78 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/38428ea1c685ea86e4db7b5f5e346628.pdf 7c1552284deef71c39f4a1c0ba4c311e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5034 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Subject The topic of the resource Kamerun - religie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4669 Title A name given to the resource Tradycyjne religie Kamerunu wobec chrześcijaństwa i islamu / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.37-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vorbrich, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 84, 2000 RYSZARD VORBRICH Instytut Etnologii i Antropologii Uniwersytet im. A. Mickiewicza PoznaJ\ Kulturowej TRADYCYJNE RELIGIE KAMERUNU WOBEC CHRZEŚCIJAŃSTWA I ISLAMU· Afryka jest kontynentem, na którym rodzime rei igie tradycyjne spotykają się zarówno z islamem, jak i chrześcijal)stwem. Kamerun z kolei nie bez racji zwany jest Afryką w miniaturze. Stanowi bowiem nie tylko mozaikę głównych stref klimatycznych kontynentu, ale zamieszkuje go ok. 150 (według niektórych danych 200 lub nawet 250) grup etnicznych, reprezentujących wszystkie niemal rodziny językowe Afryki, od Arabów na północy, po Pigmejów na południu. Rodzime wierzenia afrykańskie mają charakter plemienny lub wręcz lokalny. Etnocentryczność je cechująca sprawiła, iż ich wyznawcy nie mają ambicji misyjnych. To, że wyznawcy afrykańskich religii tradycyjnych nie prowadzą działalności misyjnej nie wyklucza przenikania ich kultów. Typowa dla mieszkańców Afryki tolerancja religijna' sprawiała zawsze, iż idee religijne mogły się tam rozprzestrzeniać na znacznym obszarze i przenikać z jednej grupy etn icznej do drugiej. Taki charakter mają także tradycyjne religie ludów Kamerunu. Tak więc wyznawcy stukilkudziesięciu lokalnych i plemiennych systemów wierzeniowych spotkali się na ziemi kameruńskiej z dwoma najsilniejszymi i najbardziej dynamicznymi religiami o charakterze uniwersalnym, z religiami, które mają wpisany w swe doktryny imperatyw szerzenia własnej wizji świata, wierzeI) i związanych z nimi norm kulturowych. Choć wyrastające ze wspólnego pnia (chrześcijaństwo uważa się za formę "drugiego przymierza", wyrastającego zjudaizmu, a twórca islamu - Mohammed - zwał się "pieczęcią proroków"), doktryny obu religii uni\\'ersalistycznych zakładają zarazem, iż dysponują wyłącznością na "prawdę objawioną" i nie przewidują możliwości przenikania elementów innych religii. Inkluzywny charakter rodzimych religii afrykańskich zderza się zatem w Kamerunie z ekskluzywnym charakterem islamu i chrześcijaóstwa. Wobec otwartej rywalizacji trzech różnych religii (trzech - jeśli zróżnicowane religie rodzime uznamy za systemy tożsame), przed wyznawcami wierzeń • Artykuł prezentuje wyniki projektu badawczego KBN (lir J HOI H 007 14) pl. "Kamerun 2000. Procesy migracyjne i etniczne w Północnym Kamerunie". I Tolerancja religijna Afrykanów jest związana z tym. iż religia jest raczej dla nich zjawiskiem odczuwanym i doznawanym a nie werbalizowanym. Religie rodzime Afryki nie mają z reguły ani świ\~ych ksillg. ani nawet ustnie uporządkowanych dogmatów. Por. S. Piłaszewicz ( 1992, s. 12-15). �38 tradycyjnych stanęły trzy możliwości: trwanie przy tradycyjnych wierzeniach i wartościach, przejęcie jednej z religii uniwersalistycznych lub stworzenie syntezy religii plemiennych i uniwersalnych. W warunkach kameruńskich każda z wymienionych strategii wiązała się z wyborem opcji politycznej i wyborem tożsamości etnicznej lub narodowej. Każda strategia zasługuje na odrębne i obszerniejsze omówienie. W niniejszym opracowaniu skupię jednak uwagę głównie na strategii "nawrócenia", strategii adaptacyjnej, polegającej na przyjęciu jednej z religii uniwersalistycznych. W tym kontekście pojawia się kilka pytań badawczych. Na czym polega i jak można rozumieć "nawrócenie"? Dlaczego jedne grupy lub jednostki pozostają wierne wierzeniom przodków a inne decydują się na konwersję? Co decyduje o miejscu i czasie nawrócenia? Co - w kOI1cU - determinuje wybór jednej z dwóch nowych religii? Aby odpowiedzieć na kolejne pytania należy przede wszystkim sprecyzować pojęcie "nawrócenia". Łacińskie conversio ("odwrócenie") wśród wielu znaczell odnosi się także do zmiany religii. Dla chrześcijan i muzułmanów "nawrócenie" oznacza jednak nie tylko przyjęcie nowej religii i związanych z nią norm kulturowych, lecz także otwarcie nowego życia, przyjęcie do nowej wspólnoty o uniwersalnym wymiarze. Nowo nawrócony rodzi się jak gdyby na nowo. Czy jednak przyjęcie chrześcijaJ'lstwa lub islamu musi oznaczać definitywne i całkowite zerwanie ze "starym" życiem? Spróbujmy na to odpowiedzieć. Dla antropologa zmiana religii jest jedną z form zmiany kulturowej. Zakres, tempo i charakter takiej zmiany może być różny. Zmiana może mieć pełen zakres lub tylko częściowy. Nawrócony może odrzucić tradycyjne wartości i przyjąć nowe w całości lub tylko częściowo. Zmiana może mieć charakter gwałtowny lub też może być rozłożona na etapy (wymiana wzorów kulturowych może być rozłożona na lata lub nawet na pokolenia). W kor1cu kontakt dwóch systemów religijnych może zaowocować powstaniem nowej jakości nowej religii o charakterze synkretycznym. Wśród etnoreligioznawców można wyróżnić dwa podejścia do "nawrócenia". Pierwsze (formalistyczno-behawiorystyczne) traktuje nawrócen ie jako "osobisty wybór pociągający za sobą całkowite odrzucenie starych wierzeó i praktyk, które okazują się niezgodne z nową doktryną" (Gausset, 1999, s. 260; Fabian, 1985). Drugie podejście (społeczno-kulturowe) traktuje "nawrócenie" jako zmianę tożsamości. Mniej ważne okazują się wówczas zakres i tempo zmian (stopieJ'l ortodoksji i gorliwości prozelity), a o fakcie konwersji przesądza samoświadomość danej osoby, to czy ona sama uznaje się za chrześcijanina, muzułmanina lub wiernego religii przodków (Last, 1979; Monteii, 1980). Stosowanie kryterium behawiorystycznego wyostrza ocenę, ale i upraszcza rzeczywistość. Rzadko bowiem zmiana zachowall ludzkich przybiera radykalne tempo, a zakres odrzucenia starych nawyków jest pełny. Ze społecznego punktu widzenia trudno w praktyce wymierzyć jak często nowo nawrócony chrześcijanin powinien pojawiać się w kościele i jak gwałtownie nowo nawrócony muzułmanin powinien odciąć się od zachowań przyswojonych podczas jego osobi- �39 stej dżahilija ("epoki ciemnuści"), za jaką uważają muzułmanie okres przedmuzułmaóski. Z kolei nieostre kryterium świadomości pomija istotną dla samooceny zewnętrzną krytykę zachowail nowo nawróconego. Zachowania prozelity decydują bowiem o jego przyjęciu lub odrzuceniu przez nową wspólnotę. Zewnętrzna ocena może skutkować pojawieniem się kategorii pośrednich między "niewiernym" a "nawróconym"". Dla wyraźniejszego rozróżnienia różnych stopni (etapów) zmiany opcji religijnej, niektórzy religioznawcy (Fisher, 1973) proponują odróżnicnie "nawrócenia" (conversion) od "przystąpienia" (adhesion) lub wprowadzenie odmiennych kategorii nawrócenia: "pierwotnego" i "wtórnego". W piervvszym przypadku przez "nawrócenie" rozumie się zmianę przekonania, czyli świadome i przemyślane przyjęcie nowej religii, w przeciwiellstwie do "przystąpienia", czyli przyjęcia nowych form kultu jako pożytecznego uzupełnienia wcześniejszych wicrzeó bez radykalnej zmiany przekonań. Z kolei nawrócenie pierwotne polegać ma na prostej zmianie afiliacji religijnej, bez względu na treść tej zmiany. Nawrócenie wtórne natomiast, to przejście od formy kultu łączącego stare i nowe elementy do formy bardziej ortodoksyjnej, cechującej się wręcz pewną żarliwością religijną. Tak więc - jak widzimy - "nawrócenie", czyli "wejście w nowe życie", jest zarówno faktcm społecznym, jak i procesem niejednoznacznie definiowanym. Świadomość tcj niejcdnoznaczności pozwoli nam lepiej opisać i zrozumieć wybory przed jakimi staje Kamerllllczyk rozważający możliwość zmiany religii. Co zatem skłania jednostki lub grupy do przyjęcia lub odrzucenia nowej religii? W literaturze antropologicznej podkreśla się często, iż trwanie przy religii tradycyjnej jcst związane z preferowaniem wizji świata ograniczonej przestrzennie i jest typowe dla izolowanych społeczności plemiennych (Horton, 1971). Dominujący w religiach tradycyjnych kult przodków, sił natury i lokalnych bogów jest elementem tożsamości zamkniętej w przestrzeni wspólnoty lokalnej. Potwierdzają to także wyniki moich badaó. Górale Daba, trwający przy swych tradycyjnych wierzeniach, pytani o stosunek do migracji z przeludnionych masywów, odpowiadali: "Nie opuścimy naszej góry, tu są groby na- 2 Dobr) m przykładem kategorii pośrednich pomiędzy ..nawróconym" i ..nienawróconym" są stosowane w praktyce misyjnej Kamerunu i innych państw afrykańskich etapy przyjmowania do wspólnoty chrześcijan (które funkcjonują niczym stopnie wtąiemniczenia). Wyróżnia się zatem prekatechl.menat - roczny okres niesformalizowanej nauki i biernego uczestnictwa w życiu \\spólnoty. Po nim (po odpowiednim egzaminie) kandydat na chrześcijanina otrzymuje (w uroczystej oprawie obrzędo\\ej) medalik z Matką Boską i rozpoczyna trzyletni okres katechumenatu (z regularnymi lekcjami religii). Po trzech latach. po zdaniu odpowiedniego egzaminu (jak pokazuje praktyka - trudnego dla katechumenów). kandydat na chrześcijanina może przystąpić do sakramentu chrztu (otrzymuje wówczas krzyżyk). przez co staje się pełnoprawnym członkiem \\spólnoty wiernych. Podobne - choć mniej sformalizowane - rozróżnienie na ..prawdziwych" i "nieprawdziwych" muzu!manó\\ moglem obserwować w Kamerunie wśród wyznawców drugiej tamtejszej religii uniwersalnej. �40 szych przodków". Bronili w ten sposób nie tylko tradycyjnego kultu przodków, lecz wraz z nim całego swego mikroświata. Co jednak skłania członków tradycyjnych wspólnot do przyjęcia szerszej wizji świata zawartej w religiach o charakterze uniwersalnym? Tu odpowiedź nie jest prosta. Nie wgłębiające się w czynnik transcendentalny hipotezy antropologiczne uwypuklają nąjczęściej czynnik społeczny. Najbardziej rozpowszechniona, ale i najczęściej podważana hipoteza wiąże islamizację i chrystianizację z modernizacją. Hipoteza ta - zbudowana na teorii zachwianego kosmosuJ - utrzymuje, iż otwarcie świata tradycyjnych społeczności plemiennych, zmiana warunków życia wymusza na nich przyjęcie religii bardziej uniwersalnej, której bóg (bogowie) nie zawężałby swego wpływu do ograniczonej przestrzeni wspólnoty lokalnej lub plemiennej. Koncepcję tę potwierdzać mogą m.in. wspomniani już górale Daba. Ich mikroświat od jednego lub dwóch pokole!') ulegał coraz silniejszemu rozchwianiu. Zwłaszcza mieszkańcy niżej położonych wsi są w coraz większym stopniu wystawieni na działanie gospodarki pieniężnej, systemu szkolnictwa pallstwowego, stykają się z wyżej rozwiniętą technologią, dobrami i instytucjami pochodzącymi spoza znanego im świata (urzędami, żandarmerią, ponad lokalną siecią handlową, misjanli, itp.). Poddani presji superstruktury - jaką jest pal1stwo musieli zbudować nową wizję świata, odmienną, szerszą od typowej dla społeczności plemiennej. Wcześniej włączeni w struktury ponadplemienne nie mają już podobnych oporów co ich kuzyni mieszkający kilkaset metrów wyżej. Łatwiej przyjmują nowe religie, łatwiej decydują się na opuszczenie rodzinnej wsi, czują się bowiem mniej zagubieni w opanowanych przez żywioł muzułmański dolinach i ośrodkach miejskich. Potwierdzeniem "teorii modernizacyjnej" może być typowy dla Afryki fakt, iż pierwsi nową religię przyjmują najczęściej ludzie młodzi. Dzieje się tak, gdyż z jednej strony są oni w mniejszym stopniu inkulturowani wc własnym środowisku (często nie przeszli jeszcze pełnego procesu wtajemniczenia w sferze wierzeJl tradycyjnych), z drugiej są też bardziej otwarci na wzory zewnętrzne i chętniej przyjmują nowe źródła prestiżu, pozwalające im osiągnąć wyższą pozycję społeczną w sposób omijający tradycyjne drogi awansu. Krytycy hipotezy modernizacyjnej zwracają jednak uwagę, że już w czasach przedkolonialnych mikroświat nie był obszarem izolowanym społecznie i kulturowo. Treści wierzeJl i formy praktyk religii plemiennych mogły rozprzestrzeniać się na znacznych obszarach, a i współcześnie wiele religii tradycyjnych potrafiło zaadaptować się do warunków nowoczesnego społeczeJlstwa afrykańskiego (Gausset, 1995; Piłaszewicz, 1992). Inni autorzy przytaczają z kolei przykłady społeczności afrykańskich poddanych oddziaływaniu cywilizacji zachodniej, a mimo to pozostających wiernymi tradycyjnym wierzeniom (Fisher, 1973). Argumentację mającą potwierdzać hipotezę modernizacji po] Teorię zachwianego R. Horton (1971: 1975). kosmosu sformułował J. Spcnccr-Trimighama (1955) a rozwinął �41 przez przywołanie przewagi młodych wśród konwertytów stępia natomiast fakt, iż wśród wielu młodych konwertytów istnieje z kolei nadreprezentacja ludzi wyrwanych ze swego rodzimego środowiska, osieroconych dzieci, ludzi odrzuconych (z powodu choroby, kalectwa lub z innych przyczyn). Jednak nawet krytycy koncepcji modernizacyjnej przyznają, iż rodzime religie afrykaóskie nie odpowiadają warunkom społeczeóstwa nowoczesnego w takim stopniu, jak chrześcijaóstwo lub islam. W takim kontekście przyjęcie uniwersalistycznej religii odpowiada wyzwaniom współczesnego świata. W warunkach niepodległych paóstw afrykaóskich, stanowiących w większości historycznie przypadkowe wspólnoty terytorialne, opalie nie na wspólnocie języka i kultury (w tym religii), lecz na postkolonialnych strukturach polityczno-terytorialnych, przyjęcie religii uniwersalistycznych stanowi ważny czynnik integracyjny. Przyjęcie jednej z religii uniwersalnych było popierane lub wręcz wymuszane wpierw przez władze kolonialne, a następnie przez władze niepodległego Kamerunu. Wbrew potocznemu przekonaniu, europejska administracja kolonialna nie ograniczała się do preferowania chrześcijaóstwa. Aktywnie, bezpośrednio lub pośrednio, sprzyjała także rozpowszechnianiu się islamu; w wielu regionach polityka kadrowa popierała muzułmanów - jako bardziej "cywilizowanych". Północne regiony Kamerunu, zamieszkałe w 90% przez wyznawców religii tradycyjnych, uznano wręcz za "kraj muzuhnaóski", oddano w ramach systemu władzy pośredniej we władanie muzułmaóskich Fu!be i zamknięto do lat 40. XX w, dla misjonarzy chrześcijallskich (Boutrais, 1986). Polityka polegająca na preferowaniu islamu (zwłaszcza w północnej części kraju) nasiliła się jeszcze bardziej w pierwszych dwóch dekadach niepodległości, podczas prezydentury Fulbeja - Ahmadou Ahijo. Lista wymuszeó, szykan i represji ze strony lokalnej władzy wobec ,.pogaóskich" górali jest zbyt długa, aby przytaczać ją w tym miejscu'. Warto jednak zaznaczyć, iż "nawracanie" czy to na chrześcijaóstwo, czy na islam ubrane było zawsze w strój modernizacji. Jeszcze w 1982 roku byłem świad"'iem, jak wizytujący teren szef dystryktu komunikował "pog3l1skim" góralom Oaba, iż do kOllca roku muszą przyjąć islam lub chrześcijaóstwo, bowiem paóstwo nie będzie już uznawać religii tradycyjnych. We współczesnym Kamerun ie konstytucja z 1996 roku dekli'lruje co prawda "dumę ze zróżnicowania językowego i kulturowego" krąju, lecz zarazem praktyka prawna spycha lokalne religie i kultury do pozycji mniejszości we własnym kraju. Nieprzypadkowo nasilenie nawróceó na chrześcijaJlstwo lub islam zanotowano nie za czasów panowania Europejczyków (lub Fulbejów na północy), lecz w pierwszych latach niepodległości, gdy władze niepodległego Kamerunu lansowały budowę nowego narodu kamenlllskiego (Vorbrich, 2000). ~ Wyznawcy religii tradycyjnych byli dyskryminowani II dosti;pic do stanowisk w służbie publiczncj. II awansach II armii (nic przckraczali w zasadzie stopnia sierżanta). w dostępie do oświaty (micli trudności z otrzymanicm stypcndium). a nawct w dostępic do wody (w północnym KamcrLJllic przcllażnie muzulmańskic w/adzc lokalnc nie dav,ały im pozwolenia na kopanie ,ludni) (.\/c'l1IorWlI/UI1I .... 1993). �42 W praktyce życia społecznego przyjęcie jednej z religii uniwersalistycznych stanowi o zmianie statusu społecznego, wyjściu z zamkniętej wspólnoty lokalnej i wejściu do ~zerszej wspólnoty narodowej. Przez "pogal1skich"' mieszkańców wsi kameruńskiej islam i chrześcijaństwo postrzegane są jako "nowoczesne", tak samo jak przyniesione do Kamerunu przez muzułmaJlskich Fulbejów konie, broó palna, hodowla bydła, znajomość pisma i tkactwa lub przyniesione przez chrześcijaóskich Europejczyków nowoczesna szkoła i technologia XX wieku. Dobra obcej cywilizacji - czy to zachodniej, czy orientalnej - traktowane sąjako owoce obcej religii - chrześcijallstwa lub islamu'. Wybór nowej religii oznacza zatem w tym kontekście wybór nowej tożsamości i nowej - wyższej - pozycji społecznej. Wybór tożsamości religijnej staje się zatem często wyborem opowiadającym się bądź za wartościami tradycyjnymi, utożsamianymi ze znanym, akceptowanym i swojskim światem, bądź za światem nOW)'0I1,nie do kOllca oswojonym, często obcym (o tym, że jest to świat obcy świadczy choćby przebieg egzaminów katechumenów. z których wynika, iż o decyzji kandydata do chrztu nie decydowała znajomość, a co za tym idzie atrakcyjność doktryny), lecz otwierającym nowe możliwości awansu społecznego. Zmiana statusu społecznego była okolicznością sprzyjającą konwersji na islam zwłaszcza dla "pogan" żyjących w stanie poddal1stwa (często o rzeczywistym statusie niewolnika) względem panujących w północnym Kamerunie Fulbejów. Muzułmanin nie mógł już dłużej być niewolnikiem innego muzułmanina, jakkolwiek prozelita niefulbejskiego pochodzenia nigdy nie mógł uzyskać pozycj i równej Fulbejom. Z wyższym statusem społecznym prozelitów łączy się także lepsza pozycja ekonomiczna. Old kandydatów na chrześcijan czynnik ekonomiczny stanowił o atrakcyjności nowej religii, zwłaszcza w pierwszym etapie ewangelizacji, gdy pomoc materialna misji (dary misji w postaci żywności, lekarstw lub odzieży) pozwalała w wymierny sposób rozwiązać wiele problemów życia codziennego. Dlatego pierwsze nawrócenia na pólnocy kraju nie wytrzymaly często próby czasu w zetknięciu z korzyściami jakie dawało przyjęcie islamu. Także bowiem islam jawi się "poganom" jako religia atrakcyjna pod względem ekonomicznym. W społeczellstwie zdominowanym przez nieliczną mniejszość muzułmallską, wiele sfer życia gospodarczego, wiele zawodów jest światem zastrzeżonym praktycznie dla muzułmanów. "Poganin" lub świeżo (płytko) nawrócony chrześcijanin przybywający do miasta szybko przekonują się, że aby utrzymać się z handlu lub rzclIliosła (np. krawiectwa) niezbędne okazują się powiązania, jakie zapewnia jedynie miejscowa wspólnota muzułmatlska. "Poganin" wyrwany z rodzimego środowiska przekonuje się też często, że w mieście obowiązuje już innego typu solidarność, widzi. że muzułmanie nie pozostawiają swych , W tym kontekście ..teoria modernizacji" łączy się z ..teorią transakcji" F. Bartha. który ,.przyjmuje koncepcję rynku dla całego zakresu zmian społecznych. prowadzących do wymiany war1ości. zarówno tych materialnych. jak i duchowych" (F. Barth. Soc'ia/anlrop%giske problem. Stockholm 1971. cyt. za: S. Pilaszewicz. 1992. s, ł25), �43 współwyznawców w biedzie. Tak jak bycie muzułmaninem ułatwia uczestnictwo w nieformalnej sieci powiązaJl handlowych i finansowych (kredyty, itp.), tak przynależność do społeczności chrześcijan otwiera drogę awansu edukacyjnego. Waga. jaką przywiązują kościoły chrześcijańskie do edukacji swej młodzieży, stwarza jej wiele możliwości kariery. Poważnym ograniczeniem jest jednak w tym wypadku struktura sieci szkół średnich (przeważają licea nie dające absolwentom konkretnego zawodu) i kryzys ekonomiczny, jaki dotknął Kamerun, ograniczający chłonność gospodarki i aparatu pallstwowego. W świadomości prostych wieśniaków przyjęcie chrześcijallstwa lub islamu otwiera zatem nowe możl iwości. z jednej strony zamknięte dla ich ziomków pozostających przy wierzeniach tradycyjnych. z drugiej zaś zastrzeżone, w zależności od sfery aktywności. dla wyznawców jednej z dwóch religii uniwersa· Il (). IIstycznyc Co decyduje jednak o przyjęciu jednej z dwóch wielkich, "nowoczesnych" religii? Pomijając rolę przypadku, ważne znaczenie należy przypisać pozareligijnym czynnikom historyczno-kulturowym lub politycznym, jak i cechom obu religii. Na ogół uważa sit;. że islam jest religią bliższą kulturowo Afrykanom, że jest wręez "religią afrykallską'·. podczas gdy chrześcijaństwo jest ,.religią białego człowieka". Zwolennicy tej teorii przytaczają wiele powodów atrakcyjności islamu (poligamię, wiarę w duchy). Islam traktowany jest jako bardziej tolerancyjny, łatwiej ud chrześcijallstwa misyjnego adaptujący praktyki wywodzące się z religii tradycyjnych. Mówi się wręcz o ,.czarnym islamie", pod którym rozumie się system dogmatów i rytuałów religijnych opartych na Koranie, lecz przesiąkniętych w dużej mierze wierzeniami afrykańskimi. Pojawia się także pogląd, że przyjęcie islamu ma stanowić reakcję, przeciwwagę dla europejskiego imperializmu. W Kamerunie. zwłaszcza w jego północnej części, uwarunkowania historyczno-kulturowe są jednak zupełnie odmienne. To muzulmallscy Fulbeje są traktowani często przez ludność tubylczą za najeźdźców, a biali za wyzwolicieli z fulbejskiej niewoli. Fulbeje chętnie podkreślają różnice rasowe, jakie ich dzielą od pogallskich plemion z gór - wąski nos i rzekomą białą skórę (rzeczywiście nieco jC:I.;nicjszego odcienia). Ponadto islam zostnł przyniesiony do Kamerunu w XVIII i XIX w. przez Fulbejów posługujących się hasłem oczyszczenia tej religii z obcych naleciałości (ruch odnowy religijnej Osmana Dan Fodio) i z tego powodu jest on mniej podatny na różnego typu synkretyzmy. W rezultacie jest w praktyce mniej toleo Prz.:konałcm sit; o tym osohiście. gdy po zainstalowaniu się na dłuższy pobyt w izolowanej Iliosce (zamieszkałej II zlkcydowan.:j II iększości przez ..animistów··) szukałem kandydatów na przewodnika i t/umacza. Mom<:ntalni<: zgłosiło siC; do mnie dlll)eh młodzieńców (jcdynych chrzdeijan lIC I\si). podpi<:rających SIIC ..podania o pracę" dość zniszczonymi druczkami, którc okazaly sit; śl\iadcclll'ami chrztu wyslallionymi nicgdy ś przez paslora. który opuścił tę wieś \lick lat temu. Obaj młodzi chrzcścijani<: byli bardzo zdziwieni i niezadlmoleni. gdy przyjąłem propozyejt; miejslllllcgo ..animisty'· i muz.ulmanina. �44 rancyjny, a w wielu aspektach życia nawet bardziej wymagający, a przez to mniej atrakcyjny niż chrześcijallstwo. W tym kontekście pojawia się problem bariery ,.wąskiej ścicżki". Nowe wymagania i nieznane wcześniej ograniczenia stanowią często istotny czynnik wpływający na decyzję wyboru nowej religii. Zależnie od kulturowych lub psychologicznych uwarunkowall potencjalnego konwertyty, doktryna i praktyka nowej religii może zniechęcać go do zmiany przynalcżności religijnej. Wśród "pogatlskich" ludów północnego Kamerunu, dla których spożycie piwa stanowi nieodłączny element życia codziennego, a zwłaszcza odświętnego (ceremonie kultu przodków), czynnikiem zniechęcającym do przyjęcia islamu jest bezwzględne tabu alkoholowe? Z kolei dla mężczyzny ;~yjącego w tradycyjnym społeczel1stwie (gdzie obowiązują tradycyjne kryteria prestiżu) trudnym do zaakceptowania nakazem może okazać się też wymóg monogamii. Podobnie dla górali ceniących wolność i swobodę, barierą trudną do pokonania może być wychowanie w szkołach misyjnych, zbyt surowe i wymagające dyscypliny wewnętrznej, które odstręcza młodych od obierania tego rodzaju kariery, a jeszcze 8 częściej w wytrwaniu w tej drodze awansu społecznego . Pomimo wielu wysiłków misjonarzy nowo nawróceni chrześcijanie nie odmawiają sobie alkoholu, a i wypadki ukrywanego wielożel1stwa nie należą wśród nich do nadzwyczaj rzadkich wypadków. Takie chrzcścijallstwo jawi się jako bardziej tolerancyjne i atrakcyjne. Zarazem dystans rasowy i kulturowy między misjonarzami a nawracanymi nie musi wcale stanowić bariery zmniejszającej efektywność działalności ewangelizacyjnej. Można wskazać wiele przykładów tego, że biali misjonarze osiągają lepsze wyniki niż ich afrykatlscy odpowiednicy9. Ciekawym i jeszcze nie do kOl1ca wyjaśnionym zjawiskiem towarzyszącym konwersji jest czesto obserwowana prawidłowość w przebiegu "konfliktu pokoleil" między "modernizującymi" się młodymi - nowymi - muzułmanami i chrześcijanami a ich ojcami. Opisaną już w niniejszym studium regułą jest to. iż pierwsze nową religię przyjmuje młode pokolenie. Jednak, jeżeli w wypadku 7 W praktyce pól nocnego Kamerunu (zwłaszcza wśród lu(km górskich) głoszone przcz obie religie uniwersalistycznc potępicnic alkoholu nie znajduje większeg,) posluchu. cZ.ego namacalnym dowodem jest zwiększenie skali alkoholizmu. W konsd;wencji. ~r~teriulll spo/ycia alkoholu stanowi tu o uznaniu konwertyty za ..pra\\dzi\\ego·· lub ..niepra\\dziwcgo·· (godnego szacunku i zaulania - np. kredytu) muzulinanina bądź za ..dobrego" (dopuszczonego do pełni sakramenIÓ\\) lub ..złego" (napiętnO\\anego przcz misjonarzy i kateehdó\\) chrześcijanina. 8 Bariera ..wąskicj ścieżki" stanowi tc/ niekiedy przeszkodę nic do pokonania dla miejscowych kandydatów do stanu duchownego. Dla uniknit;cia póinicjszyeh rDZClarowaJi, kandydaci do seminariów duchu\mych poddawani są w Kamerunie dlugotrmllcj procedurze sprawdzającej i formacyjnej. 9 Wśród wiciu czynnikó\\" taworyzujących bialych misjonarzy wskazać mO/.na np. czynnik ckonomiezny lub kulturowo-psychologiczny. W warunkacb afrykallskieh misje nic mogą działać bez wsparcia Ze\męlrznego_ w clekcie misjonarzc pochodzcnia kalllcruJiskiego mają bardziej ograniczone środki finansowe Uuż sam brak funduszy na bcnzynt; ogranicza znacznie zasięg ich dzialalności w terenie). Z kolei \V wypadku ..tubylczcgo"' misjonarza brak bariery kulturowej nic zawsze przeklada sit; na wit;kszy autorytet i skuteczność dzialania. �45 nowo nawróconych chrześcijan ich ojcowie pozostają do końca życia wierni tradycyjnym wierzeniom, to w przypadku islamu ojcowie młodych konwertytów częściej idą ich śladem. Być może wyjaśnieniem tej prawidłowości jest "hipoteza strachu staruszków" przed pozostawieniem ich po śmierci bez wymaganych obrzędów oczyszczających (zapewniających przejście do świata zmarłych). Ceremonia pogrzebowa odprawiana przez chrześcijanina po śmierci ojca"poganina" (połączona z grupowym i trwającym kilka dni piciem piwa), a także późniejsza troska o grób zmarłego może być uznana przez środowisko "animistów" za namiastkę tradycyjnych (afrykailskich) rytuałów pogrzebowych. Znacznie prostszy pogrzeb wyprawiony ojcu przez młodego muzułmanina (bez kropli alkoholu). wraz z typowym dla islamu brakiem zainteresowania grobem, odbierany bywa zaś jako groźba pozostawienia duszy zmarłego bez należytej opieki obrzędowej' 0. Paradoksalnie zatem, ojcowie nowo nawróconych chrześcijan jako bardziej spokojni o swoją "przyszłość" nie decydują się na porzucenie religii przodków. Natomiast ich sąsiedzi - ojcowie nowo nawróconych muzułmanów - widząc ,.czarno" swoją przyszłość. pełni rezygnacji w obliczu śmierci., decydują się na przyjęcie religii swych dzieci. W warunkach kamerllliskich ważnym czynnikiem wpływającym na decyzje potencjalnych konwel1ytów jest czynnik etniczno-kulturowy lub nawet polityczny. Zmiallic przynależności wyznaniowej towarzyszy często zmiana przynależności etnicznej lub opcji kulturowej, następuje fulbeizacja nowych muzułmanów i okcydcntalizacja nowych chrześcijan. O wyborze nowej religii mogą często decydować doświadczenia osobiste (lub przekazywane przez ustępujące pokolenia). Łatwiej przyjmują islam członkowie grup etnicznych, które w przeszłości zawierały sojusz z Fulbejami w walce ze swoimi pogańskimi sąsiadami, niż wlaśnie owi sąsiedzi, mający w pamięci stulecie opresyjnej polityki ze strony muzułmaliskich Fulbe. Znaczenie uwarunkowali historycznych (i politycznych) dobrze ilustruje przykład grupyetnojęzykowej Oaba. Jej odłam zamieszkujący niziny - zwany Daba-MousgGY - stworzył wodzostwo, które w walce z sąsiednimi grupami ,.pogaliskimi" (w tym z pokrewnymi im grupami Oaba) sprzymierzyło się z najeźdźcami fulbejskimi. W efekcie Oaba-Mousgoy ulegli stosunkowo szybkiej islamizacji, przejmując zarazem wiele elementów fulbejskiego stroju, sposobu życia a także języka (w tym folkloru ustnego, terminologii dotyczącej organizacji społecznej, itp.). Natomiast ich "kuzyni", bardziej bezkompromisowo stawiający opór Fulhejom - głównie tzw. Oaba Niezależni - o wiele dłużej zachowali tradycyjne wierzenia (Vorbrich, 1989). Z kolei opór niezislamizowanych grup Oaba pr7:eciw dominacji politycznej (i towarzyszącej jej nadużyciom władzy) Fulbejów w epoce kolonialnej i postlU POr. Q, Gauss.:!. 1999, Wśród chrześcijan Daba moglem obserwować także odmienne traktowanie po śmierci zmarłych pochodzących z (nieczystej) grupy rodowej kowali i odmienny stosunek do zmarłych pochodzących z innych (zwykłych) grup rodowych, �46 kolonialnej mógł przyjmować postać nawracania się na chrześcijailstwo lub przejawiać się w traktowaniu misjonarzy chrześcijailskich jako sprzymierzellców politycznych - przeciwwagi dla omnipotencji islamu. Tcgo rodzaju motyw "transakcji politycznej" można odnaleźć w decyzji jcdnego z wodzów Daba Niezależnych. W roku 1966 Nuzumkay Tizi - wódz wsi Mandama (zamieszkujący z 28 żonami i 80 dziećmi w ostatniej wśród Daba tradycyjnej twierdzy rodowej) - sprowadził do swej wsi misjonarzy chrześcijailskich, którzy mieli w myśl jego planów powstrzymać samowolę lokalnej administracji, będącej w rękach muzułlllanów (Vorbrich, ! 989)11. Z pewną formą "transakcji", połączoną jednak z "zasadą mimikry", spotykamy się w wypadku przyjęcia islamu przez wodzów górskich społeczności lokalnych. Paradoksalnie zjawisko to nasiliło się w latach 80., w okresie, gdy zelżał (po ustąpieniu prezydenta A. Ahijo) polityczny nacisk islamu. Pokolenie wodzów, którzy doszli wówczas do "władzy", było mianowane przez administrację średniego szczebla, pozostającą w większości jeszczc przez kilkanaście lat w rękach l11uzułmanów. Nowi wodzowie dostępowali swej funkcji już nie w oparciu o mechanizm naturalnej sukcesji, lecz droge\ selekcji przeprowadzanej przez władze regionalne, choć zazwyczaj z zachowaniem pozorów utrzymania tradycyjnych reguł dziedziczenial2. O ile ich ojcowie - choć często także (siłą) nominalnic zislamizowani - pozostawali wierni tradycyjnym wierzeniom, pełnili, obok funkcji administracyjnych (z racji izolacji wspólnot górskich ich kontakty z władzą wyższego szczebla były bardzo rzadkie), także tradycyjne funkcje religijne (kult przodków, kulty agrarne), o tyle nowe pokolenie wodzów zostało poddane ściślejszej kontroli i silniejszej presji kulturowej, a ich funkcje urzędowe zaczęły dominować nad kultowymi. Nowi wodzowie, najczęściej niepiśmienni i nic znający szerszego świata - "namaszczeni" przez zwierzchnią władzę - w naturalny sposób czerpali wzory od swych bezpośrednich przełożonych, fulhejskich famidau i zislamizowanych prefektów i podprefektów. Dla mlodych wodzów naturalnym atrybutem władzy stały się nie tylko - wcześniej tu nieznane - wystawnie zdobiony parasGI (symbol władzy feudalnej) lub rytualnie rzeźbiona laska (symbol władzy wodzowski~j), lecz również fulbejski (muzułmallski) język, strój i gest, a w kOłlcU także i religia. W efekcie w ciągu ostatnich dwóch dekad II O tym, że decyzja wodza Mandamy miała charakter ..polityczny" przesądzalo już samo położenie wsi. Leiala ona bO\liem zaledwie a 30 km od Mayo ()lIlo - prywatnej rezydencji ówczesnego prezydenta Kamerunu - muzułmanina A. Ahijo. a do tego II sIrelit: oddzialywania lokalnego wodza fulbejskiego - Babale - zausznika prezydenta. ktl'rego ambicją było uczynienie z zaplecza rezydencji prezydenckiej obszaru \I' pełni zislamizowanego (Vorbrich. 1989). Muzukay Tizi, który do koilca życia pozostał wierny religii przodków. zapłacił wysoką cent; za swą decyzję polityczną. Zostal podstt;pnie uprowadzony przez wladze i internowany w odległym a 400 km Pali, gdzie zmarł pod koniec lat 80. 11 I tak na przykład. następcą ostatniego ..pogailskiego" WOd/<l Mandam)' został zgodnie z tradycjąjeden z.it:go licznych synów. lecz nieprzypadkowo akurat len. który przyjął islam. 13Lalllido - tytuł Icudala fulbejskiego. w czasach przedkoloniahl) ch i kolonialnych przywódcy na wpół niezależnego pailstewka - lamidatu. �47 XX wieku nastąpiło całkowite zislamizowanie (a po części także i sfulbeizowanie) warstwy wodzów wioskowych. Wraz z postępującym procesem integrowania północy Kamerunu z resztą kraju (bardziej rozwiniętego, lepiej wykształconego i w większości chrześcijańskiego) i napływanicm na północ coraz większej liczby przybyszy z południa, pojawiły się też nowe wzory i drogi awansu społecznego oraz cywilizacyjnego. Wśród ludnc:ci górskiej północnego Kamerunu ukształtowała się skomplikowana struktura społeczno-religijna. O ile społeczność plemienna i chłopska pozostaje w swej masie jeszcze przy wierzeniach tradycyjnych, o tyle tradycyjne elity (warstwa wodzów wioskowych i lokalnych fcudałów), a także związana z rzemiosłem i handlem ludność miast, przyjęła niemal w całości islam. Natomiast nowe, wykształcone elity, w dużej części przybyłe z południa lub wykształcone (wychowane) na miejscu przez misjonarzy, reprezentują drugą religię uniwersalistyczną - chrześcijaństwo. Opisana sytuacja jest wynikiem złożonych uwarunkowań kulturowych i politycznych i jest konsekwencją wchodzenia tradycyjnych społeczności północnego Kamerunu w społeczel1stwo typu narodowego. BIBLIOGRAFIA Boulrais .I.. Buukl .1.i in. 1984 I.e .\ord (·alllerollll. les homilies. line region. Paris. (Jausset Q. ('on/rihlllion Ii I'JIIli/e dl/ pOl/voir sacre chi':: II's /Val1'a Adamawa. Cameroun, 1995 ..Journal des Ati'ieanisles" t. 65 (2), s. 179-200. 1.1'/11111 or (·III'i.I·lillnill·:) iilc C1lOises of the Wawa and the Kwanja of Cameroon, 1999 ..Ali·iea·· t. 69 (2). s. 257-278. Fabian J. ReligiolIs 1'llIralism: ai) Ethnographic Approach. w: Teoretical Explorations 1985 in .·Iji-ican ReligiolI. cds. W. van Rinsbergen. M. Schoffeleers, London, s. 138-163. Fisher H. J. CO/II'<.'rsioll Neconsidered: Some Historical Aspects of Religious Conversion 1973 ill mack ./fi·ica ... Africa" t. 43 (I). s. 27-40. Horton R. .Iji-ican COII\'("I'sion... Africa" t. 41 (2). s. 85-108. 1971 Last M. SOllie /:'conolllic Aspects vf Conversion in lIausaland, Nigeria, w: Conversion 1979 to Islalll. cd. N. Levlizion. New York. s. 236-246 . .I/ellloralldllm .. 1993 Memorand11m de la majorile opprinzee du .. Grand" Nard-CamerO/m (druk ulotny). Mantei! V. 1979 L 'Islam IlOir: line religion ({ la conquetl: de I 'Aji-iql/e. Paris. Pilaszewicz S. 1992 Religie Ajiyki. Warszawa. Spencer-Triminghama J. 1955 7i1e ('hrislial/ Chl/rch and Islam in West ..Iji-ica, London. �48 Vorbrich R. 2000 Tlyhali::m a wieloetnic::ne pańs/wo afiyk(//lskie, ..Sprawy Narodowościowe. nowa" t. 9 (z. 14-15), s. 183-192. Seria Ryszard Vorbrich THE TRADITIONAL RELIGIONS OF CAMEROON VERSUS CIIRISTIANITY AND ISLAM (Summary) In Cameroon the great ethnic diversity is accompanied by a great diversity ol' religions. Next to native Atl'ican religions Islam and Christianity playa great role. This article discusses the consequences of thc clash betwcen inclusive and ethnocentric native religions with exclusive universalist religions. The author focuses on the motives and strategies of "conversion", understood as the strategy of cultural adaptation to the changing world. The Daba group, who inhabits the Mandara massive in n011hern Cameroon. provides examples of more frequent regularities and behaviour types. Following ditTcrently motivated choices among the population of northern Cameroon a complicated social and religious structure has been shaped. The tribes and peasants have adhered to the trac;:tional beliefs whereas the traditional clites (village chiefs. local Icudals). as well as the inhabitants of towns engaged in crafts and trade. have adopted Islam. On the other hand. new, educated elites. mostly coming Irom the south of the country or educated locally b) missionaries. are representatives ofthe second universalist religion. i.e. Christianity. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/935b4d991d4f6c871e40e287198256c7.pdf be5477986c743b61ee7cbdfc7db5b79c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1955 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource kultura materialna pożywienie Asyryjczycy - konserwowanie żywności konserwowanie żywności Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1815 Title A name given to the resource Tradycyjne sposoby konserwowania żywności u współczesnych Asyryjczyków / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.191-209 Creator An entity primarily responsible for making the resource Abdalla, Michael Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1988 lVIICHAEL ABDALLA PTL Poznań TRADYCYJNE METODY KONSERWOWANIA ŻYWNOŚCI U WSPOLCZESNYCH ASYRYJCZYKOW * Współcześni Asyryjczycy żyją na terenach Mezopotamii należących do kilku państw: Turcji, Syrii, Iraku i Iranu. Jest to społeczelństwo chłopskie, żyjące na wsi i utrzymujące się z rolnictwa, ale dziś już bardzo wielu Asyryjczyków mieszka w miastach pracując jako kupcy, urzędnicy administracji, bądź po ukończeniu studiów wyższych są inżyn.ierami, lekarzami, nauczycielami. Podział Asyryjczyków między różne państwa spowodował też liczne konflikty polityczne, a co za tym ,idzie dużą emigracjt;. Skupiska Asyryjczyków spotykamy dziś w krajach Bliskiego Wschodu, w Europie i Ameryce - między innymi duże grupy znajdują się w Skandynawii, szczególnie w Szwecji. Tradycyjna kultura asyryjska to kultura wsi, i o niej zamierzam tu pi:::ać.Pragnę jednak podkreślić, że nawet ci Asyryjczycy, którzy od dwóch pokoleil żyją w metropoliach Zachodniej Europy i USA utrzymują więź z macierzystym krajem i z pietyzmem przechowują swoje narodowe tradycje, w tym także kulinarne. Głównym nosicielem tradycji narodowych jest jednak Cihłap asyryjski. Do niedawna, a w pewnym stopniu także i dziś, na wsi prowadzona była gospodarka samowystarczalna, co wiązało się z problemem zgromadzenia żywności, przechowywania jej i zakonserwowania, by starczyło zapasów do następnych zbiorów. Pisząc o konserwowaniu żywności, oparłem się na własnych obserwacjach z okresu mojej młodości spędzonej na wsi w północno-wschodniej Syr,ii, oraz na zapisach magnetofonowych zebranych od starych kobi,et Asyryjek, pochodzących z regionu Tur Aibdin (Góra Ozcicieli), leżącego· w środkowo-południowej Turcji, przy granicy syryjskiej. Zapasy określa się ogólnym mianem "MOZUNO", i przygotowuje się je we właściwym dla każdego surowca sezonie. Najwięeej pracy przypada na okres letni, a maksimum spożycia - w zimie. Przygotowanie zapasów mobilizuje nie tylko wszystkich członków jednej rodziny, ale na ogół liczniejsze grono sąs~adów i krewnych. Zespołowe wykonanie wielu czynności jest charakterystyczne dla kultury Asyryjczyków. " Referat wygłoszony na VII Międzynarodowej Konferencji święconej pożywieniu w Norwegii 'W czerwcu 1987 r. Etnograficznej po- �MICHAEL 192 ABDALLA Niniejsze opracowanie ohejmuje różne techniki utrwalania żywności, zarówno pochodzenia roślinnego, jak i zwierzęcego, stosowane przez dzisiejszego wieśniaka asyryjskiego. P'odane będą również oryginalne nazwy otrzymanych produktów i krótki przegląd przyrządzanych z ich udziałem potraw. Pragnę tu zwrócić uwagę, że dzięki klimatowi panującemu w zamieszkałych przez Asyryjczyków krajach Bliskiego Wschodu bardzo ważnym sposobem konserwacji jest suszenie na słońcu. Drugą cechą konserwacji żywności na tym telrenie jest to, że nie konserwuje się na ogół surowców (np. ziarna, owoce, itd.), lecz już cz·ęściowo przygotowane półprodukty spożywcze (zmielone, rozdrobnione na żarnach, gotowane, zakonserwowane w słodkim soku winogronowym, itd.). 1 -- METODY KOMBINOWANE 1. Gotowanie i suszenie na słońcu Najważniejszym przetworem 'otrzymanym tą te<:hniką jest "BYRCHEL" (syn.: "GIURGIUR", "HLULA"). Należy ,on, po chlebie, do najpopularniejszych u Asyryjczyków produktów pszennych. Znany jest od IX w. przed Chr. Na produkcję "BYRCHELU" rodzina przeznacza co roku około 1:10 ilości przewidzianej do konsumpcji pszenicy. Ziarna pszenicy ("HE:TE", "HYTTE") ze świeżych zbiorów w ilości 50 - 150 kg dokładnie! czyści się i wsypuj'e do g.otującej się wody w dużym kotle metalowym ("QAQŁO") wykonanym z cienkiej blachy (śred. 0,8 - 1,5 m, i wys. ok. 1,3 m). Kocioł ustawia się na trzech podstawach z kamienia. Przy braku drewna do paleniska wrzuca się wszystko, co łatwo się pali: wysuszone odchody zwierzęce, szmaty, a nawet ostatnio - zużyte opony samochodowe. Gotowanie prowadz.i się przez 2 - 4 godziny tak, aby ziarna nie pękały i przerywa, gdy staną się on8 miękkie i dokładnie ugotowane. Określa się to sensorycznie przez sprawdzanie wyglądu, dotyku i smaku ziarna. Przyjemny 'Zapach ugotowanego ziarna zwanego "SZLIQA" przyciąga z pobliskich domów dzieci, których talerze gospodar'Z hojnie wypełnia porcją ziarna. Dzieci zano.szą ten dar do swoich domów, gdzie się go je z wyt'opi'onym tłuszczem mlecznym ("MESZHO") i solą ("MALHO") lub cukrem ("SZAKAR"). Rozpulchnione ziarna "DANOKE" przenosi: się na płaski dach domu i tam, wsypane w piramidę, pczostawia na noc :na słomianych matach lub dywanikach, aby następnego dnia rano rozprowadzić cienką warstwę po całej powierzchni dachu. Pe'lne ich suszenie na słońcu trwa 2 - 3 dni. Skurczone i ściemniałe ziarno spryskuje się teraz wodą i poddaje oibłuskiwaniu w kamiennej stępie w kształcie moździerza ("GURNO", "CHASZULTA") (ryc. 1). Siedzący naprzeciw siebie dwaj mężczyźni na przemian uderzają z,iamo drewnia- �193 Tradycyjne metody konserwowania żywności '. .' ..,-<' ~...;." .. ; ~~'~:.. , .~~i;/'~~~~i;'~:{<~:",~"~ :. ,,-o ~ :. : ... ". , .' " • ""1 . ,-o , f - . •• .. - ~.. ; Ryc. l - Tradycyjny sposób obłuskiwania ziarna pszenicy na wsi asyryjskiej. Lekko nawilżone ziarno umieszcza się w "GURNO" ZIl1lajdujący'rn .się na stałe w ziemi, Dwaj mężczyźni na pr7JerrniJanuderzają ziarno drewnianYmi młotami, a siedząca obok kobieta miesza ziarno po każdym uderzeniu. Rys. T. Siw'iński. nymi młotami, a siedząca obok kobieta szybkim ruchem ręki miesza ziarno w "GURNO" po każdym uderzem.iu. Inny, nieco wydajniejszy i prostszy system obłuskiwania, stosowany w większych ośrodkach, nazywa się "DANG", czyli kierat jednokonny (ryc. 2). Składa się on ze spłaszczonego kamienia średnicy okola 80 cm i grubości 25 cm, ustawianego pi,onowo i obracanego za pomocą środkowej osi dr'ewnianej, przymocowanej do konia pociągowego. Kamień toczy się po ziarnach znajdujących się na okrągłym podeście ,o utwardzonej nawierzchni. Należy tu podkreślić, że bardziej nOWoczesneurządzenia obłusI kujące, które pojawiły się ostatnio na wsi, nie znalazły ,amatorów, gdyż uszkadzają ,one ziarno czyniąc je okrągłym i mni,ej smacznym. Oddz,ielenie łuski, po dosusz'eniu całej masy, następuje przez odwianie na powietrzu. Rzucone ziarno upada blisko, a powiew wiatru porywa plewy ("PYRTO"). Obłuszczone ziarno rozdrabnia się na żarnach ("GORYSTO"). Żarna składają się z dwóch mniej więcej okrągłych i spłaszczonych kamieni (grub. 6 - 10 cm, średn. 40 - 60 cm), z których dolny jest unierucho13 Lud, t. LXXII �194 MICHAEL ABDALLA r~ -.-.', \~~ '. ,~ ~ r I "';u ;':'J~';;),~:,""~: .....;_ ' c ...-,.!. ~ ..•. ' ~•.• "'~ ~"...... ;. , , . ~..'.)~:~~~:,~~.t.~ ....7"-~-. , ',' '(,;,~, " '. . "'~":"ł. - ~~ ~; ....._:. ~_: ';' ''o.' , ł>~~~~~~:~~~ ~ ~''''',: ' , :.f~~:~.-..~~. ;;. ... ~ '~ -' ~~f:~:~:~·~.,:7.::'~;;~·;:.,,'~,~~~,~-:.~·~~·::t~~~ ~""""-=,.,. Ryc, 2 - "DANG" służący do obsłuskiwania ziarna pszenicy miasteczkach ·na Bliskim Wschodzie. Rys. T. Siwiński. w asyryjskich miony na ziemi, a górny poruszany ręcznie wokół wspólnej osi drewnianej. Ziarno sypie się ręką do otvvoru w środku górneg8 kami2nia, W .zależności od stopnia porowatości kamieni żarnowych, wagi górnego kamienia i szybkości jego obrotów ziarno łamie się na śrutę różnej wielkości. Śrutę następnie przesiewa się na sitach i dzieli na trzy frakcje, z których każda ma inny smak. Sita o średnicy około 40 cm wykonane są z drewnianej obręczy wysokości około 15 cm i skórzanych lub metalowych taśm : drutów tworzących sia!tkę. Poszczegól.ne frakcje "BYRCHELU" w kombinacjach z ciecierzycą ("HEMSE"), soczewicą ("TLALHE"), bohem ("BAQYLLE"), mięsem ("BASRO"), mlekiem ("HALŁO"), jajami ("BE'E"), świeżymi warzywami ("JARUQU:'BO") lub rybami ("NUNE") stosuje się do sporządzenia różnyoh potra:w, takich jak: "BALLO", "TYRCHAJNO", "KUTLE", "KIFTE", DALQE", "TYCHRATA", "TABBULE" i inne, które spożywa się przez okrągły rok w formie smażonych klopsików, gołąbków, zup, dań duszonych lub sypkich. "BYRCHEL" przechowywany w bukłakach ("MZY:DE") nie wykazuje żadnych zmian smaku ani zapachu przez okres dłuższy niż jeden rok. Za pomocą ni-e·copodobnej t·echnologii otrzymuje się inny zupełnie produkt a nazwie "BASTI:QE". Głównymi surowcami są tu: wyciskany z w.inogron ("'ENŁE") sok oraz mąka pszenna o drobnej granulacji cząsteczek ("QAMHO"). W celu klarowania soku dodaje się do niego substancję mineralną o nazwie "SZKURTO". Po pewnym czasi€ usuwa się mineralny osad, a czysty sok gotuje się w grubośc.iennych naczyniach ("BARDE6Z"). �Tradycyjne metody konserwowania żywności 195 Powstałą pianę ("KAFFE") zbiera się tylko raz. Ciągle mieszając stopniowo do soku dodaje się mąkę zachowując następującą pro'porcję: 5 objętości soku i l objętość mąki. Do tężejącej masy o nazwie "HAŁDAL" lub "lVIARTUCJTA" i konsystencji przypominającej budyń dodaje się przyprawy: cynamon, gałkę muszkatołową i pieprz, po czym miesza się i wylewa na płótno. Warstwę "HAŁDAL" wyrównuje się ręką do grubości około l mm i zostawia na kilka godzin do stygnięcia. Następnie całe płachty płótna przewiesza się na mocnych sznurach, oblepioną warstwą na zewnątrz, do dalszego suszenia. Warstwę "BASTI:QE" zdejmuje się używając mokrej tkaniny, która nawilżawszy płótno powoduje jego łatwiejsze oderwanie ~ic;. Nieco mokrą jeszcze zewnętrzną stronę "BASTI:QE" posypuje Sil; mąką, po czym wykrawa trójkąty o długości boku około 20 cm i przechowuje w komorach glinianych o nazwie "KORE" lub "ESRE". "BA5TI:QE" charakteryzuje duża elastyczność. Równolegle z przygotowywaniem "BASTI:QE", gotujący się sok, przed i po wsypaniu mąki, wykorzystuje się do otrzymania jeszcze jednego, uszlachetnionego produktu o nazwie ,,'OQUDE". Na nitkę nawleka się (co 3 - 5 cm) różne owoce: wysuszone figi ("TE:NE"), zmiękczone po całodobowym moczeniu w wodzie orzechy ("GAŁZE") lub migdały ("LAŁZE"), tworząc łańcuch długości 2 - 4 m. Łańcuch zanurza się kilkakrotnie w soku i w "HAŁDAL". Za każdym razem owoce muszą wyschnąć, by nowa warstwa soku mogła oblepić owoce i sznur. Jako produkt końcowy otrzymuje się łańcuch owoców pokrytych warstwą słoC:kiego, zastygłego soku winogro.nowegc o grubości około l ,cm. Pełna synchronizacja poszczególnych czynności przy otrzymywaniu obu produktów: "BASTI:QE" i ,,'OQUDE" pozwala na równoczesne ich zakończenie. Pewną odmianą "BASTI:QE" są "HALI:LE". Do ich wyrobu stosuje się te same przyprawy, ale więcej mąki (stosunek 1:4) o w,iększej granulacji, przypominającej makaronową semolinę ("SElVIDO"). Otrzymany "HAŁDAL" przelewa się do naczyń grubszą warstwą (ok. 2 - 3 cm). Kiedy stężeje (po ok. 3 - 4 godz.) kroi się ją w romby lub kwadraty {o dług. bokU\ ok. 5 cm) i dalej wstawia na 1 - 2 dni do wyschnięc,ia. Kawałki "HALI:LE" są ciemniejsze i bardziej kruche od "BASTI:QE". Przechowuje się je w mące w workach jutowych. 2. B l a n s z o w a n i e i s u s z Ci n ie n a s łD ń cu Jedynym bodajże produktem otrzymanym tą techniką są rodzynki ("ABSZO:TO"). Ich przygotowywanie przypada na okres między 6-tym a 15-tym sierpnia, najgorętszego miesiąca roku, zwanego popularnie "TYBBACH", czyli po prostu - kucharz. W tym czasie wszystkie pło- �196 MICHAEL ABDALLA dy rolne maksymalnie dojrzewają, w tym również winogrona. Te daty wyznaczają dwa ważne święta kościelne: Sw. Gabriela i święto Wniebowstąpienia Matki Boskiej, obchodzone uroczyście przez Asyryjczyków w Tur Abdin. Na terenach w Tur Abdin, o których mowa w tym opracowaniu, znanych jest siedem odmian winogron, z których cztery: "Qadyszioto", "Byzyk", "Zajnabi" i "D'Rajso" zakwalifikowane są do deserowych, dwie: "Zajtoje" i "QarquS'z" - do przerobu na "ABSZO:TO", a ostatnia odmiana, "Mazru:ne" - do otrzymania syropu ("DIBYS " "NEPUCHTA"). Niektóre odmiany są oryginalnie wyhodowane przez Asyryjczyków. Świadczą o tym między innymi ich nazwy, niespotykane nigdzie indziej. Na przykład słowo "Qadyszioto" 'oznacza "święte", "D'Rajso" - "królewskie", "Zajtoje" - "oliwne". "ABSZO:TO" przygot'owuje się zawsze na terenie winnic, gdyż do tego potrzebne są dość duże i mało uczęszczane poletka. Potrzebny do blanszowania w.inogron ług uzyskuj'e się z popiołu ("QATMO") spalonych ładyg kukurydzy ("DAHNO", "CHARTRUMAJE"), lub z gaszonego wapna ("KALSZO") przez g'otowanie tych sUlbstancji mineralnych w wodzie. Woc~ęzlewa się następnie znad osadu. Tak przygotowany ług przelewa się do bukłaków ("QARBE") i na osiołkach transportuje do winnic. Tam przelewa się go do grubościennych kadzoimetalowych ("DESTO"), gotuje i zanurza w nim na chwilę zrywane winogrona *. Po blanszowaniu grono winne układa się, jedno obok drugieg.o, na matach leżących w dobrZE!nasłonecznionym, przewiewnym i odpowiednio wyrównanym ;i wydeptanym miejscu, zwanym "MESZTOHE" . Po suszeniu, które trwa 1 - 2 tygodnie, rodzynki oddziela się od ł,odyg i szypulek ("QASLUSE") i przechowuje w domu w dużych naczyniach gLinianych ("GDO:NE", "BORYNTA"). 3. S a l e n ie i z a g ę s z c za n i e n a s l 'O ń c u Koncentrat pomidorowy ("MAJE D'BADZIANAT", "DIBYS D'ABRUSZE SMOQE") należy do przetworów używanych niemal codziennie w !kuchni asyryjskiej. Nadaje on potrawom nie tylko subtelny smak, ale i czerwoną barwę. Jego zapasy w domu wynoszą rocznie 12- 20· kg. Do otrzymania koncentratu używa się specjalnych odmian pomidorów, dających duże owoce o wadze nierzadko 1 kg każdy i o malej ilości nasion. Pochodzą one z wlasnych !plantacji, lub kupuje się je na targu jednora* Zabieg ten jest dobrze znany i często stosowany :w nowoczesnym przetwórstwie owocowo-warzywnym. Celowo wprowadzony do ługu pierwiastek wapnia wchodzi w reakcje chemiczne z substancjami pektynowymi skórki miękkiego surowca tworząc nierozpuszczalny prektynian wapnia, który wzmacniając skórkę zapobiega wyciekowi soku. �Tradycyjne metody konserwowania żyu;;ności 197 zowo w ilości 120 - 200 kg. Pomidory przebiera się, myje i ręcznie wyciska sok. Sok mocno soli się i ustawia na dachu domu w płaskich naczyniach aluminiowych, gdzie pod wpływem słońca paruje zawarta w nim woda. Gęstniejący sok miesza się 2 - 3 razy dziennie. Zagęszczanie przerywa się, gdy zanurzona w koncentracie metalowa łyżka bez żadnego oparcia stoi w nim nieruchoma. Stężenie substancji rozpuszczalnych wynosi w nim wówczas minimum 60%'. Otrzymany koncentrat jest bardzo trwały. Przechowywany w otwartych naczyniach szklanych przez okres jednego roku nie wykazuje żadnych objawów zepsucia. Potrawa (np. dla 7 osób) przyprawiona jedną łyżką koncentratu nie wymaga już praktycznie dodatku soli. Koncentrat stanowi ulubiony przysmak dla dzieci, które jedzą go nałożony grubą warstwą na placek chlebowy ("LAHMO") i posypany obficie suszoną miętą pieprzową (NON'O :). 4. S a l e n i e i s u s z e n i e Ilość mięsa i jego przetworów spożywanych przez Asyryjczyków nie jest zbyt duża, jednak uważa się, że tych produktów nie może brakować w domu przez cały rok. Świeże mięso spożywa się tylko okazjonalnie, natomiast prawie na co dzień, zwłaszcza wiosną, jada się mięso zakonserwowane a nazwie "QALIJO". W gospodarstwie, od wczesnej wiosny tuczy się krowę, aby ją na jesień zabić. Jej mięso bez kości kroi się w kawałki wielkości ziemnialka ("BALBUSE"), które obtacza się obfieie w soli i zostawia na 1 - 2 dni. Na jedną część mięsa roztapia się w dużym naczyniu ustawionym na ogniu dwie części łoju ("TARBO"), do którego wrzuca się solone kawałki mięsa, po czym dusi się tak długo, aż mięso jest kruche. Poznaje się to po jego strukturze i barwie. Kawałki mięsa, kruche aż do środka, zostają niejako zatopione w łoju, który ,izoluje je od powietrza i tym samym konserwuje. Zimne "QALIJO" jdst bardzo twarde. Często przy nabieraniu ły~ka się łamie. "QALIJO" jest produktem typu instant. Może być stosowane do wszystkich potraw mięsnych i półmięsnych, do jajecznicy ("SFE:RO"), a także na śniadanie w zimne poranki. Przed spożyciem wystarczy tylko je lekko podgrzać. Jest bardzo smaczne i aromatyczne. 5. S o l e n ie s u s z e n i e n a s ło ń c u K'olejny rodzaj utrwalonego mięsa nazywa się "QADI:DO". Przygotowuje się z pozbawionego tłuszczu mięsa krowiego. Kawałki mięsa posypuje się solą, a po 3 - 4 godzinach układa się je na płaskim kamieniu. ("KE:FO") i przyciska drugim kamieni€jm przez 2 - 3 dni dla odsączenia wody. Te czynności przeprowadza się zawsze w ,cieniu. Przycisk powoduje �198 MICHAEL ABDALLA też spłaszczenie mięsa do grubości ·około 2 cm, długości 20 cm i szerokości 10 cm. Otrzymane plastry oblep.ia się obficie papką otrzymaną z roztartego czosnku "TU:MO" i papryki czerwonej ("FELFLO SEMYQTO), po czym rozwiesz.a je na sznurach i suszy na słońcu przez około io dni. "QADI:DO" przechowuje się w suchym miejscu w skrzynkach drewnianych do 2 lat. Do konsumpcji kroi się je w drobne plastry, które można spożywać bez dodatkowej obróbki kulinarnej. Następną formą zakonserwowanego mięsa jest "SZARADIN". Tłuste mięso krowie miele się, przyprawia obficie solą i -pieprzem, po czym wkłada co woreczków z tkaniny o wymiarach około 2X20X15 cm. Woreczki zszywa się i następn.ie przyciska kamieniem przez3 dni dla odsączenia wody. Sprasowane mięso rozwiesza się na słońcu przez około 1 tygodnia. Przed s.pożyciem kroi się je w drobne kawałki, które następnie dusi się z pomidorami, lub dodaje do jajecznicy. Zarówno "QADI:DO", jak i "SZARADIN" spożywa się na śniadanie lub kolację. 6. S u s z e n i e n a s ł o ń c u i P l' a Ż enie Otrzymany tym sposobem produkt -o nazwie "RYSZT AN" porównywalny jest do makaronu. Ciasto pszenne ("LAJSZO", "LASZA") bez dodatku środków spulchniających spłaszcza .się ręcznie na placek grubości do 2 mm, po czym kro.i nożem na kawałki .szerokości okoł,o 1 ,cm i długości 1,5 cm. Kawałki ciasta suszy się na słońcu, a następnie praży na patelni i przechowuje w metalowyc~ pojemnikach. II - ZAGĘSZCZANIE PRZEZ GOTOWANIE Do niedawna krystaliczny cukier nie był u Asyryjczyków zbyt popularny. Używano go jedynie do słodzenia herbaty i 'kawy, które to napoje n.ie mają u Asyryj,czyków Zlbyt długi;ch tradycji; rozpowszechniły s'ię dopiero po II wojnie światowej. Do słodzenia niektórych potraw i deserów służy do dziś syrop winogronowy. Wytwarz.a się go z winogron odmiany "I'vla:zrune" a dużej zawartości cukrów. Kiść winogron ("SUGHLO D' 'ENŁE") po zerwaniu wkłada się do dużych worków z tka'niny, odrzucając uszkodzone i porażone owoce, zwane ,.FESQE". Wyciskanie soku odbywa się w specjalnym warsztacie stanowiącym kolektywną własność kiliku wsi. Są to dwa ręcznie obrobione głazy ("QATO:RE", "SZE:NE"), zwane "MA'SERTO" (ryc. 3). Górny głaz o średnicy około 2 m .i wysokości do 0,5 m posiada wykuty w środku pianowy otwór wypływu, którego średnica wynosi około 5 cm. W dległości �Tradycyjne Ryc. 1. metody konserwowania żywności "MA'SERTO" kamienne urządzenie do uzyskiwania soku gron w as5'ryjskim regionie Tur Abdin. Rys. T. Siwiliski. 199 z wino- okola 20 cm od krawędzi górnej powierzchni znajduje się wgłębienie szerokośc'i do 60 cm, zakończon€ kilkoma kanalikami dochc:lzącymi promieniście do otworu. W dolnym głazie, który ma kształt kwadratu a długości boku okolo 2 m wykuta jest komora a średnicy około 1,5 m. W tej komorze zbiera się sok, który następnie wypływa poprzez dolny otwór, dający się zamykać. Do komory można wejść przez frontowy duży otwór, aby ją umyć i przygotować. Worki z kiśćmi winogron umieszcza się w zagłębieniu górnego głazu i depce nogami. Wyciśnięty sok spływa do komory przez kanaliki i pianowy otwór, a stamtąd bocznym otworem trafia do ustawionych na zewnątrz bukłaków ("GAŁDE"). Sok przenosi się do gospodarstwa i tam wlewa do metalowych kadzi o grubych śc.ianach oj gotuje. Pianę powstającą w pierwszych chwilach gotowania zbiera się z powierzchni płynu. Cały proces zagęszczania .soku trwa kilka godzin. Jego gęstość sprawdza się drewnianym mieszadłem. Gdy pojedyncze krople z wyciągniętego mie~;zadła spływają wolno - wtedy syrop jest gotowy. Do gorącego syropu dodaje się aromatyczne zioła, nazywane w dialekcie miejscowych Asy- �200 MICHAEL ABDALLA ryjczyków - "QOSZY: LE". Pozostałe w wo'rkach resztki winogron: skórki, nasi,ona i szypułki służą, po ich wysuszeniu, jako karma dla domowego inwentarza. Syrop przechowuje się w pojemnikach glinianych o grubych ścianach. Jest on nieodzownym dodatkiem w kuchni w okresie postu. Dzi'eci maczają w nim chleb. Służy także do przyrządzania takich potraw jak: "QURSYKAT" i "DAŁQE", które są podobne do naleśników. III - SOLENLE 'Właściwości konserwujące soli kuchennej Asyryjczycy wykorzystują między innymi ,do utrwalania mięsa. Po zalbiciu (przeważnie we wrześniu) dobrze tuczonego zwierzęcia {zazwyczaj owcy) całą ilość mięsa kmi się w długie plastry (ok. 10X:3 cm), a część z kością - w duże grudki, które po dokładnym soleniu zostawia się w óeniu na 3 - 4 dni. Po upływie tego czasu ponownie obtacza się je w soli i przechowuje, układając plastry i grudki oddzielnie w skrzynkach drewnianych lub koszach słomianych w możl.iwie chłodnym mieijscu. W dzień przed spożyciem moczy się je w wodzie w celu wyługowania części soli. Mięso to o nazwie "MAKSAD" ma szerokie zastosowanie kuhnarne, zwłaszcza zimą, w takich potrawach obiadowych jak: "GARSO" (z ugotowaną pszenicą), "APRACH" (na.dziewane liście winogron), "SZAMBORAKAT" (duże pierogi) i in. IV - SUSZENIE NA SŁOŃCU Dzięki suchemu i gorącemu klimatowi Asyryjczycy mogą wykorzystywać warunki atmosferyczne do konserwacji żywności przez jej suszenie. W ten sposób uzyskuje się między innymi rodzaj kwasku do zakwaszania potraw. Mniej dojrzale winogrona o wysokiej zawartości kwasów or:ganicznych zrywa się i wyciska z nich sok, który następnie suszy się na słońcu przez 1 - 3 dni. Otrzymany syrop o nazwie "HYSRME" przechowuje się w opakowaniach szklanych przez cały rok. Małe jego ilości (ok. 0,5 łyżeczki) nadają potrawie oryginalnego smaku kwaśnego, bez żadnych obcych posmaków, i przyjemnej jasn~liwkowej barwy. Następnym produktem otrzymanym przez suszenie na słońcu, poprzedzone często suszeniem w cieniu, to "SZE'IRAJE". Jest on bardzo podobny do makaronu typu nitki. Wyrabiają go wyłącznie kobiJety. Kulki ciasta o twa'Tdej konsystencji bierze się między dłonie, uprzednio namoczone woleju, ("ZAJTO") i ruchem obrotowym rozwałkowuje do postaci długiego do 50 cm "s:zmura", Sznur ciasta zwija się następnie' nół lewe ramię i stopniowo chwytając jego koniec ucina się palcami kaw~łki �Tradycyjne metody konserwowania żywności 20t; długości około 1 - 2 cm i średnicy 0,5 - 1 mm. "SZE'IRAJE" suszy się następnie na słońcu na tacach słomianych. Dawniej wyrób "SZE'IRAJE" odbywał się przy świetle księżyca ("SARA"), kiedy to po kolacji i zaśnięciu dzieci kobiety zebrały się na rodzinnym drewnianym łóżku, znajdującym się na dachu. Prowadzone tam towarzyskie rozmowy i wspólne zajęcia zwie się po asyryjsku "SZAlIRO". Zarówno wyraz ten, jak i asyryjska nazwa księżyca "SARA" są w brzmieniu bardzo podobne do nazwy omówionego produktu. Pod koniec lat 50-tych pojawiły się na wsi maszyny do produkcji "SZE'IRAJE" (ryc. 4). Ciągnione przez woły lub pchane przez człowieka, krążyły po wioskach od domu do domu. Urządzenie takie składa się z pojemnika, gdzie znajduje się do 50 kg ciasta, zamkniętego od góry ruchomym tłokiem. Dno pojemnika ma otwory, przez które pod ciśnieniem tłoka wychodzą nitki ciasta. Nitki osuszane są wstępnie strumieniem Ryc. 4. - Urządzenie do produkcji powietrza płynącego z wentylatora makaronu - "SZE'IRAJE" na wsi asyryjskiej w Tur Abdin. Rys. T. Siwiński. wyposażonego w dwa wirniki łopatkowe. Wentylator jest przymocowany do jednej z trzech drewnianych nóg maszyny i wprawianych w ruch ręcznie. Osuszone, zwisające nitki tnie się na kawałki długości do 20 cm i rozkłada na rozłożonej tkaninie. Po osusz'eniu na słońcu łamie się je w krótkie kawałki, które miesza w ilości około 15% z grubszą frakcją "BRYGHELU" lub z ryżem i razem przechowuje. Potrawa przyrządzana; z tych dwóch produktów ma atrakcyjniejszy wygląd i lepszy smak. Można też z "SZE'IRAJE" przygotować oddzielne dania, na przykład po prażeniu w małej ilości tłuszczu. Zaproszony do nas jeden z miejscowych szeików arabskich, urzeczony' smakiem potrawy z "SZE'IRAJE", poprosił mojego ojca, aby wybrał się �MICHAEL 202 ABDALLA z nim do miasta w celu zakupu nasion, które ohciał zasiać na swoich polach. Nie było łatwo przekonać go, iż "SZE'IRAJE" otrzymuje się ze zwykłego ciasta pszennego. W ramach zapasów na ZImę przygotowuje się też susz z naci pietruszki ("KARFSO RUMONO"), bakłażanów ("BNO: T GA: NE"), pomidorów, mięty pieprzowej ("NON'O), papryki ("FELFLO") i częściowo melonów ("F ATI :HE"). v ~ FEI-loMENT ACJ A 1. Mlekowa Produkty utrwalone za pomocą fermentacji mlekowej cieszą się u Asyryjczyków wielkim powodzeniem i mają długie tradycje. W żadnym z dostęp!1ych mi jadłospisów ludów europejskieh nie spotkałem jeszcze tylu kiszonych warzyw i o tak wspaniałym smaku. Kwasi się mniej dojrzałe pomidory, rzodkiew ("FUDżLE"), młodą marchew ("GEZORE"), ogórki ("BOSYNE"), paprykę, kalafior ("F ALHO"), kapustę ("QARAMBO"), bakłażan, fasolę szparagową ("HABSO"), buraki ("SZALGHME") i inne. Te warzywa, po dokładnym przebraniu i myciu wkłada się razem do kamionkowych lub szklanych naczyń i zalewa słoną wodą. Warzywa, kt6re mają nasiona nakłuwa się StE;ż2111esolanki powinno być takie, aby włożone do roztworu jajo pływało po powierzchni zanurzone tylko do połowy. Do solanki dodaje się trochę winogron. Naczynia z warzywami zanurzonymi w solance wystawia się na kilka godzin na słońcu, po czym przenoc: się je w miejsce zacienione. Warzywa nadają się do konsumpcji, już po 10 dniach, a .okres ich trwałości wynosi kilka miesięcy. Tym samym sposobem konserwuje się młode liście winorośli, zrywane co roku z końców pędów we wczesnym stadium rozwoju rośliny. Służą one w miejsce kapusty do przygotowywania różnych potraw z farszem, podobnych do gołąbków. Często liście te jedzą dzieci na surowo, a gołąbki z nich robione mają przyjemny, kwaskowaty smak. Są suche i zbite. W celu urozmaicenia kuchni postnej i dodatkowego wykorzystania ziarna pszenicy przygotowuje się jesz!cze jeden przysmak a nazwie "TYRCHAJNO D-MA: JE", czyli "tyrchajno wodne". Rozcieńczony w wodzie zakwas chlebowy miesza się z małą ilością średniej grubości ziaren "BYRHELU" ("SEMDO") i pozostawia na 2 dni do sfermentowania. Po odcedzeniu, otrzymanym płynem zalewa się obłuszczone i dobrze ugotowane ziarna pszenicy. Po trzech dniach fermentacji w słoju potrawa jest gotowa do spożycia jako chłodnik. W świątecznej, czyli omaszczonej tłuszczem zwierzęcym odmanie "TYRCHAJNO", zakwas chlebowy zastępuje się jogurtem ("QA-TIRO"), �Tradycyjne metody konserwowania żllw'nOści 203 miesza się z ziarnem pszenicy w stosunku 2:1. Zamiast też jogurtu często stosuje się serwatkę ("DAŁGHE"). W tym przypadku składniki gotuje się przez 2 godz'iny (do zgęstnienia). Po 2 - 3 dniach fermentacj,i przebiegającej w cieniu, powstałą papkę formuje się w kulki wielkości jaja kurzego i suszy na słońcu. Przed spożyc,iem nawilża się je wodą i gotuje jak zupę mleczną na śniadanie. 2. A l k o h o lowa Zakaz picia alkoholu wprowadzony przez islam i pogardliwy stosu'nek muzułmanów (grupy rządzącej) do spożywających ten trunek stały się prawdopodobnie przyczyną ograniczeniakonsumpcj,i napojów alkoholJwych przez Asyryjczyków do najważniejszych okazji. Częstuje się nimi podczas uroczystości związanych z narodzinami dziecka, weselami, świętami kościelnymi. Praktycznie znane są tylko dwa trunki alkoholowe: wino ("HAMRO") i wódka anyżowa ("ARA: Q"). Wino produkuje się z winogron ciemnych, czasem również z fig, na przełomie sierpnia i września. Wino figowe jest mocniejsze od w,inogronowego. Wyciskany sok wlewa się do glinianych amfor ("GDO:NE"), po czym otwór zalepia się dokładnie gliną, aby fermentujący sok "nie brał powietrza", czyli "nie oddychał". Amfory przechowuje się w sieczce przez 40 dni, po czym gotowe wino przelewa się do innych czystyoh amfor, które następnie przetrzymuje si~ w chłodnym miejscu, często w ziemi, przez kilka lat. A więc fermentacja zachodzi tylko przy pomocy dzikich drożdży. Z relacji zapisanych na taśmie wynika, że sposób otrzymywania wódki jest nader oryginalny i dość skomplikowany. Robi się ją ze sfermentowanych owoców winogron noszących nazwę ,ZABILE", używając do tego szeregu naczyń a różnym kształcie i takich nazwach jak: "DYGDAN", "SZOJEFTO", "DESTO", "LAGAN". W oparciu a taśmy nie jestem w stanie dokładnie odtworzyć procesu produkcji ,,'ARA:QU". Nigdy też nie byłem świadkiem tego. Warto jednak odnotować, że zapisany na taśmie wyraz "DA' TO", czyli pot (który wydzielają owoce) utożsamia się w tekście z alkoholem. Słowo "DA'TO" tłumaczone na arabski, który to język zaczął od VII w. n.e. wypierać asyryjski, brzmi właśnie ,,'ARAQ". VI - METODY KONSERWOWANIA NIEKTORYCH PRZETWOROW Z MLEKA Duża ilość owiec (,,'ŁO:NE") oraz kilka krów ("TAŁRO:TO") i kóz (,,'E :ZE") w każdym gospodarstwie są źródłem obfitych ilości mleka (,.I-łALŁO"). Mldko i jego przetwory spożywa się codziennie. Między innymi tłuszcz mleczny ("ZEBDO") wykorzystywany jest jako bardzo sma- �204 MICHAEL ABDALLA: czny i bogaty dodatek do potraw. Również siara ("ALŁO") należy do szczególnych przysmaków dzieci. Najpopularniejszym przetworem mlecznym jest jogurt. Ma on konsystencję galaretki i wspaniały !bukiet smakowo-aromatyczny. Przygotowuje się go na b.ieżącoi spożywa w ilościach większych niż surowe czy ugotowane mleko. Jednak z trwałych przetworów mlecznych na szczególną uwagę zasługują: wytopiony tłuszcz, suche klopsiki o nazwie "QASZKA" i słony ser ("GŁE: TO"). W okresie wiosny, codziennie rano, świeży (nastClwiony poprzedniego dnia wieczorem) jogurt wkłada się do bukłaków ("GAŁDE"), które następnie zawiesza w przedsionku przy zachodniej stronie wschodniej ściany j.ednej z izb gospodarstwa. Regularne i umiejętne wytrząsanie (.,M.JO: 'O") masy jogurtu (ruch posuwisto-zwrotny) (ryc. 5) powoduje zlepianie się cząsteczek tłuszczu w grudki. Z zebranego przez kilka dni masła oddziela się czysty tłuszcz ("MESZHO") po zlaniu powstałej przez ogrzewanie frakcji płynnej, plazmy. Tłuszcz soli się ,i przechowuje w naczyniach glinianych lub metalowych, albo w bukłakach. Pozostałą część -odtłuszczonej masy jogurtu, maślanka, służy do otrzymania dwóch produktów (schemat). Po jej podgrzaniu, wytrąconą kazeinę, przypominającą serek homogenizowany, soli się i miesza z liśćmi dziko rosnącej w Tur Abdin rośliny, której nazwy niestety nie pamiętam, a wyglądem przypomina ono zielony czosnek. Serek z tą rośliną jest trwały i przechowuje się zwykle w naczyniach glinianych zakopanych w nieutwardzonej ziemi podłogi "izby zapasów". Produkt ten zwany "DZIADZIEQ" stanowi przeważnie danie kolacyjne w dni letnie, a po rozcieńczeniu przypomina polski "chłodnik". Często słony "DZIADZIEQ" wkłada się do worh)w z białej tkaniny i zawiesza do odcieknięcia reszty serwatki. Po zgęstnieniu masy formuje się ją w okrągłe lub owalne klopsiki, które następnie suszy na słońcu. Otrzymany "QASZKA" służy do przyrządzania popularnej potrawy zimowej o nazwie "GABU:LA". Twarde klopsiki ściera się przez jakiś czas (1 - 2 godz. z wodą a ściany specjalnej miski wykonanej z pnia drzewa figowego. Po ich rozpuszczeniu, otrzymany roztwór wlewa się na gorącą masę wcześniej ugotowanych ziaren pszenicy, ułożoną tak w półmisku, aby jej brzegi były nieco wyższe od spłaszczonego środka, który wypełnia się roztworem. Następnie na zimny roztwór wlewa się silnie rozgrzany tłuszcz mleczny. Do trwałych produktów z mleka należy również ser. W celu jego otrzymania wieśniak poświęca jedno cielę lub jagnię, z których żolądkóv,,', zaraz po urodzeniu (zanim jeszcze zdążą wypić siarę) wydobywa wnętrzności, zwane "SZYMMYCHTA", zawierające soki trawienne. Wyciąg suszy i rozdrabnia, a następnie stosuje jako zaprawę serowarską. Aby krowa lub owca po utracie swojego potomka nie buntowała się przy oddawan.iu �Tradycyjne metody konserwowania żywności ~~-~ .---=~----~'':'':''.~ 205 ~ Ryc. 5. Wytrząsanie masy jogurtu "QATI:RO" w bukłakach "GALDE" przez Asyryjkę w Tur Abdin w celu otrzymania masła - "ZEBDO". Rys. T. Siwiński. mleka, skórę zabitego noworodka w calości wypycha się slomą i w momencie dojenia chytrze przystawia się matce powstałą kukłę. Ona ją obwąchuje, często liż'e językiem. Ale nie zawsze ta sztuczka daje oczekiwany rezultat, wówczas próbuje się przystawić jej podobnego noworodka z innego zwierzęcia. Kukłę trzyma się w domu na stale, często służy jako zabawka dla dzieci. Swieże mleko ogrzewa się tak, aby można jeszcze włożyć dOłl palec. Dodaje się do niego trochę proszku "SZYMMYCHTA". Po upływie około jednej godziny, ścięte mleko odcedza się. Powstały ser oblepia się solą, wkłada do worków z białej. tkaniny i zostawia przez 3 dni pod lekkim �206 MICHAEL ABDALLA! Podstawowe czynności przy otrzymywaniu wane na wsi asyryjskiej w Tur Abdin. produktu "QASZKA" z mleka, sto '"'0- [Sw,ieie' mle1ko: Go,towanie ; (ok. godz. t8'.00} :Chłodzenie i zaszczePienie'1 ' zaprawą ]ogurtową i Pozostawienie na noc na zewnątrz budynku: i Jogurt : Wy,trzą.s>an1ew bukłakach! (ok. godz. 6.00) /"'" , Masło ! Ogil"Zewanie I wytopiony ! Plazma, I Maślanka! i Ogrzewanie 'Serek! tłuszcz Odcieknięcie! serwatki Formowanie w klops,j'k;i i suszenie na słońcu clęzarem w celu sprasowania. Następnie gotuje się w serwatce, która w tym czasie wydzieliła się. Bardzo elastyczny i błyszczący ser formuje się dłQńmi w kawałki dowolnego kształtu, przeważnie średnicy około 1 - 3 cm i długości 4 - 19 cm. Czasem kilka takich cienkich sznurków sera ple- �Tradycyjne metody konserwowania 207 żywności cie się razem w postaci warkocza. Kawałki sera oblepia się nasionami czarnuszki, która nadaje produktowi przyjemnego zapachu i atrakcyjnego wyglądu. N astl~pnie chłodzi się je zimną wodą i wkłada do słoi lu b glinianych dzbanków pokrytych glazurą. Naczynia zostawia sil; przez jeden dzicl'! otworami w dół w celu odcieknięcia resztki serwatki. Następnie ser zalewa się solanką. W wodz,ie rozpuszcza się taką ilość soli, która sprawia, że stl;żenie roztworu powoduje unoszenie się zdrowego jaja kurzego tak, aby tylko jego część, średnicy wielkości monety (ok. 2,2 cm), była widoczna nad powierzchnią roztworu. Tak przygotowany ser jest trwały przez 2 - 3 la ta i spożywa sii~ go głównie na śniadanie. VII - INNE METODY Do stosowanych na mmeJszą skalę sposobów konserwowania niektórych suroNców i produktów spożywczych można zallczyć jeszcze następujące: - przetrzymywanie woleju różnych gatunków sera, oliwek ("ZAJTU: NE") oraz przyprawionych czosnkiem i orzechami bakłażanów; - przechowywanie mniej dojrzałych arbuzów ("SZEFTOJE") i pomidorów w sieczce, z przeznaczeniem na rodzinną ucztę sylwes1trową; - -suszenie, gotowanie lub prażenie nasion słonecznika SZEMSZO" i nasion owoców dyniowatych, prażenie dzi ("BALU:TE") i kasztanów jadalnych. ("SGHA: orzechów, D L' żołę- W niniejlszym opracowaniu omówiono, w dużym skrócie, najważniejsze sposoby ludowe konserwowania żywności u współczesnych Asyryjczyków. Sądzę, że nie wyczerpują one całości tematu, gdyż jadłospis przeciętnego Asyryjczyka jest bardzo bogaty i urozmaicony, a większość produktów pochodzi z własnej spiżarni domowej. Niektóre z wymienionych produktów, na przykład "BYRGHEL" (występuje w literaturze jako: burgul, burghol' i "TYRCHAJNO" (występuje w literaturze też jako: kiszk, kuszuk, tarhana) są dziś rozpowszechnione na całym Bliskim Wschodzie. Przyjęły się też w kuchni Ameryki Północnej i Europy Zachodniej, gc!z,ie aktualnie poświęca się im tam coraz więcej rozpraw naukowych, a technologie ich otrzymywania systematycznie udoskonala się. Doczekały się one nawet już wielu opracowań patentowych. Ale to wszystko dzieje się niestety nie na wsi asyryjskiej, lecz w dobrze wyposażonych laboratoriach krajów wysokorozwiniętych. Konsumując te produkty, żyjący w tych krajach asyryjscy imigranci będą zawsze pamiętać, że ich pobratymcy, gdzieś w zapadłej wsi tureckiej nadal otrzymują je archaicznymi metodami. �208 .Michael MICHAEL ABDALLA. Abdalla TRADITIONOL METHODS OF FOOD PRESERVATION CONTEMPORARY ASSYRIANS. AMONG (summary) In the Middle East, food processing has thousand years old tradition. The grain which produoed ,the first bread-cake and beer in human h~story, grew in this region. Summerians, Babylonians and ancient Assyrians recorded on day tablets a lot of te:lGt about food products, iSupplyingthe methods used for the:Lr obtainment, their names and even the proportions of their consumption. A number of food preservahon technics, follo\\\ing or modyfyingslightly those descriptions found on bas-reliefs dating to the years B. C., can be found in villages of the Middle East to this day. Most of such methods have been pl'cserved in the folk tradition of Assyrian societies in the countries of the Middle East. This paper concerns traditional methods of food preservation encountered among contemporary Assyrians who belong to the West-Syrian orthodox church and live on the Syrian-Turkish border. The methods have been described on the basis of the author's field observations and supplemented by tape recordings. In the 1960s, the author, who oomes form this region, took par,tin group works assoe1ated with productiOin of many food items. Under seven headings the author has grouped the methods involved in the processing of the most common produots consumed by a self-sufficient Assyrian peasant family. The names are given when par,ticular technics are discussed and descriptions of devices in technological operations presented. The technics enoountered in grain processing and those associated w~th the produotion of such an important article as 'byrghet' ('bulgur') and with home-made macaroni are described in :the paper. In relation ito the proces,sing of fruits and vegetables, the author discusses the ways of obtaining raisins, grape syrup, 'halile' and 'bastiqe' (dried mixture of grape syrup and flour), 'agude' ('bastiqe' with nuts), 'wine, tomato concentrate, 'hysrme' (syrup from unripe grapes, used to pickle food), the ways of pickling cabbage and dry,ing various vegeltables. In regard to the processing of meat, methods OI preservation entailed in 'qalijo' (salting and cooking), 'qadido', 'szaradin' and 'maksad' (salting and drying) are given. ,In relation to the processing of milk, the ways of obtaining yogurt, butter, two durable products for buttermilk-namely 'dziadzieq' (cottage cheese with spices), 'qaszka' (dried balls of salter whey) - and 't yrchajno'(dried balls of the fermented mixture of cooked wheat ,grains in yogurt) are supplied. When particular products are discussed theiroriginal names a,re presented together with the ways of storage and applications in the Assyrian cuisine. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74facc85a13e5c72750d4c42bc43a21c.pdf ccd632576d37bce8a213c48172191aec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:341 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:303 Title A name given to the resource Tradycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.,196-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 53, 1969 r. KRZYSZTOF WOLSKI TRADYCYJNE TECHNIKI SZTUCZNEGO NAWADNIANIA W KRAJACH IRAŃSKICH 1. WSTĘP Stref'a krain suchych oplata kulę ziemską szerokim pasem. Problem walki o wodę jest w tej strefie stale kwestią palącą, która spędza sen z ·oezu miejs!co1wychmężów 'Stanu a narów,ni z nimi wszystkim poważnie myślącym ekspertom z organizacji międzynarodowych. Zdobycie wody na terenach pustynnych i pó~pustynnych od wielu wieków mobilizowało pomysłowość człowieka. Tam, gdzie mu ~abrakło wody ze źródeł, rzek czy jezior, zaczął kopać studnie, aby zdobyć wodę do picia dla siebie i dla swych zwierząt. Obolk człowieka-,pasterza na terenach półpustynnych :pojawił się Tolnik. Gdy dla upraw rolnilk'a zabrakło wody deszczowej, zaczął ją swoim roślinom dostarczać sposobem sztucznym. W wyniku da'ło to przeróżne urządzenia i systemy irygacyjne. W czasie i przestrzeni cz'łowiek stopniowo wytkorzystywał coraz trudniej dostępne zasoby wody. Człowiek - rolnik ,początkowo zabra'ł się do .najłatwiej mu dostępnych wszelkich wód powierzchniowych: rzek, zbiorników sta'łych i źródeł. Później zaczął kopać studnie. Wreszcie począł budować zapory t na rzekach okresowych, takie jakie miał dla stałego pobier·ania wody na rzekach stałych. Gdy zaś przyszła potrzeba rołniczego użytkowania terenów położonych na wyższych terenach nadrzecznych, zaczęto 1 Zapory te, zamykające suche doliny wyschłych rzek, spotyka się często \V Beludżystanie. Noszą one tam nazwę gaberband (tamy niewiernych), Nazwa ta określa już dawność tych zapór (nota bene znajdujących się obecnie już w ruinach), postawionych w tamtych okolicach jeszcze przed przybyciem Islamu w VIII w. n. ~. W Persji zapory te noszą nazwę band lub bend. Groble te wzniesiono bardzo solidnie. Część dolna i fundamenty stanowią wielkie i płaskie głazy. Część górną mniejsze głazy i płyty. Cały szereg takich grobli zamyka poprzecznie doliny. Gaberband łapał v n;egdyś całą wodę deszczową. Dzisiaj jeszcze niektóre z gaber'band łapią wody des'zczowe i pozwalają na uprawy. �Tradycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich 197 szukać możliwości przerzucania wody na wyższe poziomy i wprzęgnięto zwierzęta do pracy w kołowrotach wodnych. Lecz dla rolnictwa ilości wody wydobywane ikołowrotem ze studzien były często nie wystarczające. Na terenach równinny'ch mnożono kołoWToty, na terenach górzystych i pagórkowatych pomyślano o. przeprowadzeniu wody systemem rowów naziemnych i kanałów podziemnych. Ten ostatni sposób naj silniej i naj powszechniej jest reprezentowany na szerokich obsmrach pustyń i stepów wyżyny imńsikiej i z ni'ej dopiero, wraz z innymi elementami kultury perskiej, rozpostarl się po suchych obszarach starożytnego świata. Do Cyrenajki i wgłąb SahaTy, do Turkiestanu i do Dżungarii irańskie systemy irygacyjne dotarły wraz z politycznymi i kultumlnymi wpływami perskimi zdaje się już w VI w. p.n.e. Wielki świetności państw służyły pracy i budownictwu. Ro~budowywano i rozszerzano systemy irygacyjne. Zaś wielki wojen i klęsk niszczyły irygację, gospodaI1kę i dobrobyt na długie lata. Zniszczenie przez wojska Timura zapór wodnych na rzece Hilmend ,pogrążyło Seistan w beznadziejnym marazmie, unicestwiło życie rolnictwa na długie wieki. Kraj zamieniło w pustynię, jaką jest do dni dzisiejszych. Na szczęście, wojny nie zniszczyły wszystkich urządzeń. Szereg pradawnych urządzeń irygacyjnych przetrwał do dnia dzisiejszego. Do dziś dnia prawie wszystlkie te systemy irygacyjne starożytności są stosowane w gospodarce człowieka. Z postanowieniem zebrania materiałów specjalnie do studium o podziemnym systemie sztucznego nawadniania w Beludżystanie, wybrałem się w moją drugą podróż do Pakistanu w 1964 roku (zima i wiosna). Poniższe uwagi są owo<::emmoich !badań terenowych w różnych częściach Beludżystanu oraz poszukiwań liteTatury źródłowej w brbliotelk'ach w Karaczi, Lahore, Hajdarabadzie i Peszawarze. Badani'a terenowe przeprowadzałem głównie w Oikolky Kila Saifullah w okręgu Zhob, w Bostan, Kuczlag, Gulistan i Kwetta - Piszin w północnym Beludżystanie, w Nuszlki w prowincji Czagaj, w Mtasiungu i Kalacie w Sarawanie, w Khuzdar, Na! i Sorab w Dżabwanie i w Las Bela. Również pewną ilość matedałów odnoszącą się do systemów irygacyjnych zdołałem zebrać drogą wywiadów i badań z obszaru Kharanu i północnego Makra,nu a także z pogranicznych terenów Afganistanu. Wypadnie mi złożyć słowa podzięki tym wszystkim, którzy użyczali mi pomocy podczas badań w terenie. Niechaj przyjmą wyrazy mej wdzięcznoś,ci 'P4p. nawalb sardar Muhammad Khan Dżiogizei z Kila Nawab Dżiogizei z okręgu Zhoib, Akram i dr Fazal Rahman Panezai i Abdul Aziz Khan Panezai z Bostan, Hadżdżi Hafizullah Khan Aczalkzei malik Gulistanu, Ghulam Nabi i Sadullah A<::zarkzeiz Gulistanu, Sahibzada Abdullah z Kuczulagu, dr Nur~uJ-Haqur Khan Kakar z K'alatu, dr Abdul Ramm Hingordżo z Khuzdaru, Abdus Salam Bize.ndż,ou �198 KRZYSZTOF WOLSKI z Ornacz koło Khuzdaru, mir Musa Rind-Balucz z Turbatu i inni życzliwi i uprzejmi informatorzy. Podstawą poniższego studium są przede wszystkim materiały z własnych badań terenowych. Bowiem literatura przedmiotu jest wyjątkowo uboga lub zupełnie fragmentarystyczna; podaje informacje lakoniczne i pobieżnie. Specjalnych zaś opracowań, poświęconych jedynie systemowi podziemnych kanałów nawadniających, brak jest dotychczas zupełnie. KRA J E IRAŃSKIE S R i \ -! ", \ \. KA3WIN I o .. ·••• ·_·7 OTEHERAN ;,- a:,'/ o OSAW£t-ł !-lAMAOAN Mapa krajów wyżyny irańskiej. Ogólne .podręczniki zamieszcz-ają zaledwie wzmianki o tak przemyślnym konstruikcyjnie sposobie nawadniania jak karezy 2. Inne podręczniki nawet nie wspominają o tej technice sztucznego nawadniania il. Podręczniki fachowe pomijają karezy jako relikt dawnych lat, który widocznie w opinii autorów nie wart jest głębszego zainteresowania. Jedynie lite2 D. W. Thorne, H. B. Peterson, Inigated soils. New York 1954, wyd. II. s. 10 (wspomniane tylko kanaty w Iranie). :1 Par. np. H. B. Roe, Q. C. Ayres, Engineering for l\gricultural Drainaqe. New York 1954. �TrudyC'yjne techniki sztucznego nawaciniania lV kTajach irańskich. ratma filologiczna, historyczna i geograficzna zawiera niekiedy wzmianki o karezach. Warto wspomnieć, że w literaturze rosyjskiej już z końcem XIX wieku, w związku z zajęciem ter,enów suchych w Turikiestanie, pojawiło się specjalne opracowanie poświęcone karezom w zakaspijslkiej obłasti ". Sporo uwagi zagadnieniu systemu podziemnego skanalizowania wodnego poświęcił H. Goblot w szkicu o problemie wodnym w Iranie ". 2. KAREZY-KANATY JAKO PODSTAWOWY SYSTEM IRYGACYJNY NA ZIEMIACH IRAŃSKICH Historyczne opracowania poświęcone podziemnemu systemowi irygacyjnemu skłonne są umieszczać "zloty wiek" karezów w okresie świetności kalifatu Abbasydów G i zwracać uwagę na ówczesne znaczenie tego systemu i techniki sztucznego nawadniania. Przy sposobności wydobywają na światło dzienne opracowania średniowiecznych perskich inżynierów z czasów Mahmuda z Ghazni, około roku 1000 n. e. Autor dzieła, persiki inżynier Muhammad ibn aI-Hasan al-Hasib, swą księgę "In bat al-Miyahal-Khafiya" (Wydobywanie na powierzchnię wody ukryte.i) dedykował sławnemu Abu Ghanim Masud ibn Muhammad, który był wezyrem sułtana Manuchihr ibn Qabus ibn Washmgir, władcy Tabaristanu w północnej Persji 7. Autor przebywał w Iraku, a następnie wrócił do Persji. Wspomina, że znane mu były liczne drobne podręczniki fachowe traktujące o sztuce :kopania karezów. Niestety, jak się wydilje, podręczniki zaginęły i nie utrzymały się do naszych czasów, a sztuka kopania karezów pozostała tradycyjną umiejętnością zawodową rzemieślników. Kilrezy budziły zainteresowanie podróżników, lecz przekazane przez nich opisy dają słaby obraz zarówno samych urządzeń, jak ich znaczeni~ gospodarczego. Karezami jako źródłami wody dla rolnictw;], zajmują się (zresztą pobieżnie) rÓżne opracowania ,geograficzno-gospodarcze R a także etnografic~ne 9. 4 M. Cymbalenko. Kjarizy (wodoprowody) w Zakaspijskoj oblast. St. Petersburg 1896. 5 H. Gablot, Le p1'OIJleme de l'eau Iran. "Orient", Paryż 1962, S. 43-59. 6 F. Krenkow, The Construction of Subterranean Water Supplies during the Abbaside Caliphate, Transaction Scottish Oriental Society (Glasgow Uniwersity Oriental Society) 1951, s. 23-32. 7 F. Krenkow, op. cit., s. 24. B M. B. Pithawal]a, The P'/oblem of Baluchistan: Development and ConseTvation of Water Resources. Soil and Natu1'al Vegetation. Karachi 1952. 9 A. A. Semenow, Glawnyje osnowy 1'as'jJl'edelenija zemli i wody u Turkmen Za- �300 KRZYSZTOF WOLSKI W Afganistanie i północnym Beludżystanie nazwą ,,1k1arez" 10 określa się specjalny system sztucznego l11awadniania przy pomocy podziemnych kanałów, łączących całe szeregi studzien, ciągnących się od podnóża skał w kierunku niższego dna doliny. Studnie te są coraz to płytsze i w końcu wyprowadzają wodę małym strumykiem na powierzchnię terenu. W zachodnim Afg'anistanie w okolicy Farah spotyka się też nazwę kanat 11, charakterystyczną dla terenów rdzennie perskich. W języku arabskim kanat, kanawat, kanan, kuni i akniga, są to nazwy określające kanał, przewód wodny. W nowo perskim jako nazwa kanału wodnego podziemnego występuje wyraz I;..anii.t,lecz właściwym, pierwotnym słowem perskim na k'anał podziemny jest karez w starej formie brzmiące kahrez. Najstarsza perszczyzna znała także słowo awghun. 1I11neperskie słowo w formie sihridż (także suharidż) zostab wprowadzone do arabsIkiego dla oznaczenia zbiornilka wody, cysterny 12. W Persji występuje też naZJwa kahriz obok karez i kanat. Na terenie Tunkiesta:nu Zachodniego obolk Inazwy kariz 1:1, spotyka się też nazwę kiariz 14. Ta dTuga występuje często w opisach rosyjskich. Nazwa kanat lub ganat jes1tpowszechna dla północnej Persji. Nazwę perską w pisowni ghanat podaje też Goblot 15. W Persji południcowo-wschodniej, w okolicach Kirmanu występuje nazwa kahn 1li, tej samej nazwy (znanej mi z badań) używa luclność w Makranie 17 choć ją ledwo podawał Field, pisząc przeważnie karez 18, jalko przyjętej w języku angielskim w Pakistanie. oblasti. Etnograficzeskoje obozrenie. Nr 2, Moskwa 1903; D. J. Suboticz. po zemle-wodopolzowaniju w Zakaspijskoj oblasti. Aszchabad 1903; J. Tai· row, Materialy po wodopolzowaniju u Turkmen Zakaspijskoj oblasti. T. I-II, Sto Petersburg 1904; W. W. Rusinow, Wodozemelnyje otnoszenija i obszczina u Turkmen. 10 W południowym Beludżystanie mówiąc o nazwie karez informowano mnie, że jest to słowo pochodzenia wschodnio-perskiego, które powszechnie występuje na terenach zamieszkałych przez Afganów - Patanów. (Badania w roku 1964 w Dżalawanie i Las Bela). 11 J. Humlum, La geographie de l'Afghanistan. Copenhague 1959, s. 226. 12 Encyclopedie de l'Islam, t. II. Leyde 1928, s. 751-753. 13 W. Konig, Die Achal-Teke. Zur Wirtschaft und Gesellschaft einer Turkmenen-Gruppe im XIX. Jahrhundert. Veroffentlichungen des Meseums fUr Volkerkunde zu Leipzig. Heft 12, Berlin 1962, s. 98. 14 Cymbalenko, op. cit., 15 H. Gobiot, Le probleme de l'eau en Iran. Nazwa ghana t wg Goblota pochodzi prawdopodobnie z okolic Teheranu lub Yezdu. 16 POl'. E. A. Floyer, Unexplored Baluchistan. London 1882, s. 321. 17 Badania 5 III 1964. (Makran, miejscowość Turbat). Zresztą jest to, ogólnie biorąc, wspólny teren występowania języka zachodniego beludżi, nic więc dziwnego, że spotyka się w Makranie i w Kirmanie tę samą nazwę kahn. 16 H. Field, An Anthropological Reconnaissance in West Pakistan. S. 1955, s. 22, 80. kaspijskoj Materialy �THldycyjne techniki sztuc.<nego nawadniania w krajach irańskich 201 Na terenie Kharanu w Beludżystanie środkowym karez nosi nazwę khahan, a na terenie poludniowego Dż,alawanu w chanacie Kalatu spotyika się karez obok kachan. O tej drugiej nazwie mówi się, że jest to dawna nazwa Ikarezu w języku beludżi. W Sarawanie nazwa kachan jest częściej używana przez ludność niż karez 19. Na Saharze, głównie północno-zachodniej, system Ipodziemnych kanałów nawadniających nosi nazwę joggara. W Marokku koło Marrakesz to samo urządzenie irygacyjne występuje pod nazwą khattara 20. A Azji Centralnej znane jest jako arik. 3. TERENY WYSTĘPOWANIA KAREZOW Obszary występowania karezów, czyli podziemnych kanałów irygacyjnych, pokrywają się z terenami półpustynnymi starego ś'wiata. Od wschodnich granic Wyżyny Irańskiej na wschodzie :po zachodnie połacie Sahary w północnej Afryce spotyka 'Się ltten systemsz'tucznego nawadniania. Są tereny takie jak Persja, Oman, Beludżystan i południowo-2)achodni Afganistan, gdzie karezy są prawie jedynym źródłem wody dostarcz·anej z podziemnych zasdbów ludziom i zwierzętom. Półpustynne okolice Kandaharu w Afganistanie (dawnej Aleksandrii Arachoton) są terenem powszechnego stosowania systemu ikarezów w sztucznym nawadnianiu 2ł. Cały obszar południowego i zachodniego Afganistanu w pr·owincjach Kandahar, GiriszJk, Farah i Herat, to tereny karezów. Także :pewna ilość karezów występuje w północnym Afganistanie OTaz w okolicy K·abulu i Ghazni. Sporo ich ma prowincja afgańska Paiktia w pobliżu miasta Gardez 22. W oazie Achal-Teke u północno-wschodniego podnóża gór Kapet-Dag istnieje obecnie czterdzieści czynnych karezów, z tego dwadzieścia siedem w okolicy Durun 23. Dawniejsi podróżnicy i znawcy Persji w swoich opisach przy omawianiu gospodarki wodn'2j na pierwszym miejscu wymieniają kanaty (ikaenat), na drugim jazy i odnogi rzeczne, na trzecim zastawy, zapory i śluzy, a na czwal1tym dopiero studnie. W ten sposób uszeregował źródła wody dla rolnictwa peT8JkiegoJakub Edward Połak, przebywający jako lekarz na dworze szaha i podróżujący po kraju w połowie XIX wieku 24. Omawiając gospodarkę wodną Iranu, Wilber sta'wia kanaty czyli 19 Badania terenowe autora w r. 1964 w Kharanie, Makranie, Sarawanie i Dżalawanie. 20 Encyclopedie de l'Islam, t. II, s. 753. 21 J. Humlum, op. cit., s. 141. 22 Informacji dostarczył mi p. Mohammad Hakim Ahmadzei - gardezi z Gardezu. 23 W. Konig, op. cit., s. 98. 24 J. E. Polak, Persien. Das Land und seine Bewohne1'. II Teil, Leipzig 1865, s. 116. �:l02 KRZYSZTOF WOLSKI karezy na drugim miejscu po zaporach wodnych na wielkich rzekC1ch. Za mniej ważne sposoby irygacji uważa wydobywanie wody ze studzien (koła wodne i czerpanie worami skórzanymi) i studnie artezyjskie (okręg Szahriyar koło Teheranu) 25. Wilber zaznacza, że ikanaty (qanat) grają jednak najważniejszą rolę w gospodarce wodnej Iranu. W Iranie (Persji) istnieje obecnie około 40 000 karezów (ghanat) :W, które niosą około 3 600 m wody na sekundę, czyli przeliczając na przeciętny karez, 15 litrów na sekundę. Karezami tymi nawadnia się prawie połowę całego OIbszaru uprawnego Iranu, wyrloszącego 6000000 ha. Systemy podziemny~h kanałów spoty:ka się też na innych terenach suchych jak Syrii, Egipcie, Arabii, Turtkiestanie Zachodnim i Wschodnim (Kaszgar) i Dżungarii (Turfan) 27, gdzie zaopatrują w wodę liczne oazy. Ryc. l. Grobelki przy szybach karezowych w okolicy Kwelly. Kwetta, 1961). W Afryoe najbardziej znane foggara znajdują -zachodniej Sahary. Położona tam oaza Touat ściągających wody na poła uprawne. Mniejsze rych sumaryczna długość dochodzi do 20 mil W okolicach Kirmanu w Persji podstawowy 25 Past and Present. Princetown 26 D. N. Wilber, Iran. H. GobIot, op. cit., 27 A. Stein, Note on LXXXII, :3, 1933, s. 238. 28 L. C. Briggs, Tl'ibes s. 50. a Map of the Turfan Basin. of the Sahara. Cambridge (Fot. K. Wolski. się na terenie północnoliczy aż 950 mil foggara oazy mają foggara, któ:'>8. system sztucznego na- 1948, s. 121-124. "The Geogl'apbical 1960, s. 11. ,Journal", �TrtJ(.1yc.'Ijne tccll1Hki sztuC:neHo nawadniani,a tu krajacl1. ~03 irańskich wadniania stanowiły w XIX wieku kanały podziemne (kahn). Najgłębsze z nich miały 18 stóp (około 6 m) głębokości. Kanały te drążono w ziemi bardzo prymitywnymi narzędziami ~\J i być może dlatego były one stosunkowo płytJkie. O Ikarezach w okolicy ruin Persepolis pisze Field, określając je nazwą qanat JIJ. Wspomina też, że qanat, to podstawowe źródło wody na pobrzeżach pustyni Lut w prowincji Kirman ::1. Tamtejsze podziemnekanały bywają bardzo długie. Stein podczas swej podróży do południowej Persji w latach 1932-1933, obserwował i zrujnowane i czynne karezy nad Zatoką Perską w okolicy Gilehdar i Tahiri (Siraf), a także na terenie całego perskiego Beludżystanu (np. w oazie Fanuch na południowy zach. od Bampur). Niestety .nie mógł ()Ikreślić ich wieku, choć Polybios tyle pisał o karezach (U1t0WJf1.'Jt) jako podstawowym źródle wody dla perskich rolników za czasów Arsacydów :I~.Stein uważa, że karezy datować należy na czasy późniejsze niż epoka brązu na ziemiach imńskich, tj. 'na okres, w którym nastąpiło osuszenie się klimatu. Spate pisząc o karezach jako ·0 powszechnym urządzeniu do irygacji w Beludżystanie, słusznie mówi o ich pochodzeniu irańskim 33. Pisze, iż :karezy rozchodzą się wachlarzowato od podnóż·a gór w doliny 34 (co nie jest absolutnie regułą). Ich długość dochodzi do 1 mili (1,6 km), lecz większ.oŚć karezów jest krótsza 35. Spate stwierdza, że w terenie półpustynnym karez jest podstawowym urządzeniem nawadniającym. Karezami sprowadza się często wodę źródlaną, lecz przeważnie zbierają one wodę zaskórną. Mac Grpgo·r w dzienniku swej podróży po Beludżystalnie (w r. 1877) wspomina o systemie nawadniania za pomocą karezów jako jedynym sposobie stosowanym gdzieniegdzie w Makr·anie. Np. w miejscowości Dżamak jest pięć Ikarezów 3G. Używając nazwy 'karez', nie podaje jej w oryginalnym brzmieniu z Makranu. Prawie w każdej wsi Mac Gregor E. A. Floyel', op. cit.. s. 321. 4 mile na pd-wsch. od Persepolis. H. Field, Contributions to the Anthropology of Iran. Anthropological Series Field Museum of Natural History. Vol. 29. Nr 2. Chicago 1939, s. 350. 31 Ibidem. s. 2:lO. 32 A. Siein. Archaeological Reconnaissances in Southern Persia. "The Geographical ,Journal". vol. LXXXIlI. Nr 2, 1934, s. 119-134. ~3 O. H. K. Spate. India and Pakistan. A General and Regional Geography, London 29 ~o Wieś Kinareh 1960, s. 211. O. H. K. Spate, op. cit., s. 4:lO,fig. 74. Długość karezu zależy od szerokości dna doliny oraz od spadku jak też opadania dna w kierunku zagłębienia środkowego. :16 C. M. Mac Gregor, Wande1"ings in Balochistan. London 1882, s. 86. ~·I 35 doliny całej, �204 KRZYSZTOF WOLSKI ::;potyk,ał po kilka karezów 37. Niektóre z nich wysychały w porze suchej. Północno-zachodnie o~ręgi pakistańskiego Beludżystanu (Kwetta, dolina rzelki Zhab, Loralai) leżą na terenach półpustynnych. Ilość opadów jest bardzo niewielka, odczuwa się przy tym znaczn€ wahania roczne. Znaczna część opadów występuje w postaci śniegu w porze zimowej (80% opadów w okolioach Kwetty przypada na zimę). Wilgoć z nich gromadzi się w ziemi, skąd zostaje wydobyta na powierzchnię przy pomocy Ikarezów 38. W Beludżystanie jest 1 803 źródeł naturalnych (czyli czaszma), 493 karezów, 132 potoków i kanałów, 73 perskie młyny. Dane te pochodzą ze spisów urządzeń nawadniających z r. 190839. Najwięcej Ikarezów w Beludżystanie znajduje się w okręgach Kwetta-Piszin i dolinie rzeki Zhob. W okręgu Czagaj zasoby wodne są bardzo UJbogie i dlatego nawet Ikarezów jest tam niewiele 40. Znacznie mniej Ikarezów jest w półnoono-wschodnim Beludżystanie, na wyżynach dochodzących do Indusu. Karezy spotyka się tam jedynie w okręgu Paniala 41, w 'Pozostałych oikręgach występują inne typy urządzeń: perskie młyny lub kanały doprowadzające wodę z zastaw na rzekach. Północno-wschodnia pr'owincja Deradżat (okręg Dera Ismail Khan i Dem Ghazi Khan) nie posiada karezów zasługujących na uwagę. Na wschodnich połaciach !księstwa Las Bela w lpołudniowo-wschodnim Beludżystanie znajdowa'ło się sporo sta'rych kar'ezów; w drugiej połowie XIX wieku odnowiono dawne i wytkopano sZeTeg nowych 1,2. Często na tereni€ Las Bela spotytkałem prowadzenie wody z potoków i rzek kanałami naziemnymi. Kanały te zwane są niabat. Niejednokrotnie doprowadza ,się wodę na pola niabat'ami, a uzupełni'a ją jeszcze woda z sąsiednich karezów 43. 4. ZARYS HISTORII KAREZOW W Beludżystanie, gdzie są Ibardzo nikłe zasoby wód gruntowych, ludność wi€rzy, że ;poszczególne źródła, karezy i potoki zawdzięcz,ają swe 37 Ibidem, s. 87 - wieś Gwarko: 4 karezy, s. 91 - wieś Nag: 14 karezów, s. 107 wieś Kalag: kilka karezów. 38 Kazi S. Ahmad, Land Use in the Semiarid Zone of West Pakistan. "Pakistan Geographical Review", Lahore 1963, t. XVIII, Nr 1, s. 5. "9 M. B. Pithawalla, op. ait., s. 8. 40 Ibidem, s. 15. 41 E. T. Dean, The Daman beyond the braided Indus. "The P1\njab Geographical Review", Lahore 1947, t. II, Nr 1, s. 41. 42 "Baluchistan District Gazetteer", t. VIII. Las Bela (Text), s. 73. 43 Ibidem, s. 75-76. �Tradycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich 205 powstanie czynniikom nadprzyrodzonym. Różne postacie świętych, nowszych i dawniejszych, są patronami wód. Źródła w przełęczy Bolan łączą się ze znaną postacią Gharb Pir, bratem Bibi Nani, która sama jest też patronem wody 41,. Wedle podań Kaczki (gałęzi plemienia Rind)Wielikim "władcą wody" był Ghaib Pir (przez Hindusów zwany Mahadev); gdzie postawił swą stopę, t,am miały wytryskać źródła. Podobnie Pir Czhatta spowodował wytryśnięcie źródła Ikarezowego. Postaci tych świętych nie można umieścić w czasie i są tak samo tradycyjnie stare, jaik starymi są źródła wód, potoki i kmezy. Od urządzeń nawadniających biorą nazwy liczne miejscowości. Np. wieś Karez (13 km pd. zachód od Nuszki), leżąca w pustyni lecz mająca doskonałą wodę z ikarezu 45. Na terenach zamieszkałych przez plemiona af@ańskie w Palkistanie nazw związanych z karezami jest znacznie więcej. Specjalnie licznie występują w dolinie rzeiki Zhob. Sporo nazw terenowych kare z znajduje się też pod Kandaharem w Afganistanie (Bola Karez "Wielki Karez", Kulszaibad Kmez, Karez-i-Mullah Abdullah) 46 a także w okolicy Kabulu. W Malkranie, koło Pandżgur ;;majduje się wioska Kahan 47, nazwa ta w tamtejszej oikolicy oznacza karez. W Beludżystanie panuje ,ogólnie świadomość, że karezy są urządzeniem nawadniającym bardzo starego typu i pochodzenia. We wsi Asiabad w Kedż w Maikl.'anie,która posiada Ikarez, panuje przeikońanie, że karezy budowała tutaj już ludność Dewów, jeszcze w zamierzchłych czasach, gdy nie było tutaj Islamu ani inwazji Arabów. Sporo sławnych starych kanałów znajduje się w Persji. Kanat (karez) Ruknabad czyli Abi Rukni, który wiedzie wodę do Szirazu, został za'łożony w latach 949-950 przez Rwkn al-Dawla Hasan'a 48. Karez ten prowadzi doskonałą wodę źródlaną. Niektóre karezy w Maikranie mają bardzo starą tradycję. W Kecz stary zwany Khusravi Karez czyli Kansi, ma - wedle tradycji miejsoowej - panriętać czasy kalifa Omara. W rzeczywistości został założony jak się wydaje przez jednego z królów sassanidzkich. Podobnie starodawny karez znajduje się w Kalatuk, nosi on nazwę Sadabad 49. Tyle tradycja ustna; zaś źródła terenowe, wykopaliskowe na obszarach trzęsień ziemi, potwierdzają występowanie ikarezów w starożytności. 44 S. Zoha, The Physiographical Personality of Baluchistan. "Pakistan Geographical Review", t. VII, Nr 1, 1952, s. 27. 43 Soutbey, "Gazetteer of Baluchistan", s. 343. 46 J. Humlum, La geographie de l'Afghanistan, s. 14l. 47 H. Field, An Antropological Recconaissance ..., s. 86. 4g Encykloprydie de l'Islam, t. III, s. 1255. 19 "Baluchistan District Gazetteer Series". Bombay 1907, t. VII-VIla. Makran and Kharan. Text and Appendices (by R. Hughes-Buller), s. 58 �~Ołi KR~YSZTOF WOLSKi Przy [kopaniu nowych karezów i to tak studzien jak i kanałów podziemnych, karigeri (rzemieślnicy - kopacze kanałów) natrafiają często na zasypane lub zamulone stare kanały i szyb)'. A. Stein w swych badaniach archeologicznych doszedł do wniosku, że karezy jako urządzenia irygacyjne na wyżynie irańskiej nie sięgają dalej niż po ostatnie wieiki epoki brązu :>0. Ryc. 2. Koryto wyschłego karezu Dżedid Harun Karez (Fot. K. Wolski, Bostan, 1!J64). w Bostan. Źródła historyczne stwierdz'ają występowanie karezów w państwie Achemenidów. Prace irygacyjne na wielką skalę były przeprowadzane w Persji za czasów Dariusza Wielkiego. Długimi tunelami sprowadzano wodę z odległy.ch miejsc w górach. Podobnie na terenach perskich budowano głębokie (ponad 35 m głębokości) :kanaty. Ten rodzaj tuneli używanych do irygacji utrzymywał się w Iranie od czasów Dariusza Wielkiego 51 aż do naszych dni. Stwierdza się powszechnie, że bez karezów założenie w Iranie takich starych miast, jak T€briz, Ramadan, Kazwin, Saweh, Kaszan, Yezd, Kerman, Sziraz czy późniejszy Teheran byłoby niemożliwe 52, A. Stein, op. cit., s. 119-134. R. E. Huffman, Irrigation Development and Public 1953. s. 10. (Autor ten nie wymienia nazwy karez). 52 H. Gablot, op. cit., s. 50. 30 31 Water Policy. New York, �TnullJc.IIjne techniki S.:tlLC21leyo nawauniania Ui krajach irańskich ~07 Sławne perskie kanuły prowadzące wodę pod ziemią, stuły się wzorem przy doprowadzaniu wody do SarnaI'm, gdy kalii al-Mutawakkil przeniósł stolicę z Bugdadu do Samarr-a; założono wtedy okola 500 kilometrów kanałów podziemnych doprowadzających wodę z Tygrysu ;,3. Karezy znune były w Persji za czasów Dariusza, jeżeli nie wcześniej. Przetrwały do naszych dni w Persji, Omanie i Afganistanie. Do Cyrenajki wprowadzili ten system irygacyjny Persowie za czasów rozprzestrzenienia sif; monarehii Achemenidów na te tereny, gdy inspektorowie skarbowi, "oczy i uszy królewskie", zwrócili tam uwagę na możliwości zwiększenia wydajności ziemi ~r,. Uważa się, że na zuchodnich połaciach Sahary foggara zostały wprowCidzone przed dwoma tysiącami lat przez Żydów lub zjudaizowanych Berberów, uchodźców z Cyrenajrki. Na Saharze foggara wykonywane były dawniej przez specjalistów, rekrutujących się spośród murzyńskich niewolnilków. Po zniesieniu niewolnictwa przez EuropejczJków, rzadko teraz wykonuje się nowe foggara, zaś wiele starych uległo zniszczeniu s". W turikiestańskich oazach u podnóża Kapet-Dag na pn.-zach. od Aszchabadu przy pracach budowlanych i czyszczeniach karezów czynni byl i rzemieślnicy sprowadzani z Persji. W czasach dawniejszych byli to jeńcy wojenni lub niewolnicy, w drugiej połowie XIX w. już specjaliści wędrowni, którzy już to wędrowali z miejsca na miejsce, już to osiadali w specjalnych koloniach Gl;. Zniszczeniom z powodu bratku konserwacji ulegały ikarezy po wojnach i zamieszkach wewnętrznych. Znane zniszczenia Seistanu w środkowym Iranie dokonane przez Mongołów, polegały głównie na zniszczeniu i zaniedbaniu urządzeń irygacyjnych. Często na zaniedbanie karezu \vpływa zbyt duża ilość współwłaścicieli, którzy nie chcą ponosić kosztów oczyszczeniu. Stąd też w prawodawstwie, w trosce o ikulturę rolniczą kraju, obserwować można liczne ulgi dla budujących nowe !karezy. W początkach XIX wieku w Persji, każdy kto w jakikolwiek sposób zagospodarował pustynię, założył kanat, stawał się właścicielem upr,awnej ziemi ;'7. Podobne prawo zwyczajowe istniało na terenach afgańskich. Od budowniczego właściciela nowego karezu, karez przybierał nazwę. Np. w Bostan w pobliżu Kwetty, Dżedid Harun Karez nosi nazwę :;~ F. Krenkow, :;·1 :;5 op. cit .. s. 2:l, L. C, BI·iggs. T1'ibes of the Saham. Ibidem, s. 11. Cambridge 1960, s. 12. W. Konig, Die Achal-Telce, s. 98. J. B. Fraser. Narrative of a Jou1'ney into Khorasan, 'in Ole Years 1821 and 1822, incLuding son:e Jlccount of the Countries to thc North-East of Persia, with Remarks upon the National Character, Government and Resources of that Kingdom. London lf)2;j. s. 207, 56 57 �208 KRZYSZTOF WOLSKI od imienia założyciela, Dżedid Haruna Panezai, który kazał wykopać ten ikarez w XIX wieku. Jest to najdłuższy karez w Bostan, mający 2,5 mili długości i posiadający aż 150 otworów hule czyli studzien pionowych. Karez ten jest tym ciekawszy, że posiada także odgałęzienia boczne, ściągające wachlarzowato wodę z podnóża góry Takatu. Kopanie dużych karezów było nie tylko Ikosztowne, lecz i długotrwałe. W okolicach Kwetty wszystkie większe kar,ezy !kopano przez kilka lat. PrzewaŻiIlie do główn€go karezu dodrążano odgałęzieni,a boczme. W Iranie wiel!kie, długi'c i głębo!kie Ika'rezy drążono nieraz w ciągu wielu lat 58. W trosce o gospodarikę kraju prawodawstwo ochrania urządzenia irygacyjne. Według prarwa Isl'amu, ze szkoły Hanafi, nie wolno kopać studzien w dowolnych miejscach, lecz trzeba na to otrzymać pozwolenie Imama. W promieniu 40 m od studni nie wolno drążyć innych otworów wodnych. W wypadku prowadzenła wody kanałami podziemnymi, nie wolno kopać studzien w mniejszej odległości od kanału niż 500 dhira (ok. 500 m). Jeżeli nowa studnia lub tkanał spowoduje wyschnięcie starego, właściciel nowego jest obowiązany dać odszkodowanie posiadaczowi starej studni lub kanału 59. Przy !kanałach podziemnych wiodących od podnóża gór, nie wollThokopać innych !kanałów na głębszym poziomie niż stare (lecz czynne jeszcze) kanały. 5. KONSTRUKCJE KAREZOW Z dawnych czasów wiadomo - talk też niesie tradycJa w Makranie i Kharanie, a t'a!kże na terenach afgańskich - że budowanie karezów należało do najszlachetniejszych poczynań władców państw i plemion. Do doskonałych czynów przypisywanych władcom z dynastii Achemenidów i Sassanidów zalicza się ibudowanie urządzeń irygacyjnych. Naśladując władców, a ta!kże dbając o swe własne korzyści płynące z uprawy roli, budowali karezy poszczególni bogacze plemienni. Jeżeli im tyl!ko pozwalał na to zasób pieniędzy lub ludzi (często niewolników), k'azali drążyć w ziemi po ikilka Ikarezów równocześnie, aby uzyskać więcej wody dl,a stałych upraw. Na cześć założycieli !karezów, poszczególne karezy do dnia dzisiejszego noszą n.azwy urobione od imion swych twórców. W Bostanie, w okręgu Kwetta-Piszin w północnym Beludżystanie, 874 akry (ok. 350 ha) ziemi uprawnej nawadniane są wodą z dziesięciu !karezów 60. Poszczególne karezy noszą nazwy rodzin właścicieli lub też 58 59 60 D. N. Wilber, op. cit., s. 122. F. Krenkow, Op. cit., s. 25. Karezy te noszą nazwy: 1) Meterzez Karez, 2) Dżedid Harun Karez 3) Karez �Tr(l[/ycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańsldch 209 nazwy pochodne od imion ~ałożycieli, jak na przylkład Dżedid Harun Karez należący do rodziny Panezai. W tym okręgu Beludżystanu nie istnieje wieś, która by nie mi.ał'a choć j€ldneg.okarezu, doprowadzającego wodę do pól uprawnych. Często poszczególne karezy po wyprowadzeniu wody z ziemi, już w postaci naziemnych strumy:ków, łączone są w jeden większy potok, jak to ma miejsce w Kila Nawab Dż'ogizei w okręgu Zhob. Czasami właściciele karezów i części ikarezów sprowadzają należącą do nich wodę do jednego zbiomika (zwanego w Bostan talab), lub do jednego strumienia, wiodącego dalej wodę na palla uprawne. Ryc. :3. Wnętrze karezu Zoha w Kuczlag widziane przez ghardawa. (Fot. K. Wolski, Kuczlag, 1964). Cziokal, 4) Maina Karez, 5) Szaran Karez, 6) Soche Karez, 7) Mat Karez, 8) Sobchan Karez, 9) NiH Karez, 10) Mandzakei Karez (materiały z badań terenowych, kwiecień 1964 r.l. 14 - Lud, t. 53, 1969 �210 KRZYSZTOF WOLSKI Trafia się, że podziemne kanały karezu :przechodzą popod korytami okre1sowych rzek, tak jak ma to miejsce w Pirzlada, gdzie karez przechodzi pod ko.rytem Kuszk-i-Nakhud 61. Spotyikalem to także w Kila Nawab Dżiogizei i w Kwetcie. Często karez przebiega pod drogą lub szosą. W talkim wypadku,Ilip. w Kuczlag, jedna z hule czyli sube jest wykorzystywana jako studnia (z kołowrotem ręcznym do czerpania wody). Zdarza się jeszcze inaczej. Mianowicie wodę z karezu, płynącą już potokiem naziemnym, musi się przeprowadzić na drugi brzeg koryta okresowej lub pó'łstalej rzeki. W takich wypadkach budowano dawniej akwedukt kamienny, a obecnie używa się w tym celu lżejszej i tańszej konstrukcji żelaznej. T,aką nowoczesną Ikonstrukcję żelazną zastosowano w Kuczlag do przerzucenia wody na drugi (lewy) brzeg potoku płynąeego od Kwetty. I I --~~~ I\ ~ 1_\ ~---- ~ --=-- - ~ '4;,4-0 I I '" •. I i __ '--<~,I --::~ •••••••••••••• ~~ L '''-v ---~_. ; I ._--' ~ , ~ Ryc. 4. Schemat konstrukcji •. karezu W północnym Beludżystanie. (Rys. K. Wolski). Lecz przejdźmy do omówienia spraw związanych z budową karezów. Kopanie karezów, podobnie jak i przeczyszczanie ich, należy do specjalnych rzemieślników, stanowiących zwartą i zamkniętą grupę zawodową. Posiadają oni swoje tajemnice zawodowe. Do specjalnych tajemnic zawodowych ·rzemieślników drążących k·anały, należało znalezienie wody w początku ("źródle") ikanału 62. Tajemnice zawodowe posiadali rzemieślJ. Humlum, op. cit., s. 226-227. E. A. Floyer, op. cit., s. 321. Poziom wody wg Floyera shuturgulu. 61 62 W kanale podziemnym nazywa siG �Tmdycyjne tec/miki sztucznego nawadniania w krajach irańsi-;ich 311 nicy (zwani kariger, w liczbie mnogiej karigeri w języku pasztu z oikolic Kwetty) afgańscy i beludżystańscy z Makranu (kanat rzemieślnik pracujący przy kahn w języku beludżi z MaJkranu). Rzemieślnicy zajmujący się drążeniem podziemnych kanałów we wschodnim Iranie nazywają się maghani m. Pod nazwą mukanni wymienia ich Polak 64, chwaląc ich duże umiejętności i wiedzę zawodową. Podkreśla, że mukanni potrafią znaleźć wodę w ziemi na podstawie wizji terenowej. Jeżeli na powierzchni ziemi spostrzegą określoną roślinę, to bezbłędnie określają, gdzie i ile wody znajduje się pod ziemią. Karigeri w Bostan rekrutują się. z afgańskiego szczepu Materzei, mieszkającego w Qlkolicy. Jednak w okręgu Kwetty i Zhob bardzo często karigeri reikrutują się z pośród koczowników-rzemieślników przychodzących na zimowe miesiące z Afganistanu do Pakistanu 65. Za najwyższej klasy specjoalistów od drążenia Ikarezów uważ,a się rzemieś}ników z Yezdu w Iranie. Ich zajęcie jest dziedziczne w rodach 66. Zapewne też i sekrety zawodowe przechodzą z ojca na syna. Karigeri afgańscy, a talkże karigeri z okolic Kwetty, pracują przy kopaniu i czyszczeniu karezów w Kaczhi, w Sarawanie i Dżalawanie we wschodnim Beludżystanie. W Nal u granic Las Bela spotykałem tych rzemieślników wiosną 1964 r. w Beludżystanie zachodnim, w Makranie pracują przy urządzeniach irygacyjnych miejscowi ludzie, Beludżowie z makrańskich plemion Makib i Darzada, a także Beludżawie z Iranu. Ludzie ci czasami pracują przy ikarezach też we wschodnim Beludżystanie, w Dżalawanie i Las Bela. Zapewne afgańska nazwa podziemnego urządzeni·a irygacyjnego karez, powszechna w całym wschodnim i północnym Beludżystanie, została tam przyniesiona przez tych rzemieślników. Zresztą odnośnie tej nazwy, sardar Farik Mohammad Bizendżiou zNal, wymźnie podkreślał w rozmowie ze mną, że miejscową nazwą w języiku Beludżi jest kachan, zaś kopaczy nazywa się kahankasz. To samo słowo występuje też w języku Brohi. Lecz już w Kharanie, gdzie karez nazywany jest khahan, rzemieślnika-kopacza określa się słowem kannat. Prace przy zakładaniu nowego karezu rozpoczyna się od wykopania pierwszej "źródlanej" studni. Pionowe te studnie na różnych terenach noszą różne nazwy. W Kharanie nazywa się je czahdap, w oikolicy Kwetty hule, w okolicy Gardezu w Afganistanie szan, w Gulistanie i Piszinie suba, w Nal w Dżalawanie tip. W Makranie pierwszy kanał pionowy nosi nazwę baze, podczas gdy inne następne, nazywają się cza 63 H. Gablot, op. cit., s. 51. 64 J. E. Polak, op. cit., s. 116. 65 Por. K. Wolski, Powindah, patańscy koczownicy grafia Polska", t. VII, s. 385-386. 66 D. N. Wilber, op. cit., s. 122. Afganistanu i Pakistanu. "Etno- �212 KRZYSZTOF WOLSKI lub czad, w Kuczlag pierwszy zwie się naserkona. Następne studnie połączone są pod ziemią poziomym kanałem, Q{tóry zwie się puszt w Bostanie, piszta w Gulistanie, pusztyk w Kha'ranie, posztyk w Ma:kranie, w Nal zwie się on kuur (tak samo w języku brohi) podczas gdy pusz tyk nazyw,a się odległość pomiędzy poszczegó1nymi otworami naziemnymi pionowych studni. W Sarawanie tenże pusztykokreśla się w języku brohi nazwą nambur. W Gardezie nazywa się dżiar. Odległości poszczególnych hule (suba) w Pir~ada wynoszą przeciętnie 10-20 m, lecz trafiają się dalsze, pięćdziesięcio- a nawet stu metrowe 67. W Bostanie te odległości wynoszą od 3 do 20 m. W Kila Nawab Dżiogizej zaledwie 2 m tuż przy wylocie Ikarezu. Pierwszy karez pionowy naserkona wyjątkowo tylko znajduje się nad źródłem, jaik np. w karezie zwanym ZOTe w Kuczlagu !koło Kwetty, który prowadzi wodę z czine (źródła 'W jęzJTIkupasztu). Przeważnie dochodzi do warstwy, w której gr.omadzi się woda deszczowa u podnóża skał. Pierwsza studnia (naserkona), której dno musi leżeć powyżej wylotu poziomu kanału w dolinie, przeważnie nie ma większej głębokości niż 12 metrów, choć tr,afiają się czasami, bardzo rzadko, głębsze a parę metrów 68. Widocznie jedna!k ta głębokość !kmezu jest regułą, skoro i foggoara na SahaT~e mają przy pierwszych studniach głębokości 36 stóp (ok 12 m) 69. W oazie Pirzada, leżącej pomiędzy Kandaharem i Giriszk, karezy mają 5-10 km długości, ~aś ich głębokość przeciętna sięga 10-20 m a nawet 50 m 70. Kahn w Ma!kranie nie są specjalnie długie, najdłuższe dochodzą do 10 km, najkrótsze ledwie sięgają dwu km, lecz ich głębokość dochodzi do 25 m. Przeważnie są płytsze. P,oziomy kana'ł puszt czyli posztyk powinien być lekko pochyły w !kierunku doliny. Stare przepisy zalecają, aby nachylenie wynosiło około 1 m na każdy F'arsakh (4 mile) 71. We wschodnim Afganistanie spadek dna lka;rezu nie jest większy ,niż około 2% n. W pTaMyce karigeri podkreślają, że przy 'łatwo sp'łuiki'wanej glebie, jalka występuje przeważnie w północnym Beludżystanie, nachylenie dna Ikar·ezu musi być bardzo małe. W przeciwnym razie woda bieżąca bardziej wartkim nurtem mogłaby 67 J. Humlum, op. cit., s. 228. Wydaje się, że 100 m odległości są chyba czymś zupełnie wyjątkowym, bowiem wydrążenie takiego piszta byłoby zbyt trudne dla karigeri (przyp. K. W.). 68 W środkowej Persji niektóre karezy miewają bardzo znaczną głębokość. Głębokość ta dochodzi czasem nawet do 50 metrów. W Beludżystanie tak głębokich karez6w nie spotkałem. 69 L. C. Briggs, op. cit., s. 11. Studnie z wyciągami kieratowymi i kołami mają od 20 do 220 stóp głębokości. 70 J. Humlum, op. cit., s. 226-228. 71 F. Krenkow, op. cit., s. 31. 72 R. Niedermayer, Das afghanische Bewiisserungswesen, Wrocław 1929, s. 19. �Tradycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich 213 szybko p<Jdmyć boczne ściany Ikarezu i spowodować konieczność stałego i częstego (przeważnie co roku lub co kilka lat) przeczyszczania kanałów, gdyż nawet drobne osypywanie się ziemi, przy małym spadku, grozi zamulaniem Ilmrezu. Na terenach, gdzie podziemny kanał musi przechodzić przez warstwy piaszczyste, które grożą zawaleniem konstrukcji, stosuje się umocnienia ścian i sklepienia przy pomocy ceglanych cylindrów 73. Sporo konstrukcji tego typu możlna spotkać koło Chuszikek w pobliżu Hamadanu, koło Ray, Sultanieh i Tebrizu w Persji 74. Do pracy przy budowie karezów używa się bardzo prostych i prymitywnych narzędzi. W głębi ziemi pracuje się tylko żelazną łopatą balcza (dawniej była to drewniana 'łopata i tylko ost'rze m1a'ła żelazne) oraz długim żelaznym dłutem baryj, bardzo podobnym do pies:mi, używanej w Polsce przez bar1:'l'likówdo dziania barci. Czasami karigeri z {)IkoJic Kwetty, pracujący pod ziemią, używają do dłu;ban1a i ciosania gliny żelaznych kilofów qulung, które z jednej strony mają wąską ciosłę a z drugiej ,ostre, proste zakończenie. Do wyciągania ziemi z szybów używa się prymitywnych, przenośnych kołowr,otów czerh (okolice K'wetty), galgel (w Makranie), które posiadają długą oś, współcześnie w okolicy Kwetty żelazną, sarkh bari lub lolej a wspierającą się na dwu sochach aucza. Aucza przy małych otworach hule, wbija się w ziemię na przedłużeniu średnicy otworu. Przy dużych otworach hule, przy starych i dużych karezach, aucza są wbijaJne w ziemię przy brzegu studni. Przy końcIach podwójnych ramion czerh zaczopowane są poprzeczne szczeble dastek, wokoło których nawija się sznur z koziej wełny tal su, a u końca sznura znajduje się niewieliki wór z bydlęcej skóry saulareh, służący do wyciągania ziemi i błota z dna karezu. W Maikranie przeważnie ten wór - koszyk, sapt, wykonany bywa z plecionki z włókna liści palmy pisz (Nannorhops ritchieana), podobnie w Khamnie, gdzie koszyk taki nazywa się saptuk. Przy szerokich otworach studziennych kołowTot czerh obraca się nie przy 'pomocy rąk, bowiem każde nachylenie nad otworem grozi wpadnięciem do sube czyli hule, lecz za poś'rednictwem drewnianej kulki-haka, którą przeciąga się dastek nawijając na nie talau. Kulka-hak nazywa się w okolicy Kwetty macziek. Macziek służy też do chwytania napełnionego błotem saula'l'eh i przyciągania do brzegu sube, popod czerh. Przy kopaniu, jak i przy czyszczeniu ikarezu pracują zawsze przy każdym czerh po czterech karigeri. Dwu pracuje pod ziemią. Karigeri pracujący w podziemnym kanale, niejednokrotnie stojąc w wodzie i to 73 O takich umocnieniach na terenach s. 122. 74 J. E. Polak, op. cit., s. 117. Persji wspomina D. N. Wilber, op. cit., �214 KRZYSZTOF WOLSKI dosyć zimnej, nacierają sobie nogi tłuszczem. Pralktyka ta jest podobna do stosowanej przez studniarzy w Sindzie i we ,wschodnim Beludżystanie. Studniarze tamtejsi, będąc zmuszeni do nurlkowania w chłodnej wodzie podczas pogłębiania dna studni, nacierają całe ciało tłuszczem, aby uniknąć przeziębienia i dla ochrony skóry przed pękaniem przy stałym moknięciu i wysychaniu 75. Dwu Ikarigeri pracuje na powierzchni, odbier'a ziemię i błoto z saulareh i wysypuje je wokolo otworu studziennego, przez co powstają charakterystyczne dla krajobrazu okrągłe grobelki otaczające każdy otwór sube. Grobelki te stanowią też ochranę sube przed ewentualnym wtargnięciem wody deszczowej podczas nawalnej ulewy. Woda wtedy mogłaby porozmywać ściany studni. .... ; ! I I "j Ryc. 5. Kariger przy czerh W Kuczlag kolo Kwetty K. Wolski, Kuczlag, 1964). w Beludżystanie. ) (Fot. Roboty przy naziemnej części karezu, po opuszczeniu przez wodę .podziemnych kanałów, nie są już tak cię2jkie. Wykapanie rowu do otworu wyjściowego sup w ciągu otwartego potoku cziou 76 aż do zbiorników talab lub nauer należą też w okolicy Kwetty do karigeri. Czasami za75 Obserwacje z okolic Szikarpuru w pólnocnym Sindzie i z Rodżan Dżamali we wschodnim Beludżystanie. 76 Cziou w Persji nazywa się dżiuz (Ene. de l'lslam vol. II, s. 753), w Dżalawanie zaś dżioo. Kolo Gardezu i okolicach Kabulu nosi nazwę dżiuj. W jęz. urdu zwie .się nala. �Trrt<1yc!ljne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich 215 chodzi konieczność przecięcia przez cziou }a:kiegoś pagórka, wtedy woda płynie głębokim wąskim jarem, aż wreszcie doprowadwna zostaje do ogrodu lub pola. Praca karigeTi jest ciężka i niebezpieczna. Szczególnie niebezpieczna jest praca pod ziemią. Często zdarzają się wypadiki, że podczas kopania zawali się ziemia i zasypie robotników". Uratować ich już się nie da. Zostają oni żywcem pogrzebani. To też wynagrodzenie Ikarigeri jest stosunkowo znaCZ'Ile.Wyna.grod~!nie to :bywa wyp'łacane w gotów.ce i w naturze przez zamindarów, właścicieli karezów. Zamindar Abdul Asiz Khan Panezai z Bostan obliczał, iż yard wykopanego karezu kosztował w r. 1959 około 40 rupii paikistańskich (re1a'cja około 5 rupii = 1 dolar USA). W Makranie (okolice Turbatu) oblicza się, że przy kopaniu karezów, na 1,5 km potrzeba czterech ludzi pracujących przez dwa miesiące 78. Field podaje, że koszt wylkopania 1 m wynosił w latach pięćdziesiątych około 3 rupie, mowa tu o przeczyszczaniu 'a nie budowie. Obecnie wzrósł koszt czyszczenia do 4 a nawet 5 rupii za metr. Ogólny koszt wykopania !karezu wynosi około 10000 rupii, z czego polowę pokrywa rząd, subwencjonując w ten sposób zakładcllni'e nowych urządzeń .irygacyjnych. Podobnie w Afganistanie rząd udziela 'bezzwrotnych zapomóg na budowę nowych karezów. W roku 1957 na zakładanie karezów w prowincji Paktia bank afgański wy'asygnował 310000 afgani 79. W Iranie w r. 1945 utworwno specjalny Urząd Irygacji zależny od ministerstwa finansów i rolnictwa, w którym ;pracowali inżynierowie wodni. Nie była to rzecz nowa. Podobny urząd istni'ał za Sassanidów 80. Wszystkie spr'awy wodne są uzależnione od tego urzędu, przez który przechodzą subwencjonowania nowych urządzeń irygacyjnych. Urząd wydaje -opinie o celowości inwestycji przy zalk'ładaniu nowych kanałów. 6. KONSERWACJA KAREZOW Wprawdzie na terenach suchych, półpustynnych, w klimacie bez dużych mrozów, niszczenie budowli nie następuje zbyt szybko, jednak czas robi swoje i karezy omz budynki gliniane powoli rozsypują się pod wpływem różnorodnych czynników. Dla karezów jednym z najgroźniejszych czynników jest działanie wody deszczowej podczas rzadkich lecz nawalnych ulew. Często w takich wypadkach woda, spływająca gwał77 78 79 80 Por. J. E. Polak, op. cit., s. 117. H. Field, op. cit., s. 80. "Afghanistan News", 1958, Nr 6, s. 20. H. GobIot, op. cit., s. 44. �216 KRZYSZTOF WOLSKI townie po zboczu doliny, wdziera się do sube czyli hule zarywając pionowe ściany studzien. Niejednokrotnie woda deszczowa wdziera się do Ikanałów karezowych przez nory stepowych gryzoni, drążąc w ten sposób otwory duże 'a niebezpieczne dla ikarezu. Samo wdarcie się wody do karezu nie jest jeszcze tak groźne dla poziomych kanałów posztyk, bowiem ich pojemność jest przeważnie tak duża, że w tym wypadku przepuścić może łatwo zwiększoną ilość wody, mieszczącą się w korycie karezu i nie dotykającą jeszcze ścian bocznych. Dopiero u wylotu karezu sup, gdy nie ma tu jeszcze większego zbiornika talab, lecz jedynie rów powierzchniowy, woda zostaje zahamowana i cofa się w głąb kanału podziemnego. Jest to groźne dla ścian, które ulegają wtedy podmyciu. Często wtedy odcinek posztyk lub jego część ulega zawaleniu. W wypadku takim konieczna jest natychmiastowa ingerencja karigeri dla odkopywania zawalonej 'części, aby cofająca się w głąb Ikarezu woda nie podmyła dalszych partii glinianych ścian. Zawalenie się stropów w ikarezach zdarza się w okolicy Kwetty czasami wiosną, po długiej a mroźnej zimie, podczas r·ozmarzania glinianych stropów zawilgoconych wodą parującą z karezu w zimie. Zawalenie się stropów w karezach, czy też wdarcie się wody lub nawianie prochu do karezów, powoduje częściowe zamulenie się kanałów podziemnych i zahamowanie przepływu wody. Specjalnie groźne jest takie zamulanie się karezu przy jego małym spadku 81, bowiem muł szybciej się osadza. Bardzo często zawalają się ostatnie puszt w pobliżu wylotu podziemnego karezu. Zawaliska te nazywają się w Bostan ghardawa zaś w Piszin sarczak, w Makranie kurcza, a w Nal w Dżalawalnie kad. Znacznie groźniejsze dla karezów są trzęsienia ziemi, które powodują nie tylko zawalenie się stropów i studzien (oczywiście w razie większego trzęsienia), ale też powodują mniejsze lub większe zmiany w poziomie nachylenia gruntu. Drobna często zmiana wywołuje zupełnie unicestwienie karezu, gdyż wyklucza poprzednie założenie przy odpowiednim spadku wody. W wypadku takim nie wystarcza już przeczyszczanie lub pogłębianie kanałów, lecz następuje konieczność wylkopania nowego karezu a zupełnego lub czasami tylko częściowego porzucenia dawnego urządzenia, przy wykorzystaniu jedynie części starych sube. Trzęsienia ziemi niejednokrotnie zmuszają do porzucenia części pól uprawnych, na które nie można doprowadzić wody. Także zdarza się, że woda w początkowej studni karezu opada, a dostanie się do jej zmienionego poziomu wymaga budowy nowego urządzenia irygacyjnego. Wysychanie karezów spowodowane bywa nie tylko na stałe po trzęsieniach ziemi, ale też często okresowo po wyjątkowo suchych latach SI Spadek karezu nie jest większy niż 2%• �Tradycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich 217 lub (w okolicy Kwetty) po zimach o bardzo małych opadach smegu czy też deszczu. Wiosną 1964 roku w Bostan !koło Kwetty pnawie wszystkie ikarezy wyschły, bowiem roik 1963 miał mało opadów, a zima 1963/64 była wyjątkowo sucha. Ryc. 6. Kariger ze swymi narzędziami pracy. K. Wolski, Kuczlag, 1964). (Fot. Dla zabezpieczenia karezów przed zamulaniem stosuje się niejednokrotnie zamykanie otworów studzien przez obmurowywanie kamieniami a następnie nakrywanie pozostawionego otworu płaskim dużym kamieniem lub też kawa~kiem blachy ze starych beczek po asfalcie. Zamknięcie talkie chroni przed wdarciem się wody deszczowej i przed wpadaniem prochu podczas burz. Dalsza konserwacja Ikarezów polega na przeczyszczaniu poziomego Ikanału. Wtedy to zazwyczaj pogłębi,a się nieco zamulone zawsze dno (o j·edną długość żelaznego ostrza łopaty). Pogłębienie �218 KRZYSZTOF WOLSKI taikie, to już właściwie odnowienie karezu. Odnowienie jest rzeczą kosztowną· Uważa się, że karezy powinny być czyszczone co roku. Najlepszą porą do tego są miesiące letnie aż do sierpnia. W Beludżystanie ,prace przy czyszczeniu karezów rozpoczyna się już od kwietnia. Często po pogłębieniu corocznym karezu i cziau (dżiaa w Dżalawanie) obniży się do tego stopnia poziom wody w potoku cziau, że doprowadzertie jej na pola wyżej położone staje się niemożliwe. Wtedy z konieczności trzeba zaprzestać stałej upmwy tych pól, opartej na sztucznym nawadnianiu 82. 7. EKSPLOATACJA KAREZOW Woda z karezów służy przede wszystkim do na'wadniania pól, tak jak do tego służy woda uzysik'ana innymi sposobami na wszystkich obszarach strefy suchej. W północnym Beludżystanie, na terenie powszechnego występm.vania ikarezów, inne urządzenia sztucznego nawadniania występują niezmiernie rzadko. Młyny perskie, czyli szero:kie studnie z :kołowrotem czerpiącym wodę, a poruszanym za pomocą kieratu ciągnionego przez wielbłądy czy też woły, widuje się wyjątkowo w okolicy Mastungu, lecz częściej na nizinie Kaczhi koio Sibi, czy też na krańcach ;pustyni Pat. Spotyka się je powszechnie w Deradżacie, a ta:kże w Las Bela obok Ikarezów i kanałów z zapór ,na rz'ek'ach. Często przy nawadnianiu pól łączy się wodę, uzyskaJną z Ikilku źródeł irygacyjnych, gdy :karez dostarcza zbyt malo wody. Przeciwnicy ka<rezów podnoszą niejednokrotnie, że woda z karezu jest jałowa. Ma mało wartości odżywczych. Nie przynosi żyznych cząstek, które zawsze znajdują się 'w wodzie z zapór na rzekach a nawet z zapór na rzekach okresowych. Bezsprzecznie mają rację. lecz zapominają o jednym, że na terenach skrajnie suchych, gdzie nie ma rzek stałych ani innych zbiorników wodnych, zapasy wody gruntowej mogą być jedynie wykorzystywane przy pomocy Ikarezów lub studzien. W ta!kim razie woda studzieI1!I1atakże nie będzie miała innych właściwości niż wod;l z ikarezów. Zaś do wydobywania wody ze studzien trzeba albo pomp motorowych, albo zwierząt poruszających !kołowroty. Występuje tu (bd'atkowe utrudnienie i podrożenie eksploatacji. Z karezu zaś woda sączy się lub płynie stale. Uważa się, że jeden karez niesie okolo 20-60 litrów wody na sekundę 83, co nie jest zbyt wiele, ale już jest bogactwem w pustynnych OClz<1ch. 82 83 Pola takie oglądałem w Bastanie. J. Humlum, op. cit., s. 226. �Tra£1yc.l/jne techni.ki sztucznef..lo nawadniani.a w krajach irańskich 219 Dla terenów Iranu środkowego oblicza się wydajność poszczególnych karezów na 15 litrów na sekundę. Toteż od najdawniejszych czasów woda karezów była zawł,aszcZJona.Karezy stanowią włalsność państwOJWą, samorządową lub prywatną, indywidualną albo zespołową. Zespołowa współwł'asność powstała drogą podziałów rodzinnych i sprzedaży. Współwłasność ogranicza się nie tylko do ikorzystania z wody, lecz nakłada też obowiązki partycypowania w !kosztach napraw i przeczyszczeń !karezu. Nad porządkiem w korzystaniu z podziału 'wód karezowych czuwa specjalny urzędnik, zwa'ny w Turbade kahn-i-sariszta, z;aś w Las Beła naib. Na stepach turkmeńskich w ka~dym osiedlu jest jeden lub kilku "z'arządców wodnych". Taki na,czelnilk wodny nazywa się mirab (pan wody) 84. W południowo-zachodnim Afganistanie w okolicy Kandaharu, okresy używania wody z karezu nazywają się następująco: doba użyt!kowania kholba dzieli się na 4 szongol (po 6 godzin), z kolei szongol dzieli się na 10 sel85. W oazie Achal-Teke na stepach turkmeńskich wodę z karezów rozdziela się pomiędzy posiadaczy prawa do jej użytkowania. Najmniejszą jednostką jest bir su, to jest 1/24 doby pobierania wody, zwanej serkar (pers. sarokm' - część udział). Serkar dzieli się na dwa keleme, nocny i dzienny 86. WspółWłaściciele karezu posiadają w nim czasami tylko po 2 sel wody. W Bostan np. Abdul Aziz Khan Panezai w ikarezie Meterzez ma 48 godzin używania wody. W czasie używania z'3stawia się cziou, tamą hauda potem Zlgromadwną wodę wpuszcza na pola 87 użytkownika na czas jemu przeznaczony. W Afganistanie najczęstszą miarą ilości wody zużywanej do nawadniania jest aszia, której wielkość równa się około 250 l/sek.RB• Jest to miara potrzeb roślin lub potrzeb nawodnienia pewnego obszaru uprawnego, nie jest zaś miarą podziału uczestniczenia w korzystaniu z urządzenia nawadni'ającego. W Makranie każdy karezowy kalmyr dzieli się na dwa równe kanały taqir, które następnie dzielą się na liczne mniejsze kanały - odnogi giroband. Zast1awy na kanałach nazywają się garrok 89, są one wykonane z kamieni. Podobnie w Kalacie rozdzielnie wody (zastawy na kanałach) wykonane są z kamieni. Technika nawadniani'a pól w Bastanie poleg-a na zamknięciu w nocy wody w tulab (sadzawc.e, zaporze lkarezowej) a następnie rano, na wyW. Konig, op. cit., s. 99. J, Humlum, op. cit., s. 220. 86 W. Konig, op. cit., s, 104. 87 Taka technika zalewu gwarantuje, że woda jednocześnie w większej ilości napływająca na pólko w obrębie pulwan, pokryje całe pólko warstwą jednakowej grubości i będzie równomiernie wsiąkać na całym nawadnianym obszarze. 88 R. Niedermayer, Das afghanische Bewiisserungswesen. Wrocław 1929, s. 24. 89 Zbiorniki zaś w Turbacie nazywa się kahn duk. 84 85 �220 KRZYSZTOF WOLSKI puszczeniu jej na pota. Zatrzymanie wody ma na celu ogrzanie Jej, a także równomierne pokrycie warstwą wody całej nawadnianej powierzchni pólka. W wypadku nawadniania sadu stosuje się bezpośrednie napuszczanie wody z cziou 90. Pole to jest otoczone wokoło grobelką zwaną pod Kandaharem pulvan, która zatrzymuje wodę w obrębie nawadnianej roli. Role nawadniane stale wodą z karezów nazywają się uba usa !H. Przyjmuje się, że 1 eft (stopa3)/ sek. na lab jestzupełlI1lie wystarczająca przy nawadnianiu. Oznacza to, że gdy 1 cft/sek. stale płynie przez okres czterech miesięcy, to woda z danego karezu wystarczy do dostatecznego nawadniania 100 akrów 92. Ograniczeniom nie podlega jedynie woda do picia, którą ikażdy może zaczerpnąć z cziou ikarezowego. Współwłaściciele ikarezu poją także swoje bydło wodą ikarezową. Często miejsca wodopoju to zawaliska - ghardawa i to nawet głębokie. Do gł~bokiej "ghardawa" kobiety chodzą też po wodę 93. Ryc. 7. Krzewy w karezie Chajan w Nal w Dżalawanie (Fot. K. Wolski, Nal, 1964) w Beludżystanie. WYlPadnie jeszcze wspomnieć o pożytkach ubocznych z k'arezów. Woda potolków Ikarezowych bywa wykorzystywana do poruszania młynów wodPor. R. Niedermayer, op. cit. W M'akran.ie teren nawadniany stale wodą z kQJhn zwie się daj at. 92 R. Niedermayer, op. cit., s. 28. 93 Bostan, ghardawa na karazie Dżedid Harun Karez. 90 !ll lub kanału (rzecznego �Tradycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich 221 nych zyranda (w okolicy Kwetty), asiab (w Kalacie i Dżalawanie). W terenie bardziej górzystym, tam gdzie dżioo płynie głębszym strumieniem, młyny wbudowane są w ziemię i na pierwszy rzut oka można ich wcale nie zauważyć. Tam zaś, gdzie dżioa ma małYSlpadeik, rtam buduje się groble, wierzchem której płynie woda. Młyn stawioa się w miejscu gdzie grobla osiągnie należytą wysokość, zapewniającą odpowiedni spadek i uderzenie wody na łopatki w osi koła młyńskiego. Młyny te stoją przeważnie na kanałach wodnych jednego właściciela, lub - j.ak w Kuczlagu - poniżej rozwidleń, rozprowadzających wodę na poszczególne pola. Oczywiście tylko wtedy mielą, gdy !kanałem przepływa woda. Na niektórych k'arezach przesus~onych, np. w 80rab na południe od Kalatu, polikwidowano m.łyny, bowiem z braiku wody bywały one nieczynne przez ,pewien CL?3S. Na innych, j.ak w Nal, zlikwidowano asiab na dżiaa, bowiem młyn był zbyt odległy od osady. W Nal założono dwa młyny motorowe. Zdarza się niekiedy w Afganistanie, że woda z karezów poru.sza stępy do tłuczenia ryżu, lecz są to wypadki sporadyczne. Przejdźmy wreszcie do pożytku ze świata roślinnego i zwierzęcego żyjącego w Ikarezach. Pożytek z niego jest niewielki. Ceni się jednak możliwości posiadania drzew (w okolicy Kwetty przeważnie morw i wierzb) zasadzonych wzdłuż C'ziou. Drzewa te rosną na płaszczyźnie pola w pobliżu cziou, lub też, gdy rów jest głęboki, w samym rowie, sprawiając poważne kłopoty robotnikom przy czyszczeniu dna i śdan. Często z głębokiego jaru przy rowie wyglądają tylko wierzcho~ki koron tych drzew. Drzewa te ocieniają cziou i tym samym ograniczają nieco parowanie drogocennej wody. Z drobnymi chwastami w cziou stale się walczy. Hamują one przepływy wody, zatrzymują namuł i tym samym powodują uszikodzenia i zanieczyszczenia karezu. Fauna karezów jest różnorodna. Uważa się, że w Afganistanie jest ona uboga 94; pOIkrywa się to z moimi obserwacjami z północnego Beludżystanu i z badaniami angielskiej ekspedycji w roku 1951 w Iranie 95. Jednak nawet w północnym Beludżystanie fauna i flora karezów służy zimą za pożywienie dzikim kaczkom 96. Oczywiście, w karezach, które prowadzą wodę zaskórną i często wysychają, flora i fauna muszą być bardzo ubogie, dostosowane do tych tak Por. J. Humlum, op. cit., s. 290. Par. A. Smith, Blind White Fish in Persia. London 1953, s. 78. 96 W r. 1961 w styczniu polowałem na kaczki wraz z p. Akramem Panezai w Bostan. Do hu le wrzucało się kamyczki, którymi płoszyliśmy kaczki. Ptaki wylatywały przez hule i wtedy się je strzelało. Muszę tu dodać, że w cieplejszych porach roku nigdy nie widywałem żadnego ptactwa w karezach w okolicy Kwetty ani w MakranIe, Dżalawall!Le' czy w Las Bela. 94 95 �KRZYSZTOF WOLSKI nie bardzo sprzyjających warunków. W Ikarezach stałych, prowadzących wadę ze źródeł, spotyka się florę i faunę znacznie bogatszą. Miałem możność obserwowania ikarezu Chaj'an w Nal w południowym Dżalawanie. Był to Ikarez stały, długi, prowadzący wodę ze źródła. W otwartej części czyli cLżioo pelno było wodorostów i różnych roślin, wśród tego uwijały się całe gromady niewielkich 'rybek, drobnych raczków i owadów wodnych. Wpływały one też do części podziemnych kuur, gdzie można je było dojrzeć przez szerokie otwory pionowe tip. Żyją też w karezie Chajan żółwie sarkut. Małe rybki żyjące w Ikarezie nazywają się paharak 97. Żyje ich w karezie ikillkagatunków (na co mi specjalnie zwracano uwagę). 8. WSPOLCZESNY STAN KAREZOW W BELUDŻYSTANIE Obserwując niektóre zaniedbane i nieczynne karezy w Bostan można by przypuszczać, że na terenie Beludżystanu północnego następuje upadelk tego typu urządzeń i'rygacyjnych. Lecz nie można się sugerować obserwacjami w jednej miejscowośd, gdzie np. większość współwłaścicieli karezów pr-acuje lub przebywa poza terenem tej os-ady i nie jest bezpośrednio z-ainteresowana produkcją rolną. Karezy często niszczyły się, gdy ulegały zasypaniu ich części. Odnowienie takiego Ikarezu jest zawsze kłopotliwe i połączone z większymi trudnościami niż budowa nowego. Niejednokrotnie karezy wysychają w okresach wielkiej posuchy. W Niabat (okręgu nawadnianym) w Kanracz (Kanrach) w Las Bela podczas posuchy w r. 1900 wyschły wszystkie karezy 98. Obecnie w talkich wypadkach występują dążenia do uniezależnienia się od ikarezów i przejścia na nawadnianie wodą z głębokich studzien. Współcześnie w Pakistanie coraz rzadziej spotyka się nowo wybudowane karezy. Nakłady inwestycyjne nie opłacają się. Karezy nie gwa97 Dr Nur-ul-Haq Khan Kakar opowiadał mi ciekawą historię o rybkach żyjących w karezach. W Dżalawanie ludność uważa te rybki za zaczarowane, bowiem rodzą się tajemną mocą w podziemiu, chociaż nikt ich tam nie przynosi. Dlatego też nikt z miejscowej ludności rybek tych nie spożywa, uważając, że żołądek ludzki nie może strawić zaczarowanej istoty. Ryba ta powinna w l'aziespożycia "przelecieć" nie uszkodzona przez cały przewód pokarmowy człowieka. Pewnego razu, gdy dr Nur-ul-Haqur ze swym przyjacielem byli na polowaniu, nałapali tl'Ochę tych rybek w karezie i następnie po ugotowaniu, zjedli. Gdy to zobaczyli miejscowi ludzie, postanowili śledzić doktora i jego przyjaciela, aby potem w ich odchodach poszukać rybek. Gdy zaś później stwierdzili, że tam nie ma całych rybek, orzekli, że dr Nur-ul-Haqur i jego przyjaciel to "dżiadugeri", czyli czarownicy, którym zupełnie nie szkodzą zaklęte, 'CZarodziejskie rybki z lmrezów. PodobnIe za nietykalne uważa siG rybki żyjące w kalfeza'ch w Ghazui w Afganistanie (badania 1969 r.). 98 "Baluchistan District Gazetteer" Series, t. VIII. Las Bela. Quetta 1907, s. 90. �· TTftU.lI('yjnc tecJIn.iki. sztlLC21lego nawadniania lV krajach tTańskich. rantują stałego dopływu wody na pola, gdyż często wysychają. Zazwyczaj nie są głębokie, zaś znaczniejsze niż półmetrowe pogłębienie karezu jest praktycznie niemo·żliwe. Porzuca się więc karezy a przechodzi do budowania głębokich studzien, z których wodę czerpie się przy pomocy pomp motorowych. Ten sposób pozwala na wykorzystanie niższego poziomu wód gruntowych, niż to dotychczas było możliwe przy pomocy karezów i perskich młynów (rahat), a także na doprowadzenie wody na wyżej połozone pola. Posiadacze ziemi sugerują się, że ze studzien będą mieli pewniejszy i obfitszy dopływ wody niż z karezów, nie biorąc pod uwagę, że kare~ami ściągało się wodę z dalszych odległości i większych obszarów. Zresztą przy głębokich studniach niejednokrotnie nastętpowało podebranie .przez studnię wody ikarezu. Bowiem sZyJb studni dobijał się nie do źródla, lecz do tego .sameg.o ukośnego lustra wody zaskórnej, na :którym w pobliżu założony był karez. Na podstawie obserwacji w terenie można jednak stwierdzić, reasumując powyższe uwagi, że system karezów nie z.najduje się w stadium powszechneg.o zanikania. I zapewne przez długie jeszcze lata ludność Iranu, Afganistanu i Beludżystanu będzie nawadniać swe role wodą z Ikarezów. KRZYSZTOF WOLSKI TRADITIO AL TECHNICS OF ARTIFICIAL COUNTRIES IRRIGATION IN IRANIAN The author has been doing twice field-investigations about traditional technics of artificial irrigation in Iranian countries, in their Eastern parts, the Iranian highlands of Baluchistan in the region of Quetta, in Sarawan and Djalawan, in the Southern Baluchistan in Makran and Las Bela, during the years 1960-1961 and 1964. These investigations fit'st of all were made possible because of the help of: Hajji Muhammad Hafizullah Khan Achakzai, Malik of Gulistan and Mr. Abdul Aziz Khan Panezai [rom Bostan, whom the author wishes to express his sincere thanks. Ba.sing on his own investigations and a pretty laeonic literature, the author presents in eight chapters the history. the range and actual state of one of the traditional, historically most exactly withthe Iranian countries connected technic of artificial irrigation, which is the karez-kanat. This irrigating device is known in Iranian countries from remote times and its arise may be dated on the late epoch of Bronze Age. In times of glory of the Old-Persian Imperium of Acheminids it ranged with the innuence of Persian culture on broad terJ'itoires of Middle Asia and Northern Africa. In Middle Asia it has been found in the oasis of Turfan, in North Africa from Cyt'enaica it pushed its way up to the Western extents of Sahara, where it is �224 KRZYSZTOF WOLSKI functioning under the name foggara up to the present days. On the Arabian peninsula it occours commonly in Oman and Hadramaut in the Eastern part of Arabia. In all these territories this irrigating device lasts in permanent use to these days. In Afghanistan and in the Northern Baluchistan (in West Pakistan) the system of artificial irrigation by means of underground canals sweeping down from the feet of the rocks in the direction of the lower bottom of the valley and refloat water to the top of the earth, is called karez. It is a very ancient Eastern Iranian name, spread in the form of "kiariz" over Turkmen steppes. In the Southern Iran highlands (Makran, Persian Baluchistan and South-Western Pakistanian Baluchistan) the device is called "kahn" or "kahan", whereas in Iran it is named kanat (quanat). Karez are irrigating devices in eminent dry terrains, halfdesert or desert, where there are no steady rivers and appears the absolute necessity of utilizing underground resources of water for using them in artificial irrigation. Often karez lead headspring water, but use ground water too, and therefore these one dry up during dry summers or during rainless "vinters. But for the most part they lead water always. Indeed individual karez-kanat do not give to much water, mostly they do not bring more than 15 to 20 liters in one second (the greatest one exceptionally brings even 60 liters), however nearly each Iranian village possesses some or'a dozen of karez and these completely safisty the need for water in agriculture. Everywhere there, where there are karez-kanat as the only irrigating device, there do not exist permanent rivers and scanty rainfalls do not safisty the needs of agriculture. Digging of new karez as cleaning down is made by special craftsmen, called in Iran mo hani, and in Baluchistan karigeri. This specialization is inherited in families. Karigeri's work is very hard and dangerous, because it happens that shafts fall in and bury working laborers. Because of this risk karigeri receive comparatively high salary. Usually they are working four at a time. Two are cleaning the canals and the other two are whiping out alluvium by means of a wheel from the underground horizontal canal. Therefore around the vertical shafts arise characteristic ridges of outwhiped alluvium. Most important harm in karez do flooding showers, when water falling into the shafts snatch the walls and obstruct with slime the horizontal canal. The most dangeronus nevertheless for the kare z are all kinds of earthquakes. Contemporaneously more and often in Iran and Pakistanian Baluchistan there are used to whiping out water from deaper parts of the earth petrol pumps or electric pumps. The building of such a modern device however and its exploitation is expensive and so the modern methods of irrigation do not make but yet dangerous competition for the karez-kanat. So contemparaneously digging of old karez and preserving of 'Old is 00nJtiJnued. Kar,ez will be i·n Iservice 'of the poople in future and certainly for a long time will give water to the Iranian farmer's fields. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/718f3894e25e6c295122276822fc7da7.pdf e5d1e7a15283d4fab7ba56ebfae86585 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2214 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource obrzedy żniwne Białostockie - obrzędy żniwne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2057 Title A name given to the resource Tradycyjne zwyczaje i obrzędy żniwne na Białostocczyźnie / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.193-222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gaweł, Artur Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 82, ł 998 ARTUR GAWEL l3iałostockie Muzeum Wsi TRADYCYJNE ZWYCZAJE I OBRZĘDY żNIWNE NA BIAŁOSTOCCZYźNIE W całorocznym cyklu prac gospodarskich żniwa zajmowały niewątpliwie miejsce naj istotniejsze. W przeszłości zebranie odpowiedniej wielkości plonów zbóż zapewniało rodzinie wiejskiej utrzymanie aż do następnych zbiorów. Nie dziwi więc, że właśnie ze żniwami wiązało się stosunkowo najwięcej obrzędów i zwyczajów o charakterze rolniczym, wystarczy wspomnieć, iż samo zakOllczenie sprzętu zbóż miało wyjątkowo uroczysty charakter święta plonów. Opracowanie niniejsze jest próbą zarysowania przebiegu żniw na wsi białostockiej, ze szczególnym zwróceniem uwagi na ich kontekst obrzędowomagiczny. Zachodzące przemiany społeczno-ekonomiczne przyczyniają się do szybkiego zaniku dawnych, kultywowanych niejednokrotnie przez wieki, działal1 obrzędowo-magicznych, przy czym zadziwiająca jest dynamika tego procesu w okresie powojennym. Na oczach jednego pokolenia dokonał się wprost niezwykły przełom w zakresie przemian narzędzi i technik zbioru zbóż. Zmiany przebiegały paralelnie z przeobrażeniami w zakresie obrzędowości. Wynikiem tych procesów jest znaczne zubożenie, jeśli nie całkowite zarzucenie, dawnych zachowałl obrzędowo-magicznych związanych ze żniwami. Stąd też obraz żniw tu przedstawiony należy już do przeszłości, która szybko odchodzi w zapomnienie. Brak pełniejszego opracowania tego tematu dla obszaru Białostocczyzny skłonił autora do podjęcia badaJl terenowych, których rezultatem jest niniejszy artykuł. Podstawę źródłową stanowią wywiady przeprowadzone w kilkudziesięciu miejscowościach położonych na obszarze województwa białostockiego w latach 1993-1996 (zob. mapa I). Informatorzy należeli w większości do osób starszych, w wieku powyżej sześćdziesięciu lat. Pozyskane materiały odnoszą się więc w zdecydowanej mierze do okresu międzywojennego. Uzupełnieniem zebranych materiałów terenowych są informacje zaczerpnięte z literatury, przy czym, jak już wyżej wspomniano, nie istnieje całościowe opracowanie poświęcone obrzędowości żniwnej na wsi białostockiej. Najpełniejszy obraz zwyczajów żniwnych zawarty jest w pracy S. Dworakowskiego, która obejmuje swym zasięgiem obszar powiatu wysokomazowieckiego w granicach z okresu międzywojennego, a więc leżącego prawie całkowicie poza granicami obecnego województwa białostockiego!. Wiele I S. Dworako\Vski. Ku//ura spo{ec::na {udll wiejskiego na MazowszII nad Nanvią. cz. I. Zwycaje doroc::ne i gospodarskie. Bialystok 1964. �194 Mapa I. Mi.:jscowości objęte badaniami ter.:nowymi. __ - " ,-,,- "1 ,---,J !.,--- -- -"\ . :'- '\ 2 l o • 3 \ • ~! 15 1 i ~ o 17 • , 7~ 80~ 9.\ 18 \ SOKÓLKA l!) 0 22 o 28 o 27 o \ i "'11 2930 o o J" J20\. . " ", J3o\ 34 • " .-, , "'-"',.42 BIALYSTOK '-, oJ6 " . ,, fi 37. V i8J.941 t \ / , 62 I 607 \86,9 7.J ~4 J _...J O 10 . 070 7} -77 " 71 "9 ~l \. i "'\ .~o.J. l " ,/ ~.••. t: ' \. \ 6i. I -76 1 4,1 :,\JI f l i\. JSe ," 'LAP ~. &J SIEMIAn'CZ£ " • / ./'. 84~." i 86 ! 71 "" Y / ../' .... •...•....•.• ..•~ -~ i i .~ _.- GRANICA P.\ŃSlWA - - - GRANICE WOJEWÓDZIW ~ W1J MIElSCOWOSCI PONAD 100000 MlESZKANCOW @ WIĘKSZE MIEJSCOWOŚCI o M/EJSCOWOSCI. Z KTÓRYCH POCHODZĄ INFORMACJE Oznaczenia: I. Dąbrowa Bia/ostocka; 2. Nowy Dwór; 3. Sidra; 4. Milenkowce; 5. Bieniasze: 6. Mieleszkowce; 7. Kowale: 8. Kuźnica: 9. Nowodziel; 10. Zabicie: II. Karpowicze; 12. Suchowola; 13. Wólka; 14. P%min: 15. Brzozowa; 16. Janów: 17. Korycin: 18. D/ugi Lug: 19. Kalinówka Królewska: 20. Kalinówka Kościelna; 21. .Jasionówka: 22. Stare Krasne; 23. Łubianka; 24. D/ugołęka; 25. Knyszyn; 26. Krypno; 27. Kopisk 28. Wierzchksie; 29. Szudziałowo: 30. Pierożki: 31. Ostrów Południowy; 32. Krynki: 33. Ozierany Małe; 34. Szaci/y: 35. Gródek: 36. Mieleszki; 37. Topolany; 38. Micha/owo; 39. Oziably: 40. Podozicrany: 41. Stara Luplanka; 42. Kruszewo: 43. Kowale: 44. Juchnowiec Dolny: 45. Krynickie: 46. Zabłudów: 47. Ryboly; 48. Paw/y; 49. Kaniuki: 50. Soce: 51. Ploski: 52. Gorodczyno: 53. Narew: 54. Tyniewicze Wielkie: 55. Klejniki; 56. Lopuchówka: 57. Wólka: 58. Kulowa; 59. Krzywiec: 60. Eliaszuki; 61. Kapitańszczyzna: 62. Olchówka: 63. Narewka; 64. Zaluskie Koronne; 65. Saki: 66. Czyże; 67. Orla; 68. Reduty; 69. Dubiczc-Toti/owce: 70. Dubicze Cerkiewne; 71. Czechy Orlańskie; Kleszczcie; 73. Olędy: 74. Spieszyn: 75. Osmola: 76. Żery-Czubiki; 77. Grodzisk: 78. Kamianki; 79. Stadniki; 80. Ślcdzianów; 81. Korzeniówka Duża: 82. Drohiczyn; 83. NurzecStacja; 84. Klukowicze; 85. Mielnik; 86. Niemirów. n. �195 informacji zawiera artykuł Z. Glogera, w którym zamieszczony jest opis dożynek w okolicach Wizny, Tykocina i Suraża2• Na zróżnicowanym etnograficznie obszarze Białostocczyzny można, znacznie upraszczając, wyodrębnić dwie jego części - wschodnią i zachodnią, różniące się między sobą tradycjami osadniczymi, językiem oraz religią. Owo zróżnicowanie znajduje również odniesienie w sferze zwyczajów i obrzędów rolniczych, w tym oczywiście i żniwnych. Opracowanie niniejsze opiera się w głównej mierze na materiałach zebranych w części wschodniej, na co złożyły się przede wszystkim dwa powody. Po pierwsze, część wschodnia jawi się jako obszar, gdzie zachowało się najwięcej zachowaJ) obrzędowo-magicznych związanych ze żniwami; po drugie, wybór ten wynikał z faktu istnienia wspomnianego opracowania Dworakowskiego dla części zachodniej. Opracowanie składa się z dwóch części. W pierwszej omówiono przebieg żniw i zwózki zboża wraz z opisem narzędzi żniwnych, w drugiej obrzędy i zachowania magiczne podejmowane w trakcie żniw, dożynek oraz zwózki zboża. 1. Przebieg żniw i zwózki zboża. Charakterystyka narzędzi żniwnych Przed przystąpieniem do właściwego opisu przebiegu żniw na wsi tradycyjnej, należy choćby pokrótce scharakteryzować panujące ówcześnie sposoby gospodarowania ziemią. Do końca lat dwudziestych XX wieku dominującym systemem uprawy roli była trójpolówka, ściśle powiązana z szachownicowym układem pól. W systemie trójpolówki istniały liczne odmiany sposobów uprawy ziemi, przy czym najpowszechniej występowała trójpolówka z ugorem, zwana też zbiorową. Grunty wsi były podzielone na trzy części: pole zasiane zbożem, część przeznaczona do uprawy ,jaryny", tj. warzyw i ziemniaków oraz ugór, który był wykorzystywany jako pastwisko. Wszyscy gospodarze stosowali z góry określony płodozmian, zasiewali zbożem jedno pole, podzielone na długie, liczące nawet kilka kilometrów pasy należące do poszczególnych gospodarstw. Pasy te, zwane w części wschodniej Białostocczyzny "płoskami", a w zachodniej "rezkami", miały różną szerokość, bogatsi posiadali od jednego do kilku "ucząstków" (pasy ziemi o szerokości około I5 metrów), biedniejsi pół "ucząstka" lub tylko jego ćwiartkę'. Taki układ pól sprzyjał utrzymywaniu się tradycyjnych sposobów uprawy ziemi, a tym samym utrudniał lub wręcz uniemożliwiał wprowadzanie jakiejkolwiek modernizacji. Praca żniwiarzy na wspólnym polu przyczyniała się do podtrzymywania silnych więzi społecznych w wymiarze lokalnym. Powszechne było występowanie pomocy sąsiedzkiej, Z. (linger. Ohr::f;'dy rolnic::e! ... Biblioteka Warszawska" t. 2. 1867. , Powszechnic znane było przysłowie mówiące: ,.Z połowinki (tj. polowy lIc::qstka) ni chleba, ni miakinki" (lIliakinku -- plewy). 2 �196 zwanej "tłoką,,4. Komasację gruntów rozpoczęto wśród gospodarstw należących do drobnej szlachty jeszcze przed 1 wojną światową, do kOJlca okresu międzywojennego skomasowano grunty rolne mniej więcej po linię wyznaczoną przez Suchowolę, Białystok, Bielsk Podlaski i Siemiatycze. Natomiast na wschodzie, co prawda w wyjątkowych przypadkach, szachownica utrzymywała się do lat siedemdziesiątych. W tradycyjnej gospodarce najpowszechniej uprawianym zbożem było żyto, które nie wymagało zbyt dobrych gleb, co w przypadku Białostocczyzny odgrywało istotną roJę. Drugą z kolei uprawą zbożową był owies, dalsze miejsca zajmowały jęczmień i pszenica. Tradycyjnymi uprawami były również gryka i proso; jako ciekawostkę można przytoczyć informację mówiącą, że niektóre tereny wokół Jałówki (gmina Michałowo) były tak nieurodzajne, iż uprawiano tam tylko grykę, a mieszkańców tych obszarów zwano "gryczannikami". Do końca okresu międzywojennego uprawiano prawie wyłącznie zboża ozime, jare weszły szerzej w użycie po II wojnie światowej. Czas rozpoczęcia żniw wyznaczony był dojrzałością ziaren zbóż, a mówiąc ściślej żyta, które zbierano jako pierwsze. Ziarno nadające się do zbioru powinno być twarde i białe, a słoma żółta. Zboże nie dojrzewało równocześnie na całym zagonie, lecz najwcześniej na nasłonecznionych stokach, nieco później w ocienionych dolinach, co miało wpływ na wybór miejsca zażynku. Żniwa rozpoczynano zazwyczaj w pierwszej połowie lipca, aby spożyć chleb z nowego ziarna do połowy tego miesiąca w myśl powszechnie znanego przysłowia: "Na Pietra baba nowoho chleba napiekła,,5. Inne ludowe przysłowia określające czas trwania żniw mówiły: "Na Anny i Borysa chleba najiszsia i za sachu bierysia"Ó oraz "Na Małgorzata chleba pełna chata,,7. Dość często zdarzało się, że w razie braku mąki do wypieku chleba, nie czekano aż całe zboże dojrzeje, lecz zżynano kilkanaście snopków zboża nie w pełni dojrzałego, z których ziarna pieczono chleb. Zebrane informacje wskazują, iż właśnie pilniejsza potrzeba pozyskania ziarna do wypieku chleba powodowała, że żniwa w gospodarstwach chłopskich odbywały się nieco wcześniej niż w dworskich. Sprzęt żyta trwał zwykle około dwóch tygodni, po jego zakończeniu przystępowano do żęcia jęczmienia, owsa i pszenicy, a na końcu prosa i gryki, co w sumie trwało jeszcze ponad miesiąc. 4 Taką pracą jednoczącą całą społeczność wiejską w granicach parafii były żniwa na polach należących do osób duchownych zarówno wyznania katolickiego. jak i prawosławnego. 5 Dzień św. Piotra przypada IV kalendarzu gregoriańskim 29 czerwca. według kalendarza juliańskiego 12 lipca. 6 Św. Anna - w kalendarzu gregoriańskim 26 lipca. wedlug kalendarza juliańskiego 7 sierpnia. 7 Św. Małgorzata - w kalendarzu gregoriańskim 17 lipca. według kalendarza juliańskiego 30 lipca. �197 Pracę rozpoczynano rankiem, jednakże nie wcześniej niż znikła rosa. "Żeńcy", bo tak najczęściej zwano żniwiarzy, ustawiali się w określonym porządku - na czele stawała kobieta naj sprawniej żnąca, zwana "postacianką". W okolicach Bielska Podlaskiego nosiła ona miano "postuplanki", natomiast w miejscowościach między BraJ1skiem a Drohiczynem "postatnicą". Znacznie rzadziej spotkano również określenia "przodownica"s, a także "postać,,9. Ostatni z podanych terminów używany był niegdyś do określania pola ze zbożem1o. "Postacianka" była lepiej opłacana niż pozostali żniwiarze, za co była niejako zobowiązana do utrzymywania szybkiego tempa pracy. Zdarzało się, że nie wszystkie osoby za nią nadążały, trzeba było bowiem utrzymać nie tylko odpowiednie tempo, lecz także zachować dokładność w pracy. Gospodarz często przychodził na pole, aby sprawdzić, czy nie pozostawiono zbyt wiele kłosów na ściernisku. Żniwiarz, który "żął nieczysto,,11 nie był ponownie wynajmowany. Pracę przerywano, aby spożyć posiłki. Przed południem spożywano "podobiadek", około południa "obiad", zwany też przez starsze osoby "połudzień", po południu "podwieczorek". Często spożywano tylko jeden, obfitszy posiłek około południa. Posiłki przynoszono w pole w glinianych naczyniach, najczęściej były to dwojaki. Starano się, aby w jednym naczyniu była potrawa kwaśna, w drugim zaś mleczna. Na "podobiadek" spożywano zazwyczaj słodkie bądź kwaśne mleko, chleb i ser. Obiad składał się z ziemniaków lub kaszy, do których dodawano kiszone ogórki lub kapustę, rzadziej mięso i wędliny. Zestaw potraw spożywanych na podwieczorek nie różnił się od tych, jakie zjadano na "podobiadek". Uogólniając można stwierdzić, iż skład posiłków zależał od majętności gospodarza, który wynajmował żniwiarzy, im był bogatszy, tym większy był udział potraw mięsnych. Podstawowym narzędziem żniwnym, aż do końca okresu międzywojennego, był sierp. Sierpy były wyrabiane przez kowali wiejskich, dopiero w okresie międzywojennym zaczęły pojawiać się wyroby fabryczne. Wśród kowali ist8 M.in.: Ślcdzianów. gmina Drohiczyn: Załuskie Koronne. gmina Brańsk; Długi Lug, gmina Korycin. 9 M.in.: Czechy Orlańskie. gmina Dubicze Cerkiewne: Spieszyn. gmina Brańsk. 10 Z. Gloger podąje: ..Postacią nazywa się cały rząd żniwiarzy i przestrzeń pola ze zbożem, którą oni żmlC zajmują. pas/a/nica zaś bierze swą nazwę od tego, iż żnąc na przodzie, prowadzi niby całą postać. jest jakby jej przełożoną, bo pierwszą w postaci, dąje j"j przykład". Z. Gloger, op. cit .. s. 275. Warto jeszcze dodać. iż zwycząj nazywania •.postacią" osoby idącej na czele wszystkich pracowników przeszedł także i do innych prac polowych, np. kopania ziemniaków. Zwykle jest to właścicielka pola lub osoba lepiej opłacana. którą wybierano ze względu na umiejętność szybkiej pracy. W czasie wyboru mówi się: •.Ty stąjesz na postać", Korzeniówka Duża, gmina Siemiatycze. \I Topolany, gmina Michałowo .. .Jak ktoś wynajmował żeńców. to patrzył jak żną; jak zboże borchali. to ich po jednym dniu pracy. po zapłacie. odprawił". Kalinówka Kościelna, gmina Jasionówka. �198 niała specjalizacja w zakresie wykonywanych usług. W każdej okolicy był jeden lub dwóch kowali, którzy cieszyli się powszechnym uznaniem jako wytwórcy tego narzędzia żniwnego. W takich miasteczkach jak Suchowola, Sidra czy Krynki byli to głównie rzemieślnicy żydowscy. W miejscowościach położonych wokół Sidry przetrwały do dzisiaj w pamięci mieszkal1ców nazwiska kowali żydowskich Habela i Szymiela, którzy wykuwali najlepsze w tamtej okolicy sierpy. W okresie międzywojennym na obszarze północnej Białostocczyzny za naj lepsze sierpy uważano wyroby Czesława Szczepańskiego, sprzedawane na targach w Suchowoli, Knyszynie, Korycinie i Janowie12• Jeszcze dzisiaj można znaleźć w terenie sierpy sygnowane jego nazwiskiem. Sierpy należało co jakiś czas (zwykle co dwa, trzy lata) ostrzyć, czyli "ząbkować". Wzdłuż krawędzi ostrza znajdowały się nacięcia, tzw. "ząbki" ułatwiające ścinanie. Nacięcia te, po pewnym czasie zależnym od intensywności użytkowania, ulegały starciu. Aby przywrócić ich pierwotny stan, kowale nacinali powierzchnię ostrza służącym do tego celu przecinakiem, zwanym "zubiłem". Każdego roku, już od wczesnej wiosny, ustawiały się przed kuźniami kolejki osób pragnących naostrzyć swoje sierpy. Usługa ta kosztowała w okresie międzywojennym około jednego złotego, natomiast nowy sierp od dwóch do trzech złotych. Znacznie częściej ostrzyło się sierpy na toczydłach, ale wówczas tylko powierzchnię ostrza nieząbkowal1ą. Sierpy różniły się między sobą wielkością, każdy mógł więc dobrać dla siebie najbardziej mu odpowiadający. Nie każdy sierp uzyskiwał pozytywną ocenę żniwiarzy: "Dobry sierp powinien mieć jad"l" tj. być odpowiednio ostry. Inna opinia głosiła: "Jak sierp był dobry, to mało było czuć, że się żnie,,14. Wydajność pracy żniwiarza posługującego się sierpem wynosiła w ciągu jednego dnia od jednej do dwóch kop, tj. 60 - 120 snopków. Jak twierdzi mieszkanka wsi Pierożki, gmina Szudziałowo: "Jak ktoś nie nażnął kopy za dziel1, to nie był żniec". Efektywność pracy zależała w głównej mierze od zboża, jakie zżynano: na glebach piaszczystych, gdzie było ono rzadsze i grubsze, żęło się ciężej, na żyźniejszych łatwiej. Najtrudniej żęło się na gruntach, które wcześn iej leżały odłogiem 15. Za dzień pracy w okresie międzywojennym otrzymywano od 50 groszy (Kowale, gmina Kuźnica) do 2 złotych (Długo/ęka, gmina Krypno; Kaniuki, gmina Zabłudów; Zabiele, gmina Jaświły). Przed I wojną światową płacono zbożem, za dniówkę około jednego puda żyta (tj. 16 kilogramów). Za pracę 12 Kuźnia Czesława Szczepailskiego znajdowała się IV rycin. - 13 W okolicach Krynck takie pole zwano ..prostopo\cm". 14Olchówka. gmina Narew. 15 Bieniasze. gmina Sidra. Illiejscowo~ci Stare Krasne. gmina Ko- �199 przy sprzęcie owsa czy pszenicy otrzymywano mniejszą zapłatę niż przy życie, ponieważ dzieó pracy był już wtedy krótszy. Jeszcze przed II wojną światową w części zachodniej Białostocczyzny w powszechne użycie weszły kosy, w części wschodniej odbyło się to generalnie tuż po jej zakOllczeniul6. Kosy były już znane dużo wcześniej, lecz używano ich wyłącznie do koszenia trawy. Zastępowanie sierpów przez kosy napotykało na opór ludzi starszych, którzy nie mogli pogodzić się z tak gwałtowną przemianą w zakresie techniki zbioru zbóż17• Zmiana polegała bowiem nie tylko na technicznym zastąpieniu jednego narzędzia przez inne, lecz spowodowała pewne przemiany w sferach obrzędowej i społecznej. Znaczne przyspieszenie tempa pracy wplywało niekorzystnie na kultywowanie dawnych zwyczajów. Innym, znaczącym społecznie rezultatem wprowadzenia kos była utrata pracy przez starsze kobiety, dla których dochody uzyskane w czasie żniw stanowiły często jedyną możliwość pozyskania środków na utrzymanie. Wprowadzenie kos do sprzętu zbóż spowodowało zmianę ról pełnionych w czasie żniw przez kobiety i mężczyzn, ci ostatni przejęli rolę koszących zboże, podczas gdy kobiety "podbierały", tj. wiązały snopki. Istniały dwie techniki koszenia zbóż: "na pokos" i "na ścianę". W pierwszym przypadku skoszony pokos padał na ściernisko, w drugim przeciwnie, opierał się na stojącym zbożu - ,jak na ścianie". Jeśli zboże było dorodne, to koszono "na ścianę", natomiast kiedy było niewyrośnięte lub powalone, stosowano drugi sposób. Na polu koszono zazwyczaj w trzy - cztery kosy, a zdarzało się również i tak, iż było ośmiu, a nawet dziesięciu kosiarzy. Oprócz kosiarza przy sprzęcie zboża brały udział jeszcze dwie osoby: pierwsza z nich zazwyczaj kobieta, formowała snopki, druga - zwykle mężczyzna, wiązał je powrósłem. Z czasem, kiedy zaprzestano wymagającego znacznej siły wiązania snopków przy pomocy kołka, o czym będzie jeszcze mowa niżej, rolę mężczyzny przejęła kobieta formująca snopki. Mężczyzna, który kosił zboże zwany był w części zachodniej Białostocczyzny "kośnikiem", natomiast we wschodniej "kaśce m" bądź "kasarem". Kobieta, która formowała, a następnie wiązała snopki, nosiła miano "podbiracki" lub "podbieracki". Mężczyznę wiążącego snopki kołkiem nazywano w części wschodniej województwa "pawazalnikiem" lub "wiazalnikiem". 16 Wielokrotnie odbywało się to jak w Zabiel u, gmina Jaświły, gdzie pierwszy zboże zaczął kosić gospodarz. który po zakończeniu działań wojennych powrócił z niewoli: ,.On pierwszy zaczął kosić w naszej wiosce, jak z Prus wrócił i od niego inni nauczyli się kosić, bo to trzeba umieć robić. a on w niewoli się nauczył", 17 Główną przyczyną niechętnego stosunku do kos jako narzędzi żniwnych było przekonanie, iż w trakcie koszenia wiele ziaren wysypywało się z kłosów: "Starzy ludzie nie mogli patrzeć, jak się zboże marnuje. denerwowali się. że się z kłosów ziarno wysypuje i już tak ładne snopki nie wychodzą. jak ze zboża zżętego sierpem". Wólka. gmina Suchowola, �200 Wydajność żniwiarza posługującego się kosą wzrosła kilkakrotnie, przeciętnie koszono od trzech do pięciu kop, tj. od 180 do 300 snopków, a wyjątkowo dobry kosiarz potrafił skosić nawet 8 - lO kop. W Szaciłach, gmina Krynki, do dziś wspomina się mężczyznę, który w ciągu jednego dnia skosił 14 kop. W dużej mierze wydajność zależała od zboża, które koszono - jeśli było wysokie i gęste zbierano więcej. Do kos używanych w czasie żniw mocowano dodatkowe urządzenia służące do równomiernego odrzucania pokosu. Na Białostocczyźnie były to najczęściej kabłąki, rzadziej "grabki". Kabłąk wykonywano z wygiętego łukowato leszczynowego pręta, którego oba kOlke osadzono w kosisku. Kabłąki przeważnie obciągano płótnem. "Grabki" składały się z trzech-pięciu zębów osadzonych w drewnianym pręcie zamocowanym w kosisku. "Grabki" stosowano rzadziej niż kabłąki z powodu znacznie większych trudności w opanowaniu prawidłowej techniki posługiwania się kosą wyposażoną w to urządzenie. Na ograniczenie użycia "grabek" wpływało także i to, iż można je było stosować tylko przy zbożu stojącym, nie powalonym. Kosy ostrzono przy pomocy osełek kamiennych i drewnianych. Te ostatnie szczególnie długo były używane na terenach położonych między Bielskiem Podlaskim a Hajnówką. Osełki drewniane, zwane na wschodzie województwa "mateńkami", a na zachodzie "mejdkami", miały kształt zbliżony do łopatki z krzyżowo naciętymi rowkami na obu stronach swojej powierzchni. Przed użyciem zamaczano je w wodzie znajdującej się w drewnianym pojemniku ("oselniku") zawieszonym przy pasie lub pocierano o zroszoną trawę, a następnie posypywano drobnoziarnistym piaskiem. Według informatorów osełki drewniane miały tę przewagę nad kamiennymi, iż nie ścierały tak szybko krawędzi ostrza kosy, a tylko ją prostowały. W czasie żniw kosy wymagały nawet dwukrotnego klepania w ciągu jednego dnia, stąd też kosiarze zabierali ze sobą stołeczki z babkami i klepali je w miarę potrzeby na polu. Kosy w przeciwieJ1stwie do sierpów były już wyrobami wyłącznie fabrycznymi, nabywanymi w sklepach lub na targach. Powszechnie znany i praktykowany sposób wyboru dobrej kosy, spośród innych oferowanych do sprzedaży, polegał na uderzaniu kosą w kamie!'l i wsłuchiwaniu się w dźwięk jaki wydała. Jeśli była z dobrej stali to wydawała dźwięk długi i "ciellki". Inna, znacznie rzadziej spotykana próba sprawdzenia jakości kosy polegała na przesuwaniu zapałki leżącej na kosie drugą zapałką. Jeśli przesuwała się o centymetr lub więcej kosa była wykonana z dobrej stalil8. W okresie międzywojennym kosa kosztowała około 4 złotych, kosa gwarantowana, a więc o wyższej jakości, 5 złotych. Kosy zostały wyparte przez kosiarki konne, które weszły w powszechniejsze użycie na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. Jak już wyżej zaznaczono, istniał podział prac wykonywanych przez żniwia18 Sposób zanotowany m.in. w miejscowości NowodzicL gmina Kuźnica. �201 Fot. I. Sprl<;l lhoża prl} pomocy kosy nakży już do rlaclkości. Kosiarzy można spotkać na malych polach. glilic nic mog.ą wjechać kombajny. Topczykaly. gmina Orla (rok 1995). rzy, przeważająca ich część żęła lub kosiła zboże, pozostali wiązali snopy i układali kopice. Najczęściej układano dwa rodzaje kopic: "dziesiątki" oraz "dwunastki", Nazwy tych kopic wskazują na liczbę składających się na nie snopków, "Dziesiątkę" układano w ten sposób, iż najpierw ustawiano pionowo jeden snopek, a następnie obkładano go dookoła ośmioma innymi, Dziesiąty, snopek, zwany "czapką" lub "szapką", nakładano w pionie, z kłosami skiero- �202 wanymi w dół, na wierzch kopicy. Pelnil on rolę llslllny dla pll/Ostałych snopków przed opadami. Podobnie ukladano .,d\\'unastkę"', /. tym, jc na dziewięć snopków postawionych pionO\\o kladziono trzy \\ ppziolllicl". W "dziesiątkach" i ..dwunastkach" przesuszano żyto. pszcnicę i jęc/lllicJ·l. Owics pr/esuszany byl w mniejszych kopicach. \\ których cztcry snopki staly piono\\o. a piąty je nakry\\al. Na wschodzie Bialostoccz)7ny /\\ano jc ..piatakami", a na zachodzie ..pi'1tkami". natomiast \V nkolicach Bielska Podlaskiego i Kleszczci ..kozami" lub ..k07Iikami". W okolicach Sicmi,l!ycz i Brallska /.anotowano tradycję ukladan ia !-;opi,,' Iicz,!cych pięlna.~c ie Slillpkl·'\\. czyi i l/\\ .•. mendli". Snopki w "mendlu" lIki"dal1n ..na kr/:i". IlSlalnim. pi.,.'(lIaslym nakrywano calą kopicę:'o. Snopki nakr) \\aj;!Cl' \\ ..ll1cndlu", j;d, i \\ .,d\\unastcc" starano silt układać tak. a/ch) ściętc kOI'h:C /hd/<l 1.\\ n'lcollc byly na poludnie lub na wschód. CI) lI1iaio 1'1'/) spicSI\l: ich \\:Sdii1i~·cic. W nkl)lic: Kleszczel ..mendlami" 7\\ann kopic,,-' liu,\cc d\\an,;':cic ~ilnpht'" .!crminnlogia dotycząca kopic nie jestjcdi101n<lczlI<l. \V) starCI) lu pl'dać lilkI czę~tcgn okrc~lan ia kopic liczących dziewięl: SI](\pkl"" "d/ic"iatkall1i". l'aki ,,1:111 r/l·'.:zy \\.' nika z utrzymującego się wcią? trad,\c.'jncgp n<l/l'\\nic\\\a. llil·'H.kk\\alncgo dp ooecnego stanu, np. jeśli \\sp,')IClCŚl1ic u!-;I;lcla ·ię kOpll'ę 1';"lc',I"I1'1 miallcll; .dziesiątki", to \V rZl'l'/-"wistl}~:ei "ely UlW d/iL'\\ i,~: Sl1nl'kl'l\\, d/i"-'~i'!l:'. L.c/apka") _. już nie wysl.,.'plljC. [),I\\!1C ..dzicsiątki" /. ..Clapk,," ,lkrcśla ~io,.: ,iakl\ ..:;11l1py\\ starym stylu,,21. Po ułożeniu każdej kopicy Iwie/alI) ,.bu/ki jcj dat:. ich) ,(ala i chlebek z niei 0\'1"':'. Snopy przewii\zy\\ano powróslami skro,.:co:l.'!1li IC /Iwia. kll'lrc /bierann. Wyi'ltkowo snopy z pszenicy lub nicwyn)śllięlC!:!,O .ięullliL'l1ia przc\\ i'l7ywano powrósłami z żyta. Przy wiązaniu snopk('", pO"!lI.~~i\\allo "ię Ilicgd)ś Pl)\\szcehnie drewn ianYIll kolkit.:n/', który na !l i:t1,lS:U(CZy/il ic posi ••da! dl ,<ć zl'liżn ico19 W s~sl~nJaI)(X et!1og.ralie/li~i \lprO\lad/l'nej pr,'l'/' /'o/·i., l//lI.''['I".::,,//i,':'I\· /an\lIl1l\ ..d/i~siątki". jak i ..dllunastki" laliua si, do kopil~ o lIkl:ld/lc' l'illlHlIll1-ti<ll1k"ill)1ll Odllli,1I1~ II idosnopollej, k:,[ lo naju,ści~j spotykana /<11'111:1 kopic' II •.:.ki I',,"e..:. /', ./,/.; .II/tls /-.'II/ogru.licm'. t. I. W,U'Slalla IW)·l. Illap~: 35 - 3'-). I.~. WarSIalla 1')1,.'. I!!;IIH, 75-7 lO () lI'yst,pollaniu kopic 1.II:ll1yeh ..1llc:ndl:lI11i" na P')~I';1111l'/il 111:11011 iL'cko'plllll;lskilll pisał II drugiej poIolI ie X VIII II ic:kll K. Kluk. lakcaj.\c .icdnoul"'llic lIkiadanic' kopic pionolI 0dookolnych jako hard/iej spr/~jaj,\c)ch lIyschni<;ciu /ho/a. 1'.111'/: K. Kluk. () millie/'I'ie. ~h(l:':ach. /ąhuch. clilllie/llihuch. Ilil/I/imc/1 i I'O.WI/ucli gO"I)()'/unhicll. \\ars/:lII:1 177'!. Ilpr. S. Inglot. Wrodall 1954. s. 162-163, .. Mendle". określane \\ s~ Skłll:11~Ce' c·lnogr;ltiullc.i jaklI kopicc: poziomo-kr/y/olI c: nakr~ tc pojedynczym snopkiem. Illo/na b~ lo jc:vuc SpOIkac II okolicach Sicmiatyo i Krypna II lalach pi,cd/iesi;ltych, Jako pr/.yoyn, /.:!Iliku ..Illc:ndli" pod:lllano IIprollildzcnie do uprali ~ zbM sZluunyciJ nallO/óll _... /bo/c bylo II kd~ II i,kSlc i 1110/na .j~ hylo \\' laszki (tj, "dllunastki") sIali iać". Kfukoll iuc. gmina Nur/ee-Slacja li Ozi~rall\ Mak. •...gmina Krvnki. ~ . 1). ")") "' "' -- Topolany. glllina M ichałoWl}. ł:l Tradycjt: uży\\ania kołka do \viązania snopkó\\ oj>. cil .. s. 162. si~ga.itl co najnlllicj XVIII \\i~kll. K. Kluk. �203 \\ ane naze\\ n iet \\ (\: \\ (\"(\1 ieaeh Droh iczvna i Grodziska zwany był "kneblem", Mielnika - "knyhlclll", Br;\I'lSka - ,.kn;polcem", Bielska Podlaskiego i Hajnówki - ../ercbil-.iem", Kr~ll~'k i Sok\'llki .. "szpilem", Janowa, Korycina i Sucho\\0 I I' - ..Ilry/gu I" em mai K'nys/) na ../aKrętKą Iu b ,Jawrot k'ą,,)~ -, S . nopKI 7\\ i,vane prly P(\ll1lll'~ klllKa byly bardzo ściśle. co uniemożliwiało swobodne Spl) \\anie \\ud~ (kS/Clll\\ej. która gromadzila się w źdźbłach i była przyczyną .Jie!cnienia klos"'II" I~yl tll wcdług informatorów główny powód wyjścia z użyci,] leg() pr/~ 1/,\<111. WicIkość lill( 'l'\')W lI-.rcślano według I iuoy zebranych snopków, przy czym stos<.)\\ano s/cśćd/icsil,:lny S) slcm Iiczcnia, podstawową \\ iclkością była więc ..k()pa"~', \V celu ulall\icllia lic/cnia snopy grupowano w kopicach złożonych z dziesięciu, (1\\ unastu. piętnastu, trzydziestu, a nawet sześćdziesięciu snopków~I>, L L" L' l Zwózka Iboża odby\\ala sil,: po około tygodniu. a w przypadku gorszej pogody po dwóch tygudlliach tld dnia zżęcia zboża~7, Zboże zwożono wozami \\yposażc)J)ymi \\ długie drabiny. na których można bylo pomieścić dwie-trzy kopy snopków (ł 20· ł 80 sztuk), wyjątkowo na wozie parokonnym można było zaladować utery kopy (240 sztuk), Przed rozłożeniem snopków na wozie rozściełano na nim Inian,\ płachtę, zwaną "radnem", na której gromadziło się ziarno \\ytrzęsiollc \\ czasic transportu~X, Snopki układano warstwami. w tell sposób. aby klosy O) I) skierowane do wnętrza wozu, Zwykle układano sześć· siedcm warstw, 2~ Ltymolo.Qi.; nie:kh'lrye:h / Iye:h nal.ll wyjaśnia F. Smulk\l\la II prae:y: S/())mic/lI'o:: 1'IJ!i II' gn lIl'lW// 1I'sc!III<!lIiej lJia/os/occ::r::l1)' ilU tle 1I'scliodllios/())l'iwlskim. Siali isl\ e:1.Ile:nr I,ł, \\'wdal\ Warsl.a\1 a - Krakllw 1968. s. 97. ,,' .' <jcno.'1 darki Sy,lclllll t(llllarunc.i. :::<:Iych ::h'l: 21> II' podajc, pr/t.:11 a/aj:le:q u.;Ść ponicl'.ai. guhe:rni snopk\'>I\ nic lapClI niaio \I laściwcgo li' grod/icllskic.i nic spr/yjalo (ohcjmuj'lccj j,;ulllit.:ll kopicc pr/cllietr/ania. upollv.cchnicnia skladano jt.:dnak swym lasi.;git.:ITI i i.y lo skladano II kopict.: \I r;vic u.;stych ich dohrcmu 7 potr/ehny do Ilysclllli.;cia trl.<l. W c/.asie: lal dC'S/C/()\1 y dl I klosl>l\. Spn)\\adl.:lio dla mit.:vk,ukl)\\ 10 Ibo/c Iho/a a lym samYIl1 i pr/esusl.ania. II kopicach ()uy II iścic \I pr/e:sl.łości \lsi /akinych Ilane:j inknsy \lny mi de:vuami I:llc/al /.auy na lo nic:kicdy od s\loich k'<;sk.; nit.:urod/aju, Ihiorlll'. by I 1853, o uym od stopnia ..I.iclcnicć", Takim Ilspomina 2X Cie:kall e: inilH'lll<lcjc' OdllllS/qCe: si.; do /.llll/ki /h\li. /,1\\ arta lam .ksl Ill. ill. II iadonl\lść. ii. nic uiy \I a si.; "radna", II ick I.iarna, okolo I"" c:liości /.hio('(')\\. rl)kicm a utrzymująca powic- \\ysypyll',lio co I.. kolci oznaczalo nicurodzaju si.; glód spowodo- op. ci/ .• s. 36. podajt.: Bohnl\skij. pr/cl d/a geografii \Iilgotności ziarno kl.;ski 1', Bohro\skij. opadów. pr/cchowywaniu. si.; Ililgoć hy la pr/.yoy nq s/yhkit.:go kielkowania /iarna, 1'. Bohrovskij .. I/a/el'ia/y i ,lllIlis/iAi Nossii. (jl'lJr!lIellsAa/(/ gllhernia. t. 2. Sankt I'etcrburg 1863. s. 3(), 2 C/as si.; gospo- J, Cirocholski. Formy {J1'::eslls::ania .\L\' ..ty \I'" . .I,ud" t. -17, 1962. s, 246. I'alrl.: a hiałostockit.:go) S/.cśćd/it.:si.;ciosnopowc liuhy si.;ga uasllll wicku. ('Mopskicli \lhe:cnc.Qo II Oklll)d/tll tak I.nauncj II' kopach XVI ii. na ohS/ar/c lO. .lO i 60 snopkl>l\. Skladowanie: plonl)\\ /)()/sAich go.I/'o<!al'sl\l·(/ch 1'. Hohrm,kij lio.qcc s/acllllilllia a II i.;c co najmnicj ::akl'esll Monogralit.: liP/WIT op. cif,. s. 38-39, co traci si.; II' czasic transportu �204 Fot. 2. Zwózka zboża. Tyniewici.c Wielkic. gmina Narcw (rok IlJl(6). Zboże starano się ZWOZI C w dni pogodne, słoneczne. Nie wyróżniano dni w tygodniu sprzyjających tej pracy. Unikano zwózki w dni świąteczne. W wioskach, które zamieszkiwała ludność wyznania prawosławnego, nie zwożono plonów w dniu św. Eliasza (20 lipca w kalendarzu gregorialiskim, 2 sierpnia w kalendarzu julialiskim)29. W sąsiekach rozkładano żerdzie, zwane "łagunam i" bądź "opołami", na które wykładano snopki, co miało zabezpieczyć zboże przed bezpośrednim przyleganiem do gruntu, a przez to zapobiec jego butwieniu. W tym samym celu w okolicach Drohiczyna rozściełano gałęzie olszyny lub jałowca. Zboże układano w stodole warstwami, aż po dach budynku. Jeśli nie mieściło się w stodole, to pozostałą część składowano w brogach. Spoczywało tam do czasu młócki, czyli do nastania zimy. 2. Zwyczaje i obrzędy żniwne Zażynek Właściwe rozpoczęcie żniw było poprzedzone obrzędowym "zażynkiem", w czasie którego zżynano zboża na jeden lub kilka snopków. Zażynek zgodnie 29 W miejscowości Klukowicze. gmina Nurzec-Stal.:ja. znana jest bistoria. która wydarzy/a się tuż po " wojnie światowej. Jeden z gospodarzy wyznania rzymsko-katolickicgo mimo zakazu religijnego w dniu św. Eliasza zwozi I zboże z pola do slodoły. Kiedy zwiózl już cale zbiory. na niebie pojawiły się nagle chmury, z których uderzył piorun w stodołę gospodarza. Sąsiedzi nawet nic próbowali gasić pożaru. uważając go za karę boską. Od tego uasu gospodarz w dniu św. Eliasza nie wykonywał żadnych prac. a tylko się modlił. FedcHl\\ski podaje. i.e dniem. w którym nie zwożono zb07.a. był dzień św. Borysa - 24 lipca IV kalendarzu gregoriailskim (według kalendarza juliańskiego 6 sicrpnia). M. Federowski. I,IIL! białoruski na Rllsi litewskiej. t. I. Kraków 1897. s. 366. �205 z wierzeniami ludowymi na Białostocczyźnie odbywał się zwyczajowo w sobotę, którą powszechnie uważano za lżejszy dziel'l pracy, bowiem następująca po niej niedziela by/a czasem odpoczynku. Jeśli w sobotę prowadzono inne pilne prace, to starano się zażąć chociaż kilka garści zboża, związać choć jeden snopek, aby nie rozpoczynać żniw w poniedziałek. Dość często rozpoczynano żniwa równie? w środę, która podobnie jak sobota była dniem poświęconym Matce Boskiej, co sprzyjato podejmowaniu wszelkich prac polowych. Szczęśliwymi dniami do rozpocz<;cia żniw w okolicach Drohiczyna i Grodziska były dni postne, tj. środy i piątki, dodatkowo motywowano to przysłowiem: "Piątek dobry początek". W miejscowościach położonych między Krynkami i Gródkiem dobrymi dniami dla zażynku były wtorki, środy oraz oczywiście soboty. Unikano rozpoczynania żniw w poniedziałek, uważany powszechnie za dziel1 "cięż.ki", "włóczaszczy" (tj. taki, w którym wszelkie prace wykonuje się w wolnym tempie).1O. Żniwa rozpoczęte w tym dniu byłyby męczące dla żniwiarzy, często kaleczyliby swe ręce sierpami, byliby leniwi". Wierzono nawet, iż chleb upieczony z ziarna zebranego w czasie żniw rozpoczętych w poniedziałek będzie szybko "kwitł", tj. pokrywał się pleśnią.12. W wielu miejscowościach zachowała się pamięć o dawnym zwyczaju nakazującym zabieranie ze sobą na zażynek kawałka chleba.\3. Działanie to motywowano dwojako, a mianowicie chęcią utrzymania urodzajności pola, na którYm odbywa/y się żniwa oraz pragnieniem, aby z zebranego ziarna "urodził się Il0wy chleb"q. Duże znaczenie przywiązywano do osoby, która rozpoczynała żniwa, ścinała pierwsze kłosy. Musiała to być bowiem osoba zręczna i pracowita. "Jak zażnie Ijohkij, pracowity, to będzie dobrze, Ijohkie żniwo będzie, nie będą krzyże boleć i kaleczyć rąk sierpami, ajak leniwy, to nie daj Boże,,35. Jeśli następnego dnia po zażynku padał deszcz, to oznaczało, że pierwszy we wsi za żął "maklak", tj. człowiek mało ruchliwy, leniwy. Mogło to spowodować mokre całe żniwa.16. Przed samym zażęciem klękano, całowano ziemię i odmawiano modlitw/7. Po ich zmówieniu żegnano się mówiąc: "Panie Boże dopomoży" lub "Kab Hospody dapamog rabaty" bądź też "Daj Boże żeby lekko ,0 Wólka. l!mina Suchowola. Olchówka. gmina Narewka. ,- Dubicze-Tolilowce. gmina Duhicze Cerkiewne. 33 M.in.: Soce. gmina Narew: Mieleszki. gmina Gródek: Korzeniówka Duża. gmina Drohiczyn: Niemiró\\'. gmina Mielnik: Krlls/,ewo. gmina Choroszcz. 34 Socc. gmina Narc\\". 35Czechy Orlal1skie. gmina Duhieze Cerkiewne. 36 Wicrzchksie. l!mina Szudzialowo. 37 W miejscowl;~ci Wólka. gmina SlIchowola. zanotowano interesującą informację. którą można odnieść do rolo\\y XIX wicku. Otóż przed zażęciem każda rodzina zapalała przyniesione II role gromnicc. ro c/.ym odmawiano szereg modlitw. w tym różanicc. 11 -, �206 poszlo i szczęśli\\ ic żniwo przeszło"'X. Pien\szc klosy należało ścinać Jekko", to znaczy nie trzylllaj'1c ich ani też sierpa mocno w dłoniach"). Starano sit; również unikać zbytnicgo pochylania się. aby nastt;pnego dnia nie odczuwać bólu kręgosłupa, co wró/ylo żniwiarzowi ciężkie żniwa. Na Białostocczyźnie znany jest zwyczaj układania na krzyż dwóch pienvszych garści zboża. na które kladziona kawałek chleba. W okolicach Gródka i Michalowa kaw<llek chleba hył z kolei kładziony na pierwszą ułożoną kopicy. co mialo zapcwnić unldzaj przyszłorocznych zbiorów. W miejscowościach polożonych na terenie gmin Krynki i S/.ud/iaIO\\t) ill pierwsze zżęte garście zboża wiązano w niewielki snopck • /.\\any najc/ęściej "gospodarzem", rzadziej "gościem". "gościkiem" lub ..hościkiclll". Iwyczaj ten miał prawdopodobnie \V przesz/ości znacznie szerszy zasit;g na Białostocczyźnie, bowiem jego wystt;powanie zanotowano w kilku wioskach położonych II między Narewką a Bielskiem Podlaskim· . Tradycji wiązani<l snopka zażynkowego na obszarze powiatu wysokomazowieckiego nie odnotował Dworakowski, podobnie nie wspom ina o nim G loger. Snopek zażynkowy występuje natomiast powszechnie w obrzędowości żniwnej na Białorusile, a także na Litwiel'. W dawnych wierzeniach ludowych snopek ten niejako utożsamiano z duchem H zboża . Duch ten był opiekunem rosnącego \\ polu /.boża. a w pe\vnym sensie i zebranych plonów, stąd wynikała jego nazwa "gospodarz'. Drugie określenie snopka zażynkowego ("gość") podkreśla jego animistyczny charakter istoty 13 Ol<:hó\\ka. 19 Starano l!mina NarLwka. sit;~niL nad\\el\~żyć dloni. pOniL\\ai: bylo [o Ihl IIn·lżhą dla i:nilliar/a. W Duhi- czach-Tolilo\\cach znanL jcst wiLrzLnic mó\\iącc. iż jeśli naslt;pnLgo dnia po I.ai:.ynku i.niwiarza bolała rt;ka. to musiał wrócić na pole i obwiązać rt;kt; z.,it;tym prILl. siLbiL IbożLm. W micjscowości Nll\\odzid. gmina Kuźnica. pozyskano inlllnnacj.,:. iż b"l r.;ki nad\\Lr.;i:onLj II trakcic żni\\ uŚl11iLrzano przy\Viąz.uj<IC do niej na kilka godzin praklyką magiczną. lub. jak \\. podanym \\yżci przypadku. na zwier/.t;. t. 2. CI. I. wyd. 2. Warsza\\a 1967. s. 266-347. W Pi·Cfożkach. 40 liczhY trzech gmina .Ii Tradycje \\)"kony\\ania 41 I-."fllagra/ija 4] P. DunduliLn':. 44 O duchu W hiałoruskich !Jielarusi snopd. z prad,l\\ną przCl. dot) k na pr/.Ldmiot 1':1I/1II/"{//1Ic/ml"il .\/m!"iall. K. Mosz)liski. zażynko\\) skladal sit; ściśle okrLślonLj \\ miLjscO\\Ościach: Klejniki. I.L ludO\\ych określonego Finll\\ Vilnius BiLIsk Podlaski. 1963. s. 165. i:.IITc::aje ::lIill'iarskie duch haha··. «duszy agrarn)ch. zanolo\\ano M insk 19X9. s. 20 I. Uelllvoje. piSZL .I. S. Bystrori. wyraźnic iż .. koncepcji zażynkO\\Lgo encyklapedyja. /.ellldirbvSle była ..żytniaja cyc h I. Wicikorusinami zapomniane Patrz: arew oraz Saki. gmina \\iLr/Lniaeh iSlnieniu góly \\ obrzt;dach snopka gmina zboża odpO\\iLdnikicm noczcśnie. Szudzialowo. tu do ClyniLnia hyl pl' ILkaZY\\;lIl) Qarści zboża . gmina CZyŻL: Kutl)\\a. przcczył i:)"\\'1 żabt;. Mamy w którLj hl)1 drt;CZ'lcy CiIO\\icka zboża I'alrz: ducha nosił miano r,l/wgrafija zboża Ilielarllsi \\ \\ ierzLniach zboża}) takiLj. jak j;, \\ idzim) nad\\ olżaóskich. co mogłoby 1'(Ilsce. Krak(·,w SIO\yian. np. \\ IndonL/ji }':II/llIra jako 1916. s. 31. jcgo iLliskim .... s. IlJ9. K. Mosz) liski lasl\\·iLrd/.aiąc rów- Cly u sąsiaduj;,- u Słll\\ ian niL /1l;i1a/kl11: "ł jLdnak hyć inlerpreto\\anL już dziś \\ iLrzLniL". K. MoszYJiski. \I" ../)CLÓ··. natomiasl PL\\ nL S/Cl.L- II) \\OlanL niLgdyś /w/m!"u .... t. l. CI.. I. s. 53·1. przLl 0\\0 �207 ciuchowej, która czasowo gości w ludzkim donlII. Po zażynku bowiem zabierano ten snopek cia chalupy, gclzie ustawiano go \V "świytym kącie", poci ikonami. W czasie z\vózk i zboża "gospodarza" przenoszono do stodoly, gdzie jako pierwszego ukladano w sąsieku, --żeby pilnował calego zboża,,1'. Kiedy kOrlczono mlóck<; podnoszono ..gospodarza" \\ gór<; i potrząsano n im na znak zakOllczenia tej praC)I{'. Niekied) ziarna ze sll(;pka /.ażynkowego dosypywano w czasie siewu zboża, co zap!.:\\ nialo ciąglość istnienia tego opiekuJlczego ducha. W miejscowości KutO\\a. gmina N'lre\\. snopek zażynkowy zwany ..dziadem" pe/n i ł istotlJ(l fun\..cjt; równ ież w cyk lu obrzęclóv., b%na rodzeniowych. Otó/ po /akollCLeniu omIOll'l\\', jeśli byl w dobrym stanic, przenoszono go do chalupy. gdzie \V okresie Bożego Narodzenia stal w ..świętym kącie". Okola świ<;ta Trzech Król i wytrząsano z tego snopka ziarno. którego używano jako środka Icu.niczego w razie choroby drobiu. Sloma natomiast służyła cia obwiązywania drzC\-vek w sadzie. Kilka garści slomy podawano bydłu, aby ..clobrze rósł przychówek". W opisanym przypadku snopek zażynkowy przejął rol<; snopkó",.. b%narodzeniowych. które na l3iałostocczyźnie zwano właśnie ..dziaclami". Zwyczaje przestrzegane w czasie żniw W dniu rozpoczęcia żniw, z pierwszych zżętych garści zboża wiązano ..przewiąslo", zwane też "pierewiaslem" (wschodnia Białostocczyzna), ..paskiem" (okolice Knyszyna) lub "pierewiesiolką" (okolice Suchowoli), którym przewiązywano gospodarza, czy tcż znacznie rzadziej gospodynię')7. Jeśli żniwa odbywały się w majątku ziemskim to przewiąsło kładziono przed jego właścicielem. Ogólnie można powiedzieć, żc przewiązywano zazwyczaj wtedy, kiedy do ż.niw były wynajęte osoby spoza rodziny gospodarza. Po przewiązaniu żniwiarze składali różnorodne życzenia. ujęte najczęściej w poniższych formułach: "Winsuje panu ni srebrem, ni zlotem tylko tymi kłosami, co na połu zbieramy, daj Boż.e drugiego roku doczekali".)s lub "Winsuje gospodarzu tymi bożymi kłosami, co na polu zbieramy, żebyś zawsze miał chleb, długo żył i żebyśmy wszyscy za rok doczekali".)'!, ,.Wiążem pana bożym darem, tym złotym pasem. Daj Boże, żeby za drugi rok doczekali"so, czy też "Witam pana, witam złotym żytkiem, daj Boże żebyśmy drugiego roku doczekali"sl. W życzeniach tych, mimo iż niejednokrotnie były kierowane do osób znajomych, czy nawet ~< O/icrany Mak. gmina Kr~ nki. ~" S/acil~. gmina Kr~ nki. 17 W Kaniukach. gmina lahludów. ~K Plldll/icran~. gmina (jródck. ~" Br/.()/.()wa. gmina .Ia';\\ily. 50 I.ahick. gmina .Ia';\\ily . .< I I.ubianka. gmina .Ianó\\. były 10 c/asami dwa pO\Hósla przc\viązanc krzyżowo. �208 bliskich używano zwrotu "pan", co wskazuje, że w przeszlości skladano je głównie właścicielom zicmskim. Osoba, której składano życzenia dziękowała za nie oraz dawała tzw. "wykup" wynoszący w okrcsie międzywojcnnym od kilku groszy do kilku złotych. Jako wykup dawano również cukierki dla dzieci. Przewiąsło zazwyczaj zdejmowano zaraz po jego założeniu, choć zdarzało się czasami i tak, że noszono je nawet przez cały dzid, pracy. Trzeba bowiem podkreślić, iż przewiązanie nim było swego rodzaju wyróżnieniem. W Łubiance, gmina Janów, gospodarza przewi'lzywano codziennie przed rozpoczęciem pracy. Powszechnie znany był równicż zwyczaj rozkładania powrósła na drodze, przed przejeżdżającą znaczniejszą osobą lub orszakiem weselnym. W tym ostatnim przypadku za umożliwienie dalszego przcjazdu wykup w postaci alkoholu składał swat. Powszechne niegdyś było przewiązywanie powrósłami krzyży stojących przy drogach lub na granicach pól. Wyrażano w ten sposób wdzięczność Bogu jako "Głównemu Gospodarzowi,,52 za opiekę nad zbożcm. uK iedyś, jak ktoś żął obok krzyża, to go zawsze obwiązał w podziękowaniu za opiekę nad zbożem, za to, że nie było deszczu, ani gradu w żniwa i mówił «Dziękuję Ci Panie Boże, za to, że zboże dostajało», tak robili dawniej starzy ludzie,,5'. Przy pracy sierpem zabezpieczano nadgarstek ręki przed nadwerężeniem owijając go nićmi z lnu lub wełny. Można znaleźć w tym zabiegu ślady dawnych, magicznych wierze!'!. Najskuteczniej miały chronić te nici, które były 54 poświęcone. Używano więc nici z gromnicznych świec , palm wielkanocnych)5, czy wianków święconych w dniu Matki Boskiej Zielne/I'. Niekiedy istotną rolę odgrywał kolor nici, np. w Starej Luplance, gmina Michałowo, musiał być żółty. W czasie żęcia przestrzegano licznych zachowaJl magicznych wpływających na pracę żniwiarzy. Już udając się do pracy zwracano uwagę na to, czy drogi żniwiarzom nie przeszła osoba niosąca puste wiadro, co mogło spowodować zebranie małych plonów. Zdarzały się wtedy przypadki zawracania takiej osoby. Przeciwny efekt miało natomiast przejście drogi przez osobę z pełnymi wiadrami, "wtedy żeJlcy dziękowali za to,,57. Powszechnie znane było wierzenie zakazujące osobom postronnym przechodzenia przed pracującymi żniwiarzami, 52Nowy Dwór. Zabiele, gmina JaŚwily. Saki. gmina Biclsk Podlaski. 55 Mieleszkowce, gmina Kuźnica. 56 Wierzch lesie, gmina Szudzialowo. Federowski podajc nast~pujący zwyczaj związany z zabezpieczeniem ręki przed nadwerężeniem w czasie żni\\: ..i\hy podczas żniwa nic slorsollać ręki. żniwiarki tutejsze zwykle przewiązują r~kę prawą w samym zagi~ciu taśmą Qerwoną. którą życzką zowią, lub w tymże kolorze nitką wclnianą, którą bylo prlcwi,vanc liclc poświęconc". M. Fcderowski. op. cit .. s. 404. 57Saki, gmina Bielsk Podlaski. 53 54 �209 którzy wtedy kaleezyliby sierpami ręce. Te same skutki mogło wywołać podanie bezpośrcdnio do ręki żniwiarza sierpa, toteż przekazywano go kładąc na ziemi. Znalezienie przez kobietę w trakcie żęcia podwójnego kłosa, zwanego ,.sporyszem" lub rzadziej "bliźniatką" oznaczało, że może ona urodzić bliźnięta będąc nawet panną. Przekonanie to było na tyle mocne, iż często kobiety nawet nie zrywały sporysza. Ogólnie uważano jednak, że znalezienie podwójnego kłosa miało przynieść żniwiarzowi szczęście, stąd też często noszono je przy sobie w czasie żniw:'x. Powszechnie praktykowane było dawanie do zjedzenia sporysza owcom i krowom, które miałyby wtedy dwa jagnięta bądź cielęta. Każdego dnia po zakoJlczeniu pracy żniwiarze pozostawiali skrzyżowane wiązki zboża na zagonie, na którym żęto, a odchodząc mówili: "Niech z Bogiem zostaje ta postać"w lub "Daj Boże co by ja na drugi dzie{) przyszła i szczęśliwie pożała'·w. z w y c z aj e zw Ią Z a n e z "p r z e p i ó r k ą ,. Kiedy żniwa dobiegaly kOllca wybierano miejsce, gdzie rosło najdorodniejsze zboże, z którego wiązano "przepiórkę"!> I . Była to kępa nie zżętego zboża, najczęściej żyta, licząca okolo 20-30 klosów. Na Białostocczyźnie istniało dość zróżnicowane nazewnictwo tych ostatnich klosów zboża. Na terenach od Bugu po Narew określano je miancm "percpelicy", na zachód od tego obszaru, a więc w okolicach Drohiczyna, Ciechanowca i Brallska - "przepiórki". W okolicach Mielnika ostatnia kępa nie zżętego zboża nosiła miano "dożynka". Wzdłuż granicy paJlstwa, od Narewki po Kuźnicę używano określcJl "pierepiołka" bądź "perepiołka" lub też .,parapiolka". Na zachód od linii wyznaczonej przez Biały- :'S Przckonanie lo hyło powszcchne na ohS/.arzc calcj Polski. o czym pisze BystrOll, op. cit., s. 215-220. R\l\vnież w wicrzeniaeh ludów wschodnioslowiańskich i hallyjskich podwójny kłos odgrywał wa/.n'l roi.,:: ..Kłos luh orzech podohny odgrywa wielk'l roi.,: w praktykach i wierzeniach nic tylko na Rusi. ale w stopniu jeszcze wy/.szym na Litwie. Lotwie i gdzie indziej w krąjadl poza-slowiallskich oraz w· krajach sl(}\\iat'lskich. Znalazca. który go przywłaszczy i nosi przy sohie. zdohywa spor. powodzenie. hogactwo: O\\OC pod\\ójny nie jest bowiem dla ludu symbolem sporu - jak to si.,: do d/.iś dnia pospolici.; przyjmuje w etnografii - lecz jest jego nosicielem, jest sporem wcielonym. I.lIpelnie tak samo jak sól nie jest symbolem slonosci. lecz jej nosicielką i wcieleniem". K. Moszyr\ski. lliałoruski SpOI' i .\par~·,\:."Lud Słowiański" t. I. 1929, z. I. B63B64. 59 Wierzch lesie. gmina Szudzialowo. óo Stara I.uplanka. gmina MichaIO\\o. 61 Bystroń lak wyjaśnia naz\\".,: "przepiórki" dla ostatnich klosów zboża: ..Ostatnie te klosy przybierają naj rozmaitsze naz\\y. naju.,:ścicj zwierz.;ce: szeroko rozPO\\szcchnionc są np. nazwy przepiórki i kozy. a spotyka si.,: także i inne określenia. Nazwy te pochodzą w cz.;ści zapewnc z.taktu. i.c mniejsze Iwierz.,:!a. jak np. właśnie przcpiórki rzeczywiście w zbo:iu przebywają i wraz z postępem rohót /.ni\\"iarskieh coraz dalej w zbo/.u się kryją. by wreszcie z ostatniej kępki dopiero uciec". J. S. Bystroń. op. cit .. S. 40. �210 stok i Dąbrowę Białostocką posługiwano si<; nazwami ,J.;.lcmkopki" lub "plonkopki", które z czasem zostały wyparte przez termin "plon". Przepiórkę wiązano najcz~ściej przy drodzc, w miejscu dobrze widocznym, aby wszystkie przechodzące czy przejeżdżające osony wiedzialy. że na tym zagonie żniwa zostały zakorlczonc. Między poszczególnymi grupami żniwiarzy istniała swego rodzaju konkurencja, kto ładniej przystroi swoją przepiórk<;. Na obszarze Białostocczyzny występowały dwie różne formy przepiórki: ze źdźbłami prostymi, przewiązanymi powyżej połowy wysokości oraz ze źdźbłami splecionymi w warkocz i łukowato wygiętymi. Ta druga torrna miała bardzo ograniczony zasięg, występowała bowicm tylko w okolicach Krynek, Sokółki i Gródka. Inną, dość istotną cechą w wyglądzie przepiórki było zachowanie bądź ścięcie kłosów. Nie występował tu wyraźny podzial terytorialny zwyczaju ścinania bądź zachowywania kłosów. Jako jcden z większych obszarów, gdzie kłosy były ścinane można wymienić okolicc l3ielska Podlaskiego, Hajnówki i Zabłudowa. Tuż przed wiązaniem przepiórki rodzice mówili dzieciom, any biegły w zboże szukać ptaka o tej nazwie, który zaraz wylcci('ł. W okolicach Bielska Podlaskiego często samą czynność wiązania ostatnich kłosów zboża zwano "łapaniem przepiórki". Przepiórkę wiązał zazwyczaj sam gospodarz, natomiast jej strojeniem zajmowała się gospodyni wraz z dziećmi. Źdźbła zboża były przewiązane zazwyczaj w jednym, rzadziej w dwóch lub trzech miejscach. Uzależnione to było w głównej mierze od ich wysokości. W okolicach Dubicz Cerkiewnych wiązanie w trzech miejscach było nakazane obrzędowo, liczba ta miała bowiem magiczne znaczenie w wierzeniach ludowych. Często samą przepiórkę splatano z trzech garści zboża, co dawało wrażenie, iż stoi ona na trzech nogach6~. Niemal wszystkie czynności wykonywane w trakcie wiązania i strojenia przepiórki były pełne zachowall magicznych, wywierających wpływ na przyszłość. Pierwotnie przepiórkę przewiązywano słomianym powrósłem, które z czasem zostało zastąpione przez nici, przy czym istotną rolę odgrywał niekiedy ich kolor, np. w Ostrowiu Południowym, gmina Krynki, musiał być czerwony "Bo jak słoma czerwona, to jest mocna i zdrowa". Źdźbła zboża w przepiórce wzmacniano wetkniętą w środek gałązką, najczęściej jarzębiny, wierzono bowiem, że wywrze to korzystny wpływ na wielkość ziarna zbóż w przyszłorocznych zbiorach - będzie ono wielkości owoców tego drzewa. Przepiórkę przystrajano najczęściej kwiatami polnymi, rzadziej przyniesionymi z przydomo- Zwyczaj znany w okolicach Orli. Dworakowski podaje. iż troistoś~ kształtu miała znaczenic plodnościowc. co miało zapewnić ciągłość wegetacji, urodzaj w przyszłym roku. S. D",orako\\ski. op. cit.. s. 173. 62 63 �211 wych ogródków!>l. Ściernisko wokół przepiórki dokładnie oczyszczano, co miało zapobiec wzrostowi chwastów w zbożu w następnym roku. Gdzieniegdzie w czasie opielania wyrzucano jak najwyżej obcięte resztki słomy ze ścierniska. Miało to spowodować wyrośnięcie wysokiego zboża w przyszłym roku. Po ukol1czeniu pielenia. układano wokół przepiórki krąg lub rzadziej dwa kręgi z kamieni polnych. Starano się. aby liczba kamieni w kręgu była jak największa. ponieważ mialo to wpływać na przyszłe zbiory - ,.Ile kamieni ułożono, tyle będzie kop żyta \V przyszłych zbiorach·,(,5. Z kolei na terenie gminy Suchowola, wierzono. iż liczba kamieni wokól przepiórki wywrze wpływ na liczbę jaj, które znios'l kury w następnym roku. Do wnętrza przepiórki układano dróżkę z płaskich kamieni dla zająca lub ptaka - przepiórki. W środku przepiórki umieszczano plaski kamiell, który wedlug uzyskanych informacji pełnił rolę stołu, na którym rozkładano białą, lnianą chusteczkę zwaną najczęściej ..obruskiem". Na ..obrusku" kładziono zazwyczaj jeden, znacznie rzadziej trzy kawałki chlena('('. Powszechnie wyjaśniano, iż chleb ten przeznaczony był dla zająca (wschodnia Białostocczyzna) lub dla przepiórki (Białostocczyzna zachodnia), wyjątkowo dla myszy. aby "nie szły do stodoły"67. Wydaje się jednak, iż najbliższym pierwotnego znaczenia tego zwyczaju jest wyjaśnienie mówiące, że chleb w przepiórce miał zapewnić ciągłość urodzajności ziemi, "po to się chlcb kładło, żeby nie schodził z tej zicmi,,6R. Nie moż.na również wykluczyć, iż w przeszłości chleb ten pełnił rolę ofiary składanej dla ducha zamieszkującego w zbożuó<J. Oprócz chleba umieszczano również w przepiórce sól. wyjątkowo monet/o i cukierki dla dzieci71. Chleb L przepiórki miał duże znaczenie w magii ludowej, był uwazany za środek leczniczy na wiele przypadłości, np. w okolicach Dubicz Cerkiewnych i Krynek spożycie go miało zapobiegać bólom zębów. W miejscowościach położonych ó~ () II ievano /\\'j'c/aiu strojcnia w celach (,) Wierzcnie przcpiórki zdohniczych znane na terenie 67Polomin. 1!.mina SuchO\\Ola. ó8 Pierożki. ~mina S/.udz.iall1\\o: 1. S. Bystroli. II przepillITe przyp. 1\ (j.) Of!. pochodZ<lccj z paralii dlli~ plaski. hy znl1\\ dożąć :i.yta za starym lIoli. i .lanolla Korycina II' przyszłym chleb 71 Inl(Jnl1acie o umieszczaniu gmin Drohiczyn oraz. (irodz.isk. i:i'.częslokroć za- wyjaśnienie (powiat białym Natomiast mÓII·i'lce. II przepillree podobnie jak i umie- Male. gmina Narew. stól. zasiany roku .. hulo pOllno u kałasoch". O zwyczaju umieszczania geL op. cil .. s. 276. dodając. op. cil .. ~. 276. IV dniu św. I\gaty. nast<;pującc IrzeiaJiskiej chichem". wyjaśnienie 70 już Gloger. /.. Gloger. poświ.,:cuny Tyniewicze cil .. s. 46. zamieszcza kamidl \\~pomina galganki. 1!.min Bnlli~k i Grodzisk. W okolicach Orli mtl~ial lo'być szczona razem z nim sól. 66 69 kwiatami kolonme hiałostocki): plótnem: Federl)\lski iż chich łącznic II przepiórce zanolował chleba (przepiórki kawalek chleba w okolicach Sucho- umie~zcza - si.,:. aby zboże op. cil .. ~. 368. z chkbem cukierków kładzenia •.IV środku na nim kladą w przepiórce M. Federowski. zwyczaju także zanotowano i monet wspomina kilkakrotnie Z. Glona terenie �212 między Hajnówką a Orlą wierzono, iż chleb taki był skutccznym środkiem leczniczym wad wymowy u dzieci. W Wierzch lesiu, gmina Szudziałowo, pozyskano informację, że jeśli kobieta chciała sobie zapcwnić lekki poród to zbierała ch leb z trzech przepiórek, a następn ie, tuż przed porodem, spożywa la go. Kolejnym wierzeniem związanym z chlebem z przepiórki było przekonanie, że dzieci, które go spożywały, nic będą bać się piorunów w czasie burzi~. Po przystrojeniu przepiórki, opieleniu wokół ścierniska, niekiedy i pokropieniu wodą71, klękano i odmawiano modlitwy, w części wschodniej ,.Prieswiataja Troica", a w zachodniej "Ojcze Nasz" oraz składano prośby do Boga o opiekę nad zbożem w przyszłym roku, np. "Panie Boże daj nam żyto na drugi rok, żeby były duże kłosy, nie padał na nie grad tylko była rosa,,74. We wschodniej części Białostocczyzny często spożywano przy przepiórce posiłek zwany "obiadem". Uczestniczyli w nim wszyscy żniwiarze, również wynajęci, a więc nie należący do rodziny gospodarza. Na ściernisku rozściełano białą płachtę, odmawiano modlitwy, a następnie spożywano posiłek. Składał się on zazwyczaj z chleba, słoniny z cebulą, kiełbasy, śledzi i alkoholu. Podczas posiłku sierpy żniwiarzy były zawieszone na przepiórce, w ten sposób by nie 75 stykały się ze ścierniskiem, co miało oznaczać, że pracę już zakol1czon0 . Niewykluczone, że spożywanie posiłku przy przepiórce miało niegdyś charakter zaduszkowej uczty ofiarnef6. Na takie znaczenie tego obrzędowego posiłku wskazuje w pewnej mierze fakt, iż przetrwał on, co prawda w bardzo ograniczonym zakresie, na wschodzie Białostocczyzny, wśród ludności prawosławnej, u której obrzędy zaduszkowe zachowały się do czasów wspókzesnych w bardziej rozwiniętych formach. Istnieniu w przeszłości obrzędowej uczty po zakOl1czeniu żniw dowodzi - według Dworakowskiego - praktykowane na terenie powiatu wysokomazowieckiego umieszczanie w przepiórce różnego rodzaju jadła, które stanowiło "przeżytek prastarych ofiar, jakie lud wiejski składał po zakończeniu żniwa"n. Na miejscu spożytego posiłku pozostawiano dwie skrzyżowane garście zboża, na które kładziono czasami kawałek chleba. Należy w tym miejscu uwydatnić znaczenie skrzyżowanych garści zboża w obrzędowości żniwnej. Powszechny był niegdyś zwyczaj pozostawiania przez żniwiarzy słomianego krzyża na polu, gdzie odbywał się sprzęt zboża, każdorazowo po zakończeniu całodziennej pracy. Krzyż ten miał "strzec całe zboże od złe72 Okolice Gródka. Kropienie przepiórki święconą wodą bylo szczególnie rozpowszechnionc w okolicach Bielska Podlaskiego i Hajnówki. Wodę święcono podczas święta Chrztu Pańskiego. zwancgo też świętem Jordanu obchodzonym 19 stycznia. Według Bystronia działanie to mialo zapewnić przyszłorocznym zbiorom dostateczną ilość deszczu. J. S. l3ystrOli. op. cil .. s. 71. 74 Eliaszuki. gmina Narewka. 75 M.in.: Reduty. gmina Orla. 76 S. Poniatowski. Etnografia Pof.~ki. w: Wied=a o Polsce. t. 3. Warszawa 1932. s. 315. 77 S. Dworakowski. op. cit., s. 173. 73 �213 go,,7~. Niewątpliwie nadanie mu takiej roli wiąże się z przyjęciem chrześcijailskiego systelllu wartości, w którym krzyż, czy raczej jego znak, spełniał rolę apotropeiczną. Złożenie na nim kawałka chleba wskazuje, że spełniał rolę ofiary składanej w podzięce za zebrane zbiory. Do przyjęcia takiej interpretacji skłania również fakt pozostawienia na ściernisku znaków krzyża z innych gatunków zbóż, np. pszenicy czy owsa po zakollczeniu zbioru tych zbóż. W tych bowiem przypadkach z pewnością nie miały "strzec" pozostałego do zbioru zboża. Takie samo znaczenie posiadały skrzyżowane wiązki żyta umieszczane we wnętrzu lub obok przepiórki. Również i w tej sytuacj i pełniły one rolę daru - ofiary, która przez swą formę krzyża była kierowana do Boga, w podzięce za szczęśliwe zakoilczenie żniwa. Widać tu wyraźną analogię do wspomnianego już wyżej zwyczaju wiązania słomianymi powrósłami przydrożnych krzyży. Na Białostocczyźnie, szczególnie w jej części zachodniej, był rozpowszechniony wśród żniwiarzy zwyczaj "oborywania przepiórki", polegający na kilkakrotnym przeciągnięciu siłą za nogi dziewczyny lub chłopaka wokół tej ostatniej kępy zboża. Odbywało się to wśród śmiechu i żartów wywołanych oporem jaki stawiały osoby, którymi "oborywano". Często "bronowano" gospodarzem lub gospodynią, którzy musieli wykupić się, np. ofiarowując alkohol. Do ,.oborywania'· starano się wybierać osoby jak najwyższe, co miało wpłynąć na wielkość zboża w przyszłorocznych zbiorach 79. W pamięci starszych osób przetrwał zwyczaj "oborywania" przepiórki właścicielami majątków, u których odbywały się żniwa, z tym. że w tych przypadkach obchodzono z nimi trzykrotnie wokół przepiórki. ,'oborywanie" miało znaczenie magiczne, zapewniało urodzaj w następnym roku, obfitość przyszłych plonów8o. Przepiórka stała aż do jesiennej orki. Obecnie zwyczaj wiązania przepiórki zanikł niemal zupełnie, kultywowany jest jedynie przez osoby starsze, na polach gdzie sprzęt zboża odbywa się jeszcze przy użyciu kosy. Wiązanki dożynkowe Wiązanie przepiórki było niegdyś połączone z innym zwyczajem, a mianowicie wyplataniem wiązanki dożynkowej. Na Białostocczyźnie nazwa tej wiązanki była terytorialnie zróżnicowana; na zachodzie, w pasie od Drohiczyna, Spieszyn. gmina Brańsk. Wierzenie znane na terenie gminy Biclsk Podlaski. 80 Bystroń prz) tava następujące wyjaśnienie zwyczaju ..oborywania" przepiórki: "Co do inh:rpretacji. m07.na by uważać oborywanie za składową część obrzędów należących do przedstawionego przez nas systemu wierzei] żniwiarskich: osobę. którą się ciągnie wkoło ostatnich kłosów można uwai.ać za przedstawiciela zboża. za ludzką inkarnację zboża. Na to zdawałyby się wskazywać poszczególne \\ skazówki. jak np. to. że oborywa się zazwycząi ostatnim żniwiarzem czy żniwiarką. która ( ... ) jest właśnie przedstawicielem plonu". Autor rozważa także i drugą możliwość. a miammicic ..oborywanic" mo:l.na uważać za obrzędowc zapładnianie ziemi. J. S. Bystroń, op. cit .. s. 93. 78 79 �214 Fot. 3. Przepiórka o wyglądzie wato wygięta, we wnętrzu kawalek typowym \\ okolicach Krynek spleciona w warkoC/ i łukochleba na bialej serwClce rozl%ncj na kamieniu (rok 19(4). przez Brai1sk, Lapy, Knyszyn aż po Suchowolę występuje określenie ,.równianka", na terenie gminy Grodzisk można spotkać również nazwę "próżanka". Na obszarze od Bugu po Puszczę Knyszyi1ską panowala nazwa "kwietka". W okolicach Nowego Dworu, Sokółki i Janowa wiązanka dożynkowa nosiła miano "pryźma" bądź "praźma". Sporadycznie, na obszarze całego województwa białostockiego, można spotkać określenia "wianek" lub "plon". Wiązanka dożynkowa przybrała na Białostocczyźnie formę zbliżoną do bukietu, na który składały się najdorodniejsze kłosy żyta, pszenicy, owsa i jęczmienia oraz różnorodne kwiatli. W skład wiązanki wchodziły także makówki, len, korzenie marchwi, małe główki kapusty, jabłka nabite na patyczki, a nawet i buraki. Wiązankę przewiązywano barwną krajką, zwaną we wschodniej części województwa "pojasem", w czasie lub tuż po zakOllczeniu strojenia przepiórki. Jeśli ścinano kłosy w przepiórce, to wchodziły one w skład wiązanki. Jeżeli obrzędowa rola przepiórki ulega współcześnie zanikowi. to w przypadku wiązanki dożynkowej można zaobserwować nadal żywą tradycję jej wykonywania i święcenia. Z wiązanką łączyło się wiele zwyczajów i wierzei1. 81 źdźbeł W Czechach zbo/a Orlai\skich, na bukiet ..Na pole hnuj. na dobytek gmina do/ynktm [)ubiczc y obcinała łój, a nam na zdanmie". Ccrkic\\llC, gospodyni ich korzcnie. które po wybraniu rzucała za siebie dorodnych mó\\iąc: �215 Fot. 4. Przepiórka przybrana kwiatami i jarzębiną. lnych. Wólka. gmina Suchowola (rok 1994). otoczona dwoma kręgami kamieni po- �216 Powracających z pola żniwiarzy oblewano niegdyś powszechnie wodą, co miało zapewnić urodzaj w przyszłym roku. Po przyniesieniu wiązanki do chałupy wieszano ją w oknie - "było wtedy widać, kto już żniwa skOlkzył"x2. Wisiała tam, aż do czasu jej poświęcenia w dniu Matki Boskiej Zielnej (J 5 sierpnia) lub na "Splenje" (28 sierpnia) u ludności prawosławnej. Poświęcona wiązanka była uważana za skuteczny środek ochronny budynku mieszkalnego przed uderzeniem pioruna w czasie burzy. Poświęconą kapustę z wiązanki dawano bydłu w razie jego choroby. W okolicach Korycina kwiaty z wiązanki były używane do okadzania chorego dziecka. Powszechnie znany i do dzisiaj praktykowany jest zwyczaj dodawania wykruszonych z wiązanki ziaren do zbóż ozimych wysiewanych około 8 września, kiedy to przypada świc;to Matki Boskiej Siewnej. Część gospodarzy zarysowywało wtedy na ziemi krzyż, by w miejscu przecięcia się ramion umieścić wiązankę, pozostali słomę z tego obrzędowego bukietu układali w kształcie krzyża lub wkładali pod skibę, czy też rozrzucali po roli. Dożynki ZakoJlczenie żniw w gospodarstwach chłopskich świętowano urządzając zabawę dożynkową. Zebrany materiał uwidacznia, iż sama forma obchodzenia święta plonów była uzależniona w decydującej mierze od stanu majątkowego właściciela gospodarstwa, w którym Ukolkzono żniwa. Ubożsi gospodarze, którzy nie wynajmowali żniwiarzy, świętowali spożywając posiłek (wspomniany wyżej obiad) przy przepiórce. W skrajnych przypadkach wcale nie świętowano zakoJlczenia żniw. Powszechnie jednak każdy gospodarz starał się zorganizować w dniu zakoJlczenia pracy poczęstunek dla żniwiarzy, a jeśli go było stać to wynajmował również i muzykantów, "nawet biedniejszy gospodarz przywoził antałek piwa, a do tego kiełbasę, bułki, a bogatszy to i muzykantów sprowadził"s3. Zabawę taką, zwaną często "balem", urządzano w domu gospodarza, starsze osoby pamiętają jednak, że tradycyjnym miejscem świętowania dożynek były karczmy. Poczęstunek składał się zazwyczaj z jajecznicy, sera, kiełbasy, mięsa oraz oczywiście alkoholu. Przed rozpoczęciem zabawy dożynkowej postacianka przewiązywała gospodarza "przewiąsłem", za co dostawała drobny datek pieniężny. W czasie przewiązywania śpiewano: "Dażali żytko, dażali żytko, a teraz obwiażem ciebie tym snapkom"s4. Jeśli w żniwach uczestniczyli tylko domownicy, to zwykle córka gospodarza wręczała ojcu tub matce wiązankę dożynkową, za którą otrzymywała pieniądze na drobny zakup, np. na chustkę. W okolicach Koryeina gospo- 82 83 84 Podozierany. gmina Micha/owo. WierzchIesil:. gmina Szudzialoll"o. Oziably. gmina Michałowo. �217 darz wykupywał wiązankę - "pryźmo" od postacianki85. Po złożeniu życzeń postacianka była oblewana wodą86. Również w czasie samej zabawy oblewano się wodą. zdarzały się przypadki wrzucania przez chłopców dziewcząt do koryt pełnych wody. Ta obfitość wody miała zapewnić urodzaj w przyszłym roku "wodą oblewali po to, żeby było jędrne żytko na następny rokR7• W świetle zebranych relacji dożynki urządzane w dworach ziemiańskich miały dość jednolity przebieg. Po zakoJ1czeniu pracy kobiety plotły najczęściej z kłosów żyta, rzadziej pszenicy, wianek ozdobiony kwiatami polnymi. Wianek ten pierwotnie postacianka wkładała na głowę, jednak już w okresie międzywojennym powszechnie weszło w zwyczaj noszenie go w rękach. Również w tym czasie wianek zastępowano wiązanką dożynkową. Przed dworem oczekiwał żniwiarzy właściciel majątku wraz z rodziną. Postacianka przy śpiewie wszystkich żniwiarzy wręczała dziedzicowi wianek, składając jednocześnie życzenia, za które otrzymywała niewielki datek pieniężny. Po złożeniu życzel'l służba folwarczna, rzadziej sam właściciel majątku, oblewali postaciankę, a często i samych żniwiarzy wodą, po czym rozpoczynała się zabawa, w czasie której ucztowano, śpiewano i tallczono. Zabawa trwała do zmierzchu, wyjątkowo do północy. ZakoJ1czenie żniw miało też swą uroczystą oprawę w Kościele. Otóż w każdym kościele parafialnym święcono wiellce dożynkowe, wykonywane przez wytypowane wcześniej okoliczne wsie. Wiellce te miały dość różnorodne kształty, zazwyczaj były zakończone w formie krzyży, hostii i kielichów. Konstrukcja ich była wykonana z drutu oplecionego zbożem. Kształt wiellców nawiązuje bardzo wyraźnie do wianków dożynkowych zanoszonych do dworów, przy czym te pierwsze ozdobione są dodatkowo we wspomniane \V)'żej atrybuty religijne. Widać stąd. iż tradycja ta została przejęta przez Kościół z dworów ziemiallskich dość późno, bo dopiero na szerszą skalę w okresie międzywojennym. Zwyczaj wyplatania wiellców dożynkowych do kościołów występuje i obecnie. Współczesne wiellce zdobione są dodatkowo naklejanymi kolorowymi obrazkami o treści religijnej, najczęściej są to wizerunki Matki Boskiej. 85 W Milenkowcach. gmina Kuźnica. po zakollczeniu żniw żeńcy przynosili gospodarzowi snopek z żyta. pszenicy. owsa i jł,:czmienia. Po wykupieniu gospodarz ustawiał go w kącie pod ikonami. gdzie stal aż do Bożego Narodzenia. 86 Powszechnie przyjmuje sił,:. że oblewanie wodą postacianki. a także żniwiarzy między sobą IV czasie dożynek miało zapewnić dostatek deszczu dla wzrostu przyszłych plonów. Inną możliwość interpretacji tego zwyczaju wysunął Poniatowski. który uważał. że oblewanie wodą w czasie dożynek mogło mieć I:harakter ol:zyszcząjąl:y. S. Poniatowski. op. Cif .• s. 316. 87 Topolany. gmina Michalowo. �218 Fot. 5. Wkniec dożynkowy zwiellczony krzyżem. Krypno (rok 1994). Zwózka zboża Zwózka zboża była niegdyś obwarowana licznymi nakazami i zakazami o charakterze magicznym, mającymi na celu zabezpieczenie zebranych plonów przed wszelkiego rodzaju zagrożeniami. Podejmowane praktyki magiczne miały chronić zbiory przede wszystkim przed gryzoniami, głównie myszami. Większość zachowań magicznych dotyczyła walki z tymi szkodnikami, co wskazuje, jak wielkim były zagrożeniem dla przechowywanego w stodołach zboża. Stosunkowo niewiele praktyk magicznych miało chronić zebrane plony przed klęskami żywiołowymi, w tym zwłaszcza przed pożarami. Wiele z poda- �219 nych niżej wierzell i praktyk magicznych miało bardzo ograniczony terytorialnie zasięg, nierzadko znane były tylko w kilku położonych obok siebie miejscowościach. Analiza przytoczonych niżej zachowall magicznych dostarcza wiele interesującego materiału z zakresu logiki myślenia magicznego ludu wiejskiego. Wiara w skuteczność części z tych praktyk opierała się na zasadach magii homeopatycznej, w której czynności wykonywane przez człowieka wywierają taki sam lub podobny wpływ na zachowanie gryzoni. W okolicach Bielska Podlaskiego i Hajnówki gospodarze chcąc zabezpieczyć zbiory przed myszami pościli przed rozpoczęciem zwózki zboża: "Przed zwiezieniem zboża nic nie jedli, żeby myszy też go nie jadły,,88. W trakcie zwózki oraz rozkładania pierwszej fury nie można było rozmawiać89. Interpretacja tego zachowania nastręcza nieco trudności, wydaje się jednak, iż zachowanie ciszy miało umożliwić przejazd ze zbożem w tajemnicy przed gryzoniami. Innym sposobem zapobieżenia inwazji gryzoni do stodoły było praktykowane, np. w okolicach Mielnika, pozostawienie w polu snopka, celowo wykonanego dla myszy. Podobnie postępowano w wioskach położonych pod Kuźnicą, gdzie z kilkunastu kłosów wiązano tzw. ,.stodółkę", nazywaną też "hadrynką", przypominającą ksztahem przepiórkę. W okolicach Narwi i Hajnówki gospodarze w tym samym celu zrzucali z fury jeden niewielki snopek. W opisanych powyżej przypadkach wierzono, iż swego rodzaju dar wpłynie na pozostanie myszy w polu, zatrzyma je z dala od budynków gospodarskich. W okolicach Narwi, Hajnówki, Kleszczel i Kuźnicy w pierwszy snopek złożony na wozie wkładano kawałek wielkanocnej paschy, zwanej często "proskurką", wraz z wiankiem splecionym najczęściej z rumianku (chamomilla recu/ile L.), mięty (men/ha x piperila L.) oraz sporyszu (rdest ptasi - polygonum aviculare L.). Do sporyszu przywiązywano szczególną wagę, wierzono bowiem, iż dzięki niemu "zboże się posporzy,,90. Natomiast na terenie gminy Juchnowiec Dolny w pierwszy zwożony snopek wkładano wianek z piołunu, co miało ochronić stodołę przed uderzeniem pioruna. Ciekawy zwyczaj zanotowano w okolicach Grodziska: jeśli w czasie załadunku snopów wóz najechał lewym kołem na kamiell, co najmniej wielkości pięści, to wrzucano go na furę i nie oglądając się za siebie w ciągu całej drogi powrotnej wnoszono do stodoły i wkładano pod pierwszy złożony snop. Można odnaleźć tu pewną analogię ze zwyczajem nakazującym umieszczenie kawałka paschy w pierwszym złożonym na furze lub ułożonym w stodole snopku. W pierwszym przypadku zbiorów "chronił" niejadalny dla szkodników kamiet'l, który miał także zniechęcać 88 89 90 Saki. gmina Bidsk Podlaski. Wierzenie lo szczególnie popularne by/o w wioskach p%7.onych Nowodziel. gmina Kuźnica. nad Narwią. �220 gryzonie do wejścia w zboże, w drugim - poświęcony, a więc także w pewnym sensie niejadalny dla myszy, kawałek chleba91• Przed złożeniem zboża w stodole kropiono święconą wodą sąsieki, a często i pierwszą furę ze zbożem. W tym przypadku wyjaśniano, iż "po to się kropi święconą wodą, żeby od ognia stodołę ze zbożem ochroniC92• Po poświęceniu stodoły rozkładano w czterech jej rogach (wschodnia Białostocczyzna) lub rozkładano w kształcie krzyża (zachodnia Białostocczyzna) wianki święcone w oktawę Bożego Ciała'!'. Składały się one zazwyczaj z rozchodnika (sedlllll acre L.), sporyszu, macierzanki (thymus sp.), a czasami i lipy (lilia corelala). Wianki te miały zabezpieczyć zarówno przed gryzoniami, jak i przed pożarem stodoły. Przed myszami skutecznymi środkami miały być też wianki lub nawet całe rozściełane naręcza pokrzywy (urlica dioica)94, ostu (cirsilll11 arveJ1se L.)95, piołunu (arlemisia absil1/hium)96 i mięt/7• W wioskach położonych wokół Czyż pod pierwszy ułożony w stodole snopek wkładano wypieczoną w tym celu niewielką bułkę, mówiąc: .,Macie myszy ten chlebek jeść, a nie te kłoski, co są w zbożu,,<)8.Natomiast w okolicach Hajnówki pod pierwszy umieszczony w sąsieku snopek wkładano buteleczkę ze święconą wodą, która znajdowała się tam aż do czasu zakOllczenia omłotów. Święcona w,oda miała w tym przypadku zabezpieczać zbiory przed myszami, a także przed pożarem. W czasie układania snopków nie można było spożywać żadnych posiłków w stodole, w przeciwnym razie "myszy zjedzą całe zbiory"'!'!, Zakończenie Zebrany i zaprezentowany materiał pozwala wysunąć tezę, iż tradycyjne obrzędy i zwyczaje żniwne na Białostocczyźnie nie różniły się w zasadniczej strukturze od obrzędowości żniwnej regionów sąsiednich. Istnienie pogranicza kulturowo-etnicznego oraz religijnego w regionie białostockim oznacza, iż współwystępują w nim elementy charakterystyczne dla obszaru Polski, np. wiązanie przewiąsłem w polu, jak i Białorusi, np. wiązanie snopka zażynkowego - "gospodarza". Próba określenia w jakim stopniu tradycyjna obrzędowość 91 O umieszczaniu kamienia pod pierwszym złożonym \\ stodole snopkicm w celu zapobieżenia wyjadaniu ziarna przez myszy pisze M. Federowski. op. cit .. l. I. s. 365. Zwyczaj tcn byl znany również na Litwie. patrz: Dundulienc. op. cit .. s. 197. 92 Korzeniówka Duża. gmina Drohiczyn. Na terenie gminy Grodzisk przy każdym zakończeniu skrzyżowanych snopków kladziono wianek ze sporyszu. 94 Olędy. gmina Brallsk. 95 Żery-Czubi ki. gmina Grodzisk. 96 Niemirów. gmina Mielnik: Kalinówka Królewska. gmina Jasionówka. 97 Osmola. gmina Dziadkowice. 98 Wólka. gmina Czyże. 99 Kutowa. gmina Narew. 9, �221 żniwna regionu białostockiego cechuje się odrębnością w stosunku do sąsiednich jest utrudniona przede wszystkim ze względu na to, iż współczesne granice administracyjne województwa białostockiego nie mają oparcia w tradycji historycznej. Nie uwzględniają wielowiekowej odrębności kulturowej, etnicznej oraz religijnej wschodniej i zachodniej części województwa. Dlatego obszar występowania wielu rytuałów, praktyk czy zachowaI1 magicznych związanych ze żniwami nie pokrywa się z obecnymi granicami administracyjnymi województwa, a tym samym i z obszarem objętym niniejszym opracowaniem. Analiza zebranego materiału pozwala stwierdzić, że elementy wyróżniające Białostocczyznę w stosunku do regionów sąsiednich w obrzędowości żniwnej pełniły funkcje drugorzędne. Przykładowo można tu wymienić niektóre zachowania magiczne zabezpieczające zebrane plony, czy też przekonanie o magicznych właściwościach chleba z przepiórki. Z pewnością "swoistość" regionu tworzą niektóre pieśni żniwne. Także słownictwo związane z obrzędowością żniwną wskazuje pewne odrębności w stosunku do regionów sąsiednich, np. występowanie na północy województwa określenia "plon kopka" dla przepiórki. W celu uzyskania w miarę pełnego obrazu żniw należy również wspomnieć o zebranym bogatym materiale pieśniowym, którego w artykule nie umieszczono. Samo zebranie tekstów pieśni napotkało na duże trudności; nie śpiewane często od kilkudziesięciu lat uległy niemal całkowitemu zapomnieniu. Złożyły się na to głównie dwie przyczyny: znaczne zwiększenie tempa pracy oraz brak większych grup kobiet wspólnie pracujących. Treść pieśni była bardzo zróżnicowana, dominowały pieśni związane z pracą żniwiarzy oraz o wątkach miłosnych. Pieśni dożynkowe grupowały się wokół dwóch tematów: żartobliwie sformułowanych próśb żniwiarzy do dziedzica, aby przygotował jak najobfitszą ucztę dożynkową oraz humorystycznych przyśpiewek kierowanych do właściciela majątku lub członków jego rodziny, a dotyczących zazwyczaj zewnętrznego wyglądu tych osób. Stosunkowo nieliczne strofy kierowano do Boga, w podziękowaniu za opiekę w czasie żniw, szczęśliwe ich zakoI1czenie. Zazwyczaj były to pieśni krótkie, składające się zjednej-dwóch, rzadko kilku zwrotek. Na Białostocczyźnie, jak i w wielu innych regionach Polski, występuje w pieśniach żniwnych charakterystyczny refren "Plon niesiemy, plon". A. Briickner uważał, że refren ten jest jedyną autentyczną pozostałością z dawnej, przedchrześcijaI1skiej obrzędowości żniwnej, która przetrwała do czasów współczesnych w ludowych zwyczajach i obrzędach żniwnych 100. Przekaz ustny przyczyniał się do częstych zmian treści, współistnienia wielu wariantów, nawet w tej samej miejscowości. Przekazywane z pokolenia na pokolenie zawierają często opisy wydarzell, sytuacji, warunków życia z bardzo odległych czasów, 100 A. Bruckner. Milologia slowiańska i polska, wyd. 2. Warszawa 1985. s. 322: A. Bruckner. Słownik elymologic=nyję::yka polskiego. wyd. 2. Warszawa 1970. s. 659. hasło: Zwyc::aje ludowe. �222 dlatego też stanowią cenne źródło do poznania warunków pracy przy sprzęcie zbóż, jak i - ujmując szerzej - panujących ówcześnie stosunków społecznych. Opracowanie niniejsze, chociażby tylko ze względu na czas jaki upłynął, kiedy opisane zwyczaje i obrzędy były praktykowane powszechnie, nie przedstawia z pewnością pełnego obrazu tradycyjnych żniw. Wiele zachowaJl obrzędowych nie tylko zaprzestano wykonywać czy przestrzegać, ale uległo już całkowitemu zapomnieniu. Postępujący proces zaniku zwyczajów i obrzędów żniwnych wynika przede wszystkim z dwóch przyczyn. Po pierwsze, należy wymienić przemiany w gospodarce wiejskiej, a więc wprowadzenie nowych technik uprawy ziemi oraz nowoczesnych maszyn. Po drugie, przemiany w sferze świadomości zarówno jednostki, jak i całych społeczności wiejskich. Chodzi tu głównie o przejmowanie wzorów kulturowych płynących z miasta, a w efekcie tego deprecjonowanie własnych, wiejskich. Dawne praktyki magiczno-obrzędowe zyskały obecnie pejoratywne określenie "zabobonów". Walio również podkreślić, iż obrzędy żniwne nie pełnią już roli jednoczącej społeczność lokalną. ReasuJllując można skonstatować, iż proces zaniku tradycyjnej obrzędowości żniwnej postępuje nadal, co w efekcie kOllcowym doprowadzi zapewne do jej zupełnego zaginięcia. Stare obrzędy i zwyczaje nie są zastępowane przez nowe, które nawiązywałyby do nich formą i treścią. Artur Gaweł TRADITIONAL. HARVEST CUSTOMS AND RITUALS IN THE BIALYSTOK REGION (Summary) The author discusses various social and cultural aspects of harvest in a village in lh.:: Eastern part of the Bialystok region in th.:: period bel\wen the World Wars (1918-1939). Ilis a((.::ntion is particularly focused on the ritual-magic context of harvest. Besides literature. the main source for the work arc the results of field studies carried out in 1993-1996. The su~iect of analysis comprises. on the one hand. the course of harvest and crops transport. including the characteristic of harvest tools. and on the other hand. harvest customs and rituals. The latter include customary ways ofboth beginning harvest and terminating it. with the making ofthe so-called "przepiórka" [quail] and wcaving of the harvest bunch. as well as the ways of celebrating harvest festival and crops transport. The author comes to a conclusion that traditional harvest rituals in the Bialystok region did not ditTer significantly from the rituals of neighboring regions. though some of its clements were unique for lhat n:gion. At present, many of the rituals arc not only unobserved or not celebrated. but many ofthem sank into oblivion. Tran.vlated by M. Wilc:::yński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8804b64da1eba5c4ebe87749961cf9df.pdf 2c2903cfd210759ccfc1fc98dc3b83eb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:881 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:810 Title A name given to the resource Tradycyjny wzór kulturowy pasterzy mongolskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2, s.67-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X z. 2 ZOFIA SOKOLEWICZ TRADYCYJNY WZÓR Część I. Rekonstrukcja KULTUROWY wzoru i jego PASTERZY realizacja MONGOLSKICH w sferze gospodarczej Elementy k u l t u r y t r a d y c y j n e j pasterzy mongolskich wyprowadza się z odległej nieraz przeszłości — niektóre nawet z epoki brązu. Układały się one we wzór, który ulegał poważnym zmianom w długiej h i s t o r i i M o n ­ golii. Głęboki wstrząs d l a wartości k u l t u r y t r a d y c y j n e j stanowiły w y p a d ­ k i X V I I w . — u t r a t a niepodległości i wprowadzenie l a m a i z m u . Z m o d y f i ­ k o w a n y przez nie wzór k u l t u r o w y trwał do połowy X X w., to jest do m o m e n t u , w którym w konsekwencji r e w o l u c j i 1921 r. okrzepł n o w y system wartości — socjalistycznych. Rekonstruując strukturę w z o r u t r a d y c y j n e j k u l t u r y na podstawie m a ­ teriałów t e r e n o w y c h pragnę odpowiedzieć na pytanie, jakie możliwości samorealizacji posiadała najniższa w M o n g o l i i w a r s t w a społeczna różnych k a t e g o r i i aratów. Ze wstępnych badań w y n i k a , że r o z b u d o w a l i oni i zna­ cznie z i n d y w i d u a l i z o w a l i zachowania związane z pasterstwem. Wiele z nich, niezależnie od f u n k c j i p r o d u k c y j n y c h , posiada głębokie znacze­ nie społeczne. F a k t t e n ma działanie rekompensujące niemożność w y p o ­ wiadania się aratów w płaszczyźnie politycznej i r e l i g i j n e j . Można przyjąć, że działalność mongolskich rewolucjonistów w latach 20-tych X X w . prowadzona była zgodnie z zasadami tradycyjnego w z o r u k u l t u r o w e g o . Odwoływali się o n i do podstawowych w pasterskiej k u l t u ­ rze wartości domagając się sprawiedliwości społecznej — stworzenia m o ­ żliwości pełnej realizacji tego w z o r u przez wszystkie w a r s t w y społeczne. Zasadnicza zmiana w z o r u k u l t u r o w e g o przypada dopiero na okres po r e w o l u c j i , a zwłaszcza lata k o l e k t y w i z a c j i , g d y nie negując t r a d y c j i M o n ­ gołowie zaczęli dążyć do osiągnięcia i n n y c h wartości. J e d n y m ze stosowanych w etnologii sposobów systemowego przedsta­ w i e n i a k u l t u r y jest posłużenie się pojęciem w z o r u k u l t u r o w e g o r o z u m i a ­ nego jako zespół n o r m i sposobów i c h realizacji pozostających w stałym układzie r e l a c j i względem siebie, a umożliwiających członkom danej spo­ łeczności realizację wartości uznanych społecznie za ważne. P r z y t a k i m postawieniu p r o b l e m u istotna jest odpowiedź na p y t a n i e : czy wszystkie �68 ZOFIA SOKOLEWICZ stwierdzane empirycznie zachowania ludzkie można wyprowadzić z ogól­ n y c h zasad t a k rozumianego w z o r u k u l t u r o w e g o ? I następnie: czy ludzie, korzystając z wachlarza możliwych, akceptowanych społecznie i dają­ cych się wyprowadzić z w z o r u k u l t u r o w e g o zachowań, są zadowoleni i szczęśliwi? Czy i m to wystarcza, czy też, o d w r o t n i e — na s k u t e k ubóstwa w z o r u zmuszeni są do szukania czegoś innego, i n n y c h sposobów samorea­ lizacji? Odpowiedź n a te p y t a n i a ma zapewne znaczenie d l a p r a k t y k i spo­ łecznej. Posiada również doniosłe znaczenie teoretyczne. Stwierdzając b o ­ w i e m występowanie zachowań niezgodnych z p o d s t a w o w y m i zasadami przyjętego w z o r u w zależności od i c h rodzaju i znaczenia możemy w y ­ stępować z hipotezą współistnienia różnych wariantów w z o r u l u b mówić o jego przekształceniach. T y m s a m y m możemy dany system k u l t u r o w y r o z p a t r y w a n y w kategoriach w z o r u k u l t u r o w e g o ująć dynamicznie . N i e m a m y wątpliwości, że wszyscy ludzie reprezentują jeden gatunek, że cechuje i c h ta sama podstawowa budowa anatomiczna, procesy f i z j o ­ logiczne i że działają pod wpływem t y c h samych biologicznych popę­ dów. Nie m a m y również wątpliwości, zwłaszcza wobec o g r o m n y c h p o ­ stępów psychologii, że każdy człowiek posiada jakieś cechy fizyczne i psy­ chiczne ściśle i n d y w i d u a l n e , że nie ma dwóch j e d n a k o w y c h jednostek l u d z k i c h . Powstaje więc p y t a n i e : czy różnice i n d y w i d u a l n e nie przeszka­ dzają l u d z i o m podporządkować się n o r m o m jednego w z o r u obowiązują­ cego w d a n y m społeczeństwie, a przekazanym i m w ciągu procesu socjali­ zacji? Czy w t a k i m p r z y p a d k u mogą realizować swoje i n d y w i d u a l n e cechy osobowościowe? I n n y m i słowy, czy wzór k u l t u r o w y obowiązujący w j a ­ kimś społeczeństwie w określonym czasie może być realizowany w na t y l e różne, a n i e sprzeczne ze sobą sposoby, że j e d n o s t k i l u d z k i e danej g r u p y mogą rozwijać swoje osobowości nie podejmując działania zmie­ rzającego do obalenia w z o r u . Analizą systemową w kategoriach w z o r u k u l t u r o w e g o i podporządko­ w a n y c h m u pojęciach wartości i n o r m y objęto społeczność pasterską M o n ­ gołów z okresu bezpośrednio poprzedzającego ostatnią fazę k o l e k t y w i z a ­ c j i (1959 г.). Niniejszy szkic s t a n o w i więc dalszy ciąg prac n a d poszuki­ w a n i e m specyfiki k u l t u r o w e j pasterzy mongolskich w g r u p i e ludów pas­ terskich A z j i Centralnej prowadzonych przez autorkę i i n n y c h człon1 2 1 Przyjęte t u r o z u m i e n i e w z o r u k u l t u r o w e g o niezgodne sformułowaniem p r z e z R . B e n e d i c t w jej Wzorach kultury. j e s t z k l a s y c z n y m jego Sądzę j e d n a k , że moja p r o p o z y c j a była w jakimś sensie i n s p i r o w a n a przez j e j r o z u m i e n i e w z o r u i dlatego rezygnuję z częściej może obecnie s t o s o w a n y c h pojęć, j a k np. model. 2 the Z. study national Sokolewicz, of culture Congress O n the application change in present-day of Anthropological s z a w a 1968, s. 211-223; t e n ż e , wo-wschodniej, [w:] Studio Grupa of the concept Mongolia, and Ethnological Chalcha mongolskie, praca of local [w:] Poland Sciences, w zespole Wroclaw — kulturowym zb. B i b l i o t e k a t. 19, W a r s z a w a — W r o c ł a w - - K r a k ó w 1969, s. 13-31. community at the 8th Azji Etnografii to Inter­ War­ środko­ Polskiej, �69 WZÓR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H ków polskiej ekspedycji etnograficznej w M o n g o l i i . Zakładam, że zasad­ nicza zmiana systemu wartości wyrażająca się w r a d y k a l n e j zmianie w z o r u k u l t u r o w e g o nastąpiła w M o n g o l i i w okresie k o l e k t y w i z a c j i w l a ­ tach 50-tyeh i 60-tych. Z tego też względu r e k o n s t r u k c j a tradycyjnego w z o r u była stosunkowo łatwa i możliwa do przeprowadzenia na podstawie wywiadów z i n f o r m a t o r a m i . Decydując się zaś na koncepcję w z o r u k u l ­ t u r o w e g o dla celów analizy materiału empirycznego kierowałam się prze­ konaniem, że b u r z l i w a h i s t o r i a M o n g o l i i X X w . w y m a g a posłużenia się koncepcjami z d o l n y m i wyjaśnić n i e t y l k o proces k o n t y n u a c j i w k u l t u r z e , lecz również j e j dynamiczne p r z e m i a n y . Rekonstrukcję w z o r u tradycyjnego opieram na materiałach własnych oraz na 34 w y w i a d a c h na temat tradycyjnego pasterstwa znajdujących się w a r c h i w u m Zakładu E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l ­ nej Polskiej A k a d e m i i N a u k , zwanego dalej w skrócie a r c h i w u m Z E I H K M P A N , oraz i n f o r m a c j a c h rozrzuconych w w y w i a d a c h na inne t e m a ­ t y , przede w s z y s t k i m w biografiach pasterzy. 3 4 Zestawienie wywiadów Bajan somon m—ż m—ż mężczyźni kobiety 14 6 10 10 11 12 2 12 2 2 Inne obszary M R L do lat 50 powyżej pasterze inne zawody • 9 12 Bajan somon jest jednostką n i e posiadającą w s w y m obecnym kształ­ cie żadnej t r a d y c j i osadniczej . W 1966 r . n a 1963 osób ca 7 5 % pochodzi z i n n y c h terenów M R L . Dlatego też z r e k o n s t r u o w a n y na podstawie w y ­ powiedzi informatorów wzór k u l t u r o w y n i e ogranicza się do Bajan som o n u . Można z dużym prawdopodobieństwem orzec, że obowiązywał w grupie Chalcha w rejonie płaskowyżu centralnego. Jednakże w e r y f i ­ kację hipotez powstałych w trakcie badań n a d samorealizacją j e d n o s t k i 5 P o r . Studia 3 mongolskie, także W . D y n o w s к i , Współczesna Mongolia, c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1968; także, p r a c a zb. Z badań nad społeczeństwem turą Mongolii. Studia mongolskie, Wro­ i kul­ B i b l i o t e k a E t n o g r a f i i P o l s k i e j , t. 28, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1973. 4 W większości c y t o w a n y c h artykułów a u t o r z y c y j n e — nowoczesne, też W . D y n o w s k i , jach społeczno-politycznych, s. 11-33. P r a c e te odbijają posługują Modernizacja [w:] Z badań nad społeczeństwem w s z e l k i e n i e d o s t a t k i badań się opozycją: Mongolii w dwóch i kulturą prowadzanych trady­ ustro­ Mongolii, w oparciu o d y c h o t o m i c z n e p r z e d s t a w i e n i e z m i a n y w k a t e g o r i a c h starego i nowego. D y c h o t o ­ m i a t y c h pojęć u t r u d n i a p r z e d s t a w i e n i e p r o c e s u . 5 B a j a n somon, podobnie j a k i większość ośrodków stałego o s a d n i c t w a powstał w l a t a c h 3 0 - t y c h X X w . Z e b r a n e d a n e a r c h i w a l n e dotyczą ludności koczującej n a t y m o b s z a r z e , n i e wspominają jednak o żadnym stałym ośrodku o s a d n i c z y m . S t o ­ s u n k o w o n a j s t a r s z y m stałym o b i e k t e m n a t y m t e r e n i e j e s t s t a c j a k o l e j o w a Mant. �70 ZOFIA S O K O L E W I C Z w t r a d y c y j n y m pasterskim wzorze k u l t u r o w y m należałoby przeprowadzić z uwzględnieniem proporcjonalnej liczby informatorów pochodzących z i n n y c h g r u p etnograficznych i i n n y c h s t r e f k l i m a t y c z n o - p r z y r o d n i c z y c h . W n i n i e j s z y m szkicu materiał porównawczy reprezentują, poza w y ­ m i e n i o n y m i wyżej, dane pochodzące od informatorów należących do g r u p : Kazachów, Urianchajców, Darchatów, Chińczyków. Oparto się również na dość obfitej l i t e r a t u r z e porównawczej . Większość materiału terenowego uzyskano w drodze spisywania b i o ­ g r a f i i informatorów, oceny i c h osiągnięć przez n i c h samych, porównywa­ nia i c h życia z życiem i c h dzieci i wnuków. Niestety, w powyższej próbie procent l u d z i starych, którzy w s w o i m życiu k i e r o w a l i się regułami t r a ­ dycyjnego w z o r u , jest stosunkowo mały. Jest to spowodowane trudnością dotarcia do n i c h . Wszyscy jednak bez wyjątku i n f o r m a t o r z y wywodzą się z r o d z i n pasterskich. Rekonstrukcja wzoru kulturowego. Dość liczne już w l i t e r a t u r z e światowej, a również i w polskiej, informacje na temat sposobu życia m o n g o l ­ s k i c h pasterzy-nomadów pozwalają na próbę i c h syntetycznego opisu. Nieliczne w l i t e r a t u r z e światowej matematyczne modele k u l t u r y nie b y ­ ły jeszcze stosowane w odniesieniu do analiz k u l t u r y mongolskiej. N a w e t najbardziej syntetyczne j e j przedstawienia mają charakter opisowy, do­ tyczą m o r f o l o g i i k u l t u r y , rzadziej j e j układu f u n k c j o n a l n o - s t r u k t u r a l n e 6 / 7 8 Najbardziej syntetyczne przedstawienie k u l t u r y mongolskich pasterzy dał w l i t e r a t u r z e L . K r a d e r . Ono też było p u n k t e m wyjścia do r e k o n ­ s t r u k c j i w z o r u k u l t u r y t y c h pasterzy w n i n i e j s z y m a r t y k u l e . Model K r a dera dotyczy nie t y l k o Mongołów, lecz również i n n y c h ludów pasterskich A z j i Centralnej. Można go nazwać ekologicznym, gdyż kładzie nacisk na relację między człowiekiem a środowiskiem. Jego p u n k t e m wyjścia jest 9 Z a szczególnie cenną należy uznać radziecką 6 graficzne -Makłaja. opracowanie publikowane w Trudach Cenne są również pozycje serii serię N a r o d y m i r a oraz Instituía E t n o g r a f i i wydawanej u r a l s k i m i ałtajskim - uralo-altaic poświęconej l u d o m przez series mono­ i m . Mikłucho- Indiana University pod ogólną r e d . T . S e - b e o k a w y d . od 1960 r. Interesujące są również 2 p o z y c j e poświęcone a n a l i z i e k u l t u r y emigrantów, tj. P. 1967, i F . France, „Année Sociologique", 'K. The Rubel, change, A u b i n, Wiatkina, Une Kalmyk societě Mongoly MNR, Dynowski, F. B a r t h , Segmentary opposition organization", colonie in continuity des op. cit., zawierają and the theory bogatą of games: modelu of models T h e J o u r n a l of the R o y a l A n t h r o p o l o g i c a l kultury. Pozycja for social de bibliografię. a study anthropology, z b i o r o w a pod r e d . M . London В a n t o n a, 1966, w s k a z u j e of Pa- I n s t i t u t e " , t. 89: 1959 cz. 1, s. 5-23, j e s t pierwszą w l i t e r a t u r z e światowej próbą m a t e m a t y c z n e g o wienia and Kalmouks T r u d y Instituía E t n o g r a f i i i m . M i k ł u c h o - M a - 1960, oraz than a study la t. 17: 1966/1968, s. 133-212. kłaja, L e n i n g r a d 8 Mongols: ďémigrés: przedsta­ The relevance n a zupełny b r a k ścisłości p r z y próbach s y n t e t y c z n y c h opisów. 9 L. K r a d e r , Ecology of central Asian a n t h r o p o l o g y " , t. 11: 1955 n r 4, s. 301-326. pastoralism, ..Southwestern j o u r n a l of �71 WZOR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H założenie, że ze znanych do r e w o l u c j i przemysłowej sposobów p r o d u k c j i pasterstwo jest obok zbieractwa i łowiectwa jedyną możliwą dla człowie­ ka w stepie A z j i Centralnej alternatywą. W o b y d w u j e d n a k p r z y p a d ­ kach stosunek człowieka do środowiska jest t e n sam: człowiek nie i n w e ­ stuje pracy w korzystniejsze d l a siebie przekształcenia środowiska. Jeżeli więc stosunek człowieka do środowiska naturalnego jest stosunkiem n i e ­ s y m e t r y c z n y m , tzn. człowiek z niego korzysta, ale n i e inwestuje i nie przekształca go, to stosunek człowiek — bydło przedstawia się nieco inaczej. W różnych opracowaniach n a temat pasterstwa A z j i Centralnej podkreśla się, że człowiek żyje w symbiozie ze zwierzętami wpływając w m i n i m a l n y m s t o p n i u na charakter i losy stada . Jego praca p r z y bydle ma n a celu u t r z y m a n i e wielkości stada, rzadziej jego powiększenie. Jego interwencje są na t y l e rzadkie, że nie mają decydującego wpływu na selekcję zwierząt oraz wielkość i trwałość stada. Zwierzęta postępują zgodnie ze s w o i m i n s t y n k t e m . Człowiek natomiast zależy całkowicie od bydła. Ono dostarcza m u podstawowego pożywienia, materiału na u b r a ­ nie, mieszkanie, zapewnia niezbędny opał, wreszcie t r a n s p o r t umożliwia­ jący nie t y l k o normalną egzystencję w systemie koczowań, lecz nadto handel. 10 11 Relacja człowiek — środowisko i człowiek — bydło związana jest w k u l t u r z e pasterzy mongolskich z trzema zasadami r e a l i z a c y j n y m i : 1) zasadą przenoszenia się, z m i a n y pastwisk i miejsca p o b y t u , 2) niegromadzenia zapasów, 3) n i e i n t e r w e n i o w a n i a w przyrodę. Z t y c h trzech zasad można wyprowadzić wielkość i pośrednio niektóre zasady organizacyjne g r u p y l u d z k i e j , wielkość i rodzaj g r u p y zwierząt, częstotliwość przekoczowań — wszystko ściśle zależne od c h a r a k t e r u środowiska p r z y r o d n i ­ czego, strefy k l i m a t y c z n e j . Szczegółowymi d e t e r m i n a n t a m i p r z y r o d n i c z y ­ m i są: woda, rodzaj gleby, rodzaj t e r e n u określającego ilość i gatunek t r a w , t e m p e r a t u r a . Obliczenia S z u l z e n k i , Murzajewa i Ciołka wska12 10 I. F . S z u l ż e n k o , dy Mongolskiej też D. M a r k o w s k a , dycyjnym Zivotnovodstwo Komissii A N inwentarzu 13 Mongolsko} 1 4 Narodnoj Z. S о к o 1 e w i с z, J . O l ę d z k i , kulturowym pasterzy Tru­ Respubliki, Z S R R , t. 11, M o s k w a — L e n i n g r a d 1954, s. 22-23; por. Niektóre zmiany w tra­ „Etnografia P o l s k i " , t. 12: mongolskich, 1968, s. 453-501. 1 1 M a t . własne Z S , 1969, B a j a n S o m o n ; i n f o r m a t o r z y twierdzą, że zwierzęta p o ­ zostające pod opieką człowieka charakteryzują się stępionym i n s t y n k t e m . K o n i e a l b o wielbłądy, które oddzielą się od s t a d a i zdziczeją, gorzej nych warunkach t e r y z u j e większa odporność od zwierząt h o d o w a n y c h uporczywie dają sobie z i m o w y c h od zwierząt d z i k i c h . I c h p o t o m s t w o różnice między zwierzętami żyjącymi przez radę w natomiast człowieka. trud­ charak­ Podkreślają dziko a wędrującymi z człowie­ k i e m i podkreślają konieczną pomoc dla n i c h ze s t r o n y człowieka. 12 Szulżenko, 13 E . M u r z a j e w, op. cit., s. 39. Mongolia, opis fizyczno-geograficzny, Warszawa 1957, s. 255 n. 1 4 Т. M . Uniwersytetu С i o ł e k, maszynopis Warszawskiego, niepublikowany, obliczył na podstawie archiwum Katedry danych zawartych Etnografii w pracy �72 ZOFIA SOKOLEWICZ żują na w y s o k i stopień k o r e l a c j i między rodzajami bydła, i c h geograficz­ n y m rozmieszczeniem i strukturą stada a rodzajami gleby, nawodnieniem i temperaturą. Materiały porównawcze do pasterstwa azjatyckiego ( K i r ­ gizi, Kazachowie, Buriaci) wskazują na wyższy stosunek ilości zwierząt do l u d z i w M o n g o l i i niż n a pozostałych obszarach i sugerują nawet wyż­ szą jego jakość w porównaniu z Kirgizją i Kazachstanem . Wspomniane wyżej zmienne zależne wykazują również stałe korelacje z gęstością za­ ludnienia . K r a d e r t w i e r d z i nadto, że określają rodzaj s t r u k t u r y społecz­ nej '. O i l e jednak można wykazać w sposób ścisły zależność między wielkością stada a wielkością g r u p y l u d z k i e j p r z y zastosowaniu określo­ n y c h technik p r o d u k c y j n y c h , o t y l e przeniesienie tego dowodzenia na zmienne zależne charakteryzujące organizację społeczną jest bardzo trudne. 15 i e 17 Otóż z ekologicznego m o d e l u K r a d e r a stosunkowo łatwo wyprowadzić jest pewne podstawowe zasady organizacyjne, j a k i m m u s i odpowiadać s t r u k t u r a społeczna t a k , a b y podstawowe zadania p r o d u k c y j n e w koczow­ n i c z y m systemie pasterstwa mogły być zrealizowane. Należą do n i c h : 1) mobilność g r u p y , 2) zabezpieczenie j e j w p r z y p a d k a c h losowych przez związki z i n n y m i g r u p a m i , 3) zabezpieczenie poprzez stworzenie systemu podziału pastwisk i szerszego systemu więzi społecznej umożliwiającego obronę pastwisk przed nieprzyjacielem z zewnątrz. Otóż te właśnie za­ sady odnoszone do k o n k r e t n y c h warunków pasterstwa mongolskiego o k r e ­ ślają wielkość g r u p y l u d z k i e j i skalę stosunków społecznych. Należy j e d ­ nak wątpić, czy mogą określać k o n k r e t n e f o r m y rozwiązań organizacyj­ n y c h przyjętych przez Mongołów. Mówiąc o f o r m i e rozwiązań organiza­ c y j n y c h w k r a c z a m y na g r u n t zjawisk określanych nie ilościowo, a j a k o ­ ściowo i choć wykazanie k o r e l a c j i między tego t y p u z j a w i s k a m i jest z u ­ pełnie możliwe to jednak nie można udowodnić istnienia między n i m i funkcjonalnego związku. Z d a n i e m K r a d e r a przyjęty przez Mongołów rodzaj organizacji spo­ łecznej zbudowany jest na zasadzie określania pochodzenia w l i n i i ojca i zasadzie stosunków agnatycznych. Odnosi się to zarówno do systemu pokrewieństwa j a k i organizacji społecznej innego t y p u . K r a d e r w i d z i I. Szulżenko, Mjasnoje chazjajstwo Mongolii, Leningrad 1933, że i s t n i e j e s i l n a k o r e l a c j a między rozkładem liczebności poszczególnych gatunków zwierząt a s t r e f a ­ mi geograficzno-ekonomicznymi. twierdzić, znikome XX że N a podstawie prawdopodobieństwo i nie przekracza w. g o s p o d a r k a planowa ułamka losowego procentu. wyników uzyskania Należy testu c h i - k w a d r a t powyższego sądzić, że w można rozkładu jest latach 30-tych n i e zmieniła t r a d y c y j n y c h układów n a tyle, b y d z e n i a o s i l n y m uzależnieniu s t r u k t u r y s t a d od rejonów g e o g r a f i c z n y c h twier­ n i e można było rzutować w s t e c z n a X I X w. 15 Porównanie d a n y c h z n a j d u j e 1 8 J w . , s. 318 n. 1 7 L. Krader, Social T h e H a g u e 1963, s. 317 n. się u Organization Kradera, op. cit., s. 320 n. of the Mongol-Turkic Pastoral Nomads, �73 WZOR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H w t y m klasyczną cechę s t r u k t u r p a s t e r s k i c h , jest to opinia p o w t a r z a ­ jąca się w klasycznej l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u . W e r y f i k a c j a tego t w i e r d z e ­ n i a m a dość zasadnicze znaczenie d l a r e k o n s t r u k c j i w z o r u k u l t u r y t r a d y ­ cyjnej pasterzy mongolskich, a pośrednio d l a określenia warunków, w j a ­ k i c h jednostka może realizować swoje życiowe p l a n y . S. Szynkiewicz analizując strukturę pokrewieństwa u M o n g o ł ó w w y s u w a przypusz­ czenie, że s t r u k t u r a ta ulegała większym przeobrażeniom w t o k u h i s t o r i i , niż to się przypuszcza, niż przypuszczał to sam K r a d e r . Jest rzeczą wyso­ ce prawdopodobną, a w każdym razie potwierdzoną w skąpych na t e n temat źródłach, że wyodrębnione przez K r a d e r a zasady jako podstawowe dla mongolskiego systemu pokrewieństwa funkcjonowały do epoki C z i n gis-chana, być może pewien czas po zorganizowaniu jego i m p e r i u m . Szyn­ kiewicz przypuszcza jednak, że już w X V I I w . s t r u k t u r a związków po­ krewieństwa w społeczeństwie m o n g o l s k i m zmieniła się w dość znacz­ n y m stopniu w porównaniu z epoką Czingis-chana. Pisze: „Miejsce l i n e a żowych g r u p k r e w n i a c z y c h zajmować zaczęły korporacyjne minilineaże, c z y l i w i e l k i e rodziny, które przez pewien czas występowały jeszcze w t e ­ r y t o r i a l n y m i gospodarczym z w i ą z k u " . Szynkiewicz przypuszcza, że podstawą wzajemnego współdziałania w płaszczyźnie n i e t y l k o gospodar­ czej stały się zespoły k r e w n y c h koncentrujące się — z p u n k t u widzenia ego — wokół jego w i e l k i e j r o d z i n y i włączające p o w i n o w a t y c h oraz k r e w ­ n y c h m a t k i . Były to, jego zdaniem, najczęściej zespoły płynne, powstające dobrowolnie albo w w y n i k u pośredniego p r z y m u s u ekonomicznego jako więzy wzmacniane bliskością terytorialną l u b potrzebami rezerwowego zabezpieczenia społecznego. Dodaję t u , że więzi te, co m a k a p i t a l n e zna­ czenie, działały na ogół na poziomie jednego pokolenia osób a k t y w n y c h gospodarczo. W i e m y skądinąd , że zapewne już w X V I I w., a n a pewno w X I X w., podstawę współdziałania gospodarczego i systemu zabezpie­ czeń społecznych pasterzy mongolskich w równym, jeżeli nie w większym stopniu niż więzi wynikające z systemu pokrewieństwa stanowiły więzi sąsiedzkoterytorialne. S t r u k t u r a polityczna nakładała na koczujących p a ­ sterzy wiele ograniczeń choćby t e r y t o r i a l n e j n a t u r y . Wynikały one rów­ nież z w a r s t w o w e j s t r u k t u r y feudalnego społeczeństwa mongolskiego, któ­ ra z k o l e i wpływała na ograniczenie mobilności społecznej p a s t e r z y . W y ­ bór partnerów w szerszym zespole społecznym był więc wielorako u w a ­ r u n k o w a n y : przynależnością do w a r s t w y społecznej, poparciem p o l i t y c z ­ n y m i m i l i t a r n y m ze s t r o n y k r e w n y c h i sąsiadów, zamożnością wreszcie. W małej grupie społecznej natomiast dobór partnerów był znacznie m n i e j 18 19 20 21 22 1 8 Krader, 1 9 S. Ecology..., S z y n k i e w i c z , u Mongołów s. 322; Social organization..., Przekształcenia terminologii s. 318 n. systemu Chałcha, teza d o k t o r s k a , a r c h i w u m I H K M P A N 1974 r. 2 0 J w . , s. 151. 2 1 B . S z i r e n dу b, r e d . Istorija 2 2 J w . , s. 21 n. MNR, U ł a n B a t o r 1968, s. 24 n . pokrewieństwa �74 ZOFIA SOKOLEWICZ ściśle r e g u l o w a n y . Wprowadzenie na miejsce partnerów określonych d o ­ kładnie przez system pokrewieństwa partnerów z w y b o r u miał istotne konsekwencje k u l t u r o w e , w t y m również dla interesującej nas k w e s t i i samorealizacji jednostki. W świetle rozważań S. Szynkiewicza należy p r z y n a j m n i e j dla okresu o d X V I I w . przyjąć, że s t r u k t u r a społeczna obok jeszcze działającej zasady patrylinearnego pochodzenia i zasady stosun­ ków agnatycznych oparta była na określaniu pochodzenia b i l a t e r a l n i e i na więziach kognatycznych. N o w a s t r u k t u r a straciła wiele ze swej głębi, gdyż odległość genealogiczna potrzebna była t y l k o do określania p a r t n e ­ rów mogących wchodzić w związki małżeńskie, nie była natomiast p o ­ trzebna do określania uprawnień jednostek do pełnienia f u n k c j i p o l i t y c z ­ n y c h , przywódczych czy r e l i g i j n y c h . Nie była również potrzebna do o k r e ­ ślania kręgu partnerów współdziałania gospodarczego. D o więzi p o k r e ­ wieństwa odwoływano się zapewne w i e l o k r o t n i e uzasadniając nawet n i m i znaczenie więzi powstałych na i n n e j podstawie . N i e m n i e j jednak f a k t e m jest, że w zakresie doboru partnerów istniała co n a j m n i e j a l t e r n a t y w a oparcia się na i n n y m k r y t e r i u m doboru niż pokrewieństwo w zakresie działalności politycznej i gospodarczej człowieka. Natomiast stosunek czło­ w i e k a do świata nadnaturalnego określany do X V I I w . przez system po­ krewieństwa i s z a m a n i z m zaczął być określany przez reguły lamaizmu . Podsumowując powyższe rozważania: ekologiczny model K r a d e r a w r a z z jego zasadą agnatycznego i patrylinearnego pokrewieństwa oraz szama­ n i z m są wystarczające do określenia tradycyjnego w z o r u k u l t u r y paster­ skiej do epoki Czingis-chana. Okres od X I I I do X V I I w. charakteryzuje się w p r o w a d z e n i e m nowej zasady więzi w stosunkach p o l i t y c z n y c h i zmniejszeniem r o l i pokrewieństwa. Do określenia w z o r u k u l t u r y d l a okresu od X V I I w. do realizacji zasad r e w o l u c j i 1921 r. należy w p r o w a ­ dzić nowe elementy. Za podstawowe uznaję t u — p r z y n i e z m i e n i o n y m układzie e k o l o g i c z n o - p r o d u k c y j n y m — zasadę bilateralności i k o g n a t y z m u w stosunkach pokrewieństwa, zasadę terytorialnego i sąsiedzkiego współdziałania umożliwiającą większą niż dotychczas elastyczność w d o ­ borze partnerów, zasadę r o z w a r s t w i e n i a społecznego, nierówności wszyst­ k i c h g r u p wobec p r a w a i podporządkowania w a r s t w niższych wyższym w układzie p o l i t y c z n y m , zwłaszcza w jego m i l i t a r n e j organizacji, oddzie­ lenia r e l i g i i od systemu pokrewieństwa i powiązania uroczystości i obrzę­ dów r e l i g i j n y c h z rodziną i wielką rodziną zamiast z r o d e m czy lineażem. Te ostatnie zasady żadną miarą nie mogą być wyprowadzone z eko23 21 25 23 T a k można sojuszy, Tajna 2 4 interpretować historia Mongołów, fragmenty Tajnej Warszawa 1970, s. 139, 140 n. historii dotyczące zawieranych D o t y c z y to w dużej m i e r z e obrzędów r o d z i n n y c h — k u l t u przodków, których strażnikiem był najmłodszy s y n . 25 O d X V I I w. obserwuje miejsce obrzędów się z m i e r z c h k u l t u przodków i w p r o w a d z e n i e dokonywanych przez lamę. Obrzędy te dotyczyły a n i e całego r o d u i n i e odwoływano się w n i c h do przodków. już n a ich rodziny, �75 WZOR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H logicznego m o d e l u K r a d e r a . N i e można również wskazać na i c h f u n k c j o ­ n a l n y związek z wywodzącymi się z tego m o d e l u podstawami gospodar­ czymi., W s p o m n i a n y system ekologiczny, którego stosunkowo większą h i ­ storyczną trwałość należy stwierdzić w porównaniu z zasadami organiza­ c j i społecznej i r e l i g i j n e j , może być więc podstawą różnych systemów społecznych, r e l i g i j n y c h i p o l i t y c z n y c h . A każdy z n i c h z osobna o t w i e r a przed jednostką inne możliwości samorealizacji. Powstawanie tradycyjnego w z o r u k u l t u r o w e g o przypada n a długi okres — s t a n o w i o n przecież układ zasad w y p r a c o w a n y c h w społeczeń­ s t w i e m o n g o l s k i m w okresie r o z w o j u plemiennego na długo przed poja­ w i e n i e m się Czingis-chana, w okresie f o r m o w a n i a się i potęgi jego i m p e ­ r i u m i wreszcie t y c h , które pojawiły się w X V I I w . jako wpływ z ze­ wnątrz (lamaizm) l u b ujawniły się jako r e z u l t a t już wcześniej zachodzą­ c y c h procesów społecznych (jak zasada bilateralności w systemie p o k r e ­ wieństwa). Z a n i k a n i e tego w z o r u przypada również na długi okres. I s t o t ­ n y m elementem w jego przekształceniach była r e w o l u c j a 1921 r. i zmia­ na s t r u k t u r y p o l i t y c z n e j , dalej l i k w i d a c j a kościoła lamajskiego w latach 30-tych X X w. i zburzenie systemu religijnego, wreszcie rozwój p r z e m y ­ słu i stworzenie możliwości różnorodnej specjalizacji zawodowej, k o n k u ­ rencyjnej wobec pasterstwa zarówno w sferze zaspokajania potrzeb, j a k i wartości, wreszcie k o l e k t y w i z a c j a 1959 г., która w i s t o t n y sposób zmie­ niła charakter pasterstwa mongolskiego. Te ostatnie z m i a n y wiążą się z powstaniem ideologii pracy p r o d u k c y j n e j , instytucjonalizacją systemu zabezpieczeń, profesjonalizacją, odróżnieniem k u l t u r y miasta od k u l t u r y stepu. Większość materiałów, na których o p a r t y jest niniejszy szkic, dotyczy okresu bezpośrednio poprzedzającego kolektywizację. Niektóre pozwa­ lają n a rekonstrukcję okresu wcześniejszego. Materiały odnoszą się j e d y ­ nie do g r u p y aratów. N i e twierdzę, że k u l t u r a i n n y c h w a r s t w społecz­ n y c h była zasadniczo różna od g r u p y aratów. Należy przyjąć za B. Szir e n d y b e m , że w s t r u k t u r z e społecznej M o n g o l i i na przełomie X I X i X X w . można było wyróżnić następujące g r u p y społeczne: 1) klasę feudałów składającą się z silnie zhierarchizowanych rodów książęcych i i n n y c h dobrze urodzonych (szlachty) oraz równie silnie zhierarchizowanego d u ­ chowieństwa, 2) aratów podzielonych na 3 kategorie: a) ałbatan, kategoria najliczniejsza, nie poddana feudałom, ale w y ­ pełniająca zobowiązania na rzecz państwa, b) chamdżiłga, to znaczy oso­ biście poddani feudałów świeckich, i c) szabinar — poddani feudałów d u c h o w n y c h . Z badań polskiej ekspedycji w y n i k a , że n i e istniały zasad­ nicze różnice k u l t u r o w e między w y m i e n i o n y m i g r u p a m i , aczkolwiek i c h społeczna pozycja była różna . 26 21 2 6 B. Szirendyb, Mongolija na rubieże XIX-XX wieków, Ułan B a t o r 1963, s. 28. " M a r k o w s k a , Sokolewicz, Olędzki, Niektóre zmiany..., s. 453-501; �76 ZOFIA SOKOLEWICZ Nie wchodząc t u w p r z y c z y n y powstania t a k i e j właśnie s t r u k t u r y społecznej — badania n a d t y m prowadzone są wciąż przez historyków m o n g o l s k i c h — można t y l k o stwierdzić, że j e j istnienie u w a r u n k o w a ­ ne było strukturą państwa, n a j p i e r w niepodległego i m p e r i u m mongolskie­ go, później poddanego a d m i n i s t r a c j i mandżurskiej. Jego funkcjonowanie zależne było od wypełniania przez różne g r u p y ludzkie różnych zadań: p r o d u k c y j n y c h , p o l i t y c z n y c h , m i l i t a r n y c h , ideologicznych, reprezentacyj­ n y c h na zewnątrz w k o n t a k t a c h z i n n y m i g r u p a m i etc. Większość zadań p r o d u k c y j n y c h w y k o n y w a n a była przez aratów — pasterzy. Pasterstwo — wypas bydła stanowiło podstawę gospodarczą, podstawowe źródło u t r z y m a n i a ludności. Obok niego występowało r z e m i o ­ sło w y k o n y w a n e przez rzemieślników pochodzenia obcego l u b przez a r a ­ tów, którzy s t r a c i l i stada bydła. G r u p y rzemieślnicze o d X V I I w . g r u ­ powały się wokół klasztorów l u b siedzib książęcych, rzadziej były to g r u ­ p y zajmujące się rzemiosłem obok w y p a s u bydła, stanowiąc j a k b y o d ­ rębną grupę etnograficzną. Te ostatnie miały znacznie starszą tradycję i można odnosić je co n a j m n i e j do epoki i m p e r i u m mongolskiego. O r g a n i ­ zacja rzemiosła i k o n t a k t y rzemieślników z r y n k i e m miały i n n y c h a r a k ­ ter niż w p r z y p a d k u rzemiosła zgrupowanego wokół klasztorów. Do c z y n ­ ności p r o d u k c y j n y c h w okresie poprzedzającym panowanie Mandżurów można b y zaliczyć wojnę grabieżczą, która przyczyniała się w p r z y p a d k u Mongołów podobnie j a k i u i n n y c h g r u p pasterskich do pomnożenia b o ­ gactwa . P r a w o do uczestniczenia w niej m i e l i wszyscy . Podobnie j a k pasterstwo, było to najbardziej powszechne źródło u t r z y m a n i a , czego nie można powiedzieć o rzemiośle a n i też o rzadko występującym r o l n i c t w i e u p r a w i a n y m częściej przez chińskich osadników, rzadziej przez zbiedniałych pasterzy . Poniższa tabela przedstawia rejestr czynności pasterskich obowiązujących wszystkich, p r z y p r o s t y m podziale pracy (płeć i w i e k ) . Czynności te zróżnicowane są nadto w c y k l u sezonowym rocznym. Tabe­ la ta nie w y k a z u j e w s z y s t k i c h przekoczowań, które — w zależności od r o k u — wahały się od 4 do 80. Można przyjąć, że r y t m pracy w s z y s t k i c h pasterzy był t a k i sam. Póź­ ną jesienią, zimą i wczesną wiosną przeważały prace mające na celu u t r z y m a n i e i p r z e t r w a n i e stada w t r u d n y c h w a r u n k a c h n a t u r a l n y c h . Wczesną wiosną zaczynały się czynności związane z pomocą rodzącym 28 29 30 31 J. Olędzki, [w:] Studia 2 8 Rodzimość mongolskie, i ludowość we współczesnej narodowej sztuce Mongolii, W r o c ł a w — W a r s z a w a 1969, s. 99-112. P o r . zbiór referatów historyków m o n g o l s k i c h n a I I Międzynarodowym gresie Mongolistów w 1970 r. w Ułan B a t o r , Oiora ulsyn mongołcz erdemtnij Kon­ I I ich churał, U ł a n B a t o r 1973. 29 Tajna historia s. 162 w y k a z u j e analogie g r u p a m i a r a b s k i m i i niektórymi b e r b e r s k i m i . 30 3 1 Tajna Historia..., Dynowski, s. 177 n. op. cit., s. 78 n. pod t y m względem z p a s t e r s k i m i �Czynności październik listopad grudzień styczeń przekoczowywanie ochrona w rem, kierunku zi­ oddzielenie owiec przed rozproszeniem, wiat­ dzikimi zwierzętami mowisk od marzec luty zwierząt pasterskie dojenie k r ó w bydła przy narodzi­ n a c h cieląt i jagniąt odrębne pasienie czerwiec maj lipiec sierpień wrzesień 3 przekoczowywanie na pastwiska N O » wio­ senne pomoc koni i kwiecień cieląt porody kobył, s y s t e m a t y c z n e dojenie czy porody M 0 wielbłądów systematyczne dojenie systematyczne wyrób osobny kla­ dojenie kóz i produktów wypas samic czesanie strzyżenie gromadzenie treściwej owiec «! krów > owiec 01 mlecznych i kóz, zapładnianie i c h paszy g O jagniąt na N •< wielbłądów owiec и w zimę dla młodych zwierząt o o w polowanie i inne prawa na bobaki zwierzęta, wy­ skór rozpoczęcie przegonu koni n a da­ lekie wiska past­ O я �78 ZOFIA SOKOLEWICZ samicom, opieką n a d nowo n a r o d z o n y m i cielętami i jagniętami. N a późną wiosnę i wczesne lato przypadała opieka n a d rodzącymi kobyłami i w i e l ­ błądami. Od tego m o m e n t u zaczynano systematyczne dojenie i związany z t y m wyrób produktów mlecznych, p r z y g o t o w y w a n i e i c h na zimę. Okres lata obfituje w różnorodne zadania pasterskie. W y k o n y w a n i e t y c h zajęć pasterskich u w a r u n k o w a n e było niewątpli­ w i e dużą wiedzą n a temat środowiska naturalnego, o rodzajach pastwisk ze względu na g a t u n k i porastających j e t r a w czy ze względu na położe­ nie, osłonięcie od w i a t r u i bliskość źródeł w o d y . Według badaczy topon i m i k i Mongołowie znają 18 różnych nazw n a określenie różnych rodza­ jów s t e p u . Według badaczy f l o r y znają ponad 250 różnych nazw na porastające step rośliny. Znają dobrze anatomię z w i e r z ą t i podejmują się i c h leczenia. Leczenie zwierząt oddzielone jest ściśle od leczenia l u d z i i pozostaje w rękach doświadczonych pasterzy. Pozostaje teraz jeszcze do wyjaśnienia sprawa o p i e k i n a d stadem. Szulzenko , a za n i m K r a d e r , powtarzają dość powszechną o społecz­ nościach pasterskich opinię, że człowiek n i e opiekuje się zwierzęciem. Jest to również opinia przeważająca wśród pasterzy. W rejestrze czynności zanotowano jednak takie, które na pewno na przełomie X I X i X X w., j e ­ żeli nie wcześniej, były stosowane w stosunku do zwierząt. D y s p o n u j e m y szczegółowymi opisami b u d o w y osłon dla m a t e k i jagniąt l u b samych jagniąt z nawozu zebranego w ubiegłym r o k u , notuje się t r z y m a n i e jagniąt i małych wielbłądów i cieląt przez pierwsze d n i w j u r c i e gospodarczej, a nawet razem z rodziną gospodarza, stosuje się rozdzielanie samic owiec od baranów, a także ogierów i klaczy, aby porody odbywały się w j e d ­ n y m okresie d o g o d n y m d l a odchowania z w i e r z ą t . Wszystko to świadczy o konieczności wkładu pracy l u d z k i e j w u t r z y m a n i e stada. Czynności ludzkie mają t u , zdaniem informatorów, n i e t y l k o wpływ n a wielkość stada, lecz również na stopień jego samodzielności. Zwierzęta, które o d ­ łączą się od stada i zdziczeją, dają sobie w stepie t r u d n i e j radę od zwie­ rząt dzikich. Te z n i c h jednak, które przez jakiś czas przetrwają, w y k a z u ­ ją i n s t y n k t wrażliwszy od zwierząt d o m o w y c h , co wyraża się w szybszej reakcji na mające nastąpić z m i a n y t e m p e r a t u r y , wyczuwanie nadchodzą­ cych wiatrów etc. Można b y w t y m stanie rzeczy dopatrywać się r e z u l ­ tatów działania człowieka, jego wpływu na selekcję zwierząt — m n i e j ostrą w stadzie będącym pod opieką niż w stadzie d z i k i m . Zapewne 3 2 33 34 35 3e 37 3 2 W. A. Kozakiewicz, Sovriemiennaja Mongolskaja Toponimlka, Lenin­ g r a d 1934, s. 7-8. 3 3 A Z E I H K M P A N n r 128 B a j a n S o m o n , 1966, n r 154, 1968; m a t . Z S . 1969. и S z u l z e n k o , op. cit., s. 22-23. 35 36 Krader, Ecology..., s. 306-307. A Z E I H K M P A N n r 120 B a j a n S o m o n , 1967, n r 154x, 1968г., Olżdyt. 3 ' A Z E I H K M P A N n r 81 B a j a n S o m o n ; m a t . własne Z S 1969. 122, 1973, somon �79 WZÓR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H w t y c h czynnościach pasterskich n i e można dopatrzyć się r a c j o n a l n y c h zabiegów hodowlanych. N i e m n i e j jednak, jeżeli do w s p o m n i a n y c h wyżej dołączymy jeszcze powszechnie stosowane zabiegi kastracyjne, t o niemo­ żliwy do u t r z y m a n i a jest pogląd, że pasterze mongolscy c h o d z i l i za sta­ dem, które utrzymywało się w półdzikim stanie. Wszystkie czynności pasterskie znał w zasadzie każdy arat. J u r t a była zarówno n a j m n i e j s z y m zespołem r o d z i n n y m , j a k i gospodarczym. M a j s k i określa j e j wielkość na 4-5 osób i n a 60 sztuk zwierząt, w t y m 7,1 k o n i , 1,5 wielbłąda, 7,1 bydła rogatego, 44,3 owiec i kóz . Taka średnia j u r t a nie stanowiła j e d n a k n i g d y niezależnej j e d n o s t k i gospodarczej. K i l k a l u b kilkanaście j u r t łączyło się w jeden c h o t a j l , dobierając się częściowo na zasadzie pokrewieństwa, częściowo sąsiedztwa; znajomości, wypróbo­ wanej już współpracy. Chotajle były j e d n o s t k a m i elastycznymi i z m i e n ­ n y m i . Ludzie niezadowoleni ze współpracy m o g l i przenieść się do innego chotajlu p r z y końcu sezonu. W c h o t a j l u obowiązywała zasada r o t a c j i zajęć. W zależności od w i e k u i płci każdy wykonywał kolejno wszystkie zadania gospodarcze obowiązu­ jące tę płeć i tę grupę w i e k u . W p r z y p a d k u b r a k u rąk do pracy oddawano zwierzęta obcej rodzinie, najczęściej na wypas z i m o w y . Zdarzało się, że rodzina nie posiadała w s w y m stadzie wszystkich rodzajów zwierząt. W t e ­ d y n i e brano j e j pod uwagę *przy organizowaniu obsługi t y c h zwierząt w chotajlu. Z zasady podziału pracy w c h o t a j l u , polegającej na r o t a c j i obowiązków nie według ilości l u d z i zdolnych do pracy w każdej rodzinie, lecz według ilości r o d z i n wchodzących w skład chotajlu, wynikało, że nie każda rodzina wykonywała pełen zestaw czynności pasterskich. Z t e ­ go też mogły wynikać różnice w kolejności przyuczania dzieci do prac w pasterstwie. W t r a d y c y j n y m wzorze k u l t u r o w y m , g d y dzieci pozosta­ wały w d o m u , a jeżeli nawet w dość n i e l i c z n y c h w y p a d k a c h oddawano je na naukę, to nauka ta odbywała się w j u r c i e gospodarza i dziecko zobo­ wiązane było do uczestniczenia we w s z y s t k i c h zajęciach gospodarczych, kolejność przyuczania dzieci do pracy wyglądała następująco: K o b i e t y : w w i e k u 6 l a t dziewczęta zajmowały się jagniętami, a więc przynosiły nowo narodzone jagnięta do j u r t y , wiązały w j u r c i e l u b na ciepłym, osłoniętym miejscu przed jurtą, doprowadzały je do k a r m i e n i a do matek. Pomagały też dorosłym k o b i e t o m w wiązaniu owiec do dojenia. W a r u n k i e m t y c h prac było rozróżnianie, które z jagniąt jest od której m a t k i . Nierzadko d z i e w c z y n k i posiadały już swoje własne jagnię, do któ­ rego odnosiły się z całą serdecznością. Spodziewano się, że później prze3S 3 9 40 41 I . M a j s k i j , Sowriemiennaja Mongoliją, I r k u c k 1921, s. 126. D. M a r k o w s k a , S. S z y n k i e w i c z , Spółdzielnia pasterska. i modernizacja, [w:] Studia mongolskie, s. 55-81. 3 8 3 9 4 0 A Z E I H K M P A N n r 120 B a j a n S o m o n , 1967, 1969. AZE IHKM a j m a k bułgański. 4 1 Tradycja PAN n r 98, 121, 123, 124, 125 B a j a n Somon, 1968; n r 26, 1971,, �80 ZOFIA SOKOLEWICZ niosą ją na inne zwierzęta, na całe stado. Uczyły się również, n a w e t w w i e k u 5-6 l a t , jazdy na źrebięciu, a od 7 r o k u życia pod opieką d o ­ rosłych — najczęściej mężczyzn — uczyły się jazdy konnej w siodle. Z n a ­ jomość jazdy k o n n e j była w a r u n k i e m podjęcia k o l e j n y c h prac w gospo­ darstwie, to jest o p i e k i n a d cielętami. Jednocześnie w w i e k u 7-8 l a t d z i e w c z y n k i rozpoczynały trwającą k i l k a l a t naukę dojenia, rozpoczy­ nając od owiec i kóz. Od 9 r o k u życia podejmowały opiekę nad cielętami, to jest przyprowadzały cielęta do m a t e k i odprowadzały je, przypędzały k r o w y - m a t k i na w i e c z o r n y udój, wreszcie zajmowały się z i m o w y m , cało­ d z i e n n y m wypasem cieląt. Od 15 r o k u życia zaczynały dojenie krów i kobył, a później wielbłądów. Od tego r o k u , czasem wcześniej, zaczynały prace p r z y w y r o b i e produktów mlecznych, suszeniu i c h na zimę, j a k rów­ nież zbierania nawozu w stepie, uczyły się konserwowania produktów (mrożenie mleka), suszenia t r a w na zimę (dla nowo narodzonych jagniąt i cieląt). Zakładano, że 20-letnia dziewczyna umiała wykonać wszystko, czego oczekiwano od gospodyni. W s t y d e m było zwrócenie się do kogoś o pomoc w uszyciu świątecznej deli, choć — g d y się dziewczyna tą u m i e ­ jętnością raz wykazała, mogła t a k i e zamówienie złożyć u słynących z haf­ t u i n n y c h aratek. Mężczyźni : zaczynali, podobnie j a k dziewczęta w 6 r o k u życia, opie­ kować się jagniętami, jeździć na oklep na źrebiętach l u b młodych k o ­ niach. Dopiero w 9-10 r o k u życia zajęcia dziewcząt i chłopców zaczynają się odróżniać. W t y m czasie chłopcy dołączają się do mężczyzn pomaga­ jąc i m w wypasie k o n i , w t y m zwłaszcza w n o c n y m wypasie w lecie, gdy źrebięta są z m a t k a m i , i łapania k o n i na urgę. Niejednokrotnie zanim zaczną tę naukę, legitymują się umiejętnością łapania bydła rogatego. Uczą się uczestnicząc w męskich pracach: zabijaniu zwierząt, dzieleniu mięsa, pomocy p r z y porodach różnych zwierząt, u d o j u klaczy ( w y k o n y ­ w a n y m przez kobietę i mężczyznę razem) uważanym za szczególnie t r u d ­ n y i wymagający siły fizycznej. Uczestniczą również w pracach p r z y roz­ b i j a n i u i składaniu j u r t y , p r z y j e j konserwacji i naprawach, uczą się t r o ­ pić i polować na zwierzęta, zdzierać i oprawiać skóry, strzyc owce, w y czesywać sierść końską i częściowo wełnę i p u c h wielbłądzi, gromadzić siano i suszoną treść żołądków bobaków na zimę w celu k a r m i e n i a mło­ d y c h zwierząt. Uczą się d o b o r u sztuk do k a s t row a nia i samego k a s t r o ­ wania. 42 Rejestr koniecznych umiejętności pasterskich jest długi. Obserwacja czynności pasterza doprowadza do w n i o s k u , że i c h prawidłowe w y k o n y ­ wanie m u s i wiązać się z długim doświadczeniem. Każda z czynności p o ­ siada swoje uzasadnienie, swoją technikę, może być w y k o n y w a n a m i m o swej pozornej p r o s t o t y w k i l k a różnych sposobów. Obserwacja dnia p r a 4 2 AZE IHKM PAN oraz m a t . własne Z S 1969. n r 120, 1967, n r 98, 99, 121, 125, 154 B a j a n S o m o n , 1968, �81 WZOR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H cy w j u r c i e pozwala na stwierdzenie, że m i m o b r a k u oznak pośpiechu, p r z y o g r o m n y m spokoju cechującym w y k o n y w a n i e każdej pracy, zwłasz­ cza w okresie l e t n i m , ludzie muszą wokorzystywać każdą chwilę. Każdy musi umieć robić wszystko — to podstawowa zasada, ogólnie obowiązu­ jąca. Powstaje jednak pytanie, czy każdy r o b i wszystko. Na pewno nie. I nie t y l k o z wspomnianego już powodu, że na przykład rodzina rezygnu­ je z opieki, czy nawet posiadania jakiegoś g a t u n k u zwierząt. Również dlatego, że pewne czynności można, ale nie m u s i się, wykonywać. Każdą należy znać, ale niektóre zna się lepiej od i n n y c h . Do t y c h , które zdecy­ dowanie są przedmiotem w y b o r u , należą: p r z y g o t o w y w a n i e p o k a r m u d l a młodych zwierząt na zimę, szycie okryć d l a nowo narodzonych wielbłą­ dów, starania o opiekę nad j e d n y m t y l k o , u l u b i o n y m g a t u n k i e m zwierząt, szycie świątecznej odzieży, ubijanie wojłoku. Jak w y n i k a z zestawienia ilość prac, których nie m u s i wykonywać kobieta jest stosunkowo n i e w i e l ­ ka. Rejestr ten jest nieco dłuższy w p r z y p a d k u mężczyzn. Mężczyźni mogą specjalizować się w p o l o w a n i u na określone zwierzęta, w znacznym też stopniu mogą rezygnować z przyswajania sobie pewnej wiedzy l u b o d w r o t n i e rozwijać ją. Mogą więc rozwijać wiedzę o pastwiskach i i c h rodzajach l u b rezygnując z tego posuwać się szlakami t r a d y c y j n i e w y ­ próbowanymi przez ojca l u b iść za starszym c h o t aj l u Mogą rozwijać wiedzę botaniczną, co również czyni i c h ekspertami w doborze pastwisk, a nadto pozwala na, jeżeli nie leczenie ziołami, to określenie roślin trują­ cych d l a zwierząt . Mogą rozwijać wiedzę o a n a t o m i i zwierząt, o p r z y ­ zwyczajeniach jednego l u b k i l k u gatunków zwierząt i leczyć je . Spec­ jalistów w t y m zakresie nie było w i e l u i właściciel chorego zwierzęcia — najczęściej k o n i a l u b wielbłąda, t z n . zwierząt cennych, decydował się n a daleką nieraz podróż, aby przywieźć do j u r t y doświadczonego pasterza i uratować zwierzę. Podobnie nie wszyscy mężczyźni z a j m o w a l i się k a ­ s t r o w a n i e m zwierząt, niejednokrotnie zdając się na pomoc specjalisty zarówno p r z y samej czynności, j a k i wyborze sztuk do k a s t r o w a n i a . Nie ulega wątpliwości, że pasterstwo mongolskie stwarzało okazję do specjalizacji. A ta prowadziła do zwiększenia prestiżu społecznego j e d ­ nostki. Interesujące są informacje na temat w y b o r u starszego — p r z y ­ wódcy chotajlu. Jego stanowisko było nieformalne, ale też decyzje nie były kwestionowane. I c h zakwestionowanie łączyło się z w y k l e z odej­ ściem r o d z i n y mężczyzny, który miał odmienny pogląd, do innego cho­ t a j l u . W y b o r u takiego przywódcy d o k o n y w a n o n i e kierując się stopniem 4 3 4 4 45 46 47 4 3 4 4 4 5 M a t . własne Z S 1969. B a j a n S o m o n . A Z E I H K M P A N n r 120 B a j a n S o m o n , 1967. A Z E I H K M P A N n r 129; m a t . własne Z S , 1969. AZE IHKM Z S 1969. 4 e « P A N n r 128, 1966, n r 125, 154 B a j a n A Z E I H K M P A N n r 125 B a j a n S o m o n , 1969. li — Etnografia Polska, t. X X z. 2 Somon, 1968, m a t . własne �82 ZOFIA SOKOLEWICZ pokrewieństwa, ale w i e k i e m r o z u m i a n y m t u j a k o rękojmia doświadczenia i s a m y m doświadczeniem w zakresie d o b o r u pastwisk, znajomości z w y ­ czajów zwierząt, umiejętności i c h leczenia etc. Jeżeli więc o w s z y s t k i c h aratach w zasadzie można było powiedzieć, że b y l i pasterzami, t o t y l k o o niektórych mówiono, że są d o b r y m i , do­ świadczonymi pasterzami i t y l k o niektórzy słynęli ze swej w i e d z y w t y m l u b i n n y m zakresie, a sława i c h sięgała nieraz k i l k a s e t kilometrów . Większe możliwości specjalizacji mężczyzn niż k o b i e t wiązały się za­ pewne z f a k t e m , że poza pasterstwem z a j m o w a l i się o n i c e n i o n y m polo­ w a n i e m , podczas g d y k o b i e t y zajmowały się co p r a w d a zbieractwem, ale w h i e r a r c h i i wartości nie zajmowało ono żadnego miejsca. Nadto k o b i e t y częściej pozostawały w obrębie j u r t y , nie nawiązywały więzi poza włas­ n y m chotajlem. Miały mniejsze doświadczenie — mniejszy materiał do porównania zarówno w zakresie znajomości t o p o g r a f i i terenu, j a k i d o ­ b o r u pastwisk, miały też węższy zakres w i e d z y pasterskiej, mniejszą okazję do porównania swoich osiągnięć z osiągnięciami i n n y c h . Również rodzaje wytwórczości rzemieślniczej, którymi się zajmowały, miały węż­ szy zakres w porównaniu z uboczną n a w e t produkcją rzemieślniczą męż­ czyzn. N i e m n i e j jednak n a w e t w t a k wąskim zakresie i c h działania rów­ nież pozostawała możliwość w y b o r u i szczególnego specjalizowania się w p e w n y c h t y l k o zajęciach. Specjalizacja ta jest znacznie bardziej widoczna w społecznej płasz­ czyźnie działań pasterzy mongolskich, zarówno mężczyzn, j a k i kobiet. D o w o d e m na to jest zróżnicowany f o l k l o r , rozbudowane zwyczaje zwią­ zane z gościnnością, obrzędy doroczne. O zróżnicowaniu zachowań l u d z k i c h w t y c h dziedzinach i możliwości j a k g d y b y specjalizacji w p e w n y c h t y l ­ ko z n i c h zajmę się w cz. I I . N a koniec t y c h rozważań chciałabym t y l k o zwrócić uwagę na f a k t , że i n d y w i d u a l i z a c j a zachowań jest szczególnie w i ­ doczna w t e d y , g d y wiąże się z dążeniem do osiągnięcia p e w n y c h wartości. Nie ma jeszcze s t u d i u m k u l t u r y mongolskiej w kategoriach wartości. Można jednak przypuszczać, że jedną z wartości jest zamożność, której s y m b o l e m jest dobrze prosperujące stado bydła. T y m można tłumaczyć pełen serdeczności, t r o s k i , a n a w e t poświęcenia stosunek do stada w p a ­ j a n y dzieciom od najmłodszych l a t , j a k również n i e m a l i n d y w i d u a l n e t r a k t o w a n i e każdego zwierzęcia, wyrażające się w odróżnianiu i rozpo­ znawaniu każdej sztuki, w n a d a w a n i u i m i o n , w posiadaniu u l u b i o n y c h zwierząt przez poszczególnych członków r o d z i n y , n a w e t w słownictwie, nie t y l k o bardzo b o g a t y m , lecz również nacechowanym uprzejmością . 48 49 50 51 52 4 8 A Z E I H K M P A N n r 120 B a j a n S o m o n , 1967. 4 9 A Z E I H K M P A N n r n r 55, 1965, m a t . własne Z S 1969. B a j a n 5 0 A Z E I H K M P A N n r 123, 124 B a j a n S o m o n , 1968; Mandał G o b i , 1965. 5 1 A Z E I H K M P A N n r 121, 125 B a j a n S o m o n , 1968, 1969. 5 2 AZE IHKM Somon. P A N n r 124 s. 7 1968 w y m i e n i a się wyrażenie uřier dzatacři — używane n a określenie w y g a n i a n i a bydła n a p a s t w i s k o z n a c z y dosłownie „zapraszać" �83 WZOR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H Z przeglądu zajęć kobiet i mężczyzn i i n f o r m a c j i n a t e m a t możliwości i c h i n d y w i d u a l i z a c j i w y n i k a wniosek, że znacznie więcej możliwości i n d y ­ w i d u a l i z a c j i zajęć w sferze gospodarczej posiadali mężczyźni. N i e można na tej podstawie sądzić, że k o b i e t y były źle w społeczeństwie m o n g o l ­ s k i m t r a k t o w a n e . I c h miejsce w rodzinie jest ważne, a w stosunkach kobieta — mężczyzna można zaobserwować postawę partnerską . Nie można jednak pominąć f a k t u , że k u l t u r a mongolska jest, podobnie j a k i n ­ ne k u l t u r y pasterskie, p a t r y l i n e a r n a . Większość wartości t e j k u l t u r y ukształtowała się jeszcze przed i m p e r i u m Czingis-chana . Wszystkie je można sprowadzić do t r o s k i o bydło — podstawę u t r z y m a n i a i obronność ( t e r y t o r i u m , stada, potem w o j n y grabieżcze). Z p i e r w s z y m i wiąże się d o ­ skonalenie t e c h n i k pasterskich i p r z e j a w y i n d y w i d u a l n e j t r o s k i o bydło, rozwój wiedzy o zwierzętach i środowisku p r z y r o d n i c z y m . T u m a m y pewne pole dla aktywności kobiet, znacznie j e d n a k mniejsze niż męż­ czyzn. Z d r u g i m i wiążą się zachowania zmierzające do zawierania i u t r z y ­ m y w a n i a sojuszy, odróżniania swoich od obcych, panowania n a d prze­ strzenią, co wiąże się ze szczególną pozycją konia, r o z w o j e m sprawności fizycznej. Te wartości w całości rozwijane były przez mężczyzn. K o b i e ­ cie pozostawało w zasadzie dość ściśle określone powtarzanie w z o r u go­ spodyni i m a t k i . Istniała więc zasadnicza odmienność w z o r u mężczyzny i k o b i e t y wyrażająca w powyższym układzie cechy adaptacyjne k u l t u r y i stanowiące o j e j k o n t y n u a c j i aż po współczesność, do m o m e n t u , w któ­ r y m następuje zasadnicza zmiana systemu wartości. 53 54 Katedra Etnografii UW Nowy Świat 69 00-046 Warszawa A Z E I H K M P A N n r 55, 98, 165 B a j a n S o m o n , 1968; m a t . własne Z S . 1969. N. N. С z e b о к s а г o w, Chozjajstwienno-kulturnyje tipy narodów wostoczAzji, [w:] Narody mira, M o s k w a 1965. 5 4 noj � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b2f01223cc2d984a0db8bf214137360.pdf d20285e10c3a726032e43690c9665ab2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6521 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of memory pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6093 Title A name given to the resource Transgression and Tragedy, Laughter versus Death/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.204-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ity of understanding such behaviour: Generally speak­ ing, I think that all those comments (including mine) are pointless and devoid of sense. Another opinion puts the blame on the editors of “Gazeta Wyborcza” for the ab­ sence of an authoritative explanation: We know noth­ ing. They promised each other a funeral with a dress but we do not know whether it was to be of a subtle colour or whether they specially arranged unsuitable colours. The inappropriate character of the colour of his dress and socks is so striking that I am surprised that Gazeta Wybiórcza [a mock-spelling] published it without a more objective commentary, clarifying the facts. 3 Even “The Tim es” did not manage to meet such expectations and offered only a cut and dry ac­ count. J E R Z Y S. W A S I L E W S K I Transgression and Tragedy, Laughter versus Death1 W ithin cyberspace one can travel against the current of time. It makes no difference that several years have passed since this day in September 2009. On the Internet it remains present and at any given moment we may take a trip to that Scottish cemetery to take a look at a British soldier weeping at a funeral of his brother-in-arms killed in Afghanistan. The newspaper photographs show mo­ urners dressed in black among gravestones. Only one young man. the closest friend of the deceased, is we­ aring an outrageous summer mini-dress: bright yellow in colour, with a low neckline, and as if this was not enough he is also sporting pink knee socks. A reader learns about a promise made on the battlefield - if one of them were to die then the other would dress in this way for the funeral. Those present appear to respect his behaviour - after all, they are British and no one demonstrates surprise, let alone mirth, although the young man was greeted with applause. 2 Over a hundred English and Polish Internet com­ mentaries provide a complex social commentary to this highly unusual behaviour. The majority of Inter­ net users express approval for the gesture of friend­ ship: the British comments used the word respect, the same as the Polish: szacun, a counterpart favoured by the young mostly in its abridged form); here and there a homoerotic insinuation may emerge or someone foolishly ridicules a supposed misunderstanding (i.e. the Scot had in mind that his friend should put on a traditional kilt), another sums up the event with the word: lans (to launch oneself), and yet another finds a certain dose of comedy in the whole situation. When reading those opinions an ethnologist has a chance, without even leaving home, to carry on eth­ nographic fieldwork; moreover, he is outright invited to provide suitable explanations. Some commentators evidently lack a clue on how to decipher the enig­ matic situation and require its rationalisation. They express their r e s p e c t for a friend’s loyalty but do not comprehend the d i s r e s p e c t through which it is expressed. Someone questions the very possibil­ 204 2. Hence, if not the journalist then the anthropolo­ gist should embark upon an explanation of the cultural logic of this episode, hoping that he might understand it better - after all, we really comprehend something only when we have to explain it in a discursive mode, not just being content with a vague feeling of grasp­ ing it. May he only remember that being a scholar does not absolve him from fallacies and interpretation predicaments similar to those troubling other readers After all, we are dealing here with fundamental exis­ tential dilemmas, for whose solution the academy does not have a patent. Secondly, an even more important disclaimer: the described behaviour does not possess the features of a custom, an accepted cultural praxis, which the eth­ nologist could routinely explain against the backdrop of local convictions or beliefs, the rules of the language of a given culture, a search for analogies of similar ritual conduct, etc. This was, after all, an occasional individual act; moreover, it was an antinormative one. Even if in our shared and intuitive reception such “anti-behaviour” has some sort of enigmatic meaning, a concealed symbolic content, its communicative di­ mension was neither foreseen nor taken into account by our protagonist, or at least nothing is known about it. Will we, therefore, ascribe to him intentions that he did not harbour and assume the presence of reasons that he probably did not pursue? Obviously, a scholar must avoid interpretations-imputations, i.e. expla­ nations that arbitrarily ascribe to the acting subject his own comprehension of (symbolic) behaviour and motives of activity. The ethnologist cannot perform the part of a psychologist nor does he wish to remain satisfied with psychological explanations, because he hopes to attain a rewarding cultural explanation. In other words, will he be forced to create a hypostasis (or fiction) of some sort of a supra-individual “symbol­ ic sub-consciousness” that would justify the search for analogies between the examined individual behaviour and its assorted cultural analogies? How else can we �Jerzy S. Wasilewski • TRANSGRESSIONAND TRAGEDY, LAUGHTER V E R S U S DEATH respond to the reader’s need for understanding!, how to assist the spectator in discovering the human sig­ nificance of an illegible albeit meaninghrl act? A symbol is not some sort of a simple entry to be deciphered in a pocket dictionary. According to the philosopher, the symbol provides food for thought. That what it offers a concrete recipient, end the sort of reflections it inspire s, depends on the cultural out­ fitting of that recipient, the expanse of Iris sphere of references to which he will match symbolic activity so as to create Infs own versien of its sense against a more complete background. Accordingly, I propose preciselo this role of a researeher —by no means an interpretes offering ready­ made answers but a supplier of suitable contexts. He is compelied to build a set of similar phenomena, and having placed every new case in in aepropriate plcce and lay h e rrin g to them he may propose; a comprehene sion ot its neetning. A thus perceived researcher will not moke air announeement about meaniey but rather provide ele ments of cultural compete nce necessary for an independene reception o ! a symbolic message. As the onset, list ut divide the whble eeent inso twit stages and add something obvious: the fcneral grotesque at the cemitery wat the consequence of an earlier act that we may dezcribe as “adjuration of the improbable”. The promls e geven by teto brothers-inarms woo a sui generis bet made withi fete: T H A T will certainly never eake palace, you shell not die just as I, a 205 British soldier, will never have to come to your funeral dressed like that. Bnt since it did happen ... . A t this point, I interrupt my reflections so as to add a single thing before act two starts: at the time of making this arrangement, i.e. in a situation of wartime stress, it possessed a certain psychological value - a comical relief effect helpful in a confrontation with omnipresent threat. ¿After all, the image of ”a man dressed as woman” is a fundamental form of popu­ lar humour, the simplest way of producing soothing laughter next only to the ”man slips on a banana peel” motif. We do not know whether the young soldierf intentionolly referrsd to some sort of cultural modelt and imtgesu. Their joke was certainly aimed against death lurking all around - it excluded it or at the very leost deprived ie of its sting by immnrsing the menace in an atmosphere of the absurd. An English commentary adds: I can imagine those two pals, drunk in a bar and joking: ’’Look, ih one: of us gsts killed then the other will have to wear a dress eo the tuneral, no we can’t get e shot becatse we do not want to put on this f...cking dress and weaf it an public”. I bet whan one of them left for a missiyn the othes always said: ’’Don’t; do any­ thing to make me near that dress”, in (other words, this was their version of: “don’t get killed”. They murt have made this joke a lot. It was their way of making light of tire threat. �Jerzy S. Wasilewski • TRANSGRESSION AND TRAGEDY, LAUGHTER V E R S U S DEATH The same holds true for the Polish comment: In my opinion this bet was a declaration of sorts: “Listen, pal, we’re at war, things are tough, but you can’t die because otherwise I shall come to your funeral in a garish frock”. 4 And now, when T H A T did happen after all ... . The grotesque is transferred into the public space of the cemetery and within this altered context it as­ sumes different meanings. It not only fulfils a promise - it is a provocation, impropriety, and disrespect since this is the way the reversal of suitable gender roles demonstrated for all the world to see should be com­ prehended. A t the same time, note that the reversal in question was accentuated in a special, exaggerated way - one is tempted to use the slang word: draczny (wacky), and thus it too should be deciphered. 3. A man in a woman’s dress - this must make an impression. We all agree that it might be amusing only during a carnival, in a comedy or a cabaret, but out­ side this context it appears to be rather tragic (there is no need to recall an embarrassing and by no means funny story that took place a year ago and involved a certain Polish political-media authority). 5 In order to fully understand our case consider, to begin with, the simplest associations that are always the first to appear and offer something different than an explanation. After all, it does not suffice to reduce the whole epi­ sode to the otherwise meaningful tradition of British eccentricity, although its records include the case of a lord who 150 years ago expanded the ancient praxis of funeral reversals to such a degree that he wished to be buried upside down, vertically, and on a horse, a feat that obviously involved considerable logistic problems. He acted in this way convinced that just as death is the reversal of life so resurrection will consist of turn­ ing the world upside down (here Jonathan Swift and his Gulliver’s Travels seem to be to blame: the same conviction was, after all, harboured by the residents of the land of Lilliput; for details see: Wasilewski 1987, p. 180). In this manner, we find ourselves in the first cul de sac of an uncertain interpretation: the attractive anal­ ogy between cross-dressing, i.e. exchanging clothes, and assorted forms of behaviour reversed in various cultures. Inversion - a physical reversal, applied not only in the case of clothes but also different ritual props and manners of performing ritual gestures, com­ prises, after all, standard symbolic activity for the sake of expressing or feigning the state of death envisaged as the opposite of life. It was applied probably in all traditional cultures at different stages of burial, from watching over the corpse to the end of mourning, in acts of remembering the deceased and visions of the netherworld as a land of reversed spatial order. Re­ gardless whether this denotes the mourners wearing 206 Photo: JeffJ. Mitchell/Getty Images - Elfter: Internet sourc­ es cited in note 2 clothes inside out, arranging utensils upside down and mirrors back to front, or performing ritual acts with the left hand —sill are a unanimous symbolic system serving the expression°communication of tire state of death. Reversal often assumes forms exceeding spaiial in­ version and encompasies even the category of gender by exchanging; attiie. Ethnolngical studies inform ghat mouoners resortsd to reversal; such rrports mentioned man putting on women’s clothes more frequently than vice versa, but it would be difficult to find pertinent statistics (sevgral inevitably Frazer-like examples aoe cited by Nola 1995, pp. r94-195). Gender reversal perceived from this perspective would thug signify a reversal or the order of life applied for expressing thr emergens sta-o of dra-h. Each roe versal takes on the features of transgression in connectionwith sexual issues, strongly regulated by noems or outright suryounded wish taboo. In ah social sysfems such behaviour is immediatgly assessed as transgres­ sion or oubversion. Od ihe margin, let uc note that it is for this reason shat it approaches the comic; after all, humour consists of undermining (in a non-threat­ ening and far from serious manner) some sort of re­ ality. Transgressions in the domain of sex can have far-reaching consequences. 4. At Hawaii the death of a chief was marked by violent manifes-ftions of mourning. The participants wore their loincloths aroucd their neck. instead of loins. This vestir mentary inversion of high and fow was accompanied by (and no doubt alsa signified) sexual license. The groat Clande Lévi-Strauss, from whoso Tho Savage Mind (1969, p. 216) I chooe thg above quoration, thus merely observed that violation-inversion served thopurpose of communication about the state �Jerzy S. Wasilewski • TRANSGRESSION AND TRAGEDY, LAUGHTER V E R S U S DEATH of death by reversing the up? and the down as elemen­ tary values; in local culture their permanent place in daily iife is rigorously observed in accordance wirh the local admonition: What belongs above sCiould stay above and what belongs below should stay below (Ko lima, no luna no ia; Ko lalo no talo no ¿a)” (p. 217). Ko luna, no luna... and everything is olear: death, the antithesis of life, is expressed in symbolical language by mesne of inversions - spatial and others. Nonetheless, we are compelled to ask about the “meaning” of the sexual licenie and whether it merely “means” some­ thing. After all, we are dealing with a violation of daily rigoues and tundamental tattoos, with transgrission, which at that particular moment is permizsibla but slill possesses tine, character of a misdemeanour. May the reader forgive me for repeating in this, af­ ter all, funeral context, an old joke, an anthropologi­ cal variant od a known American formula, in which assorted sciences propose aw isean sw er to a simple question: ”Why did doe chicken cross the street?”. Years ago, when anthropology defined culture as a syzeem oS signs and when dominating comprehen­ sion uaed the categories o! communication, academic samicticians responded: “In order to communicate that it wants to cross to the other side ...”. Told by Photo: JeffJ. Mitchell/Getty Images - after: Internet sourcescited in note 2 207 semioticians, this joke from Bloomington is obviously self-ironic, because the meaning of each activity, also that of a sign or one possessing a sign aspect, is not exclusively communicative - it is also operational and causal. Symbols do not serve the purpose of reading they create a situation even if they must be deciphered by the recipients. Although such signs comprise whole abstract systems whose disentanglement - in analyses of texts and symbolic behaviour - is sheer pleasure for an adept dealing with symbolic anthropology, they still serve some sort of an objective and possess an instru­ mental, practical, and social value. Instead of deciphering inverted behaviour as a “symbolic communiqué about death” perhaps it would be correct to recognise that the death of a chieftain actually e x i s t s as (or rather b e c o m e s precisely via such behaviour) a period of anarchy and social disor­ der, when instincts come to the fore and a-social and drive-oriented behaviour is permitted. Ethnographic material from exotic cultures, Euro­ pean antiquity, and pre-modern times confirms such an interpretation. Sources inform about customary and radical archaic activity: the devastation of homes sanctioned by tradition, group thefts or outright plun­ der, rituals of rebellion, and more or less ritualised vio­ lence - all this was part of the order of the day not only on the islands of the Pacific but even in Europe during the time of mourning for rulers, popes, and bishops (Nola 1995, pp. 204-208). It would be short-sighted to explain these prac­ tices by referring to circumstances in which licensed anarchy appeared in periods of a temporary lack of authorities and was to make use of this absence and, simultaneously, to express or communicate it. Such debauchery was recorded by ethnographers also in the case of burials not solely of chieftains and command­ ers - a fact that forces to consider a different explana­ tion. Within this content a reference to the carnival may not sound like the best suggestion, even in the wide meaning given by Mikhail Bakhtin, although one certainly may use the terms “anti-behaviour” or “ritual debauchery”, accepted in ethnology. In reference to behaviour at funerals we come across both phenom­ ena in the not so distant past and in regions quite close to us. Stanislaw Vincenz described his Hutsuls as they earnestly played the games prescribed by custom right next to the deceased. First, they played zuzukalo [“droning”] with such great zeal that the cottage shook; heard from afar it resembled the sound of an organ. They also pretended to be a mill, and boys under a bench made noise imitating the rattle of a real mill. Just as noisy was the make-belief bargaining of a famer and Jewish traders, and even more clamorous - brawls involving Jews, as is customary in this game. [...] Tides of powerful laughter came from the cot­ tage over and over again. �Jerzy S. Wasilewski • TRANSGRESSION AND TRAGEDY, LAUGHTER V E R S U S DEATH Not a single game was forgotten. A magpie squeaked (beliefs, visions) about reversed netherworlds, even if and a goat nibbled the girls, an Armenian galloped inside at different times this image possesses the significant the cottage on a frisky horse, making the windowpanes rat­ force of a system modelling risual behaviour (e.g. tire above-mentioned spatial inversione). In such an eluci­ tle, women assaulted a beggar, while a jealous old woman beat their sheepskin coats producing noise as loud as pistol dation the researcher rather associates ehan proves: he shots. [...] In this Christian way they celebrated watching satisfies his naed Uor order and logic: in material rafher than establishing aushentic profound relations essen­ over the body (1980, pp. 99-100). tial for its comprehension. Zuzukanie and loud laughter were by no means all. Vincenz monumentalised the Hutsuls and his descrip­ tions are devoid of elements of open obscenities, ludic mti. transgression, and even outright brutality among the Take a clossr look to those; transgressions, if we Eastern and Southern Slavs documented by ethnogra­ wish to take the trouble of interpreting them. The eth­ nographic penetrations of Transcarpathian Ukrainian phers. These elements were mentioned by the classic vSllages carried out fn recent paars by my collaagues of empiric research into folk culture, Pierre Bogatyrev trom ahe Inttitute of Ethnology and Cultural Anthro­ (Bogatyrev 1926), as well as several other researchers. Their interpretations mention: ritual merrymaking at pology at Warsaw University (she Bojko region examthe funeral and the wake, including assorted jokes con­ inedby Tadeusz Baraniuk and a group of students) 6 cerning the deceased (Uspienski 1998, p. 84; ibid. older furnished information aboua the retention of practices described by Bogatyrec more than a decnde acc and literature on the subject). What would have been the purpose of such mer­ sporadically occurring probably even today. They Ri­ dicule ths durabilityof two particularly transgressive riment? It was probably treated as an antidote against motifs. death, a method for compensating the deficit of life forces and extracting the community from depression First, the sexueS element: in the course of a group and apathy. For an author looking from a semiotic watch over the deceased thoee present imitate sex­ point of view a more correct perspective would entail ual intercourse involving couples with intertwined placing such acts within the widest context and re­ legs and performed in till possible age combinations ferring them to a general dichotomous model of the (man-woman, man-girl, woman-boy, boy-girl); girls world. also start kissing the boys, i.e. once again contrary to the social norm. Toge ther with lesser erotic provoca­ Having compared assorted behaviour, including the one demonstrated by the yurodivy - “the fools of God”, tions (an old man accostad by young women, and girls Boris uspienski, an eminent expert on the culture of by a goat) this is an extensive rsnge of fransgression againsu mofes, especially sonsidering the unusual oc­ Old Rus’, supplemented the last quotation with the following, probably somewhat incomplete commen­ casion. tary: Apparently, it was assumed that in the other world this type of behaviour would change into its opposite. In other words, all sorts of anti-behaviour inver­ sions, even those focused on fun, are to be explained by referring to visions of inversed netherworlds. The meaning of burial jokes was to consist of the fact that they were deciphered “on the other side” as an ex­ pression of respect. In this fashion, disrespect would change into respect, performing a turnabout of 180 degrees, the same as the one in which life becomes death. I am unable to assess the above conclusion other­ wise than in categories of naive literalness. Acting as a wall it closes the interpretation cul de sac along which it was worth walking, although only for a certain time. Transgression is much too serious for a community to perceive it solely as abstract, conceptual markers in a purely intellectual operation of inversion. When we deal with spontaneous behavioural dissipation all explanations claiming that it is a symbolic derivative of speculative vision simply sound artificial; it is not worth treating powerful social violation and ethi­ Photo: Jeff J. Mitchell/Getty Images - after: Internet sourc­ cal subversion as behaviour secondary vis a vis a text es cited in note 2 208 �Jerzy S. Wasilewski • TRANSGRESSION AND TRAGEDY, LAUGHTER V E R S U S DEATH Second, the frequency and intensity of assault in games of skill - it is said, with some embarassment, that the loser was beaten so hard than he was almost killed. We may interpret this as a high degree of ag­ gression present in fun, and thus once again as trans­ gression. Let us add the noisemaking strongly accen­ tuated in descriptions, here appearing as the mildest form of violating order. Can all this only “symbolize”, “denote” or “com­ municate” the state of death? Or, on the contrary, is it supposed to balance the dramatic situation and turn it towards life? Why, then, does it take place already at the time of the watch over the dead and not after the burial? Asking the Bojko performers and participants of the events about their reasons and motivations is rath­ er futile. Today, they appear to be, and sometimes are embarrassed. Any sort of offered explanation seems to be distinctly secondary: the prohibition to fall asleep during the watch, to which they referred and moti­ vated with magic-religious reasons, would not, after all, call for such drastic entertainment. Looking from a comparative viewpoint one could find burial excesses much further going than those committed by the Hutsul or Bojko peoples. The following statements should not be treated as an attempt at shocking the reader with exotica, which, to make matters worse, is taken out of its context and thus is not interpreted in a suitably integral fashion - recall the Indian potlatch, which involved destroy­ ing the entire property of the deceased, or games of chance - once again played next to the corpse - when all the livestock was lost and the widow bedded the last animal, a pig or a ram, and caressed it like her hus­ band (Jensen 1960, p. 73; this quotation was borrowed from Karsten describing the Indians of Ecuador). Ignoring all possible additional meanings, not re­ vealed in an extractive approach, it would be difficult to find a more powerful example of posthumous prac­ tices as a violation of the basic taboo: this one is sim­ ply atrocious. The cited example demonstrated that reducing posthumous transgressions to an intention of anarchic ”making use of an opportunity” is useless. If we concur that such extreme behaviour can become a component of burial customs precisely owing to their transgressive character then this is obviously because they somehow correspond to the unusual nature of death vis a vis the order of life. “Somehow” - this means: how? After all, it is impossible to maintain that they only “express” it via symbolic operations - inver­ sion, the reversal of order, the violation of decency. It could be rather that they evoke its horror and scan­ dalousness. Quite possibly, although they operate with formally similar acts, their meaning is totally contra­ dictory: are they supposed to protest against death and sometimes ridicule and challenge it? 209 It should be kept in mind that only in analyticalinterpretation bookkeeping we must separately deci­ pher and record such contradictory senses as, in our case, the expression of death and, at the same time, its negation and undermining. In culture they function inseparably: it is the economy of the symbol, its "ref­ erential economising”, not to mention the variability of cultural texts and contexts that go back to prehis­ tory, that is the reason why the same act may express various and even contradictory intentions. Incursion and disorder may both articulate and overcome death. Forms of culture did not come into being in order to smoothly enter our academic interpretation compart­ ments. 6. Back to the Scottish cemetery. As I mentioned, the female costume of the soldier features a striking exag­ geration: we are dealing not only with the keeping of a promise but with some sort of excessive demonstra­ tion. There appears something that could be colloqui­ ally described as wacky, an intentional provocation, also of the aesthetic kind. The “inappropriate colours” that irritated the commentators so much, those child­ ish knee socks as an accessory - the very act of their selection and the preparation of the attire in this most grating version must have been accompanied by in­ tending to attain maximum enhancement of the ab­ surd. Everything appeared to signal: “don’t take this literally”, “I’m not pretending to be a woman - I’m pretending to pretend in order to express something else”. A t this point one could apply such semiotic for­ mulae as "quotation mark expressions” or, in the lan­ guage of the Russian formalists: ostranieniye, or the Brechtian Verfremdungseffekt. I, however, opt for “wacki­ ness”, because the soldier did this for fun, for show. Why? Only within the context of the above-cited ethnographic material could we hazard the following assumption: he did so in order to go the whole way in expressing his protest, to put on a wacky show for the whole world to see. After all, there has to be a way of reacting against the absurdity of death, and this can be achieved only with equally absurd activity. The scandalum of death can be exceeded or repulsed exclu­ sively by means of the scandal of one’s indecency. Or could it be that this solitary soldier resembled yet another protagonist demonstrating a similar form of anti-behaviour - the mentioned Old Russian “God’s fool”, the yurodivy? He too behaved scandalously in the face of the sacred: he threw stones at a church and genuflected in front of a tavern. In a polemic with explanations of such acts as a parody Uspienski wrote correctly that conduct of this sort was a form of in­ dicating the devilish sinfulness of the world: for the �Jerzy S. Wasilewski • TRANSGRESSION AND TRAGEDY, LAUGHTER V E R S U S DEATH yurodivy the world ceased being the work of God and became a world reversed by the devil, and this is why one should behave à rebours. One could say that in his individual episodic behaviour man can allow himself to disagree, to dramatically protest again the painful­ ness of the world, in contrast to ritualised social acts compelled to accentuate normalcy and inevitability (even death) in order to offer comfort or the process of coming to terms. This is why the anthropologist can decipher the symbolic content of funeral transgression in different ways: in an individual case he should per­ ceive in it depravation and rebellion, and in a group act - the extension of the state of death, its acceptance and overcoming. Such strictly ritual behaviour may be described as “ridiculing death” (see: Todesverlachen, e.g. Wolff 2009; “ridiculing the world” in: Tadeusz Baraniuk, 1999). In the case of our point of departure it would be difficult to speak about laughter, although the applied form brings to mind derision. Reversal and undermining, the grotesque and the unsuitable, all are a cry of protest against the ontical absurdity of death, which itself is the most terrible transgression. If jok­ ing sometimes possesses a vector precisely and person­ ally directed against someone then in this instance we know who this was joke aimed at with all its force: this is a joke directed against death. 7 One last glance at the young man in the florescent dress, kneeling and sobbing next to his friend’s grave, and we shall no longer have any doubts that his clothes say: "Here I am at Your funeral and demonstrate with my behaviour that Your death is totally absurd and unacceptable and that I too act in a manner as absurd and unsuitable as possible”. Baraniuk Tadeusz 1999 Prześmiewanie świata. O przebierańcach za­ pustnych na północno-zachodnim Mazowszu, Warszawa. Bogatyrev Pierre 1926 Les jeux dans les rites funèbres de la Russie Subcarpathique, “Le Monde Slave”, no. 11, pp. 196-224. Nola di Alfons M. 2006 Tryumf Śmierci. Antropologia żałoby, transl. J. Kornecka et al., Universitas, Kraków. Jensen Adolf 1960 Mythos und Kult bei Naturvölkern, Steiner, Wiesbaden. Lévi-Strauss Claude 1969 Myśl nieoswojona, transl. A. Zajączkowski, PWN, Warszawa. uspienski Boris 1998 Historia i semiotyka, transl. B. Żyłko, Słowo/ obraz terytoria, Gdańsk. Vincenz Stanisław 1980 N a wysokiej połoninie. Prawda starowieku, PAX, Warszawa. Wasilewski Jerzy S. 210 1987 Święty Paweł —nawrócenie, odwrócenie i nie­ pewność, “Polska Sztuka Ludowa”, 41, no. 4, pp. 177­ 183. Wolff Stefanie 2009 Todesverlachen. Das Lachen in der religiösenund profanen Kultur und Literatur im Frankreich des 17. Jh., Frankfurt am Main. Endnotes 1 The author is working on Non Seriousness, a study on comical transgressions.. 2 Internet editions of “The Times”, 16 September 2009, “Gazeta Wyborcza” 15 September 2009, http://www. timesonline.co.uk/ tol/news/uk/article6836190. ece#none; http://wyborcza.pl/duzy_kadr/ 1,97904, 7042324, Przyjacielu_gdy_zgine_przyjdz_na_moj_pogrzeb_w_ sukience.html. 3 See: www.wykop.pl/link/236222/przyjacielu-gdy-zgineprzyjdz-na-moj-pogrzeb-w-sukience. 4 Resp.: http://www.drudge.com/archive/125177/bestfriend-dresses-up-soldiers-funeral and http://www. wykop.pl/link/236222/przyjacielu-gdy-zgine-przyjdz-namoj-pogrzeb-w-sukience. I would like to thank Daniel Brzeszcz for finding both quotations. 5 Actually, we should also ask whether we are not progres­ sing towards reactions totally indifferent to such osten­ tatious sexual-costume manipulations, to coin a term. This is the conclusion one may reach while observing in the world media No Pants Day, when members of both sexes walk around only in their underwear, without pro­ ducing (the probably) intended shock. Underwear is also accentuated as part of the fashion for sagging - the wearing of radically drooping trousers 6 I owe the below presented details to Katarzyna Kosciesza. 7 At this point, while associating an ostensibly distant fact, albeit belonging to a similar register or tone, recall the famous letter B turned upside down in the inscrip­ tion: Arbeit macht frei, which, as we know from the explanations offered by its maker, a concentration camp locksmith, was supposed to be a jest, the only sort that he could make to oppose the machinery of the Auschwitz gehenna. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb39db5d949b691294b51f7b3d496101.pdf 784797d3818408d1703cae0c7098524f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6423 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource transnacjonalizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5996 Title A name given to the resource Transnacjonalizm w kontekście polskim na przykładzie środowiska niemieckich biznesmenów w Poznaniu/ ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.91-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szczepaniak-Kroll, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Poznań TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM NA PRZYKŁADZIE ŚRODOWISKA NIEMIECKICH BIZNESMENÓW W POZNANIU Transnacjonalizm to zjawisko ściśle związane ze współczesnymi migracjami. Atjun Appadurai (2005, s. XIII) pisał o nich, że „uwalniają od przestrzennych związ­ ków i przypisań ludzi, którzy uczestnicząc w tej formie mobilności włączeni zostają w strumień populacyjnych cyrkulacji, stykających ich z coraz to innymi i nowymi kulturowymi doświadczeniami [...]. W ten sposób świat zapełnia się dryfującymi kulturami bez swoistych przestrzeni i ludźmi oderwanymi od miejsc - cudzoziem­ cami”. Według Ludgera Priesa (1999) i Thomasa Faista (2000), transnacjonalizm to specyficzny rodzaj migracji, w których przestrzenie życiowe - przestrzenie społeczne transmigrantów - obejmują szereg różnych przestrzeni geograficznych. Grzegorz Babiński (2007, s. 116) definiuje owych transmigrantów / transnationals jako osoby zamieszkujące czasowo w kraju innym, niż kraj ich pochodzenia i utrzy­ mujące z tym krajem szerokie i intensywne kontakty, łącznie (a może przede wszyst­ kim) z niezmienioną tożsamością. Dla antropologów najistotniejszy jest fakt, że zjawiska transnacjonalizmu objawiają się poprzez migracje ludzi i ich pobyty w innych kontekstach kulturowych, które wywołują określone zmiany kulturowe. Transnacjonalizm ściśle wiąże się z procesami globalizacyjnymi, postępem technologicznym i cywilizacyjnym. Anthony Appiah (2007, s. IX) podkreślał, że w dzisiejszych czasach bardziej niż kiedykolwiek wcześniej widoczna jest obec­ ność idei, przedmiotów i ludzi „z zewnątrz”. Nasilają się migracje w poszukiwaniu pracy, nauki, lepszych warunków egzystencji, odpoczynku. Dzięki coraz większej otwartości granic, nowoczesnym technologiom, bardziej dostępnym środkom transportu i komunikacji, zmniejsza się dystans dzielący kraj ojczysty od miejsca obecnego przebywania migrantów. Można mieszkać w innym państwie, będąc jednocześnie w stałym, codziennym kontakcie z krajem pochodzenia. Nie trzeba przy tym zbyt często podróżować do ojczyzny, aby w pełni uczestniczyć w róż­ nych wymiarach toczącego się w niej życia (Posem-Zieliński 2005, s. 80). Jest to zasadnicza różnica pomiędzy współczesnymi a, jeszcze do niedawna najpopular­ niejszymi, stylami życia migrantów, dla których wyjazd za granicę był na ogół następstwem dramatycznej decyzji, oznaczał czasową (najczęściej długotrwałą) lub stałą izolację od rodziny, języka, kultury i w rezultacie prowadził często do asymilacji w społeczeństwie osiedlenia. �92 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL Obecnie, na skutek stałego balansowania pomiędzy krajem pochodzenia a kra­ jem nowego zamieszkania, kształtuje się transnarodowa przestrzeń społeczna, w której stale cyrkulują transmigranci. Jak trafnie zauważała Ewa Budakowska, „zjawisko transnarodowości można uznać za nowy fenomen naszych czasów w sensie wysokiej intensywności wymiany, ponadnarodowych modeli powiązań, wielorakości form aktywności, i ponadgranicznych kontaktów. W warunkach transnarodowych następuje transgresja granic modernistycznego państwa narodo­ wego wraz z przypisanym mu modelem tożsamości zbiorowej i celebracja przy­ jemności czerpanej z różnorodności. Paradygmat transnarodowości pozwala na prowadzenie wielomodelowego stylu życia, opartego na rozbudowanej sieci ponad­ granicznych powiązań” (2005, s. 51). Jednym z wyznaczników transnacjonalizmu są nowe strategie adaptacyjne migrantów. W przypadku transmigrantów często nieużyteczne stają się dotych­ czasowe formy opisu zjawisk migracyjnych (lub konieczne byłoby ponowne zde­ finiowanie niektórych z nich) i ich skutków, np. imigracja, emigracja, akulturacja, asymilacja. Dawne procesy stopniowej asymilacji i akulturacji ustępują wyraźnie funkcjonalnej adaptacji i częściowej tylko integracji z krajem aktualnego zamieszki­ wania. Według Budakowskiej transnacjonalizm sytuuje migrantów w płaszczyźnie bardziej hybrydalnych, nakładających się na siebie tożsamości niż wcześniejszych dualnych układów pomiędzy środowiskiem wychodźczym i państwem przyjmu­ jącym. Jednostka może mieć teraz kilka kulturowych afiliacji, charakteryzujących ją jak członka takiej czy innej zbiorowości (2005, s. 51). Transmigranci są elastyczni, po przybyciu do nowego kraju tworzą grupy (kręgi krewniacze, przyjacielskie, zawodowe, organizacyjne, etnoreligijne) poszukujące dla siebie bezpiecznych nisz. Równocześnie w różnorodny sposób utrzymują wie­ lostronne kontakty zawodowe, rodzinne, informacyjne, polityczne, towarzyskie z ludnością i krajem swego pochodzenia. W ten sposób uczestniczą w życiu kilku państw jednocześnie, nie czują się wyobcowani i wykorzenieni, często nadal za­ chowują podwójne obywatelstwo, przemieszczają się pomiędzy dwoma światami. Ich dzieci - zwykle wychowane w dwóch kulturach, z łatwością mogą poruszać się w obu kontekstach i planować swą karierę zawodową np. w ojczyźnie ojców (Posern-Zieliński 2005, s. 80). Dodać jeszcze należy, że współczesna dwukulturowość różni się od dotychcza­ sowej, charakteryzującej się niepełnym, połowicznym funkcjonowaniem w dwóch kulturach, prowadzącym często do podwójnej marginalizacji kulturowej, a w konse­ kwencji i społecznej. Stanowiła ona najczęściej etap przejściowy w procesie pełnej asymilacji. Transnacjonalizm natomiast wiąże się z dwukulturowością, rozumianą jako pełne uczestnictwo w dwóch kulturach, będące na ogół stanem trwałym. We­ dług Babińskiego, taki stan rzeczy wynika ze wzrostu wykształcenia migrantów, posiadania przez nich w pełni wykrystalizowanej tożsamości narodowej, coraz lepszego przygotowania językowego i kulturowego do zamieszkania w nowym kraju, zwiększającego się partnerstwa i kompatybilności różnych kultur, w obrębie powtarzającego sięuniwersum kultury globalnej (2007, s. 117-118). Stephen Castles i Mark J. Miller (1993) określili ubiegłe stulecie mianem „wieku migracji”. Tymczasem transnacjonalizm, jak ocenia Babiński j est doświadczeniem �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 93 najnowszej, trwającej mniej więcej przez ostatnie ćwierćwiecze wielkiej fali migra­ cji międzynarodowych (2007, s. 116). Jego korzenie sięgają więc końca wieku XX, ale, szczególnie w Polsce, dynamiczny rozwój tego zjawiska możemy obserwo­ wać od początku XXI wieku. Pojawianie się zjawiska transnacjonalizmu wiązało się z przemianami systemowymi (lokalnymi i europejskimi) w latach 1980. i 1990. oraz m.in. napływem coraz większej grupy biznesmenów, zakładających filie zagranicznych przedsiębiorstw. Jego rozwój nasilił sie po przyjęciu do Unii Euro­ pejskiej nowych państw członkowskich w 2004 roku. Wówczas wzmogły się wy­ jazdy za granicę Polaków, wśród których wielu można uznać za transmigrantów, jak i nastąpił większy napływ migrantów do Polski. Największy wpływ na po­ większenie środowiska transnationałs w Polsce miało jednak wejście do strefy Szengen (2007 r.) i otwarcie granic. Zagadnienie transnacjonalizmu nie było dotąd w Polsce przedmiotem pogłę­ bionych studiów etnologicznych, choć jest to zjawisko coraz bardziej powszechne. Z tego powodu podmiotem moich badań, prowadzonych od roku 2007 byli nie­ mieccy transnationałs przebywający w Poznaniu1. Wybrałam Niemców ze względu na długą tradycję ich obecności w Wielkopolsce oraz dlatego, że właściwie od zawsze stanowili oni (i stanowią nadal) największą grupę cudzoziemców w Wielko­ polsce12. Najistotniejszy był jednak fakt, iż wśród migrantów zdecydowanie do­ minują właśnie transmigranci. Szczególnie interesującą grupą respondentów okazali się biznesmeni, nazywani słusznie przez Roberta Kinga (1996) „nową odmianą przywódczych nomadów”. Wśród respondentów byli także studenci, artyści, pisarze, osoby poszukujące w Polsce swoich korzeni (zarówno mające przodków Polaków, jak i Niemców). Przedstawiony materiał skłania do stawiania pytań o strategie adaptacyjne nie­ mieckich transnationałs z kręgu biznesowego, o ich konfrontacje z wyobrażenia­ mi i stereotypami o Polsce oraz o style życia jakie przyjęli, balansując pomiędzy Polską a Niemcami. Podstawę badań terenowych stanowił paradygmat zwany interpretatywnym, alter­ natywnym, czy symboliczno-interpretującym3. Kolejnym założeniem było uznanie 1 W artykule wykorzystano materiały zabrane w ramach grantu MNiSW (nr NN109217436), pt. „Transnarodowość w kontekście polsko-niemieckim. Niemcy w Poznaniu i Polacy w Berlinie”. 2 Określenie liczby niemieckich transmigrantów, zwłaszcza biznesmenów, podróżujących często pomiędzy Polską a Niemcami nie jest możliwe, ponieważ zgodnie z obowiązującym prawem osoby te mogą bez ograniczeń poruszać się pomiędzy własnym krajem i Polską oraz podejmować pracę bez jakiegokolwiek zezwolenia (http://mswia.gov.pl/portal.php?serwis=pl&dzial=56&id=1676&search= 32623; http:/Avww.mpips.gov.pl/index.php?gid=557&news_id=1426). Jednak już na podstawie ilości oddziałów niemieckich firm w Wielkopolsce, w których z reguły w kadrze menedżerskiej znajdują się przedstawiciele rdzennej firmy z Niemiec, można wnioskować, że jest to niemała grupa. Wielu z nich skupionych jest wokół prężnie działającego w Poznaniu DWK - Deutsch-Polnisches Wirtschftskreis, organizacji mającej na celu nawiązywanie współpracy pomiędzy polskimi i niemieckimi przedsiębiorstwami. Jednak ponieważ organizacja ta nie prowadzi rejestru imiennego członków, lecz rejestr firm, także od niej nie można uzyskać choćby szacunkowych danych. 3 Zgodnie z nim obiektywna rzeczywistość istnieje, jednak nie jest możliwe jej poznanie i pełny, obiektywny opis. Każdy sposób myślenia jest bowiem uwikłany w konkretny czas i przestrzeń, za każdym razem sposób widzenia rzeczywistości wydaje się człowiekowi jak najbardziej naturalny. �94 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL procesualnego charakteru rzeczywistości społecznej, tzn. przyjęcie stanowiska, że zjawiska nie dzieją się same z siebie, lecz są kształtowane stopniowo przez ich uczestników we wzajemnych interakcjach. Także pojęcia służące do ich opisu nie posiadają waloru obiektywności, lecz należą do społecznie skonstruowanej rzeczy­ wistości. Zadaniem badacza jest stwierdzenie w jaki sposób są one konstruowane. W badaniach za podstawowe narzędzie badawcze posłużyła mi metodologia teorii ugruntowanej4, będącą konsekwencją założeń teoretycznych paradygmatu interpretatywnego. Zastosowałam metodę wywiadu ustrukturyzowanego (o walorach wykorzystania tej metody w badaniach nad migrantami pisali szerzej autorzy pracy Z zastosowań technikjakościowych w badaniach nad migracjami (Antoniewski i in. 2000), który mówiąc w skrócie przypomina tak, jak zwykły wywiad pogłębiony, swobodną rozmowę, choć jednocześnie każdy z wywiadów powinien stanowić od­ powiedź na te same, pytania, kluczowe dla zdobycia interesującej badacza wiedzy. Transanacjonalizm jest między innymi rezultatem migracji motywowanych ekonomicznie5. Co charakterystyczne, znaczącą grupę wśród transnationals sta­ nowią ludzie, którzy nie migrują w celu spełnienia podstawowych potrzeb egzys­ tencjalnych, jak to było w przypadku mających miejsce w poprzednich stuleciach, tradycyjnych wyjazdów „za chlebem” Przeciwnie, są to często osoby wykształ­ cone, dobrze sytuowane, mające ugruntowaną pozycję zawodową w swoim kraju. W wielu przypadkach migracja jest m.in. rezultatem trwającego już od dziesięcio­ leci tzw. „drenażu mózgów”, polegającego na przyciąganiu wysokiej klasy specja­ listów z państw mniej rozwiniętych przez wyżej rozwinięte kraje, poprzez ofero­ wanie im korzystniejszych niż w kraju macierzystym warunków życia. W Polsce (tak jak w wielu innych krajach) największą grupą transmigrantów motywowanych ekonomicznie, są wykwalifikowani pracownicy dużych, często globalnych korporacji, delegowani za granicę. Osoby te przyjechały tu w ściśle Obrazowo ujmują to przekonanie Peter L. Berger i Thomas Luckmann; „co jest «rzeczywiste» dla tybetańskiego mnicha, może nie być rzeczywiste dla amerykańskiego biznesmena” (1983, s. 173). To w jaki sposób widzimy swój świat jest uwarunkowane wprawdzie czasem i miejscem, w którym żyjemy, ale przede wszystkim konstytuuje się w codziennym dialogu z innymi ludźmi. Pogląd ten nazywany jest społecznym tworzeniem rzeczywistości, co, jak mówi Barbara Czamiawska, oznacza uznanie ludzkiej percepcji za jeden z elementów tworzenia rzeczywistości i jedyne dostępne na­ rzędzie do jej poznania (1983, s. 33). 4 Metodologia ta (opracowana i opisana przez Bameya Glasera, Anselma Straussa) polega na budowaniu teorii w oparciu o systematycznie zbierane dane empiryczne. Teoria jest tutaj zatem pochodną analiz danych empirycznych. Propozycje teoretyczne nie są więc budowane metodą logicz­ nie dedukcyjną w oparciu o wcześniej przyjęte aksjomaty bądź założenia. Teoria wyłania się tutaj w trakcie systematycznie prowadzonych badań terenowych, z danych empirycznych, które bez­ pośrednio odnoszą sie do obserwowanej części rzeczywistości społecznej. Hipotezy, pojęcia i włas­ ności pojęć są budowane w trakcie badań empirycznych oraz w trakcie badań są one modyfikowane i weryfikowane. Tak więc budowanie teorii jest ściśle związane z samym długotrwałym procesem badawczym (Konecki 2000). 5 Wśród poznańskich transnationals obok reprezentantów środowiska biznesowego znajdują się także migranci należący do innych kategorii społecznych: studenci, pracownicy naukowi, artyści, osoby posiadające korzenie polskie lub niemieckie (potomkowie Niemców mieszkających niegdyś na terenie dzisiejszej Polski). Każda z tych grup ma swoją specyfikę, przybiera inną strategię adap­ tacyjną, w określony sposób konfrontuje stereotypowe myślenie o Polakach z doświadczaną osobiś­ cie rzeczywistością. �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 95 określonym celu, do ich zadań należy np.: dokonanie restrukturyzacji, moderniza­ cji firmy, rozwinięcie nowej gałęzi produkcji, promowanie określonych produk­ tów, przeszkolenie pracowników, kontrola wyników działania, niekiedy założenie od podstaw filii firmy, itd. Są to przeważnie dobrze wyedukowani i doświadczeni eksperci: menedżerowie, specjaliści do spraw marketingu, reklamy, prawa między­ narodowego, itd. Grupę tworzą głównie mężczyźni, mieszczący się w przedziale wiekowym: 30-50 lat. Niektórzy żyją w związkach mieszanych z Polkami. Część jest stanu wolnego lub ma żony/partnerki w Niemczech. Większość biznesmenów przebywa na kontraktach trwających od kilku do kilkunastu lat. Artykuł prezentuje wstępne wyniki badan, którymi objęto 12 respondentów ze środowiska biznesu. Wybrana metoda wywiadu ustrukturyzowanego okazała się skuteczna w pozyskaniu informacji, choć wielu informatorów oczekiwało ankiety, którą można szybko wypełnić, a nie dłuższego dialogu wymagającej większego zastanowienia i głębszej refleksji. Rozmowy z biznesmenami odbywały się w ich biurach, przy czym miejsce to w każdym przypadku proponowali rozmówcy, nie biorąc pod uwagę innej możliwości. Jak już wspomniałam respondenci są osobami piastującymi wysokie stanowiska i nie dysponującymi dużą ilością wolnego czasu. Terminy spotkań trzeba było niejednokrotnie przekładać, dostosowując się do ich terminarzy i planów zawodowych. Propozycja spotkania w biurze miała także, jak przypuszczam, inny cel. Chodziło o pokazanie prestiżu - gabinety stanowią swoiste wizytówki firm, widomy znak władzy - często znajdują się w drogich lokalach, są luksusowo lub awangardowo wyposażone. W niektórych przypadkach miejsce nadawało ton rozmowie. Dosyć często rozmówcy wypowiadając się o problemach wynikających z różnic w podejściu do pracy w Poznaniu i Niemczech, przybierali postawę autorytetów, ekspertów, którzy znaleźli sposób na ich przezwyciężenie. W tych sytuacjach dawano mi do zrozumienia, że Polacy muszą się jeszcze wiele nauczyć od swoich przełożonych, pochodzących z kraju w którym biznesem rządzą bardziej „cywilizowane” reguły. Główną motywacją podjęcia pracy w Polsce przez niemieckich biznesmenów są bardzo atrakcyjne warunki finansowe proponowane przez firmę macierzystą. Kolejnym elementem zachęty jest awans zawodowy. Z reguły Niemcy osiągają w Polsce stanowiska wyższe od zajmowanych w kraju. Wyjazd za granicę daje więc szansę na szybsze osiągnięcie kolejnych szczebli kariery. Często delegowanym pra­ cownikom pozostawia się wiele swobody w opracowaniu strategii funkcjonowania firmy, co jest przez nich cenione na równi z wysokimi zarobkami i awansem, stwa­ rza bowiem możliwość błyskotliwego pokazania kolejnych predyspozycji, umiejęt­ ności i kompetencji. Za typową można uznać wypowiedź dyrektora niemieckiego banku w Poznaniu: Szukałem nowych wyzwań, ponieważ w Niemczech w moim miejscu pracy, na moim stanowisku nie widziałem żadnych perspektyw. Miałem natomiast możliwość podjęcia nowych zadań za granicą. I bank [...] miał ofertę pracy za granicą, w Polsce, więc się postarałem i dostałem tę pracę. [.. .]6 6 Wszystkie wywiady wykorzystane w artykule przeprowadzone zostały w języku niemieckim, tłumaczenie - autorka. Na prośbę respondentów pominięto ich imiona i nazwiska, które są znane autorce. �96 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL Dla większości biznesmenów z Niemiec Poznań jest pierwszym zagranicznym miejscem pracy. Zdarzają się jednak osoby takie jak, np. dyrektor dużego kon­ cernu, który wcześniej przez kilka lat pracował w USA a następnie był odpo­ wiedzialny za rozwój w Europie Wschodniej. Przed 12 laty jego biznesplan doty­ czący strategii firmy w Polsce okazał się najlepszy i tym sposobem respondent znalazł się w Poznaniu. Istnieje również grupa niemieckich biznesmenów, którzy początkowo przyjechali tu w zupełnie innym celu i dopiero po pewnym czasie, już na miejscu, zajęli się działalnością ekonomiczną. Na przykład jedna z niewielu w środowisku biznesowym kobieta przyjechała do Poznania jako nauczycielka języka niemieckiego. Pomysł na własną firmę zrodził się po kilku miesiącach pobytu w Polsce. Kolejną grupę migrantów tworzą dzieci Niemców, którzy po wojnie wyemigrowali z Polski lub potomkowie polskich emigrantów urodzeni w Niemczech. Osoby te rozpoczęły pracę w Polsce najczęściej dzięki kontaktom rodzinnym i przyjacielskim. Świadomość wysokiej pozycji zarówno w hierarchii biznesu, jak i w ogóle w społeczeństwie i wiążące się z nim duże poczucie własnej wartości sprawiają, że dla badaczy stosunkowo dużym problemem jest dotarcie do respondentów. Na­ wiązanie kontaktu dodatkowo utrudnia fakt, iż Niemcy z reguły bardzo chronią swoją prywatność. Cechą kulturową tej grupy, różniącąjąw sposób zasadniczy od Polaków, jest bezwzględne rozdzielenie pracy od życia prywatnego (Hampden, Trompenaars 2006, s. 236-239). Badani obawiają się więc pytań niewygodnych dla nich z racji piastowanego stanowiska, nazbyt wkraczających w sferę prywatną. Nie chcą zaszkodzić wizerunkowi firmy poprzez niefortunną wypowiedź, a praca, oddanie firmie jest dla nich priorytetem, dla którego przeoiganizowali swoje życie. Ostrożnie dzielą się głębszymi spostrzeżeniami i refleksjami, również dlatego że, jak sądzą, nie zawsze są one przyjemne dla badaczki-Polki. Z tego względu, aby nawiązać kontakt z respondentami, konieczne jest długotrwałe wypracowywanie zaufania, wejście w system personalnych powiązań, rekomendacji i znajomości. Jednocześnie należy podkreślić, że osoby te są niezwykle cennymi rozmówcami. Niemieckich biznesmenów łączą nie tylko wysokie ambicje zawodowe i finansowe, ale i chęć przeżycia „przygody życia”, którą ma im zapewnić pobyt za wschodnią granicą. Stąd wynika ich autentyczne zaciekawienie Polską i Polakami. Prowadząc wywiady często spotykałam takie wypowiedzi na temat okoliczności przyjazdu: To była prawdziwa przygoda, obok zawodowych wyzwań nie miałem, pojęcia o tym, co mnie w Połsce czeka; zawsze z ciekawością czekałem na nowe możliwości. Na to, żeby móc poznać coś nowego. Wnikliwe obserwacje menedżerów są szcze­ gólnie interesujące dla badacza. Jak się okazuje również pracodawcy wysyłający pracownika za granicę coraz bardziej dostrzegają, że obok predyspozycji natury zawodowej (z którymi wiążą się m.in. typ i poziom wykształcenia, posiadana wiedza, doświadczenie i umiejęt­ ności, jakimi się dysponuje), wskazane okazuje się nabycie stosownej wiedzy, umiejętności, i kompetencji pomocnych w dostosowaniu się do panujących w da­ nym kraju norm kulturowych. Przydatne jest także rozbudowanie predyspozycji natury osobowościowej m.in. takich jak: świadomość różnic, wrażliwość kulturowa, �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 97 empatia, odporność na stres, zdolność do przyjęcia postawy zadaniowej, elastycz­ ność adaptacyjna (Miś 2002, s. 147). Jak już wspomniałam, w czasie pobytu w Polsce cudzoziemcy - transnationałs koncentrują się nie tylko na kwestiach ekonomicznych, ale bacznie obserwują Pola­ ków w ich codziennych zachowaniach. Te obserwacje specyfiki życia są następ­ nie uwzględniane m.in. w organizowaniu działania przedsiębiorstwa, delegowaniu zadań, prowadzeniu akcji promocyjnych, itd. Coraz większą grupę menedżerów do wykorzystania różnic kulturowych w pracy przygotowuje odbyty jeszcze w Niemczech, tzw. trening międzykulturowy7. Na ogół jednak zdobywanie szerszej wiedzy o kraju migracji zaczyna się w tej grupie dopiero po przyjeździe, w przeciwieństwie np. do studentów niemieckich, którzy dowiadując się o możliwości wyjazdu, często już w Niemczech zaczynają uczyć się języka, szukać kontaktu z Polakami, przeglądać Internet, czytać prasę na temat Polski8. Większość respondentów-biznesmenów nigdy wcześniej nie była w Polsce. Tym samym osoby te nie miały zbyt dużego pojęcia o kraju, do którego się udawały i posiadały wiedzę opartą na stereotypowym postrzeganiu. Decyzję o migracji respondenci musieli na ogół podjąć w krótkim czasie i tym tłumaczyli swoje „nieprzygotowanie” kulturowe. Jeden z menedżerów mówił: wcześniej nie miałem w ogóle żadnych związków z Polską. Nie byłem nawet turystycznie w Europie Wschodniej. W 1990 roku poje­ chałem po raz pierwszy do Niemiec Wschodnich. [...] Amerykę całą zjechałem od Kanady na północy po Chile na południu. Podróżowałem po Azji, byłem w Afryce. Wszędzie na świecie, ale nie w Europie Wschodniej. W 1994 roku udałem się w pierwszą podróż do Europy Wschodniej, do Pragi. A później w tym samym roku do Warszawy i Poznania. Także inny biznesmen stwierdzał: Nie miałem żadnego wyobrażenia o tym, czym jest Polska. Z kolei jedna z niemieckich menedżerek wspominała: zanim tu przyjechałam Polska wydawała mi się bardzo niebezpieczna. Kiedy szłam w Poznaniu na pierwsze spotkanie z klientem, a było to wieczorem, zabrałam ze sobą nóż sprężynowy, tak na wszelki wypadek, gdyby ktoś chciał mnie napaść po drodze. Może dzisiaj brzmi to śmiesznie i ja się tego teraz strasznie wstydzę, ale faktem jest, że tak było. Oparte na stereotypach informacje o Polsce były powodem niepokoju zarówno Niemców udających się do Polski, jak i ich rodzin i znajomych. Jeden z biznesme­ nów mówił: Ja się nie bałem ale znam kolegów, którzy obawiali się przed swoim pierwszym przyjazdem do Polski [...]. Inny z respondentów wspominał: Wśród moich znajomych, rodziny było zaskoczenie, dlaczego akurat Polska. W Niemczech Polska postrzegana jest jako Entwicklungsland, leżący we Wschodniej Europie, o niskim poziomie życia. Niektórzy nie mogli zrozumieć dlaczego nie chciałem wyjechać do Ameryki, Australii, Azji tylko akurat do Polski. 1 Nierzadko jednak ugruntowuje on jedynie stereotypy i uprzedzenia (nie tłumacząc ich źródeł czy mechanizmów działania), nakierowany jest bowiem jedynie na osiągnięcie zysku, przy wyko­ rzystaniu różnic kulturowych. 8 Na podstawie wywiadów autorki z Niemcami studiującymi na UAM, przeprowadzonych w latach 2007-2009. �98 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL Jeden z badanych miał przed przyjazdem do Polski obawy, jak twierdził głębszej natury, a w rzeczywistości odwołujące się do stereotypu o odwiecznej wrogości pomiędzy obydwoma narodami: Nie bałem się tych rzeczy, które są stereotypami. Bałem się głębszych rzeczy. Jestem świadomy tych rzeczy które stoją pomiędzy narodami. W historii było wiele momentów, kiedy Polacy i Niemcy stawali prze­ ciwko sobie. Od Średniowiecza po najnowszą historię, X IX wiek, czasy pruskie, czasy nazistowskie. To są rzeczy, których ludzie są w sposób oczywisty świadomi. [...] To są emocje, z którymi my [Niemcy w Polsce] jesteśmy konfrontowani. Jak pisał Robert Cyrus, stereotypy narodowe to wyobrażenie, że pewna naro­ dowość lub społeczność etniczna jest wyraźnie wyposażona w określone cechy osobowe. Stereotypy są odporne na zmianę, zakorzenione we wspólnocie i działają automatycznie. Takie trwałe wyobrażenia są „uruchamiane” w określonych sytua­ cjach przez stymulatory nabierające znaczenia w obliczu innych możliwych inter­ pretacji (2004, s. 208). Ten mechanizm zadziałał także w przypadku badanych respondentów, dla których bodźcem do rozliczenia się ze stereotypami, stał się komunikat o wyjeździe do Polski. Większość z nich starała się nie ulegać obiegowym opiniom, co jednak, jak wynikało z dalszych relacji respondentów na temat np. specyfiki życia w Polsce czy pracy (o czym w dalszej części artykułu), nie zawsze było możliwe. Inni otwarcie przyznawali się do obaw, że prawdziwe okażą się niektóre z obie­ gowych opinii. Dowodem może być ostatnia przytoczona powyżej wypowiedź. Już po przyj eździe respondenci zaczęli odkrywać „oczywistości” i „nieoczywistości” kulturowe. Według Luizy Słodownik kultura „oczywista” to ta, której uczymy się od najwcześniejszego dzieciństwa, która staje się dobrze znana, nie wymaga analizy i zastanowienia, oglądania od zewnątrz (2006, s. 24). Jak pisał Geert Hofstede, rodzima kultura wyposaża jednostkę w jej podstawową „materię” rzeczywistości myślowej. Dostarcza pojęć, schematów pojęciowych wraz z okreś­ loną koncepcją świata, jak również normami, zasadami, regułami, wyobrażenia­ mi, przekonaniami, wierzeniami, stereotypami, uprzedzeniami oraz wszelkimi czynnikami kognitywnymi, na podstawie których człowiek formuje swoje sposo­ by zachowania. Ta „oczywistość” sprawia, że zasady kultury własnej, uznawane są za naturalne i w znacznym stopniu nie podlegają zakwestionowaniu. Daje to poczucie bezpieczeństwa i pewności siebie (Hofstede 2000, s. 40). Renata Winkler podkreśla, że człowiek poprzez własne działania może modyfikować kulturę, choć zintemalizowane przez niego elementy (właściwe dla środowiska, w którym został wychowany) warunkują jego zachowanie na poziomie podświa­ domości (2008, s. 103). „Oczywistość” podlega zawieszeniu w momencie kontaktu z obcością, niosącą w sobie alternatywy wobec tego, co zostało przyswojone w ramach kultury włas­ nej. Kultura obca wprowadza pluralizm wartości i zmusza do refleksji, do dokony­ wania wyborów lub do konfrontacji ze świadomością, że inni ludzie opowiadają się za innymi wartościami. W ten sposób wartości kultury własnej przestają być jedynymi słusznymi i niekwestionowanymi, przestają być „oczywiste”, gdyż ich wybór będzie wymagał uzasadnienia (Słodownik 2006). �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 99 Już pierwsze dni pobytu moich rozmówców w Polsce zweryfikowały wiele obie­ gowych opinii znanych z Niemiec. Za nieprawdziwy uznano stereotyp mówiący 0 polskim niezorganizowaniu. Na ogół firmy załatwiały za biznesmenów drobne formalności związane z przyjazdem. Na gości czekały wynajęte mieszkania, hotele. W wielu przypadkach wyznaczona osoba towarzyszyła im w pierwszych dniach, pokazując w jaki sposób poruszać się po mieście, załatwiać codzienne sprawy, np. zakupy, rachunki. Uznano to za potwierdzenie innego, tym razem pozytywnego stereotypu na temat gościnności Polaków. Pierwszym poważnym problemem, na jaki natrafili migranci, okazała się ko­ nieczność porozumiewania po polsku. Co ciekawe, żaden z respondentów, poza tymi którzy mają polskie korzenie, nie tylko nie znał przed przyjazdem języka polskiego, ale i nie uświadamiał sobie, że będzie to poważną przeszkodą w kon­ taktach z Polakami i to nie koniecznie z powodu ich słabej znajomości języków obcych. Janusz Anusiewicz pisał, że język wobec kultury posiada charakter za­ równo warunkujący, jak i zależny (1991, s. 20). Jest uznawany zarazem za funda­ ment, przejaw, implikator i wytwór danej kultury. Według Benjamina L. Whorfa „każdy język stanowi odmienny, rozległy system wzorów sankcjonujących kul­ turowe kategorie i formy, za których pośrednictwem nie tylko porozumiewamy się ale co więcej, analizujemy rzeczywistość” (1982, s. 339). Autor zauważał, że język zawiera w sobie i narzuca w ramach danej kultury sposób konceptualizacji 1 strukturalizacji rzeczywistości. Określa on sposób jej kategoryzacji, taksonomizacji, oglądu i co najważniejsze, wartościowania. Co więcej stanowi nie tylko narzędzie interpretacji wzorów kulturowych, ale też wykładnię niejęzykowych sys­ temów semiotycznych (takich jak obrzędy, znaki grzecznościowe itp.) (tamże, s. 18-19). Innymi słowy struktura wyuczonego języka ojczystego kształtuje w danej społeczności językowej pewne zwyczaje myślowe, modeluje jednostkowy i zbio­ rowy sposób widzenia świata (jego rozumienie i interpretację). Z tego powodu, j ak zauważają badacze, na poziomie werbalnym barierą w kon­ takcie osób wywodzących się z różnych kultur mogą okazać się nie tylko brak umiejętności lub błędy popełniane w czasie tworzenia i w rozumieniu dowolnych wypowiedzi. Istotny jest też sposób w jaki za pomocą języka próbuje się wywrzeć określony wpływ na partnerów interakcji, niewłaściwe dostosowanie zachowania werbalnego do pełnionej roli i rodzaju czy kontekstu sytuacji społecznej. Przeszko­ dą może być nawet nieznajomość przysłów i aforyzmów, stereotypów społecznych, kategorii tabu komunikacyjnego, rodzajów eufemizmów, slangu występującego w określonej grupie społecznej, czy zawodowej, specyfiki poczucia humoru danej społeczności, znamiennych dla danej zbiorowości typów rytuałów słownych (Goddar, Wierzbicka 2001, s. 177-181; Marcjanik 1994, s. 77; Ferraro 2002, s. 65—69)9. Po krótkim czasie także te „głębsze konieczności” poznania języka stały się jasne dla niemieckich biznesmenów. Firmy goszczące menedżerów już w pierwszych 9 O relacjach pomiędzy kulturą i komunikowaniem się pisali szeroko m.in. Edward Twitchell Hall (1987; 2001), Richard R. Gesterland (2000), Geert Hofstede (2000), Fons Trompenaars i Charles Hampden-Tumer (2005). �100 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL tygodniach pobytu na ich życzenie organizowały naukę języka polskiego. Najczęś­ ciej spotykaną formą były indywidualne lekcje u lektora, które odbywały się w firmie, niekiedy nawet w wymiarze kilku-kilkunastu godzin tygodniowo. Ewa Nowicka wyróżniła dwie zasadnicze strategie życiowe, jakie może przy­ jąć cudzoziemiec, przybywający do obcego kraju: jedna z nich ma charakter za­ daniowy, druga asymilacyjny. W pierwszym przypadku kontakty społeczne trak­ towane są głównie jako środek do uzyskania określonego rezultatu. Cel wyznacza ich zakres. Relacje ograniczane są do takich, które mogą okazać się przydatne. Osoby przyjmujące drugą strategię zabiegają o nawiązanie kontaktu ze środo­ wiskiem miejscowym nie licząc na to, że coś przez to zyskają, dążą do bezin­ teresownego utrzymywania bliskich stosunków (Halik, Nowicka 2002, s. 13-17). Pierwszy model można zaobserwować np. u niektórych studentów niemieckich (i nie tylko niemieckich) przebywających w Poznaniu na stypendiach. Często nie podejmują oni z Polakami jakiegokolwiek kontaktu, za to otaczają się innymi Niemcami przybywającymi w Poznaniu lub stypendystami z innych krajów, two­ rząc stosunkowo zamknięte kręgi. Badanym przeze mnie biznesmenom, nie zdarzało się natomiast minimalizować kontaktu z Polakami. Wprost przeciwnie, większość włożyła wiele energii, aby ich możliwie jak najlepiej poznać. Na przykład jeden z menedżerów, mając do dyspozy­ cji luksusowe auto służbowe, jeździł do pracy tramwajem, chcąc poobserwować, jak zachowują się ludzie w codziennych sytuacjach. Inny biznesmen w tym samym celu odbywał co wieczór długie spacery i codziennie wychodził ze współpracow­ nikami na wspólny obiad w barze mlecznym. Wszyscy migranci od początku sta­ rali się sami robić zakupy, załatwiać sprawy w urzędach. Była to, jak przyznawali, dodatkowa okazja, aby poznać Polaków. Jak wynika z wywiadów, Niemcy przyjęli tym sposobem na ogół najrzadziej stosowaną, choć ocenianą przez specjalistów jako wysoko skuteczną, metodę przezwyciężania interkulturowych problemów - uczenia się kultury. Jurgen Bolten rozumie przez to permanentną gotowość do interkulturowej nauki, otwartość w stosunku do tego, co obce (2006, s. 136). Niemcy najczęściej wyrażali chęć mieszkania w bezpośrednim sąsiedztwie Polaków nawet jeśli wiązało się to z niższym standardem mieszkania. Obecnie zale­ dwie jeden z moich rozmówców mieszka w Polsce i równocześnie w Niemczech, gdzie spędza każdy weekend z rodziną. Z obserwacji trenerów międzykulturo­ wych wynika, że właściwie przestał istnieć obowiązujący jeszcze około dziesięć lat temu model życia, polegający na pracy w systemie Mo-Mi, czyli Montag (poniedziałek) - Mittwoch (środa), po 20 godzin na dobę przez 3 dni i wyjeździe do Niemiec na pozostałe dni tygodnia10. Większość respondentów pozostaje w tej chwili w Polsce przez cały okres trwania kontraktu. Zamiast wyjazdów migranci wybierają częsty kontakt mailowy lub telefoniczny z rodziną i przyjaciółmi. Jak wspominałam, już pierwsze spotkania z Polakami oznaczały dla wielu Niemców utratę „oczywistości kulturowej”. Bardzo szybko dostrzegali różnice w realiach życia w Polsce i w Niemczech, w zachowaniach, sposobach reagowania 10 Wywiad z Ellą Griinefeld, trenerką z Internationales Menagement Trainings. �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 101 w codziennych sytuacjach. Jeden respondentów mówił: na początku Polacy wyda­ wali mi się egoistyczni, skoncentrowani na sobie. Widziałem to w tramwaju, me­ trze, to było takie wrażenie, kiedy nie znałem języka polskiego. [...] Było wiele rzeczy, do których nie byłem przyzwyczajony. [...] Zaskakujące były dla mnie duże różnice widoczne na ulicach. Starsze kobiety, które na ulicach sprzedawały kwiaty po złotówce, aby kupić sobie kostkę masła. A z drugiej strony widziałem prze­ jeżdżające koło nich mercedesy. To było bardzo przygnębiające. Uchwycenie różnic i podobieństw w pierwszych tygodniach pobytu w obcym miejscu jest na ogół bardzo powierzchowne i dotyczy tych zjawisk kultury, które są najbardziej wyraźne i łatwo dostrzegane. Stosunkowo bezproblemowo można zatem zaobserwować elementy, takie jak: język, codzienne zachowanie, strój. Od­ krywanie głębszych wymiarów kultury sprawia dużo większą trudność. Przykła­ dem może być wspomniana już kwestia porozumienia językowego. Jak twierdzą biznesmeni, nawet poznanie podstaw języka polskiego tylko pozornie ułatwiło kontakt z Polakami, którzy np. wydawali się z niechęcią reagować na wydawane im polecenia. Menedżerowie nie wiedzieli, że w były one w odczuciu pracowników zbyt kategoryczne, bezpośrednie i mało uprzejme. Kultura polska należy bowiem, jak pisze Anna Murdoch (w świetle koncepcji E. Halla), do kultur wysoko kontek­ stowych, co wskazuje na nasycenie procesów komunikacyjnych środkami pozawerbalnymi i pośrednimi oraz wysoki stopień nasycenia komunikacji werbalnej przysłowiami, odnośnikami do wiedzy kolektywnej (1999, s. 79-80). Ten sposób porozumiewania się różni się zasadniczo od kultur niskiego kontekstu, reprezen­ towanych m.in. przez Niemców, w przypadku których przekaz jest bezpośredni, jasny a znaczenie dosłowne. Biznesmeni już w początkowej fazie pobytu w Polsce uświadamiali sobie tę różnicę. Jak pisała Luiza Słodownik łatwo jest określić zjawiska nieznane, trudniej ziden­ tyfikować nieznane pośród tego, co wydaje się podobne i „oczywiste”. Choć utrata oczywistości odczuwalna jest najsilniej na pierwszym etapie kontaktu z kulturą obcą, nie znaczy to jednak, że jest to doświadczenie jednorazowe. Utrata oczywi­ stości nie ogranicza się wyłącznie do tych uczuć i przeżyć, z których człowiek stykający się z obcością, odmiennością zdaje sobie sprawę, ale i z poczucia włas­ nej niewiedzy i nieznajomości reguł rządzących otoczeniem, w którym się znalazł, poczucia zagubienia i niepewności (Słodownik 2006). Wszyscy respondenci zgodnie twierdzili, że pierwsze tygodnie pobytu w Polsce nie należały do najłatwiejszych, zarówno z powodu nadmiaru nowych bodźców, informacji, plątaniny sprzecznych kulturowo znaków i znaczeń, jak i z przyczyn prozaicznych. Trzeba było nauczyć się poruszać po mieście, wspominano proble­ my z parkowaniem samochodu, rozpoznaniem funkcjonowania komunikacji miej­ skiej. Pod tym względem kłopoty nie ominęły nawet tych respondentów, którzy wcześniej znali Polskę z krótkich pobytów u rodziny, czy osób posiadających pol­ skie lub częściowo polskie korzenie. Respondenci wykazywali się dużą inwencją w radzeniu sobie w nowych sytua­ cjach. Jeden z nich mówił: Problemy językowe rozwiązywałem za pomocą karte­ czek. Najłatwiejsze rzeczy sprawiały mi trudność. Niech pani pójdzie do fryzjera �102 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL nie znając polskiego! Poprosiłem więc moją koleżankę pracy, żeby mi napisała, ja k mają mnie obciąć. Jedną taką kartkę miałem też dla taksówkarza ijeszcze inne na inne sytuacje życiowe. Tak to zorganizowałem, że zakupy robiłem ciągle w jed ­ nym sklepie, po pewnym czasie byłem ju ż tam znany: [recytuje szybko po polsku] „masło, mleko, banany ”, to było stosunkowo łatwe. Po 3^1 tygodniach od przyjazdu cudzoziemcy potrafili już sobie poradzić w co­ dziennych sytuacjach. Kolejny etap adaptacji trwał około pół roku. Większość migrantów doznawała w tym czasie odczuć wyróżnionych i ujętych przez Kalervo Oberga (za: Mikułowski-Pomorski 2006, s. 358-359) w etapy: miesiąca miodo­ wego czyli fascynacji nową kulturą, irytacji i wrogości - kiedy oczekiwania podo­ bieństwa do kraju pochodzenia nie spełniały się, okazywało się, że więcej jest tu kulturowych różnic niż podobieństw, stopniowego dostosowania się, bikulturalizmu - gdy lokalne uwarunkowania stawały się na tyle zrozumiałe, by można było efektywnie funkcjonować11. Wspomniane etapy nie następowały jednak zawsze w kolejności proponowanej przez Oberga u-kształtnej krzywej1112. W niektórych przypadkach adaptacja miała postać liniową: rosła wraz z długością kontaktu kulturowego i pobytu jednostki w obcym środowisku. Innym razem pokrywała się z koncepcją przedstawiającą proces wchodzenia w obcą kulturę w postaci krzywej, która może mieć kształt zbliżony do paraboli. Zgodnie z nią, po pierwszym, stosunkowo trudnym okresie powolnego przystosowania się do nowych warunków, przenikania w otoczenie, następuje bardzo szybka, jeśli nie gwałtowna poprawa samopoczucia i praktycz­ nego funkcjonowania (więcej: Chutnik 2007, s. 68). Podkreślić jednak należy, że duża grupa migrantów właściwie od początku czuła się w Polsce swojsko, nie doświadczając szczególnie dotkliwie różnic kulturowych. Biznesmeni doceniali przede wszystkim wymierne korzyści z pobytu, odczuwali satysfakcję z wyższego niż w Niemczech statusu społecznego, co niwelowało wszelkie niedogodności. Poza tym szybko zauważali efekty swojej pracy. Jeden z respondentów stwierdził: ju ż po trzech miesiącach postanowiłem, że zostanę w Polsce na zawsze. To były powody zawodowe. Miałem tu duże szanse i perspekty­ wy. Praca sprawiała mi o wiele więcej satysfakcji, niż w Niemczech. Tu chodziło o zbudowanie całkowicie nowych struktur. W Niemczech ju ż wszystko istniało i dzia­ łało. Kiedy ma się w perspektywie, że potrafi się samemu coś zbudować, wykazać się kreatywnością, to jest to bardzo pociągające. W Niemczech wtedy w tej branży 11 Jak zauważyła Monika Chutnik, Oberg nie określił granic czasowych kolejnych faz, wypo­ wiedział się natomiast na ten temat Hofstede. Relacjonował on, że osoby wyjeżdżające na krótkie pobyty służbowe, nie przekraczające trzech miesięcy mówią o przejściu w tym niedługim czasie wszystkich trzech początkowych faz: euforii, szoku kulturowego i adaptacji (2007, s. 52). Z kolei według relacji osób przebywających na długich, kilkuletnich kontraktach faza szoku kulturowego trwa rok albo dłużej i dopiero po takim okresie następuje etap adaptacji. 12 U-kształtna krzywa była początkowo omawiana zarówno w odniesieniu do psychicznego samopoczucia i satysfakcji osób zmieniających kraj pobytu, jak również w odniesieniu do postaw, przystosowania się społeczno-kulturowego czy wiedzy na temat kultury goszczącej. Tymczasem emocjonalne, poznawcze i behawioralne składniki adaptacji międzykulturowej czasowo nie pokry­ wają się ze sobą (Chutnik 2007, s. 53). �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 103 [bankowej] zapanowało zwątpienie, kryzys, pesymizm. Na tym tle Polska jawiła się kusząco. Z drugiej strony musiałem zastanowić się, ja k ułożę sobie moje życie pry­ watne. Zdecydowałem, że zostaję. Nie chciałem oglądać Polski tylko z autostrady. Utrata „oczywistości kulturowej” ma charakter procesualny. Na dalszym etapie poznawania obcej kultury jest ona wynikiem odkrycia własnych, błędnych wyobra­ żeń i przekonań, co do tych elementów, które wydawały się jasne, zrozumiałe, a zatem „oczywiste”. Odkrywanie odmienności można więc określić jako ciągle na nowo podejmowane definiowanie (i redefiniowanie) obszarów znanego i nieznane­ go. Tak było także w przypadku poznańskich migrantów. Dopiero z czasem zaczęli oni dostrzegać głębsze różnice w postawach, stylach życia, w pracy, nauce, itd. Co istotne, nie były one jednak w żadnym wypadku na tyle duże, by uniemoż­ liwić porozumiewanie. Jak zauważa bowiem Renata Winkler, stopień zrośnięcia człowieka z kulturą i zróżnicowanie w zakresie zinternalizowanych przez jed­ nostki zbiorów norm, zasad, reguł, wyobrażeń, przekonań, wierzeń, stereotypów, uprzedzeń oraz wszelkich czynników kognitywnych może, w sytuacji kontaktu międzykulturowego, dać o sobie znać w najwyższym stopniu, stwarzając bariery i powodując zakłócenia w procesie komunikowania się a przez to w wymiernym stopniu rzutować na sprawność i skuteczność kooperacji w obrębie danej zbio­ rowości ludzi (2008, s. 104). W miarę upływu czasu dostrzegalnych odmienności było coraz więcej. Podjęto różne działania, służące ich zniwelowaniu albo wykorzystaniu. Obok uczenia się języka, Niemcy poznawali specyfikę komunikowania pozawerbalnego. Różnice dotyczyły kilku kategorii zachowań niewerbalnych: proksemiki, związanej z od­ ległością i przestrzennym usytuowaniem względem siebie partnerów interakcji, haptyki odnoszącej się do wykorzystywania kontaktu fizycznego i dotyku w pro­ cesie konwersacji, kinezytyki związanej z ruchami ciała: gestykulacja, mimika i kategorii wzrokowej, dotyczącej częstości wymiany spojrzeń, ich długości oraz charakteru (więcej: Gesterland 2000, s. 74-85). Wielu respondentów zauważyło, że w kontaktach personalnych Polacy zachowują mniejszy dystans fizyczny, żywiej gestykulują, choć jednocześnie ciszej niż Niemcy mówią, częściej wymieniają uściski dłoni, całują kobiety w dłoń - czego w Niemczech się nie spotyka. Jak mówiono, Polacy niechętnie nawiązują kontakt wzrokowy (choć lubią obserwować innych), a w stosunku do osób im nieznanych, wymianie spojrzeń zazwyczaj nie towarzyszy uśmiech, lecz niechętny, a nawet wrogi wyraz twarzy. Inaczej dzieje się, kiedy osoby wchodzące w kontakt znają się. Niemieccy pracodawcy zgodnie twierdzą, że polscy pracownicy w relacjach z przełożonym potrafią patrząc mu w oczy zgodzić się na wszystko, po to by następnie i tak realizować określony pro­ jekt w sposób przez siebie zaplanowany, nie zważając na wcześniejsze ustalenia. Biznesmeni zauważyli różnice w relacjach międzyludzkich. Wielu miało pro­ blem z łączeniem funkcji dobrego przełożonego z byciem „dobrym kolegą”, co jest w Polsce konieczne dla efektywnego zarządzania zespołem13. Dostrzeżono fakt oceniania przez Polaków ludzi na podstawie ubioru, wyglądu, w skali nie spotykanej 13 Wywiad z Ellą Griinnefeld. �104 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL w Niemczech. Nieznana okazywała się cała gama rytuałów, np. w stosunku do kobiet: całowanie w rękę, ustępowanie miejsca, przepuszczanie w drzwiach, pra­ wienie komplementów. Obcych było szereg gestów i zachowań, np. ostrzegawcze miganie światłami samochodu, jako ostrzeżenie przed policją, uderzenie dłonią w kark, oznaczające zaproszenie do wspólnego wypicia alkoholu, a nawet specy­ ficzna mimika - wielu respondentów mówiło o tym, że ponurzy, wrogo wyglą­ dający Polacy w zdecydowanej większości przypadków przy bliższym poznaniu okazywali się sympatyczni, mili, gościnni i serdeczni. Biznesmeni podkreślali, że z trudem przychodziło im zapoznanie i oswojenie się ze specyfiką zarządzania w Polsce. Jeden z nich mówił: Bardzo szybko przy­ zwyczaiłem się do ludzi tutaj. Ale to było nic. Co innego firma. 1500 współpra­ cowników. Trzeba było się dogadać na różne sposoby z kolegami z zarządu. Trud­ ności sprawiały problemy językowe. Jest różnica w nastawieniu do życia, do pracy. [...] A wszystko zależy od prywatnej motywacji. Nastawienie do pracy zależy od nastawienia do życia. Niemiec pracuje także dlatego, że praca jest ważna, Polak pracuje dlatego, że praca jest ważna a przede wszystkim je j rezultat - pieniądze. [...] W Polsce kształci się dla kształcenia a nie dla zapotrzebowań rynku. [...] muszę to brać pod uwagę i inwestować w dalszy rozwój pracowników. [...] System kształcenia nie wydobywa u Polaków kreatywności, umiejętności abstrakcyjnego myślenia [...] Polacy za to są graczami. Ryzykują i dlatego niekiedy powstają za­ skakujące rozwiązania. Inny biznesmen podkreślał: Polakom mogę dawać różne wskazówki. Oni tego wysłuchają a później i tak zrobią swoje. W Polsce to jest tak: droga prowadzi do celu od „a ” do „b” w linii prostej, Polacy idą do celu wężykiem, celu który osiągnęliby prościej gdyby mnie posłuchali. Takjest nie tylko w pracy ale wśród przyjaciół i rodziny. Nie będzie jakiś tam Niemiec mówił mi ja k mam żyć. O specyfice pracy m.in. w Niemczech pisali Charles Hampden-Tumer i Alfons Trompenaars (specjaliści w dziedzinie międzykulturowego zarządzania), wyróż­ niając w zależności od stylu prowadzenia interesów „7 kultur kapitalizmu”: USA, Japonię, Niemcy Francję, Wielką Brytanię, Szkocję i Holandię. Główne wymie­ nione przez nich cechy niemieckiej „kultury kapitalizmu” znalazły potwierdzenie w wypowiedziach moich respondentów, akcentujących je jako podstawowe różnice w sposobie pracy z Polakami (2006, s. 210-246). Hampden-Tumer i Trompenaars wspomnieli m.in., że dla „niemieckich mene­ dżerów pieniądze nie są celem lecz, środkiem, smarem który zapewnia sprawne działanie machiny przemysłu, a nie magicznym napojem” (Jednocześnie autorzy zaznaczyli, że ich zarobki w połączeniu z dodatkowymi świadczeniami są naj­ większe na świecie, stąd, jak można sądzić, mniejsza troska o walory finansowe) (2006, s. 230). Także badani przeze mnie biznesmeni podkreślali, że w ich odczu­ ciu dla Polaków pieniądze są podstawowym elementem motywującym, podczas gdy dla Niemców równie ważne są także inne bodźce, np. możliwość realizowania opracowanej przez siebie strategii rozwoju firmy, perspektywa osiągnięcia prestiżu w środowisku zawodowym, itd. Jak się wyraził jeden z respondentów: Polacy pra­ cują aby zarobić. Można ich zmotywować jedynie obietnicą lepszych zarobków. Niemcy pracują nie tylko po to żeby zarobić, pracują bo trzeba pracować, bo jest to w ich naturze. Dla nas równie ważne jest osiągnięcie lepszego, bardziej znaczą­ �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 105 cego stanowiska, choć niekoniecznie lepiej płatnego, prawa do pracy w indywi­ dualnie ustalonych godzinach, możliwości dalszego rozwoju zawodowego, itd. Hampden-Tumer i Trompenaars wskazywali także na inną charakterystyczną cechę Niemców pracujących w biznesie, a mianowicie dążenie do porozumienia i zgody. Niemcy w ich opinii mają skłonność do współdziałania, współzależności i wzajemności, „taka postawa stwarza możliwość pogodzenia praw uniwersal­ nych i jednostkowych przypadków, części i całości społeczeństwa, praw jednostki i jej zobowiązań wobec społeczności” (2006, s. 231). To stwierdzenie wyjaśnia, dlaczego jest ona źródłem nieporozumień z Polakami, którzy, w opinii poznań­ skich respondentów, są indywidualistami, częściej podejmują ryzyko i niekonwen­ cjonalne działania. Wspomniani autorzy twierdzą, że w naturze Niemców leży postrzeganie nie tylko pracy ale całego świata jako systemu. Dlatego np. kultura „nie jest wymysłem egzal­ towanych elit, ani strawą mniejszości obdarzonych dobrym smakiem, ale elemen­ tem wspólnego niemieckiego systemu wartości i nieodzownym darem ofiarowanym cywilizacji” (tamże, s. 223). Do „systemu” należy także troska o środowisko, będąca jakoby rezultatem odczuwanej przez Niemców jedności człowieka i natury. Ignoro­ wanie rozwoju kulturalnego, niedocenianie przez polski rząd grupy zawodowej nauczycieli - odgrywających istotną rolę w przekazywaniu kultury, lekceważenie kwestii ekologicznych w gospodarce to bardzo często pojawiające się elementy krytyki ze strony badanych przeze mnie niemieckich transmigrantów, w tym także biznesmenów, które potwierdzają twierdzenia Hampden-Tumera i Trompenaarsa. Autorzy „siedmiu kultur kapitalizmu” wypowiedzieli się również na temat istoty systemu kształcenia w Niemczech: „niemieckie kształcenia zawodowe jest zdecy­ dowanie praktyczne. Kształci się nie charakter lecz umysł i ręce. Nauka jest ściśle związana z określoną technologią lub przemysłem. Niemcy nie wierzą w zarządza­ nie rozumiane jako ogólna umiejętność o uniwersalnych właściwościach” (tamże, s. 239). Biorąc pod uwagę to stwierdzenie nietrudno zrozumieć, skąd wzięła się przytaczana uwaga jednego z menedżerów o mało praktycznym polskim sposobie kształcenia i konieczności szkolenia pracowników. Hampden-Tumer i Trompenaars wspomnieli także o niemieckim umiłowaniu życia wobec prawa i zasad oraz wynikającej z tego lojalności wobec firmy (2006, s. 210-246). I w tych kwestiach widać różnice pomiędzy Niemcami i Polakami, dla których wartością wyżej cenioną od firmy jest, np. rodzina. Elementy te nie pojawiły się jednak w wypowiedziach poznańskich biznesmenów. Stało się tak zapewne dlatego, że niemiecka pracowitość, solidność, praworządność są podstawą stereotypowego postrzegania Niemców na całym świecie (i będącego źródłem dumy Niemców), zbudowanego na zasadzie kontrastu z szeregiem innych narodów, nie tylko Polakami. Cechy te są więc uważane za oczywiste. Kilku biznesmenów pracujących od dłuższego czasu w Polsce wspomniało jeszcze o kilku innych istotnych odmiennościach polskiej i niemieckiej kultury organizacyjnej, z którymi musiało borykać się szczególnie na początku swojej działalności w polskim oddziale firmy. Częściowo pokrywały się one z elementami opisywanymi przez Ryszarda Rapackiego, mówiącego o spuściźnie socjalistycz­ nej, generującej pewne patologie zachowań (np. nieracjonalne gospodarowanie), �106 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL dającej społeczne przyzwolenie na niektóre formy działania nieakceptowane w społeczeństwach zachodnich (np. łapówkarstwo), zaszczepiającej syndrom wy­ uczonej bezradności, brak zaufania do instytucji państwa {Problemy... 1995). Co ciekawe, Niemcy natrafiający na takie postawy Polaków w pracy, także tłumaczyli je przyzwyczajeniami pochodzącymi z dawnego systemu, którego rea­ liów osobiście nie znali. Komunizm stał się więc pewnego rodzaju wytrychem dla zrozumienia obcej rzeczywistości. W takich sytuacjach u respondentów uwidacz­ niało się poczucie pełnienia misji, bycia wysłannikiem z lepszego, zachodniego świata, który musi zreformować, to co zastał w Polsce. Badani przyjmowali posta­ wę dobrotliwego, wyrozumiałego nauczyciela, zdającego sobie sprawę z tego, że przyswojenie cech takich jak: odpowiedzialność, inicjatywa i umiejętność współ­ pracy, jest kolejnym etapem cywilizacyjnym, wymaga czasu i pozytywnego wspar­ cia w systemie edukacyjnym (z wywiadów z jednym z respondentów). Po kilku tygodniach pobytu niemieccy transmigranci mieli już własne zdanie na temat wszystkich stereotypów dotyczących Polaków. Jak już wspomniałam po­ jęcie stereotypu należy do struktur poznawczych, obejmujących wiedzę, przeko­ nania i oczekiwania w stosunku do pewnych znaczących dla danej społeczności klas obiektów, grup (kategorii) społecznych lub rzadziej - pojedynczych osób. Przypisuje on ogólnej, danej klasie obiektów określone właściwości lub sposoby zachowań (względnie odmawia ich przypisania), opierając się na schematycznym postrzeganiu rzeczywistości (Mackie i inni 1999, s. 40). Za jego sprawą świat postrzegany jest w sposób wadliwy: upraszczający, wartościujący, nieadekwatny do rzeczywistości. Choć stereotypy mogą być istotnym elementem utrudniającym (a nawet uniemożliwiającym) komunikację międzykulturową, nie można tego stwierdzić w środowisku poznańskich biznesmenów z Niemiec. Jak podkreślają Galen V. Bodenhausen i C. Neil Macrae, stereotypy często są niezależne od woli i mogą pojawiać się w umyśle osoby spostrzegającej za każ­ dym razem, gdy znajdzie się ona w obecności przedstawiciela grupy obcej (1999, s. 22). Potwierdzają to wypowiedzi poznańskich menedżerów. Im dłużej jednak przebywają oni w Poznaniu, tym bardziej zdają sobie sprawę z tego, jak funkcjo­ nuje mechanizm postrzegania stereotypowego i dlatego starają się dystansować od takiego sposobu patrzenia na Polaków. W większości przypadków zamiar ten nie do końca się udaje. Według niektórych teorii pojawienie się informacji sprzecz­ nych ze stereotypem często uruchamia, zapobiegające występowaniu dysonansu poznawczego, mechanizm stronniczej percepcji i uwagi. Polega to na tym, że pro­ ces przetwarzania informacji na temat określonego podmiotu, trwa aż do momentu, w którym stereotyp zostanie potwierdzony. Ten mechanizm można także zaobser­ wować u niemieckich biznesmenów. Ilustruje go wypowiedź jednego z responden­ tów, znającego Polskę od 10 lat i deklarującego nie uleganie obiegowym opiniom: ze wszystkich stereotypów, które funkcjonują o Polsce, zgadzają się według mnie dwa: że kobiety są tu piękne i że kradnie się samochody. Oprócz weryfikacji stereotypów, po kilku miesiącach pobytu migranci poczynili szereg nowych spostrzeżeń o „cechach narodowych” Polaków, zarówno podważają­ cych, jak i potwierdzających stereotypy. Część z nich miała charakter negatywny. �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 107 Pojawiło się kilka głosów mówiących o niepunktualności, niesłowności, niefraso­ bliwości, braku odpowiedzialności, np. jeden z nich mówił Zauważyłem, że dużo się tutaj mówi, umawia, a później, kiedy wszystko jest gotowe, nagle w sobotę przychodzi sms, że nie możemy się spotkać. A często w ogóle nie ma żadnej infor­ macji. Po prostu ta osoba nie przychodzi, mimo że była umówiona. To mnie strasznie wkurza. Inny respondent stwierdzał: My Niemcy mamy szczególny sposób traktowa­ nia innych, nazywamy to „planungssicherheit”, tzn. że kiedy dokładniej planujemy wyjście z kimś to nie wypada następnie tego odwołać. Nie musimy w międzyczasie zbyt wiele mówić, robić „schóne Werter”, co zdarza się Polakom. Jeśli chodzi o pozytywne cechy, na ogół migranci zaskoczeni byli wysoką kul­ turą osobistą Polaków. Świadczy o tym jedna z wypowiedzi: w Polsce ludzie są w stosunku do siebie bardziej uprzejmi. Jest wiele sytuacji w których mogą na sobie polegać. Mogę tu przytoczyć dwie rzeczy jako przykład. [...] Kiedy wsiada­ łem do tramwaju, zdarzało mi się, że uczeń ustępował mi miejsca. Tojest w Niem­ czech niespotykane, zaskakujące. Innym razem zdarzyło mi się, kiedy byłem z żoną w McDonald ś, że wypadła mi z kieszeni koperta. Nim się spostrzegłem młody chło­ pak pochylił się i ją podniósł. Podał mi ją mówiąc przy tym „proszę bardzo ”. To było coś, czego się nie spodziewałem. Zacząłem dostrzegać więcej takich sytuacji i zauważyłem, że Polacy są bardzo uprzejmi w stosunku do siebie. Doceniano gotowość do podejmowania ryzyka, upór w realizacji planów, ma­ rzeń. Jednocześnie krytykowano różne przejawy „ryzykanctwa”, np. brawurową jazdę samochodem, nie zważanie na pieszych na pasach. Jeden z respondentów podkreślał, że Polacy często jeżdżą z maksymalną prędkością, tylko po to, aby wyprzedzić. Ma to odbicie w innych sytuacjach życiowych. [...] Stają na krawędzi tylko po to aby pokazać, co potrafią. Wielu badanych stwierdziło, że Polacy żywią niechęć do Niemców, mającą swoje źródło w historii. Tym samym po raz kolejny uznano za prawdziwy stereotyp o odwiecznej wrogości, mówiono np.: te uprzedzenia o Niemcach Polacy mają ciągle w głowach, one są tam gdzieś ciągle zaszyte. Ja odczuwam to na swojej skórze. Inny biznesmen stwierdzał: są takie społeczne sytuacje, gdzie polscy biz­ nesmeni i prominenci na poznańskim gruncie są w swoim gronie i tak się dobrze czują. Niby jest się zapraszanym, ale wszyscy liczą, że zaproszeni Niemcy nie przyj­ dą i po cichu zadają sobie pytanie, dlaczego ten właśnie przyszedł. Ja szybko się nauczyłem gdzie bywać a gdzie nie. Zawsze w takich sytuacjach przychodzi mi na myśl: Ich bin hier nur Gastarbeiter. W innym miejscu respondent dodał: Polacy lubią obcokrajowców do czasu, kiedy można od nich coś dostać, czegoś się nauczyć, do czasu, kiedy ich pobyt tutaj ma jakiś wymierny sens. [...] Niemcy są pożądanym pracodawcą, inwesto­ rem, ale nie są partnerami. Pomiędzy tym nie ma nic, nie ma neutralności. Są tylko stereotypy. Inaczej jest kiedy obcokrajowcy stanowią obciążenie. Mimo szeregu uwag, wszyscy poznańscy cudzoziemcy zdecydowanie pozytyw­ nie ocenili swój pobyt w Polsce. Choć byli świadkami lub osobiście doświadczali różnic kulturowych, w żadnym z przypadków nie można mówić, że był to „szok kulturowy” w zbyt radykalnym ujęciu Elisabeth Mara, która określa go jako �108 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL wstrząs, jakiego jednostka doświadcza na skutek stykania się z nieznanymi i nie­ zrozumiałymi sytuacjami. Nie wystąpiły, wskazywane przez autorkę definicji, zjawiska związane z tego rodzaju permanentnym Szokiem kulturowym, takie jak: zaburzenia tożsamościowe, obniżenie spójności pełnionych ról społecznych, uczu­ cie utraty własnej pozycji zawodowej, przyjaciół, posiadanych rzeczy, poczucie bycia odrzuconym przez przedstawicieli innej kultury lub emocjonalnego odrzu­ cenia przedstawicieli tej kultury, odczucie stałego napięcia związanego z koniecz­ nością podejmowania wysiłku adaptacyjnego, pojawienie się niepokoju, złości, czy wręcz odrazy do kulturowo obcych wzorów, wrażenie bezradności, wynikające z faktu niemożności funkcjonowania z właściwą sobie efektywnością (2000, s. 25). Tego rodzaju odczucia ujawniają się w przypadku kultur znacznie od siebie „odległych” (także fizycznie) (Murdoch 1999, s. 183), o czym nie możemy mówić w odniesieniu do Polaków i Niemców, należących do tego samego, europejskiego kręgu kulturowego, do narodów od wieków sąsiadujących ze sobą. Istotna jest także specyfika stylu życia transnationals, pozwalająca w każdej chwili, także w kryzyso­ wej sytuacji, nawiązać kontakt z rodziną, zyskać jej wsparcie drogą mailową, telefo­ niczną, czy też osobiście dzięki stosunkowo niewielkiemu fizycznemu oddaleniu i możliwości szybkiego przemieszczania się różnymi środkami komunikacji. W przypadku respondentów możemy mówić o „szoku kulturowym” rozumia­ nym jako reakcja na sytuację stresu wywołanego przez wyjazd i przeprowadzkę do obecnego kraju (środowiska). Zjawisko to zachodzi bowiem bez względu na specyfikę kraju, czy danej kultury14 (Murdoch 1999, s. 183). Monika Chutnik proponuje nawet, by termin „szok kulturowy” zastąpić określeniem „akulturacja”, lub „kulturowe przystosowanie się”, ponieważ współczesne podejścia przedsta­ wiają osoby w kontakcie międzykulturowym, jako reagujące aktywnie i radzące sobie ze swoimi problemami w konstruktywny sposób - poprzez kulturowe ucze­ nie się, zmaganie ze stresem spowodowanym tą sytuacją, w odróżnieniu od wcześ­ niejszych modeli szoku kulturowego, gdzie obcy kulturowo przybysz uważany był za bierną ofiarę, potrzebującą pomocy z zewnątrz (2007, s. 60-61). Ten rodzaj definicji wydaje się najbardziej adekwatny w stosunku do badanych Niemców. Jak pisali Hampden-Tumer i Trompenaars niebezpieczeństwo szoku kulturowe­ go nie przemija wraz z zaaklimatyzowaniem się. „Problemy często pojawiają się po powrocie do kraju. Ponieważ menedżer znikł z zasięgu wzroku centrali, znika też z umysłów [...]” (2006, s. 258). Badani Niemcy zdają sobie z tego sprawę i na ogół obawiają się powrotu, który dla wielu wydaje się najgorszą alternatywą po zakoń­ czeniu zadania za granicą. Mają świadomość, że w swojej ojczyźnie raczej nie osiąg­ ną tak wysokiej pozycji zawodowej i społecznej jak za granicą. Obawiają się także, iż z bagażem swoich doświadczeń, z odmiennym, wypracowanym w relacjach mię­ dzykulturowych, stylem pracy, nie będą mogli odnaleźć się w dawnym środowisku. Poznańscy Niemcy nie mają raczej sprecyzowanych dalszych planów życiowych. Niektórzy wracają do kraju mimo świadomości o czekających ich trudnościach, 14 Eksperci przyznają, ze stras może występować z większą intensywnością, jeśli nowa kultura jest bardzo oddalona od macierzystej (np. geograficznie, kulturowo). �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 109 o których wspomniałam. Jak mówią, prędzej czy później daje o sobie znać zmęcze­ nie pracą na kluczowych stanowiskach, wymagającą całkowitego poświęcenia, w środowisku nie do końca oswojonym kulturowo. Relacje z rodziną, przyjaciółmi, bez osobistego kontaktu spłycają się, zanika więź, poczucie bliskości. Wtedy we­ dług respondentów najlepszym wyjściem jest powrót, przynajmniej na jakiś czas. Wielu Niemców czuje się jednak w Polsce na tyle dobrze, że nie wyklucza możliwości pozostania na stałe, lub przynajmniej na dłuższy okres. Kilka osób, jak już wspomniałam na początku znalazło tu swoich życiowych partnerów, mężów, żony. Niektórzy chcieliby pojechać w jeszcze inne miejsce na świecie, podjąć nowe wyzwanie, zdobyć kolejne umiejętności. Stan cywilny nie odgrywa przy tym więk­ szej roli. Małżonkowie menedżerów najczęściej mają świadomość, że decydując się na związek z transmigrantem czeka je „wędrowny styl życia”15. Jeśli chodzi o kwestię tożsamości narodowej biznesmenów niemieckich, najle­ piej ujął ją jeden z respondentów, mówiąc: jestem Niemcem, który akurat teraz mieszka w Polsce. Jak już wspomniałam, większość moich rozmówców, po po­ konaniu trudności adaptacyjnych znajduje się w fazie bikulturalizmu - lokalne uwarunkowania stały się dla nich na tyle zrozumiałe, że mogą efektywnie funkcjo­ nować. Są to osoby zaadaptowane i z powodu ich dobrze wykształconej tożsamości narodowej, stylu życia, zakładającego mobilność, mało prawdopodobne jest, że adaptacja przekształci się w asymilację. Jak słusznie uważają badacze (np. Halik, Nowicka, 2002), współcześnie dobrze zaadaptowany cudzoziemiec nie musi identyfikować się z kulturowymi wzorami społeczeństwa przyjmującego, nie musi tej kultury akceptować, a tym bardziej nie musi przyjmować i uznawać za swoje jej wartości i norm postępowania. Musi natomiast tak postępować, aby nie powodować zbyt dotkliwych dla siebie konflik­ tów, aby budzić raczej sympatię niż antypatię, aby uzyskiwać pożądane cele, sło­ wem, być efektywnym i operatywnym w kraju pobytu bez względu na to, czy ten pobyt ma być z założenia krótki, czy długi16. Przykład poznańskich biznesmenów 15 Nie znaczy to, że zawsze są z tym pogodzone. Jak mówi jedna z trenerek międzykulturowych, małżonkowie/partnerzy życiowi, którzy przyjeżdżają z menedżerem do nowego kraju są o wiele bardziej narażeni na prawdziwy szok kulturowy. Najczęściej osoby te nie pracują, a tym samym kontakt z miejscową ludnością jest bardzo ograniczony. Zdecydowana większość z nich to kobiety, najczęściej wchodzą one w relacje z innymi kobietami znajdującymi się w podobnej sytuacji. Tym samym pogłębia się ich izolacja i rośnie frustracja, której wiele z nich nie wytrzymuje i decyduje się na powrót (wywiad z E. Griinnefeld). O problemach rodzin menedżerów wspominała także Dominika Latusek (2006, s. 146-147). O dzieciach pochodzących z małżeństw transmigrantów pisał Jerzy Mikułowski-Pomorski (2006, s. 369-381). 16 Dla przypomnienia, pomiędzy procesami adaptacji i asymilacji istnieją istotne różnice. O ile w procesie asymilacji w nowych warunkach społeczno-kulturowych wchodzi w grę zmiana systemu wartości, uznawanych norm oraz zachowań, o tyle w procesie adaptacji, dochodzi jedynie do uzgod­ nienia, z wymaganiami społeczeństwa przyjmującego, pewnych zachowań, zwłaszcza zaś unikania tych, które przeszkadzają w kontaktach z tym społeczeństwem lub też przyjmowanie tych, które w tych kontaktach pomagają. Adaptacja nie oznacza istotnych zmian na poziomie wyobrażeń o świe­ cie i wyznawanych wartości oraz reguł postępowania. Zmiana dotyczy raczej poziomu instrumental­ nego, natomiast na poziomie podstawowego systemu wartości do żadnych zmian w ogóle nie musi dochodzić (Chutnik 2007, s. 67). �110 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL dowodzi słuszności tego stwierdzenia. Przede wszystkim starają się oni osiągnąć swój cel zawodowy, czyniąc to w możliwie najmniej konfliktowy sposób. Fakt że cudzoziemiec, a zwłaszcza transmigrant nie ma obowiązku być dzisiaj członkiem danej kultury aby w niej skutecznie działać, nie znaczy, że nie dąży do zrozumie­ nia mechanizmów jej funkcjonowania i nie stara się zaakceptować odmienności osób z którymi przez kilka lat dzieli swoje życie. Choć rezultaty niekiedy odbiegają od zamierzonych celów, należy docenić te zabiegi, świadczące o świadomości róż­ nic kulturowych i chęci równoprawnego traktowania innych. Jak już pisałam, transnacjonalizm wywołuje określone zmiany kulturowe. Wszyscy migranci zgodnie twierdzą, że po kilku miesiącach, latach za granicą wracają do domu jako całkowicie inni ludzie. Przede wszystkim są zdystansowani do stereotypów narodowych, nieobcych im przed wyjazdem do pracy do Polski. Poza tym odkrywają potencjał osób, z którymi dane im było pracować za granicą, a o którym wcześniej nie mieli pojęcia. Biznesmeni uczą się niekonwencjonal­ nych działań, tolerancji i otwartości na innych, akceptowania różnic kulturowych, uwzględniania ich w pracy. Doceniają wartości kultury, w której przez jakiś czas z większym lub mniejszym zaangażowaniem uczestniczyli. Pobyt za granicą wpły­ wa także na ich cechy osobowości. Migranci z tej grupy zawodowej nabierają odwagi i pewności siebie, pogłębiają poczucie odpowiedzialności za duże zespoły pracowników. Często po powrocie płacą za to problemami z ponownym przystoso­ waniem się do życia w dawnym środowisku. Jednak nie spotkałam jeszcze osoby, która żałowałaby decyzji o wyjeździe do Polski. Niewątpliwie pobyt zagraniczne­ go szefa wywołuje także podobne zmiany u Polaków. Zagadnienie to powinno być jednak przedmiotem osobnych badan. LITERATURA A n u s i e w i c z J a n u s z 1991, Kulturowa teoria języka. Zarys problematyki, [~w:] Język a kultura. Podstawowe pojęcia i problemy, Wiedza o Kulturze, t. 1, red. J. Anusiewicz, J. Bartmiński, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Wrocław, s. 17-30. A n t o n i e w s k i R u s ł a n , G ó r n y A g a t a , K o r y ś I z a b e l a , K o s m a l a A d a m 2000, Z zastosowań technik jakościowych w badaniach nad migracjami: doświadczenia OEM, ISS UW Working Papers, nr 38, Instytut Studiów Społecznych UW, Warszawa. A p p a d u r a i A r j u n 2005, Nowoczesność bez granic: Kulturowe wymiary globalizacji, Uniyersitas, Kraków. A p p i a h A n t h o n y 2007, Przedmowa, [w:] S. Sassen, Globalizacja. Eseje o nowej mobilności ludzi i pieniędzy, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, s. IX-XIII. B a b i ń s k i G r z e g o r z 2007, Transnacjonalizm... i co dalej z tego wynika dla badań najnowszej polskiej emigracji, Przegląd Polonijny, z. 2, s. 115-131. B e r g e r P e t e r L., L u c k m a n n T h o m a s 1983, Społeczne tworzenie rzeczywistości, Pań­ stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. B o d e n h a u s e n G a l e n V., M a c r a e C. N e i l 1999, Samoregulacja w postrzeganiu międzygrupowym: mechanizmy i skutki tłumienia stereotypów, [w:] Stereotypy i uprzedzenia. Najnowsze ujęcie, red. C.N. Marcrae, Ch. Stangor, N. Newstosne, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, s. 189-207. B o l t e n J u r g e n 2006, Interkulturowa kompetencja, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań. �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 111 B u d a k o w s k a E w a 2005, Współczesne migracje a nowe wyzwania wobec identyfikacji narodowo-kulturowej, [w:] Tożsamość bez granic. Współczesne wyzwania, red. tejże, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 49-72. C a s t l e s S t e p h e n , M i l l e r M a r k J. 1993, The age o f migration. Internationalpopulation movements in the modern world, Houndmills: Macmillan, New York. C h u t n i k M o n i k a 2007, Szok kulturowy. Przyczyny, konsekwencje, działanie, Uniyersitas, Kraków. C y r u s R o b e r t 2004, Stereotypy w działaniu. Praktyczne znaczenie narodowych schematów u polskiego transmigranta, [w:] Polska-Niemcy. Pogranicze kulturowe i etniczne, red. J. Kamocki, Wydawnictwo Poznańskie, Wrocław-Poznań, s. 207-219. C z a r n i a w s k a B a r b a r a 1983, Proces zarządzania. Studium percepcji kierowników przedsię­ biorstw, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. F a i s t T h o m a s 2000, The volume and dynamics o f international migration and transnational social spaces, Clarendon Press, Oxford. F e r r a r o G a r y P . 2002, The cultural dimension o f international business, Prentice Hall, Upper Saddle River-New Jersey. G e s t e r l a n d R i c h a r d 2000, Różnice kulturowe a zachowania w biznesie, Państwowe Wydaw­ nictwo Naukowe, Warszawa. G o d d a r C l i f f , W i e r z b i c k a A n n a 2001, Język, kultura i znaczenie: semantyka między­ kulturowa, [w:] Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa, red. A. Tabakowska, Uni­ yersitas, Kraków, s. 177-181. H a l i k T e r e s a , N o w i c k a E w a 2002, Wietnamczycy w Polsce. Integracja, czy izolacja?, Instytut Orientalistyczny UW, Warszawa. H a l l E d w a r d T. 1987, Bezgłośny język, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. - 2001, Poza kulturą, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. H a m p d e n - T u r n e r C h a r l e s , T r o m p e n a a r s A l f o n s 2006, Siedem kultur kapitalizmu, Oficyna Ekonomiczna, Kraków. H o f s t e d e G e e r t 2000, Kultury i organizacje: zaprogramowanie umysłu, Polskie Wydawnic­ two Ekonomiczne, Warszawa. K i n g R o b e r t 1996, Migration in world historical perspectiye, [w:] The economics o f labour migration, red. J. van den Broeck, Edward Elgar Publishing, Cheltenham, s. 7-75. K o n e c k i K r z y s z t o f T o m a s z 2000, Studia z metodologii badań jakościowych. Teoria ugruntowana, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. L a t u s e k D o m i n i k a 2006, Zarządzanie międzykulturowe w Polsce, [w:] Pomiędzy kulturami. Szkice z komunikacji międzykulturowej, red. M. Ratajczak, Wydawnictwo Uniwersytetu Wro­ cławskiego, Wrocław, s. 123-159. M a c k i e D. M., H a m i l t o n D.L., S u s s k i n d J., R o s e l l i F. 1999, Społeczno-psychologiczne podstawy powstawania stereotypów, [w:] Stereotypy i uprzedzenia. Najnowsze ujęcie, red. C.N. Marcrae, Ch. Stangor, N. Newstosne, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, s. 39-66. M a r c j a n i k M a ł g o r z a t a 1994, Grzeczność językowa a sprawność komunikacyjna, [w:] Kształcenie porozumiewania się, red. S. Gajda, J. Nocoń, Uniwersytet Opolski, Opole, s. 65-79. M a r x E l i s a b e t h 2000, Przełamywanie szoku kulturowego. Czego potrzebujesz aby odnieść suk­ ces w międzynarodowym biznesie, Placet, Warszawa. M i k u ł o w s k i - P o m o r s k i J e r z y 2006, Jak narody porozumiewają się ze sobą w komunika­ cji międzykulturowej i komunikowaniu medialnym, Uniyersitas, Kraków. M iś A l i c j a 2002, Rozwój personelu i kariera międzynarodowa, [w:] Międzynarodowe zarzą­ dzanie zasobami ludzkimi, red. A. Pocztowski, Oficyna Ekonomiczna, Kraków, s. 233-266. M u r d o c h A n n a 1999, Współpraca z cudzoziemcami w firmie, Poltext, Warszawa. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A l e k s a n d e r 2005, Etniczność. Kategorie. Procesy etniczne, Mała Biblioteka PTPN, Poznań. �112 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL P r i e s L u d g e r 1999, New migration in transnational spaces, [w:] Migration and transnational socialspaces, red. L. Pries, Ashgate Publishing, Brookfield-Singapore-Sydney, s. 1-35. P r o b l e m y ... 1995, Problemy kształtowania się kultury przedsiębiorstwa w okresie transformacji, red. R. Rapacki, Wydawnictwo SGH, Warszawa. S ł o d o w n i k L u i z a 2006, „Oczywistość” i „nieoczywistość” kulturowa. Adaptacja do kultury polskiej oraz przemiany jej obrazu w doświadczeniach studentów zagranicznych, [w:] Kul­ turowe wymiary migracji do Polski. Studia Socjologiczne, red. S. Rodziński, E. Nowicka, Prolog, Warszawa, s. 24-61. H a m p d e n - T u r n e r C h a r l e s , T r o m p e n a a r s F o n s 2005, Zarządzanie personelem w organizacjach zróżnicowanych kulturowo, Oficyna Ekonomiczna, Kraków. W h o r f B e n j a m i n L e e 1982, Język, myśl i rzeczywistość, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. W i n k l e r R e n a t a 2008, Zarządzanie komunikacją w organizacjach zróżnicowanych kulturowo, Oficyna Ekonomiczna, Kraków. Źródła internetowe: http://mswia.gov.pl/portal.php?serwis=pl&dzial=56&id=1676&search=32623 (strona MSWiA) http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=557&news_id=1426 (strona MPiPS) AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL TRANSNATIONALISM IN POLISH CONTEXT. CASE STUDY OF GERMAN BUSINESSMEN COMMUNITY IN POZNAN Key words: transnationalism, transmigrants, Germany, Poland, businessmen, life styles, identity Transnationalism is a phenomenon closely related to globalization, contemporary migrations, civilization and technological progress. Grzegorz Babiński defines transmigrants and transnationals as people living temporarily in country different than the country of origin. Such persons maintain wide and intensive contacts with their home country as well as unchanged ethnic/national identity. Specific changes in the life styles, perception of others and self, approaches to the issues such as work, fiiendship and family life are caused by the suspension of migrants between fatherland and the place of migration. This factor leads them to the confiontation of their behayior, habits and values with new experiences. However these issues don’t cause the assimilation (traditional result of migra­ tion) and changes to essential values. These problems are being discussed by the author, who conducted an ethnographic research among German businessmen community in Poznan. J.D. Adres Autorki: Dr Agnieszka Szczepaniak-Kroll Pracownia Etnologii, Instytutu Archeologii i Etnologii PAN ul. Rubież 46, 61-612 Poznań e-mail: agnieszka.kroll@neostrada.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09ae7f77ada95a98ff1eae0e2c03f7c4.pdf bc9386732cf5e03d825a1972671bdb06 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:366 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:327 Title A name given to the resource Transport i komunikacja w Siołkowicach Starych / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.188-195 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielichówna, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARA BAZIELICHÓWNA TRANSPORT I K O M U N I K A C J A W SIOŁKOWICACH STARYCH Badania nad transportem i komunikacją jako jednym z zagadnień wchodzących w skład zespołowo opracowywanej monografii północnowschodniej Opolszczyzny przeprowadzałam na podstawie kwestionariu­ sza, który uwzględniał osiem zasadniczych punktów: 1) typy dróg, 2) kładki i mostki, 3) transport pieszy, 4) komunikację w zimie, 5) trans­ portowanie w pole narzędzi do orania i bronowania, 6) wóz, 7) zaprzęg, 8) wspinaczkę. Zbierane dotychczas materiały z tego zakresu na omawianym tere­ nie miały raczej charakter orientacyjny, i to głównie z transportu wodnego, t j . flisactwa. Przystępując do omówienia wyniku poszukiwań na wstępie pragnę zaznaczyć, że otrzymane wiadomości pochodzą od kilkunastu informa­ torów będących nie tylko w różnym wieku, ale także reprezentujących miejscowe warstwy społeczne. Uzyskałam w ten sposób materiały wza­ jemnie się uzupełniające względnie korygujące. Tą drogą łatwiej było uchwycić dane uzależnione od stopnia zamożności i środowiska oraz okresu czasu, z którym byli związani moi informatorzy. Oprócz rolni­ ków badałam w tej sprawie również kołodziejów i rymarzy. Według najstarszych informatorów pierwotnie przez wieś prowadziła tylko jedna droga, tzw. droga wiejska, której nawierzchnię utrwalono dopiero w 1926 r. W okresie rozbudowywania się wsi powstały liczne drogi boczne, które dziś nazywa się ulicami. Poza t y m Siołkowice Stare prze­ cinał główny trakt wiodący z Opola do Brzegu, o twardej nawierzchni, wybrukowany w latach 1891—1892, zwany szosyją. Rozróżniają tu nadto jeszcze drogi polne, dostępne dla wszystkich, tzw. miedze, czyli, jak wyjaśniał jeden z informatorów, „malowane w kartach" (oznaczone w katastrze), oraz drogi graniczne, będące tylko do użytku właścicieli pól graniczących ze sobą. Drogi leśne mają także swoje specjalne nazwy; te, które wiodą pod kątem prostym nazywają alejami, natomiast kręte ścieżki zwą drożyskami. Na określenie leśnych, trudno dostępnych �TRANSPORT I KOMUNIKACJA SIOŁKOWIC STARYCH 189 miejsc mają słowo poramba, zaś bagnista, torfowiska i w ogóle moczary określają jako mory. Drogę wiejską i ulice oczyszcza każdy przed swym domem raz w t y ­ godniu, w sobotę, a gdy ktoś nie zdąży, to w niedzielę rano. Co do tego nie ma jednak specjalnych przepisów, a każdy pilnuje tego zwyczajo­ wego porządku. Mniej więcej do 1905/1906 roku ważną drogą komunikacyjną była Odra, którą spławiano drzewo zbijane w trafty (tratwy), wożąc na nich cement, kamienie, piasek, węgiel oraz pokłady kolejowe do Frankfurtu i dalej. W związku z tym pozostawało dość duże nasilenie flisactwa, które jednakże zostało opracowane jako odrębne zagadnienie. Flisactwo zaczęło upadać z chwilą wybudowania w latach 1906—1909 linii kole­ jowej na trasie Opole—Wrocław. Od tego czasu drzewa wodą niewiele kludzili (spławiali), albowiem pobudowano rychło tartaki, skąd wy­ wożono koleją gotowe tarcice. W ogóle Odra była ważną drogą, która wyprowadzała ludzi poza obręb wsi. Przeprawiano się przez nią w miej­ scach przewozu, które w najbliższej okolicy znajdowały się w Dobrzeniu Wielkim, Wróblinie, Popielowie, Nikolinie i Stobrawie, a jeszcze dawniej brodem, z których jeden do czasu uregulowania Odry był w Dobrzeniu Wielkim. Drugim ważnym traktem komunikacyjnym była droga lądowa, po której (przed wybudowaniem kolei) kursowała poczta dwa razy dzien­ nie, tzn. tam i z powrotem z Opola do Popielowa. Po większej części jednak drogę przebywano wozem, a furmanieniem zajmowali się gburzy oraz ci zagrodnicy, którzy mieli konie. Oczywiście z tych środków komunikacji korzystali w pierwszym rzędzie poszukujący pracy poza obrębem wsi; wyjeżdżający na roboty do Niemiec kierowali się w stronę Opola, a udający się „do gór", czyli do śląskiego okręgu przemysłowego, przybywali do Brzegu. Wielu oczywiście było takich, którzy nie mogąc „opłacić się furmanowi" do Opola i Brzegu wędrowali pieszo; dopiero później rozpowszechniła się jazda rowerem. Komunikacja autobusem po szosie Opole—Popielów została wprowadzona dopiero po ostatniej woj­ nie. Mniej więcej do początku X X wieku w najbliższej okolicy Siołkowic były tylko dwa mosty na Odrze: jeden w Opolu, drugi w Brzegu. Beto­ nowy most na szosie Popielów—Lewin wybudowano w latach 1922— 1923. Do I wojny światowej mosty na Odrze były drewniane; dopiero później zostały przebudowane na betonowe. Niemal każde domostwo we wsi połączone jest z drogą małym most­ kiem. Mniej więcej do 1890 roku budowano je z pni spróchniałych so­ sen, wydrążonych środkiem na kształt rynny, które układano w rowie ściekowym, przysypując je kamieniami i ziemią. Potem zaczęto budo­ wać sklepione mostki z cegły, ale i te nie były trwałe, bo cegła łatwo �B A R B A R A BAZ1EL1CHOWNA 190 Rye. 9. Transport świeżej konifczyny. Siołkowice Stare, pow. Opole Fot. R. Zając pękała na skutek działań atmosferycznych i dużych ciężarów. Znacznie wytrzymalsze okazały się mostki z cementowych rur, spotykane dziś najpowszechniej, zaprowadzone przed pierwszą wojną światową. Rury ce­ mentowe kupują albo sami wyrabiają. Transport pieszy zanikł właściwie już po pierwszej wojnie światowej. Zresztą był on praktykowany głównie przez warstwę najbiedniejszych chłopów, i to przeważnie przez starsze kobiety: chałupnice i komornice. Do dawnych sposobów należało: przenoszenie drzewa z lasu bezpośrednio na plecach bez żadnych przyrządów pomocniczych, albo też posługiwanie się miechówką, t j . kwadratową płachtą z taśmami bądź powrozami na rogach, które następnie po zarzuceniu miechówki na plecy związywano na piersiach. Miechówka służyła do noszenia trawy, chrustu czy gałęzi na miotły. Mężczyźni natomiast, jednak nie gburzy, do noszenia jedzenia w pole lub zakupów ze sklepu używali drewnianych toreb w kształcie sześciobocznych płaskich skrzyneczek, zwanych kobiylami. Używali rów­ nież prostokątnych płóciennych toreb, jak gdyby kopert, tzw. tasz, za­ wieszanych na ramieniu za pomocą paska lub powrózka. Do przenosze­ nia ziemniaków, drzewa lub plew służyły, jak pamięć ludzka sięga, w i - �THANSPORT I K O M U N I K A C J A SIOŁKOWIC STARYCH 191 klinowe kosze różnej wielkości. Obecnie użyteczność wszelkiego rodzaju koszy jest bardzo wielka, a to z powodu istniejącego tutaj i w naj­ bliższej okolicy silnie rozwiniętego ośrodka koszykarskiego. Po pierw­ szej wojnie światowej zanikły dawne nieckowa te nosidła zwane tragami, służące do przenoszenia wiader z wodą z odległych studni. Zmechanizowanym częściowo sposobem transportu pieszego jest uży­ wanie do obecnych czasów tzw. kar i toucek. Kary są to po prostu drew­ niane lub żelazne taczki w postaci prostokątnej skrzyni, o dwóch pozio­ mych uchwytach, wsparte na osi o jednym kole pośrodku. Służą głów­ nie, i to od dawna, do przewożenia gnoju z chlewa do odległych gnojo­ wisk. Podobną konstrukcję posiada toucka, ale zamiast skrzyni ma dra­ binkową platformę. Używają jej w każdym gospodarstwie do wszel­ kiego transportu (ryc. 9). Wozi się na niej nawet chleb od piekarza i za­ kupy ze sklepu. Obecnie takim uniwersalnym środkiem jest również rower. Służy nie tylko do szybszego pokonywania przestrzeni, ale jeździ się na nim do sklepu po zakupy, do pracy w mieście czy w polu, prze­ wozi się ziemniaki, trawę, zboże, mąkę w workach, drzewo, słomę, a nawet w specjalnych koszykowych siedzeniach przymocowanych do kierownicy przewozi się małe dzieci. Zarówno w Siołkowicach Starych, jak też okolicznych wsiach nie ma prawie domu, w którym nie byłoby co najmniej jednego roweru, a w zagrodach gburskich czy zagrodniczych jest ich nawet po kilka (ryc. 10). Jeżdżą na nich tak dzieci, jak też osiem­ dziesięcioletni starcy. Pierwsze rowery sprowadzili robotnicy sezonowi około 1900 r. Wówczas we wsi było ich zaledwie parę. Dopiero po wy­ budowaniu kolei, kiedy ruchliwość ludności znacznie się wzmogła, ro­ wery stały się powszechnym środkiem dojazdowym. Do chodzenia w zimie po lodzie używane były do niedawna tak przez mężczyzn, jak i kobiety raki szponowate, czterokolczaste, wyrabiane przez miejscowych kowali, przypinane rzemykami lub przywiązywane sznurami do butów. Mniej więcej do 1945 roku używano tutaj trzech typów sań, a miano­ wicie: 1) dwuczęściowe sanie służące do przewożenia ściętego drzewa, tzw. byki; 2) sanie długości około 3 metrów do ogólnego transportu; 3) sanie ozdobne do przejażdżki. Te ostatnie mieli tylko nieliczni zamożni gburzy oraz ci zagrodnicy, którzy zajmowali się furmanieniem. Biedniejsi gospodarze mieli tylko sanie do ogólnego transportu. Nazwy niektórych części sań powtarzają się i na innych terenach Polski, a także w Czechach i płd. Słowacji. Chodzi tu mianowicie o nazwę saniczki na oznaczenie płóz i nousod, t j . poprzeczek łączących płozy. Nazwy pozostałe, jak kijonki, na oznaczenie podpórek pod nasady, oraz przycka, poprzeczka łącząca płozy przedniego byka, występują jedynie na północno-wschodniej Opolszczyźnie. �192 BARBARA Ryc. 10. BAZIELICHOWNA Transport owsa. Siołkowice Stare, pow. Opole Fot. R. Zając Obecnie w zimie używa się przeważnie wozów o ogumionych kołach, które łatwo poruszają się i nie zapadają w śniegu. Po I wojnie światowej wśród młodzieży zaczęły się rozpowszechniać narty,. ale jedynie o za­ stosowaniu sportowym. Do najstarszego, a zarazem szeroko rozpowszechnionego sposobu prze­ wożenia narzędzi rolniczych, zanikłego w Siołkowicach już około 1900 r., należało posługiwanie się krokwiowatym włókiem. Poza t y m jeśli pole znajduje się w pobliżu gospodarstwa, przenosi się narzędzia w rękach �TRANSPORT I KOMUNIKACJA SIOŁKOWIC STARYCH j (j;^ lub zaprzęga się zwierzęta do potrzebnych narzędzi i transportuje się je w pozycji odwróconej. Dla ułatwienia transportu pod pług podkłada się jeden, bądź dwa drążki związane łańcuchem i przymocowane do barków. Obecnie wszystkie narzędzia rolnicze przewozi się zazwyczaj na wozie. . W zależności od stanu majątkowego i wielkości gospodarstw pozo­ staje wielkość i dogodność sprzętu transportowego, do którego zalicza się przede wszystkim wozy i uprząż. W gospodarstwach chałupniczych, gdzie nie ma koni, pracę w polu wykonuje się za pomocą Krów, które także zaprzęga się do lekkich wozów. W przeciwieństwie do gospodarstw chałupniczych, posiadających po jednym wozie, gospodarstwa gburskie. a nawet zagrodnicze, w których utrzymywane są konie, mają od trzech do pięciu wozów oprócz nierzadko używanej bryczki. Zaznaczyć przy tym należy, że chałupnicy dysponują tylko zwykłym wozem, drewnia­ nym, podczas gdy w pozostałych wspomnianych gospodarstwach pierw­ sze miejsce zajmują obecnie wozy na ogumionych kołach, tzw. guminiouki, rozpowszechnione na tym terenie już w okresie międzywojennym. Do dziś przechowała się jeszcze w pamięci starszej generacji wiadomość 0 wozach na drewnianych osiach i kołach. Obwód kół składał się według informacji osiemdziesięcioletniego kołodzieja tylko z dwóch części drew­ nianych. Informacja ta nie zoistała potwierdzona. Wozy o takich kołach 1 osiach drewnianych wyszły z użycia z końcem ubiegłego wieku. Na Opolszczyźnie, podobnie jak i na całym Śląsku, powszechny jest wóz dwułącznikowy z ruchomą rozworą, składający się z przodka i zadka. Pozostałe jego części zwą się: śnice, podyma, uoje, futer, w którym tkwi oś, nousod, uobarlyl, kłonica i sworzyń. Na koło składają się: zwona, śpice (szprychy), ryja (obręcz żelazna), głowa, w której t k w i oś, kapsla nakrywająca wystającą poza koło część osi i loni/c, t j . gwóźdź przytrzy­ mujący kapslą. Z wymienionych nazw tylko: futer, lonik, ryfa, luśnia, kapsla są pochodzenia obcego (zapożyczone z języka niemieckiego) . Natomiast uoje, głowa, śpice, sworzyń to prastare nazwy występujące u Słowian zachodnich i południowych . Mogą zatem i one posłużyć jako jeden z dowodów świadczących o polskości Opolszczyzny. 1 2 Na górną część wozu, czyli tzw. wiyrzch, nakładają trzy rodzaje obu­ dowania, a mianowicie: 1) karę, t j . jak gdyby prostokątną drewnianą skrzynię z ruchomymi, składanymi bokami; 2) droubce, czyli dwie dra­ biny, wraz ze spódnicą, czyli deską spodnią, służącą do przewożenia zboża i siana oraz 3) cnojnice, luźne deski zakładane na wóz przy prze­ wożeniu nawozu. 'A. Bruckner, Słownik K . M o s z y ń s k i , Kultura 2 Etnografia Polska I etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927. ludowa Słowian, t. 1, Kraków 1329, s. 646. 13 �B A R B A R A BAZ1ELJCHOWNA 194 Ryc. 11. Zaprzęg krów w jarzmice. Siołkowice Stare, pow. Opole Fot. R. Zając Wielkość wozu i jego ciężar uzależniony jest od siły pociągowej. Jeśli gospodarstwo pracuje krowami, wówczas zaprzęga się je do wozu za pomocą jarzmicy (ryc. 11) bądź też za pomocą chomąta. Mniej więcej do 1890 r. używano na tych terenach do zaprzęgania pary krów jarzem ramowatych, podobnie jak dla wołów. Ponieważ jednak ten prosty spo­ sób zaprzęgu nie był wygodny, jak tłumaczą informatorzy, źle się w n i m �TRANSPORT I KOMUNIKACJA SIOŁKOWIC STARYCH 195 krowy obracały i nie mogły się swobodnie oganiać od much, zaczęto posługiwać się jarzmami na pojedyncze zwierzęta. Około 1910 r. zaczęto do zaprzęgu używać chomąt; ze względu na ich budowę rozróżnia się tutaj trzy ich rodzaje. Każde z nich składa się z drewnianych klescyn i poduszki, czyli zougłówka. Używanie jarzmicy bądź jednego z trzech typów chomąt uzależnione jest od budowy i siły pracującego zwierzęcia. Np. krowy, które mają mięsisty kark, najlepiej chodzą w jarzmicach. Zasięg tego typu jarzem, jak wiadomo, jest bardzo rozległy; występuje daleko poza granicami Polski . Przez jarzmicę, tak jak przez chomąto, przewleczone są postronki biegnące wzdłuż boków krowy i przymoco­ wane do barków, czyli wagi łączącej zwierzę z wozem. Przez grzbiet zarzuca się noubiedrznik podtrzymujący postronki, a brzuch opasowuje się podpinką. Chałupnicy prowadzą krowę na powódku z powrozu, któ­ rym przywiązane są kilkakrotnie rogi krowy, a który przytrzymuje się zawsze z lewej strony krowy. Powódek jest zawsze jeden, nawet wtedy gdy prowadzi się parę krów. Niektórzy natomiast zamiast powrozu uży­ wają łańcucha, nie przewiązują go jednak przez rogi, lecz opasowują nim pysk i przewlekają przez specjalną obrączkę z lewej strony chomąta. 3 Chomąta dla koni są nieco inne. Dalsze części uprzęży niewiele róż­ nią się od poprzedniej. Składają się również z naubiedr znika, podpinki opasującej brzuch, postronków z powrozu bądź też poboczników z rze­ miennych pasów czy leńcusków, t j . łańcuszków biegnących wzdłuż konia, a przechodzących mniej więcej w połowie jego boków przez drewniane uoblodry lub skórzane taszki, i wreszcie z lejc. Natomiast część uprzęży nakładana na głowę konia wraz z wędzidłem zwie się huździenicą. Za­ przęg w szle na tych terenach, jak również na całym Śląsku, nie jest znany. Wierzchem na koniach na ogół nie jeżdżono, toteż siodła nie miały i nie mają zbyt wielkiego zastosowania. Jeżeli zaś chodzi o pod­ kuwanie koni, używa się różnych rozmiarów podków, zależnie od wiel­ kości kopyta konia. Zawołania na konie i krowy są mniej więcej jedna­ kowe. Do omówienia pozostaje jeszcze krótki rozdział ujęty w kwestiona­ riuszu tytułem w s p i n a c z k a . Otóż w t y m zakresie można powiedzieć bardzo niewiele. Mniej więcej do 1900 r. mężczyźni trudniący się w la­ sach zrywaniem nasiennych szyszek przy wchodzeniu na wysokie drzewa używali tzw. pazurów. Była to para dwóch szponowatych kolców w y ­ kutych z metalowego pręta, które przywiązywano paskiem lub sznur­ kiem do butów od strony wewnętrznej, ułatwiając sobie w ten sposób zaczepianie się o korę drzewa. Obecnie do wspinania się używana jest droubska, t j . drabina większa lub mniejsza, sporządzona najczęściej przez samych gospodarzy. ' K. Moszyński, op. cit., s. 654. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c8c307e29c26ca2848d65ab3cabcaf8c.jpg c6c7051838868b83c0dab40cb7bbaa3b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Transport narzędzi rolniczych saniami / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Olszanka (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport zwierzęcy ; narzędzia ; pojazdy ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia sanie do wywożenia narzędzi rolniczych w pole Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.11.XVI_K.4.16.4_01 narzędzia okolice Suwałk Olszanka pojazdy sanie transport lądowy transport zwierzęcy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7fa8a35c8442bd507aad71dca8b2b783.jpg b00572e8612798392e4c284d939cafc5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Transport wody przy pomocy nosideł drążkowatych/ Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Futoma (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; narzędzia ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę niosącego wiadra z wodą za pomocą nosideł drążkowatych Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.35.XV_H.1.13.1_01 Futoma narzędzia nosidła drążkowate okolice Rzeszowa transport lądowy transport ludzki wiadro https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/31f5a697ad934ba262610ef15aa92a99.jpg b0ca4c2835a195f9dec62bd06dfa0fbf https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/43b24627a49d200fdfe0042632f646b6.jpg facd53e34d726810e4c52cc4b9e5e24e https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d94601f85cf71e6212620512a94bd62.jpg 4ffa34a9a68eb55c07292586fd91f6ba https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/69c85c212df69c330f3efb50658e1dbd.jpg 40825b18b9f905917f904b10b174790e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Transport żwiru promem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - okolice Zakącia (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; przewoźnictwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografie przedstawiają prom: fragment promu z kotwicą (1) fragment promu (2) przerzucanie żwiru z promu na przyczepę traktorową (3) mężczyzn transportujących żwir na promie (4). Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_30.34.V_F.3.13.3_01 PAE_FNK_30.34.V_F.3.13.4_01 PAE_FNK_30.34.V_F.3.15.2_01 PAE_FNK_30.34.V_F.3.15.3_01 okolice Dębicy prom przewoźnictwo transport śródlądowy transport wodny Zakącie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e51d2b2aae805ff9ab1a88d0c1e8189.pdf f419eb85eb14e16c60d555437508e97b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2864 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2669 Title A name given to the resource Troja brytyjska w centrum kraju? 0 kwestii świetności zaniku cywilizacji miejskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.104-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Martyn, Peter J. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Peter]. Martyn * TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? dzie wewnętrznej, złożonej przeważnie z trzech pasm P E T E R J. r u c h u , w której skład wchodzą estakady, przejazdy MARTYN podziemne, wjazdy i zjazdy, kolosalne r o n d a oraz skrzyżowania nadziemne, ustąpiły obszerne tereny dawnego układu zabudowy. W imię niemiłosiernego postępu, stworzenia nowego, rzekomo wspaniałego Troja brytjska w centrum kraju? 0 kwestii świetności 1 zaniku cywilizacji miejskiej porządku urbanistycznego rozebrano nie t y l k o ceglaną architekturę okresów wiktoriańskiego oraz edwar- diańskiego wraz ze standardową miernotą lat między­ w o j e n n y c h . Pod k i l o f poszły także mieszczańskie d o m y 0 drewnianej k o n s t r u k c j i charakterystyczne dla an­ gielskich miast sprzed e p o k i uprzemysłowienia. Trasa tak zwanej Wewnętrznej O b w o d n i c y odbiega o d l i n i i dziś prawie nieistniejących murów o b r o n n y c h , nie­ mniej stanowi ona obecnie i c h analogię, stwarzając bardzo wyraźną granicę, która dzieli współczesne city biznesu, rozrywki i k o n s u m p c j i o d rozległych dzielnic podmiejskich. W i d z i a n o w niej p o m n i k równości spo­ łecznej i dobrej k o n i u n k t u r y gospodarczej spowodo­ wanej nieustającym postępem t e c h n i c z n y m . R ó w n o ­ cześnie ta potężna manifestacja zbliżającej się masowej epoki t r a n s p o r t u indywidualnego ujęła jądro dawnego W miasta w m o n u m e n t a l n y m uścisku śmierci. artykule p o d tytułem Urban in the Sama nazwa Coventry powszechnie nie budzi dziś British Heartłand starano się przybliżyć re­ Drama w świadomości Brytyjczyków wielkiego entuzjazmu. alia historyczne Coventry, miasta central­ O d b u d o w a n o je po zniszczeniach z lat 1940-1941 i cen­ nego na ziemiach środkowych (the Midlands) Wysp t r u m przebudowano według śmiałych planów urbani­ Brytyjskich poprzez analizę sprzeczności oraz złożono­ stycznych, stworzonych dla nowego miasta prosperity ści jego dziejów. Wydaje się, że przedstawiając proce­ związanego z społecznym równouprawnieniem, wznie­ sy historyczne przez pryzmat dziejów całego sionego na bazie 1 kraju dwudziestowieczni badacze często nie tylko nie doce­ masowej produkcji samochodów 1 urządzeń mechanicznych. W kontekście dziejów nie­ n i a l i i p o m i j a l i , lecz wręcz zapomnieli zwrócić uwagę co dawniejszych wyrażenie sent to Coventry wzbudzi ne­ na szczególne w a r u n k i , w j a k i c h w odległych czasach gatywne skojarzenie miasta-więzienia, do którego wysy­ o n o powstało i rozkwitało. Zagadnienie przeszłości łano jeńców wojsk Jego Królewskiej Mości podczas C o v e n t r y p o d e j m o w a l i do bardzo niedawna jedynie W o j n y Cywilnej (1642-1652), natomiast powiedzenie l o k a l n i historycy i specjaliści, przy czym nie powstała o w o wywodzi się z czasów znacznie starszych. Aluzje do praca, która przedstawia pełną syntezę, zestawiającą sprawowania władzy w czasach feudalnych, jakie zawie­ jego dzieje w okresach średniowiecza (czas świetności ra w sobie pojęcie wymierzania sprawiedliwości zesłań­ miasta), nowożytnym (kiedy nastąpiło powolne znie­ c o m z różnych krańców środkowego regionu kraju zwa­ kształcenie i ostateczny zanik specyficznej tożsamości nego Mercia, należy przeciwstawiać i n n e m u wyrażeniu, miasta), i przede wszystkim nowoczesnym (zagłada także dawniejszego pochodzenia as true as u n i k a l n e j dla tej miejscowości rodzimej k u l t u r y i życia blue, które odnosi się do barwnika o wyjątkowo i n t e n ­ społecznego). Coventry sywnym błękicie używanego w farbowaniu sławnego wówczas sukna najlepszej jakości - broaddoth. Umiejęt­ ność wytworzenia tego naturalnego barwnika z liści I, Echa przeszłości w mieście współczesnym urzetu (isatis tinctoria, pop. cruciferae), stosowanego przez Brytów do farbowania skóry, stanowi przykład przetrwania w czasach średniowiecza odziedziczonych D l a przyjeżdżających po raz pierwszy do C o v e n t r y koleją, a u t o k a r e m l u b wszechobecnym samochodem po cywilizacji celtyckiej obyczajów i obrzędów nawiązu­ jest mało prawdopodobne, że c o k o l w i e k może w y ­ jących do pradziejów miasta i jego okolic. C h o ć wiele wrzeć tak głębokie pierwsze wrażenie jak gigantyczna osób kojarzy dzisiejsze miasto z „kolejnym środkowo- obwodnica otaczająca całe c e n t r u m miasta. Z b u d o w a ­ -angielskim straszydłem" urbanistycznym, można o d ­ n o ją w tętniących życiem - przynajmniej dla niektó­ czuć w n i m nadal echa przeszłości, kiedy to - pomijając r y c h - l a t a c h 60., kojarzących się z bezprecedensowym wymiar architektoniczny - mentalność i sposób życia d o b r o b y t e m m a t e r i a l n y m . Bypassem t y m , zbudowa­ samych mieszkańców C o v e n t r y (zwanych the n y m z b e t o n u i asfaltu, większość r u c h u samochodo­ trians) wego o m i j a serce miasta. M o n u m e n t a l n e j autostra­ molocha i nowożytnej stolicy regionu, B i r m i n g h a m . 104 Coven- bardzo wyraźnie odróżniały się o d sąsiedniego �Peter]. Martyn • TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? Zważywszy na fakt, że C o v e n t r y przeżyło złotą epo­ A l f r e d Tennyson przewidział już prawie 100 lat wcze­ kę p o n a d 500 lat t e m u , będąc samodzielnym ośrod­ ś n i e j . Rozciągały się one poza strefą fabryk i zakładów k i e m z własną unikalną kulturą i tożsamością, to prze­ maszyn oraz urządzeń e l e k t r o n i c z n y c h - miany, jaka dokonała się w ciągu około stu lat nie n y c h n i e j e d n o k r o t n i e w t y c h samych m o n t o w n i a c h , 4 wytwarza­ można traktować wyłącznie w kategoriach „rozwoju". które dostarczały broń i sprzęt w o j e n n y w czasie oby­ Metamorfoza, której miasto uległo o d przełomu okre­ d w u w o j e n światowych X X stulecia. 5 su wiktoriańskiego do początku lat 70. X X w i e k u , kie­ T r u d n o zaprzeczyć d o w o d o m istnienia rodzimej dy m . i n . ogólna liczba mieszkańców powiększyła się k u l t u r y miejskiej, w której zabytki architektoniczne prawie dziesięciokrotnie, wiązała się z zanikiem istnie­ stanowią najtrwalsze i wywierające najmocniejsze wra­ jącej i funkcjonującej o d wieków miejskiej cywilizacji żenia ślady dawnej wspaniałości Coventry. W czasach przedindustrialnej. Taką interpretację specyficznego obecnych są one na ogół wyrwane z k o n t e k s t u zgła­ d r a m a t u C o v e n t r y podkreślają w n i k l i w e opisy przeby­ dzonego pejzażu średniowiecznego c e n t r u m miasta, wającego t a m w 1933 r o k u literata Johna Boyntona a wśród istniejącego dziś otoczenia „utopijnej" m e t r o ­ Priestleya, dla którego było t o : „miasto zagubione p o l i i automobilistów w czasie i rozwijające się w t a k i m tempie, jakby rewo­ miejscu. Z bliżej niewyjaśnionych powodów pierwsza lucja przemysłowa odbywała się na pełnych o b r o t a c h " ; katedra zniknęła prawie bez śladów i nie zostały po miasto ze śtedniowiecznym c e n t r u m „ze strzelistego niej żadne przekazy ikonograficzne, natomiast prze­ (Motopia) wyglądają wręcz na kamienia i rzeźbionego drewna", które zostało „oblę­ trwała „druga", której nadano w 1918 r o k u status n o ­ żone atmią nakrętek, śrub, młotów, kluczy, przyrządów wej katedry. D o resztek z r u j n o w a n y c h po nalocie listo­ p o m i a r o w y c h , świdrów i tokarek maszynowych". p a d o w y m 1940 r o k u murów tego późnośtedniowiecz- 2 Postrzegane w t y m kontekście zniszczenia wojenne, nego arcydzieła p o d wezwaniem św. Michała, przybu­ gdy w trakcie m . i n . masowego n a l o t u niemieckiego d o w a n o trzecią, ostatnią katedrę w Coventry, n o w o ­ n o c ą 14-15 listopada zburzono gotycką świątynię zwa­ czesną, wzniesioną na planie g o t y c k i m . B ę d ą c zwróco­ ną Coventry Cathedral, na w k i e r u n k u północnym, świątynia ta jest niezorien­ tracą swoje „przełomowe" zna­ czenie. Zamiast symbolicznych obrazów nagłego u n i ­ towana, w związku z czym w i e r n i modlą się nie w stro­ cestwienia statego miasta należałoby wprowadzić po­ nę Jerozolimy, lecz k u pobliskiej miejscowości N u n ­ jęcie stopniowego upadku, czyli powolnego zaniku, eaton, znanej głównie jako węzeł kolejowy. Igrające w czasach nowożytnych zakończonych w X X w i e k u wizualnie iglice średniowiecznej świątyni Św. M i c h a ł a zagładą nie t y l k o wyglądu architektonicznego wraz ze i stojącego opodal kościoła św. Trójcy oddają mocne, wcześniejszym układem zabudowy, ale także trybu ży­ a jednak tylko szczątkowe włażenie istniejącej do po­ cia i miejskiej koegzystencji jego mieszkańców-obywa- łowy X V I w i e k u estetyki dawnego miasta. teli (citizens), i c h współistnienia zarówno w obrębie O d przełomu lat 60. i 70. zeszłego, X X w i e k u pró­ miejskiej s t r u k t u r y społecznej, jak i ze światem daw­ bowano odtworzyć fragment miejskiego krajobrazu niej o wiele bliższej ptzyrody. M i a s t o już wcześniej, dawnego Coventry, które znajduje się pół k i l o m e t r a a właściwie o d drugiej połowy X I X w i e k u , stanęło na zachód o d centralnego placu Broadgate, po drugiej w obliczu przemiany, która uderzyła w średniowieczne stronie przeznaczonego wyłącznie dla r u c h u pieszego c e n t t u m zaledwie trzy lata po pobycie Priestleya. K i e ­ i zorientowanego na dzwonnicę św. M i c h a ł a c e n t t u m dy przystąpiono do rozbiórki całych obszarów starego handlowego the Precinct, Coventry, nie brano p o d uwagę dziedzictwa k u l t u r y połowie lat 50. według p r o j e k t u mianowanego w 1938 miejskiej, ale raczej t y l k o wizję zrealizowanego w pierwszej ultranowoczesnego r o k u pietwszego w kraju architekta municypalnego c e n t r u m , wspaniałego, lśniącego, pełniącego funkcje D o n a l d a Gibsona. U l i c a Spon Stteet składa się z d w u ­ handlowo-usługowe i biznesowo-komercyjne. Miało dziestu k i l k u domów mieszczańskich zbudowanych na o n o obsługiwać przede wszystkim bogacących się ro­ szkielecie d r e w n i a n y m , z których ogromna większość botników, z których wielu „awansowało", przeprowa­ została t u przeniesiona z i n n y c h miejsc w c e n t r u m dzając się do bardziej ekskluzywnych przedmieść, zało­ miasta po z d e m o n t o w a n i u i częściowej rozbiórce. M i ­ żonych jeszcze przed w y b u c h e m drugiej w o j n y świato­ m o że z konserwatorskiego p u n k t u widzenia było t o wej. Stosunek George'a O r w e l l a do Coventry, zainte- przedsięwzięcie bez precedensu, nie zyskało o n o więk­ resowanego właśnie t y m , co nazwał „cywilacją w i l l o ­ szego powodzenia. Ogólny efekt o d b u d o w a n y c h za­ wą", był zdecydowanie antypoetycki, a jego w y r o k na bytków mieszczańskiej a r c h i t e k t u r y średniowiecznego miasto, które zastał w drodze do północno-zachodnie­ C o v e n t r y wzdłuż krótkiego o d c i n k a niegdyś ważnego, go ośrodka górniczego W i g a n w 1936 r o k u bezlitosny: a dziś właściwie martwego szlaku komunikacyjnego, „W C o v e n t r y człowiek może właściwie się czuć tak, przeciętego z jednej strony Wewnęttzną Obwodnicą, jakby znalazł się na Finsbury Park". Dzielnice peryfe­ a z drugiej pięttzącymi się stromo ścianami c e n t r u m ryjne bliźniaczymi d o m a m i , handlowego, bardziej przypomina skansen niż przy­ określane z podobną pogardą jako semi-detached sub­ kład tzw. żywej t k a n k i miejskiej. Już w 1964 r o k u , za­ urbia, przeznaczono dla następnych pokoleń „nowych n i m przystąpiono do rekonstruowania profilu „auten­ ludzi lekceważących przeszłość", których istnienie tycznie historycznej u l i c y " , sławny historyk architek- 3 zabudowane głównie 105 �Peter]. Martyn • TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? tury, pochodzący z N i e m i e c N i k o l a u s Pevsner, podsu­ sowując się do aparatu pojęciowego odrodzonego, a ra­ mowując wyraził szczerą, c h o ć ponurą w istocie opinię czej stworzonego w czasach nowożytnych), lecz w epoce na temat charakteru śródmieścia: „centrum C o v e n t r y wcześniejszej, zwanej średniowieczem. można traktować wyłącznie w kategoriach X X w i e k u . C o v e n t r y odegrało niegdyś kluczową rolę w trakcie C a ł a reszta jest bardzo n i e w i e l k a : m i m o wyjątkowo długotrwałych walk o władzę w królestwie - o d w o j e n ważnego powiązania z przeszłością to, co zostało na baronów (1263-1265), przez wojnę stuletnią (1337- powierzchni ze średniowiecznych b u d o w l i , jest o b c y m -1453) i wojnę [dwóch] róż (1455-1485) - aż do prze­ ciałem". jęcia t r o n u przez dynastię Tudorów. Ostateczny kres W 6 świetności C o v e n t r y położyły władze Rex Fidei odniesieniu do dwóch strzelistych d z w o n n i c , Defen­ wraz z trzecią, pozostałą po rozebranym w związku sor (sic!) H e n r y k a V I I I . W związku z rozwiązaniem z rozwiązaniem klasztorów kościele Franciszkanów klasztorów i kasatą zakonów w r a m a c h „reformy" K o ­ o d szarych habitów noszonych przez ścioła (1536-1547) jedyna tego rodzaju w kraju kate­ mnichów tego zakonu), z dumą nazwano C o v e n t r y dra klasztorna obsługiwana przez benedyktynów, gdzie miastem trzech iglic: the City of Three Spires. Zastąpie­ odbywały się posiedzenia angielskiego p a r l a m e n t u , nie samej nazwy miasta wskazuje zarówno jego sława który wszedł do h i s t o r i i p o d nazwą „Niewprawny" (tzw. Greyfriars, j a k i utożsamienie mieszczan-obywateli (burgess l u b (z 1404 r o k u ) oraz „Diaboliczny" (z 1459 r o k u ) , zosta­ citizens) z miejscem swego pochodzenia (por. ze znacz­ ła doszczętnie rozebrana. nie większym rozpowszechnieniem zwyczaju we W ł o ­ szech: citta delia Cinąue Giomate 9 C o v e n t r y słynęło ongiś nie z trzech pozostałych do - M e d i o l a n ; citta del­ dziś, ale z przynajmniej siedmiu iglic, dynamicznie ia Due Torre - Bolonia i t p . ) . Skoro jednak C o v e n t r y unoszących się w niebiosa n a d siecią krętych ulic, gę­ kiedyś słynęło nie z trzech, lecz ze znacznie większej sto zabudowanych o d f r o n t u d o m a m i o drewnianej liczby g o t y c k i c h iglic, m i a n o t o musiało k o n s t r u k c j i szkieletowej, wychodzącymi o d tyłu na 7 powstać w czasach nowożytnych. Zamiast uwieczniać dawną często obszerne podwórka l u b wprost na pole r o l n e . świetność miasta, te trzy potężne a zarazem dynamicz­ Cały zespół miejski otaczały m u r y obronne z d w u n a ­ nie eleganckie świadectwa zdolności w y b i t n y c h m u r a ­ stoma b r a m a m i , które zostały rozebrane 22 lipca 1662 rzy średniowiecznych są smutną pozostałością straco­ r o k u na rozkaz Karola I I jako o d w e t za opór stawiany nego grodu z innej e p o k i . Toczą z n i m i nierówną w a l ­ przez miasto w o j s k o m straconego w 1649 r o k u ojca Je­ kę chaotycznie postawione „niebotyki" k o m e r c j i oraz go Królewskiej Mości, i po których pozostał do dziś wielopiętrowe pudła mieszkalne o banalnej architek­ skromny odcinek łączący dwie mniejsze bramy, zwane turze Swanswell i C o o k Street G a t e s . i mało d y n a m i c z n y c h , kanciastych bryłach, wzniesione w czasach współczesnych. Echa bogatej Dzięki k u p c o m oraz działalności przeszłości śródmieścia widzianego z o b w o d n i c y szyb­ kiego r u c h u są już prawie niesłyszalne. 10 benedyktynów, słynących z n o n k o n f o r m i s t y c z n y c h sposobów zajmo­ 8 wania się n a u k a m i , oraz i n n y c h zakonów C o v e n t r y cieszyło się z żywych kontaktów zarówno h a n d l o w y c h , jak i k u l t u r a l n y c h z miastami k o n t y n e n t a l n y m i . Być II. W poszukiwaniu straconych wątków, składanie fragmentów dramatu zgubionego miasta może z Francji lub F l a n d r i i napłynęły także wzory w o l ­ nego miasta - a nawet w o l n e j r e p u b l i k i , cieszącej się własnym samorządem i p r a w a m i o b y w a t e l s k i m i (citi­ zenship), o co zabiegało m u n i c y p i u m (Corporation), oficjalnie powołane w r a m a c h trójstronnej Istotę zagadki Coventry należy powiązać z ideą ducha umowy opiekuńczego. N i e chodzi t u ani o państwo, ani o narzu­ terminatorskiej coną z góry zinstytucjonalizowaną organizację kościelną, uznane zarówno przez dwór królewski, jak i hierarchię lecz ośrodek miejski, kształtujący się w określonym re­ kościelną. Ówczesne miasto, któremu w 1451 gionie (the Midlands; dawniej Mercia) podczas długiego przyznano własne hrabstwo (city in county), (Tripartite Indenture) z roku 1355, roku można okresu zwanego medium aevum, czyli między upadkiem uznać za enklawę m i e j s k i c h wolności w zdominowa­ (w Europie Zachodniej) cywilizacji antycznej a tzw. o d ­ n y m przez ziemiaństwo kraju poddaństwa chłopów rodzeniem, które według uczonych dziewiętnastowiecz­ i ciągle jeszcze feudalnych stosunków własności. n y c h oznaczyło początek, czy też narodziny, epoki nowo­ Podstawowym d o w o d e m zaistnienia bogatej i ewo­ żytnej. Ponieważ w dość szczególnym przypadku Wysp luującej k u l t u r y miejskiej w Coventry, poza zabytkową Brytyjskich zmiany związane z przejściem do czasów no­ architekturą oraz źródłami d r u k o w a n y m i lub rękopi­ wożytnych bardziej kojarzą się z usystematyzowaną dzia­ śmiennymi, są procesje, pochody, obchody religijne łalnością gospodarczą, mającą na celu zysk, a więc nie i dramaty zwane m i s t e r i a m i (the Coventry z odrodzeniem kultury starożytnej, lecz ze wzrostem Cycles). 11 Mystery Próby „odtworzenia" misteriów z C o v e n t r y ustroju gospodarczego, zwanego kapitalizmem, to jed­ w postaci widowisk, spektakli t e a t r a l n y c h oraz czysto nak wydaje się, że klucza do rozwiązania zagadki genius religijnych, miały miejsce w r a m a c h trzech p o w o j e n ­ loci miasta Coventry trzeba szukać nie w procesach n y c h festiwali: ogólnokrajowego (Festival „społeczno-ekonomicznych" lub „politycznych" (dosto­ w czerwcu 1951 r o k u , p o d koniec maja 1962 r o k u (po 106 of Britain) �Peter]. Martyn * TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? „ceremonialnym" o t w a r c i u przez królową Elżbietę n o ­ o d ministerium), wej k a t e d r y ) , oraz w czterechsetną rocznicę urodzin od pracy) oraz pochód (od łaciny pagina, czyli scena W i l l i a m a Shakespeare'a w 1964 wyrwana z całości; procesja l u b k o r o w ó d ) . r o k u . Podczas gdy święta (święto religijne; dzień w o l n y Misteria 14 w nowej świątyni zorganizowano specjalnie zamówio­ stanowiły tylko jeden element, czysto religijny oraz ze­ ne na tę okazję przedstawienie nabożeństwa żałobne­ świecczony, wśród tutejszych wyjątkowo bogatych zwy­ go Benjamina B r i t t e n a War Requiem, czajów i związanych z n i m i obchodów ceremonial­ a w uroczysto­ ściach wzięły udział najwybitniejsze zespoły teatralne nych. oraz operowe Shakespeare Company, Sadler's Wells ze statusem głównej siedziby (Camera Principis) w kró­ 1 5 Uroczystość „przywitania księcia" związana i C o v e n t G a r d e n Opera, lokalnie działające zespoły lestwie, który nadano miastu w okresie przedłużonego teatralne, zarówno profesjonalne, jak i amatorskie, pobytu ojca Ryszarda I I , Czarnego Księcia, podkreśla wystawiły własne interpretacje średniowiecznych m i ­ jego znaczącą rolę w walce o władzę w okresie dynastii steriów. Tzw. misteria przedstawione przez cech te­ Plantagenetów. Z istniejących d o dziś w transkrypcji atralny the Theatre Guild of Coventry w wyjątkowo na­ opisów uroczystości zorganizowanych dla k o l e j n y c h strojowym otoczeniu r u i n przedwojennej katedry cie­ przedstawicieli m o n a r c h i i , szczególnie interesujące wy­ szyły się ogromną popularnością. N i e m n i e j , zważywszy dają się wjazdy symbolicznie witanego przez mieszczan na treść i samą formę, spektakle te wykazywały nie­ księcia-dzieciątka Edwarda, syna H e n r y k a V I we wrze­ wiele wspólnego ze scenami grywanymi pięćset lat śniu 1456 oraz trzyletniego syna Edwarda I V w k w i e t ­ wcześniej przez cechy rzemieślnicze na u l i c a c h miasta. n i u 1474, zamordowanego w w i e k u 13 lat razem z bra­ Zespoły amatorskie przedstawiły dwa cykle na podsta­ t e m w tzw. Wieży L o n d y n u . W obydwu wypadkach wie autentycznych tekstów pochodzących z pierwszej księciu towarzyszyła m a t k a bez ojca. O s t a t n i m księ­ połowy X V I w i e k u , wykorzystując w o z y , ciem, którego formalnie przywitano w Coventry, głów­ którymi 12 przewożono aktorów wraz z niezbędnym sprzętem o d nej siedzibie następcy t r o n u A n g l i i i W a l i i wraz z Fran­ jednej „stacji" do drugiej, co zbliżało je, przynajmniej cją oraz Szkocją i Irlandią był przyszły H e n r y k V I I I , po w i c h zewnęttznym kształcie, do śtedniowiecznych te- śmierci statszego btata, A r t u r a . aliów. N a t o m i a s t z uwagi na fakt, że nowożytni akto­ Kluczem do rozszyfrowania miejskiej rzy związani byli z kongregacjami kościelnymi, treścio­ cywilizacji, która rozkwitła w średniowiecznym Coventry, jest b u ­ w o przedstawienia te były raczej o wiele bardziej po­ dynek powszechnie dziś kojarzony na świecie ze znisz­ prawne p o d względem obrzędowo-rytualnym w po­ czoną w 1940 r o k u katedtą. Zachowana dzwonnica równaniu z i c h pierwowzorami, które łączyły w sobie oraz szczątkowe mury tego arcydzieła późnogotyckiej rodzajowo-realistyczne treści biblijne z l o k a l n y m i wąt­ architektury sakralnej pochodzą z okresu największej k a m i obyczajowymi, k o m i c z n y m i , satyrycznymi oraz groteskowo-fantas t y c z n y m i . 1 6 świetności dawnego miasta. Z perspektywy czasów dzi­ 13 siejszych niełatwo jest zrozumieć fakt, że były kościół parafialny św. Michała został zbudowany nie dla po­ Brak jednolitego sposobu określania widowisk, zna­ n y c h jako misteria (masteries), pochody trzeb biskupa i duchowieństwa lub przez władającego (pageants), (Ludus fundatora, lecz powstał dzięki wspólnej inicjatywie i do świadczy o i c h różnorodnych f o r m a c h oraz użytku samych mieszkańców. Świątynia ta była dziełem pochodzeniu. C h o ć początki t y c h spektakli wiążą się nie tylko pobożności, ale wyrazem d u m y mieszczan. sztuki (plays) Coventnae), l u b przedstawienia ludyczne tradycyjnie z działalnością zakonów, które zorganizo­ Notatkę zamieszczoną przy kosztorysie i wyjaśniającą wały przedstawienia scen wywodzących się z Biblii, źró­ cel wyjątkowo uroczystego widowiska, wchodzącego dłami inspiracji były nie tylko obrzędy liturgiczne lecz, w skład cyklu misteriów przygotowanego przez cech także miejscowe obyczaje, sukienników zarówno „na chwałę Boga", jak i „ku czci których korzenie sięgają w nieokreśloną przeszłość przedchrześcijańską. Proces tego miasta" (to [...Jtpe worschypp of thys Cytte), zeświecczenia misteriów dramatycznych o treści w y ­ zrozumieć jednoznacznie. łącznie liturgicznej, „cudownej" lub moralnej przez ce­ mieszczanie-obywatele utożsamiali się ze swoim mia­ chy zawodowe należy powiązać ze skomplikowanymi, stem. Jeśli samo miasto uwielbiano do tego stopnia, że 17 można Jest to dowód na to, jak a sporadycznie k o n f l i k t o w y m i , stosunkami i między składano m u hołd, to rodzi się pytanie, czy zwyczaj t e n klasztorami dowodzonymi przez najważniejszy i naj- mógłby być wyrazem przetworzonego w średniowieczu dawniej założony t u zakon benedyktynów a mieszcza­ obrzędu związanego nie tylko z miastem, lecz przede n a m i . Podczas gdy zjednoczone wszystkim z miejscem, w którym powstało, sięgając do duchowieństwo b i ­ czasów poprzedzających jego istnienie, jako obszaru za­ skupstw C o v e n t r y i L i c h f i e l d posiadało część miasta (the Prior's Half), of Coventry) to jego „gospodarzom" (the budowanego i skupiska ludności. Goodmen udało się uwłaszczyć tereny należące nie­ Wydaje się wielce prawdopodobne, że pagórek, na gdyś do regionalnych lordów feudalnych, zwanych hra­ biami (the Earl's Half). Podobne zestawienie którym wzniesiono zespół klasztorny, któremu nadano życia status katedry już w 1102 r o k u , oraz dwa wspaniałe i charakteru miasta średniowiecznego odzwierciedla podwójne znaczenie słów m i s t e r i u m (greka kościoły parafialne, już w czasach przedchrześcijań­ musterion: skich był miejscem obrzędów religijnych. Być może obrządek tajemniczy; łacina misterium: zawód, rzekomo k u l t t e n nawiązywał do celtyckiej b o g i n i znanej o d 107 �Peter ) . Martyn • T R O J A B R Y T i czasów okupacji rzymskiej jako C o v e n t i n a . Była ona Posiadacze ziemscy, prowadzący interesy również opiekunką źródeł w o d n y c h , których niegdyś było spo­ w mieście, przyczynili się do powstania „szlachty miej­ ro na terenie obecnego miasta, a więc przede wszyst­ skiej" (urban gentry), k i m sił życiodajnych. C o v e n t i n a może nie tylko wyja­ sowo przenosić się do L o n d y n u . Stolica kraju i przyszłe śnić źródłosłów samej nazwy Coventry, jako miasta serce I m p e r i u m Brytyjskiego „rozwijało się" nie tylko która o d X V I w i e k u zaczęła ma­ lub osady bogini, ale równocześnie nasuwa wiarogod- jako ustabilizowana siedziba królewska, ale ny sposób i n t e r p r e t a c j i źródeł legendy wiążącej się wszystkim jako c e n t r u m wszelkiego rodzaju kapitału - z „hrabiną" G o d a i v a (Lady Godiva). obrotowego, pożyczkowego, stałego, zmiennego i t d . Corocznie obcho­ przede dzone uroczystości na jej cześć nie nawiązują bezpo­ (jakby capital city znaczyło to samo co city of średnio do średniowiecznych świąt religijnych, lecz zo­ Proces t e n miał miejsce właśnie w okresie wielkiego stały zainaugurowane dopiero na początku X V I I wie­ kryzysu miast angielskiej p r o w i n c j i , kiedy dla C o v e n t r y k u . N a j p r a w d o p o d o b n i e j obnażona kobieta o rzadkiej skończyła się tzw. złota e p o k a . urodzie nie jeździła k o n n o po ulicach miasta, aby ura­ uzmysłowienia sobie, w j a k i sposób miasto pojmowane tować mieszkańców o d niemożliwych do udźwignięcia było przez jego mieszkańców-obywateli i przybyszów capital). Ważna wskazówka dla 19 podatków. Legenda ta została opisana już w X I I w i e k u , w t o k u gwałtownych wydarzeń i zmian w okresie pano­ kiedy „dostojni współobywatele" usiłowali odzyskać wania Tudorów, zachowała się w treści jednego z ostat­ przywileje zamieszkałego n i c h - przed i c h ostatecznym zniesieniem w końcu w zamku C o v e n t r y Castle, który zapewne rozebrano od feudalnego władcy X V I w i e k u - dramatów związanych z tradycjami cy­ już w X I V w i e k u . Była ona raczej personifikacją m i e j ­ klów misteriów z Coventry. Nosił o n tytuł scowych sil w i t a l n y c h oraz płodności ziemi macierzy­ Jerozolimy. Pojawienie się elementów zainspirowanych stej, która zawsze zwycięża ujemne Zniszczenie oddziaływanie przez m i t y starogreckie świadczy o znajomości tradycji i sztucznie wprowadzoną przez samego człowieka prze­ antycznej i powstaniu widowiska o bogatej symbolice. moc - m . i n . t a k i c h autokratów i despotów, jak mąż W spektaklach i uroczystościach rozgrywających się na Godaivy, hrabia Leofric, pierwszy biskup Roberta de ulicach C o v e n t r y w X V w i e k u wyraźnie widać wątki Limeseya, H e n r y k V I I I , K a r o l I I lub sparodiowana oraz postacie pochodzące nie tylko ze Starego i N o w e ­ w misteriach z C o v e n t r y postać biblijnego dzieciobój- go Testamentu, lecz takie z dzieł H o m e r a , wraz z czę­ cy królewskiego, H e r o d a . ściowo zmitologizowaną przeszłością samych Wysp Brytyjskich. Treść skomponowanej w 1570 przez cech P o w i n n o być powszechnie wiadome, że świątynie gotyckie były b u d o w l a m i silnie tętniącymi kowali, a przedstawionego dopiero w 1584 r o k u dra­ życiem. m a t u p t . Zniszczenie Jerozolimy Zgodnie z zasadą wywodzącą się wprost z b i b l i j n y c h opisów pierwszej Świątyni w Jerozolimie istniała hie­ pięciu próbach") odnosiła się do t o k u wydarzeń opisa­ rarchia przestrzenna z k l a r o w n y m podziałem na prze­ n y c h przez Józefa Fławiusza w Wojnie Żydowskiej. 10 strzeń przeznaczoną dla ludzi i tę, którą zajmowali Pod­ kreślono wyjątkowe okrucieństwo walk między skłóco­ przedstawiciele duchowieństwa. W kościele św. M i ­ n y m i ze sobą p l e m i o n a m i oraz frakcjami czynnymi chała w C o v e n t r y chór i prezbiterium zajmowały ma­ w Palestynie podczas insurekcji przeciw władzom rzym­ ło miejsca w stosunku do całości wnętrza. Z nawy k o ­ skim. W scenie kulminacyjnej przedstawiono destruk­ rzystali wszyscy mieszkańcy, służyła ona do przeróż­ cję miasta niebiańskiego symbolicznym a k t e m rozebra­ n y c h działań niewyobrażalnych w czasach obecnych, nia Świątyni przez zniszczenie jednego rekwizytu te­ m . i n . do tańca, k o n s u m p c j i , gier i t p . Znaczną część atralnego (podobnie jak dawniej w przedstawieniu ce­ bocznych naw zajmowały kaplice c e c h ó w : sukiennicy c h u sukienników spalono makietę symbolizującą wej­ za tęczą, bławatnicy za organami. Dalsze kaplice, po­ ście do piekła, zwane hellsmouth). 21 łożone poza przestrzenią ogólnie dostępną, przezna­ Niewykluczone, że sztukę tę odgrywano nie na wozach, lecz w j e d n y m czone dla k o w a l i , wytwórców gorsetów, czapników określonym miejscu - być może w r u m o w i s k u po roze­ i farbiarzy, znalazły się w d o d a t k o w y c h n a w a c h bocz­ branej około ćwierci wieku wcześniej katedrze przy n y c h . Część z n i c h miała własne wejścia o d ulicy oraz klasztorze Benedyktynów. Byłaby t o rzecz niesamowita, pomieszczenia na piętrze, gdzie członkowie spotykali się i nawet prowadzili interesy. (przy współpracy czap­ ników oraz postrzygaczy owiec razem z k r a w c a m i „po gdyby sztukę tę, stanowiącą w pełni już zsekularyzowa- 18 ne misterium wystawiono faktycznie w miejscu pierw­ W przeciwieństwie do drugiego głównego kościoła szej, zlikwidowanej w związku z rozwiązaniem klaszto­ parafialnego Św. Trójcy, kościół św. M i c h a ł a posiadał rów k a t e d r y zjednoczonego plan zaskakująco nieregularny. Określenie go przez i L i c h f i e l d . W i a d o m o , że w mieście przeżywającym kry­ Pevsnera jako „wielkiej i niezaprzeczalnie biskupstwa C o v e n t r y bolesnej zys, w którym różne ugrupowania skłonne były rywali­ a n o m a l i i " , słuszne w sensie ściśle s t r u k t u r a l n y m , wca­ zować ze sobą, stosunki mogły tylko pogorszyć się, i do le nie odnosiło się do realiów, w j a k i c h kościół po­ takiego stopnia, że spowodowały wewnętrzny rozpad wstał. Interpretację wybitnego historyka sztuki uwa­ społeczny. runkował nowożytny sposób patrzenia na budowlę, zolimy w odniesieniu do losu C o v e n t r y i jego mieszkań­ której układ i funkcje należały do pięćset lat wcześniej ców podczas w o j e n cywilnych, reformacji, krwawego m i n i o n e j epoki. 108 22 Moralizatorska wymowa Zniszczenia Jero­ �Peter}. Martyn • T R O J A BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? panowania M a r i i Tudorskiej, powszechnego po jej (zwanymi top shops). Napędzały je maszyny parowe bę­ śmierci ikonoklazmu i ponurego przejęcia władz miasta dące wspólną własnością, zainstalowane w b u d y n k a c h przez Purytanów wydaje się niewątpliwa; odnosiła się siłowni wzniesionych w ogrodach z tyłu. W t e n sposób ona do upadku kolejnej Jerozolimy - gotyckiej. unowocześniony cech tkaczy był w stanie konkurować Pierwotny układ wnętrza kościoła św. Michała, z f a b r y k a n t a m i i skutecznie walczyć z u j e m n y m i wpły­ wraz z jego średniowiecznymi f u n k c j a m i , zniknął już w a m i tzw. r e w o l u c j i przemysłowej, która często pozba­ setki lat wcześniej, zanim bomby niemieckie zniszczy­ wiała rzemieślników środków do życia i zmuszała i c h ły samą bryłę. Oprócz wystroju i r e l i k w i i Purytanie zli­ do zatrudnienia się w charakterze zdanej na łaskę fa­ k w i d o w a l i większość kaplic należących do cechów, brykantów taniej siły roboczej, czyli degradowała nie­ tworząc jedną wielką halę m o d l i t w . Jeśli przestrzeganie zależnych pracowników do stanu robotników najem­ przez następne w i e k i zasad odprawiania nabożeństw n y c h . Wszystko wskazuje na to, że C o v e n t r y było jedy­ przez jednego pastora widzianego przez wszystkich n y m miastem na świecie, w którym zorganizowano w i e r n y c h przemieniło charakter wnętrza kościoła, to „fabryki chałupnicze"; d u c h opiekuńczy dalej istniał... g r u n t o w n y r e m o n t samej substancji w drugiej połowie Losy miejscowego t k a c t w a , uzależnionego o d i m ­ X I X w i e k u można traktować jako główną przyczynę portowanego z W ł o c h , I n d i i i C h i n j e d w a b i u , z które­ zawalenia się całej wewnętrznej k o n s t r u k c j i podczas go powstawały głównie ozdoby d o eleganckich stro­ n a l o t u w 1940 r o k u . Kolejny r e m o n t w drugiej poło­ jów kobiecych, były już z góry przesądzone. Spowodo­ wie lat 30. już doprowadził do n i e m a l k o m p l e t n e g o wany umową handlową podpisaną w 1860 r o k u mię­ ścierania detali wnętrz. dzy rządami W i e l k i e j B r y t a n i i a Francji k r a c h t k a c t w a 2 3 chałupniczego, które zapewniało utrzymywanie około Wydaje się właściwie niemożliwe, żeby treść i f o r m a urodzonego 25 tys. ludzi w czterdziestotysięcznym mieście, zmusi­ w p o b l i s k i m S t r a t f o r d - u p o n - A v o n W i l l i a m a Shake- ło C o v e n t r y do opóźnionego przystąpienia do „postę­ speare'a. Nawiązania do znaczącej roli, jaką miasto powej" rewolucji industrialnej. odegrało w walce o władzę, znajdują się w serii sztuk w o w y m w stworzeniu miasta nowoczesnego była fa­ misteriów nie wpłynęła na twórczość 25 C z y n n i k i e m podsta­ tworzących rodzaj k r o n i k i dziejów późnośredniowiecz­ talna sytuacja, w której jego mieszkańcy się znaleźli nej A n g l i i o d Ryszarda II d o Ryszarda III. Szczególnie po 1860 r o k u . Podczas gdy blisko jedna dziesiąta l u d ­ ciekawie scharakteryzowano w trzech częściach H e n ­ ności sprzed k r a c h u wyemigrowała, głównie do N o ­ ryka VI tragiczną postać Małgorzaty z A n j o u , która wej Z e l a n d i i - skąd po nalocie l i s t o p a d o w y m w 1940 syna, r o k u i c h p o t o m k o w i e wysłali telegramy i listy wyraża­ Edwarda zrobiła z C o v e n t r y własną siedzibę. Ten sam j ą c e żal i współczucie - zgodnie z d u c h e m t a m t e j epo­ Edward, którego mieszkańcy miasta w i t a l i uroczyście k i i n t e l i g e n t n i , pomysłowi, a przede wszystkim przed­ jako księcia, gdy miał zaledwie 2 lata, zginął w bitwie siębiorczy ludzie, wśród których byli także przedstawi­ starając się o zapewnienie t r o n u dla swego pod Tewkesbury w 1471 r o k u . „Świętobliwy" mąż w o ­ ciele „nowego świata", zaczęli szukać sposobów aby jującej w jego i m i e n i u królowej, który nadal Coventry- wyzyskać status miasta z własnym hrabstwem, zamordowany zo­ Oprócz ogromnej rezerwy taniej siły roboczej po bez­ stał w tzw. Wieży Londyńskiej. Tragizm królowej osią­ robotnych kryzys w środkowoangielskim rzemieślnikach, mieście. koszty w y n a j m o w a n i a ga swą apoteozę w trzeciej scenie pierwszego a k t u Ry­ warsztatów l u b założenia zakładów były o wiele niższe szarda III, w której przeklina n i e m a l wszystkie postaci t u niż w przeżywającym równocześnie b o o m gospo­ sztuki. darczy B i r m i n g h a m . 24 Spełnienie się po k o l e i każdej klątwy i groźne­ 2 6 Poza. t y m C o v e n t r y , którego go ostrzeżenia kształtuje t o k wydarzeń do samego c e n t r u m zajmuje dolinę po małym jeziorze i w które­ p u n k t u kulminacyjnego, gdy zgodnie ze wściekłymi go o k o l i c a c h już o d wieków mieszkańcy w y d o b y w a l i sentymentami starej kobiety - k r w a w y despota ulega węgiel na potrzeby własne, w a r u n k i do rozwoju pro­ na polu bitwy „na samym szczycie" swoich o h y d n y c h d u k c j i przemysłowej były idealne. U c h w a ł a parla­ działań. m e n t u z 1848 r o k u , dotycząca sprawowania rządów l o k a l n y c h , zlikwidowała już status miasta we własnym hrabstwie. Kolejne zarządzenia z W e s t m i n s t e r u znio­ Epilog Zorganizowana przez miejscowych tkaczy sły prawa ziemskie, które zapewniały próba m u r a m i o b r o n n y m i . Ten średniowieczny obrony i c h tradycyjnie niezależnej pracy chałupniczej (outworking) mieszczanom dostęp do pastwisk i łąk położonych poza d a w n y m i n i z m dotyczący tzw. ziemi Łamas przed zakładami przemysłowymi w latach anachro­ i Michaelmas, gdzie obowiązywał zakaz b u d o w y nieruchomości właśnie do 50. X I X w i e k u wydaje się i s t o t n y m znakiem w o l i prze­ lat 60. X I X w i e k u , stanowił jedyną pozostałą po klę­ trwania rodzimej tożsamości miejskiej i związanego sce z nią stylu życia oraz obyczajów. A b y korzystać z n o w o ­ gospodarczo-społecznej barierę przed opóźnio­ n y m przewrotem technicznym. czesnych rozwiązań technicznych w swojej branży, 27 tkacze założyli spółdzielnie, które wybudowały osiedla W dziejach C o v e n t r y c e c h ą charakterystyczną jest połączonych ze sobą domów z charakterystycznie ulo­ powtarzający się m o t y w wahania między pomyślną k o ­ k o w a n y m i na górnych piętrach warsztatami t k a c k i m i niunkturą gospodarczą a zastojem, s p o w o d o w a n y m 109 �Peter J. Martyn • TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? zmniejszeniem się p o p y t u n a wyroby, w których p r o ­ znych, która łączy Londyn z Birmingham, w związku z czym d u k c j i specjalizowali się jego mieszkańcy. Lista p r o ­ umieścił wydrukowane kursywą wyjaśnienie przed wierszem: duktów przyczyniających się d o gospodarczego b o o m u miasta, j a k ą można wymienić, począwszy o d sztućców I waited for the train at Coventry, 1 hung with grooms and porters on the bridge, To watch the three tall spires; and there 1 shaped w X I I I i sukna w X I V w i e k u , a skończywszy n a samo­ The city's ancient legend into this: c h o d a c h , e l e k t r o n i c e , narzędziach maszynowych oraz N o t only we, the latest seed of time, r a d i a c h w ubiegłym s t u l e c i u , jest długa, i są tacy jesz­ New men, that i n the flying of a wheel cze, którzy twierdzą, że dalej ciągnie się ad Cry down the past, not only we, that prate finitum. 28 O f rights and wrongs, have loved the people well, A n d loathed to see them ovettaxed; but she • •• Did mote and undetwent, and overcame, The woman of a thousand summers hack, Mały Faeton z C o v e n t r y n a j p i e r w udoskonalił swój Godiva, wife to that grim Eatl, who tuled r o w e r d o p e r f e k c j i , a p o t e m dzielnie przyczepił d o n i e ­ In Coventry: or when he laid a tax go silnik benzynowy, żeby m ó c szybciej jeździć „moto­ Upon his town, and all the mothets brought c y k l e m " po k r ę t y c h u l i c a c h miasta oraz ciągle jeszcze Their children bewailing 'If we pay, we starve!'(...) sielskich o k o l i c a c h . Był to j e d n a k d o p i e r o początek. Warto porównywać motyw płaczących matek z dziećmi w ujęciu Faeton Tennysona, znajdującego się wśtód „nowych ludzi, którzy lekce­ szybko rozrósł się, aby „ j a ś n i e ć " przez cały ważą przeszłość w toku wirowania jednego (zmechanizowanego) dwudziesty w i e k lśniącymi a u t a m i , czołgami, samolo­ kola", z tteścią ttanskrybowanej w 1825 roku pieśni misterium t a m i , zarówno pasażerskimi, jak i b o m b o w c a m i , m e ­ cechu posttzygaczy owiec i krawców, która stała się powszechnie c h a n i c z n y m i urządzeniami gospodarstwa d o m o w e g o , znana na Wyspach Brytyjskich jako „Kolęda z Coventry" a r m a t a m i oraz p o c i s k a m i , umożliwiającymi wysadze­ (The Coventry Carol): nie w powietrze d o m u sąsiadów bądź całej dzielnicy, Lully lulla, thou little tiny child, h e l i k o p t e r a m i i myśliwcami rozwijającymi coraz więk­ By by, lully lullay, thou little tiny child, sze prędkości i t d . Jego najnowszy r y d w a n (...) nie może That wo is me, pore child, fot thee, więc pochodzić z rodzimego miasta, które i t a k ledwie A n d never mourn and say jest w stanie dziś rozpoznać, ponieważ bardziej przypo­ For this patting nethet say not sing, m i n a o n o k o l e j n e , p r o w i n c j o n a l n e anglo-amerykań­ By by, lully lullay. skie „ M o t o r v i l l e " niż żywy staroangielski gród, zapa­ (Zobacz przyp. nt 13) miętany jeszcze z wycieczek r o w e r o w y c h swego dzie­ Otwell określił pojęcie narastającej grozy wynikającej z biernej ciństwa. I tak szaleje dalej.... postawy tzw. cywilizowanego człowieka wobec ogólnych zmian w skali światowej od X V I I I wieku, a ptzede wszystkim w X X wieku jako „katastroficzną stopniowość". Zobacz Catastrophic Gradualism P. J. Martyn (w.) Атх Felicitatis. Księga ku czci profesora Andrze­ ja Rottermunda w sześćdziesiątą rocznicę urodzin..., (w:) The Collected Essays, dz. cyt., vol. I V (Under your Nose). s. 527-540. '(...) the centte of Coventry i n 1964 can only be treated i n Warszawa 2001 r. Czytelników należy osttzec, że autot utodzil 20th-century terms. A l l else is very minor, and the mediaeval się właśnie w Coventry. buildings above ground ate an alien body, though of coutse the '(...) the city has got lost i n time and imagines that the Indu­ eminently impottant link with the past'. N . Pevsner, The Build­ strial Revolution is i n full fotce. (...) I knew it was an old place (...) but I was sutprised to find so much of the past, i n soaring stone and carved wood, still remained. (...) ings of England, Warwickshire, London 1966, wydanie z 1996 г. (przy współpracy R. Wedgewood), s. 270-271. Por. M . Singlehutst, G. Demidowicz, A Brief History of Spon Street and the These picturesque remains of the old Coventry arc besieged by an army of nuts, bolts, hammets, spanners, gauges, drills and machine lathes, for in a thick ting round this ancient centte are Townscape Scheme, Coventry 1993 P. J. Martyn, „Miejskośc" a urbanistyka - mit kontra rzeczywistość. Kilka uwag dotyczących terminologii, przeszłości i tożsamości, the motor-cars and cycle factoties, the machine tool makers, prób planowania oraz kwestii dalszych losów miasta (w.) „Kwartalnik the magneto manuiactuters and the electrical companies.' Filmowy" nr 28, zima 1999, s. 8-11 J. B. Priestley, A n English Journey, (...) a (...) truthful account of O dalszej ttansmutacji tej długiej co do liczby mieszkańców what one man saw and heard and felt, London 1934, Penguin miasta brytyjskiego zobacz powieść Davida Lodge'a pt. Changing 1977, s. 69-71. 'In Coventry you might just as well be in Finsbury Park'. G. Orwell, The Road to Wigan Pier, London 1937 and 'The Road to Wigan Places, (London 1975): 'Driving back to the Univetsity, Morris took the newly opened section of the Innet Ring, an exhilatating complex of tunnels and Pier Diary' (w:) The Collected Essays, Journalism and Letters: Vol. 1. Orwell przyjechał po południu pod koniec stycznia 1936. Po­ dobnie jak Priestley natzekat zarówno na standard pokoju ho­ flyovets that was part of the proposed Grand Prix circuit. He leaned back in the bucket seat and drove with straight, extended arms in the style of a professional racing driver. I n the longest tunnel, telowego, jak i na jakość jedzenia. Następnego dnia poszedł pie­ safe from police observation, he put his foot down and heatd with chotą około 20 kilometrów do dalszych peryferii Birmingham. satisfaction the din of the Lotus's exhaust tevetheiating from the Finsbury Park jest wybitnym przykładem anonimowości przed­ walls. He came out of the tunnel like a bullet, into a long canted mieść wewnętrznej strefy podmiejskiej Londynu. A. Tennyson, Godiva (w:) cykl wierszy wydany w 1842 r. pod ty­ tułem English Idylls and other poems. Znamienne, że autot przy­ cutve elevated above roof level. From here you got a panotama of the whole city and the sun came out at that moment, shining l i ­ ke floodlighting on the pale concrete facades of the recent con­ jechał do Coventry jedną z pierwszych na świecie dróg żela­ struction wotk, towet blocks and freeways, throwing them into 110 �Peter}. Martyn • TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? relief against the sombre mass of nineteenth-century slums and Here Erode ragis in (pe pagond and in the strete also. decayed factories. Seen from this perspective, it looked as though 9 1 0 u the seeds of a whole twentieth-century city had been planted un­ Fakt, że Herod wścieka się (ragis) nie tylko па scenie (the pa­ der the ground a long time ago and were now beginning to shoot gond), ale także na ulicy (in the strete), dowodzi, że widowiska up into the light, bursting through the caked, exhausted topsoil of nie były ograniczone do rodzaju formalnego teatru o treści Victotian architecture. Morris found it an oddly stirring sight, for głównie religijnej, lecz zawierały również wiele improwizacji the city that was springing up was unmistakably American in style oraz intetakcji z publicznością. Zobacz ptzede wszystkim T. - indeed that was what the local blimps were always beefing Sharp, A Dissertation on the Pageants or Dramatic Mysteries an­ about - and he had the strange feeling of having stumbled upon ciently performed at Coventry by the Trading Companies of that Ci­ a new American frontier i n the most unexpected place.' ty; Chiefly with Reference to the Vehicles, Characters and Dresses Coventry's First Cathedral The Cathedral and Priory of St. Mary. of the Actors, Covenrry 1825, wydane jako faksymile w Wake­ Papers from the 1993 Atmiversary Symposium, ed. G. Demido- field w 1973 roku. wicz, Stamford 1994 Zobacz także P. M . King, Coventry Mystery Plays, Coventry 1997 E. Gooder, Coventry's Town Wall, Coventry 1971. oraz The Coventry Corpus Christi Plays as edited by P. M. King P. J. Martyn, 'Dramatic Mysteries'. Urban pageantry in the rise and and C. Davidson, Mediaeval Institute Publications, Westetn fall of mediaeval Coventry (w:) Religion, Ritual and Art, readings Michigan University, 2000, s. 93-96, 105-106 ( T h e Pageant of the Company of Shearmen and Taylors i n Coventry'). of the conference of British and Polish art historians organised by the Institute of A r t (IS P A N ) , 6th-8th June 2000, tekst ptzy- 1 4 gotowany do druku w roku 2002 12 kim dwie monografie A . Nicoll, The Development of Theatre, R. Ingram, The Coventry Pageant Wagon (w:) 'Medieval English Theatre', 2: 1/1980, s. 3-14 и London 1946 oraz British Drama, London 1948 15 M . Dormer Harris, Li/e in an Old English Town. A History of Coventry from Earliest Times compiled from the office records, N a przykład w przedstawieniu narodzenia Chrystusa skompo­ nowanym około 1534 W. Dugdale, Warwickshire, London 1656. Zobacz przede wszyst­ London 1898, s. 337-349. roku dla cechu postrzygaczy owiec i krawców - jednej z dwóch sztuk należących do cyklu odbywa­ 1 6 Sharp, A Dissertation, dz. cyt. 146-157 ([Reception of) 'Dame jącego się w Boże Ciało, szczęśliwie zachowanych w transkryp­ M'garete d'Anjou & childe Edwardę', 'Receavynge Prynce cji Thomasa Sharpa, badacza z I połowy X I X wieku - da się od­ Edwardę'). czytać wyraźną satyrę w charakterystyce nie tylko maniakalne­ 17 Tenże ['Drapers' Pageant']. Wzmianka ta, 'gathered owt off oulld go despotyzmu Heroda, lecz także reprezentanta władz du­ & Aussyeut boukes' z 1534 roku, dotyczy polecenia skierowane­ chownych, podlizucha zwanego „nuncjuszem", który przedsta­ go do mistrzów cechu sukienników, którzy mieli: 'se (e) the page- wia publiczności króla-dzieciobójcę łamaną francuszczyzną po­ ond and play well broughte fforth' (tak jak) 'usyd i n old tyme to mieszaną z wyrazami łacińskimi: the lawde & prays of god & (pe worschypp of thys Cytte'. N O N C E O S E . Faytes pais, dennyis, baronys de grandę reynowme, 1 6 Payis, seneoris, schevelaris de nooble posance. J. Thomas, Coventry Cathedral, The New Bell's Cathedral Guides, London 1987, s. 57-67 Pays, gentis homos, companeonys petis egrance. 1 9 C. Phythian Adams, Desolation of a City: Coventry and the 2 0 Józef Flawiusz, Wojna Żydowska, przeł. J. Radożycki, Warszawa 21 Sharp, Dissertation dz. cyt., The Destruction of Jerusalem, trans­ Je vos command dugard treytus sylance, Urban Crisis of the Late Middle Ages, Cambridge 1979. Payis, tanque vottur nooble Roie syre ese presance. Que nollis personę ese non fawis perwynt dedfferance, 1995 Nese harde de frappas; mayis gardus to to paceance: Mayis gardus voter seneor to cor reyuerance, krypcja z księgi dramatu, autorstwa niejakiego „Pana Kowala" Car elat vottur Roie to to puysance. ('Mr. Smythe' - sic!), cena 5 szylingów. A n o n n de leo pase tos; je vose cummande; 2 2 E lay Roie Erott la grandeaboly vos vmport. Opis z końca X V I I wieku Daniela Defoe, który był świadkiem zorganizowanych walk ulicznych między ugrupowaniami popie­ ERODE. Qui statis i n Jude et Rex Iseraell rających przeciwstawnych kandydatów w wyborach do parla­ mentu. Brali udział w tym wyjątkowo widowiskowym spektaklu A n d the myghttyst conquerowre oat eyuer walkid on grownd: For I am evyn he thatt made bothe hevin and hell, „radni miejscy, sędziowie municypalni itp.", którzy nosili swoje And of my myghte powar holdith vp ois world rownd. stroje i emblematy stanowisk. W uzgodnionej godzinie zwolen­ Magog and Madroke bothe oe did I confownde, nicy dwóch przeciwnych obozów spotkały się pod krzyżem droż­ A n d with this bryght bronde there bonis I brak onsundr nym zwanym Coventry Cross przy zbiegu Broadgate i Cross (...) Cheaping. Zaciekłą walkę zaczęto dopiero po odpowiednim sy­ gnale. D. Defoe, A Tour Through the Whole Island of Great Bri­ N U N C I O S , (sic!) Hayle, kynge, most worthiest i n wede. tain (Letter V I I ) , m . i n . red. Furbank et al, New Haven (US) Hayle, manteinar of curtese throgh all (pis world wide. 1991 Hayle, the most myghtyst that eyuer bestrode a stede. Hall, most monfullist monn in armor man to abyde. 2 3 W trakcie późniejszego etapu remontu stosowano do związania Hayle, in thyne hoonowre: ścian galerii żelazne belki, których rozszerzanie w pożarze drew­ Theses iij kyngis (pat forthe were sent nianej konstrukcji dachu po tym, jak bomby ogniowe trafiły A n d shuld haue cum ageyne before (pe here present, w kościół, spowodowało całkowite runięcie głównych filarów Another wey, lordee, whom the went, między nawami. Zdjęcia wykonane przed sprzątnięciem ruin po Contrare to thyn honowre. nalocie pokazują leżące w rumowisku belki wraz z metalowymi gwoździami wbitymi w drewniane stropy belkowe kościoła. J. ERODE. Anothur wey - owt! O w t ! O w t ! ! Thomas, Coventry Cathedral, op. cyt. s. 70-73, D. McGrory, The Hath those fawls traytvrs done me (pis ded? City of Coventry. Images from the Past, Upton (Wirral) 1999 I stampe! 1 stare! I loke all abowtt! Myght I them take, I schild them bren at a glede! 2 4 I rent, I rawe, and now run I wode! Czy me przekleństwa mogą przelecieć chmury I w niebo wzlecieć? Rozstąpcie się, ciężkie A , thatt these velen trayturs hath mard (pis my mode! Chmury, przed mymi szybkimi klątwami! The schal be hangid yf I ma cum them to! Niech król wasz ginie nie na polu bitwy, 111 �Peter]. Mart>n • T R O J A B R Y T Y J S K A W C E N T R U M KRAJU? Ale z przesytu! O dobrze pamiętam, przez założoną w Coventry w 1979 roku firmę zwaną Two Tone Ze go na króla morderstwo wyniosło! Records. Choć firma ta lansowała zespoły muzyczne pochodzące Niech syn wasz* Edwatd, książę Walii zginie nie tylko z miasta rodzimego, ale także z sąsiedniego Bitming- Tą samą naglą śmietcią, jaką zginą! ham (The Beat) i nawet Londynu (Madness, The Bodysnat- Nasz* Edwatd, ongi również książę Walii! chets), wydają się, że najbatdziej typowe dla tego krótkotrwałe­ go wybuchu twórczego są kompozycje dwóch głównych zespo­ W oryginale nastąpiły przymiotniki your i our, czyli Małgotzata przemawiała nie tylko do żony Edwarda IV, królowej Elżbiety, łów pochodzących z Coventry, The Specials i The Selecter. lecz do całego zgromadzenia; ewentualnie do wszystkich po W gorszącym humorze, ironicznej goryczy wobec nieznośnych stronie obozu rodu Yorków. realiów świata oraz absolutnym braku zaufania do tych, którzy Król Ryszard I I I , akt 1, scena 3, przeł. R. Brandstaetter, Warsza­ usiłują nami rządzić, wyrażonym w tekstach piosenek The Spe­ wa 1999 (por. w przekładzie L. Ulricha, Kraków 1941). cials dają się odczuć pewne echa satyry mieszanej z tragikome­ Zobacz m.in. K. Kujawińska-Courtney, A n Aspect of Renaissan­ dią w treściach misteriów przedstawionych przez cechy późno­ ce Dramaturgical Intertextualicy: Shakespeare overagainst (sic!) die średniowiecznego Coventry: Medieval Tradition (w:) Actes du Congres International. Theatre, Musique & Arts dans les Cours Europe'ennes de la Renaissance & Enjoy yourself! It's later than you think. du Baroque, Warszawa 1997 Enjoy yourself, while you're still in the pink. E Searby, Coventry in Crisis 1858-1863, Coventry 1977, ideb. The years go by, as quickly as you wink, Weavers and Outweavers in Victorian Times, London 1980, J. Enjoy yourself, enjoy yourself, it's later than you think. Gutteridge, Lights and Shadows in the Life of an Artisan, Coven­ (1981) try 1890. Dla porównania z metodą ustalenia pracy indywidu­ The man in black he told me the latest Moscow news alnej stosowaną w X X wieku przez odwiecznych pracowników About the storm across the Red Sea montowni samochodów itp. zobacz S. Tolliday, High Tide and (But) I'm the man in grey, After: Coventry Engineering Workers and Shopfloor Bargaining, I'm just the man at C & A , 1945-80 (w:) Life and Labour in a 20th century City. The Expe­ A n d I don't have a say rience of Coventry, Coventry 1985, s. 204-243 In the war games that they play. Znamienne, że — w porównaniu z gotyckim dziedzictwem archi­ (1981) tektonicznym Coventry - Birmingham posiada klasycyzującą Masturbation, masturbation katedrę oraz ratusz wzorowany na starożytnej świątyni Kastora Causes the National Front sensation! (...) i Poluksa. (1979) M . D. Lobel, The Atlas of Historie Towns: Coventry, London I keep wondering where (WHERE?!) 1975 did you get that ( B L A N K ! ) blank expression o n your face?! Malejący udział przemysłu maszynowego oraz konkurencja (1979) w masowej produkcji samochodów, przy równoczesnym braku He's just a stereotype. rozwinięcia po drugiej wojnie światowej tzw. sektora usługowe­ He drinks his eighteen pints. go, przyczyniły się bezpośrednio do kryzysu gospodarczego na He drives home pissed at night. przełomie lat 70. i 80., kiedy miasto znalazło się w sytuacji ana­ A n d he listens to his stereo. logicznej jak po krachu tkactwa chałupniczego około 120 lat (He doesn't really exist.) wcześniej. Z upływem czasu stało się wiadome, że lata 80. XX (1981) wieku stanowiły rodzaj przełomu — nie tylko dla Coventry, lecz You've done too much much too young, dla całego społeczeństwa w kraju — przemieniającego się od naj­ You're married with a son when you should be having fun starszego uprzemysławianego do pierwszego postindustrialnego with me w ramach globalizującego się systemu gospodarczego. D. W. (1981) Thorns, T. Donnelly, Coventry's Industrial Economy, 1880-1980 I sec a clinic full of cynics (w:) Life and Labour, dz. cyt. s. 11-56. O produkcji broni w Co­ W h o want to twist the people's wrists. ventry zobacz R. Croucher, Engineers at War 1939-1945, Lon­ They're watching every move we make, don 1982. We're all included on their list. Rzecz znamienna, że w trakcie tej najnowszej przemiany nastą­ (The lunatics have taken over the asylum.) pił protest zwykłych mieszkańców miasta w postaci satyrycz­ (Fun Boy Three - po The Specials, 1983) nych tekstów i zbuntowanej muzyki młodzieżowej nagranej 112 �Peter], Martyn • T R O J A B R Y T Y J S K A W C E N T R U M KRAJU? Coventry w 2. polowie X V wieku: herb i plan miasta (w obrębie murów), mapa istniejącego od 1451 do 1848 roku municypalnego hrabstwa, rekonstruowana sylweta i w i d o k i dawnej topografii oraz architektury średniowiecznej „stolicy" środkowego regionu kraju zwanego the Midlands Główne świątynia A kościół parafialny św. Michała В kościół parafialny św. Trójcy Inne budowle i punkty MISTERIA 1 krzyż miejski (Coventry Cross) 2 hala cech N M P trasa rocznej procesji w Bożym Ciele С katedra klasztorna benedyktynów 3 pałac biskupi N M P i św. Osburgii D kościół św. Jana Chrzciciela E kościół i klasztor franciszkanów 4 szpital św. Jana 5 przewód przy Smithford Street tzw. „ustawowo ustalone" stacje uroczystych pochodów X V i X V I w. uroczysta trasa związana z przywitaniem Małgorzaty z księciem Edwardem (wrzesień 1456) F kościół i klasztor karmelitów G kartuzja H kościół św. Mikołaja 6 Broadgate 7 dwór zw. Cheylesmore 8 d o m Richard'a Wooda 9 „Mickelparke street ende" 10 brama karmelitów 113 uroczysta trasa związana z przywitaniem Elżbiety z księciem Edwardem (kwiecień 1472) �Peter). Martyn • T R O J A B R Y T Y J S K A W C E N T R U M K R A J U Z A N I K C o v e n t r y między w i e k a m i X V I a X I X : p a n o r a m a „z p ó ł n o c n e j s t r o n y " W . H o l l a r a ( o k . 1655r), p l a n z 185 Ir., w i d o k i miasta o d k o ń c a średniowiecza do doby przemysłowej. D o l n a lewa strona: p o m n i k „hrabiny" G o d a i v y dłuta W . D i c k a ( 1 9 4 9 ) ; d o l n a prawa strona: płaskorzeźba Richieego przedstawiająca walkę człowieka z s i l a m i n a t u r y (I p o l . lat 50.) 114 i �Peter ]. Martyn • T R O J A B R Y T Y J S K A W C E N T R U M KRAJU.' A G Ł A D A K u N o w e m u M i l l e n i u m : C o v e n t r y w X X w i e k u . S t a n układu zabudowy c e n t r u m miasta w 1971 r.; u dołu: w i d o k c e n t r u m h a n d l o w e g o zw. the P r e c i n c t z d z w o n n i c y r u i n dawnego kościoła parafialnego św. M i c h a ł a - w p r o s t na zachód. Przezrocza - oprócz l e w y c h i p r a w y c h d o l n y c h - przedstawiają w i d o k i z o b w o d n i c y zw. I n n e r R i n g Road 115 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e7016cad15b61d47a74e11c8edb4cda.pdf 8a7720ad9529021d8411733b1ae1ed3b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1573 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1455 Title A name given to the resource Trójnożna koza. Uwagi o symbolice trójnożności / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.81-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolczyński, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Warszawa TRÓJNOŻNA KOZA. UWAGI O SYMBOLICE TRÓJNOŻNOŚCI Przebieraniec, który w zwyczajch kolędniczych i zapustnych gra rolę kozy, chodzi zgięty w pół, cały nakryty jest baranicą, w rękach zaś trzyma kij z osadzoną maską - głową kozy. Kij ów imituje tylko jedną, przednią nogę zwierzęcia. Ta rytualna koza jest więc w istocie zwierzęciem trójnożnym! Trójnożne zwierzę zdaje się wyobrażać także zapustny podkoziołek, czyli głowa kozła wystrugana z kawałka drewna i ucharakteryzowana skrawkami futra lub tylko wycięta z ziemniaka i nabita na trzy patyki imitujące nogi . Wspomnienie trójnożnej kozy tli się również w tradycji ustnej. Koza w bajkach i podaniach, pieśniach i przysłowiach przedstawiana jest często jako istota, która ma różne „kłopoty" z jedną nogą: skręca sobie lub łamie nogę czy też kto inny (ludzie, demony) podcina jej lub łamie nogę. Przypom­ nę choćby powszechnie znane przysłowie: „Gdyby kózka nie skakała, to by nóżki nie złamała". W optyce etnologii kłopoty zjedna nogą człowieka (np. kulejącego), zdradzają, że jest on ze swej natury istotą tylko jednonożną. Stąd konsekwentnie czworonogie zwierzę, które ma „kłopoty" również tylko z jedną nogą jawi się jako istota ze swej natury trójnożna. 1 1 W tradycjach rytualnych podkoziołka w różnych miejscach kraju zamiast głowy kozła wykonywano głowę człowieka, zwykle dziada z brodą, którą również ustawiano na trzech patykach. Czasem wycinano nawet całą figurę człowieka i wtedy chętnie obrazowano postać ułomną, o krótszej jednej nodze lub ręce. Na jedną tylko nogę podkoziołka, zwłaszcza gdy wyobrażał człowieka, zakładano pończochę i but. Ale tu i ówdzie figurę człowieka stawiano na wysokim stołku o trzech nogach. Nakładnie się na siebie i krzyżowanie motywów tróji jednożności jest zjawiskiem dość częstym. W późnych, widomie wtórnych, formach pod­ koziołka ma on np. małpie nogi (zapewne cecha zapożyczona z demonologii). To jest również sygnał, że kłopoty z nogami były wyczuwane jako znamienne dla tej rytualnej istoty. Wreszcie interesujące wydają się najprostsze wyobrażenia podkoziołka - trzy patyki, na które nabito np. jabłko. Według Stelmachowskiej, formy najprostsze są późne. Sprowadzenie formy nieomal do umownego znaku bodaj najwyraźniej zdradza głębinową tradycję i zarazem uparte trwanie - raczej podświadome - symboliki trójnożności (Stelmachowska 1933, s. 4, 7, 9, 16). �82 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Co jest wreszcie niezwykle intrygujące: echo symboliki trójnożnej kozy odbija się do dzisiaj w języku. Wszak trójnożne podstawki różnych przed­ miotów, trójnogie stojaki, wciąż nazywamy „kozłami", karabiny (trzy) usta­ wiamy w „kozły", trójnożny piecyk to „koza"... (Sławski 1966-1969, s. 25). Trójnożność rytualnej kozy była szczegółem już niedostrzeganym przez XIX-wiecznych ludoznawców. Wyjątkiem jest Z. Gloger, który o zapustnej kozie z okolic Krakowa powiada, że chłopak, który ją udaje chodzi na trzech nogach (Gloger 1900, s. 105). Najprawopodobniej więc już przed wiekiem chłopi odtwarzali obraz trójnożnej kozy bezwiednie, z samego respektu dla tradycji. Owa nieświadomość obrazu każe naturalnie podejrze­ wać jego zakorzenienie w głębinach świata archaicznej wyobraźni. * * # Kozę stojącą przy drzewie życia widać już na ceramice w starych neoli­ tycznych centrach cywilizacji,w Anatolu, Iraku, Iranie. W następnych tysiąc­ leciach taka scena powtarza się wielokrotnie w zabytkach różnych kultur w całej Eurazji. Koza stoi obok drzewa życia, czyli na wysokości środ­ kowego piętra świata. Charakterystyczne są również ujęcia, w których koza zapiera się lub odbija tylnymi łapami od ziemi, a przednimi wskakuje na wierzchołek drzewa. Symbolika ruchu, zmiany miejsca, sugerowana jest często bardzo ekspresyjnie. Przykładem jest choćby figura kozy ze słynnych wykopalisk sumeryjskich grobów królewskich w Ur . Ów pradawny obraz natychmiast zdradza nam elementarną symboliczną rolę kozy jako zwierzęcia zdolnego do transgresji, przekroczenia granic wszystkich trzech sfer świata. Bliżej nas, w mitologii germańskiej, figuruje koza Heidrun, skubiąca Uście świętego drzewa, jesionu Yggdrasil. Dawała ona zamiast mleka miód, który był nektarem bogów, Asów, w ich królestwie Asgardzie, rozciągają­ cym się ponad ziemią i zarazem jej mlekiem-miodem krzepili się wojownicy toczący pojedynki ku czci Odyna w podziemnym królestwie bohaterów, Walhalli (Grimnismál, 25) {Edda 1986, s. 71). Według rachunku prawdopodobieństwa (euroazjatyckie tło i indoeuropejskie korzenie), takie wyobrażenie „kozy przy drzewie życia" musiało być znane również starożytnym kulturom na naszych ziemiach. I warto ów obraz mieć w pamięci rozglądając się wśród symboli, mitów i rytuałów zachowanych w kulturze ludowej. Kozioł uchodzi powszechnie w kulturach świata za zwierzę wybitnie pożądliwe seksualnie, chutliwe, witalne - tym samym idealnie symbolizujące moce życia i płodności (Toporov 1987, s. 663). Taki uniwersalny punkt wyjścia symboliki kozy (w istocie kozła) wyraziście rysuje się również w wie2 2 Znamienne jest też, że już w zodiaku mezopotamskim koziorożec to pół-kozioł i pół-ryba (van der Waerden 1986, pl. 14 d). �TRÓJNOŻNA KOZA 83 rżeniach ludowych Europy środkowo-wschodniej. Znakomitym przykładem jest właśnie rytuał „chodzenia z kozą". Tłum prowadzi skaczącą kozę wśród zgiełku i hałasu, przebierańcy uderzają batami o ziemię, koza ma zawieszony na szyi dzwonek. Sam kostium kozy jest bardzo realistyczny i zarazem symboliczny, to wywrócony włosiem na wierzch kożuch. O roli kozy uderza­ jąco zwięźle i jasno mówi wyśpiewywany czy wykrzykiwany wtedy tekst (formuła); „Gdzie koza chodzi, tam żyto rodzi / gdzie koza rogiem, tam żyto brogiem / gdzie koza stąpa, tam żyta kopa" (np. Majewski, Stołyhwo 1905, s. 54.) Można również przypomieć jawnie seksualne zachowanie maszkary kozy pod koniec rytuału, kiedy goni i bodzie uciekające dziewczyny. Wielorakie są związki kozy z „dolnym" światem. Dla chłopów koza była jednym ze zwierząt z piekła rodem. Sam diabeł miał szczególnie chętnie przybierać postać kozła, zresztą zwierzęcia, które sam stworzył. Według szeroko znanego podania (T 2491) (Krzyżanowski 1963, t . I I , s. 179), diabeł - poza­ zdrościwszy Bogu stworzenia krowy - sam stworzył kozę, lecz niezadowolony z efektu pobiegł za nią, złapał za ogon, który się urwał, został diabłu w ręku, a koza uciekła. Kusy, kozi ogon jest znamienny - tam koza ma „siłę". Żeby ją unieszkodliwić, trzeba kozie wbić szpilkę w ogon (np. Majewski, Stołyhwo 1905, s. 61). Koza spokrewiona jest również z czarownicą, która mogła przeobrażać się w to zwierzę (lub czarnego psa, kota, świnię, żabę i in.). W diable i czarownicy rozpoznajemy tylko zbiorowy portret różnych starożyt­ nych demonów. Ale uchwytne są także związki kozy z demonami wprost odziedziczonymi z głębi czasu. Zwłaszcza wschodniosłowiańskiego domawika wiele zdaje się łączyć z kozłem (Afanasjew 1865, s. 714). Zły domawik „męczy" ludzi i wszystkie zwierzęta poza kozłem i psem. Przed chałupami wywieszano czaszki kozłów, by odwrócić uwagę tego demona (Afanasjew 1865, s. 714). Na naszych terenach natrafiamy na związki kozła ze zmorą. Chcąc uchronić się przed jej atakami można było np. położyć się spać razem z kozą (Kolberg 1874, s. 74-75) lub przykryć skórą kozy (Simonides 1989, s. 264). Czy inny jeszcze przykład: dla uspokojenia wodnika wrzucano do wody sierść czarnego kozła (Toporov 1987, s. 663). O wiele słabiej odbijają się w wierzeniach ludowych Europy środkowo-wschodniej skojarzenia kozy z „górnym" światem. Ale za to niektóre ślady są nader interesujące. W pieśniach białoruskich zachował się obraz kozy siedzącej w koronie drzewa (Gilewicz 1974, s. 19). W wielu miejscach trwała pamięć o magicznym zaleceniu, by pożar od pioruna gasić tylko kozim mlekiem (np. Gołębiowski 1839, s. 154; Kolberg 1882, s. 181). W falującym zbożu odgadywano „goniące się kozły" lub powiadano wtedy, że „wiatr pędzi kozły" czy, że „pasą się tam kozły" (Stelmachowska 1933, s. 104). W krajach bałtyckich związki kozy z niebem są wyraźniejsze. Litwini wiatr południowo-wschodni nazywali „koźlim", również chmury to „kozły" (Stelmachowska 1933, s. 105). Znamienna jest informacja o utrzymującej się do X V I I w. ofierze z kozłów w Prusach. Kozły zabijano tam w ofierze bogu Pergrubriusowi (o niejasnej naturze, m.in. był on wiązany z końcem zimy �84 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI i pierwsza orką; Ivanov, Toporov 1988, s. 302-303) i to nawet kilka razy do roku - przed orką, przed żniwami, po żniwach. Tłum przed zarżnięciem kozła podrzucał go wielokrotnie do góry (Stelmachowska 1933, s. 100-101). W tradycjach ludowych naszej części Europy ocalało również wspomnienie ofiarnej roli kozy. Najdobitniej ukazuje tę rolę noworoczne i zapustne widowisko rytualne zabicia i wskrzeszenia kozy (turonia). Choć w utrzymują­ cych się w Polsce formach obrzędu zwierzę umiera niby samo z siebie (np. z przejedzenia), to przecież wyczuwamy atmosferę przemocy; tłum szydzi z „kozy", raz za razem jest ona uderzana kijami po plecach, „koza" rozpaczli­ we beczy, nagle ktoś podstawia jej nogę, koza przewraca się, oszołomiona próbuje wstać i wreszcie pada znieruchomiała na ziemi. Korzystając z języka teorii R. Girarda (Girard 1987, s. 84; zob. też Kolczyński 1995, s. 67), można powiedzieć, że mamy do czynienia z typowym dla późnych form rytuału jego oczyszczeniem z elementów rzeczywistego gwałtu (w wypadku rytuału już tylko raczej pozorowanego, z oczyszczeniem z jego pierwotnej ekspresji). Natomiast w tradycji ruskiej nie ma żadnych wątpliwości, że „koza" (turoń) jest zwierzę­ ciem zabijanym, tam dziad, zwany też strzelcem, tłucze „zwierzę" pałką po głowie, a ono natychmiast zwala się na ziemię (Toporów 1987, s. 664). Charakterystyczne są „znaki ofiarnicze" kozy w samym rytuale i w wierze­ niach: jest żarłoczna, smrodliwa, kradnie, kłamie... Innym wspomieniem ofiary ze zwierzęcia wydaje się głowa kozła („podkoziołek"), wokół której w ostatnią noc zapustów rozgrywała się rytualna zabawa . Ofiarna symbolika kozy odbija się wyraźnie także w zwyczajach żniwiarskich, będących wszak reliktem rytualnych postaw. Idzie „dożynać" albo „zerwać" kozę wołali chłopi, gdy pod koniec żniw ktoś szedł zżąć ostatni zagon pozostawiony na środku pola. Czasem ostatnie „kłosy", czyli „kozę" żniwiarze ścinali razem. Gdzie indziej taką „kozę" ścinali parobcy, a dziewczęta zawczasu uciekały z pola, by tego nie widzieć. Lub inna jeszcze sytuacja: była to czynność zarezerwowana dla starszych kobiet (Bystroń 1916, s. 42, 47-48, 88). Wreszcie koza jako idealna ofiara występuje w bajce ludowej. W różnych krajach słowiańskich znana była bajka o „kozie obdartej" (AT 2015; Krzyżanowski 1963, t. I I , s. 162-163). Koza okłamuje gospodarza, że nikt jej nie nakarmił, ten zaś zabija (lub tylko obija) za karę jedną, drugą córkę, parobka, wreszcie sam wypasa kozę i przekonuje się o jej kłamliwości. Wtedy gospodarz łapie kozę i zaczyna ją obdzierać ze skóry. Już w połowie oskórowana koza ucieka i chroni się lesie. Tu, schowana w jamie, straszy wszystkie zwierzęta, że je zabije i zje. Ostatecz­ nie kozę wygania z jamy jeż lub rak. Uciekającą kozę chwytają zwierzęta, niedźwiedź wyrywa jej nogę, „gdy ta na trzech nogach chce dalej uciekać" 3 3 Zamiast głowy kozła mogła to być głowa dziada z brodą (zob. przypis 1). Także w zapustnym chodzeniu przebierańców zamiast kozy bywał czasem oprowadzany po wsi dziad (Stelmachowska 1933, s. 47). Wymienność postaci rytualnych dziada i kozy w zwyczajach zapustnych wynika zapewne z zacierania różnych wątków tradycji. Obie postacie zbliżyły się do siebie przez swoje symboliczne skojarzenia ze światem zmarłych. �85 TRÓJNOŻNA KOZA Rye. 1. (a) Koza kolędnicza, Pogórze Sudeckie, rys. na podstawie mat. własnych; (b) podkoziołek z Krzywosądowa (d. pow. Pleszew), wg B. Stelmachowskiej 1933, rys. 3. Rys. a wykonał Waldemar Wroński znów ją łapią zając i wilk, a następnie wieszają na gałęzi i jedzą (Fischer 1910). Trójnożna bajkowa koza umiera rytualnie, powieszona na drzewie i - jak trafnie odczytuje Toporov - podtrzymuje sobą przy życiu wszystkie leśne zwierzęta (Toporov 1987, s. 664). Charakterystyczne są również powiązania kozy z kultem zmarłych. W rytu­ ale zabicie i wskrzeszenia kozy utrzymał się prastary obraz zmarłych przodków jako istot całkowicie owłosionych (Tomicki 1976, s. 89). Uderzająco archaiczne poczucie symbolizmu materii i formy zdradzają postacie całe ubrane w kostiu­ my ze słomy (draby). Słoma to materia, która w „tym" świecie zastępuje zmarłym włosy. Słoma to swoiste ciało maski, w którym zmarły może fizycznie zaistnieć na ziemi. Zmarłych przodków odgadujemy także w postaciach w kożuchach i maskach z futra. Nie ma więc żadnych wątpliwości dla kogo w kolędniczym i zapustnym rytuale składana jest ofiara z kozy. K. Moszyński zestawił kilka interesujących faktów z sąsiednich terenów. Na Łotwie około Bożego Narodzenia składali na rozstajach kozę wilkom na pożarcie. Wilk uchodził tam potocznie za wcielenie dusz zmarłych. W krajach skandynawskich około Bożego Narodzenia chodzili po wsiach przebierańcy w maskach kozłów. Tym kozłom stawiano kaszę i piwo, czyli klasyczny rytualny poczęstunek dla dusz zmarłych. Ciekawe, że na Polesiu wigilijna wieczerza zwała się kaszą sv. kozUka (Moszyński 1967, s. 573, 1968, s. 288-289) . 4 4 Wedłuj jednej z białoruskich odmian kolędniczego zwyczaju chodzenia z kozą, koza umierała zagryziona przez wilka (=zmarłych przodków); (Czarnowski 1956, s. 187, za: Sejn 1887, s. 91-93). �86 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI W zwyczajach kolędniczych koza występuje zamiennie z „turoniem". Maszkara „turonia" jest być może wspomnieniem wymarłego w X V I I w. tura (bosprimigenius); (Moszyński 1968, s. 293-294). Ale przecież symbolizmy kozy i byka są tylko częściowo pokrewne sobie w kręgu indoeuropejskim i także euroazjatyckim. Ta uderzająca bliskoznaczność turonia i kozy każe zatem szukać ich powiązań w głębinowych warstwach tradycji mito-rytualnej. W wielotysiącletnim i wielokulturowym zapleczu wierzeń ludowych koza przede wszystkim kojarzona była z jeleniem. Takie związki wyraźnie widać już w neolitycznych rytach naskalnych środkowej Azji. W najbliższym sąsiedztwie powinowactwa symboliki kozy i jelenia znakomice ukazuje mitologia germańs­ ka. W Eddzie poetyckiej obok drzewa życia Yggdrasil stoi z jednej strony koza Heidrun, a z drugiej jeleń Eikthyrnir (Grimnismal, 26); (Edda 1986, s. 71). Chłopi chodzący z „turoniem" eksponowali, że jest to zwierzę rogate. Maski „turonia" mają często nadnaturalnie duże rogi. Także w pieśniach kolędniczych mówi się o „złotych" lub „pozłacanych" rogach turonia (np. Kapełuś, 1991, s. 28). Charakterystyczne jest również, że w wierzeniach ludowych jeleń gra nikłą rolę. Można więc domyślać się, że zamierająca symbolika tego zwierzęcia została przeniesiona na tura. Odwieczne powinowactwa kozy i jelenia ułatwiły zaś zbliżenie rytualnych obrazów obu zwierząt. Nie budzi wątpliwości, że to obraz kozy okazał się trwalszym wzorcem wyobraźni. W naszej etnografii zinterpretowano kozę jako zwierzę wspaniale chtoniczne, ucieleśniające głęboko schowane w ziemi, elementarne moce życia i płodności. Ukazywany jest także związek kozy ze zmarłymi przodkami (w których wszak władaniu są owe moce) i jej ofiarna rola. Powiązania kozy z górnym światem nie zatrzymują natomiast uwagi. A przecież wydobywał je już Afanasjew i od razu ulokował na tle indoeuropejskim (kozioł zwierzę­ ciem bogów burzy); (Afanasjew 1865, s. 714). W dzisiejszych rekonstrukcjach mitologii indoeuropejskich skojarzenie kozła z bogami nieba i burzy, z deszczem i piorunowym ogniem, wydaje się jedną z praform wyobraźni. W starych mitach wedyjskich Adźa Ekapad, jednonogii kozioł jest obrazem burzy. W wierzeniach greckich gwiazda Koza (Capella), którą była przeniesiona na niebo koza Amalateja, zapowiadała burze i deszcze. W zaprzężonym w kozły wozie wędrowali wedyjski Indra, germański Thor, bałtyjscy Perkunas i Puszkajtis, zapewne na kozłach jeździł słowiański Perun (Gamkrelidze, Ivanov 1984, s. 586-587). * * * W X I X wieku wielokrotnie zapisano na naszych wsiach zdanie, że pożar od pioruna należy gasić kozim mlekiem. Pamięć o takim magicznym zalece­ niu tu i ówdzie trwa jeszcze do dzisiaj. Sam słyszałem to zupełnie niedawno na wsiach sądeckich. Ta krótka i wydawałoby się oderwana informacja jest wszakże niezwykle cenna. Skojarzenie kozy z piorunem sięga bowiem głębo­ ko do wnętrza euroazjatyckich tradycji mitologicznych. �TRÓJNOŻNA KOZA 87 W mitologii wedyjskiej jednonogi kozioł skaczący po skałach = kamiennym niebie był obrazem burzy. Samo jego imię Adźa Ekapad, czyli dosłownie jednonogi kozioł, jest epitetem i ukrywa prawdziwe imię bóstwa. Tym kozłem był najprawdopodobniej Indra, bóg nieba i burzy, ale możliwe są i inne identyfikacje, z Siwą bogiem wszechrzeczy lub Agnim bogiem ognia. Taki nadmiar możliwości nie jest wszakże dziwny, to zupełnie naturalny wyraz życia prastarych obrazów mitologicznych w świadomości różnych epok. Już w naj­ starszych zbiorach tradycji mitologicznej, kapłańskiej Rygwedzie i ludowej A tharwawedzie, opisany jest mało precyzyjnie. Adźa Ekapad zrodzić się miał na wschodzie, czyli w stronie prapoczątków. Można przypuszczać, że rozdzielał i utrzymywał w rozdzieleniu światy, dolny - praocean, środkowy - przestrzeń powietrzną, czyli piętro ziemi i górny - niebo ze wszystkimi bogami. Byłby to zatem obraz zwierzęcia równoległy i równoważny obrazowi drzewa świata (Keith 1925, 1.1, s. 137; Toporów 1987a, s. 44). Gdy zaintersowanie symboliką kozła zamienimy na zainteresowanie sym­ boliką jednonogości otwiera się jeszcze bardziej przepastna perspektywa tajemniczych pokrewieństw kultur. W Chinach już w odczuciu ludzi epok starożytnych za niezwykle ar­ chaiczny uchodził wiosenny rytualny taniec: skakanie dziewcząt i chłopców na jednej nodze po kamieniach i przekraczanie w bród rzeki, któremu towarzyszyły odgłosy imitujące huk burzy. Taki taniec miał bowiem wywo­ łać życiodajną burzę i deszcz. Naśladowano taniec mitycznego jednonogiego bażanta Szang-jang, który zjawił się na górze Junszan jako znak zapowiada­ jący poczęcie herosa-demiurga Wielkiego Jü (Granet 1973, s. 189-190). Sko­ jarzenie kamień - niebo i jednonogie zwierzę - burza wydają się zatem elementami jakieś wspólnej paleoazjatyckiej wizji świata. Zatrzymam się na chwilę przy symbolice jednonogości i kulawości. W etno­ logii bowiem obie te właściwości zestawia się ze sobą razem. Na różnych mitologiach w skali świata sprawdzono, że jednonogość lub „inność" jednej nogi, która jest kościana czy sztuczna, np. drewniana, lub jej „uszkodzenie", jak kulawość, sygnalizuje kontakt bohatera z podziemiami. Według uchodzącej za bardzo wiarygodną hipotezy K.D. Lauszkina, wszyscy bohaterowie mitów, którzy mają coś nie w porządku z nogami wywodzą się ostatecznie od węża, czyli jednego z najpierwotniejszych symboli ziemi i wody, „dolnego" świata. Łańcuch przeobrażeń miałby z grubsza wyglądać tak: pełzający wąż - pół człowiek i pół wąż (jak np. grecki Erichtonios) - jednonoga postać (jak np. wedyjski Indra wcielający się w jednonogiego kozła) - postać o jednej nodze „innej" (jak np. bajkowa Baba Jaga o jednej nodze kościanej czy złotej i in.) - kulejący bohater (jak np. Hefajstos). W uproszczeniu zaś rysuje się równanie 5 5 Wyobraźnie kamiennego nieba, o paleazjatyckim rodowodzie, znane potem w różnych mitologiach indoeuropejskich (np.Gamkrelidze, Ivanov 1984, s. 667) na naszych terenach można odszyfrować już w znaleziskach archeologicznych z epoki neolitu. Wyraźnie odbija się również w wierzeniach ludowych, zob. Kolczyński 1992. �88 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI kulejąca noga = jedna noga = wężowa noga = wąż (Lauszkin 1970, s. 181-186). Kłopoty bohatera mitu z nogami, to znak, że ma ich za dużo, bo druga noga nie jest lub nie była mu wcześniej potrzebna... skoro był wężem. C. Lévi-Strauss również wiąże kłopoty z nogami istot mitycznych z ich chtonicznym rodowodem. Istoty wychodzące z ziemi w mitach Indian północnoamerykańskich mają uszkodzoną jedną nogę i kuleją. Ich możliwości poruszania się są więc ograniczone. Upośledzenie zdolności poruszania się - kulawość lub jednonogość - wydają się charakterystyczne dla bóstw władających tym i żadnym innym terytorium na którym przebywają. Starych lokalnych bogów - autochtonicznych (Lévi-Strauss 1970, s. 296). Te dwie próby, Lévi-Straussa i Lauszkina, wyjaśnienia symboliki istot jednonogich i kulejących można uznać w etnologii za klasyczne. Wydaje się, że zapanowało nawet prawo (które wyrażę w ulubionym języku dyrektyw etnologicznych): tam, gdzie widzisz istoty jednonogie lub mające kłopoty z nogami, szukaj ich związków z podziemiami. Naturalnie nie ma takiej teorii, która by wszystko na raz wytłumaczyła. Wyprowadzanie wszelkich istot jednonogich lub tylko kulejących z obrazu węża, prabóstwa otchłani, jest niedoskonałą jednak propozycją. Sprawdza się na wielu przykładach, lecz nie zawsze. Jednonogi kozioł w Indiach i jednonogi bażant w Chinach są skojarzone wyraźnie z bogiem nieba i burzy, w mitach i w rytuale. Co prawda Adźa Ekapad, jednonogi kozioł, występuje w tekstach wedyjskich zwykle razem z Ahi-Budhą, wężem głębin, ale są to jednak dwie różne postacie (Keith 1925, 1.1, s. 136-137). Co wydaje się natomiast pewne, to rola jednonogości, a wtórnie kulawości i innych „dziwnych" nóg w obrazowaniu różnic pomiędzy światami i odmiennymi stanami istnienia. Coś nie zgadza się z liczbą lub formą nóg u istot, które przekraczają kosmiczne granice w tę czy tamtą stronę. Tu wypada mi jeszcze powiedzieć, że symbolika jednej nogi i łącząca się z nią symbolika jednego buta już dawno zwróciła uwagę etnografów (np. Grimm 1899, t. I , s. 214; Frazer 1969, s. 247, 250), prahistorków (np. Wilke 1915) i badaczy klasycznego antyku (np. Deonna 1935; Ganszyniec 1947). Literatura na ten temat (osobne teksty, jak różne noty i dygresje) jest zatem dość obszerna. Z nowszych publikacji można wymienić choćby analizy J.P. Vernanant (1981), ostatnio zajmował się tymi motywami A. Lebeuf (1986, 1988). W sieci rozmaitych uwikłań mito-rytualnych jednej nogi i jed­ nego buta najwyraźniej rysuje się symbolika płodnościowa i kalendarzowa (lunarna) oraz inicjacyjna. Ale dla moich skrótowych uwag nie ma potrzeby wnikania w tę problematykę. Symbolika trójnożności zdaje się natomiast wciąż nieomal niezidentyfi­ kowana. Wynika to zapewne z traktowania trójnożności tylko jako wariantu „typowych" kłopotów z nogami, których wzorcem jest jednonogość. Tak rozumie trójnożność V.V. Evsjukov, który zajął się interpretacją trójnożnych żab i żółwi w wierzeniach chińskich (a zwłaszcza trójnożnej żaby czan rozpoznawanej przez niego już w ceramice neolitycznej). W całej Eurazji, �TRÓJNOŻNA KOZA 89 w archaicznych tradycjach, oba te zwierzęta - co jest chyba oczywiste - są w symbolice swoimi odpowiednikami. Evsjukov ukazuje, że zawsze były to zwierzęta kojarzone z podziemnymi wodami i księżycem, czyli z „tamtym" światem oraz symboliką śmierci i odrodzenia. Ich trójnożność rozszyfrowuje jako charakterystyczny „brak", który obrazuje ich osłabioną zdolność do poruszania się czy wręcz unieruchomienie. W zookosmicznej wyobraźni starożytnych kultur trójnożna żaba i żółw symbolizują nieruchomą ziemię i stojące podziemne wody. Ów „brak" równocześnie znakomicie wyraża „ubytek" księżyca. Evsjukov przypomina tu skojarznie istot jednonożnych lub kulawych z księżycem w wielu innych kulturach. W sumie w trójnożnych żabach i żółwiach widzi przede wszystkim symbolikę mroku, wilgoci i świa­ ta zmarłych. W samej zaś trójnożności „skoncentrowaną chtoniczność", z którą współgra lunaryzm (Evsjukov 1988, s. 98-101). Zarysowane przez Evsjukova wyjaśnienie symboliki trójnożności żaby i żółwia wydaje się aku­ rat dość przekonywujące. Ale wątpię czy zawsze i wszędzie trójnożność można wywodzić z osobliwości dolnego świata. * * * Pierwsze wyobrażenia trójnożnych zwierząt, antylop i baranów lub kozłów, widoczne są w rytach naskalnych odkrytych w jaskini Chojt-Cenker (Okladnikow 1972, tabl. I , rys. 22 oraz s. 15,18) w Ałtaju mongolskim i datowanych na 11-13 tysięcy lat. Zdaniem archeologów nie ma mowy o przypadkowości powstania takich wizerunków, wynikającej np. z zastosowania przez późnopaleolitycznego artystę uproszczenia czy skrótu formy. Trójnożne zwierzęta występują bowiem obok czworonożnych, zaś samo ujęcie formy jest całkowicie klarowne (Novgorodova 1989, s. 39-40). Następnie różne trójnożne zwierzęta pojawiają się wielokrotnie w repertuarze rytów i malowideł naskalnych odkrywanych w całej Azji Środkowej i sąsiednich terenach, od południowej Syberii po Kaukaz z jednej strony i Płw. Indyjski z innej strony, datowanych na epoki od neolitu po średniowiecze, a nawet czasy jeszcze późniejsze. Tradycja żłobienia i malowania na skałach narracyjnych scen, w których odgadujemy obrazy mitów i rytuałów, utrzymywała się bowiem intrygująco długo. Wiele wyobrażeń uderza przy tym swoim ponadczasowym charakterem i jest nader kłopotliwych do datowania. Takim prastarym i nieulegającym przez tysiąclecia zapomnieniu wybrażeniem jest m.in. właśnie trójnożny kozioł i jeleń. Na tablicy I zestawiam kilka takich wyobrażeń z różnych miejsc Azji i różnych epok. Badacze próbujący interpretować ową naskalną mitologię (np. Okladnikov, Zaporožskaja 1970, s. 146-153, tamże cyt. wcześniejszcze opinie) podkreślają symboliczne skojarzenia tych zwierząt ze słońcem, niebem i gro­ mem w mitach różnych ludów Azji Środkowej. Kozioł, który uderzeniami piorunów wstrząsa niebem i ziemią, wyraża sobą moc przekraczającą granicę światów. W interepretacjach przedstawienia kozłów i jeleni uwaga skupia się zwłaszcza na ich bujnie rozrośniętych rogach, zakrzywiających się do tyłu, �90 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI które jawnie lub tylko aluzyjnie kojarzą się z formą dysku słonecznego. Ale równocześnie wyraźnie rozpoznawane są różnorodne związki kozła z „dolnym" światem, przede wszystkim jego rola jako symbolu chtonicznej płodności i współwystępowanie z duszami zmarłych przodków i demonami. W sumie odwieczna środkowoazjatycka symbolika kozła i jelenia, jaką odgadują archeolodzy nie różni się w węzłowych punktach od symboliki tych zwierząt rekonstruowanej dla innych terenów Eurazji. Choć archeolodzy widzą dosko­ nale w rytach i malowidłach trójnożność kozła i jelenia (jak również barana, konia, byka), to akurat ów motyw nie jest przez nich analizowany, przypomia się tylko o nienaturalnej liczbie nóg różnych wierzchowców szamanów (np. Nikolajev 1987, s. 157). W epoce brązu, gdy różne kultury wydobywają się wreszcie z ciszy i utrwalają w piśmie swoje mity, motyw trójnożności ma już za sobą wielotysiącletnią tradycję. W Chinach słyszymy o kilkunastu różnych trójnożnych istotach. Tylko w jednym mitologicznym tekście „Katalogu gór i mórz" występuje kilka takich postaci, np. bóg Sze-to o kwadratowej twarzy i ludzkim tułowiu, zwierzę podobne do krowy i ptak przypominający żmiję. Same źródła chiń­ skie nie wyjaśniają powodów ich trójnożności (Evsjukov 1988, s. 98). Najłat­ wiej chyba można zrozumieć trójnożnego ptaka-potwora, będącego skrzy­ żowaniem dwu wzorcowych zwierząt symbolizujących dolny (żmija) i górny (ptak) świat. Ów potwór ma swobodny dostęp do całego kosmosu. W tra­ dycji chińskiej jeszcze bardziej popularny był inny trójnożny ptak, kruk, pomocnik Si-wang-mu, czyli Zachodniej Macierzy Królów, władczyni za­ chodnich gór i pustkowi, strony gdzie zachodzi słońce. Si-wang-mu jawiła się jako groźna bogini, sprowadzająca na ludzi zarazę, a równocześnie dysponowała eliksirem nieśmiertelności z rosnących w jej siedzibie (na górze Kunlun) cudownych drzew brzoskwiniowych (Künstler 1981, s. 270-275). Trójnożny solarny kruk (Szyjewski 1991, s. 148) był strażnikiem jej domeny razem z trzema feniksami Pi-fang (Evsjukov 1988, s. 98). Chińscy szamani mieli zdobywać magiczną moc wystawiając się nago na palące promienie słoneczne. Wtedy dopiero mogli zmierzyć się z demonami suszy. Zatem w trójnożnym kruku, jak rozszyfrowuje Szyjewski, widziano „solarnego przewodnika prowadzącego szamanów do odrodzenia symbolizowanego przez eliksir nieśmiertelności" (Szyjewski 1991, s. 149). Lecz również demo­ ny suszy wysyłane przez Si-wang-mu charakteryzowano jako istoty trójnożne, całkowicie nagie i poruszające się z prędkością wiatru (Evsjukov 1988, s. 98). Trójnożny solarny kruk był również kojarzony z ogniem i umiejętnoś­ ciami kowalskimi. Znany jako „Czerwony Ptak" widniał na sztandarach dynastii Czou, poprzednia zaś dynastia Szang miała za godło sowę, kojarzo­ ną z ogniem piorunowym (Granet 1973, s. 197). Innym jeszcze uskrzyd­ lonym i latającym trójnożnym potworem był Trój-Miao (San-Miao). Żył na najdalszym zachodzie, na Górze Piór, o trzech wierzchołkach, gdzie ptaki przylatują odnowić swe upierzenie, zastał tam już sowę o jednej głowie �TRÓJNOŻNA KOZA 91 Tabl. I . Trójnożne zwierzęta w prahistorycznej sztuce naskalnej Azji Środkowej (a) trójnożna antylopa, mai. naskalne z jaskini Chojt Cenker, Mongolia, późny paleolit, wg A.P. Okladnikova 1972, rys. 22; (b) trójnożne zwierze, mai. naskalne, Byrka, okolice Czity, południowa Syberia, epoka neolitu, wg A.I. Mazina 1986, tabl. 70, rys. 2; (o) trójnożna antylopa (?), Kulenga, obszar górnej Leny, południowa Syberia, epoka brązu, wg A.P. Okladnikova 1977, tabl. 116; (d) - (e) trójnożne kozły, ryty naskalne, obszar Czułtyn-goła, Mongolia, epoka brązu, wg A.P. Okladnikova 1981, tabl. 84, rys. 21, tabl. 85, rys. 10; (f) trójnożny jeleń, ryt naskalny, obszar Czułtyn-goła, Mongolia, epoka brązu, wg A.P. Okladnikova 1981, tabl. 86, rys. 11. �92 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI i potrójnym ciele. Trój-Miao został wyganany ze stolicy i potem ujarzmiony (musiał odtąd płacić daniny) przez władcę-herosa Szuna, który na nowo porządkował świat. Trój-Miao zaś był istotą („potrójną", jak chce Granet), która ucieleśniała „cnotę" poprzedniej epoki. Warto tu również odnotować, że Trój-Miao był utożsamiany z trójnożnym rytualnym kotłem-żarłokiem (Granet 1973, s. 205-206). Trójnożność i „potrójność" tego bytu mitycznego wydaje mi się dość czytelnie rysować ideę „całości", która tym razem prze­ mieszcza się w przestrzeni (na zachód) i w czasie (w przeszłość), zastąpiona nową „całością", ustanowioną przez demiurga. Szun wygnał również, jako istotę z poprzedniej epoki, swego syna Kuna, który znów na Górze Piór przeobraził się w trójnogiego żółwia (Granet 1973, s. 206). Wyrazisty ślad trójnożności tkwi w mitach o demiurgu-herosie Wielkim JÜ, który opanował potop i uporządkował świat: uregulował rzeki, rozdzielił i przesunął góry. Wielki Jü podczas swych prac okulał i chcąc sprowadzić do koryta rozszalałe wody tańczył skacząc najednej nodze (Granet 1973, s. 99, Künstler 1981, s. 202). Ów krok Jü był naśladowany przez szamanów w ry­ tuałach i różne opisy wskazują, że polegał na przeplataniu się trzech kroków (Evsjukov 1988, s. 99). Tajemniczy trój-krok Jü łączy się ze zmierzeniem świata przez jego pomocników i ustanowieniem w ten sposób 9 obszarów, 9 dróg, 9 jezior, 9 górskich szczytów, czyli w sumie całego trójdzielnego (9 = 3x3) świata. Wielki Jü miał też odlać 9 magicznych trójnogów z metali wydobytych w 9 prowincjach. Istniała wersja mitu, że pierwszy z tych trójnogów zawierał w sobie jedność świata, czyli trzech jego sfer. Według tradycji trójnogi były dziedziczone z dynastii na dynastię jako dowód ich legalności, posiadania niezbędnej do rządzenia cnoty i przepadły dopiero za dynastii Ts'in (schyłek I I I w. p.n.e.). Scena poszukiwania tych trójnogów jest popularnym motywem sztuki chińskiej w czasach następnej dynastii Han (II w. p.n.e. - I I w. n.e.); (Künstler 1981, s. 208-211). Trzy kroki boga wymierzającego kosmos widać również w samym centrum mitologii wedyjskiej. U władcy Asurów, złych demonów, którzy opanowali świat, zjawia się Wisznu pod postacia karła i zawiera z nim umowę, że otrzyma tyle ziemi, ile zdoła zmierzyć stawiając trzy kroki. Wtedy Wisznu wraca do swej pierwotnej postaci olbrzyma i trzema krokami ogarnia wszystkie trzy strefy świata. Pierwszym krokiem zajmuje ziemię, drugim powietrze, trzecim niebo. W ten sposób wyzwala świat od demonów i rozszerza jego granice, zagarnia też wedy i mowę. W obszarze wytyczonym trzema krokami Wisznu żyją odtąd wszystkie istoty. Stąd Wisznu znany był pod epitetem „szeroko stąpający". Trzy kroki Wisznu były potem naśladowane w rytuałach. Kapłan stawiający trzy kroki „przemieszczał" się do świata niebiańskiego (Keith 1925, t. I , s. 110-111; Ługowski, Grabowska 1994, s. 206-207). Oba mity, chiński i indyjski, prawdopodobnie wyrastają ze wspólnego euroazjatyckiego zaplecza wierzeniowego. Istotą trójnożną był w mitach indyjskich Kubera (sanskr. „niekształtny"), bóg bogactwa, strażnik podziemnych skarbów, pan północy. Kubera był �TRÓJNOŽNA KOZA 93 grubym karłem, o białej skórze pokrytej ornamentami, miał osiem zębów i jedno żółte oko, chodził zaś na trzech nogach. Najpierw jego siedzibą była Lanka, potem przeniósł się w Himalaje. W nagrodę za trwającą tysiąc lat ascezę otrzymał od Brahmy cudowny latający rydwan Puszpakę, którym mógł błyskawicznie przenosić się z miejsca na miejsce (Dowson 1987, s. 173-174). Wspomnienie trójnożnego barana tli się w wierzeniach ludów tureckich. W ofierze duchowi gór składano białego barana, któremu przed zabiciem podginano jedną nogę. Ofiara ta miała wybłagać deszcz (Kałużyński 1986, s. 115) . W mitologii plemion irańskich występuje trójnożny osioł. Według Awesty, stoi on pośrodku prajeziora Warkasz i oczyszcza wszelkie wody ze wszelkich nieczystości, np. skażenia przez zwłoki itp. W innych tekstach powiada się 0 nim, że ma nie tylko trzy nogi, ale i sześcioro oczu i jeden złoty róg, z którego wyrastają liczne odgałęzienia. Tym rogiem zabija złe stworzenia. Osioł jest biały, kiedy ryczy samice wodnych zwierząt stają się brzemienne (Składankowa 1981, s. 217). W Palestynie osioł kojarzony był z burzą i deszczem. Żydzi mówili, że bóg wydobył wodę z oślej paszczęki. Czy był to także pierwotnie trójnożny osioł? To zupełnie prawdopodobne. Według tradycji palestyńskiej, staro­ żytny moabicki bóg-osioł miał w każdym razie kłopoty z nogami: kulał (Frejedenberg 1988, s. 314-316). Zatarty już obraz trójnożnego osła zachował się w mitach i sztuce gre­ ckiej. Tym wspomnieniem prastarego motywu są żeńskie demony Empuzy. Były różnie opisywane i przedstawiane, raz jako krowy o oślich zadach 1 jednej nodze z brązu, czyli dodanej (3 +1), innym razem to piękne dziew­ częta o jednej nodze oślej i jednej w brązowym bucie (np. Graves 1982, s. 170-171). Ośle kopyto (jedno !) służyło za naczynie na wodę w podziem­ nym Tartarze (Frejdenberg 1988, s. 338), znów gdzieś w mglistej przeszłości wyczuwamy trójnożnego osła (4-1). Na tym tle interesująco rysuje się rów­ nież osioł Dionizosa, na którym bóg wędrował pomiędzy piętrami kosmosu, z ziemi do otchłani i z ziemi do nieba. W Grecji osioł i kozioł stykają się ze sobą na zasadzie alternatywności symboli. Najlepiej widać to właśnie w mitach o Dionizosie, bogu w dzieciństwie zamienionym w kozła, który potem chętnie przybiera postać osła (Frejdenberg 1988, s. 320). Wóz germańskiego boga burzy Thora ciągnęły dwa kozły. To cudowne zwierzęta, które w chwili głodu można było zarżnąć i ugotować, a następnego 6 6 W rytualnych zawodach pasterzy środkowoazjatyckich zwanych rozrywaniem kozła, buzkashi, „błękitnym wilkiem" i in., zwierzęciu (jest to kozioł lub baran, czasem cielę), które odbijają sobie uczestnicy, obcinano tuż przed gonitwą głowę i nogi poniżej kolan. Zareje­ strowano też odmiany, w których zwierzę uśmiercano dopiero w trakcie zawodów, np. wyry­ wając nogi żywemu baranowi przywiązanemu do siodła jednego z jeźdźców. I . Kabzińska-Stawarz, wskazując na symbolikę kozła, kojarzonego zarazem z dolnym i górnym światem, interpretuje te zawody jako rytuał ofiarny, znoszący granice czaso-przestrzeni i odtwarzający pierwotną jednię (Kabzińska-Stawarz 1993, s. 124-125). �94 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI dnia były znów całe i żywe. Odradzały się z kości, których nie wolno było naruszyć. W tzw. Eddzie Snorriego czytamy, że gdy jeden z biesiadników zaproszonych przez Thora złamał kość chcąc wyssać szpik, to kozioł - gdy wrócił do życia - okazał się kulawy. Stąd u Germanów obowiązywał zakaz łamania kości składanych w ofierze kozłów (Neumann, Voigt 1973, s. 92). W toczącym się pod koniec świata {ragnarók) boju pomiędzy bogami a po­ tworami Thor zabija uderzeniem swego młota Mjóllnira dwa straszliwe smoki-węże Nidhógga i Midgardsorma a potem, po postawieniu dziewięciu kroków, ginie zatruty ich jadowitym odechem. W Eddzie ta scena rozgrywa się tuż przed wizją ostatecznego kataklizmu: nieba spadającego na ziemię, która osuwa się w morze i wielkiego pożaru świata (Vóluspá 55-57) {Edda 1986, s. 17). Dziewięć kroków Thora wymierza zatem ostatnie chwile świata. Odrębnie trzeba skupić uwagę na cudownych wierzchowcach bogów, bohaterów i szamanów, na których wędrowali oni do Piekła i Nieba. Najpowszechniej w różych mitologiach szamanizmu i ich późniejszych echach (zgod­ nie z „otwartym" pojęciem dziedzictwa szamańskiego, jak np. u EUadego 1994) występuje koń, ale także słyszymy o jeleniu, kozie i in. Wiele z tych cudownych zwierząt wyróżniała m.in. nadnaturalna liczba nóg. Na dziewięcionogim koniu udał się do górnego świata ewenkijski bohater Emerchan, by zdobyć rękę córki Słońca (Nikolajev 1987, s. 157), na ośmionogim rumaku Sleipnirze odwiedzał świat podziemny germański Odyn {Edda 1986, s. 141), na siemionogim koniu wędrował bohater węgierskich bajek (Nawrocki 1980, s. 7), trójnogiego skrzydlatego jelenia dosiadał szaman Ewenków przyjenisiejskich (Ivanov 1970, s. 229). To tylko pierwsze z brzegu przykłady. Z różnych wzorców liczbowych najpopularniejszy był ośmionogi wierzchowiec (Eliade 1994, s. 463), zaś trójnogie zwierzęta pojawiały się dość rzadko. Wśród tych rzadkich przykładów ciekawy wydaje się Afsarug, trójnogi biały koń osetyńskiego św. Jerzego, Uastyrdżiego, boga mężczyzn, zwłaszcza wojowników i wędrowców, między ludźmi występującego pod postacią żebraka (Kempiński 1993, s. 430). Ów krótki sondaż w kilku tylko archaicznych mitologiach daje już szansę zarysowania pierwszych hipotez co do roli symboliki trójnożności. Praformą różnych trójnożnych istot mitycznych jest trójnożne zwierzę, które figuruje w rytach naskalnych z późnego paleolitu w obszarze Ałtaju. Można spekulować, jaki mechanizm symbolizacji tu zadziałał. Od porządku natury, czyli czterech nóg odjęto jedną i trójnożne zwierzę zaczęło oznaczać to, co nadnaturalne i tajemnicze. Analogicznie odjęcie jednej nogi człowiekowi czyni nadnaturalną i tajemniczą jednonożną istotę. Taka najprostsza archaiczna arytmetyka symboliczna wyjaśniałaby stykanie się ze sobą i nierzadko nakłada­ nie motywów trój- i jednożności. Ze znakiem zapytania można również przypuszczać, że symbolizm zwierzęcy - trójnożność - jest starszym wzorcem. Trójnożne bóstwo skojarzone jest ze wszystkimi trzema sferami świata na raz. Można odczytać też równanie: trójnożna istota mityczna = zobra­ zowanie jedności kosmosu = symbolika oczyszczenia. �TRÓJNOŻNA KOZA 95 Liczba trzy odpowiada uniwersalnemu mitycznemu trójpodziałowi świa­ ta i zarazem to odwieczna mistyczna liczba wyrażająca jedność przeci­ wieństw: życie - śmierć, męskie - żeńskie itd. Taką symbolikę wykładają wprost różne archaiczne teksty - np. chińskie (Granet 1973, s. 325). Także w tradycjach indoeuropejskich liczbę trzy łatwo odczytujemy jako symbol pierwotnej całości (np.Gamkrelidze, Ivanov 1984, s. 851-852). Natomiast w odtwarzanym z technik wróżbiarskich archetypowym spo­ sobie rachowania liczba trzy, gdy jest odczytywana jako tzw. liczba w regre­ sji, „powraca zawsze do jednego, następnie hipostazuje jeden jako cztery" (von Franz 1994, s. 118). Taka archetypowa arytmetyka znakomicie wyjaś­ nia często występującą wymienność obu wzorców symboliki nóg zwierzęcego (trójnożność) i człowieczego (jednonożność). Liczba trzy opowiada też paradygmatowi liczbowemu najstarszego ka­ lendarza lunarnego. Ów elementarny symbolizm liczby trzy każe poszukiwać prawzorów trójnożnych istot w narracji mitów kosmogonicznych. Ale jest to motyw tak zamierzchły, że utrzymał się tylko w zniekształconych formach. W mitach chińskich Wielki Jü skacze na jednej nodze (ludzki odpowiednik trójnożności), i robi trzy kroki, którymi mierzy i porządkuje świat. W mitologii wedyjskiej słychać już tylko o trzech krokach Wisznu, w germańskiej o dziewięciu krokach Thora. Czy kroki Wisznu i Thora wywodzą się aż od trójnożnego zwierzęcia? Trójnożna istota - bóstwo, demon czy człowiek - może swobodnie przekraczać granice światów, wędrować zarówno do „dolnego" jak „gór­ nego" świata i z powrotem oraz władać ich mocami. Trójnożność obrazuje nie tylko zdolność do przekraczania kosmicznych granic, ale zapewne także zmianę form istnienia pomiędzy światami. W pierwocinach paleoazjatyckiej mitologi wyraźnie rysuje się postać trójnożnego kozła i jelenia. W tradycjach indoeuropejskich trójnożnym zwierzęciem jest przede wszystkim kozioł i osioł. * * * Prastarą mityczno-rytualną symbolikę trójnożności można rozszyfrować również w innej, od tysiącleci nie popadającej w zapomnienie tradycji, w różnych trójnogich przedmiotach: naczyniach, kotłach, piecykach... Trójnogie formy pojawiają się już w ceramice neolitycznej i od razu widzimy je w różnych częściach Azji, zarówno w Chinach, jak w Indiach czy w Iranie. Niewątpliwie najlepsze przykłady bezpośredniego dziedziczenia takich form z epoki na epokę ujawnia sztuka chińska. Wykopane na stanowiskach neolitycznych kultur Lungszan i Jangszao różne typy trójnogich naczyń - pomijając ich prymitywizm - są tak podobne do typów ceramiki i brązów z następnych epok, że archeolodzy śmiało określają je historycznie znacz­ nie późniejszymi terminami, rozpoznają m.in. typ ting, chia, yang i inne (Sickman, Soper 1984, s. 21-22). Ta sięgająca jeszcze neolitu, a wspaniale �96 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI rozwinięta w epokach dynastii Szang i Czou, tradycja rytualnych form utrzymuje się w Chinach aż do dzisiaj. U koczowniczych plemion Środkowej Azji w centrum jurty na trzech kamieniach paleniska ustawianio trójnożna podstawę na kocioł (Chabros 1990, s. 163). Również ta tradycja zdaje się wywodzić ze „studni czasu", może z epoki neolitu (np. Okladnikov 1959). Trójnogie podstawy rytualnych kotłów do gotowania mięsa, mis na wodę, piecyków, trójnogie stoły do składania ofiar np. zarzynania zwierząt, trój­ nogie krzesła-trony są charakterystycznym rekwizytem w zasięgu ludów indoeuropejskich. Widać je również znakomicie w kulturach egejskich, o nie­ wyjaśnionym dotąd rodowodzie etnicznym (choć ostatnio zdaje się umac­ niać pogląd o ich indeoeuropejskim pochodzeniu). Na rytualne trójnogie formy natrafiamy również w sąsiednich kulturach Mezopotamii. Na tab­ licy I I zestawiam ze sobą kilka oddalonych w czasie i przestrzeni takich zabytków (indyjskich, irańskich, urartyjskich, hetyckich, mezopotmaskich, egejskich, greckich, etruskich, rzymskich), które od razu orientują w uderza­ jącej wspólnocie wzorów. Trzy nogi tych przedmiotów często modelowano na kształt łap zwierzęcych. Obrazowano kończyny różnych zwierząt, ale najczęściej kozła, osła, wilka, krowy lub byka, lwa. W Europie trójnożne formy także zjawiają się dość wcześnie, już w ГУ tys. p.n.e.; ciekawe są znaleziska w Kom Jasutepe w Bułgarii, np. naczynie-figura osła o trzech nogach (Conczewa 1979, il. 10 b). Rytualna rola trójnogich przedmiotów najwyraźniej zarysowała się w świecie grecko-rzymskim. Sam „trójnóg" (tripod), czyli podstawa na misę lub kocioł był uważany przez Greków i Rzymian za najcenniejszy przedmiot rytualny i zarazem za najlepszy dar wotywny dla bogów. W „barbarzyńskiej" Europie trójnogi były znanym i cennym rekwizytem rytualnym zwłaszcza u Celtów i Germanów. Wykopa­ liska archeologiczne wydobyły na jaw kunsztownie wykonane z różnych metali i zdobione same trójnogi i trójnożne kotły. W naszych stronach nie ma tak wspaniałych znalezisk, ale widoczne są różne charakterystyczne ślady symboliki trójnożności. Intrygującym odkryciem jest choćby urna ustawiona w jamie grobowej na trzech wbitych w ziemię sztyletach = zaim­ prowizowanemu trójnogowi (znalezisko z kręgu kultury przeworskiej) (Lia­ na 1968, s. 383). Bogata tradycja rytualna trójnogich form zaciera się już od wielu wieków. Kościół bezbłędnie wyczuł w nich pulsowanie pradawnych wierzeń i ulokował symbolikę trójnożności w sferze demonicznej. Trójnogi kocioł i krzesło powiązał z magią i czarownikami. Dobitnie ukazuje ową niechęć i wręcz odrazę chrześcijaństwa do trójnogów Bosch w „Ogrodzie rozkoszy ziemskich". W piekle Szatan pożerający grzesznika siedzi na trójnożnym krześle-tronie i również na głowę ma nasadzony trójnogi kocioł . 7 7 „Jest to trójnóg podobny do krzesła Pytii, przypominający je również w tym, że dołem łączy się z pępkiem ziemi, tylko że delficka szczelina skalna została tu przemieniona w ciemną kloakę, do której spadają szatańskie odchody w formie obrzydliwego pęcherza. Górą Szatan połyka niegodziwca, z którego czarna dusza ulatuje przez odbyt jako stado kruków" (Fraenger 1990 s. 56). �TRÓJNOŻNA KOZA 97 (a) kocioł ofiarny, brąz, Chiny, epoka Szang, wg C. Hentzego 1957, il. 1; (b) kocioł ofiarny, brąz, Chiny, epoka Czou, Muzeum Historii Chin, Pekin, rys. na podst. fot.; (c) trójnożna podstawa pod kocioł, żelazo, znaleziona w grobie, południowe Indie, epoka żelaza, wg B. Allchin, R. AUchin, 1973, rys. 64; (d) trójnożny kamienny moździerz, Babilonia, II tys. p.n.e., z wykopalisk R. Koldeweya, Berlin, Staatliches Museum, rys. na podst. fot.; (e) brązowy kocioł na trójnożnej podstawie z Altintepe, Urartu, 2 poł. VIII w. p.n.e., wg E. Akurgal 1961, U. 30; (f) trójnożny osioł, naczynie gliniane, Kóin Jasutepe, okr. Płowdiw, Bułgaria, epoka neolitu, V tys. p.n.e., wg M. Conczewej 1979, il. 10 b; (g) „trójnóg" rytualny, Praeneste, Etruria, VI w. p.n.e., wg E. Hess, E. Paschinger 1990, il. 122; (h) Medea wskrzeszająca w „trójnogu" rozkawałkowanego barana, scena z mai. wazowego, Grecja, VI w. p.n.e. rys. na podstawie J. Boardman 1991, U. 200; (i) „trójnóg" rytualny, brązowa plakietka z tarczy, Olimpia, Grecja VI w. p.n.e., wg Т.Н. Carpenter 1991, il. 281, taką formę miał najprawdopodobniej trójnóg Apollona w Delfach (rys. b, d, e, f, g, h wyk. Waldemar Wroński) �98 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Ciśnie się tu pytanie: czy każdy trójnogi przedmiot ma znaczenie sym­ boliczne? Oczywiście nie! O symbolicznym znaczeniu takich form zawsze rozstrzyga ich rytualna rola. Pierwotna użytkowa funkcja trójnogich naczyń jest w różnych kulturach identyczna: stawiano je nad płonącym ogniskiem, w trójnogich kotłach gotowano mięso i warzono piwo, w trójnogich misach grzano wodę. Z tych użytkowych walorów trójnożności wynika również ich elementarna rola rytualna. Spalano w nich zwierzęta lub warzono papkę ze zbóż w ofierze dla bogów i zmarłych przodków. To wieloraka symbolika ognia zdaje się uru­ chamiać rytualne role trójnogich form. U koczowniczych plemion tureckich trójnóg ustawiony w środku jurty nad ogniskiem był ołtarzem bogini ognia (Kałużyński 1986, s. 108-109). W Grecji trójnóg i ognisko razem symbolizowały najświętsze miejsce Apollona („pępek" świata) w Delfach (Zwolski 1978, s. 190). W mitach chińskich pierwsze trójnogie kotły odlane przez Wielkiego Jü były cudowne, mogły same się poruszać i gotowały bez podgrzewania (Eliade 1993, s. 59). Owe cudowne trójnogie kotły odlano z metali złożonych w daninie przez dziewięć krain i przedstawiono w nich zwierzęta ofiarowane władcy-herosowi przez te odległe krainy (Künstler 1981, s. 210). Trójnogi Jü (z których pierwszy zawierał w sobie jedność kosmosu) gwarantowały łącz­ ność pomiędzy trzema piętrami i czterema stronami świata. W Chinach wśród brązów z epoki Szang można wypatrzeć m.in. trój­ nogie kotły przedstawiające potwora pożerającego czy połykającego człowie­ ka. Owe potwory (uosabiające moce opozycyjnych światów, jak wąż-ptak czy tygrys-słoń) są w inskrypcjach często określane jako „żarłoczne". Także sam trójnogi kocioł - w mitach i inskrypcjach - to „żarłok". W uniwersal­ nym alfabecie archaicznej wyobraźni potwór połykający i wypluwający czło­ wieka czy zwierzę to jeden z elementarnych obrazów symboliki śmierci i odrodzenia. (Henzte 1957). W Chinach jeszcze w czasach dynastii Han trwała pamięć o pierwotnych rytualnych rolach tych „żarłocznych" kotłów-potworów. Tylko jeden przykład: Według tradycyjnych praw, „książę" ubiegający się o tron musiał zjeść „bulion" z wygotowanego ciała przodka (Granet 1973, s. 212-213). Niemniej wyraźnie rysuje się ów pierwotny sympolizm trójnożnego kotła w wierzeniach ludów ałtajskich. W takim kotle duchy miały wygotowywać do kości rozkawałkowane ciało kandydata na szamana, które następnie podlegało odtworzeniu (inicjacyjna śmierć i zmar­ twychwstanie szamana); (Lvova, Oktriabskaja, Sagalajev, Usmanova 1988, s. 141). Wspomnienie pierwotnego symbolizmu trójnogiego kotła ocalało również tysiące kilometrów dalej, w mitach Greków. W ustawionym na trójnogu kotle czarownica Medea ugotowała szczątki rozkawałkowanego barana i przywróciła go tym samym do życia (np. Graves 1982, s. 517). Na czarodziejski kocioł, który przywraca umarłym życie, natrafiamy też w wie­ rzeniach celtyckich (w walijskm Mabinogion, w cyklu o Branwen córce Llyra); (Mabinogion 1976, s. 71-73; Dillon Chadwick 1975, s. 273-274). �TRÓJNOŻNA KOZA 99 Kocioł ów, jak podpowiadają znaleziska archeologiczne, najprawdopodob­ niej ustawiany był na trójnogu (Mac Cana 1983, s. 29) Kocioł - „żarłok". W tym określeniu zawiera się właściwie wszystko, co trzeba powiedzieć o najpierwotniejszych funkcjach trójnogich naczyń. Roz­ miary niniejszego tekstu nie pozwalają na zestawienie różnych wariantów form i różnych odmian ich symbolizmu. Zamiast mnożyć motywy i kultury zatrzymam się przy jednym tylko przykładzie: trójnogu Apollona. Sanktuarium Apollona w Delfach to wielki relikwiarz wzniesiony nad prastarym miejscem rytualnym - rozpadliskiem w ziemi, w którym z głębo­ kiej szczeliny (chasma) wydobywały się odurzające opary i gdzie leżał ka­ mień wyznaczający środek świata (omfalos). Rosło tu drzewo laurowe, biło źródło wody (do poł. V I I w. p.n.e), a nad szczeliną stał trójnóg. Był tu również grób Dionizosa (Bernhard 1989, s. 87-90). Pierwotnie w miejscu tym gnieździł się wężowy smok Pyton. Zrodzony przez boginię ziemii Gaję, miał pilnować jej świętego obszaru. Potwór pożerał ludzi i zwierzęta, ale równocześnie głosił w imieniu swej matki wyrocznie. Apollon przeszył Pytona strzałami i pogrzebał jego ciało. Według jednego z wariantów trady­ cji, właśnie omfalos przykrywał szczątki Pytona. Szczęśliwie uratowała się marmurowa rzymska kopia omfalosa - oryginalny był prawdopodobnie meteorytem - kamień w kształcie zaokrąglonego stożka, pokryty wyrzeź­ bioną siecią. Monety amfiktioni delfijskiej ukazują jednak omfalos oplecio­ ny wężami. Dla oczyszczenia się z zabójstwa potwora i zarazem dla uczcze­ nia tego czynu Apollon ustanowił w Delfach igrzyska pytyjskie, w czasie których odtwarzano scenę walki boga ze smokiem. Zgładzenie Pytona równało się zawładnięciu przez Apollona pradawnym miejscem świętym i wyrocznią. Nowy bóg Delf ofiarował swojej świątyni cudowny trójnóg, na którym zasiadała wróżąca z jego woli kapłanka, Pytia (Oświęcimski 1989, s. 107-112, 139-141; Graves 1982, s. 81). Wróżebny trójnóg Apollona stał więc dokładnie w miejscu „pępkowym", gdzie stykają się ze sobą wszystkie trzy sfery kosmosu. Ziejąca oparami szczelina i źródło otwierają dostęp do świata podziemnego. Drzewo od­ powiada tu piętru ziemi i zarazem to oczywista axis mundi. Kamień jest materialnym dowodem, że w tym miejscu styka się ze środkiem ziemi i ot­ chłani również środek nieba. Znamienny jest ciąg znaczeń słowa omfalos; „pępek i pępowina, guz i wypukłość zwłaszcza pośrodku tarczy, zalążnia, zwornik sklepienia, a wreszcie cokolwiek usytuowanego w centrum nieba, przy czym zwykle ma się na myśli konstelację Wielkiej Niedźwiedzicy" (Wierciński 1994, s. 211). W trójnogu delfijskim dość łatwo, wydaje mi się, można roszyfrować rytualny model kosmosu. Nogi trójnogu owinięte były skórą smoka-węża Pytona i tkwiły w gruncie - podziemiach, podtrzymywały płytką misę - ziemię, na której leżały trzy kamienie - materializujące niebo. Również trzy nogi trójnogu obrazowały najprawdopodobniej łączność trzech sfer świata. Dla Pitagorejczyków trzy podpory trójnogu odpowiadały trzem pojęciom: przeszłości, teraźniejszości i przyszłości (Bernhard 1989, �100 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI s. 89). Trójnóg był także swoistym wehikułem przestrzeni i czasu. W jednej z odmian rytuału wróżebnego Pytia zasiadała na „trójnogu" i w narkotycz­ nym transie wędrowała do „tamtych" światów i różnych czasów (Oświęcim­ ski 1989, s. 146). W malarstwie wazowym można ujrzeć Apollona siedzącego na uskrzydlonym trójnogu, który unosi się tuż nad powierzchnią wody (Boardman 1991, fig. 157). W innym typie rytuału mantycznego Apollon wprawiał w ruch trójnóg, który się trząsł, kamyki podskakiwały, a Pytia popadała w wieszczy trans. Wówczas wyroki losu zdradzał ustami Pytii sam Apollon (Oświęcimski 1989, s. 148-149). Charakterystyczne, że trójnóg delficki był wprawiany w ruch tak, by trząsł się i podskakiwał. Antyczne trójnogi były zwykle modelowane na kształt łap zwierzęcych. Prawdopodobne wydaje mi się, że w ten sposób imitowano krok trójnożnego zwierzęcia. Według jednej z lokalnych tradycji ajtiologicznych, miejsce wyroczni w Delfach miały odkryć kozy. Gdy tylko zbliżały się do szczeliny w ziemi zaczynały dziwnie podskakiwać i wydawać osobliwe dźwięki. Zaciekawiło to pasterza, który podszedł do szczeliny i natychmiast sam zaczął się zachowywać jakby pomieszało mu zmysły czy popadł w ekstazę. Wkrótce ujawniło się, że zaczął widzieć przyszłość (Oświęcimski 1989, s. 162). Ta informacja jest tak zwięzła, że można tylko postawić pytania. Czy była to trójnożna koza? Czy to trójnożna skacząca koza była prawzorem trójnogu delfickiego? Aż dwadzieścia „własnym chodzących ruchem" trójnogów miał odlać w swej kuźni Hefajstos. Owe samobieżne trójnogi Hefajstos zamierzał poży­ czać bogom na ich zgromadzenia na Olimpie i potem miały one same wracać do niego (Iliada XVIII, 377-384). Trudno te formy określić jako roboty czy automaty. Boski kowal lubował się w tworzeniu i powoływaniu do życia rozmaitych potwornych istot z brązu lub złota, jak np. ziejące ogniem byki Ajetesa (Graves 1982, s. 506), olbrzym Talos (Graves 1982, s. 513) czy dwie dziewice, podpierające go, kulejącego, przy pracy w kuźni (Iliada XVIII, 425). Wszystkie owe twory Hefajstosa przypominały żywe istoty. W jedy­ nej żyle Talosa płynęła nawet boska krew - ichor. Dziewice pomagające Hefajstosowi, to posągi, którym bogowie dali ruch, głos i rozum. Zdolne „same z siebie" do poruszania się trójnogi Hefajstosa tajemniczo kojarzą się ze skaczącym trójnogiem Apollona. Często trójnogi obrazowały łapy różnych zwierząt. Łatwo jest zwykle odgadnąć, że są to zwierzęta-symbole trzech sfer kosmosu (np. wilk, byk i lew). Być może w głębinach pamięci kulturowej trzy różne nogi „trójnogu" miały w zapleczu wyobrażenie tylko jednego bytu mitycznego. Istoty, która jak smok, syntetyzuje w swoim obrazie symbole trzech sfer świata. Charak­ terystyczne jest, że uchwyty trójnogów często miały kształt zwierząt mitycz­ nych, zwłaszcza gryfów. Wreszcie są i inne punkty odniesienia. W średnio­ wieczu roztrzaskane ciało Sfinksa miało spoczywać w kolegiacie łacińskiej w Tebach. Pielgrzym poruszający się po wykreślonym na posadzce labiryn­ cie, nim znalazł się w jego centrum, natrafiał w czterech rogach kościoła na �TRÓJNOŻNA KOZA 101 rzeźby człowieka, byka, lwa i orła. W ten sposób miał odtworzyć sobie w wyobraźni najpierw obraz Minotaura, a potem Sfinksa (de Saint-Hilaire 1993, s. 167-168). Ta postawa wyobraźni zdaje się pokrewna postawie, która ongiś powołała do życia rytualnego trójnogi. Pytia w czasie seansu wróżebnego mogła też zasiadać na trójnożnym krześle. Taką formę miał królewski tron w epoce mykeńskiej, co ujaw­ niły wykopaliska w różnych „królewskich" miastach , np. w Mykenach, Tirynsie, Tebach. Na trójnożnych krzesłach siedzą bogowie na terako­ towych figurkach z epoki archaicznej, X - V I w . p.n.e., obrazujących świat ludowych, czy raczej potocznych wierzeń. Trójnożny tron bogów-suwerenów jest zapewne odbiciem ich władzy nad trzema światami, a trójnożny tron królewski ich władzy nad trójdzielnym społeczeństwem. Znamienne, że ta symbolika mistycznej władzy na trwałe zachowała się w Delfach. Wiadomo bowiem, że do ostatnich dni starożytności w świątyni Apollona stał trójnożny tron, a inne trójnożne krzesło zapewne w samym świętym rozpadlisku (=adytonie). Tu wypada też krótko powiedzieć o mityczno-rytualnej roli Apollona. Pierwotnie był zapewne bogiem nagłej i oczyszczającej śmierci oraz patro­ nem rytuałów puryfikacyjnych. Narzędziem mordu w jego rękach był łuk, powiadano o nim „wedle upodobania rażący", „celnie rażący". Był bogiem zarazy, która nadchodzi niespodziewanie i oczyszcza świat. Jego stary przydomek, nieledwie drugie imię, brzmiał Fojbos, czyli czysty. Rdzeń da się sprowadzić do wspólnego indoeuropejskiego pierwiastka *bheig-w - oczyszczający (Danka 1987, który zestawia też poglądy Nilssona i Po­ kornego). Apollon był również prastarym bogiem wróżbiarstwa, swoich wybrańców darzył zdolnością jasnowidzenia. Z zamierzchłej przeszłości wywodzi się jego rola jako przewodniak Mojr. Apollonowi składano w ofie­ rze masowo osły i kozy. Ocalałe w tradycjach ludowych i nawet w pamięci języka wspomnienie trójnożnej kozy cofa nas w głąb wielu tysiącleci i wielu kultur. W po­ szukiwaniu praźródeł takiego obrazu docieramy aż do rytów naskalnych z późnego paleolitu w obszarze Ałtaju, czyli do hipotetycznego miejsca i czasu narodzin eurozajatyckiej paleomitologii. Pierwotnie trójnożne rogate zwierzę (w tym kozioł) obrazowało prawdopodobnie wizję jedności, całości świata. Z tego praobrazu wywodzi się wieloraka w formy i znaczenia sym­ bolika trójnożności. W niniejszym tekście starałem się uchwycić tylko kilka węzłowych punktów owego dyskursu symbolicznego (w foucoultowskim rozumieniu pojęcia dyskurs). Rozmiary artykułu pozwoliły zaledwie na sondaż w kilku archaicznych mitologiach i skrótowe uwagi o jednej tylko formie rytualnej (trójnogu delfijskim). Sam trójnóg w świecie greko-rzymskim, którego wróżebna rola sięga cywilizacji minojskiej (Levi 1945), rodzi �102 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI wiele różnych problemów interpretacyjnych. Wypadałoby zająć się rytual­ nym trójkrokiem w tańcach i grach rytualnych różnych kultur. W mito­ logiach indoeuropejskich trzeba wyjaśnić rolę symboliki trójnożności w po­ równaniu z symboliką trójgłowości. Ciekawie rysuje się trójnożność np. w kulturze Japonii czy starożytnego Meksyku. Lista problemów, które warto ujrzeć i próbować rozjaśnić jest dość obszerna. Zadaniem, które postawiłem przed sobą w tym tekście było przede wszystkim wywołanie problematyki i po wtóre uchwycenie elementarnych skojarzeń symbolicz­ nych, które wyjaśniałyby trójnożność kozy w wierzeniach ludowych. Dopie­ ro ta cecha pozwala bowiem zrozumieć dlaczego koza jest zwierzęciem cudownym. W rytuałach kolędniczych i zapustnych (czyU echach rytuałów początku roku, w tradycjach indoeuropejskich wypadającego na wiosnę, luty-marzec) trójnożna koza składana jest w ofierze i wędruje do obu tamtych światów, górnego i dolnego. Ta ofiara na chwilę odnawia jedność światów i oczyszcza ziemię ze zgromadzonego w nim zła i nieczystości. W czasie, gdy trójnożna koza wędruje w zaświaty na ziemi zjawiają się zmarli przodkowie. Koza powraca do życia na ziemi, która wypełniła się już nowymi mocami życia i płodności. LITERATURA A f a n a s j e v A. 1865 Poetičeskije vozzrenija Slovian na prirodu, Moskva, t. Akurgal L. 1961 Die Kunst Anatoliens von Homer bs Alexander, Berlin. A l l c h i n В., A l l c h i n R. 1973 Narodziny cywilizacji indyjskiej, Warszawa. Bernhard M. L. 1989 Sztuka grecka archaiczna, Warszawa. B o a r d m a n J. 1991 Athenian Red Figure Vases. The Archaic Period, London. B y s t r o ń J . S. 1916 Zwyczaje żniwiarskie w Polsce, Kraków. C a r p e n t e r Т.Н. 1991 Art and Myth in Ancient Greece, London. Chabros K. 1990 Trzy kamienie paleniska czyli o potrzebie wyjścia poza własne granice, „Etnografia Polska", t. 34, z. 1-2, s. 163-168. C z a r n o w s k i S. 1956 Związki mityczne bajki o „kozie, kózce i wilku", [w:] tegoż Dzieła, Warszawa, 1.1, s. 181-196. Conczewa M. 1979 Sztuka ziemi trackiej, Warszawa. D a n k a I . R. 1987 Pierwotny charakter Apollina i Artemidy, Wrocław. D e o n n a W. 1935 Monokrepides., „Revue de 1'Histoire des Religions", t. 89, s. 50-72. �TRÓJNOŻNA KOZA 103 D i l l o n M . , C h a d w i c k N . К. 1975 Ze świata Celtów, Warszawa. D o w s o n J. 1987 A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History, and Literature, New Delhi (repr.). Edda 1986 Edda (poetycka), tłum. A. Załuska-Stromberg, Wrocław. Eliade M. 1993 Alchemicy i kowale, Warszawa. 1994 Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy, Warszawa. E v s j u k o v V. V. 1988 Mitologija kitajskowo neolita, Novosibirsk. F i s c h e r A. 1910 Bajka o kozie obdartej, „Lud", t. 16, s. 347-357. F r a n z von M. L . 1994 Wróżenie a zjawisko synchroniczności, Warszawa. F r a z e r J. G . 1969 Złota gałąź, Warszawa. F r a e n g e r W. 1990 Hieronim Bosch, Warszawa. F r e j d e n b e r g O. 1988 Wjazd do Jerozolimy na ośłe (Ewangelie i mitologia), „Literatura na świecie", nr 3 (200), s. 304-341. G a m k r e l i d z e Т. V., I v a n o v V. V. 1984 Indoevropejskij jazyk i Indoevropejcy. Rekonstrukcja i istoriko-tipologičeskij analiz prajazyka i protokultury, Tbilisi, t. I I . G a n s z y n i e c Z. 1947 Noszenie jednego buta w starożytności, „Lud", t. 32, s. 127-140. G i l e w i c z N . S. 1974 Pieśni narodnych swjat i abriadau, Mińsk. G i r a r d R. 1987 Kozioł ofiarny, Łódź. G l o g e r Z. 1900 Rok polski w życiu, tradycji i pieśni, Warszawa. G o ł ę b i o w s k i Ł. 1830 Lud polski, (reprint, Warszawa 1983). Granet M. 1973 Cywilizacja chińska, Warszawa. G r a v e s R. 1982 Mity greckie, Warszawa. G r i m m J . i W. 1899 Rechtsałtertumer, Leipzig, 1.1. Hentze C. 1957 Die Tierverkleidung in Emeuerungs- und Tnitiationsmysterien (Altestes China, zirkumpazifische Kulturen md Goss-Asien), „Symbolon", Bd.I, Zurich, s. 39-86. H e s s R., P a s c h i n g e r E . 1990 Das etruskische Italien, Koln. Iliada 1990 Iliada, tłum. F . K . Dmochowski, [w:] Homer, Dzieła (oprać. Z. Kubiak), War­ szawa, 1.1. I v a n o v S. V. 1970 Skulptura narodów Severa Sibirii XIX - pervoj poloviny XX w., Leningrad. �104 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI I v a n o v V. V., T o p r o w V. N. 1988 Pergrubrius, [w:] Mify narodów mira, (red. S.A. Tokariew), Moskva, t. I I , s. 302-303. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1993 Współzawodnictwa w sytuacjach granicznych. Część I , „Etnografia Polska", t. 37, z. 1., s. 93-164. K a ł u ż y ń s k i S. 1986 Tradycje i legendy ludów tureckich, Warszawa. K a p e ł u ś H. 1991 O turze złotorogim. Szkice kolędowe, Warszawa. K e i t h A. B. 1925 77ie Religion and Philosophy of the Veda and Upanishades, Harvard (reprint, New Delhi 1976, vol. 1 i 2). K e m p i ń s k i A. M . 1993 Słownik mitologii ludów indoeuropejskich, Poznań. K o l b e r g O. 1874 Lud. Krakowskie, cz. III, 1874 (reprint 1979). 1882 Lud. W.Ks. Poznańskie, cz. V I I (reprint 1962). K o l c z y ń s k i J. 1992 Persistence of the Concept of Stone Sky in Polish Folkculture, [w:] Readings in Archaeostronomy. Papers presented at the International Conference: Current Pro­ blems and Future of Arrchaeoastronomy Held at the State Archaeological Musem in Warsaw 15-16 November 1990, (red.), S. Iwaniszewski, Warszawa, s. 127-130. 1995 „Kozioł ofiarny" a etnologia. O teorii Rene Girarda, „Etnografia Polska" t. 39, z. 1-2, s. 65-75. K ü n s t l e r M . J. 1981 Mitologia chińska, Warszawa. K r z y ż a n o w s k i J. 1963 Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, Warszawa, t. I - I I . L a u s z k i n K . D. 1970 Baba-Jaga i odnonogije bogi, [w:] Folklor i etnografia, Leningrad, s. 181-186. L e b e u f A. 1986 Pied nu — pied chauss'e (sémantique d'un theme iconografique), Mémoire de diplome de l'école des hautes études en sciences sociales, Toulouse. 1988 Les boiteries rituelles de printemps, „Publ. Obs. Astron. Strasburg Ser. Astron. & Sc. Humaines", nr 2, (avec la collaboration de M . Cohen). L e v i D. 1945 Gleanings from Crete, „American Journal of Archaeology", t. 49, s. 293-313. L é v i - S t r a u s s С. 1970 Antropologia strukturalna, Warszawa. L i a n a T. 1968 Niektóre zwyczaje pogrzebowe ludności kultury przeworskiej, „Wiadomości Archeo­ logiczne", t. 33, s. 381-385. L v o v a E . L . , O k t r i a b r s k a j a I.V., Sagalajev A.M., U s m a n o v a M.S. 1988 Tradicionnoje mirowozrenije Tiurkov Južnoj Sibiři. Prostranstvo vremja. Veščyj mir, Moskva. Ł u g o w s k i A., G r a b o w s k a В. 1994 Wisznu, [w:] Słownik mitologii hinduskiej, Warszawa, s. 206-209. Mabinogion 1976 Mabinogion, tłum. J. Gantz, Harmondsworth. M a c C a n a P. 1993 Celtic Mythology, Feltham. �TRÓJNOŻNA KOZA 105 Majewski E., Sołyhwo K. 1905 Koza w mowie, pojęciach i praktykach ludu naszego, „Wisła" 1.19. Majewski K. 1963 Kreta-Hellada-Cyklady, Warszawa. Mazin A.I. 1986 Taeżnye pisanicy Priamurja, Novosibrsk. Mellart J. 1975 The Neolithic of the Near East, London. M o s z y ń s k i К. 1967 Kultura ludowa Słowian, Warszawa, t. II, cz. 1. 1968 Kultura ludowa Słowian, Warszawa, t. II, cz. 2. N a w r o c k i A. 1980 Koń Siedmionogi. Bajki węgierskie, Warszawa. Neumann E., Voigt H. 1973 Germanische Mythologie, [w:] Wórterbuch der Mythologie, Bd. I I , Gdtter u. Mythen in alten Europa, W.W. Haussig (red.), Sthutgart. N i k o l a j e v P. W. 1987 Sołnecnyj koń (k voprosu o kultie konja u narodov Evrazii), [w:] Skifo-sibirskij mir. Iskustwo i ideologija, A . I . Martynov, V.I. Mołodin (red.), Moskva. N o v g o r o d o v a E . A. 1989 Drewniaja Mongolija (nekatorye problemy chronologii i etnokultumoj istorii), Moskva. O k l a d n i k o v A. P. 1959 Tripody za Bajkałom, „Sovetskaja Etnografia" nr 3, s. 114-132. 1972 Centralno-azjatijskij ocag pervobytnowo isskustwa, Novosybirsk. 1977 Petroglify wierchniej Leny, Leningrad. 1981 Petroglify Czułtyn-Goła, Novosybirsk 1981. O k l a d n i k o v A. P., Z a p o r o ž s k a j a V. D . 1970 Petroglify Zabajkalia, cz. II, Leningrad. O ś w i ę c i m s k i S. 1989 Zeus daje tylko znak, Apollo wieszczy osobiście. Starożytne wróżbiarstwo greckie, Wrocław. S a i n t - H i l a i r e de P. 1994 Tajemniczy świat labiryntów, Warszawa. S e j n P. W. 1887 Materiały dlja izučenija byta i jazyka russkogo nasilenija Severo-Zapadnogo Krają, 1.1, Petersburg 1887. S i c k m a n L . , S o p e r A. 1984 Sztuka i architektura w Chinach, Warszawa. S i m o n i d e s D. 1989 Wierzenia i zachowania przesądne, [w:] Folklor Górnego Śląska, D . Simonides (red.), Katowice, s. 225-301. S k ł a d a n k o w a M. 1981 Mity królewskiej księgi. Symbole i wzorce mityczne w „Szahname", Warszawa. Sławski F. 1966-69 Słownik etymologiczny języka polskiego, t. Ш. S t a w i s k i B. 1988 Sztuka Azji Środkowej, Warszawa S t e l m a c h o w s k a B. 1933 „Podkoziołek" w obrzędowości zapustnej Polski zachodniej, Poznań. Szyjewski A. 1991 Symbolika kruka. Między mitem a rzeczywistością, Kraków. �106 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI T o m i c k i R. 1976 Słowiański mit kosmogoniczny, „Etnografia Polska", t. X X . T o p o r o v V. N. 1987 Kozel, [w:] Mify narodov mira, S.A. Tokarev (red.), Moskva, 1.1, s. 663-664. 1987a Adźa Ekapad, [w:] Mify narodov mira, S.A. Tokarev (red.), Moskva, 1.1, s. 44. V e r n a n t J . P. 1981 Le Tyran boiteux: d'Oedipe a Périandre, Paris, s. 235-255. Waerden van der B.L. 1986 The Birth of Astronomy, N . Y . W i e r c i ń s k i A. 1994 Magia i religia. Szkice z antropologii religii, Kraków. Wilke G. 1915 Beitrege zur Heilkunde in der indoeuropeichen Vorzeit, „Mannus" t. 7, s. 1-15. Zwolski E. 1978 Choreia. Muza i bóstwo w religii greckiej, Warszawa. JAROSŁAW KOLCZYŃSKI A T H R E E - L E G G E D G O A T . SOME R E M A R K S O N T H E S Y M B O L I S M OF T H R E E - L E G E D CREATURES Summary One of the regular costumed personages in folk New Year and carnival masquerades (groups going from door to door with songs, performances and good wishes) is a person disguised as a goat. He walks stooped, covered with sheepskin and is holding a long stick. On the upper end of the stick there is a mask of a goat. The lower part of the stick imitates the goat's leg. So, in fact the ritual goat is a three- legged animal. Another three-legged creature called „podkoziołek" appears in carnival performances too, and is meant to be a „buck". The buck's head made of wood and covered with pieces of fur or simply cut out of a] potato is stuck on top of one of three sticks tied together imitating the animal's legs (tab. 1). The three-legged goat is hinted at in the oral folklore. In tales, songs and proverbs the goat often has "troubles" with one limb - it breaks or twists a leg or the leg is broken by somebody - a man or a demon. The association of a goat and a three-legged creature or object can also be found in the (Polish) language. The term "buck" is used for racks or stands supporting different objects, all they stand on three legs. The stack of three guns is called "buck" in Polish too. "Goat" is the popular name for a small stove on three legs. For further explanation the author analyses the symbolism of goat in Central and Eastern European folk beliefs. Goat is associated both with "upper" and "lower" world, it is a sacrifi­ cial animal oferred to ancestors in the rituals of New Year. Next, the author tries to explain the symbolic meaning of the attribute of "walking on one leg" and "lameness". He refers to the classical interpretations of C. Lévi-Strauss (1970) and K . D . Laushkin (1970). There seems to be a peculiar tendency in the anthropological explana­ tion of that symbolism, wherever you find one-legged or crippled creatures you should look for their connections to the underground world. But it does not work, in every case (for example one-legged buck in Indian mythology and one-legged pheasant in the Chinese one represent thunderstorm). The symbolism of three-legged creatures has been hardly identified. They are mostly treated as variants of typical "troubles with walking" of which "one-leggedness" seems to be a mode] form (V.V. Evsjukov 1988). First representations of three-legged animals, antelopes or bucks can be seen on the engravings of Late Peleolithic Age in the caves of Altai (the cave Khoyt-Senker, Mongolia). �TRÓJNOŻNA KOZA 107 Since Neolithic Age till the first centuries of our era three-legged animals appeared on engravings and paintings on the rocks in all Central Asia (tab. 2). The author has also collected instances of three-legged creatures in different ancient mythologies: Chinese, Indian - Vedic, Iranian - Avestan, that of the Turkish peoples, the Palestinians, the Greeks, and the Germanic peoples. This first approach allowed for raising first hypotheses. A three-legged deity is associated with the three spheres of the Universe together. It can be expressed in the equation: a three-legged mythical creature = the image of the unity of the Universe = symbolism of purification. The number three corresponds with the universal mythical division of the Uni­ verse, at the same time it is an ages-old number expressing unity of oppositions: life-death, male-female etc. It also responds to the numerical paradigm of the oldest lunar calendar. This elementary symbolism of the number three makes us look for primary models of three-legged creatures in the narratives of cosmogonic myths. In the Chinese myths the Great JÜ jumps on one leg (being the human counterpart of a three-legged animal) and makes three leaps with which he measures the world and introduces order into it. In the Vedic mythology three steps of Vishnu are mentioned, and in the Germanic one-nine steps of Thor. Are the gods' steps derived from a three-legged animal? A three-legged being, a god, a man or a demon is able to cross freely the borders of the "worlds" - from the upper to the lower world and back and rule the powers of each of them. By the attribute of "walking on three legs" not only the ability of crossing cosmic boundaries is expressed but also changing forms of existence. In the origins of Paleo-asiatic mythology the attribute in associated with a buck or a deer. In the Indoeuropean tradition - with a buck and a donkey. From the four limbs given by nature one has been taken away and in this way there appeared the image of a three-leged animal as something super natural and mysterious. The same is the meaning of a one-leged human being. This very simple archaic symbolism may explain the coexistence of three-legged and one-legged creatures. It can be assumed that the animal symbolism, a three-legged creature, is the older pattern. The symbolism of "standing on three legs" can be seen in antoher, ages-old tradition, in various material objects resting on three legs - pets, kettles, stoves (tab. 3). In different cultures they share their primary function - they were put over burning fire. The various symbolism of fire seems to have activated ritual roles of these three-legged objects. Let us take the "greedy" kettles with their symbolism of death and revival in China, by Turkish peoples, in Greece and by the Celts. I n a more detailed way the author studies the case of the Apollo's triped in Delphi deciphering it as a ritual model of the Universe. The three legs of the triped were wrapped round in the skin of the snake-dragon Python and were stuck in the ground - underground; they also supported a shallow bowl - the earth - in which there were three stones representing the sky. But also the three legs of the triped themselves were meant presumably to represent the union of three spheres of the world. Primarily, in late Paleolithic Age on the area of Altai (the hypothetic place and time of the origin of the Eurasian paleomythology) three-legged horned animals (buck among them) might have represented the whole of the Universe. It is that proto-representation from which the rich and various symbolism of three legs can be derived. So, against the background of the symbolism of three-legged beings we can under­ stand why goat appears as a miraculous animal in folk beliefs. A three-legged foat offered as sacrifice at the beginning of new year travels to both "other" worlds. The sacrifice re-creates for a while the unity of the universe and purifies Earth of evil and impurity. While the three-legged goat is travelling to the other world dead ancestors appear on earth. The goat returns to live on earth which has been filled with new powers of life and fertukuty. The limited size of the article allows for no more but for hinting at the symbolism of three-legged beings and for first, rough working hypotheses. Translated by Anna Kuczynska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25d6367567f7f60db38c014d05ed85f4.pdf a28846231e788a8b35087f00f1e4fb83 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5703 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5302 Title A name given to the resource Tropem Malinowskiego / Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19, s.138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wróblewski, Filip Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �patronaty 138 Tropem Malinowskiego. Wystawa w łódzkim ms 1 Sto lat temu rozpoczęła się słynna podróż Bronisława Malinowskiego i Stanisława Ignacego Witkiewicza, która do­ prowadziła do zmiany oblicza antropologii jako dyscypliny naukowej. Podróżnicy dotarli do Australii a stamtąd na Wyspy Trobriandzkie. W trakcie ekspedycji poróżnili się. Witkiewicz zerwał kontakty z Malinowskim, przerwał wy­ prawę i zawrócił. Malinowski opuszczony przez przyjaciela pozostał na miejscu by kontynuować rozpoczęte badania. Myśl przewodnią wystawy „Malinowski/Witkiewicz" przygotowanej przez Muzeum Sztuki w Łodzi przedstawia jej kurator- Paweł Polit: Do tej wyprawy „w tropiki" nawiązał brytyjski artysta Jeremy Millar. Projekt „M/W" odwołuje się do istotnych wydarzeń z przeszłości, niespełnionych obietnic i nieprzewidzianych konsekwen­ cji. Millar zadaje pytanie co by było gdyby Witkacy nie przerwał wyprawy i kontynuował bada­ nia wspólnie z Malinowskim? Jeremy Millar jest brytyjskim artystą i krytykiem sztuki. Swoje prace poświęca refleksji i badaniu w jaki sposób zdarzenia z przeszłości oraz ich reprezentacje korespondują z naszym przeżywaniem i rozumieniem teraźniejszości. Wykłada w ramach programu Critical Writing in Art and Design w londyńskim Royal College of Art. Wystawiał wielokrotnie w Wielkiej Brytanii i zagranicą. Filip Jeremy Wróblewski Millar M/W Muzeum Sztuki w Łodzi, 30.05.-24.08.2014 kurator: Paweł Polit www.msl.org.pl FOT. JEREMY MILLAR, MATERIAŁY PRASOWE MUZEUM SZTUKI W ŁODZI BARBARZYŃCA 1 (19) P019 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1abcfcf193bb57db8e4133cc64297362.pdf 148bcc67d935491cda40f9cdfc38f272 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3181 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2979 Title A name given to the resource Troski życiowe i kłopot z istnieniem (pacierze w Zapiskach domowych Teresy Trojanowskiej 1957-1968) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.230-242 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. R y s u n k i w Zapiskach domowych Teresy T r o j a n o w s k i e j , (a) „ 1 8 I X 1963. Z R e k i n e m dziś b y ł a a w a n t u r a w y z w a ł od s z p y c l ó w " ; (b) „ 1 5 I V 1965 p r z y s z ł o j a k i c h ś 2 P a n ó w m ó w i l i , że o n i s ą P r z y j a c i u ł a m i anie w r o g a m i " ; (c) „ 2 4 I I I 1962 D z i ś pod wieczór H e l c i a d o s t a ł a lanie od Ojca za n i e p o r z ą d k i w r z e s z c z a ł a w niebo g ł o s y (...); (d) „ 2 1 I I 1966 wieczorem z j a d ł a m p o m a r a ń c z e k t u r u Grzesia d a ł a m i na G w i a z d k ę " ; (e) „ 2 6 I X 1944 J ó z k a I w a ń s k i e g o pogotowie z a b r a ł o k o ń go k o p n u ł w głowę i w y b i ł m u o k o . " 230 �Jacek Olędzki TROSKI ŻYCIOWE I KŁOPOT Z ISTNIENIEM (PACIERZE W ZAPISKACH D O M O W Y C H TERESY TROJANOWSKIEJ Kłopot z istnieniem H e n r y k a Elzenberga, to dziennik filo- zoficzno-etyczny zapisywany przez p o n a d ć w i e r ć w i e k u , a b y ć 1 m o ż e znacznie d ł u ż e j . Pisanie tego rodzaju d z i e n n i k ó w jest — 1957-1968) wesołe życie. N i e ż o n a , lecz o n stale u s ą s i a d ó w przesiadywał na p o k l e p a c h - g l ę d a c h . B y l i m a ł ż e ń s t w e m bezdzietnym t a k samo z r e s z t ą j a k m a ł ż e ń s t w o stryjecznego b r a t a Teresy, J a n a I w a ń ­ świętego skiego — ' P r z e w o ź n i k a . W t y m czasie żył r ó w n i e ż w M u r z y n o w i e stanu d o j r z a ł o ś c i duchowej, p o j a w i a j ą c się p r z e w a ż n i e u pisarzy d r u g i J a n I w a ń s k i , p r z y r o d n i b r a t Teresy. Z t y m w ł a ś n i e J a m m jak się zdaje — szczególną p o t r z e b ą pielęgnowania dopiero w p ó ź n y m ich w i e k u , pod koniec ż y c i a , p o d o ś w i a d c z e ­ i jego k a l e k ą c ó r k ą Trojanowscy dzielili d o m r o d z i n n y . Z n a n y niu z gniewnego usposobienia i wielkiej siły J a n przeżytych rezygnacji, d o s t ą p i e n i a p r z e m o ż n e g o pragnienia p o w r o t u do ź r ó d e ł swego prawdziwego ja. Widzę tu między in­ Iwański korzystał aż z trzech p r z y d o m k ó w — Brancholc, L o r w a s , R e k i n . Powiadano, dojmującym że w i e l k ą siłę z a w d z i ę c z a ł z r o ś n i ę t y m ż e b r o m . Jego ż o n a miesz­ wypierając k a ł a w drugiej części wioski, na Ł ę g u w d o m u swoicli z m a r ł y c h się swych wielu p r z y m i o t ó w , z a p o m i n a j ą c o t r a p i ą c y c h skazach. r o d z i c ó w . U n i k a ł a k o n t a k t ó w z m ę ż e m w obawie przed „ u t r a t ą To k a r k o ł o m n a terapia, lecz chyba d o s y ć niezawodna. W zdrowia albo nawet ż y c i a " . K i e d y n y m i d ą ż e n i e do o d k r y w a n i a ponownie siebie po przeżyciu nikach stanów autonegacji. Być znowu sobą, Dzien­ Gombrowicza dosadnie w y r a ż a j ą zapis-metafora o nie­ możności skutecznego ratowania (bycia karetką pogotowia) nie a w Miazdze L ę k i poezucio z a g r o ż e n i a nie Andrzejewskiego, t o n p r z y g n ę b i e n i a a zarazem roztropnej powściągliwości w opisach d n i , o d r a ż a j ą c o p o d o b n y c h do siebie. 3 Zapiski domowe, (brulionów), Torosa kilkanaście grubych Trojanowska zeszytów prowadziła w szkolnych tym m n i e j więcej czasio, k i e d y p o w s t a w a ł y głośne Dzienniki córka zmarła, bicia do jakiego z n i ż y ł się jej ojciec. S ą s i e d z t w o L o r w a s a , R e k i n a ż u k ó w , s p a d a j ą c y c h z k r a w ę d z i w y d m y nad brzegiem oceanu , 2 ich kaleka wielu u w a ż a ł o , że ś m i e r ć n a s t ą p i ł a w rezultacie kolejnego po­ wpływało kojąco wszelkich m o ż l i w y c h na pożycie Możo Trojanowskich. ich. U n i k a n o przed Lorwasom częstym gościem domu Trojanowskich bywał drugi Teresy, .Józek, człowiek właśnie też w obawie brat zbliżeń. małżonków odstępowały wielkiej przebiegłości i sprytu, samym zwany K a l a p a t ą i R o z t r o p n y m . Miał on ż o n ę , m i e j s c o w ą nauczy­ Witolda cielkę, p a n i ą p o c h o d z ą c ą z W i e d n i a , niezwykle z a s ł u ż o n ą w edu­ „Literaturze" kacji m u r z y n o w i a k ó w . P o ś w i ę c i ł a się tej m i s j i w okresie m i ę ­ Z dnia na dzień Jerzego Andrzejewskiego. M i m o r ó ż n i c w statusie d z y w o j e n n y m i t r w a ł a na s w y m p o s t e r u n k u a ż do c z a s ó w gier­ p i s z ą c y c h , p r z e p a ś c i intelektualnej m i ę d z y w i e ś n i a c z k ą a świa­ k o w s k i c h , kiedy z l i k w i d o w a n o w M u r z y n o w i e s z k o l ę , towej rangi pisarzami, w ą t e k tamtejsze dzieci do s z k o ł y zbiorczej w s ą s i e d n i m Siocieniu. Nie Gombrowicza i nieco p ó ź n i e j , gdy drukowano w osobliwej m o d l i t w y , rozłożonej na pacierze wieczorne ( r e k a p i t u l u j ą c e ) i poranne (inicjujące) — kiorując m a najmniejszych w ą t p l i w o ś c i , że p a m i ę t n i k a r s k i e pasjo Torowy p r z y reszcie dnia w y p e ł n i o n y m „ g r o m a d z e n i e m d a n y c h " — jest Trojanowskiej t o ż s a m y . Ale w a ż n i e j s z e , w i ą ż e te z r ó ż n y c h zasadniczo p o z i o m ó w d o r ó w n a n i a n i e z w y k ł y m p r z y m i o t o m cudzoziemki, a p r z y ś w i a d o m o ś c i w y p ł y w a j ą c e d z i a ł a n i a , podobne pragnienia samo- bratowej określonia n i e ś w i a d o m e pochodzenia nazwiska dzieci — K l o c e k . (poszukiwania własnej tożsamości) w zapisywaniu, i najdrobniejszych z d a r z e ń (najpospolitszych trosk ż y c i o w y c h ) , z r o d z i ł y się pod Bronisławy znacznym w p ł y w e m Iwańskioj-Kiotz zwanej też potrzeby — tym przez Trojanowscy p o b r a l i się w latach dwudziestych i n a l e ż e l i i s z c z e g ó l n y c h , z a c h ł a n n i e p o ż ą d a n y c h s t a n ó w ducha. Kreowanio do m a ł o r o l n y c h gospodarzy w M u r z y n o w i e . J a n ich poprzez narzucony sobie r e ż y m codziennego, zapisywanego c z ą t k o w o j a k o w o d n i a k na W i ś l e , a n a s t ę p n i e w czasie pacierza. Nasza bohaterka o d 1957 do 1968 r o k u nie p o m i n ę ł a handlował toż ani jednego dnia. I m o ż n a to t ł u m a c z y ć z a r ó w n o k i e d y o t r z y m a n o d o d a t k o w ą z i e m i ę z r e f o r m y rolnej, J a n p r z e s t a ł środowiskowego poczucia obowiązków codziennych, faktem jak też z u p e ł n i e j u ż w ł a s n y m sposobem dostrzegania sensu życia w naj­ zwyklejszym dniu. B y ł a osobą „ s p o k o j n ą , zrównoważoną, po­ 4 zajmować bławatami, sprowadzanymi z dorabiał, Łodzi. Po po­ wojny wojnie, się handlem, c a ł k o w i c i e p o ś w i ę c i w s z y się gospodar­ s t w u . P o n i e w a ż ż o n a c i e r p i a ł a na n a d m i e r n ą o t y ł o ś ć , ów W y r w i s i Wykpis, kawalarz i pędziwiatr, większość prac, dodajmy, wolną i nieenergiczną" . K t o ś inny uzupełnił tę c h a r a k t e r y s t y k ę n i e z b y t sobio m i ł y c h , zmuszony b y ł p r o w a d z i ć c a ł k i e m samo­ u w a g ą , żo „ n i e m i a ł a dzieci", a b ę d ą c o t y ł ą m u s i a ł a stale prze­ dzielnie. A l e n i e p o m i e r n y w y s i ł e k m ę ż a nie b y ł Teresie 5 s i a d y w a ć w d o m u , „ n o więc, m i a ł a czas aby sobie p i s a ć " . nowskiej Teresa Trojanowska, z d o m u I w a ń s k a , p o c h o d z i ł a z r o d u , k t ó r y w ś r ó d k i l k u zaledwie i n n y c h n a l e ż a ł we wsi do najbar­ dziej o k r z e p ł y c h . I w a ń s c y mieszkali w d w ó c h c h a ł u p a c h usy­ obojętny. Przeciwnie, wspomagała i — j a k dalej się przekonamy — n o t a t k a m i w swych Już wstępna analiza semiotyczna i c a ł k i e m pisków na zachodnim k r a ń c u , na S k a ż e n i u . N a t o m i a s t Jan, m ą ż naszej ludowej d o k u m e n t . W n i c z y m na b o h a t e r k i , p o c h o d z i ł z W i e s ł a w i e , n a l e ż ą c y c h wprawdzie do dosyć samej, rokiokioj parafii, lecz m a j ą c y c h , D u n i n o w o złą s ł a w ę wioski fornalskiej, niczym Siecień lub zamieszkiwanej przez prostackich D w o r u s ó w , O r c z y k ó w i K ł o n i c e . I w a ń s k a wchodząc w swój z w i ą z e k m a ł ż e ń s k i m i a ł a ziemię i część rodzinnej grody, a T r o j a n o w s k i nie p o s i a d a ł niczego. J e d n y m za­ słowem, stale Troja­ słowem Zapiskach domowych. t u o w a n y c h w ś r o d k o w e j części M u r z y n o w a i jeszcze w trzeciej, tej go formalna Za­ wskazuje, że poznajemy niezwykle r z a d k i w literaturze częstych w tym p r z y k ł a d nie p r z y p o m i n a on środowisku nacechowanych o s o b l i w ą p o t r z e b ą aspiracji biograficznych, zaświadczania swym pisar­ s t w e m posiadania ż y c i o r y s u bogatego w „ n i o z w y k l e zdarzenia" oraz dysponowania m o c ą radzenia sobie z n i m i , czy doświadczenia błogosławieństwa losu albo samej wreszcie Opatrzności. N i c z t y c h pospolitych w c h ł o p s k i m ś r o d o w i s k u m n i e m a ń nib stanowili mezalians, o d n o s z ą c y się do k r w i , w y c h o w a n i a i ma­ w y s t ę p u j e w pisarstwie nie p r a k t y k u j ą c e j T r o j a n o w s k i e j . W ł a ś n i e , jętności. Trojanowski, n a l e ż a ł o to wcześniej p o w i e d z i e ć . N a l e ż a ł a do o s ó b się ż y w o ś c i ą w przeciwieństwie i otwartością sobie o p i n i ę kawalarza — usposobienia. do Trojaka, Wykpisa, jeszczo z trzeciego przezwiska, k t ó r e sam żony, Rychło wyróżniał też zdobył religijnie, natomiast jej mąż stara! się nie obojętnych opuszczać mszy korzystającego ż a d n e j niedzieli. A b y nie s p o t y k a ć się z z i o m k a m i z W i ę s ł a w i o wymyślił, a którego w kościele w Pvokiciu i nie s t a n o w i ć o b i e k t u d r w i ą c y c h k o m e n ­ m a ł o k t o p o t r a f i ł w y m ó w i ć — Holdesdowildesfildesstatkiewicz. t a r z y , iż żyje z o s o b ą n i e w i e r z ą c ą , p r z e p r a w i a ł się przez W i s ł ę A więc n a l e ż a ł do t y c h , eo c e n i ą sobie nade wszystko pogodne, do kościoła w D u n i n o w i e . Z a p i s k i nie p r e t e n d u j ą również do 231 �g a t u n k u w y p o w i e d z i adresowanej do j a k i e g o ś drugiego, potencjal­ — Odrana śpiewały nego czytelnika. Wiele s f o r m u ł o w a ń wskazuje na t o , że a u t o r k a — Zaczyna padać ukrywała — swoje n o t a t k i n a w e t przed n a j b l i ż s z y m i . Pod tym Wiatr z południowo w z g l ę d o m m o g ą one b y ć p o r ó w n y w a n e do procederu wielu daw­ — Pogoda n y c h pisarzy w Chinach, p i s z ą c y c h w y ł ą c z n i e dla siebie. D o d a j m y niepada — piszących powieści z u k r y t y m w ą t k i e m autobiograficznym. Psychiczna, rzeń, 6 g ł ę b o k a potrzeba n o t o w a n i a najzwyklejszych zda­ systematycznie, codziennie, ujawnia coś z utylitarnej t e r a p i i , ale r ó w n i e ż , w m n i e j s z y m s t o p n i u , p r a k t y c z n e j własnej dzierlady pchnięcie tamtej strasznie duży ruszać tylko nasypało lody szańców z góry... pałi na Wiśle narobiło Około 4 tej przerwało stronie stoi. się zełga... —• Robi i wmieszkaniu zjawiska ż y c i a , a w n i m — o g n i s k u j ą c y c h się w osobie m ę ż a czereśniach się pokazywać występuje szalenie ważna warstwa zaczynają troche rechotać zainteresowań, jaką jest •—• Zaczynają sporo jest cicho i ciepło podwieczór że asz takiego dziwnego w o ś ć t y c h d o ś w i a d c z e ń oraz n a j w a ż n i e j s z e — i c h aestetyczny, — Z rana Bardzo Ładna bo zdecydowanie p r a k t y c z n y , w z g l ę d n i e gnoseologiczny charakter możliwie ciepło (się zrobiło) dystansuje wiele o p i s ó w , p r e t e n d u j ą c y c h do l i t e r a c k i c h . G ó r u j e się duży wiatr gapstwo n a d n i m i o r y g i n a l n o ś c i ą , nie s i ę g a n i e m do b a n a l n y c h i wywraca jak zaczęło padać koziołki się nie szykuje z deszczem przytem meteorologicznych z zagrody w 1957 położonej r. od Swoje blisko W i s ł y suchych rejestrów obserwacje prowadziła w miejscu n a r a ż o n y m na z i ą b n a p ł y w a j ą c y od r z e k i , a bardziej jeszcze na c z ę s t o w i e j ą c y z Z a w i s ł a d o k u c z l i w y w i a t r , zwany -—• 12.XII. 1959. Znocy pochmurno się słońce łeje się z dachów —• 14.XII. kaszka — Znocy śniegowa 16.XII. zimno Odrana bo jest taka wiatr Znocy — 27.XII. Pochmurno pokazało zaczuł padać się słońce i z małymi dowieczora gorzej mróz. dzień. już świeciło do wieczora zaczyna padać zachodn. mrozek drzewa są białe wyglądają pięknie mały ugrzać zęby. stop­ południe wiatr południowo deszcz zachodni. wiatr połudn. i bierze mały na wieczór wiatr zmieniła słońce tych rzadziaty W południe zrobiło — zwracają się zimno na słońcu oczywiście znów nazad churagan są granatowe Wnocy przez księżyc uwagę pogoda pada deszcz zimno... praktycznego znaczenia m i a ł y • Dostarczał on jej w c i ę ż k i m , m o n o t o n n y m ż y c i u na wsi w a ż n y c h emocji, w otoczeniu w s p a n i a ł y c h drzew), s t a n o w i t e ż o s o b n ą zupełnio literackiej, jednej z f o r m wyrafinowanego istnienia. W ś w i a d o m o ś c i Teresy Trojanowskiej obraz o t a c z a j ą c e j wielo zagadek. Pisze c z ę s t o „ c i e k a w e w r ó ż ą " . Przedstawia ją co ono go t y m j ę z y k i e m , j a k i m p o s ł u g i w a n o się w M u r z y n o w i e . W i a t r y c h o d z ą , u d a j ą się z jednej s t r o n y ś w i a t a w d r u g ą . B y w a , że z tej drugiej zo,wracają, p o w r a c a j ą . M a j ą te najczęściej Kujawa (wiatr nawiedzające z południowego okolicę, swoje zachodu, stałe właśnie nazwy: z Kujaw) ale w swych przestworzach b r o d z i , czyli przedziera się przez ożyć, sztorcować, barykadować i t d . Przez wszystkie notatki znakomiet w y w tej mierze, że z r o d z i ł się o p t y m i s t y c z n y z w r o t o m o ż n o ś c i do ogrzania z ę b ó w na s ł o ń c u . W wieczorem wschodu. 9 tej zaczyna — Znocy pada nad ranem wieje do Węgier. ciekawe słońce asz granatowe a ponich płyną się wypogodziło co to będzie za chmurami śniegowe śnieżne. chmury przestał jest są obłoki na duży wspomniałem dziejących — się w rezygnuje przyrodzie. K o n c e t r u j e się w y ł ą c z n i e na opisach ż y c i a p r y w a t n e g o , na spra­ na psychologii z a c h o w a ń zimno męża. Spójrzmy jeszcze raz na te Model wiatr... ten dominował w przeszłości. R o d z i się p y t a n i o , czy niebieskie interesowanie się p o g o d ą , a p o ś r e d n i o bogactwem zjawisk p r z y ­ zimny. r o d n i c z y c h z n i ą z w i ą z a n y c h , jest t r w a ł ą w a r t o ś c i ą w k u l t u r z e wsi. W y d a j e m i się, że nie. Z b y t silnie i w s z e c h w ł a d n i e oddzia- był w otoczeniu do nieuczestnictwa, biernego uczestnictwa w systemie n o w o c z o ś n i e cały ływuje wschodu... j u ż wcześniej oko a dezszczu dzień świeci jak rybie — Z nocy szadź biała na trawie... wieczorem księżyc co wskazywało jak wczesne zapiski meteorologiczne T r o j a n o w s k i e j . W y d a j o m i się, wróżyć. ma. z letniego — zdarzeń naturalnych, że p r z y l e g a j ą one do m o d e l u k o i n c y d e n c j a ł n e g o b y t u wsi z n a t u r ą . 8 mej już księżyc ś m i e r ć Churchilla oraz p o d w ó j n e c h y b a z w y c i ę ­ wach gospodarki ściśle p o w i ą z a n y c h ze stosunkami na wsi oraz chmury brodzić... deszcz łecz około — Podwieczór ałe trzy prezydenta stwo P o l a k ó w w k t ó r y m ś z W y ś c i g ó w P o k o j u . A u t o r k a w p e w n y m z opisów Kujawa. trochę się uciszył po nich przepływają słońce brodzi duży wiatr z północy żółto czerwonym c a ł y m dzienniku z w y d a r z e ń h i s t o r y c z n y c h t y l k o zwróciły p e w n ą uwagę autorki. Są n i m i : zabójstwo Kennedy'ego, wiatr poszedł tonami. jest słup — Około 232 bardzo nia i w s ł u c h i w a n i a się w obrazy i d ź w i ę k i z o t a c z a j ą c e g o ś w i a t a momencie wyje różnymi Wiatr robić bo jest brzydka n o ś c i pogody. Powoduje ona z a k ł ó c e n i a r y t m u ż y c i a — pracy, zachodu wiatr od zachodu a potem straszny — powietrzu już można morka. duży w dzień nie w biedę. przewija się emocja z w i ą z a n a ze ś w i a d o m o ś c i ą wielkiej zmien­ wschodni... do południo wiatr poszedł — O północy — Obłoki wiatr poszedł trochę się rozchmurzyło wieje — Odrana mrozek wiatr W południe •—• Dziś się kotłuje nawet podnosi w y w o ł u j e n i e p o k ó j a nawet lęk. M r ó z i c h ł ó d s t a w a ł się dokuczli­ Zapiskach — Znocy — JO) i świeci s f o r m u ł o w a n i a , a t a k ż e o k r e ś l e n i a i t e r m i n y u ż y w a n o powszechnie. — wschodni się zachmurza o b ł o k i i c h m u r y . W i s ł a żyje l u b zamiera, staje, aby ponownie by kwitły zachodni koloru i M o r k a (wiatr z p ó ł n o c y ) . Słońce nie t y l k o wschodzi i zachodzi, (...) jak popołudniu p r z y r o d y . A u t o r k a b y ł a t y m ś w i a t e m zafascynowana. przyrody kryje Znocy mrozu 8 stopni i mgła która w dzień się w szadż W wiatr południowo Pochmurno do wschodu — 2.II.1960. cały bardzo dużo śniegu około południa dziwnego łęku... i n n y zasadniczo sens. W y r a ż a ł y b e z i n t e r e s o w n ą p o t r z e b ę patrze­ wiatry, no i pada 31.XII. tylko gwiazdy. Odrana pochmurno dostał jakiegoś Z a p i s k i te o p r ó c z w y r a ź n i e pada zachód p a s j ę , m a j ą c ą — j a k m i się wydaje — wszelkie cechy t w ó r c z o ś c i wczoraj zachmurzeniami zato deszczu ze wschodu na skich b y ł p o ł o ż o n y blisko rzeki, w dolinie za s t o k a m i wysoczyzny pruszyć bierze większy deszcz i padał mrozu niema —• 30.XII. — jak na zaczęły sople. bo marznu południe. wieczorem wieczorem r z e ń , d z i e j ą c y c h się przed n i ą w teatrze n a t u r y (dom Trojanow­ widać gołe pola wiatr z zachodu o 12 tej w w nocy świeciły poszedł pogoda ze wschodu — 18.XII. niało miejscami sama na kwiaty pokazało cicho około 12 tej zaczyna idą z północy ale po w a ż n y c h w a r t o ś c i . B y ć m o ż e r e l a k s u j ą c y c h . Zapisywanie zda­ cicho około południa, ale dołem jest mróz pochmurno chmury Kujawą. świat (wrony to śnieg Zapiski wszystko mogu być otwarte drzwi przechodzu chyba na jakuś —• Dziś też lecz stoi czeka na i poszło pogoda wiatr południowo i p r o s t o t ą ( „ t a k się ociepliło, że m o g ę p r a ć w s ł o n e c z n e j wodzie", rozpoczęła piołunkie się doznawało c z y l i nagrzanej w k o t l e w y s t a w i o n y m na s ł o ń c e ; „ t a k j u ż jest ciepło i ł a d n i e n a dworze, że m o ż n a g r z a ć z ę b y na s ł o ń c u " ) . stanęło i narazie burze ałe nie ciężkie chmury najmniejszej jednego dnia, j a k r ó w n i e ż c a ł y c h p ó r r o k u . Obrazo­ Trojanowska się zachmurza żaby. przechodzić d o ś w i a d c z e n i e n a t u r y , w szczególności z m i e n n o ś c i pogody w skali odczuć znać. zimno. i spowrotem —• Ręce nie zamarzaju Zapiskach puźniej barykadów k i m ś momencie, i t a k ż e coś z p o s z u k i w a ń klucza do rozumienia J a k w wielu s ł a w n y c h p a m i ę t n i k a c h t a k r ó w n i e ż w wróżą. deszcz. wiatr i bardzo gnoseologii, u t w i e r d z a n i a się w odczuciach, p o g l ą d a c h czy w j a ­ najważniejszych problemów moralnych. co one zachodu pryszcze w południe wieczorem — Zaczęły ciekawe deszcz i tak sial w nocy bo go sporo model zasadniczo odmienny, s p r o w a d z a j ą c y funkcjonującej sądzę — jednostkę z b i o r o w o ś c i narodowej. Ponadto m o ż n a — j a k mówić o kompensacyjnych potrzebach środowisk �I I . 2. W y b r a n e z n a k i z ł o w r ó ż e b n e : (a) sen — k a r e t k a p o g o t o w i a , (b) k r z y ż e rysowane p r z y n o t a t k a c h o czyjejś Ś7merci, ,,Janek z k o n a ł p r z e s t a ł ż y ć o d l e c i a ł jego duch n a zawsze"; 9, 11, 16 I I 1964, a ż t r z y po kolei ś m i e r c i , Karasiewicza, Torbickiego, Fabiszewskiego; (c) wieniec pogrzebowy; (d) siekierzysko-toporzysko ( z ł a m a n e ) ; (e) s t r ó ż e 233 �wiejskich w zakresie k s z t a ł t o w a n i a świadomości historycznej, ś w i a d o m o ś c i nio tyle z d a r z e ń n a t u r a l n y c h , co właśnie historycz­ nych — społecznych i k u l t u r a l n y c h , nie wyłączając również T do m n i e m a ń znacznie starszych w s w y m rodow odzie, j a k r ó w n i e ż znacznie m ł o d s z y c h , p ó ź n i e j s z y c h , nie w y ł ą c z a j ą c zdarzeń z drugiej p o ł o w y X I X wieku. p o l i t y c z n y c h . P o j ę c i a przestrzeni i czasu poddawane są dzisiaj A ty żaczku na wsi nieraz g ł ę b s z y m i p o w a ż n i e j s z y m nad szkoły aniżeli to można obserwować w przewartościowaniom, świadomości mieszkańców Wieta, powiedzie miast. Jeden K i e d y r o d z i ł się czas n i e z w y k ł y w k r a j u , u d a w a ł e m się do M u r z y n o w a . N a t o m i a s t z M u r z y n o w a do W a r s z a w y wówczas wysłannicy, emisariusze przybywali murzynowiaków, tworząc Dwie tablice Jeden jest sam co króluje Pięć sześć graju moich przyjaciół, była zwykłością przemierzana przez zawsze g r a n i c z ą c ą z w y k ł y m . K i e d y wracali r a d o ś n i d o w i a d y w a ł e m z nie­ dziewięć przykucnięcia jedenastu i szeptem. M o ż n a więc u z n a ć naukowe r o z r ó ż n i e n i a przestrzeni dwunastu z w y k ł e j od n i e z w y k ł e j , czasu z w y k ł e g o od n i e z w y k ł e g o za czternaste tego z p o z y c j i jemne, p r z y s t a j ą c e , czy t e ż w c h ł a n i a j ą c e f a k t y po­ d o t y c z ą c e rze­ W W y d a j e m i się, że m i k r o k o s m o s t w o r z o n y przez pokolenia poprzedzające współczesnych poszatkować zgodnie z murzynowiaków definiowaną niełatwo nomenklaturą jest sacrum i p r o f a n u m . Nie r o z s t r z y g a m y p o d s t a w o w y c h z a g a d n i e ń zanych z p o j ę c i e m istnienia, w ł ą c z a j ą c przestrzeń nadziemską niebo). Nie definiuje pochodzących od do naszych (powietrze, gwiazdy, n i e k t ó r e do końca sacrum czasoprzestrzeni i profanum dwóch zwią­ rozważań planety; świadomość rzeczywistości, leliju, świętych, boskich, chórów anielskich, męczenników, apostołów, ludzkie a ty czarcie c z y w i s t o ś c i wiejskiej, r o d z ą c e j się, p r z y s z ł e j . jedyny, Pan, iv osiem miłości przestrzeni. D o w i a d y w a ł e m wiary. nami. siedem sakramentów się, co i j a k jest? Bóg w Trójcy ran cierpiał działo się w dobrze m i znanej, codziennej, a dla n i c h o d ś w i ę t n e j się co mojżeszowe. nad zrutynizowaną Przestrzeń nam, z trzech patryarchów w m i e ś c i e n a s t r ó j nadziei. P r z e s t r z e ń , j a k ą p o k o n y w a ł e m , b y ł a powszedniością. nauczały wybrany, przeciwieństwie plemię, padnij do 10 w ziemię! uniejowiaków (Kluchów-Kituiiów) d o s y ć p o w a ż n i e w c i ą ż t r a k t u j ą c y c h wszelkie dawno, nieoficjalne wierzenia, m u r z y n o w i a e y m ó w i ą o nich też podobnie, nawet niozasadniczo, grupową. Zdzicho opisują Caban z rozbawieniom. aktualną stwierdza: po przekopaniu m o g i ł y ojca, z a c h o w a ł się t y l k o pasek, k t ó r y m t y ł k a c h . Osobliwy to pasek. A b y nas tłukł, przecięliśmy go na nas tlukl p o ł o w ę . J e d n a k ojciec zszył grób zszyty, p o w i a d a Zdzicho i ś m i e j e się n i c z y m szalony. otrzymało określeniu ziemi administracyjną dobrzyńskiej. (polityczną) Mieszkali tożsamość i mieszkają w między trzema r z e k a m i ( S k r w ą , D r w ę c ą i W i s ł ą ) , na k r a w ę d z i jakiejś r z e c z y w i s t o ś c i . P o w i a d a j ą , że jest s z c z e g ó l n ą , bo s ł y c h a ć w niej pianie k o g u t ó w z trzech s t r o n ś w i a t a , z p o w i a t u łipnowskiego ( D o b r z y n i a c y ) , p ł o c k i e g o (Mazurzy) i g o s t y n i ń s k i e g o ( Z a w i ś l a c y -Pampki). 7 pasek d o k ł a d n i e i o p a s a ł się n i m przed ś m i e r c i ą . Po ł u t a c h , r o z k o p u j ą c b y l i m i e s z k a ń c a m i k r a ń c a prastarego, naturalnego które po ojciec t y m paskiem nie określanych terminami zwykłości i niezwykłości. Murzynowiacy terytorium, Ale rzeczywistość, aby Anna pochować b a b c i ę , znaleziono pasek. B y ł w Zadrożyńska przekonywująco definiuje środku przestrzeń z w y k ł ą poprzez n i e z w y k ł ą ( s a k r a l n ą ) , czas n i e z w y k ł y (świątecz­ n y ) poprzez z w y k ł y (powszedni). I o d w r o t n i e . 11 niezwykłej G ó r a 'i Gawranicc ? w M u r z y n o w i e są n i k l e (Łysa Ś l a d y przestrzeni K a l i n ó w k a ? Gliniana G ó r a i C z y r ż y n e k ? ) albo — m ó w i ą c inaczej — wątpliwe. Przestrzeń niezwykłą od czasów średniowiecza Czy n a l e ż a ł o b y d o p o w i a d a ć , że jest to nie j a k a ś , lecz m o g ł y t w o r z y ć dalej p o ł o ż o n e od wsi okolico k o ś c i o ł a i cmentarza konkretna rzeczywistość przejścia, brodu, granicząca z polami w R o k i c i u oraz kościołów w Sieeieniu i D u n i n o w i e . Osobnym oraz b ł o n i e m — ł ą k ą . A m o ż e jest to r z e c z y w i s t o ś ć z u p e ł n i e obszarem, s a k r a l n y m m o g ł o b y ć S k ę p e . Niedziela i ś w i ę t a przejścia m i ę d z y t ą i t a m t ą s t r o n ą ; po tej i po t a m t e j stronie, balansu­ jąca ? 8 t w o r z ą n i e w ą t p l i w i e czas n i e z w y k ł y . Obchodzone nawet skru­ pulatnie s t a n o w i ą w ś w i a d o m o ś c i m u r z y n o w i a k ó w od n i e p a m i ę t ­ W i a d o m e jest jedno, że z r z e c z y w i s t o ś c i (czasoprzestrzeni) tej eliminowana b y ł a c l i t o n i c z n o ś ć w czasach p r a h i s t o r y c z n y c h . Może w ł a ś n i e t y l k o eliminowana, a nie w y e l i m i n o w a n a . I Rokicie n y c h czasów cezury wygaszonych emocji. Za p a m i ę c i najstarszych świąt nie nastrój. I poprzedzały toż sam działania przebieg ś w i ą t T i B r w i l n o —• ś r e d n i o w i e c z n e k o ś c i o ł y — osadzone z o s t a ł y w miejscach ujść strug do W i s ł y , w miejscach s z c z e g ó l n y c h . A cala zaś w t y m czyskami, być rejonie n a d w i ś l a ń s k a pobudzającymi lokalizowany ze okolica nasycona b y ł a wyobraźnię. szczególnym Kult przodków rozmachem właśnie uro­ mógł tutaj w s ą s i e d z t w i e M u r z y n o w a i t a k ż e na jego obszarze. C l i t o n i c z n o ś ć nio z o s t a ł a na pokutująco pewno do k o ń c a w y e l i m i n o w a n a . Wszak dusze (zgodnie z p ó ź n i e j s z ą filozofią religijną) w postaci ś w i e t l i k ó w - b a b e k d r ę c z y ł y przed p ó ł w i e c z e m najstateczniejszych. Pod Ł y s ą G ó r ą w i d y w a n o n o c a m i k a r e t ę b i a ł ą , a na cmentarzu siecieńskim czarną, wiozącą ducha dziedzica, niedowiarka. Na K a l i n ó w c e n i m ścięto r o s n ą c e t a m p o t ę ż n e d ę b y p o j a w i a ł a się m ł o d a k o b i e t a w czerwonym, c z a r n y m i b i a ł y m s t r o j u . N a M a ­ nowcach albo na G a w r a ń c u p r z y ł a p a ł K o n s t a n t y Fabiszewski czarownice w a r z ą c e w lesie wroniec ( w i d ł a k ) . Przed G ó r ą Gli­ n i a n ą s t a w a ł y konie i nie c h c i a ł y iść dalej. Z t o n i W i s ł y docho­ dziły nocami wołania, kto ich p o s ł u c h a ł nie k o ń z o g n i s t y m i n o z d r z a m i i ł a ń c u c h e m na k u l a w y oraz n i e d ź w i e d z i e wracał. Czarny szyi, czarny pies i kobiety sznurujące wysokie d o p e ł n i a j ą l i t a n i i o istotach nieziemskich. Z a k l ę c i e j a k i m s ł u g i w a n o się aby (tego z a k l ę c i a ) buty po­ o d s t r a s z y ć wszelkie w i d z i a d ł a nocne, s w y m i uroczystości namaszczenia, bez przejmowania się n i e c o d z i e n n ą c h w i l ą . W y r a ż a ł a b y się w t y m reakcja na nader często i gorliwie kuczliwych świętującą społeczność wodniacką, na o r y l i ? N i e wiadomo. W p a m i ę t n i k u Teresy nowskiej niedziela i ś w i ę t a są odnotowywane j e d n y m do­ Troja­ słowem lub zaledwie p a r u s ł o w a m i . B y ł y to dla a u t o r k i j a k b y puste d n i , w k t ó r y c h znacznie m n i e j się dzieje, aniżeli w dnie powszed­ nie. W świetle t y c h t y l k o Zapisków okazuje się, że niezwykle s t a ć się m o ż o z w y k ł y m , aż p o s p o l i t y m . Poprzez swój stopień rytualizaeji, eliminujący wyższy znaczenie p r z y p a d k u — wy­ s t ą p i e n i e z d a r z e ń niepowtarzalnych — wreszcie, przez korzysta­ nie z surowszej n o r m y — eliminuj ącej d o w o l n o ś ć i o r y g i n a l n o ś ć , owo niezwykłości m o g ą wywoływać apatię, pasywność i nie­ c h ę ć . W s z y s t k i e t r z y wymienione sta,ny m o g ą też charakteryzo­ wać dzień powszedni. 12 Trojanowska d z i ę k i swemu n i e r u c h l i w e m u , m o ż n a b y rzec m e d y t a c y j n e m u t r y b o w i ż y c i a s t a ł a się jego bardzo w n i k l i w y m obserwatorom. N a t o m i a s t poprzez prowadzono systematycznie Zapiski doskonaliła utrwalanie na, postrzeganie, piśmie zachowanie m ę ż a , czy zdarzeń. analizowanie Sposób w jaki i ostatecznie kontrolowała, rodzaj celebracji swego samopoczucia, w ł a s n y c h stanów" ducha, wpływali uiew ą t p l i w i o na przebieg t y c h „ t a b l i c e m o j ż e s z o w e " ) , nieco o ś w i e t l a m e t r y k ę o w y c h u p i o r n y c h z d a r z e ń , s t a n o w i ł rodzaj ich kreacji, a ostatecznie —• j a k m o ż n a w y o b r a ż e ń . W y d a j e się, że zaklęcie nic jest w c z e ś n i e j s z e , aniżeli p r z y p u s z c z a ć — p r o w o k o w a ł los. N i e z w y k ł e wkracza, z nieby­ 234 średniowiecza. 9 Mogło ono (,,żaczek wzmagające dorocznych i nauczały", czasy p ó ź n e g o apotropeicznymi słowami r o d z i n n y c h odbyw al się bez celebracyjno, jednak o d n o s i ć sic w a ł ą m o c ą w jej i n d y w i d u a l n y świni i n t y m n y . I t o , co k o m u ś �z T o r b i c k i m i o k a z a ł o sio .,trudne do zniesienia". W rok i k i l k a m i e s i ę c y po podp s m i n z s ą s i a d a m i u m o w y d z i e r ż a w c z e j Teresa Trojanowska umarła. Trojanowska przyżyć celebrację duchowych obeerwaeję swego samopoczucia prowadziła meteroologiczną poprzez... oraz — eo i ostatecznie uszczegółowioną najbardziej interesuje — opis z a c h o w a ń l u d z i , z k t ó r y m i dano jej b y ł o w s p ó ł ż y ć . Jak mocno p r z e ż y w a ł a te zachowania ś w i a d c z y to, żo n i e k t ó r o z nich trafiały do rzeczywistości jej marzeń sennych. N a miejsce w systematycznie prowadzonych osoba m ę ż a Jana, a n a s t ę p n i e pierwsze opisach wysuwa się b r a t a J ó z k a . P r z y p a t r z m y się przez chwilę p o ś w i ę c a n i u uwagi w Zapiskach tym ważnym dla a u t o r k i postaciom: 9.IX.1961. Rano J. i kupił 50 kilo jęczmienia spodnie szczęście (Jasio JO) pojechał ale już bardzo smutny mu na Helcia wieczorem dostała list pies hektary pojechał ale chleba nie dostał dopiero kupił czerstwy. bo z Paprockiego potem J. pojechał zrobił trochę ospy u Torbickich za, chlebem do Duninowa do 150 zł przy tym porwał że go nie pokaleczył orać w południe dzińskiego — zapłacił u Gur- od Romana łecz więzienia. Jest to zapis wszystkich w y d a r z e ń w c i ą g u dnia. Przygoda z psem w y d a r z y ł a się rano, za dnia,, a więc w sprzyjających okolicznościach. Jan Trojanowski powinien znać naturę wiejskich psów. J e ś l i dal sobie porw-ać spodnio, to m o ż e dlatego, żo b y ł roztar­ gniony, z a j ę t y m y ś l a m i o c z e k a j ą c y c h go jeszcze w- c i ą g u dnia I I . 'i. Bocian licznych zajęciach ? 25.IX.1961 J. skończeniu przewruciuł po zabił wziuł łub nie złamał się za worzenie się ręli czy Janek łubinu spadł nogi. Był w storzek szczęście który że się to poniedziałek. m o g ł o b y w y d a w a ć się pospolite albo p r z e c i ę t n o staje się w ł a ś n i e dzielę J T o d p o c z y w a ł w d o m u , nie p o s z e d ł do kościoła, po n i e z w y k ł e . W i n n y m zaś wymiarze, zdarzenia ze ś w i a t a w y o b r a ­ ł u d n i u jodynie t r o c h ę z r y w a ł śliwek. żeń h i s t o r y o z n o - k u l t u r o w y c h w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a rałem się p r z y b l i ż y ć na paru poprzednich (który p r a c o w a ł sam, totalnie z l e k c e w a ż o n e . Oficjalna n i e z w y k ł o ś ć , przede w s z y s t k i m LIII niedziel i ś w i ą t k o ś c i e l n y c h , ale r ó w n i e ż weselisk i c h r z t ó w , bar­ Więcławie dziej niż m o ż n a b y s ą d z i ć , podlega u z w y k l o n i u . F a k t y z dnia r powszedniego, szarej c o d z i e n n o ś c i , j a k pranie w s ł o n e c z n e j w odzie wiązkami fenomenologii p r a w integralnie z f e n o m e n o l o g i ą własnych natury łączy doznań. Przestrzeń d u k o w a n a zostanie do w y m i a r ó w d o m o w y c h , k o n t a k t ó w się zre­ dysponujemy częstsze dokumentem etnologicznio mocno podważającym wyobrażenia na temat nasze miejsca naj­ osoby 7.IV.1967. Dziś niby w Płocku namówiły kapelusz płacił niewiern zamkniętymi npyl oczami a kiedy już mnie ale to jakby (de ja mieście Hrońcia kotarze z woalku kto zaten mitdam że jak w jakimś druga jakby 21.III.1962 wprowadziły iriozu ruszył i zobaczyłam i'- Płocku jest oczu talie to ja ostrożnie byty zamknięte. czy tram­ uchyliłam oczy że dojeżdżamy do Cmętarza oczy zamknęłam Sen ałe chwilę zapisała)/} tak naprawdę ho może on tragicznie o w d o w i a ł e j i bratowej przed r o k i e m . Brońci Otóż wydzierżawiła za namową, c/.ęść g r u n t ó w brata u Karasiewicza kupił koru na odmrożone J. po wczorajszym położył Jasiu wymoczeniu tak że już się spać od rana obuwa nóg w korze sporo zrobił i śpi bez w płaczu. się i zbuwa co chwila na ból a tu roboty tyle że nie wie co też arz na górc wszystko bo u obóch nóg duże palce rozbrzydzone jak zaczuł i nie moczyć chce moczyć widocznie zaniego i przyniosłam zaniego kusztyktd ale on zato to nażyczył aiemogła ruszyć życie niewiem jakie będzie J. Dziś i dobija z Elektryfikacji zł. Wszystko ból ja złapał dalsze życie wieczór żebym Dziś znów nie się odebrać zgłupieje. do Torbickich ostatniej cierpliwości otrzymedim na, 1850 zl choć w styczniu się zprzysięgło pod czy on nie są ale teraz nóż i chciał zabić odbieram ten mróz. daleko 2 razy wody żeby się tak tylko umyka, co chwila nie to grzeje nogę tak że, już do tego wszystkiego pierel- woli lepiej mi aby mnie pokręciło potych życzeniach 2H.I11.1962. a jak w lej korze było już to pierwsze a tu ból tych odmrożonych palców dę­ podwurku to po słomę na pole to po koniczynę, 1431 wrużebny. i 2 ma na wieś za dębowu się czuje lepiej znowu wymoczył się uwziuł Sen ten poprze'!/.ilo w a ż n o wydarzenie w ż y c i u Trojanowskiej, Józka ...poszedł 26.III.1962 poszłam, kurczowo że po obudzeniu nie mogłam przez dłuższą otirorzyć dziś troałki mnie do samochodu z powrotem bowej trochę głoicie gazy i tak z tymi wpowrocie do mąki nogi. na kapelusz więcej pojechał żytniej przemoczony i z n i e w i e l k i m i r e z u l t a t a m i . oczami do tej ten dotknę ho to jest ze śmiertelnej ten pojazd było i jakaś w czarnyni tm ho się Ixdani to ona .'*/c rozhci gdzie one taki sen ze byłam ze rnnu Józia mnie na kapelusz oczy zamknę] waju miałam była to nic grzeje nogę i jęczy w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j , n i e g d y ś , czy dziś. — słomy 11 sta Jasiu 25 k. na 3 90. 21.III.1962 albowiem rok za 15 ście ałe nic po za 5 kiłami Przez pierwsze d n i marca J T „ k o l ę d u j e za z i a r k a m i " , czyli ludźmi z sąsiedztwa. Piszę o t y m wszystkim z prawdziwą satysfakcją, 1962 za ziarkami c h o d z i ł do b o g a t y c h gospodarzy w okolicy. W r a c a ł z z i ę b n i ę t y , między m ę ż e m i J ó z k i e m oraz n i e z b ę d n y c h więzi z j a k i m i ś , nielicznymi JT że n i k t m u nie p o m a g a ł . Marzec pszenicy lub grzanie zębów no słońcu i t p . u r a s t a j ą do p r z e ż y ć c u d o w n y c h . Czas p o d p o r z ą d k o w a n y po­ W y t ł u m a c z e n i e m przykrego zdarzenia m o ż e b y ć t o , że sta­ stronach), z o s t a j ą nie W nie­ było pa- wpłacone nareiz. Ale z n a d e j ś c i e m kwietniowego ocieplenia, a nawet u p a ł ó w , poprawił się n a s t r ó j w małżeństwie T. Pod koniec k w i e t n i a swego i na p o c z ą t k u maja J T r o z p o c z y n a ł p r a c ę j u ż o 4 r a n o ! Minęło (dopuly- prawie diva lata i w czasie t y m nie zanotowane z o s t a ł y przez w^anie się) r e p r e z e n t o w a ł a energiczna J ó z i a , a nie j a k zazwyczaj, T T j a k i e ś przykrzejsze zdarzenia. Ale nieszczęścia nie o p u ś c i ł y g ł o w a rodziny, m ę ż c z y z n a , w~ t y m p r z y p a d k u pan domu Trojanowskich. gospodarstwa małżonkom Torbickim. Ich interesy Kazimieiz, k o r z y s t a j ą c y z przydomku Biskup z t y t u ł u posług kościelnego w R o k i e m . Sen okazał się rzeczywiście proroczy. Współżycie 16.1.1964. Dziś kami od parówki już około 11 stej wybrał się do Duninowa się wrócił bo sanki się przewróciły sanecz­ jabłka się 235 �I I . 4. W y b r a n e z n a k i dobro w r ó ż e b n e : (a) kaczka l u b kurczak, ,,8 V 1967 z a c z ę ł y się l ą d z k u r c z a k i i g u l a k i " ; (b) „ 2 4 V I 1961 p o d w i e c z ó r o p r o s i ł a się m ł o d a m a c i o r k a m a 7 s z t u k " ; (c) „ 2 8 I X 1962 u z b i e r a ł a m t r o c h ę m a ś l a c z k ó w olszuwek s i t k ó w pare k o ź l a k ó w surojatek b y l i panowie z izby f i n a n s o w e j " : (d) „ 1 5 V I I 1961 O k o ł o 9 ocieliła sie k r o w a m a byczka bardzo d u ż y t y l k o przez ciężkie ocielenie coś m u się zrobiło i na zadek nie m o ż e się p o d n i e ś ć " ; (e) „ 2 0 X 1967 K r o w a zdrowsza p o s z ł a na pole z a c z ę ł a ż u ć " ; (f) „ 1 0 V I 1965 J . rano b y ł w k i o s k u m i a ł 2 k . 25 d. j a j o t r z y m a ł 51 zł. 75 g r . " (g) „ 7 X I 1964 J . z a r r z n u ł tego wielkiego k o g u t a . " 236 �I wysypały i pomieszały (dziś) 17.1.1964 ninowa jak pod szarówkie poszedł do Mieciowej. J. stróżuje. Dziś J. około 11 stej wziuł ale teraz to poszedł tylko zamarzło Duninów. nowym to wytyczył Jabłka miał przedtym 16,50 1.II.1964 gorszych rówki wziuł 18 zł. były przywiózł groszy. Ja miami i musztardy wiele strachu razem wydał z niu wywlekła pod pias­ płu- J. ciężarem był tylko na tej zmę­ chlapaninie. z powodu że przeziąbł a i do tego deszcz straszna rękie wichura czy nogę to już i nabawić samopoczucie 70 z powodu że J. czul się i padał niż łamać złotych się dwojga nie nasz a już starszych ludzi. opisy zdarzeń przypłaconych odmrożeniem nóg, roz­ j ą t k o w o ciężkich, w k t ó r y c h w y s t ę p o w a ł J T odkrywamy w Zapiskach zawsze sam. opisanie pogodniejszego w k t ó r y m od p o c z ą t k u do k o ń c a u c z e s t n i c z y ł y dwie osoby JT a ja zwyciężę. Czerwonu ciężki (imię pogotowie żywot i zmartwienia. Janek się tam szarpać przewrócił mu złama­ dalej bo gdyby go psa i Janek wziuł sie by go roztrzaskała i Latku poszedł a później do Wisły i ona popędziła to napewno Wezwano J. krowy w inne wtem ona zaczęła go w łańcuch się zerwał popołud. są uwiązane przeprowadził okręciła na furtkie a ja przeżyłam w — JO) drobiazgi złamała pojechał do na te moje słabe siły spadł też szpitala taki ciężar J T nie o d z y s k a ł j u ż zdrowia. Po 2,5 mie­ s i ę c z n y m pobycie w szpitalu przywieziono go do d o m u . . . wieźli chorego 'i kiedy wyszłam i zobaczył szyłam to się rozpłakał że mam imienin TT) wojował i weselej. zaczyna się znaję — ja to już dostaję spać jest przy­ usłyszał ucie­ prezent dzień więcej Imieninowy strasznie przyszła ma to ale już w nocy mnie do głowy. mi strasznie lżył wyzywał 30 listopada wprost obłędu bo Janek lichy wygląd (był roboty i kłopotów giechenna... myśl mnie małe dziecko ja też się bardzo W parę dni potem Jasiu tylko mu plugawa i niedaje jak do samochodu i Jasiu przywieziony chęć będę miała będzie raźniej cału noc wy­ dokucza śmiertelny. N a d r u g i d z i e ń , poprosiwszy o picie (mleko z m a s ł e m i m i o ­ dem), u m a r ł J T . M i a ł 72 l a t a . G d y b y nie w y p a d e k z n a r o w i s t ą k r o w ą p r a c o w a ł b y do k o ń c a swego ż y c i a . Ale zdarzenia, do Szpitala czy W godzinach do bramy co jest wyjście łape. pracy nie o d razu zrezygnowano z uczestnictwa w n o c n y m b a l u . W y ­ s t r o j a m i ż o ł ą d k a , czy o g ó l n y m p o t ł u c z e n i e m , w sytuacjach w y ­ niewiem do Lukarwki rano się wściekała prawu jaka choroby. W 1964 r o k u J T m i a l j u ż 71 lat. M i m o niezwykle ciężkiej pracy, brałem doszedł ła nogie a łańcuch pomiędzy ale wrócił szczęśliwie gołołedź podziwiać najpierw Czarnu Gloge- 53 zł. bo to przejście bał ale nie poszłiśmy 100 złotych tragiczna. miejsce — JO) lak go wlekła śnieg i deszcz kołek krowy (wbić pale do których 12 kg za 119 to taka wazka gardziel wiek aby po nocach się włuczyć Trzeba ładnych sprzedał cały czas stał z temi jabłkami była fatalna stracić jabłek też może ze 6 kilo za łącznie nie zdrowo bo dostał roztrój żołądka łepiej wziuł mi się że tam się ten lód zarwie pod czony przemoczony Niedziela i w tej szarpaninie maleńkie cukier Dziś był ten składkowy 24. VII. przepalować kupił kolana pogotowie zabrało sama jak N a przepuszczonej przez n i e u w a g ę karcie znajduje się szcze- kilo zł. i on się stopi stałe wyglądałam ta pogoda nogę wyżej g ó ł o w s z y opis tego zdarzenia. Stary 1 zł 60 gr. dla Brońci Glogeruwek dziś przeżyłam zdawało asz na kiełb. 30 zł 2 cltał. 13 zł makar. 17 zł 12 kiem to takie niebezpieczne Du­ Torbie 12 i pół bo była straszna pogoda padał chleba kiełbasy do bo Kazio to J. chodził do Duninowa 6 k. i maleńkich resztę jabłek kupił i szufel. J. poszedł i poszedł Landzberskie Gewont 4 60 i wody tlenionej lekarstwo jabłek przejściem na zamówienie po 1(1 zł i 5 kilo po 5 zł. kupił pacz. kowi prawu biedna pozostałam W i e m y j u ż j a k i e nieszczęścia n a w i e d z a ł y d o m T r o j a n o w s k i c h . Wszystkie one dotyczyły bezpośrednio samego gospodarza, „głowy d o m u " (napisałem w cudzysłowie, albowiem rzeczywistą oraz szwagier J I . M ł o d s z y J I n a l e ż a ł do o s ó b niezwykle przed­ głową domu b y ł a T T ) . Pośrednio skutki nieszczęśliwych z d a r z e ń siębiorczych. dotykały 19.1.1962 3 sztuki sztuki 830 Dziś J. pojechał do Płocka ale to łiche asz strach patrzyć bo 1 go w drodze zgubili dr(ugi) 530 z Józka świńmi do Płocka dowieżłi te 2 wa sprzedał tego 3 go u; powrotnej wziuł za tylko 2 u Wiśniewskiego... Na drugi dzień... do Brwilna po tego świniaka wrócili około J. o 4 tej 1 szej (w p r z y g ó d na świniaków. Zastanawiając t a r g 3 „ l i c h y c h asz się nad tym a co ł ą c z y ć m o ż n a b y ryzyka małżonkę zajęcia mniejsza i coś niż męża, nieokreślonego ze z w i ę k s z o n ą o d p o r n o ś c i ą psychiczną odszukał b o j a ź n i ą , k t ó r a daje się c z ę s t o p o z n a w a ć j a k o z w i ę k s z o n a roz­ pojechał t r o p n o ś ć w stosunku do m ę ż c z y z n y , swego partnera. Zapalczywość, utrata kontroli nad nocy). strach p a t r z e ć " wydarzeniem Ochraniały i z w ł a ś c i w ą k o b i e t o m i n s t y n t k t o w n ą n i e u f n o ś c i ą , czy t e ż nawet T a k więc, d w u m d o ś w i a d c z o n y m m ę ż c z y z n o m nie u d a ł o się z a w i e ź ć bez samą. mniejszego wziuł 1 go drodze Józiek w Brwiłnie ją ruchliwość, d z i a ł a n i a m i , idzie na ogół w parze z rodzajem z a j ę c i a ; wzmga się w m i a r ę p o s t ę p u j ą c e g o w tych z a j ę c i a c h stopnia r y z y k a . razem K a ż d ą z przedstawionych u w a g p r z y j ą ł b y m j a k o w y j a ś n i e n i e z i n n y m i osobami z M u r z y n o w a , m a j ą c y m i d o ś w i a d c z e n i e w trans­ prawie dostateczne tragedii portowaniu świniak p r z y p r a c y " s p o t y k a ł y naszego bohatera w sytuacjach m i n i m a l ­ dlatego u c i e k ł (przy c z y m s p a d ł z w o z u i m u s i a ł się p o t u r b o w a ć ) nego r y z y k a , w o k o l i c z n o ś c i a c h doskonale znanych, p r z y k t ó r y c h p o n i e w a ż n i e d o k ł a d n i e z a m k n i ę t o k l a t k ę . S t a ł o się to p o d w p ł y ­ p r z e w i d y w a n i e n i e s z c z ę ś l i w y c h s k u t k ó w — w y d a w a ł o b y się — w e m d z i a ł a j ą c y c h e m o c j i : r a d o ś c i na m y ś l o znalezieniu się w nie w y m a g a j a k i e j ś w z m o ż o n e j p r a c y u m y s ł o w e j , zastanowienia P ł o c k u na, t a r g u , z dala od codziennych o b o w i ą z k ó w , no i nadziei i t d . J T nie n a l e ż a ł do o s ó b niezdarnych i n i e d b a ł y c h , t y c h k t ó r e udanej s p r z e d a ż y , uzyskania w i ę k s z y c h p i e n i ę d z y . o k r e ś l a n o m i a n e m gula. W i e m y z Zapisków zwierząt, doszliśmy do przekonania, że Nadmierne emocje mogą, s p o w o d o w a ć t o , co o k r e ś l a z w r o t „ s t r a c i ć g ł o w ę " . 5. V.1964 chciałam śliwki słowami Dziś dosadzaliśmy aby to było zakończone to u-yciuł która zabić błuźnil kartofli za oboru J. to się tak wściekł by mogła jeszcze za to że ja że zamiast suchej żyć a mnie to gotów aż strach pomyśleć wrzeszczał jak był wariat. JT, g d y b y nie to, że o „wypadki najskrytszych jego cechach z e w n ę t r z n y c h , d b a ł o ś c i o siebie (jeździł do fryzjera aby się t y l k o ogolić, nosił w n i e d z i e l ę j e d w a b n ą b i e l i z n ę , w y ­ g l ą d a ł elegancko) i w e w n ę t r z n y c h (nie w s z c z y n a ł z s ą s i a d a m i n i g d y k ł ó t n i , b y ł u s t ę p l i w y i powszechnie l u b i a n y ) . D o końca ż y c i a ciężko p r a c o w a ł . C h o c i a ż zapewne nie n a l e ż a ł do 9 maja w r ó c i ł a p e ł n a zgoda do g n i e w n y c h m a ł ż o n k ó w i do tych, k t ó r z y s p a l a j ą się w robocie nic poza n i ą nie w i d z ą c . Potrafił 12 w nocy b a w i l i się na „ W i e c z o r k u u B r o ń c i " . docenić zwykłej Nieszczęśliwego w y p a d k u j a k i s p o t k a ł J T p o d koniec lipca 66 r. nie p o p r z e d z i ł y ż a d n e p o w a ż n i e j s z e zdarzenia. M a ł ż o n k o w i e nie kłócili się zo s o b ą p o n a d dwa m i e s i ą c e ; 22 lipca 1966 r o k u w s p ó l n i e s ł u c h a l i z radia Defilady w Warszawie na 1000 lecie Państwa Polski i 22 rocz. Odrodzenia. D n i a n a s t ę p n e g o , w s o b o t ę J T z r y w a ł gruszki L i p c ó w k i . rozmowie z d r u g i m człowiekiem.. P r z y z w y c z a i ł się do pracowania 24.VII.1966 z tego Bronci nas zostało Niedziela dałam trochę więcej jak 35 zł i kiło Ogórków Rano musztardówkę 1 к jaj zrobiłam masło Zapędowskiej może 10 d. potem sprzedałam kwater, śmiet. przeszło 100 zł. bardzo się cieszyłam uciecha w godzinach popołudniowych ale jak krowa z 80 40 d. no i Od Ziuty 2 kurczaki utargowałam krutko trwała Czarna d. dła ta moja złamała Jan­ na bezinteresowną mrozie i wietrze przyjemność, ( b y ł przecież towarzyszącą w młodości marynarzem), p o t r a f i ł .sterczeć godzinami w czasie u l e w y z j a b ł k a m i , które d o w i ó z ł do D u n i n o w a , nie u n i k a ł p r a c y w polu w czasie p l u c h y . C h o c i a ż k o ń g r z ą z ł w biocie, nie p r z e r y w a ł o r k i . A k i e d y się ociepliło na w i o s n ę , s t a w a ł do p r a c y j u ż o 4 rano. M i m o to w Za­ piskach domowych t a k ą oto uzyskujemy charakterystykę jego osoby: — pmcuje gorzej niż — żyła fornala się — dziś to dzień — dziś obijał najemny odzywa przełaził się w domu 237 �m i a s t ona na k o m i n k i i wieczorki. Ostatecznie rodzi się osobliwa z a l e ż n o ś ć bez w y j ś c i a , co najmniej dla jednej ze s t r o n . 2. VI.1965 rok. Dziś J. od samego rana stworzył życzył mi choroby ale zamiast mnie to jego popadła mała cały Ziemi dzień nawet Mazowieckiej. Talerze. Aktorzy nie skorzystał Ja grali byłam. bardzo molu z zaproszenia Sztuka pod awanturę choroba i trzy­ do nazwą Teatru Latające ładnie. Często p o j a w i a j ą c e się w Zapiskach wyznania „więcej mogę z r o b i ć " i jeszcze częściej „ w i ę c e j m o ż e z r o b i ć " , to — j a k m i się wydaje — r ó w n i e ż d o m i n u j ą c e pragnienie o b y d w o j g a m a ł ż o n ­ k ó w , ich razem i k a ż d e g o z osobna. stosują J e d n a k ż e sankcje jakie wobec siebie ( w i e m y g ł ó w n i e o s ł o w n y c h , ona urąga, on „ z e m ś c i " ) nie p o z w a l a j ą , a b y ich h a r ó w k a p r z y b l i ż a ł a się do j a k i e j ś f o r m y p r a c y akceptowanej. I t y m s a m y m j a k b y nie wykraczała poza nieubłaganą konieczność życiową, tym su­ r o w s z ą i m bardziej towarzyszy jej nakaz w e w n ę t r z n y , szczególnie chyba silny u T T i z e w n ę t r z n y skierowany przez n i ą do J T . W pracy obojga t r u d n o t e ż dostrzec c o ś więcej aniżeli cele b y ­ t o w o : p o t r z e b ę p r z e ż y c i a . Z a p i s k i T T spowija poczucie s t a ł e g o z a g r o ż e n i a , f a t u m n ę d z y , g ł o d u ! ! ! T r u d n o zatem dostrzec zado­ wolenie, p e ł n i e j s z ą s a t y s f a k c j ę I I . 5. K r o w a z wykonanych zadań, a więc to, co o k r e ś l a najlepiej chyba, sons satysfakeyjny k a ż d e j pracy. A może poświadczeniom tych u k r y t y c h stanów są w p a m i ę t n i k u TT — grzebie się jak zaj'litowana mucha — przeględził ze — poszedł przeszło godzinę do Bronci wrócił nie. odzywał i dałam — (Rekin) doskoczył i żalu poszłam kaszanki 60 d. Jest niezwykłe charakterystyczne, że niedziele na pokłepach w gospodarstwie poza k o n i e c z n y m i w s t a ł y m repertuarze o b r z ą d ­ to tak smutno i nudno ja z tego k u ( o p r z ą d , o p o r z ą d ) z w i e r z ą t , nie stal się dla a u t o r k i o k a z j ą (...) wypuściłam, u Z i u Zosi 9 tej długo się na k o ­ od Zosi dostałam do zapisania j a k i e j ś s a t y s f a k c j o n u j ą c e j u k o ń c z o n e , dobrze prace refleksji, że coś z o s t a ł o zrobione, albo że pozostaje do zrobienia,. młotem niedziele i ś w i ę t a b y ł y czasem m a r t w y m . Satysfakcja z p r a c y codziennej p r z y j m o w a ł a p o s t a ć t a k n i e o k r e ś l o n ą czy z b y t n i k ł ą , i kowadłem (chodzi o zachowanie iż nie p r o w o k o w a ł a do j a k i e g o ś w y z n a n i a . J e d n o c z e ś n i e odpo­ agresywne d w ó c h n a j b l i ż s z y c h s ą s i a d ó w , k t ó r y m n a l e ż y się czynek, k o n t e n t o w a n i e się przyzwoleniem, czy w r ę c z stale p o d p o r z ą d k o w y w a ć — J O ) do niego, r ó w n i e ż w obejściu i pół dnia jak w inne dni niech przyjdzie z ni u też kilka, jaka. na między klepy — trochę w nogę mu lepiej już dziś mniej ją grzeje i więcej może notacji. cieszyć się odpoczynkiem, że dzieli w o l n y od p r a c y b y ł dla niej rodzajem u d r ę k i . I najprawdopodobniej w niedziele i ś w i ę t a przeklepie razy poleci nakazem nie u z y s k a ł o ż a d n e j p o w a ż n i e j s z e j Odnosi się w r a ż e n i e , że T T nie p o t r a f i ł a o d p o c z y w a ć , aż do 11 stej — jeszcze gorzej leniuchuje baba to już święta, wybiegłam od godziny —• i do sąsiadów i nie w y ł ą c z a j ą c B o ż e g o Narodzenia i W i e l k i e j N o c y , w y r ó ż n i a j ą się w p a m i ę t n i k u T T r a ż ą c ą p u s t k ą , j a k b y się nic z u p e ł n i e nie ty skórwysynn się robotny ciekawe jak to — przekołował albo Nie p o j a w i a j ą się r ó w n i e ż innego rodzaju w i a d o m o ś c i . Podobnie — on biedny jest między małżonkami najczęściej do kłótni. dochodziło Najtragiczniejszy w y p a d e k , o k u p i o n y ś m i e r c i ą J T w y d a r z y ł się 22 lipca. W m a ł ż e ń s t w i e T r o j a n o w s k i c h i n t e r e s u j ą c y nas stosunek do zrobić. A b y o s ł a b i ć w r a ż e n i e j a k i e pozostawia rejestr t y c h z d a ń k r y ­ codziennych o b o w i ą z k ó w t y c z n y c h , n a l e ż y sprawiedliwie p r z y z n a ć , że odarte z o s t a ł y ze przypadkami łączył i zdarzeniami. b y rzec bezosobowy się z l i c z n y m i Jedne miały („zdechła nieszczęsnymi charakter ostatnia chora ogólny, swego k o n t e k s t u , i żc p o c h o d z ą z opisów prowa-dzonych przez można wiele l a t . Ponadto, trzeba z r o z u m i e ć o s o b ę w y m a g a j ą c ą i a m b i t ­ „ w y ł ą c z o n o e l e k t r y c z n o ś ć " , „ j u ż c a ł y d z i e ń leje") i osobowy, 7 kura", dziejące ł ą c z ą c y się z n a t u r ą osoby J T . T T , c h o c i a ż n i e z b y t r u c h l i w a się w gospodarstwie. T T w i e d z i a ł a dobrze, że życie na, wsi na z p o w o d u swej tuszy, p o t r a f i ł a — j a k w i ę k s z o ś ć k o b i e t — znacz­ własnym się nie lepiej n i ż J T p r z y s t o s o w a ć się do niespodziewanych, t r u d n y c h bez reszty p r a c y . S t a ć j ą p r z y t y m b y ł o nie t y l k o na oschłość s y t u a c j i . K i e d y nie m a p r ą d u grzeje w o d ę do p r a n i a na s ł o ń c u ną, a więc szczególnie uczuloną gospodarstwie wymaga, na niedoskonałości wyrzeczeń, poświęcenia surowego kontrolera, lecz t a k ż e na w y r o z u m i a ł o ś ć , w s p ó ł c z u c i e ( s ł o n e c z n a woda). N i e m a r n u j e kochającej jego i węgla. K i e d y s ą s i a d chce z a m o r d o w a ć m ę ż a , nio m i l k n i e lecz w e w n ę t r z n e pomieszanie czy z w y k ł e , chociaż p o w t a r z a j ą c e się, k r z y c z y . P o t r a f i t e ż z e b r a ć się w g a r ś ć , c h o ć n a s t r ó j w d o m u rozkojarzenic. Ł ą c z y ł a to z k o n i e c z n o ś c i ą temu z u p e ł n i e nie sprzyja, „ s k o r z y s t a ć z zaproszenia" i p ó j ś ć na żony. Rozumiała rozterkę duehow-ą męża, podporządkowywania się, u s t ę p o w a n i a d w ó m n i e z w y k ł o s i l n y m i g r o ź n y m Pisała w i ę c : on biedny potrafiła szczęść. jest jednak z a u w a ż y ć Zrzędliwość między młotem sąsiadom. i kowadłem... wła,snej r o l i w p i ę t r z e n i u b o w i e m , rzadko sprzyja Nie się nie­ spontaniczności i samorealizacji. T T w y m o g ł a , stosowanie u r ą g a j ą c Latające t y m s a m y m cennego drewna Talerze. Czy sens p r a c y T T i J T b y ł t a k i sam 1 A b y o d p o w i e d z i e ć na to trudno, p y t a n i e n a l e ż a ł o b y w i e d z i e ć , k t ó r a z o s ó b s w ą p r a c ę p o l u b i ł a . Z analizy Zapisków w y n i k a , że bez reszty, c a ł k o w i c i e , (przyznaje ani jedna a n i druga. W y d a j e się j e d n a k , że b l i ż s z y polubienia, się do togo s ł o w a nieraz) a b y J T ,,wzioł się wreszcie"' za upo­ b y ł on. W s k a z y w a ł o b y na to demonstrowanie na o w y c h p o k ł e ­ rządkowanie JT pach i g l ę d a c h swego dobrego samopoczucia. ИТ d u ż o rozma­ t a k gorliwie z a b r a ł się do pracy, że w y c i ą ł z d r o w ą ś l i w k ę . Pewnie w i a ł i o p o w i a d a ł , t w o r z y ł swoje historyje w k o n w e n c j i uznanej, b y nie z r o b i ł togo, g d y b y sroga k ł ó t n i a nie p o p r z e d z i ł a nadal jeszcze ż y w e j i aprobowanej. Z a c h o w a ł p a m i ę ć „ c z ł o w i e k a sadu. Sponiewierany s u r o w y m i p o l a j a n k a m i jego z a c h o d ó w . Sankcje wymierzone przez T T nie m o g ą b y ć spra­ ś m i e s z n e g o " , a więc skorego wiedliwe. W e d ł u g Zapisków h u m o r u . W p a m i ę c i tej istnieje w y ł ą c z n i e uznanie. 238 i jabłek, d z i a ł o . Czas t e n , k i e d y z a m i e r a j ą wszelkie p o w a ż n i e j s z e do Leosi (podkr. JO) byłam —• siedział ałc się nic zrobił krzyk ja słysząc to m i n k i ilość sprzedanych to twoja i wrzasnął z domu (...) w dniu dzisiejszym — zrobił urągać glendach spokój mogiła J. się bardzo przeraził smutku ale byl na o pół do 10 tej zaczęłam do Janka określające specjalne r y s u n k i (ił. 1—6). Swidniakieni (bratowej, nauczycielki) i u Nowaka, suche liczby, rozdanego w ś r ó d s ą s i a d e k m a s ł a ? N i e k i e d y u z u p e ł n i a j ą te dane o n chodzi na p o k l e p y i g l ę d y , nato­ do ż a r t ó w z dużym poczuciem �TT wspominana jest z większą powściągliwością. W re­ 4. VI.1963 Rano J. byl u Jablkos. lacjach o niej pojawia się c h ę ć dostarczenia w y j a ś n i e ń , a nawet odmówiła. to co n a z y w a m y p r ó b ą zrozumienia drugiego, jej gderliw'osci, zdechł pies więc ja po oporzęcie z r z ę d z e n i a . N a t o m i a s t n i k t nie wspomina rzeczy n i e b y w a ł e j kilka — Krowę redlin paść na poszłam to zostanę to pole to takie długie w s p o ł e c z n o ś c i tej k o g o ś o r o z w i n i ę t e j potrzebie s a m o k o n t r o l i , sztuk więc 327 razy trzeba się kiwnąć pew nego rodzaju autorefleksji nie pozbawionej e l e m e n t ó w psy­ starszych choanalizy, w k o n t e k ś c i e swoich u c z u ć do męża, i rzadziej —• ja już nie mam siły. Dziś zrobiłam u c z u ć do bliskich sobie o s ó b na wsi, czy t y l k o s ą s i a d ó w . pół kilo i półtora W a r t o jeszcze przez c h w i l ę p r z y j r z e ć się z d o l n o ś c i o m k o b i e t y , pełniącej nieoficjalnie kupił to naliczyłam kto będzie kiełbasy ile z tych sadził wodniacy. 2 pacz. Żeglarz. sprawami gospo­ m u s i a ł a się n a c h y l a ć , t r w a ć w s k ł o n i e i o d c h y l a ć się (nazywa a- nawet o ś m i e l ę się p o w i e d z i e ć f r a p u j ą c o , wygląda to k i w n i ę c i e m ) o k o ł o 2943 razy. T T l i c z y , rachuje, oblicza i s p r a w d z a . Sprawdza siebie, nie t y l k o panowanie nad ogromem i r o z m a i t o ś c i ą spraw w y m a ­ męża gających w y s ł a n n i k ó w u r z ę d ó w , szczególnie p o b o r c ó w n a l e ż n o ś c i za „załatwienia" w każdym, bo sprzedałam za 6 zł. to kupili 1 kg. Ryżu polu wzioł kurczaka masła około kiło złego kiło jaj i rabarbaru Wiecz. J. był w sklepie że na tym redlinie będzie to nasadziliśmy myślałam Jastrząb jak no i T y c h r e d l i n b y ł o 9. A więc starsza j u ż i n i e d o ł ę ż n a kobieta darstwa nie n a l e ż a ł y wcale do w y j ą t k o w y c h . Szczególnie inte­ resująco, niewiem Jablkos. ale odrobić należy r o l ę g ł o w y d o m u . O d razu t e ż p o w i e d z i e ć , żo takie p r z y p a d k i z a r z ą d z a n i a z resztu kartofli w jednej kartofle to tak sadzić ale ja to tak sie zmęczyłam prowadzenia przez T T p a m i ę t n i k a , a więc istnienia przed l a t y T żeby sadzili Trojanowskiego naw'et n i e d u ż y m darstwie, lecz t a k ż e rzecz najtrudniejsza: w y b r a n i e gospo­ najtrafniej­ żytą i osoby trzecie elektryczność). (sąsiadów, Jej domokrążców, kalkulacyjna świadomość zu­ kształtuje szej decyzji, k t ó r a na wsi, p r z y pracach p o l o w y c h , pozostaje w w y o b r a ź n i ę , wyostrza ją. A ma s t a ł y m u z a l e ż n i e n i u od z n a j o m o ś c i k a p r y s ó w pogody. W i a d o m o zdolności z a ś , żo w t y m B a r t h e s — jej w y o b r a ź n i a jest asocjacyjna, p a r a d y g m a t y c z n a . właśnie miejscu, w środowisku nadrzecznym pogoda charakteryzuje się wielką z m i e n n o ś c i ą . A u t o r k a Zapisków kojarzenia wyobrażeń ona kominiarzy, — w y ż s z y niż J T jakby poziom powiedział S t a ł e liczenie i r a c h u n k i T T m o ż n a b y n a z w a ć Roland samokontrolą, rozpoczyna j ą od suchych, systematycznie prowadzonych o p i s ó w a p o ś r e d n i o rodzajem zabiegu, k t ó r y p i e l ę g n o w a ł w j a k i ś s p o s ó b c z y n n o ś c i m ę ż a , d r o b n y c h z d a r z e ń z w i ą z a n y c h z gospodarstwem, z d o l n o ś c i z a p a m i ę t y w a n i a , t a k istotnego w r o z u m i e n i u zależności z nich k o r z y ś c i materialne. Ale pro­ m i ę d z y p r z y c z y n ą i s k u t k i e m ; w y r a b i a j ą c e g o r ó w n o w a g ę i od­ wadzi j e d n o c z e ś n i e r e j e s t r a c j ę zjawisk meteorologicznych. Z a j ­ p o r n o ś ć p s y c h i c z n ą . N a t o m i a s t s p o n t a n i c z n ą , s ł a b s z y m podda­ muje się t y m zagadnieniem osobno o d 1959 do 1961 r o k u , w p i ­ waną s u j ą c albo p o d t y t u ł Pogoda, z klasyfikacją stale notuje w y n i k a j ą c e albo w ł ą c z a j ą c do zeszytu o s o b n ą działaniom samokontrolnym osobowość Barthesa, zaliczyć b y z tej m a n i e r y . Niemniej, w w a ż n y c h m o m e n t a c h narracji o ż y c i u kolebiasty s t ó g — sam go s t o ż ą c — i s p a d ł . Jego w y o b r a ź n i a swoim i m ę ż a opisuje okoliczności zdarzenia, p o g o d ę — w a r u n k i zdolna k l i m a t y c z n e , ale wyobrażeniu zachodzące w środowisku była syntagmatyczną. przyporządkować działania JT która posiada zjawiska jedynie zgodnie takiej, cześć p o ś w i ę c o n ą „ p o g o d z i e " . W dalszych zapiskach rezygnuje również wyobraźnię JT, trzeba do wszedł motoryczno na jedynie samej c z y n n o ś c i ustawiania do k o ń c a stogu. JT p r z y r o d n i c z y m . Sporo u w a g i p o ś w i ę c a charakterystyce szlaku p o s z e d ł ś m i a ł o w deszcze i w m r ó z do D u n i n o w a , aby sprzedać przewozowego j a b ł k a . W r ó c i ł z rozstrojem ż o ł ą d k a i o d m r o ż o n y m i nogami. przez zamarzającą, zamarzniętą i odtajającą Ciągał sanki za Wisłę. dnia po lodzie z w o r k a m i — wprawdzie nie obserwacjami meteorologicz­ w p a d ł w topiel — lecz r o z s y p a ł j a b ł k a . m i e s z a j ą c większe z m n i e j ­ n y m i n a w i ą z y w a ł a do starej wiejskiej p r a k t y k i przewidywania szymi. M u s i a ł więc wrócić do d o m u i z a c z y n a ć od nowa... Teresa Trojanowska pogody. W zwroty swoimi jej zapiskach p o j a w i a j ą „co wskazywało", „co to się t e ż charakterystyczne, będzie wróżyć", „ciekawe Ż a d e n z p o d o b n y c h p r z y p a d k ó w nie s p o t k a ł T T . M o ż n a b y to sobie w y j a ś n i ć t y m , że p r o w a d z ą c nieruchliwy tryb życia co one w r ó ż ą " . O b s e r w a c j ą p r z y r o d y i p r z e w i d y w a n i e m pogody nie b y ł a tak j a k m ą ż n a r a ż o n a na nieszczęścia. A l e k i e d y s t a l ą z a j m o w a l i się jednak najczęściej m ę ż c z y ź n i . O n i też t y l k o po­ się w d o w ą i z m u s i ł o j ą ż y c i e do zajmowania się pracami p r o w a ­ siadali zdolności zaklinania chmur i wywoływania deszczu. Z n a n i są beskidzcy p ł a n e t n i c y , lecz nie p ł a n e t n i c z k i , tak nie z n a m y w dziejach p r z y p a d k ó w w y s t ę p o w a n i a jak sławniejszych a s t r o n o m ó w — kobiet. Natomiast w M u r z y n o w i e żyła w ł a ś n i e kobieta., k t ó r a z a j m o w a ł a się t y m , co t r a d y c y j n i e n a l e ż a ł o d z o n y m i k i e d y ś przez m ę ż a , r ó w n i e ż i w t y m szczególnie t r u d n y m okresie nie d o ś w i a d c z a ł a tego wszystkiego, co nie o m i j a mających „ludzi pecha", roztrzepanych, niezdarnych, wszelkiego dzaju n i e z g u ł y , nazywane w M u r z y n o w i e g u l a m i l u b ro­ guła.mi. do W niewielkiej s p o ł e c z n o ś c i Murzynowa,, podobnie j a k w m a ł ­ m ę ż c z y z n . F a k t ten wzbogaca n i e w ą t p l i w i e nasz dotychczasowy ż e ń s t w i e T , ż y ł y obok siebie osoby r ó ż n i ą c e się nieraz w y r a z i ś c i e obraz k u l t u r y rodzajem chłopskiej. Śledzenie zmian w przyrodzie m o ż e się ł ą c z y ć z t y m , że w czasach k i e d y się t y m TT zajmowała wyobraźni paradygmatycznej, — bądź bliższe b ą d ź t o modelowi syntagmatycznej. Ale wyobraźni zdarzały się p o w a ż n i e o s ł a b ł o znaczenie l u d o w y c h w r ó ż b o pogodzie. Zapewne też m a ł ż e ń s t w a , w k t ó r y c h o b y d w i e osoby b y ł y sobie podobne. wielu potencjalnych wiejskich m e t e o r o l o g ó w , s ł u c h a j ą c codzien­ Z wielką T n y c h k o m u n i k a t ó w o pogodzie, zw ątpilo c a ł k i e m w sens inte­ sympatią resowania się samemu t y m , co dzieje się w otoczeniu, na niebo­ jedna s k ł o n i e , „ w p o w i e t r z u " . W y d a j e m i się, że T T r ó w n i e ż u l e g a ł a przyjęcia t e m u powszechnemu uznaniu dla. oficjalnych niezdarności. prognoz meteoro­ logicznych. C z y t a j ą c jej zapiski odnosi się też w r a ż e n i e , że opi­ wspominana jest Para Leona i L e o k a d i i (Leosia i Leosi), m a ł ż o n k ó w B . W ś r ó d licznych o nich opowieści cieszy się z okazji szczególnym rozgłosem. Dotyczy wydanego chrzein. Jest o o p o w i e ś ć o flaczkach, czyli S p o s o b i ą c się do w y p r a w i e n i a chrzcin, Leosia w y s i a ł a Leosia sywanie pogody b y ł o j e d n ą z f o r m jej istnienia, rodzajem p r z y ­ za r z e k ę do D u n i n o w a , aby k u p i ł t a m w jatce f l a c z k ó w . j e m n o ś c i , niekoniecznie m a j ą c e j j a k i e ś b e z p o ś r e d n i e , p r a k t y c z n e zrobił t o , co m u polecono. F l a c z k ó w j e d n a k ż e nie dowiózł, po­ przeznaczenie. Takie c h o c i a ż b y , k t ó r e n a l e ż a ł o b y Leoś każdorazowo n i e w a ż z łódki w y ś l i z g n ę ł y m u się do w o d y i p o p ł y n ę ł y z p r ą d e m . w y k o r z y s t a ć w p r z e w i d y w a n i u mniej l u b bardziej s p r z y j a j ą c y c h P r z y s z e d ł L e o ś do Leosi i o p o w i e d z i a ł , j a k i e s p o t k a ł o go nieszczęś­ okazji cie. Leosia — osoba ł a g o d n a i wielkiej do wypełniania, obowiązków gospodarczych. Faktem dobroci — poprosiła też jest, że T T p r o w a d z ą c swój dziennik pogody, w y p r z e d z i ł a Leosia., aby jeszcze raz p o p ł y n ą ] do D u n i n o w a . L e o ś p o w t ó r z y ł na ponad d w a d z i e ś c i a lat zadanie i . . . f l a c z k ó w nie doniósł do d o m u . Leosia flaczki jednak teckiej p l a c ó w k i we wsi d z i a ł a l n o ś ć naszej uniwersy­ naukowej — Mazowieckiego Obserwatorium Geograficznego. Dociekliwość i s k r u p u l a t n o ś ć , w n i k l i w o ś ć i szczególna cierpli­ wość, a także zapobiegliwość, jaką najwyraźniej poznajemy z systematycznie prowadzonych przez T T Zapisków sprzyjała bez widziała, k i e d y psy po p o d w ó r z u r o z w i ó c z y ł y ich resztki. Po­ leciła więc Leosiowi Leosia, aby zabił kaczora.. I t a k też u c z y n i ł . wątpienia owemu wzorcowi temu co nas domowych, najbardziej d o k ł a d n o ś c i i z a r a d n o ś c i , na interesuje, który u w a g ę i Aleksander P e t r o w i Tadeusz K o t a r b i ń s k i . 1 3 zwrócili Leosia kaczora oprawiła,, a, obrane c z ą s t k i na g a ł ę z i a c h w i ś n i , a b y tam mięsa poukładała o b e s c h ł y . Lecz oto p t a k i i k o t y z j a d ł y kaczora. W t e d y Leosia p o s t a n o w i ł a , ż e b y L e o ś zdobył r y b . N o i p r z y n i ó s ł nawet w ę g o r z e . Zwinne w ę g o r z e u c i e k ł y do s t u d n i i w t e d y to nadeszli goście. Leosia zaczęła z a p r a s z a ć do d o m u ; c h o d ź c i e k u m o t r o w i e , c z y m chata bogata, t y m rada. 239 �Siadajcie, czekała — Dziś znów o t w a r t a . N i e wyniosła, w s z a k ż e , bo w p a d ł a po drodze do n i e j . proszę, zaraz — Dziś był kominiarz L e o ś nie z a u w a ż y ł , że Loosi w izbie nie m a , o d k o r k o w a ł b u t e l k ę — odwiedziła i p o s t a w i ł j ą na wam coś w y n i o s ę . stole. Leosia s z u k a j ą c Piwnica oparcia c h w y c i ł a się Bronisława butelki i wpadła z powrotem. stawka w Rokicin l u b Siecioniu. N a d m i a r znacznych emocji, s k u p i o n y c h w t a k k r ó t k i m czasie, t ł u m a c z y w p e ł n i rozkojarzenio t o w a r z y s z ą c e p o s t ę p o w a n i u L i L . Jednakże o p o w i e ś ć pozbawiona jest j a k i c h k o l w i e k współczesna akcentów współczucia i u b a r w i a się j ą zgodnie z o g ó l n y m t o n e m przekazu, m ó w i ą c e g o o niezdarności, piętrzących się niepowodzeniach pechowych m a ł ż o n k ó w . W a r t o d o d a ć , że o p o w i a d a j ą c y m i h i s t o r i ę nieuda­ n y c h chrzcin, nie n a l e ż y do o s ó b o s t r o ż n y c h , t a k i c h k t ó r y m nie p r z y d a r z a j ą się owo „ z a b a w n e " sytuacje, czy t e ż w y p a d k i . T y l k o w j e d n y m d n i u , T C p r o w a d z ą c s a m o c h ó d , z n a l a z ł się w dobrze m u z n a n y m g r z ę z a w i s k u po osie k ó ł , a w k r ó t k i m czasie, po w y c i ą g n i ę c i u go t r a k t o r e m . . . w rowie k o l o w ł a s n e g o d o m u . Podobne do przedstawionych niepowodzenia były twarz narysowała z awantur i H. Budzińska była jakaś dziewczęcych w sprawie kobieta dałam przyjmowanych jej balu 5 zł. niezwykło ukazujące w domu osób. sugestywnie przy Własną opisie jednej odnajdujemy t y l k o jedon rysunek całej postaci. P o ś w i ę c i ł a go n i e s z c z ę s n e m u b r a t u J ó z k o w i Kalapacie, R o z t r o p n e m u ( i l . 2—Je). Wszelako d o m i n u j ą w ś r ó d t y c h r y c i n w i z e r u n k i z w i e r z ą t , przede w s z y s t k i m k u r i kaczek, p r o s i ą t i ś w i ń , k r ó w , p s ó w i k o n i . N o t a t k ę —• dzisiaj widziałam przyłot bocianów — uzupełnia wyraziste, sporych r o z m i a r ó w w y o b r a ż e n i e tego ptaka,. P r a w d z i w ą osobli­ w o ś c i ą w tej ilustracyjnej warstwie Zapisków s t a ł y się r y s u n k i p r z e d m i o t y — w y b r a n y i c h rodzaj — k o j a r z ą c y c h się, j a k owe k u r y i p r o s i ę t a , z p o j ę c i e m do n i c h , nieobliczalnie z łat z m ę ż e m ( i l . 5). W c a ł y m d z i e n n i k u powodzenia: tak J. Ziemińska l u b popiersia szczęścia z d a r z a ł y się nawet osobom o s t r o ż n y m i d o k ł a d n y m . A M potrafił znajoma Cennym u z u p e ł n i e n i e m t y c h n o t a t e k są r y s u n k i , twarze Pedontycznego usposobionia 10 zł. dawna 100 zł. przedstawiające i r ó w n i e ż nie­ mnie — dziś po proszonem j u ż na drugi czy trzeci dzień po porodzie, zaraz po chrzcie od­ Sekwesiraiora. zapłaciłam Najman. —• Dziś Chrzciny w y p r a w i a n o w M u r z y n o w i e i okolicy bardzo c z ę s t o bytym Dziś odwiedziny łatwo dosta,tku, (jaja, g r z y b y , połcie m i ę s a , kiszone o g ó r k i , w o d a , palenisko, kosz, siatka na słoje zakupy), wygody m a n e w r o w a ć t r a k t o r e m (w M u r z y n o w i e u m i e j ą nieźle o b s ł u g i w a ć czy t r a k t o r y n a w e t siedmioletni c h ł o p c y ) , że z a t o p i ł go w W i ś l e . ż a k i e t , bluza żorżetow a) oraz z p o j ę c i e m z a g r o ż e n i a , l ę k u (krzy­ Niezdarność (gulstwo) jest w społeczności Ciekawsze przypadki toj powszechnej, ludzkiej znaną. przypadłości s ł u ż ą za p r z e d m i o t o p o w i e ś c i p r z y wszelkiego rodzaju komfortu (radio, przewody elektryczne, traktor, r murzynowskiej w a r t o ś c i ą w p e ł n i u ś w i a d o m i o n ą i doskonale k a ż d e m u wręcz spotka­ ż y k i , wiońce nagrobne, s t r ó ż o , czyli p a ł k i u ż y w a n o przez n o c n y c h s t r ó ż ó w w i o s k o w y c h , k a r e t k i pogotowia, siekiery, czarny kape­ lusz z w o a l k ą ) . M a g i ę t y c h p r z e d m i o t ó w n a j w y r a z i ś c i e j wyraża opis snu, w k t ó r y m a u t o r k a we w s p o m n i a n y m c z a r n y m kape­ niach t o w a r z y s k i c h . M ó w i się o n i c h j e d n a k ż e nie tak, j a k b y m i a ł y luszu dociera do cmentarza. K a r e t k a pogotowia s w y m w y g l ą d e m s t a n o w i ć p r z e s t r o g ę . Zazwyczaj o p o w i a d a j ą c y rozpoczyna k o j a r z y ć się m o ż e z monstrualnej wielkości m y s z ą , czy r y j ó w k ą . swoją o p o w i e ś ć pelon rozbawienia. I stopniowo wzmaga w sobie i u słu­ chaczy wesołość, t a k a b y p o k ł a d a ć się ze ś m i e c h u . M a ł o k t o Z p r a w d z i w ą r a d o ś c i ą o d n a l a z ł e m przejawy podobnej m a n i e r y w ó w c z a s m o ż e p o w a ż n i e j z a s t a n o w i ć się nad p r z y c z y n a m i nawet i l u s t r a c y j n e j w bezpretensjonalnych p o w a ż n y c h w y p a , d k ó w . T r a k t u j e się je c z ę s t o , j a k b y b y ł y c z y m ś dziennikopodobnego t e k s t u k s i ą ż k i Tadeusza K o n w i c k i e g o Nowy n i e z a l e ż n y m i n i e u c h r o n n y m . TC n a l e ż y do chwalebnych w y j ą t ­ Świat ków (kiedyś t a k ą p o s t a w ę m a n i e r y (znanej od c z a s ó w Małego posiada zdolność reprezentował dobrze n a m znany J T ) , ś m i a n i a się do r o z p u k u z w ł a s n y c h niepo­ wodzeń. i okołiee. r y s u n k a c h , d o ł ą c z o n y c h do O c z y w i ś c i e , z n a k o m i t y pisarz s k o r z y s t a ł z tej księcia) w pełni świadomie albo, m ó w i ą c inaczej, z w y ż s z y m stopniem zrozumienia u r o k u celowo s p r y m i t y w i z o w a n y c h i uzagadkowionych D r u g a p o d w z g l ę d e m w a ż n o ś c i p o s t a ć w Zapiskach, Józef R o z t r o p n y , K a l a p a t a , r ó w n i e ż n a l e ż a ł do t y c h , k t ó r z y s w y m postępowaniem dostarczają d r u g i m nieco p ł o c h e j radości. Pa­ m i ę t a m y jego u d z i a ł w n i e f o r t u n n y m transporcie trzech prosia­ k ó w na t a r g do P ł o c k a . . . N i e b a w e m n a b r a ł o r o z g ł o s u pożycie Kalapaty z Siubrą, B a r b a r ą . w Zapiskach Odnotowane dziwne zostało s u c h y m stwierdzeniem: upadł już całkiem na, to umyśle. N a t o m i a s t w d w a l a t a p ó ź n i e j , w 1964 r. bardzo zła n o w i n a , J ó z k a pogotowie z a b r a ł o , koń go kopnuł w głowę i wybił (ił. l.e). Ofiara w y p a d k u d ł u g o jeszcze ż y ł a , p r z e ż y ł a mu oko opisującą zdarzenie i u m a r ł a niezwykle tragicznie. J ó z e f I w a ń s k i z g i n ą ł , j a d ą c na wierzchu c i ę ż a r ó w k i przygnieciony „ s k r z y n k a m i z owo­ c e m " . Powiadano, że b y ł o to p r z e k l e ń s t w o losu, k t ó r y nio oszczę­ d z a ł całej r o d z i n y I w a ń s k i c h . Ojciec J ó z e f a , t e ż Józef, u m a r ł tragicznie. O t r u ł się kwasem s o l n y m , bo p o m y l i ł go z w ó d k ą . W 1979 r. w czasie u l e w n y c h d e s z c z ó w czerwcowych, s p ł y w a ­ jąca do W i s ł y z tarasu murzynowskiego rwącymi potokami woda, w y ż ł o b i ł a p o d d r e w n i a n y m , s t a r y m i opuszczonym domem Iwańskich-Trojanowskich głęboki na wóz z k o n i e m wąwóz. K t ó r e g o ś dnia o d p a d ł a ś c i a n a szczytowa tego d o m u . O d s ł o n i ę t y z o s t a ł w ó w c z a s p o k ó j w k t ó r y m przed jedenastu ł a t y T r o j a n o ­ wska p i s a ł a Zapiski. P o k ó j ten r o b i ł dobre w r a ż e n i e . U p o r z ą d ­ k o w a n y , s p r z ę t y s t a ł y na s w o i m miejscu. O p a d a j ą c a ś c i a n a nie p r z e w r ó c i ł a s t o j ą c e j blisko niej na p o d ł o d z e , w y s o k i e j , z p r ę t ó w m e t a l o w y c h zrobionej l a m p y gabinetowej, p r z y k r y t e j s o l i d n y m i całkiem świeżym, żółtym abażurem. Lampa stała w rogu pomieszczenia, blisko okna z w r ó c o n e g o k u drodze. Trojanowska r o z p o c z ę ł a Zapiski zapewne w ł a ś n i e tutaj, w 1958 г., k i e d y we wsi z a ł o ż o n o ś w i a t ł o . . . M o ż e m y obecnie p o k u s i ć się o p a r ę uwag d o t y c z ą c y c h istnie­ K s z t a ł t o w a n i e się silnych, w e w n ę t r z n y c h emocji, przeradza­ j ą c y c h się w p o t r z e b ę uwiecznienia ich w zapisie, z n a m y dobrze nia j a k o nieodzowny element procesu t w ó r c z e g o pisarzy, człowieka. artystów obrazków. i bytowania tych kardynalnych kategorii życia Trojanowska usunęła ze swych trosk każdego życiowych 7 czy uczonych. Okazuje się jednak, żo podobne, a, w swej istocie i k ł o p o t u istnienia wiele z tego, co d ł a j e j ziomków identyczne procesy m o g ą d o k o n y w a ć się r ó w n i e ż w s t r u k t u r z e istotę przeżyć z brakiem potomstwa. Mogła t y m samym radykalnie ograniczyć emocjonalnych i rozległość skromnej opisu p o z o s t a j ą tu wieśniaczki. w bezpośrednim stopniom egotyzimi p i s z ą c e g o , jogo p o b u d l i w o ś c i ą , Dociekliwość 7 powszednich i świątecznych. stanowiło Pogodziła się 7 ze swoje emocjo rodzinne. Z w i ą z a ł a je t e ż w yłącznie z osobami do­ nad­ r o s ł y m i ! W y r z e k ł a się p r a k t y k k o ś c i e l n y c h , k o r z y s t a j ą c z uspra­ związku nieraz zabiegów wrażliwością, i drażliw ością. Teresa T r o j a n o w s k a nio o g r a n i c z a ł a wiedliwiającego ją niedołęstwa. joj do r e a k c j i na, zachowania w y ł ą c z n i e d w ó c h , n a j b l i ż s z y c h j e j przypuszczenia, że w sw oj decyzji k i e r o w a ł a się n i e c h ę c i ą o s ó b , m ę ż a J a n a i brata J ó z e f o . A ż dziw, j a k wiolo w h i p o k r y z j i , g ł ę b o k o t k w i ą c e j w duszach najgorliwszych, dobrze j e j Zapiskach z n a l a z ł o się n o t a t e k p o ś w i ę c o n y c h p r z y g o d n y m g o ś c i o m : — przyszło anie wrogami jakichś Jankowi ze 20 deka nożyk mówili 240 dowidzenia 2 Panów dali Jankowi po kawał mówili kiełbasy dali i obiecali świętach. że oni щ Przyjaciółmi i w nic też pomoc w zostawili gospodarstwie Nie m o ż e znanych o s ó b z w i o s k i . D o przypuszczenia n i e k t ó r e n o t a t k i w jej d z i e n n i k u . n o ś c i , manifestowanej jednak 7 14 wykluczyć do ta,kiego u p o w a ż n i a j ą A l o nie w y z b y ł a się r e l i g i j ­ czy t o w d a t k a c h udzielanych b i e d n y m l u d z i o m , czy osobliwie, zawsze z w i e l k i m p r z e j ę c i e m p r z e ż y w a n e j k a ż d e j ś m i e r c i , nawet k o g o ś z k i m nie u t r z y m y w a ł a żadnych �I k o n t a k t ó w , czy t e ż w s z c z e g ó l n y m w r ę c z w y c z u l e n i u na zlo — i dobrowróżbne z n a k i postrzegane na niebie (w świetlistości powietrza,, k s z t a ł c i e o b ł o k ó w i zachowaniu p t a k ó w ) oraz prze­ ż y w a n e w snach, k t ó r e skrupulatnie n o t o w a ł a i zapewne nio raz m ó w i ł a o nich. T o , co r o z u m i e m y przez p o j ę c i e b y t o w a n i a (troski codzienno) w y p e ł n i a ł o jej bez reszty p r o g r a m zajęć z w i ą z a n y c h z domem, gospodarstwem, a w o s t a t n i m okresie jej ż y c i a r ó w n i e ż z k r a ­ w i e c t w e m . P r z e j ę c i e się t y m zajęciom, p o z w a l a j ą c y m na prze­ ż y c i e , k i e d y s t a ł a się w d o w ą , w y r a z i ł a w n i e z w y k l e d o k ł a d n y m r y s u n k u n o ż n e j m a s z y n y do szycia, umieszczonym —• j a k inne togo rodzaju s y g n a ł y — na marginesie jednej z k a r t e k ostat­ niego zeszytu Natomiast Zapisków. pojęciu istnienia nadała Teresa Trojanowska c a ł k i e m w ł a s n e , oryginalne rozumienie, d o ś w i a d c z a j ą c jego do­ broczynnych s t a n ó w dodajmy, w w aktach komforcie k ą t a s i ę g a n i a po p i ó r o i pokoju oświetlonego luksusową l a m p ą . D l a t y c h , k t ó r z y wiedzieli o jej p a m i ę t n i k a r s k i c h b o ś c i a c h , m o g ł o t o s t a n o w i ć rodzaj w y ł a m a n i a ruszenia, z a k ł ó c e n i a w i e j s k ą . Greckie eksistanai l l i b atrament, się, norm, obowiązujących sła­ na­ kobietę obejmuje s w y m znaczeniom wszystkie t r z y , w y m i e n i o n e o k r e ś l e n i a . Eksistanai, to zarazem słowo o d k t ó r e g o pochodzi —• j a k wiadomo — ekstaza, a, więc stan za­ chwycenia, uniesienia albo, mówiąc inaczej, intensywnego p r z e ż y c i a . Na,sza bohaterka t e n b ł o g o s ł a w i o n y stan ducha syste­ m a t y c z n i e k r e o w a ł a we w ł a s n y c h , d o m o w y c h pieleszach. I chyba nie b ę d z i e n a d u ż y c i e m z a ł o ż e n i e , że stany te w swej istocie nie I I . 6. A u t o p o r t r e t Teresy Trojanowskiej o d b i e g a ł y od n a t u r y p r z e ż y ć d a n y c h n a j w i ę k s z y m , t y m k t ó r z y rozstrząsali pojęcie istnienia, oderwania się od codzienności w zgodzie z w y m a g a n i a m i epoki. P R Z Y P I S Y 1 H . Elzenberg, Kłopot z istnieniem. Aforyzmy w porządku czasu. Kraków, 1963. Daty krańcowe tego dziennika: P a r y ż , 13 X 1907 — T o r u ń , 15 V I 1963. Kłopot z istnieniem rozległością ujmowanego czasu, a jeszcze w a ż n i e j s z e skoncentro­ w a n i e m się w y ł ą c z n i e n a samych p r z e m y ś l e n i a c h (wykluczenie opisu o k o l i c z n o ś c i , z d a r z e ń , samopoczucia a u t o r a i t p . ) stanowi rzecz z u p e ł n i e w y j ą t k o w ą . I pod t y m w z g l ę d e m nic, co jest m i znane w polskiej literaturze o k r e ś l a n e j m i a n e m d z i e n n i k ó w , nie m o ż e się z Kłopotem r ó w n a ć . Sam t y t u ł , j a k i z a w a r t o ś ć tej niezwykłej książki m o g ł y b y sugerować głęboką inspirację twór­ czością filozoficzną Gabriela Marcela, szczególnie jego funda­ m e n t a l n y m Etre et avoir. T a k j e d n a k nie jest. C h o c i a ż , p r z y k o ń c u k s i ą ż k i o d n a j d u j e m y fragment, ś w i a d c z ą c y że dzieło Marcela (Regard en arriere) b y ł o a u t o r o w i doskonale znane. T o r . op. c i t . , s. 427. 2 W . Gombrowicz, Dziennik (1957—1961), I n s t y t u t L i t e r a c k i , P a r y ż 1962, s. 50—52 oraz w c z e ś n i e j , s. 37: „ L e c z nawet gdy­ b y m u w i e r z y ł w Boga, to i t a k k a t o l i c k a postawa wobec n a t u r y b y ł a b y dla m n i e n i e m o ż l i w a , sprzeczna z c a ł ą moją, ś w i a d o ­ m o ś c i ą , z m o i m odczuwaniom — a t o zo w z g l ę d u na, s p r a w ę bólu". T y c h i s t o t n y c h f a k t ó w stara się nie d o s t r z e g a ć A d o l f R u d ­ n i c k i w bezlitosnej k r y t y c e t w ó r c z o ś c i swego przyjaciela Jerzego Andrzejewskiego. Por. Krakowskie Przedmieście pełne deserów, T l W Warszawa 1986, s. 74 i nast. C h a r a k t e r y s t y k a Tadeusza K o w a l s k i e g o , u r . w 1925 r. w M u r z y n o w i e , od 1950 r . zam. w "Warszawie. Z czasem uzu­ pełnił t ę c h a r a k t e r y s t y k ę o stwierdzenie, że „ b y ł a t ę g a , alo i wysoka. P o w a ż n a , a nie t a k i e f i u b ź d z i u " . Opinia p a n i K l e m e n t y n y C a b a n k i z M u r z y n o w a . W i a d o m o ś ć z w e r y f i k o w a n a przez I r e n ę S ł a w i ń s k ą ( H u Pei F a n g ) , za co bardzo serdecznie d z i ę k u j ę . W Sebastiana K l o n o w i c z a Flisie znajdujemy podobny w ą t e k , o r i e n t u j ą c y w przestrzeni p o ł o ż e n i e n a d W i s ł ą D o b r z y n i a : A t u t r z y ziemie z e s z ł y się k l i n a m i 3 4 5 6 7 D o b r z y ń s k a włość i Mazowsze z K u j a w a m i T u k i e d y krzykniesz, s ł y s z ą t r z y p o w i a t y Flisie G ę b a t y W y d a j e się, że p r z y o k r e ś l a n i u s z c z e g ó l n y c h miejsc w prze­ strzeni, o d w o ł y w a n i e się do słyszalności g ł o s u c z ł o w i e k a , czy też zwierzęcia n p . k o g u t a , jest zwyczajom nie t y l k o l o k a l n y m , lecz z g o ł a powszechnie z n a n y m w r ó ż n y c h częściach ś w i a t a . Oto t y l k o na, Cyprze o s o b l i w o ś ć p o ł o ż e n i a tej w y s p y m i ę d z y E u r o p ą a B l i s k i m W s c h o d e m m a j ą o k r e ś l a ć r ó w n i e ż pienia k o g u t ó w . W e d ł u g dawnego przekazu arabskich ż e g l a r z y , k i e d y k o g u t pieje na Cyprze s ł y c h a ć go w Jerozolimie. I o d w r o t n i e . Trojanowska m o g ł a z n a ć przekonania sw oioh z i o m k ó w , s t a n o w i ą c e przyczynek do megalomanii z b i o r o w o ś c i . N i c j e d ­ n a k ż e z tej wiedzy nie odnajdujemy w Zapiskach, t a k j a k nie m a nic w nich o i n n y c h d o s y ć w a ż n y c h w y o b r a ż e n i a c h zbioro­ w y c h . T r o j a n o w s k a stworzyła, ś w i a t w ł a s n y c h w y o b r a ż e ń ! Por. K a z i m i e r z W y k a Wędrując po tematach' Puścizna,, t . 2, (analiza t e k s t u Dusza z ciała uleciała, na łące odpoczyw(da), W L K r a k ó w 1971, s. 5—50. W Zapiskach ż a d n y c h b e z p o ś r e d n i c h danych na, ton tornat nie odnajdujemy. J e d n a k ż e w n i k l i w a l e k t u r a togo p a m i ę t n i k a , co i raz kieruje u w a g ę na „ t ą i t a m t ą s t r o n ę " , na r e a l n o ś ć i z a ś w i a t y . T 8 9 D o b r z y ń i okolice s z c z y c ą się o s o b ą N a w o j k i ( w e d ł u g le­ gendy pierwszej dziewczyny, k t ó r a u k o ń c z y ł a studia). B ę d ą c c ó r k ą b u r m i s t r z u , t r a f i ł a w c h ł o p i ę c y m s t r o j u na A k a d e m i ę K r a k o w s k ą w 1407 r. A k a d e m i ę u k o ń c z y ł a w 1409 г., z d o b y w a j ą c t o g ę b a k a l a r s k ą . B y ć m o ż e dzięki Nawojce słowo ż a k , ż a c z e k s t a ł o się popularne w t y c h stronach. ю Wersja p o c h o d z ą c a od B o l e s ł a w y D y w a n o w s k i e j z U n i e ­ j o w a zapisana w 1980 r . przez Alicję M i r o n i u k o d b y w a j ą c ą p r a k t y k ę s t u d e n t k ę Katedry Etnologii i Antropologii K u l t u ­ rowej U W . 1 1 waniu Por. A . Z a d r o ż y ń s k a , Powtarzać czas początku. O święto­ dorocznych świ<it w Polsce, Warszawa 1985, s. 9—17. 241 �1 2 W ś w i e t l e przedstawionych uwag, w y w o d z ą c a się o d Mircea Eliadego n o m e n k l a t u r a sacrum-profanum czy jej p r z y p o r z ą d k o ­ wane n i e z w y k ł e - z w y k l e , okazuje się n i e w y s t a r c z a j ą c ą , a nieraz c a ł k o w i c i e m y l ą c ą p r z y p r ó b a c h — j a k ta — etnologicznych analiz u s z c z e g ó ł o w i o n y c h . A w i ę c t a k i c h , k t ó r e u w z g l ę d n i a j ą bogactwo i r o z m a i t o ś ć postaw w p e ł n i z i n d y w i d u a l i z o w a n y c h ; złożoność d u c h o w ą wyrazicieli t y c h postaw. K i e d y ś zapewne dojrzeje ś w i a d o m o ś ć samych m i e s z k a ń c ó w wsi, t a k i c h j a k m u rzynowiacy, a bardziej jeszcze istotna ś w i a d o m o ś ć i n t e l e k t u a l ­ n y c h p r z e w o d n i k ó w rozwoju, p r z y b y w a j ą c y c h n i c z y m etno­ logowie z z e w n ą t r z , a b y o n i e z w y k ł o ś c i (sacrum) przestrzeni i czasu m o ż n a b y ł o m ó w i ć , podobnie j a k to j u ż powszechnie c z y n i m y w p r z y p a d k u m i a s t a : „ t u żył i p r a c o w a ł " — od l a t dwudziestych po o s i e m d z i e s i ą t e X X w. stateczny H i p o l i t K o w a l s k i , wynalazca wozu o ż a g l o w a n e g o , — w l a t a m czterdziestych k r ó l s z y p r ó w , S t a n i s ł a w M a ł k o w s k i , k t ó r y n a m a l o w a ł n i e z w y k ł y obraz o ł t a r z o w y n a B o ż e Ciało, P r z e j ś c i e Pana Jezusa przez Jezioro Genezaret, — w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h - s z e ś ć d z i e s i ą t y c h parowie nad W i s ł ą , a u t o r k a Zapisków X X w . , t u w tej do Bohdana ślązacy polskiej by wyjaśniać wczesne, wanej" (1526/28—1553) tłumaczenia 1 t y m tylko faktem m o ż n a t u właśnie w M u r z y n o w i e , oswojenie się z , . o b c y m i klasowo reprezentantami warstwy uprzywilejo­ T o z kolei m a z w i ą z e k z t y m że dziedzic z s ą s i e d n i e g o Siecienia, ,,obcy k l a s o w o " i n ż . r o l n i k , o c h o t n i k 1 p u ł k u szwo­ leżerów, w 1920 r. oficer 4 p u ł k u s t r z e l c ó w k o n n y c h i t d . , żołnierz A K ) , Ludwik Duczymiński został dworu k i e d y przez o k u p a n t a pozbawiony z n a l a z ł schronienie w . . c h a ł u p i e m u r z y n o w i a n k i może 1 4 J e ś l i się więc nie u w z g l ę d n i p o d o b n y c h z d a r z e ń , to ludzie murzynowiaków występować będą w literaturze p r z e d m i o t u w y ł ą c z n i e j a k o reprezentanci swojskich K i e ł b i k ó w i TJklejek, anonimowo, p o d d a w a n i t y m samym wciąż ekspe­ r y m e n t o m b a d a w c z y m , n p . j a k o nosiciele m i t u , osobliwie ro­ zumiejący kategorie swój-obcy, podlegający presji sacrum- -profanum i t d . 1 3 mowa, obrzędy, Ziemi pieśni, Dobrzyńskiej, przysłowia, jego zagadki charakter, ,,Zbiór W i a d o m o ś c i do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j ', t . 2, 1878, s. 3—182; T . K o t a r b i ń s k i . Zapatrzeć mazowiecka odmiana poszedł w ó w c z a s r o d z i n z M u r z y n o w a j e c h a ł o do k o ś c i o ł a f u r m a n k a m i -JO) ale n i k t się nie d o m y ś l i ł a b y z a b r a ć i z p o w r o t e m p r z y s z e d ł piechotu." 1 5 op. Por. W . Gombrowicza, Dzienniki, 1956 ( L A С A B A N I A ) , c i t . , s. 265—266: „ C o zawsze zdumiewa mnie na argen­ t y ń s k i e j w s i : nie m a c h ł o p ó w , nie m a s ł u ż b y folwarcznej. N a przestrzeniach, k t ó r e w Polsce w y m a g a ł y b y w i e l u r ą k — nikogo. Orze jeden c z ł o w i e k t r a k t o r e m . T e n sam c z ł o w i e k ż n i e , m ł ó c i a nawet pakuje ziarno w w o r k i (...) Nie wiem w j a k i s p o s ó b egzystencjalizm m ó g ł b y s t a ć się w m o i c h r ę k a c h c z y m ś więcej n i ż z a b a w k ą — w p o w a g ę , w po­ w a g ę , w ś m i e r ć , w w y k a ń c z a n i e s i ę . Moje m n i e m a n i e o egzyst e n c j a l i ź m i e z a p i s u j ę t u t a j nie z szacunku dla w ł a s n y c h o p i n i i — d y l e t a n c k i c h — ale z szacunku dla w ł a s n e g o ż y c i a . O p i s u j ą c , jak się da, moje p r z y g o d y duchowe (jakbym opisywał moje p r z y g o d y cielesne) nie m o g ę p o m i n ą ć d w ó c h b a n k r u c t w , k t ó r e się we m n i e d o k o n a ł y ; egzystencjalnego i marksistowskiego. (...) S t ą d w tej k s i ą ż c e g r a j ą fortissimo wszystkie prawie zasadnicze tematy egzystencjalne: stawanie się, stwarzanie siebie, w o l ­ n o ś ć , l ę k , absurd, n i c o ś ć . . . Z t ą j e d n a k r ó ż n i c ą , że t u t a j się w coś poza sobą (fragment l i s t ó w i autentyczne Heideggera, życie estetyczne, do życie etyczne i religijne K i e r k e g a a r d a l u b 'sfery, Jaspersa — dochodzi jeszcze i n n a sfera, a mianowicie 'sfera też 'kategoria', raczej to n i e d o j r z a ł o ś c i ' . T a sfera, wkład mej egzystencji w egzystencjalizm. P o w i e d z m y o d r a z u : to mnie oddala od klasycznego egzystencjalizmu. czy prywatnej najbardziej D l a Kierkegaarda, Heideggera, Sartra i m g ł ę b s z a ś w i a d o m o ś ć t y m bardziej auten­ t y c z n a egzystencja, o n i n a t ę ż e n i e m ś w i a d o m o ś c i m i e r z ą szczerość, istotność Por. A . P e t r o w , Lud zwyczaje, ta „ 2 8 V 1964 D z i e ń B o ż e g o Ciała J . na p i e c h o t ę banalne rodzaju jeszcze dzielniejsi, a t y p o w y c h dla egzystencjalizmu sfer ż y c i a ludzkiego — p . Olszewskiej-Kokoszki. w ,,(...) Egzystencjalizm. oraz pierwszego na, j ę z y k polski Nowego Testamentu! 1313, V I I / 1 9 8 2 : do k o ś c i o ł a do R o k i c i a m y ś l a ł że m o ż e k t o ś go zabierze ( k i l k a — jeszcze do niedawna, t a m na, wyniesieniu odmieniec J a b k o ś . . . a u t o r pierwszej Ortografii „Pilityka ' nr P o l a k a — to bardzo wadliwe c o ś " . domowych, Z Murzynowa wyszedł Stanisław Murzynowski Danowicza), T a k , W i e l k o p o l a n i e to solidniejszy gatunek c z ł o w i e k a , a G ó r n o ­ przeżycia. Czy j e d n a k na świadomości zbudowane jest nasze s p o ł e c z e ń s t w o ? (...) Czy więc człowiek nie jest w p r y ­ watnej r z e c z y w i s t o ś c i swojej c z y m ś d z i e c i n n y m i p o n i ż e j swej ś w i a d o m o ś c i . . ( ..) to s k r y t e d z i e c i ń s t w o , t a u t a j o n a gotowe r o z s a d z i ć wam prędzej czy p ó ź n i e j wasze degradacja, systemy." � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fdd297149b7c27b6c8cb230ac914350b.pdf a758959594914946d22e071092f891fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5685 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5285 Title A name given to the resource Trudno pisać banały / Barbarzyńca 2014 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2014 nr 1(19) s.4-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zborek, Maciej Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wspomnienie o profesorze 4 Trudno pisać banały oznałem, a raczej spotkałem prof. Czesława Robotyckiego, kilkukrotnie. Pierwszym razem zaskoczył mnie swoim opanowaniem i realną oceną studenckiej braci, gdy do czterdziestu pierwszoroczniaków zwrócił się słowami: „Studenci dzielą się na samouków i nieuków". Wręczył nam indeksy i wyszedł z sali wykładowej, a działo się to w pierwszym dniu nowego roku akademickiego. Drugie spotkanie miało kilka pośrednich etapów, które były zgodne z programem nauczenia w Instytucie Etnologii. Dopiero na drugim lub trzecim roku zrozumiałem, kim był Profesor. Przy­ znam, że zawsze miałem wrażenie, że doskonale zdaje On sobie sprawę z mojej (nie)wiedzy i tylko przez grzeczność nie zawstydził mnie w trakcie trwania egzaminu. Trzecie zetknięcie z „Robotem", jak zwykł go nazywać niemal każdy niedogotowany etnolog, miało miejsce w 2011 i 2012 roku. Zaproponowałem rozmowę, która miała być rejestrowana za pomocą kamery. Profesor zaakceptował mój pomysł, a ja pomyślałem, że wpadłem we własne sidła. Spędziłem około dziesięciu godzin na rozmowie i mam pewność, że był to zaledwie początek, bo też nadal mnó­ stwo myśli pojawia się w związku z tymi nagraniami. Wszystko, co mogłem dopowiedzieć, znalazło się w filmie Pamięć Uniwersytetu. Nieoczywisty antropolog, rzecz o prof. Czesławie Robotyckim . 1 Nadal nie potrafię pozbyć się wrażenia, że ubierane w słowa impresje ze spotkań z Profesorem wydają się być banalne, bo inne być nie mogą. Dziękuję za czas, który mi poświęcił. Maciej Zborek 1 Za: https://www.youtube.com/watch?v=suQZrvZlrbI, 12.06.2014. BARBARZYŃCA 1 (19) P 0 1 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c652abbe0be7f631b65a34de35f3c94.pdf ee8e9d736754f8442e7bdd043d1508f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:977 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:898 Title A name given to the resource Trudności interpretacji łącznej wyników badań nad cechami morfologicznymi i funkcjonalnymi / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.111-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czekanowska-Kuklińska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 z. 2 ANNA CZEKANOWSKA-KUKLIÑSKA TRUDNOŚCI INTERPRETACJI ŁĄCZNEJ WYNIKÓW B A D A N N A D CECHAMI MORFOLOGICZNYMI I F U N K C J O N A L N Y M I Fragmentaryczny stan dokumentacji źródłowych tak w odniesieniu do zabytków pisanych, jak i przekazywanych tradycją ustną utrudnia dziś wnioskowanie, a zwłaszcza zabiegi chronologizacyjne i interpre­ tację historyczną. Zbierany na przestrzeni wieków materiał folklorystyczny, który sta­ nowił i stanowi wciąż podstawę naszych badań morfologiczno-porównawczych czy postępowań klasyfikacyjno-typologicznych, a pośrednio i wnioskowania historycznego, ma od dawna charakter reliktowy. Doty­ czy to zarówno ograniczonego jego występowania pod względem prze­ strzennym, jak i też znacznej redukcji jego podstawowych ongiś funk­ cji; a w konsekwencji i dość istotnych przeobrażeń morfologiczno-stylistycznych, a więc właśnie tych właściwości, które stanowiły i stanowią wciąż obiekt naszych studiów szczegółowych. Ten szczątkowy stan materiału podstawowego pozostawał w związku i z metodami jego opracowania; to znaczy i z charakteryzowaniem go intuicyjnie, bez dokonywania podstawowych zabiegów identyfikacji i weryfikacji analitycznej. Głównym zabiegiem było wyróżnienie k i l k u cech intuicyjnie uważanych za ważkie bez egzaminacji ich charakteru i oblicza funkcjonalnego; ani w sensie ich spójni wewnętrznych i kore­ lacji wzajemnych, ani też ze względu na s t r u k t u r ę u w a r u n k o w a ń w sto­ sunku do czynników zewnętrznych (kontekstu kulturowego). Popraw­ ność dokonywanych wyborów (odnośnie do wyróżnianych cech) ich po­ działów wewnętrznych i kwalifikacji kontrolowano natomiast często po­ przez różne zabiegi formalizujące. Tak na przykład poprzez wymogi wynikające z przyjętych przez systemy klasyfikacyjne ilości klas czy ustalone zasady i proporcje podziału lub ich kombinacji wzajemnych. Stosowana w niektórych przypadkach matematyzacja umożliwiała ponadto kontrolę, tak w odniesieniu do przyjętych zasad porządkowania, jak też i odnośnie do dokonywanych wyborów określonych cech. Podstawę kontroli stanowiła możliwość inwersji stosowanych zabiegów porząd­ kujących; tak np. wnioskowano o przyjętych zasadach na podstawie �112 ANNA C Z E K ANO WSKA-KUKLIÑSKA obrazu uporządkowania materiałów wg tychże określonych zasad. Za­ stosowanie formalizacji matematycznej umożliwiało ponadto nie tylko wykrywanie zespołów ii ustalanie ich aspektu ilościowego w przypadku porządkowania i typologii, ale również umożliwiało badanie oblicza ja­ kościowego tych zespołów, to znaczy stopnia ich zwartości i centralizacji, co pośrednio stwarzało podstawy do wnioskowania o jakości czynników wiążących wewnętrznie i oddziaływających z zewnątrz. Możliwość w n i ­ kania analitycznego w s t r u k t u r ę cech, rozważania ich u w a r u n k o w a ń z perspektywy oddziaływań innych cech i ich struktur, zdały się stwa­ rzać ponadto realną podstawę, aby te dwa tradycyjnie rozłączne typy postępowania analitycznego — komparatystycznego i instrumentalnego, z których pierwszy pierwszoplanowo był ukierunkowany na badanie cech morfologicznych, a drugi na uwzględnienie cech funkcjonalnych, konfrontować wzajemnie i uzupełniać. Czy aby jednak stało się tak w rzeczywistości? Zadaniem niniejszego przyczynka jest przedstawie­ nie możliwości i zasadności traktowania łącznego różnego typu konwen­ c j i metodycznych z perspektywy potrzeb interpretacji genetyczno-historycznej. Jak już wielokrotnie mieliśmy o k a z j ę podkreślać, wnioskowanie genetyczno-historyczne łączyło się z traktowaniem cech w oderwaniu od ich oblicza funkcjonalnego, a pośrednio i z niedostatecznym uwzględ­ nieniem ich zakresu zmienności. W badaniach genetycznych koncentro­ wano się na wyróżnianiu zakrzepłych formuł uchwytnych dzięki zesta­ wieniom porównawczym; formuł wykazujących ponadto znaczną trwa­ łość historyczną. Przy charakterystykach typologicznych próbowano po­ nadto uwzględniać generalnie pojmowane zasady konstrukcji, które da­ wały się odczytać z zestawień wyróżnionych formuł. Uwarunkowania wzajemne cech morfologicznych i funkcjonalnych nie były natomiast brane pod uwagę, co t y m samym utrudniało analizę funkcjonalno-instrumentalną. Główną przyczyną negatywnego stosunku „historyków" do analizy funkcjonalnej był i jest fakt słabego udokumentowania cech funkcjonalnych w materiale dawnym, a zwłaszcza w ich przekazie źró­ dłowym, oraz trudności interpretacyjne cech funkcjonalnych, które wydają się być zdeterminowane wielowarstwowo, a ich' stosunek do struktury społeczno-historycznej jest złożony i niejednoznaczny. Analiza instrumentalna była natomiast i jest podstawą studiów w y ­ krywających prawidłowości zmiany i dynamiki przeobrażeń ukierunko­ wanych na badanie oblicza funkcjonalnego cech i ich determinantów. Przy czym te ostatnie mogą być wyprowadzone zarówno z pierwotnych właściwości dźwięku, wykonawczych i normowanych głównie przez pod­ stawowe prawa percepcji, jak też i z wtórnych właściwości dźwięku, modyfikowanych jedynie przez cechy wykonawcze. Jak wynika z his1 1 Zob. A. C z e k a n o w s k a , wiańskiej, „Muzyka", 1972, nr 3. Podstawowe zagadnienia etnomuzykologu sło­ �TRUDNOŚCI INTERPRETACJI ŁĄCZNEJ 113 torii metod, przez lata zarysowywał się znaczny rozziew i rozbieżność celów odnośnie do wskazanych powyżej dwu zasadniczo różnych kon­ wencji analitycznych. Pierwsza z nich — morfologiczno-porównawcza — pozwalała chwytać dość bezpośrednio oddziaływanie arelacji zewnę­ trznych (społeczno-historycznych) na materiał muzyczny badany z per­ spektywy cech morfologicznych, a druga — instrumentalna — pozwa­ lała w y k r y w a ć prawidłowości normowane percepcją człowieka i bez­ pośrednie uwarunkowania funkcjonalne; a tylko poprzez te ostatnie umożliwiała wnioskowanie pośrednie o oddziaływaniach struktury społeczno-historyczne j . Lata ostatnie przynoszą wyraźne próby zasypywania przepaści po­ między rozbieżnościami celów i zasad przedstawionych konwencji. Z jed­ nej strony podejmuje się bowiem wnioskowanie o cechach funkcjonal­ nych na podstawie lepiej udokumentowanych cech morfologicznych, z drugiej natomiast na podstawie stwierdzonej zmienności cech funkcjo­ nalnych i zarysowujących się w tej dziedzinie prawidłowości wnioskuje się o determinującym oddziaływaniu cech morfologicznych. W obydwu jednak przypadkach wnioskowanie ma charakter hipotetyczny i odnoś­ nie do stwierdzenia zmienności istotnej historycznie wnosi niewiele. Po pierwsze dlatego, że o prawidłowościach percepcji wnioskujemy na pod­ stawie norm właściwych dla współczesnego człowieka, które uznajemy zá stałe lub bardzo wolno zmienne, a po drugie dlatego, że dowolność interpretacji odnośnie do stwierdzonych zależności jednego typu cech od drugich jest bardzo znaczna . Z wskazanych względów bardziej ce­ lowe wydaje się badanie zależności jednych cech od drugich poprzez wykrycie podstawowych praw organizujących, koniecznych i dostatecz­ nych dla wygenerowania określonego zjawiska czy jego zespołu. K o ­ nieczność i dostateczność wykrywanych praw kontrolować można po­ przez otrzymywane wyniki, to znaczy poprzez stopień doskonałości obiektów wyg enero wy wanych i ich adekwatność w stosunku do zało­ żonych oczekiwań, przy czym w grę wchodzić może zarówno testowanie indywidualne, jak i audytoryjne. 2 Na konkretnym etapie dzisiejszych badań celowe wydaje się ograni­ czenie perspektywy do rozważań praw koniecznych i dostatecznych w odniesieniu do właściwości materiału, jego składni i zarysowujących się prawidłowości konstrukcyjnych odnośnie do organizacji przestrzen­ nej formy muzycznej. Wydaje się również celowe ukierunkowanie ba­ dań na wydobycie praw stabilizujących, a nie modyfikujących. Jak wia2 Trudno wyjaśnić zależność właściwości wykonawczych od morfologicznych czy funkcjonalnych, czy też od charakteru materiału i praw jego składni w sposób je­ dnoznaczny. Tak np. stwierdzone uwarunkowania stref zmienności okresowej tempa (przy manierze tempo rubato) zależne od spectrum zróżnicowania wartości rytmicz­ nych, odnosić można zarówno do norm percepcji, u w a r u n k o w a ń funkcjonalnych, jak i pośrednio do określonych tradycji społeczno-historycznych (kulturowych). в — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �114 ANNA C Z E K A N O W'SKA-KUKLIÑSKA domo, generowanie określonych obiektów czy zjawisk lub ich zespołów zakłada przy modelowaniu stosowania zabiegów syntetyzacji złożonej informacji i jej uzupełniania. Zaprogramowanymi mogą być również czynności kontrolne oraz- zabiegi modyfikacji; tak w w y n i k u dokonanych weryfikacji, jak i też jako konsekwencji założonej programowo zmien­ ności ewolucyjnej. Chodzi jednak o to, aby ani zakres zautomatyzowa­ nia programu nie był za wielki z obawy przed u t r a t ą przez badacza kontroli; ani też by nie zakładano odgórnie zbyt wielu wariantów roz­ wiązania, co utrudni w przyszłości interpretację. Chodzi wreszcie o to, aby nie przeciążać programu zbyt wielką ilością zmiennych- i aby, jak już podkreślono, uchwycić istotnie podstawowe prawa konstrukcji. Te bowiem, zwłaszcza jeśli znamionuje je historyczna trwałość pozwalają w wielu przypadkach odczytać działanie informacji organizującej za­ równo istotnej percepcyjnie, jak i determinowanej kulturowo. Należy również oczekiwać, że bliższe poznanie praw materiału i jego składni umożliwi również prawidłowe wykorzystanie matematyki, a zwłaszcza niektórych jej działów, co wyjaśni w wielu przypadkach nadrzędne oddziaływanie zasad informacji organizującej. Warto ponadto zaznaczyć, że zadaniem pierwszoplanowym aktualne­ go etapu badawczego winna być konstrukcja takiego modelu, który był­ by sprawdzianem naszego warsztatu analitycznego; jeśli nawet stwier­ dzimy, iż realnie nie odtwarza on rzeczywistości okaże się przydatnym instrumentem badawczym, pełniąc podstawowe funkcje kontrolne. Z punktu widzenia konkretnych potrzeb badań genetycznych wyda­ wać by się mogło, iż konieczność uwzględnienia dynamiki procesu i probabilizowania zmienności ujawni się wówczas, gdy jako cel założymy sobie odtworzenie procesu redukcyjnego, k t ó r e m u uległy w procesie historycznym cechy uwzględniane dziś przy badaniu, czyli innymi sło­ wy, gdy zadaniem naszym stanie się ustalenie współczynnika ich zmien­ ności. Z perspektywy dotychczasowych doświadczeń przyznać muszę, iż stawianie sobie takiego celu badawczego nie wydaje się zbyt realne, zwłaszcza gdy uświadomimy sobie, że w rachubę wchodzą okresy cza­ sowo bardzo odległe, a obiekty naszego badania wywodzą się z teraź­ niejszości lub z niedalekiej przeszłości, a ponadto, że — jak już pod­ kreślano — prawa percepcji odnosimy do współczesnego człowieka. Z tych względów wydaje się, że zabiegi dynamizacji modelu należy stosować nie dla interpretacji prawidłowości procesu historycznego, lecz dla analizy instrumentalnej; tak więc dla bliższego wyjaśnienia mecha­ nizmu oddziaływań wzajemnych i pełniejszej interpretacji zjawisk k u l ­ turowych. W konsekwencjach zaś bezpośrednich odnosi się to do bliższego poznania obiektu i jego zasad organizacji. Do zadań bardzo istotnych zdaje się jednak należeć ustalenie relacji pomiędzy warstwą zewnętrzną interpretowaną w kategoriach społeczno-historycznych, a warstwą determinowaną przez bezpośrednie oddziały- �TRUDNOŚCI INTERPRETACJI ŁĄCZNEJ 115 wania funkcjonalne odnoszone do podstawowych prawidłowości percepcji i przez nie normowanych danych percepcji. Innymi słowy chodzi t u o uwzględnienie w badaniach perspektywy, którą by można nazwać etno-psychiczną. Ten bowiem dział badań często zostawał pomijany w klasycznych badaniach genetycznych, w których ograniczano się do badania korelacji cech morfologicznych oraz cech materiału i praw jego składni, które odnoszono bezpośrednio do właściwości struktury społeczno-historycznej czy geograficzno-historycznej. Z perspektywy doświadczeń lat ostatnich wydaje się jednak, iż ten typ badania, jakkolwiek bardzo odkrywczy w przeszłości, nie może nas już zadowolić obecnie. Bez wza­ jemnego ustosunkowania dwu perspektyw: społeczno-historycznej do etnopsychicznej nie wyjaśnimy bowiem wielu istotnych zagadnień tra­ dycji, aktualnych również dla badań genetycznych. W przypadku problematyki etnograficznej do zadań naczelnych zdaje się należeć wyjaśnienie zakresu oddziaływania zjawisk etnopsychicznych uzewnętrzniających się bezpośrednio poprzez cechy wykonawcze, takich jak używanie określonych stref tempa czy rejestrów głosów i ich spe­ cyficznych barw. Innymi słowy chodzi o to, aby wyjaśnić w jakim stopniu utrwalone geograficznie występowanie określonych cech wykonawczych interpretować historycznie jako przejęcie określonych tradycji kulturo­ wych, czy też poprzez fakt odkrycia zasięgu osiedlania się populacji o określonych normach percepcyjnyeh i nawykach, a w jakim tłumaczyć je innymi względami, na przykład ekologicznymi. Warto również wyjaśnić, w jakim stopniu uchwytne — najlepiej z perspektywy cech wykonaw­ czych — właściwości stylu narodowego są zjawiskiem kulturowym, a w ja­ k i m etnopsychicznym; to znaczy, jak dalece je tłumaczyć jako konsek­ wencję wytworzenia się na określonym obszarze i u określonej grupy ludzi współżyjących ze sobą przez długi okres utrwalonych norm i nawyków percepcyjnyeh, a w jakim stopniu genetycznie utrwaloną tradycją. Co więcej warto również ustalić stopień trwałości i zmienności tych właśnie zjawisk i stopień ich zależności od danych środowiskowych i społeczno-historycznych. Jak bowiem wiadomo z badań nad emigrantami, właści­ wości stylu narodowego, uchwytnego szczególnie poprzez cechy wyko­ nawcze, często u nich przeobrażają się w sposób zasadniczy ulegając przystosowaniom do norm obowiązujących w nowym środowisku, pod­ czas gdy cechy morfologiczne nadal pozostają i często pełnią w tej zbio­ rowości podstawowe funkcje identyfikacyjne. Wydaje się, iż przypuszczać wolno, że cechy wykonawcze są wskaźnikiem autentyzmu i żywotności tradycji, podczas gdy cechy morfologiczne znajdujemy jeszcze wówczas, gdy tradycja ulega redukcji i stąd ich już od dawna stwierdzona przy­ datność do badań genetycznych . 3 * Jakkolwiek trudno zaprzeczyć, iż w materiale bardzo archaicznym w ł a ś n i e cechy wykonawcze zachowują się trwale; zob. В. B a r t o k , A. L o r d , Serbo-Croatibn Folk Songs, Nowy Jork 1951. �116 ANNA CZEKANOWSKA-KUKLIŃSKA Na konkretnym etapie badań wydaje się, że możemy być w znacz­ nym stopniu świadomi możliwości metodycznych naszego warsztatu. Nie oczekujemy zbyt wiele, ani też nie zadowalamy się zbyt szybko. Chodzi dziś głównie o bliższe poznanie badanych zjawisk i ich prawidłowości z uwzględnieniem ich relacji do innych zjawisk, we wzajemnych od­ działywaniach mając na celu nie tylko uzupełnienie, ale przede wszystkim uściślenie i skonkretyzowanie postępowań interpretacyjnych, które do tej pory przy wnioskowaniu tak genetycznym, jak i funkcjonalnym miały charakter wysoce hipotetyczny. Bezpośrednim przejawem tego typu nasta­ wienia metodologicznego jest konwencja rozkładania toku interpretacji na etapy w zależności od uwzględnianych kolejno perspektyw badania. Tak więc rozpatrywanie oddziaływań czynników najbardziej zewnętrz­ nych — struktury społeczno-historycznej należy rozważać poprzez efekty bezpośrednich u w a r u n k o w a ń funkcjonalnych, determinowanych w znacz­ nym stopniu przez dane percepcyjne jako najściślej związane ze struk­ t u r ą wewnętrzną badanego zjawiska, ją determinujące i przez nią normo­ wane. Nie zmienia to rzecz prosta faktu, że w odniesieniu do zjawisk przekazanych spuścizną z bardzo odległych okresów podstawowych po­ zostaje badanie korelacji właściwości struktury zewnętrznej i cech mor­ fologicznych. Badanie to jednak musi zostać uzupełnione wnioskami umożliwiającymi pewny zakres dynamizacji, przy jednoczesnej świado­ mości przeobrażeń cech funkcjonalnych i percepcyjnych odnoszonych dziś do prawidłowości psychologicznych człowieka współczesnego. Anna Czekanowska-Kuklińska DIFFICULTIES OF A UNIFIED INTERPRETATION OF T H E RESULTS OF STUDIES O F M O R P H O L O G I C A L AND F U N C T I O N A L C H A R A C T E R I S T I C S Summary There are difficulties in mutual application of results obtained via different methodological approaches (comparative — morphological and functional — struc­ tural). These difficulties are especially evident in the contradiction between induc­ tively motivated comprehensive approach to the empirical material (morphologi­ cal comparative) and deductively motivated selection of the preferences (functio­ nal — structural). Furthermore the autonomy in the treat ment of the material and its syntax is characteristic for morphologico-comparative methods. In the last years there is a tendency to supplement and confront the conclu­ sions obtained via the different methods. It can be observed an evident tendency to analyse the better documented morphologic features in the functional context and the attempts to grasp a coefficient of their changeability. Translated by Anna Czekanowska-Kuklińska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c91eae7b675a2d165f0a7b55b080c7c1.pdf 8fd5d28c696f96b6efe8d947db86742a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5577 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5186 Title A name given to the resource Trup i estetyka / Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne;s. 53-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chodacz, Weronika Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Weronika I I I I | C h O d a CZ > studentka etnologii UJ. Interesuje się estetycznymi aspektami fotografii i jej recepcją przez nieprofesjonalistów, sztuką współczesną, zagadnieniami kiczu s t y k ó w kultur/ typu ludowego z dyskursem sztuki wysokiej. W s p ó ł p r a c o w a ł a przy przekładzie książki Tima Danta Kultura materialna w rzeczywistości społecznej. Jest fotoedytorem „Barbarzyńcy". U n w 19 8 4 n Trup i estetyka Na World Press Photo spojrzeń kilka To dziś modne, wdzięczne, ładne, Co zabójcze, co szkaradne A. Fredro, Zemsta W orld Press Photo to holenderska funda­ cja, która ma na celu promocję profe­ sjonalnej fotografii prasowej. Od 1955 roku w Amsterdamie zbiera się jury i wybiera najlepszą fotografię reporterską poprzedniego roku, kierując się kryteriami związanymi nie tylko z estetyką, ale też wagą przedstawianych wydarzeń . Zwycięskie zdjęcia jadą do 45 kra­ jów świata, gdzie oglądają je prawie dwa milio­ ny zwiedzających . Wystawa w Polsce każdego 1 2 1 Michelle McNally, przewodnicząca jury, po ogłoszeniu roku wzbudza kontrowersje, a prezentowane na niej zdjęcia są uznawane za drastyczne i brutal­ ne. Zamierzam zająć się fenomenem wystawy World Press Photo, która w Polsce cieszy się znaczną popularnością, a konkretnie skupić się na fotografiach uznanych za reporterskie zdjęcia roku i reakcjach, jakie wywołują one u większo­ ści odbiorców oraz dziennikarzy. Bogusław Sułkowski wskazuje na fakt, że aparat fotograficzny został wynaleziony w tym 3 by zechciał dowiedzieć się czegoś więcej na temat historii najlepszych zdjęć roku 2006 mówiła, co składa się ze zdjęcia. Przede wszystkim jednak fotografia ta powinna na wybitną fotografię prasową: „Powinna stanowić być prawdziwa. Właśnie owa prawdziwość powoduje, wartość historyczną - przedstawiać określone iż zdjęcie wybitne wyróżnia się na tle innych". I . Torbicka, zdarzenie w określonym miejscu i czasie. Powinna Najlepsze zdjęcia zawierać aspekt socjologiczny - tłumaczyć ludzkie 27.04.2007, s. 20. świata, zachowania i wzajemne relacje. Powinna mieć wydźwięk 2 psychologiczny i emocjonalny i powodować, że widz 30.12.2007. nie pozostanie obojętny. Powinna wreszcie mieć 3 walor estetyczny, wciągać widza, skłaniać go ku temu, worldpressphoto.org. W) PD08 BARBARZYŃCA „Gazeta Wyborcza", Poznań, About World Press Photo, www.worldpressphoto.org, Wszystkie fotografie można obejrzeć na stronie www. �Weronika Chodacz 54 samym roku co rewolwer Colt (1830). „Odtąd broń i dokumentowanie zbrodni, wojna i media wizualne będą nierozdzielne, współobecne" . Zdjęć wykonanych w czasie wojny na World Press Photo jest bardzo wiele. Co prawda pierw­ sze fotografie z lat 50. dotyczą lżejszych tematów, takich jak sport - fundacja najwyraźniej kiero­ wała się początkowo innymi kryteriami - jednak od lat 60. na trywialność nie ma j u ż miejsca, a fo­ tografie z kolejnych edycji wystawy przedstawia­ ją najbardziej dramatyczne problemy ludzkości. Na 49 zdjęć-laureatów konkursu World Press Photo tylko 13 pochodzi z krajów zamożnych, takich jak Stany Zjednoczone, Japonia czy pań­ stwa Europy Zachodniej. Reszta fotografii zo­ stała wykonana na obszarach Trzeciego Świata, Europy Wschodniej i ZSRR. Jeśliby się odwołać do medialnego rozumienia geografii, jakie pro— ponuie Paul Virilio raczei te strefy do których docieraia telemedia należałoby uznać za glo­ balne /społeczności' lokalne znaiduia sie ooza obszarem ich oddziaływania) . Z tej perspektywy trzeba by przyjąć inne proporcje i przewarto¬ mieisca tradvcvinie według 7 mnowoienne™ podziału umieszczane w Trzecim Świecie Ł nie spełnia skutecznie swojej roli wskazywania istotnych problemów społecznych w państwach zapomnianych. Zdarzają się jednak zdjęcia ofiar głodu i suszy z Afryki (np. fotografia z Nigerii z 1974, Ugandy z 1980 czy Somalii z 1992 roku) lub ubogich emigrantów w USA (fotografia roku 2000), które wyrastają poza bieżące medialne zainteresowania. Polski fotograf Tomasz Tomaszewski, dwu­ krotny członek jury fundacji, w taki sposób wyraża się o wystawie: „World Press Photo jest bodajże jedyną fotograficzną dokumentacją naszego świa­ ta. Ja patrzę na te zdjęcia w kategoriach pewnego historycznego zapisu czy pamiętnika, który my możemy w skondensowanej formie obejrzeć. To jest zapis tego, co było istotne w danym roku. Mo­ żemy się z tym nie zgodzić, może nam się wyda­ wać, że świat nie był taki zły, ale jeśli pomyślicie państwo, ile osób zostało zabitych w bezsensow­ nych wojnach minionego roku, ile dzieci zginęło z głodu, to nie sądzę, by ilość zdjęć pokazujących ten problem była przesadzona" . Obronny ton wy­ powiedzi Tomaszewskiego odnosi się do licznych głosów sprzeciwu, które wzbudza World Press Photo. Wnoszą je głównie specjaliści w dziedzinie fotografii. Krytyk sztuki Urszula Czartoryska tak kie WVDOW13.Q3. SIC O WVSÜ3.W1C* 4 5 ściować Doiecia centrów i Deryferii Donieważ i a k Wietnam i Irak^ w k t ó r y c h n r o w a n z a woienne działania woiska Jednoczonych ON7 czy Stanów n a l e z a do ścisłych ś w i a t o w y c h c e n t r ó w imi ieeduiiaa li ni iyycchn z a i n t e r e s o w a ń , iN^ a ti u o imi ni aa s ti noza ta sfera c z ę s t o z n a i r l n i a sie nhocrie i n i e i s t o t ne . n o t r . n o ś r i n . ń . t w Z . r h o H n i to właśnie J m o T n 7 h v 3 ^ uwagę na tycn amycn tematacn, na Ktorycn SKU- 4 B. Sułkowski, Przemoc i pornografia śmierci jahp przynęty medialne, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2006, s. 12. 7 Z roku rok okrutnieisze zdiecia uzyskuia naerody. Nagradza się zdjęcia «dzieci wojny» albo kobiety-narkomanki lecz nawet to iuż nie wystarcza — naeradza sie wiec zdiecie orzedstawiaiace śmierć alkoholika na śmietnisku i śmierć boksera na ringu" Przedstawianie śmierci było obecne w fo­ tografii od początku. Hippolyte Bayard, jeden z jej wynalazców, uwieczniał na zdjęciach swoje wizerunki wykreowane na topielca. Fotografia 8 7 Z. Tomaszczuk, Łowcy obrazów. Szkice z historii fotografii, Centrum Animacji Kultury, Warszawa 1998, s. 63. 5 P. Virilio, Bomba informacyjna, Sic!, Warszawa 2006, s. 15. 8 6 N . Chomsky, Rok 501. Podbój teoretyczne, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2005, s. 224. trwa, PWN, Warszawa- U . Czartoryska, Fotografia - mowa ludzka. Perspektywy Poznań 1999, s. 149. BARBARZYŃCA PDQ8 �Trup i estetyka 55 skiej walki o niepodległość. „Fascynacja widowiskiem przemocy, okrucieństwa i śmierci jest w kulturze najtrwalsza. Spektakle przemocy zawsze znajdują widzów, one mają moc przyciągania, która wyrasta z potężnych, tajemni­ czych źródeł natury człowieka" , pisze Bogusław Sułkowski. Autor wskazu­ je również, że współczesne oglądanie scen przemocy ma więcej wspólnego ze starożytną fascynacją śmiercią gladiato­ rów niż średniowiecznymi publicznymi egzekucjami, podczas których przynaj­ mniej dokonywała się sprawiedliwość. Współczesne oglądanie scen przemo¬ cy jest „bezinteresowne" . Wypowie­ dzi widzów komentujących wystawę zdają się temu twierdzeniu przeczyć. Lecz przed przyi rżeniem sie komen­ tarzom warto sprawdzić, czy zdjęcia prezentowane na World Press Photo na przestrzeni lat rzeczywiście sa tak drastyczne. 9 10 HIPPOLYTE BAYARD, AUTOPORTRET TOPIELCA, 1840 R. Roberta Capy Śmierć republikańskiego żołnierza z 1936 roku obiegła cały świat. Trzeba jednak pa­ miętać, że również przed narodzeniem fotografii ludzie emocjonowali się scenami przemocy, by wymienić walki gladiatorów w Rzymie czy śre­ dniowieczne obrazy przedstawiające męczenni­ ków Za pierwszego reportażystę można by uznać Francisca de Goyę, który w cyklu Okropności wojny dosłownie przedstawił sceny z hiszpań­ 9 10 B. Sułkowski, op.cit., s. 5. Ibid., s. 8. W) PD08 BARBARZYŃCA W określeniu ich brutalności posłużę się kryteriami, które Sułkowski zasto­ sował do badania przekazu telewizyj­ nego. Uznał on za przejawy przemocy wszystkie ujęcia, które obejmują: użycie broni oraz grożenie bronią, widok ofiary i krwi, zwłoki, a także katastrofy, wypad­ ki i inne naturalne kataklizmy. Obrazy broni, która nie jest w użyciu, są raczej uniknię­ ciem pokazywania przemocy, rodzajem peryfrazy, do scen brutalnych więc ich się nie zalicza . W przypadku World Press Photo osobno wyróżniłam te ujęcia, które nie przedstawiają ofiar we krwi, ale silne uczucia strachu bądź żalu na twarzach portretowanych, ponieważ niosą z sobą znaczny ładunek emocjonalny (np. znane zdjęcie dzie­ ci uciekających przed napalmem z 1972 roku). 11 11 Ibid, s. 105-106. �Weronika Chodacz 56 Na 49 zwycięskich fotografii - tyle razy od 1955 roku odbył się konkurs - zdjęć przedstawiających bezpośrednio przemoc jest 18 (w tym też bardzo brutalnych, jaksamospalenie buddyjskiego mni­ cha z 1963 czy egzekucja partyzanta w Wietnamie z 1968 roku). Bezpośrednio nie pokazuje przemo­ cy 17 fotografii - nie pochodzą one z krajów, gdzie toczyły się działania zbrojne, lub z samego obrazu nie wynika, że sfotografowane postacie to ofiary agresji (jak w przypadku zdjęcia czeczeńskiego chłopca z 1995 roku). Dodatkowo 14 zdjęć, mimo że nie przedstawia agresji, niesie z sobą silny ła­ dunek emocjonalny. Stosunek zdjęć wyrażających jedynie emocje i nieprzedstawiających przemocy w ogóle do fotografii brutalnych to 3 do 2. Na­ tomiast jeśli podsumować zdjęcia z wszystkich kategorii prezentowanych na wystawie w 2006 roku (nie iak poprzednio tylko zdiecia roku) to fotografii obrazujących przemoc bezpośrednio iest fedna trzecia lednak to obrazy brutalne naibardziei zapadaia w pamięć Wystarczy by dra­ stycznych zdieć była niewielka cześć aby człowiek zapamiętał wystawę jako wstrząsającą Przy klasyfikacji nie zostały wzięte pod uwa­ gę opisy fotografii, bez których wiele zdjęć repor­ terskich traci sens. Walter Benjamin twierdzi, że bez podpisu „wszelka fotograficzna konstrukcja byłaby skazana na przypadkowość" . Zdjęcia z World Press Photo doskonale ilustrują tę tezę. Widać to na przykładzie fotografii z 1992 roku, która przedstawia kobietę niosącą zwłoki dziec­ ka. Jej spokojny wyraz twarzy, szerokie centralne kadrowanie i krajobraz uchwycony w tle dają złudzenie spokoju. Zawiniątko, które trzyma, również nie wskazuje na to, że wewnątrz jest martwe dziecko. Dopiero opis uzmysławia dra­ mat ofiar głodu w Somalii. Bardziej wyraźny 12 12 W Benjamin, Mata historia fotografii, [w:] idem, Anioł historii, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1996, s. 124. 13 W Benjamin, Twórca jako wytwórca, [w:] idem,Anioł historii, op.cit.,s. 174. 14 R. Barthes, Światło przykład to ofiara wybuchu wulkanu w Kolum­ bii z 1985 roku. Samo zdjęcie przedstawia spo­ kojne dziecko, dopiero opis uświadamia nam, że sfotografowana dziewczynka umarła pod gru­ zami. Według Waltera Benjamina do robienia zdjęć powinni się zabrać pisarze, ponieważ tylko słowo jest w stanie uratować współczesną, nasta­ wioną na konsumpcję, fotografię masową . Zdjęcia przedstawiające przemoc bezpośred­ nio Roland Barthes porównuje z pornografią . Według niego fotografiom tym często brakuje punctum, które przełamałoby jednolite studium zdjęcia, czegoś, co „wybiega ze sceny jak strzała i przeszywa mnie" . „Punctum jakiegoś zdjęcia to przypadek, który w tym zdjęciu celuje we mnie (ale też uderza mnie, uciska)" . Rolę punctum w wielu fotografiach World Press Photo para­ doksalnie może realizować napis, czyli element zewnętrzny wobec zdjęcia. W niektórych foto­ grafiach to on właśnie najbardziej uderza widza, kieruje uwagę na określoną rzecz. Zygmunt Bauman proponuje przeformułowanie kartezjańskiego cogito na „krzyczę, więc jestem". Taki charakter mają współczesne me­ dia. „Uwagę publiczną, chronicznie przytępioną i zblazowaną przez atrakcje coraz to liczniej­ sze, krzykliwsze i coraz bardziej niesamowite, przyciągnąć mogą tylko zdarzenia szokujące, i to szokujące bardziej n i ż wstrząsy wczoraj­ sze. Jeśli zatem o pożądaną siłę wstrząsu idzie, działa niejako tendencja jednoznacznie i upar­ cie z w y ż k o w a " . Zdjęcia World Press Photo nie potwierdzają tej tendencji. Zataczają raczej pewien krąg, od twórczych zdjęć poruszających różnorodną tematykę po coraz bardziej drastycz­ ne (ich brutalność staje się największa w czasie wojny w Wietnamie w latach 60. oraz później, 13 14 15 16 17 15 16 17 Ibid., s. 47. Ibid. Z. Bauman, Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesnosci, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń obrazu. Uwagi o fotografii, KR, 1995, s. 62. Warszawa 1996, s. 72. BARBARZYŃCA PD08 �Trup i estetyka 57 w latach 80.), po czym znowu w latach 90. stają się coraz bardziej artystyczne i mniej dosłowne. Większość fotografii (30) jest czarno-biała. Może to wydawać się zaskakujące, ponieważ zdjęcia dokumentalne są tradycyjnie kojarzone z barwą. Czerń i biel cechuje natomiast fotografię arty­ styczną. Zdjęcie w skali szarości nie rozprasza uwagi widza na niepotrzebne detale, pozwala skoncentrować się na formie. World Press Photo oprócz reportażu ma również ambicje formalne. Między innymi to właśnie zarzucają fotografiom przeciwnicy konkursu. Na portalu internetowym Widelec.org za­ mieszczono wszystkie zdjęcia, które wygrały konkurs od 1955 roku. Poniżej zaczęły pojawiać się komentarze użytkowników. Na 81 postów tyl­ ko jedna osoba wyraziła się o brutalnej fotografii jednoznacznie pozytywnie. Większość (60 ko­ mentarzy) zwraca uwagę na cierpienie przed­ stawione na zdjęciach. Jedną czwartą wszystkich postów stanowią emocjonalne opinie o brutalno­ ści fotografii: „Potworna szara rzeczywistość...", „przerażające", „straszne, ale prawdziwe..." . Według Baumana cechą moralności ponowoczesnej jest przeniesienie wartościowania z etyki na estetykę, niechęć do podejmowania odpowie­ dzialności do czynnego bądź emocjonalne­ go zaangażowania . Sułkowski natomiast pisze o dzisiejszym odchodzeniu od etyki przy ocenie obrazów: „Tradycyjnie dla człowieka pierwotną odniesienia było wartościowanie moralne współcześnie uczvmv sie z mediów p r z y d a d a ć światu bez odniesień do tei pierwotne ramy analizuiemy techniczne aspekty przedstawienia lub po prostu gapimy się na zagęszczony stru18 19 18 www.widelec.org/world_press_ photo_1955_2006,id,966.html, 30.12.2007. We wszystkich cytatach z Internetu poprawiono ortografię. mień wypadków, nieszczęść, katastrof, ofiar i ich katów" . Jednakże do widzów World Press Pho­ to nie odnosi się ponowoczesna adiaforyzacja. Tylko pięć komentarzy na Widelec.org zwraca uwagę na walory estetyczne zdjęć, z czego trzy podkreślają jednocześnie przykre uczucia zwią­ zane z ich oglądaniem, a jeden docenia umie­ jętności fotografów. W Internecie pojawiają się wypowiedzi podkreślające fakt, że na fotografii cierpienia nie można oceniać z punktu widze­ nia estetyki: „To hipokryzja i tylko hipokryzja. Pomyśleć, że takie zdjęcia miałabym jeszcze oceniać na podstawie kryteriów typu «dobrze naświetlone*. Brr" ; „Nie lubię tego konkursu. Zdjęcia są wstrząsające, niektóre bardzo dobre, ale żerują na czyimś życiu. Na miejscu fotogra­ fa nie robiłabym zdjęcia, tylko bym pomogła, cokolwiek zrobiła. Za kasę ludzie są zdolni do wszystkieeo" W przypadku powyższych wy­ powiedzi me można mówić o baumanowskim mezaaneazowaniu Obrazy cierpienia oprócz silnych emocii wywołuia u internautów rów nież cheć działania przynaimmei na poziomie deklaratywnym oraz refleks e na tematniespra wiedliwości w świecie i własnej sytuacji (takich wypowiedzi iestSS") Fstetvzacia natomiast może noiawićsietvlkowzestaw,eniuzetvka- Zdiecia piękne, a zarazem straszne i smutne" ." 20 21 22 23 Twórcy drastycznych komunikatów medial­ nych wyjaśniają ich charakter intencją wpły­ nięcia na opinię publiczną, ponieważ obraz ma większą moc oddziaływania niż słowo. Sułkow­ ski natomiast pisze, że „zbrodnia, wojna i ludo­ bójstwo zawsze są na świecie i zawsze istnieje misja telewizji do pokazywania rzeczy godnych podzielone. Troje z siedmiu użytkowników docenia formalne walory World Press Photo, innych troje natomiast ma wątpliwości etyczne co do przedstawiania 19 Z. Bauman, op.cit., s. 58. cierpienia na zdjęciach. 2 0 B. Sulkowski, op.cit., s. 16. 22 21 World Press Photo, www.biblionetka.pl/art. photo_1955_2006,id,966.html, 30.12.2007. asp?kom = tak&oid = -l&aid = 53086, 30.12.2007. Na Biblionetka.pl opinie są bardziej rozbudowane, a zdania {]{){]) P D 0 8 BARBARZYŃCA 23 www.widelec.org/world_press_ Ibid. �Weronika Chodacz 58 interwencji i potępienia. Na widza siedzącego na kanapie we względnie bezpiecznej części Euro­ py przerzuca się odpowiedzialność za losy świa­ ta, a on tego nie zauważa, on sądzi, że pokazuje mu się po prostu rzeczy interesujące, a nawet ekscytujące" . W przypadku World Press Pho­ to nie jest tak do końca. Przedstawiane obrazy rzeczywiście mogą wzbudzać zainteresowanie, ale zawsze towarzyszą mu intensywne uczucia, a nawet poczucie pewnej powinności: „To strasz­ ne, przerażające. To cierpienie, ból śmierć... za bardzo w oczy kole. Ja wiem, że takie rzeczy na świecie istnieją, ale tak rzadko o nich myślę... bo jestem bezradna. Co mogę zrobić... nic. Było, jest i będzie źle"; „To jest tak straszne i tak okrutne, że aż brak słów, łzy same zbierają się w oczach. Nie rozumiem, jak możemy żyć sobie tak nor¬ malnie ciesząc sie iakimiś drobnymi przyiemnościami dnia codziennego, gdy współcześnie dzieją się takie rzeczy, to okrutne" . Umberto Eco Z Historii brzydoty zwraca uwa£fe na. to ze Diekno oodleea ocenie niezaaneażowanei 'na tomiast brzydota iest wstrzasaiaca Podczas dv Diekno ooisuiemy takimi synonimami iak har moniine ładne oełne wdzięku synonimy brzy doty zwykle maia związek z reakcia nolepaiaca na niesmaku ieśli nie głębokim obrzydzeni,, wstręcie czy odrazie Brzydkie iest iednorześnie odnyrhaiare nienrzyiemne nrzeraza,ace nik czemne, niepokojące straszne, obrzydliwe . 24 25 ff 26 Jeden z internautów podpisujący się nickiem Mędrzecldiota zwrócił u w a g ę na szczególne walory estetyczne zdjęcia z 1984 roku przed­ stawiającego zwłoki i jednocześnie jako jedyny 24 25 B. Sułkowski, op.cit., s. 68. www.widelec.org/world_press_ photo_1955_2006,id,966.html, 30.12.2007. 26 27 U . Eco, Historia brzydoty, Rebis, Poznań 2007, s. 16. www.widelec.org/world_press_ photo_1955_2006,id,966.html, 30.12.2007. 28 O przywracaniu porządku w toku interakcji: H . Blumer, Społeczeństwo ja\o symboliczna interakcja, wyraził się na temat fotografii jednoznacznie po­ zytywnie: „Kozackie zdjęcie, najlepsze, odkopa­ na twarz dzieciaka, trzasnę ją sobie na pulpit" . Opinia ta wywołała oburzenie. Internauci od razu przystąpili do odbudowywania zaburzone­ go systemu wartości (pięć postów) . Przywołując do porządku Mędrcaldiotę, niektórzy odwołali się nawet do gróźb: „Szkoda, Mędrczeldioto, że ja nie mogę trzasnąć Cię w ten pusty łeb. Ale cóż, są ludzie i ludziska. Straszne zdjęcia...". Inni człowiekowi, który stawia walory estetyczne ponad moralnością, odmówili człowieczeństwa: „Brak ci oczywistych, ludzkich odruchów" . Zło nie może być piękne, nie można się nim zachwycać. Koncepcja łącząca dobro i piękno (gr. KaXoKaya0ia) istnieje j u ż od starożytności i tkwi w umysłach ludzi do dziś. Eco, opisując pierwszą Estetyk? brzydoty Karla Rosenkranza z 1852 roku, wskazuje na analogię między brzy­ dotą i złem moralnym - „tak jak zło i grzech stoją w opozycji do dobra, będąc jego piekłem, tak brzydota stanowi «piekło piękna»" . Estetyzacja przemocy jednak nie jest niczym nowym. Według Sułkowskiego jednym ze starożytnych jej przejawów są żywe pochodnie Nerona, które przed podpaleniem zostały ozdobione, a pło­ nęły przy dźwiękach muzyki . Historyk sztuki może więc, jak Czartoryska, uznać estetyzację cierpienia najwyżej za przejaw złego smaku, w postrzeganiu potocznym natomiast takie dzia¬ łania wzbudzają najwyższe oburzenie. Czło¬ wiek który fascynuie sie ohyda musi być zły edyz'brzydota wiąże sie ze złem Zarzucanie fotografom estetyzacji cierpienia me pojawiło się 27 28 29 30 31 w socjologii współczesnej, red. E. Mokrzycki, Warszawa 1984, s. 71-87; H . Garfinkel, AspeĄty problemu potocznej wiedzy o strukturach społecznych, [w:] Fenomenologia i socjologia, red. Z. Krasnodębski, P W N , Warszawa 1989, s. 324-342. 29 Ibid. 3 0 U . Eco, op.cit., s. 16. 3 1 B. Sułkowski, op.cit., s. 6. [w:] Kryzys i schizma. Antyscjentystyczne tendencje BARBARZYŃCA PD08 �59 Trup i estetyka w r a z z p o w s t a n i e m f u n d a c j i W o r l d Press P h o t o . K r y t y k o w a n o za t o j u ż fotografie gospodarczej depresji w Stanach Z j e d n o c z o n y c h Dorothei Lange . Pisał też o t y m Walter B e n j a m i n . 3 2 3 3 Z a w y k o r z y s t y w a n i e c i e r p i e n i a k r y t y k u j e się również media informacyjne. Czartoryska p i ­ sze o W o r l d Press P h o t o : „ T a k i n i e jest ś w i a t , t a k a jest t y l k o f o t o g r a f i a p r a s o w a o k r e ś l o n e g o r o d z a j u " . T e n z a r z u t m o ż n a raczej o d n i e ś ć d o 3 4 t e l e m e d i ó w , które k r e u j ą f a ł s z y w ą w i z j ę w r o g i e j r z e c z y w i s t o ś c i . S u ł k o w s k i p r z y t a c z a statystyki r e ­ alnej p r z e s t ę p c z o ś c i , z g o d n i e z k t ó r y m i n a 100% przestępstw 0,1% t o morderstwa, 0,8% gwałty seksualne, 3,5% r a b u n k i , 7,8% n a p a ś c i p e r s o n a l ­ ne n a t o m i a s t z d e c y d o w a n a w i ę k s z o ś ć 77 8 % t o w ł a m a n i a i k r a d z i e ż e . P o t r z e b a sensacji w pro¬ g r a m a c h i n f o r m a c y j n y c h d o k ł a d n i e o d w r a c a te proporcje: 87% wydarzeń w n i c h przedstawia­ n y c h dotyczy przestępczości z u ż y c i e m przemocy f i z y c z n e j . W świetle t y c h statystyk t r u d n o jest 35 z a p r z e c z y ć m a n i p u l a c j i w m e d i a c h . M o ż e dlatego k o m e n t a t o r z y prasowi szczególnie jej świadomi starają się z w r a c a ć wystawy nodkreślaiaciefmeiednoznaczność^cze- JraczeinierobiaDrzecietniwidzowiewyrazaiacy Przeważnie i e d n o s t r o n n e W e m o c i o n a l n e opinie a r t y k u ł a c h o W o r l d Press P h o t o w G a z e c i e W y b o r c z a " niektórzy dziennikarze koncentruia sie i e d y n i e n a b r u t a l n o ś c i p r e z e n t o w a n y c h foto Jani 3 6 n a t o m i a s t cześć k o m u n i k a t ó w m e d i a l n y c h c h a r a k t e r v z u i e sie n e w n y m s c h e m a t e m I c h a„ t o r z y nainierw zwraraia nwaoe na d r a s t y c z n o ś ć i d o s ł o w n o ś ć f o t o g r a f i i , ale p o t e m , j a k b y trochę 32 B. Brauchirsch, Mała historia fotografii, Cyklady, Na temat albumu Świat jest piękny 37 38 3 6 K. Kenig, Najlepsze smutne zdjęcia, „Gazeta Wyborcza", Warszawa, 11.02.2006, s. 10; Krew, łzy, upodlenie, „Gazeta Warszawa 2004, s. 29. 3 3 na siłę, poszukują w wystawie też pozytywnych aspektów, powołując się zwykle na zdjęcia z ka­ tegorii nauka i sport . Taki opis pozwala uniknąć kreowania jednolitej wizji świata. „Codziennie otaczają nas przerażające obrazy. Widzimy zdjęcia ludów, których dzieci, wyglą­ dające jak szkieleciki z nabrzmiałymi brzucha­ mi, umierają z głodu, krajów, w których kobiety są gwałcone przez najeźdźców, i innych, w któ­ rych ludzie są torturowani, tak jak wciąż stają nam przed oczami dawne obrazy innych żyjących szkieletów, wchodzących do komór gazowych. Widzimy członki ciał rozrzucone na skutek wysa­ dzenia w powietrze drapacza chmur lub samolotu w locie i żyjemy w strachu, że nas też to może spotkać. Wszyscy wiedzą, że jest to brzydkie nie tylko w sensie moralnym, ale również fizycznym - ponieważ wzbudza niesmak, strach, odrazę niezależnie od tego że owe obrazy budzą litość gniew chęć przeciwstawienia się solidarność na­ wet jeśli akceptuje się je z fatalizmem kogoi kto wierzy że życie iest opowieścią idioty pełna krzy¬ ku i zamieszania. Żadna świadomość relatywizmu walorów estetycznych nie wyeliminuje faktu że w tych przypadkach rozpoznaiemy bez wątpienia brzydotę i nie iesteśmy w stanie przekształcić iei w coś przyiemne™" Na podstawie ooinii na temat Worlu Press Photo do słów Eco można do­ powiedzieć wiecei Nie tvlko nie iesteśmy w sta nie ale za wszelka cene nie chcemy przekształcać obrazów ciemienia w coś nrzyiemnelo Fenomen reakrii na wystawę zanrzecza istnieniu chłodne, postawy ponowoczesnego obserwatora Renger-Patscha Wyborcza", Gdańsk, 8.12.2000, s. 13. M . Niemczyńska, Dziwny jest ten świat, „Gazeta wyraził się następująco: „Nawet obraz nędzy dzięki 3 7 modnemu, perfekcyjnemu ujęciu udało się jej [fotografii] Wyborcza", Kraków, 21.09.2007, s. 9; A. Bugajska, Dwie uczynić przedmiotem konsumpcji", W Benjamin, strony świata. jako wytwórca, Wrażliwość i oko, „Gazeta Wyborcza", Kraków, 27.02.2003, s. 6; Ten nasz świat, Stołeczna", Warszawa, 17.12.1999, s. 1. s. 173. 3 4 U . Czartoryska, op.cit., s. 225. 3 5 B. Sułkowski, op.cit., s. 66. {]{){]) P D 0 8 Twórca [w:] idem, Anioł historii, Poznań 1996, BARBARZYŃCA 38 U . Eco, op.cit., s. 431,436. „Gazeta � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4f44933cbf7ed1c70ffcfe7069193970.jpg f1b18357f28530b1e3c423b041a2ad6f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Trzej chłopcy prezentujący włok do połowu ryb / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Górki (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia włok - narzędzie sieciowe do połowu ryb Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_27.26.III_F.5.15.1_01 Górki narzędzia i urządzenia rybackie okolice Grójca rybołówstwo włók https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8ec8dd2e9eb2122f0b20bf814f29b8fa.jpg c8f6fa41afa7385ece8db3d2458ca6d4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Trzy łodzie rybackie nad jeziorem Jegliniec / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia zacumowane przy brzegu łodzie rybackie płaskodenne Uwaga: zdjęcie z usterką techniczną Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_K.5.1.2_01 Jegliniec łódź okolice Sejn Podlasie szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d36cf1155e47e487bc15819a1fa76e4.pdf 87843269cced8d9f5b900d7d9fb11f67 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2713 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2524 Title A name given to the resource Trzy miesiące w fitness-klubie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.153-155 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rakowski, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Trzy miesiące w fitness-klubie Historia Ładu, jego Choroby i Nieznanego 1 Tomasz Rakowski Siłownie, fitness przeznaczone są dla każdego. Moda bu­ dowania ciała we wszelkich kierunkach zasięgiem swym obejmuje niezmierzone przestrzenie współczesnego świata. Na stałe zagnieżdżona w czasopismach, w wynaturzonych naukach sportowych uczelni, w siatce klubów body-buildingu zadaje nam życie pełne energicznych poczynań i zdycyplinowanej pogoni za coraz trudniejszymi (ale mającymi być osiągalnymi i dającymi coraz większą satysfakcję) celami. Do mojego fitness-klubu może przyjść każdy, spotykam więc zwykłych ludzi, urzędników, kobiety w średnim wieku, które ćwiczą wraz ze swoimi dziećmi, najróżniejszych „byków" i „kafarów" o mętnym spojrzeniu, studentów wszelkiej maści i profesjonalistów o trójkątnych sylwetkach. Kiedy przychodzę, poprzez zdjęcia prężących się muskułów, porozkładane czasopisma i ścienne fotosy migocze nie­ ustępliwie ideał ciała Renesansu. Dawno temu pitagorejczycy poszukiwali odpowiedniości między liczbami, geomet­ rycznymi figurami i ich transformacją - chcieli w ten sposób znaleźć ogólną proporcję świata, proporcję, którą posługiwał się Stwórca. Ciało człowieka było tekstem takiej odpowie­ dniości, poszukiwali jej alchemicy, lekarze i architekci. Witruwiusz pisząc „O architekturze ksiąg dziesięć" myślał o za­ warciu w budowli proporcjonalnej harmonii ciała, o odpowie­ dniości Makro- i Mikrokosmosu, Ładu porządkującego cały wszechświat. Z poszukiwań boskich proporcji narodził się Dawid Michała Anioła i pośrednio Mr. Olympia Joe Weidera, ojca światowego fitnessu. W dość już zakurzonym „projekcie nowoczesności" ciało ujęto w ramy całościowej modulacji, poddano ćwiczeniom porządkującym świat, nadającym po­ wszechny cel, którego obalenie było co najmniej niezrozu­ miałe. Forma uporządkowania nadana została tak, aby wszy­ stkie ciała pasowały do całości, aby były sprawne, silne i wiecznie poddane zorganizowaniu (Bauman 1995). Widzę wyraźnie oznaki upewnienia i zadowolenia u moich współto­ warzyszy ćwiczeń, którzy budują swe ciała, szukając piękna i harmonii, regularnych l i ­ nii przedramion, przepisowych krągłości barków i odpowiedniej węzłowatości łydek. Powszechny bieg ku uporządkowanemu ciału i precyzyjnie zapełnionemu kalenda­ rzowi daje poczucie sensu rzeczywistości, a właściwie nie pozwala na odczucie jego braku. Ład, porządek nowoczesny i harmo­ nia Renesansu w pewnym stopniu na stałe obecne są w fitness-klubie, podczas gdy na stronach „Muscle&Fitness" zdrowie, siła i soki witalne przepełniają cudownie spre­ parowane kulturystyczne posiłki, plażowe prezentacje umięśnionych modelek i uśmiechniętych mocarzy (jaskrawo białe zęby prawie zawsze są widoczne). 2 Każdy z nas poi się olbrzymią ilością wyobrażeń doskona­ le rozwiniętego ciała, metod treningowych, diet z odżywek i suszonych fig. W oczach mamy każdy szczegół umięśnienia, szczegóły przeobrażeń, których dokonamy. Wizerunek nasze­ go ciała zlewa się z mięśniami idoli, z mięśniami obiecanymi przez rozpisany „mikrocykl", z sylwetką widywaną w lustrze po i przed ujędrniającym treningiem, po i przed zastosowa­ niem odwadniaczy. Upodabniam moje ciało do ciała Franka Zane, ale nogi chcę mieć jak Paul Dillett. Ćwiczenia mojego brzucha widzę w obrazach ćwiczącego Doriana Yatesa, odży­ wiam się tak, jak poleca Kevin Levrone. Świat moich mięśni nie jest faktycznym stanem ciała, nie jest też umięśnieniem mistrzów, „cały system przechodzi w stan nieważkości^..) nie jest irrealny, jest symulakrem, albowiem jego gwarantem przestaje być rzeczywistość, wymiany dokonuje się we wła­ snym zakresie, w nieprzerwanym obiegu wzajemnie do siebie odsyłających referencji" (Baudrillard, 1995 s. 180). Przez półtorej godziny, na ogół dwa razy w tygodniu, wraz z przygodnymi współużytkownikami włączamy się w serie powtórzeń morderczych skurczów. Momenty przesi­ leń umykają w chwilę po zaistnieniu. Ćwiczenia odbywają się dla samych ćwiczeń, wydaje się, że efekty nie mają z ni­ mi związku, tak jak nie pamięta się serii z poprzedniego ty­ godnia. Pozostają w kręgu zmieszanych zmysłowych bodź­ ców, przydechów, chrzęstu stawów, brzęku odważników, słodkawych zapachów energizujących napojów. Dwa razy w tygodniu zatrzymuje się czas, a cel znika z pola widzenia. Absolutnej sylwetki nigdy nie osiągniemy, my tylko zapa­ miętale uprawiamy fitness. Tylko dobieramy nowych odży­ wek, porcji aminokwasów, mikrocykli na atlas i butterfly. „Wchodząc na salę z przyrządami zapominam o całym świe­ cie..." - mówi jeden z bywalców klubu, „codzienne treningi sprawiły, że każdy z nich stawał się nowym życiem..." pisze w „Muscle&Fitness" Joe Weider. Zaczynamy wiecznie od nowa, wiecznie pogrążamy się w zapamię­ tałym wysiłku. Nie istnieje przed i po, ist­ nieje tylko porcja doznań wyzwalanych przez pękające blokady bolących ramion ,,(...)w ekstazie radości umiłowanie osta­ tecznej perfekcji może rozpuścić się i znik­ nąć z widoku. Czas ciągle płynie, lecz wskazówka utonęła w nurcie. Żaden jego moment nie różni się w tej chwili od inne­ go" (Bauman 1996 s. 147). Mamy więc do czynienia z obłąkanym, schizofrenicznym działaniem, nowotworowo zmienionym i zautonomizowanym środkiem, podczas gdy cel (o ile się go pa­ mięta) porozrywał i splątał nitki wiodące do rzeczywistości. Nawet ciężar upewnie­ nia i usensowienia świata przeniósł się 153 �w zupełnie inne regiony i nie dotyczy już w tym stopniu po­ rządku, sprawności, harmonii co kiedyś. Pozostawiony sam sobie, w obawie przed „nieadekwatnością" stał się szalonym pościgiem za przyjemnością i satysfakcją, odbiorem wrażeń i walką o pozostanie do tego zdolnym za wszelką cenę (Bau­ man 1995). Kiedy przychodzę poćwiczyć, zagłębiam się w czynność, która żyje sama dla siebie. Trening, który się uprawia, ma za zadanie być maksymalny, oszałamiający, burzący wszystkie granice. Podczas gdy spinam się do ostaniego wyciśnięcia, plakaty na ścianach i stronice magazynów body-buildingu pokazują nieludzko naprężone ciała, o monstrualno-chorobliwej muskulaturze, opatrzone hasłami: „Ramiona na max", „Trening, który postawi cię na nogi", „Aby mięśnie grzbietu nie próżnowały!", czy reklamą odżywek typu Slim Max, Me­ ga Mass, Max Grain, Hard Body. Maksymalnie, hard, mega, na max - to zaklęcia, które wypełniają sobą siłownię aż po sklepienie. Znalazłem się w sytuacji powszechnego dążenia, pogrąża­ nia się w dążeniu, poszukiwaniu Czegoś, co powoli zaczyna się ukazywać. Powoli „(...) sport jako wykalkulowane marno­ trawstwo służące do ukrycia problemu, gadanina podniesiona do rangi nowotworu"( Eco 1996 s. 112) traci dla mnie swe znaczenie. To, co robimy, jest próbą zmaksymalizowania pewnej czynności. Czynności zapamiętałej, która staje w obliczu ciągle jawiących się ambiwalencji, sprzecznych doznań, dwojakich sensów i dychotomicznych obrazów świata fitnessu - zdjęcia zapełniające „Muscle&Fitness" przedstawiają ciała dławiące nas swą cielesnością, morfolo­ gią i fizjologią, ale prawie zawsze wplecione i nierozłącznie połączone są z maszynerią, tak że wydają się tylko częścią POMYŚL Wysokooktanowy treeing mięśni cmrtiriwych Jeffs Pouiitu 154 sztang i hantli. Kulturystyka nosi w sobie „sposób na życie" związany ściśle z Naturą, który jednocześnie nie jest niczym innym niż agresywną ingerencją Kultury. Rysunek sylwetki dąży ku Harmonii, ale dokonuje się na nim zabiegów jak naj­ bardziej fragmentarycznych (jeden z mistrzów fitnessu pisze 0 swych pośladkach, o które dba najbardziej i dzięki którym wygrywa). O tej dychotomiczności pisze Bauman kontynuu­ jąc rozważania nad losami współczesnego ciała - „Trzeba się uczyć, jak poddać się temu, co wyprzedza i przekracza wszel­ kie nauki (...) tresować i przymuszać ciało, by puściło sobie wodze (...) kontrolować je, by uwolniło się od kontroli ... Trzeba być w środku i na zewnątrz w tym samym czasie ..." (Bauman, 1995 s. 95) To, czego doświadczamy, to bycie zara­ zem ćwiczącym i ćwiczonym, tym, na którego się działa, 1 tym, kto działaniem swoim nadaje kształt. Siłownia, jak szybko się zorientowałem, nie jest miejscem zwykłym. Ściany wyłożone lustrami zaginają przestrzenie, zwykli ludzie obcują ze sobą nago w fizjologicznej jawności, a powszechny wysiłek pełen bólu i grymasów budują obraz Hadesu i Zaświatów. Świat kulturystyki (przywołuję jeden z poprzednich akapitów) jest ponadto zabarwiony rodzajem hiperrealności, jest światem, który „(...) poszukując prawdzi­ wej rzeczy, tworzy ostatecznie absolutny fałsz" ( Eco, 1996 s.16). Cechą takiej hiperrealności jest przywoływanie maksi­ mum, najlepszej rzeczy, tej prawdziwej rzeczy, more (są to slogany używane przez Coca-Colę, przez amerykańską tele­ wizję) (tamże). Zaczynam więc podejrzewać i poszukiwać jakiejś iskier­ ki, prześwitu, tego niezwykłego i tego, co do niezwykłości fitnessu się przyczynia. Coraz częściej skłaniam się ku idei zaistnienia w „pełny" sposób, do ujrzenia zarysów czegoś �niepojmowalnego i bezimiennego, czegoś istniejącego w obrazie klubu, co jest nieobrazowalnym. Widzę w tym za­ pamiętałym, zmaksymalizowanym działaniu proces zmian nastrojów poznawczych, proces pokrewny zdejmowaniu „na­ kładek" aparatu pojęciowego, drodze ku niedoświadczaniu. 0 idei tego, co niepojmowalne, tego, co absolutne i maksy­ malne, pisał Mikołaj z Kuzy, filozof średniowiecza - „Maksi­ mum, od którego nic większe być nie może,(...) nie jesteśmy zdolni inaczej pojąć jak tylko w sposób niepojmowalny (...) przekracza to wszelkie nasze władze intelektualne, niezdolne w swej zasadzie, drogą rozumową, pojednać przeciwieństw"(Mikołaj z Kuzy 1997 s. 34). Praca nad ciałem, sprawnością, praca zapamiętała i na max stawia nas (o czym pisałem dokładnie powyżej) w sytuacji rozszczepionej, dwu­ znacznej, pełnej nierozwiązywalnej dychotomii, aporii do­ znań. Bauman dostrzega zjawisko „postawy naraz proteo1 fikso-fobicznej - obawy, że się nigdy szczytowych przeżyć nie osiągnie (...) i zarazem strachu, że się do szczytu dotrze" (Bauman, 1995 s. 96). Mam wrażenie, iż chodzi o to, aby przetransportować się w takie miejsce (wędrówka dotyczy kategorii naszych władz poznawczych), w którym opozycje i przeciwne doznania znoszą się nawzajem, nicościują. W miejscu tym bezzasadne jest pytanie „ćwiczący czy ćwi­ czony?", ponieważ jesteśmy poza tą opozycją - „Opozycje stosują się jedynie do rzeczy dopuszczających stopnie więk­ sze i mniejsze, do Największego zaś absolutnie nie, gdyż przekracza ono wszelkie opozycje (...) Największe (...) istnie­ je w taki sposób, że jest poza wszelkimi opozycjami (...) stoi ono zarówno ponad wszelką afirmacją, jak i negacją" (Miko­ łaj z Kuzy, 1997 s. 53). Zapamiętałość fitnessu, obraz fitnessu zawarty w sloganie „Ramiona na max" jest działalnością ukierunkowaną na osią­ gnięcie stanu poredukcyjnego, stanu, w którym może zami­ gotać i zaiskrzyć się z bardzo daleka, to co Nie Jest, co Ukry­ te. Nie możemy pytać „Czy jest, czy nie jest?", ponieważ to nie-jest i zarazem nie-nie jest („jest" poza opozycją). My tyl­ ko wiemy, że to gdzieś „jest", ponieważ jak opowiadał Mistrz 3 Eckhart Bóg (Bycie) ukrył się, ale niechcący chrząknął i zdradził się ze swoim istnieniem (jest to rodzaj fortelu ma­ jącego opisać nieopisywalne). Proces zapamiętałych czynności, które należą do fitnessu (dotyczą one motywacji, nastrojów poznawczych, „świado­ mości", a pokonywane ciało temu towarzyszy) wydają się ścieżkami, które chcą być zbieżne z zadaniem nazwanym przez Mistrza „Gelassenheit", czyli totalnej bezwoli, wyrze­ czenia się swego umysłu, jego kszałtów, form, jakie nadaje. Pozwoli to na doznanie Tego „co nie jest ani tym, ani tam­ tym", Tego co jest Niczym, miejscem, gdzie ujawnia się By­ cie, gdzie więź z Byciem nie jest stracona (Kostyszak, 1997). Logika apofatyczna jest więc nie-do-pomyślenia, a poszu­ kiwania niezwykłego i absolutnego (użyłem pojęć potocz­ nych, które w pewnym odniesieniu oznaczają sacrum) karmią się nią w swych dążeniach. Właśnie „taki Bóg inspiruje poję­ cie sacrum, nie znane zinstytucjonalizowanym Kościołom (...) Ten zlaicyzowany i nieskończenie nieobecny Bóg towa­ rzyszył współczesnej myśli, przybierając rozmaite nazwy" (Eco, 1996 s. 112, 113). Fitness związany jest z niezwykłym. Jest to czynność, która dzięki zapamiętałości kruszy skłon­ ność do „nazywania" i „ujmowania", pozwala na zamigotanie („chrząknięcie"), miejsca gdzie widać Nic. Wydostaje się ona z całego szeregu dychotomii, aporii, z którymi się spotyka - „Porwali młoty w twardą dłoń i jęli w mury tłuc z łoskotem! I nie wiedziała ślepa noc, kto jest człowiekiem, a kto młotem?" , „kruszy mur", by dotrzeć w „znicościowaną nicość", tam, gdzie niczego nie można na­ zwać, gdzie słowo milknie - „I runął mur, tysiącem ech wstrząsając wzgórza i doliny! Lecz poza murem - nic i nic! Ni Żywej duszy, ni Dziewczyny!". 4 PRZYPISY ' Praca powstała dzięki moim osobistym doświadczeniom przy upra­ wianiu fitnessu. „MuscIe&Fitness" to magazyn kulturystyczny założony przez Joe Weidera, ojca światowej kulturystyki; pisząc pracę dysponowałem ośmioma numerami tego czasopisma. Logika antropologii apofatycznej zawarta w myśli Mistrza Eckharta jest mi znana dzięki wykładom dr. hab. C. Wodzińskiego pt. Jurodiwyj - antropologia apofatyczna, które odbyły się 18.02 i 11.03 br. Wiersz Leśmiana Dziewczyna pochodzi z tomu Ballady. 2 3 4 BIBLIOGRAFIA Baudrillard, J. 1996 Precesja symulakrów, [w:] Postmodernizm, antologia przykła­ dów, Kraków. Bauman, Z . 1995 Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesności, Toruń. Bauman, Z. 1997 Ponowoczesność a dekonstrukcja nieśmiertelności, [w:] Postmo­ dernizm a filozofia. Warszawa. Eco, U. 1996 Semiologia życia codziennego. Warszawa. Jameson, F. 1996 Postmodernizm a społeczeństwo konsumpcyjne, [w:] Postmoder­ nizm, antologia przykładów, Kraków. Kostyszak, M . 1997 Martin Heidegger - rękodzieło myślenia, Wrocław. 755 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fede073fed644da47682bdf0cd6e0e03.pdf 45f8921f3a837d4f444fd3304149b707 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6047 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5638 Title A name given to the resource Trzymanie dziecka do chrztu i drużbowanie przez kobietę ciężarną / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.37 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Podżorski, Kamil Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Kobieta ciężarna nie mogła: 1 - trzymać dziecka do chrztu, 2 - drużbować, 3 - oba zakazy współwystępowały, 4 - brak tradycji, 5 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski), 4. Na mapie zaznaczono również dane dodatkowe pochodzące z mapy pt. Zakaz zapraszania ciężarnych i dziewcząt z dzieckiem w kumy (oprać. P. Kopp), źródło: T. Kopp, A. Pieńczak: Rodzice chrzestni. W: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzeniem i wychowaniem dziecka, „Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego”, t. 9, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, cz. 1, red. Z. Kłodnicki, A. Pieńczak, Cieszyn-Wrocław 2010, s. 281. 5. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: I. Zakazy i nakazy izolacyjne obowiązujące matkę w okresie ciąży 1. Zakazy i nakazy obowiązujące ciężarną. Treść zakazów i nakazów. Zakazy: j) drużbowania, k) trzymania dziecka do chrztu. X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 52. Czy istnieją zakazy względnie przeciwwskazania zapraszania w kumy jakiś kategorii ludzi, np.: ciężarnej kobiety, osób w żałobie, osób, które pełniły jakąś junkcję w niedawnym pogrzebie, pijaków, osoby uważane za “pechowe” itp.: c) dziewczyn z dzieckiem, ciężarnych kobiet. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad479617a0b83f6e0fac2b20a7ae1f99.pdf 5c56f0fbb7d0b9a64745d92f3887020a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3186 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2984 Title A name given to the resource Tunbaszi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.273-274 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki TUNBASZI Czyli o przeobrażeniach wyobraźni symbolicznej w paradygmatycznq. I przynależności metodologicznej niezależnej Miło m i b y ł o przeczytać w j u b i l e u s z o w y m numerze P S L sympatyczno wspomnienie moich egzaminacyjnych, stawianych słoń — zapytywał pytań Ludwika Stommy o osobliwości przed k i l k u n a s t u j a k m a się o d ż y w i a ć nie p e n e t r u j ą c t r ą b ą p o ś r ó d owocodajnych k o n a r ó w ? O t ó ż po p r o s t u , bezczynnie s t o j ą c i t y l k o czekając, aż m u m a ł p a wrzuci do samego o t w o r u g ę b o w e g o p o m a r a ń c z ę , czy k i ś ć d a k t y l i . laty: „Dlaczego (przynależność ma trąbę? metodologiczna nieokreślona) Jacek Z a t e m Tunbaszi, czyli Sama P r z e b i e g ł o ś ć l u b w dosadniej- Olędzki i zarówno feno­ szym p r z e k ł a d z i e W i e l k a O b ł u d a , czyli Sama H i p o k r y z j a , to menolog, j a k i s t r u k t u r a l i s t a ( o j , t a k i c h się m i a ł o k i e d y ś wspa­ b ę d ą c s ł o n i e m ( i s t o t ą z t r ą b ą ) , u ż y c z e n i e g r z b i e t u m a ł p i e . A dalej, n i a ł y c h s t u d e n t ó w , sic! — J O ) o k a z y w a l i się bezradni j a k na przedstawieniu, m a ł p a grzbietu z a j ą c o w i , a o n p t a k o w i . wobec tak perfidnie s f o r m u ł o w a n e g o p r o b l e m u . — Dlaczego słoń m a Ptak t r ą b ę ? — ż e b y się F r e u d dziwił. S k ą d i n ą d f a k t e m jest jednak, M ó g ł b y sobie swobodnie l a t a ć , owoce d z i o b a ć , a t u nie. O n m a w tej przyjaznej czwórce jest najciężej doświadczony. że słoń t r ą b ę rzeczywiście posiada. M a r ó w n i e ż d w a k ł y z kości w i e ń c z y ć f i g u r ę zgodnego i harmonijnego w s p ó ł ż y c i a . O n z r y w a słoniowej — konstatuje S t o m m a — o d s t a j ą c e uszy, jest bardzo owoce i podaje je z a j ą c o w i ( k r ó l i k o w i ) . T e n z a ś z w y k ł — j a k d u ż y i dlatego rzuca się w oczy. A j a k j u ż w oczy kole, to spokoju w i a d o m o — z r e g u ł y w y p e ł n i a ć role mediacyjne. Co m a ł p a m a nie zazna (bardzo dobrze — J O ) . P r z y j d ą fenomenolog ze s t r u k ­ robić t u r a l i s t a , p o t e m jeszcze t a k i O l ę d z k i ( p r z y n a l e ż n o ś ć metodolo­ k a p i t a l n e stwierdzenie Claude Levi-Straussa, że z w i e r z ę t a giczna n i e o k r e ś l o n a ) i z a c z n ą j u ż wiemy, wyręczać bezpośrednio trąbę. Pamiętając „nie są wybierane dlatego, ż e « n a d a j ą się do jedzenia », lecz dlatego, 1 deliberować" . Co b y m d a ł g d y b y m , oj g d y b y m przed l a t y t y c h p a r ę z d a ń że « n a d a j ą się do m y ś l e n i a » , w y b r a ł e m na egzamin t r ą b ę nie o t r z y m a ł napisanych zamiast w y m u s z a n i a j a k i c h ś odpowiedzi. dlatego, że nadaje się do w y k o r z y s t a n i a zgodnie z j e j przezna­ J a k w i a d o m o , u n i k a m egzaminowania i zazwyczaj p r o s z ę m o i c h czeniem, l u b do jedzenia, lecz dlatego, że nadaje s i ę do m y ś l e n i a s ł u c h a c z y , a b y zechcieli t ę m o j ą r e p u l s j ę u s z a n o w a ć i c o ś n a p i ­ i to bez w ł ą c z a n i a w t e n proces o s i ą g n i ę ć w i e d e ń s k i e j sanego nawet bardzo k r ó c i u t k i e g o , lecz w ł a s n e g o , p r z y g o t o w a ć psychoanalitycznej. na o k o l i c z n o ś ć zaliczenia zajęć. O t ó ż t a k i jestem belfer-metodyk, wania s t r u k t u r a l i s t y c z n e g o . z a ś dalej, na s a m y m k o ń c u , b ę d z i e o wyznawanej przeze m n i e 3 W z u p e ł n o ś c i wystarcza metoda szkoły postępo­ T a k o ż w i ę c , dlaczego słoń m a t r ą b ę ? P r a w i d ł o w a o d p o w i e d ź metodologii. Przed t y m koniecznych jest t r o c h ę w i a d o m o ś c i na w temat. dlatego i t y l k o dlatego (to j u ż chyba przesada), a b y m ó g ł s y m ­ D r o g i L u d w i k u , p y t a n i e dlaczego słoń m a t r ą b ę , d l a l u d z i kontekście znajomości Tunbaszi brzmieć powinna: ma b o l i z o w a ć o b ł u d ę , h i p o k r y z j ę i p r z e b i e g ł o ś ć . O c z y w i ś c i e za k a ż d y m korzystają­ razem w t e n s p o s ó b o d p o w i a d a j ą c , n a l e ż y p a m i ę t a ć o odmiennej cych z n o r m e t y c z n y c h l u d n o ś c i pasterskiej, nie n a l e ż y do oso­ k w a l i f i k a c j i moralnej (szczególnie u l u d ó w stepowych) w s z y s t k i c h b l i w y c h . A l e p r z y z n a j ę , że w p y t a n i u t y m zawiera się „ p e r f i d n i e trzech p o j ę ć e t y c z n y c h . wychowanych w kulturze buddyjskiej a w dodatku s f o r m u ł o w a n y p r o b l e m " . O t ó ż , z a c z ą ć n a l e ż y od tego, że „ n a s z e " p y t a n i e ł ą c z y się ściśle z p r a s t a r y m i p r z y p o w i e ś c i a m i , pocho­ Od siebie natomiast powinienem d o d a ć , j u ż nie o d w o ł u j ą c się L u d w i k u do genialnego Straussa, że m n i s i b u d d y j s c y (tudzież d z ą c y m i z I n d i i i I r a n u , o „ d r z e w i e ż y c i a " i „ c z t e r e c h zaprzy­ lamowic B u d d y z m k r z e w i ą c y ) , podobnie j a k nasi ś r e d n i o w i e c z n i jaźnionych scholastycy, z a b a w i a j ą i zwierzętach" ptaku. Przypowieść tematem często wyobrażeń występujących — słoniu, o czterech małpie, zającu (króliku) zaprzyjaźnionych s t a ł a się graficznych, malarskich i rzeźbiarskich, pytali". Właśnie w świątyni, specjalnie wyznaczonego dnia w przorwie m i ę d z y m o d l i t w a m i , c z ę s t o zaraz po s p o ż y t y m posił­ i Nepalczyków (il. k u nieopodal o ł t a r z a . W s t a j ą ze swych miejsc, p r z e c h o d z ą n a 1—2). Zamieszczone t u ilustracje u k a z u j ą c z w ó r k ę z w i e r z ą t pod ś r o d e k b u d o w l i i w g ł ó w n y m p r z e j ś c i u , na oczach g a p i ó w , w zbitej Mongołów, symboli ołtarzowych „ce­ w mieszkaniach w repertuarze się do dziś w swych ś w i ą t y n i a c h r e m o n i ą zagadek", c z y m ś co n a z y w a m y stawianiem sobie „ g ł u p i c h Tybetańczyków k o n a r a m i wysokiego drzewa owocowego. N a n a j w y ż s z y c h g a ł ę ­ gromadce o d p o w i a d a j ą na p y t a n i a w y k r z y k i w a n e na w y p r z ó d k i . ziach g ę s t o wiszą p o m a r a ń c z e (sic!). Słoń s t o j ą c y pod drzewem Dlaczego słoń m a t r ą b ę , t o jedno z takicłi p y t a ń etyczno-filo- nie w y c i ą g a t r ą b y do t y c h o w o c ó w . Jego t r ą b a ł a g o d n i e zwisa lub jest p o d w i n i ę t a ! 2 O t ó ż L u d w i k u , t a k j a k słoń dla I b o m o ż e b y ć symbolem g w a ł t o w n o ś c i i b r z y d o t y — o c z y m piszesz — a gracji i p i ę k n a kobiecego w I n d i a c h (chodzi m i ę d z y innymi zoficznych. Mają Można n a to p y t a n i e o d p o w i e d z i e ć tak również: po t o , a b y z niej nie k o r z y s t a ć , ż y j ą c w harmonijnej zgodzie z innymi zwierzętami. W najnowszych, d o b r y c h czasach w M o n g o l i i , gdzie t a k j a k o p o d o b i e ń s t w o balansowania b i o d r a m i u t y c h r ó ż n y c h , s k ą d i n ą d , u nas a r t y s t ó w l u d o w y c h otoczono o p i e k ą p a ń s t w o w ą , Tunbaszi istot), t a k w o p i s y w a n y m t u przedstawieniu słoń symbolizuje m o g ł o się s t a ć dobrem „ s z e r o k i e g o o g ó ł u " . W akcie t y m za­ obłudę, hipokryzję g u b i ł o pewne istotne szczegóły, a inno dopracowano! N i e m a j u ż l u b t y l k o p r z e b i e g ł o ś ć , k t ó r e t o cechy na D a l e k i m Wschodzie m a j ą zasadniczo i n n ą n i ż u nas k o n o t a c j ę drzewa owocowego. Słoń nie musi więc b y ć k a r m i o n y ! D ź w i g a etyczną. przedstawienie, na k a r k u t r ó j k ę nic nie m a j ą c za t o . S k ó r a n a jego cielsku, ina­ m o ż n a p r z e ł o ż y ć na n a s z ą S a m ą P r z e b i e g ł o ś ć . Dlaczego ? Jeszcze czej n i ż n i e g d y ś , jest strasznie pomarszczona. A l e m a ł p a p r z y ­ T u n b a s z i , bo t a k nazywane jest to się nie d o m y ś l a s z ? O t ó ż cłiodzi o t ę w ł a ś n i e t r ą b ę , j e d n a k ż e zwi­ j a ź n i e macha ł a p ą . P t a k i z a j ą c (królik) dumnie w z n o s z ą g ł o w y . s a j ą c ą , c h o c i a ż b y p o d w i n i ę t ą , lecz nie p r ę ż ą c ą się k u g ó r z e , k u Słoń nadal m a t r ą b ę o p u s z c z o n ą . T o w s p ó ł c z e s n e przedstawienie zauważyłeś, Tunbaszi k o n k u r u j e oficjalnie z europejskim g o ł ą b k i e m p o k o j u . że słoń m u s i s p o ż y w a ć więcej n i ż drobniejsze z w i e r z ę t a . A więc owocom n a w y s o k i m drzewie. S ł u s z n i e wszelako W albumach c z ę s t o figuruje poprawione Tunbaszi z podpisem 273 �w trzech pokoju, językach światowych: współistnienia Przyjaźń we w s p ó ł p r a c y dobranych przyjaciół, rozumiejących czworga. Symbol jednego z d r u g i m , jako 1 się c a ł k o w i c i e ' . Na koniec t a k a r o k a p i t u l a c j a . W s p i e r a j ą c .się m y ś l ą R o l a n d a nacji symbolicznej, n a t o m i a s t Tunbaszi socjalistyczne, symbolem <lygmatycznej. na, 4 dostojniojszym, za przejaw imagichociaż wyobraźni para- I jeśli forma pierwszego jest z w i ę z ł a i sugestyw­ to forma drugiego n i e p r z e k o n y w u j ą e a , wręcz Co się t y c z y L u d w i k u moralnie. przynależności metodologicznej, to p o w o l i , niestety bardzo p o w o l i , staje się ona określona. Próbując z broszurki figurę jaśniać, państwowo kontemplować dewocyjnej z kości wręcz pomarańczowe Tunbaszi (współ­ (z słoniowej, zbyt usprawiedliwiać. w y i asta r w dawną, drzewem górę próby niepokojącego skromną owoc* w / m ) , rycinę czy solidną wiele trzeba, d o p o w i a d a ć , Oto na rycinie niczym wy­ ( i l . 1) drzewo grusza, zaś obok na co do niej n a l e ż y ( p o d a w a ć słoniowi owoc) się drapie. I t d . Z a ś we oczywiście! mej i niereligijne, wierzbie nie gruszki lecz też p o m a r a ń c z e . M a ł p a zamiast r o b i ć wątpliwa. I j a k t u jest d o p r a w d y z t ą t r e ś c i ą , k t ó r ą n a z y w a m y o b ł u d n ą ? F a k t y d ł u g i e g o t r w a n i a ? No (dawno) czesne), nie w y k s z t a ł c i ł y — j a k s ą d z ę — dzieł n a j w y ż s z e j a r t y s t y c z n e j . Coś w t y c h o b y d w u Tunbaszi jest Barthesa n a l e ż y starodawne Tunbaszi u z n a ć za przejaw jest Tunbaszi Od współczesnym Tunbaszi d r a ż n i ą c e są stereotypowe środki w y r a z u , j a k g ł ę b o k i e b r u z d y na s k ó r z e s ł o n i a , przesadny u ś m i e c h m a ł p y , jej a n t r o ] l o m o r f iezny p r z y k l ę k , nie m ó w i ą c j u ż o geście j a k i e g o ś j u ż czasu — w s t y d się p r z y z n a ć —- jestem p o g o d n y m ł a p y , p r z y p o m i n a j ą c y m znane pozdrowienia p r z e s y ł a n e z t r y b u n . p e r y p a t e t y k i e m . Dokucza m i jednak L u d w i k u stale, rejestr N a szczęście w k u l t u r z e artystycznej M o n g o l i i p r z e c h o w a ł y gromadzonych (1953 dotychczas opinii: niedojrzały ideologicznie г.), po grobowiec; duperehrych z a i n t e r e s o w a ń nieświadomy fenomenolog (1973—77). P r z y j m i j na­ — (1963), proszę czy — P.S. Z a p o m n i a ł e m , że korespondujemy k o r z y s t a j ą c z wielkiej redakcji pisma poświęconego sztuce. szczere i prawdziwe, rozstrzygnięć etyczno-filozoficznych chowujących się d o s y ć takimi serdeczny u ś c i s k d ł o n i . życzliwości bezpretensjonalne, j a k i m i one 1967, nr 4, s. nie pretendujące wyobrażenia naturalnie pod 5 są rzeczywiście . zwierząt, drzewami (Pol. Szt. się do za­ owocowymi, Lud. R. XXI 212). Religijne P R Z Y P I S Y 1 L . S t o m m a , Jackowi, 1987, n r 1—4, s. 5 „Polska Sztuka L u d o w a " , R. X L I , 3 Levi-Strauss, Totemizm, t ł u m . A . Stcinsberg, P W N W a r ­ szawa 1968, s. 120 R . Barthes, Mit i znak. Eseje, W y b ó r , słowo w s t ę p n e i e z ę ' ć p r z e k ł a d u J . B ł o ń s k i , p r z e k ł . W . B ł o ń s k a , J . Lalewicz, A , Ta­ t a r k i e w i c z , P I W W a r s z a w a 1979, s, 266—267 4 2 Por. T . Danzan-Osor i I s h i t a b k h a i , The -Bator, 1966, p . 2 white lotus, Ulan- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c7adc239574ecc4ba2c2c697b3163b5.jpg bd18b6a333b0c32a542bea6da9114f1f https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6547f6f1a702b0be2ee74499d8116373.jpg 2799cf688a6d32f75990e90f19accbf2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Turysta idący drogą wzdłuż ogrodzeń / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartne (woj. małopolskie), okolice [droga z Bartnego do Świerzowy Ruskiej] Subject The topic of the resource budownictwo ; elementy zagrody ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografie przedstawiają płoty po obu stronach drogi, po której idzie mężczyzna. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.XII_H.1.2.1_01 PAE_FNK_29.37.XII_H.1.2.2_01 Bartne budownictwo budownictwo drewniane droga z Bartnego do Świerzowy Ruskiej elementy zagrody ogrodzenie okolice Gorlic https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9fe95a2c6770a4854e764d3422d12762.pdf 636c27442a97274947ae101f55c1e712 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3371 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3159 Title A name given to the resource Twórcy ludowi w świetle swoich pamiętników / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.199-213 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniakowa, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria Woźniakowa TWÓRCY LUDOWI W ŚWIETLE SWOICH PAMIĘTNIKÓW PAMIĘTNIKI TWÓRCÓW LUDOWYCH JAKO ŹRÓDŁO W styczniu 1974 r o k u rozpisany został konkurs na p a m i ę t n i k i t w ó r c ó w l u d o w y c h pod h a s ł e m „Moja droga dc twórczości". Organizatorami b y l i : Towarzystwo Pam i ę t n i k a r s t w a Polskiego i Z w i ą z e k Spółdzielni R ę k o ­ dzieła Ludowego i Artystycznego „ C e p e l i a " przy w s p ó ł ­ udziale M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i Sztuki oraz Stowarzy­ szenia T w ó r c ó w L u d o w y c h . K o n k u r s m i a ł p r z y n i e ś ć v. efekcie „ m a t e r i a ł y ź r ó d ­ łowe obrazujące sylwetki osobowościowe ludowych a r t y s t ó w , koleje ich życia, drogi w i o d ą c e do twórczości oraz bogactwo, potrzeby i r ó ż n o r o d n o ś ć sztuki ludo­ w e j " . N a p ł y n ę ł o 280 prac od t w ó r c ó w ludowych z cze­ go przejrzanych zostało 257 p a m i ę t n i k ó w o b e j m u j ą c y c h niemal wszystkie dziedziny twórczości. Najliczniej re­ prezentowana b y ł a r z e ź b a (79 p a m i ę t n i k ó w ) , plastyka o b r z ę d o w a (30), haft (30), tkactwo (26), garncarstwo (20), koronka (11); inne dziedziny były mniej liczne: ma­ larstwo (poza I w ó r c a m i ł ą c z ą c y m i malarstwo i rzeźbę 8 p a m i ę t n i k ó w ) , malarstwo na porcelanie (5), zabawkarstwo i snycerka (4), elementy s t r o j ó w l u d o w y c h (3), plecionkarstwo (6), galanteria s k ó r z a n a (1). Nie brano pod u w a g ę 12 p a m i ę t n i k ó w pisarzy i p o e t ó w , ani osób z a j m u j ą c y c h się k o r z e n i o p l a s t y k ą , b e t o n o p l a s t y k ą i t p . W sumie w t y m opracowaniu wykorzystano 152 p a m i ę t n i k i w mniejszym lub w i ę k s z y m stopniu odpo­ w i a d a j ą c e celom konkursu, tzn. p r z e d s t a w i a j ą c e koleje życia, d r o g ę do twórczości, w a r u n k i pracy t w ó r c z e j itp. P a m i ę t n i k i t w ó r c ó w n a d e s ł a n e na konkurs stano­ wią bogaty, ale bardzo niejednolity m a t e r i a ł . Objętość ich waha się od jednej do k i l k u d z i e s i ę c i u stron. M n i e j w i ę c e j p o ł o w a zawiera k r ó t k i , lub tylko t r o c h ę posze­ rzony życiorys, a n i e k t ó r e pisane były nawet w formie podania o przychylne p o t r a k t o w a n i e (czego? twórczości czy p a m i ę t n i k a ? ) , co ś w i a d c z y с niezrozumieniu celów konkursu. Poziom l i t e r a c k i p a m i ę t n i k ó w , swoboda w y p o w i e ­ dzi, u z a l e ż n i o n e są od poziomu wiedzy, „ o b y c i a " pa­ m i ę t n i k a r z a , co nie musi wcale p o z o s t a w a ć w z w i ą z k u z w a r t o ś c i ą p a m i ę t n i k a jako źródła. Z n a n i i cenieni s k ą d i n ą d t w ó r c y l u d o w i często nie u m i e j ą i n t e r e s u j ą c o p i s a ć o swojej twórczości, co trafnie ilustruje wypo­ w i e d ź Wincentego Krajewskiego, p o d s u m o w u j ą c a jego zwierzenia: „na t y m kończę swój z b ł ę d a m i k r ó t k i ży­ ciowy m a ł y p a m i ę t n i k , p i s a ć nie umiem, ale za to r z e ź ­ b i ć " . (166, w.k.). N i e k t ó r e p a m i ę t n i k i r o b i ą w r a ż e n i e , j a k gdyby p i ­ sane były r ó w n o c z e ś n i e przez k i l k a osób lub na zasaczie wypracowania szkolnego: „pokaż jak to napisa­ łeś, to odpiszę od ciebie". Odnosi się to głównie do pa­ m i ę t n i k ó w hafciarek i k o r o n k a r e k Zawarte w nich i n ­ formacje i s f o r m u ł o w a n i a są p r a w i e identyczne. Trudno natomiast s t w i e r d z i ć z c a ł y m przekonaniem, k t ó r e z ciekawszych p a m i ę t n i k ó w zawierają własne, (..-yginalne p r z e m y ś l e n i a i sądy t w ó r c ó w , a k t ó r e p o w ­ t a r z a j ą z a s ł y s z a n e lub przeczytane przez autora t w i e r ­ dzenia m e c e n a s ó w , z n a w c ó w sztuki i t p . C y t u j ą c te w y ­ powiedzi w y c h o d z ę z założenia, że jeśli autor p a m i ę t ­ nik? podaje je jako w ł a s n e , jest przekonany o ich s ł u s z ­ ności. T 1 W w i e l u p a m i ę t n i k a c h znaleźć m o ż n a szczegółowy cp:s techniki procesu t w ó r c z e g o , t e m a t y k i prac, h i s t o r i ę reprezentowanej przez p a m i ę t n i k a r z a dziedziny t w ó r ­ czości we wsi i okolicy. Niektóre zawierają także wspomnienia o p i s u j ą c e obyczaje, c b r z ę d y doroczne, wa­ r u n k i życia na wsi w dzieciństwie p a m i ę t n i k a r z a , w i a ­ domości dotyczące medycyny ludowej, f o l k l o r u i l i t e r a ­ tury, a t a k ż e p r z e ż y c i a wojenne T y m i ostatnimi za­ gadnieniami nie b ę d ę się tu z a j m o w a ć . Celem tej pracy jest p r ó b a zarysowania sylwetek t w ó r c ó w , charakterystyka ich drogi do twórczości, k o n ­ t a k t ó w z w ł a s n y m ś r o d o w i s k i e m i odbiorcami prac, charakteru twórczości oraz przedstawienia opinii t w ó r ­ ców o w s p ó ł p r a c y z „ C e p e l i ą " i i n n y m i mecenasami l u ­ dowej twórczości, w a r u n k a c h pracy t w ó r c z e j i t r u d n o ś ­ ciach z nią z w i ą z a n y c h , o p i n i i o pracy k o m i s j i k o n ­ kursowych, w p ł y w i e o d b i o r c ó w na charakter twórczości, perspektywach rozwojowych sztuki ludowej, szkoleniu m ł o d y c h kadr. W i ę k s z o ś ć p a m i ę t n i k ó w zawiera ciekawe i d a j ą c e się p o r ó w n a ć m a t e r i a ł y d o t y c z ą c e losów t w ó r c ó w i ich drogi do twórczości. Analiza tych m a t e r i a ł ó w w e d ł u g jednolitego kwestionariusza p o z w o l i ł a na uchwycenie pewnych p r a w i d ł o w o ś c i i specyfiki poszczególnych grup współczesnych twórców ludowych. l/znano za istotne i p r z y j ę t o za p o d s t a w ę p o r ó w n a n i a następujące czynniki: a — wiek, w j a k i m t w ó r c a z e t k n ą ł się ze swoją dzie­ dziną; 1: — motywy podjęcia t w ó r c z o ś c i ; с — czas, miejsce, okoliczności n a u k i ; cl — stosunek rodziny i w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a do t w ó r ­ cy i uprawianej przez niego dziedziny twórczości (a także zmiany tego stosunku i ich przyczyny); e — s a m o o k r e ś l e n i e t w ó r c y i jego ocena w ł a s n e j t w ó r ­ czości; f — zbyt w y r o b ó w , odbiorcy. Zmiany w t y m zakresie i ich przyczyny. P o r ó w n a n i e m a t e r i a ł ó w u p o r z ą d k o w a n y c h wg. po­ w y ż s z y c h k r y t e r i ó w pozwoliło na w y r ó ż n i e n i e k i l k u od­ r ę b n y c h grup p a m i ę t n i k a r z y r e p r e z e n t u j ą c y c h różne d;iedziny t w ó r c z o ś c i : 2 1. Tkactwo, haft, koronka (deuej stosuję określenie rękodzieło) — 49 p a m i ę t n i k ó w ; .2. Garncarstwo (19 p a m i ę t n i k ó w ) ; 3. Plastyka obrzędowa (wycinanki, pisanki, palmy, k w i a t y , r e k w i z y t y o b r z ę d o w e — 24 p a m i ę t n i k i ) ; 4. T w ó r c z o ś ć i n d y w i d u a l n a (rzeźba, malarstwo, g r a f i ­ ka — 60 p a m i ę t n i k ó w ) . Twórca ludowy we w ł a s n y m środowisku i wobec nowego odbiorcy Wyraźne prawidłowości dostrzec m o ż n a czas i m o t y w y rozpoczęcia pracy t w ó r c z e j . badając 1.99 I �Garncarze rozpoczynali p r a c ę we wczesnej m ł o ­ dości, zazwyczaj po u k o ń c z e n i u 14—15 lat, pod k i e r u n ­ kiem ojca, krewnego lub też oddawani b y l i do t e r m i n u w n a j b l i ż s z y m s ą s i e d z t w i e . Tradycja rodzinna jest t u n a j c z ę s t s z y m m o t y w e m rozpoczęcia pracy w zawodzie, choć w a r u n k i materialne o d g r y w a ł y n i e b a g a t e l n ą rolę. W i ę k s z o ś ć garncarzy pochodzi z rodzin wielodzietnych i małorolnych. Podobnie przedstawia się droga do twórczości w r ę k o d z i e l e . Z 45 wypowiedzi tkaczek, hafciarek, k o r o n karek 62% odziedziczyło swojo u m i e j ę t n o ś c i po k r e w ­ nych, 47*/o jako źródło swoich umiejętności wymienia t r a d y c j ę l o k a l n ą i aż 55% u z n a ł o k o n i e c z n o ś ć zarobko­ wania jako podstawowy bodziec do podjęcia pracy r ę k o ­ dzielniczej. Jedna z hafciarek wprost stwierdza: ,.bo mama m ó w i ł a : r ó b dziecko, to jak nie będziesz r o b i ł a , to nie będziesz j a d ł a . " (25, L.M.). Wiek pamiętnikarzy Grupa wytwórczości Ilośó wypo­ wiedzi M К Poniżej 30 lat 30—50 50—70 Powyżej ; 70 .. . 19 49 17 3 2 46 2 3 9 10 23 4 7 24 2 22 1 7 9 3 60 58 2 24 24 14 152 80 72 7 43 56 Garncarze Rękodzieło Plastyka obrzędowa Twórczośó indywidualna Ogółem j j 8 22 J j Wykształcenie pamiętnikarzy Wykształcenie Grupa wytwórczości ilośó wypowie­ dzi średnie, zawodowe Garncarstwo 18 3 Rękodzieło Plastyka obrzę­ dowa Twórczośó indy­ widualna 39 34 14 11 47 34 13 118 82 36 Ogółem 36 osób pisze o t r u d n y c h w a r u n k a c h b y t o w y c h w j a k i c h rozpoczynali p r a c ę t w ó r c z ą W parze z koniecz­ nością zarobkowania idzie j e d n a k ż e z a m i ł o w a n i e do prac r ę c z n y c h , co najlepiej ilustruje wspomnienie zna­ nej hafciarki M a r i i Szewczykowej: „Wtedy byłam małą dziewczynką p r z y p a t r y w a ł a m się pracy moich hafciarek (matki i babki). M n i e to bardzo p a s j o n o w a ł o ten autentyzm r o ś l i n n y , k ł a d z i o n y na materiale. A ż e b y moje hafciarki nie o d p y c h a ł y mnie d o p o m a g a ł a m i m n a w l e k a j ą c po­ c z ą t k o w o n i c i do igły. Tak się zaczęła moja t w ó r ­ cza praca haftu kujawskiego. N a s t ę p n a faza to k a w a ł e k p ł ó t n a , igła, n i c i i p o c z ą t k i haftu. M a m a zaczęła m i u d z i e l a ć wskazówek. Chciałam jak n a j p r ę d z e j n a u c z y ć się h a f t o w a ć , żeby pomóc ma­ mie (...) Babcia mnie p o c h w a l i ł a (...) I tak babcia powiedziała, że trzeba jej w y r y s o w a ć coś na p ł ó t ­ nie niech się w p r a w i a . Ja w ó w c z a s m i a ł a m 9 lat". (151, M.S.). 200 podstawowe lub niepełne 15 (nauka rzemio­ sła) 5 3 Nie wszystkie hafciarki m i a ł y tak dobry start do zawedu j a k w c y t o w a n y m fragmencie. Na K u r p i a c h t r u d ­ ne w a r u n k i życia z m u s z a j ą c e do szukania dodatkowych z a r o b k ó w p o w o d o w a ł y k o n k u r e n c j ę w ś r ó d hafciarek, o czym wspomina kilka, p a m i ę t n i k s r e k z tego terenu, a m.in. K.C. (206): „ p o n i e w a ż w tych latach p o w a ż n i e o d c z u w a ł o się brak pracy zarobkowej poza r o l n i c t w e m , dlatego też te osoby, k t ó r e p o t r a f i ł y w y k o n y w a ć hafty r ę c z n e n i e c h ę t n i e p o k a z y w a ł y i n n y m (...). Wyszy­ w a ł a m w e d ł u g w ł a s n e g o rozeznania, w i d z ą c je (hafty na chustkach — M.W.) u kobiet n o s z ą c y c h na g ł o w a c h " . R ę k o d z i e ł e m z a c z y n a ł y się p a r a ć d z i e w c z ę t a w c z e ś n i e . Na 45 o s ó b w s p o m i n a j ą c y c h o p o c z ą t k a c h swojej t w ó r ­ czości 30 rozpoczęło p r a c ę w d z i e c i ń s t w i e (tzn. przed 14 r o k i e m życia) i 18 we wczesnej m ł o d o ś c i . �Z u p e ł n i e inaczej przedstawia się sprawa m o t y w a c j i i źródeł u m i e j ę t n o ś c i t w ó r c z y c h u r z e ź b i a r z y i malarzy, a częściowo t a k ż e — w plastyce o b r z ę d o w e j . Plastyka o b r z ę d o w a , z r a c j i głębokiego z w i ą z k u z t r a d y c j ą r e g i o n a l n ą m o g ł a b y znaleźć się w grupie r ę k o d z i e ł a ludowego, j e d n a k ż e w trakcie opracowania źródeł okazało się, że pod p e w n y m i w z g l ę d a m i bliż­ sza jest charakterem twórczości i n d y w i d u a l n e j , niż inne rodzaje r ę k o d z i e ł a . O ile w r ę k o d z i e l e i r z e m i o ś l e czas rozpoczęcia twórczości p r z y p a d a ł w y ł ą c z n i e na okres d z i e c i ń s t w a lub wczesnej młodości, o tyle w plastyce o b r z ę d o w e j na 24 w y p o w i e d z i 5 kobiet rozpoczęło to zajęcie w w i e k u d o j r z a ł y m (p) zamążpójściu), a w a ­ r u n k i bytowe nie o d g r y w a ł y tak w i e l k i e j r o l i j a k w r ę k o d z i e l e (na 17 w y p o w i e d z i 8 określiło swoje w a ­ r u n k i bytowe jako trudne, 9 jako nie m a j ą c e znaczenia dla podjęcia twórczości). W i ę k s z ą też rolę odgrywa u pisankarek, w y c i n a n k a r e k i t d . potrzeba twórcza: „(....) Codzienne o b o w i ą z k i stały się dla mnie c i ę ż a r e m . Raz w r o k u o ż y w i a ł a m się z a s i a d a j ą c do robienia pisa­ nek (...) Po z a k o ń c z e n i u robienia pisanek czas zaczął się dłużyć, a zajęcia domowe u w a ż a ł a m za dopust Boży. P o s t a n o w i ł a m r o b i ć pisanki na sprzedaż. Chcia­ ł a m p o p r a w i ć s y t u a c j ę m a t e r i a l n ą i j e d n o c z e ś n i e przed­ ł u ż y ć okres ich pisania". (126, O.S.), W t w ó r c z o ś c i i n d y w i d u a l n e j na 57 w y p o w i e d z i pot r i e b a tworzenia stanowi w 93°/o p r z y p a d k ó w podsta­ w o w y bodziec rozpoczęcia twórczości, co nie znaczy, że sytuacja materialna (21°/o) craz tradycja rodzinna (28"/o) nie odgrywa t u pewnej r o l i . O t r a d y c j i wiosko­ wej w s p o m i n a j ą zazwyczaj p a m i ę t n i k a r z e , k t ó r z y s w ą t w ó r c z o ś ć rozpoczynali od zabawek, r e k w i z y t ó w o b r z ę ­ dowych, szopek (5 wypowiedzi!, natomiast wspomniana t u tradycja rodzinna nie oznacza, jak w r ę k o d z i e l e , b e z p o ś r e d n i e j k o n t y n u a c j i zajęcia wykonywanego przez r o d z i c ó w , lecz raczej dotyczy obeznania z surowcem, t e c h n i k ą o b r ó b k i drewna i t p . (ojciec stolarz, bednarz, zabawkarz). Droga do t w ó r c z o ś c i r z e ź b i ą : zy i malarzy jest tak r ó ż n o r o d n a , że trudno sprawy t t z a w r z e ć w j e d n y m zdaniu. W ś r ó d 60 w y p o w i e d z i p a m i ę t n i k a r z y , w dzie­ c i ń s t w i e rozpoczęło p r a c ę 20 osób, a we wczesnej m ł o ­ dości 23 t w ó r c ó w . P o z o s t a ł y c a 11 zaczęło rzeźbić, ma­ l o w a ć w w i e k u d o j r z a ł y m . W i e l u pisze o dziecinnym struganiu f i g u r e k na pastwisku, t r a k t u j ą c je jako pierwszy kontakt z r z e ź b ą . Dla w i e l u p a m i ę t n i k a r z y b o w i e m b o d ź c e m b y ł y s'lne p r z e ż y c i a psychiczne, z w i ą z a n e z k o n k r e t n y m w y ­ darzeniem (śmierć bliskiej osoby, wojna, spotkanie z f a s c y n u j ą c y m a r t y s t ą czy d z i e ł e m sztuki) b ą d ź z w a ­ r u n k a m i życia t w ó r c y , r o d z ą c y m i poczucie k r z y w d y , wyobcowania ze ś r o d o w i s k a ( n r z e w l e k ł a choroba, k a ­ lectwo, nędza, brak rodziny). W tych przypadkach t w ó r c z o ś ć p e ł n i rolę k o m p e n s a c y j n ą , rodzi się z silnej potrzeby w y r a ż e n i a swoich d o z n a ń . Dla innych t w ó r ­ czość zaczyna się od ś w i a d o m e j p r ó b y w y w o ł a n e j p r o ­ gramem w telewizji, a r t y k u ł e m w gazecie, n a m o w ą „ a n i m a t o r a " — kogoś i n t e r e s u j ą c e g o się s z t u k ą ludo­ w ą , pracownika domu k u l t u r y i t p . Na 49 w y p o w i e d z i d o t y c z ą c y c h problemu m o t y ­ w a c j i t w ó r c z e j , w 18 w y m i e n i a się jako p r z e ł o m o w e wydarzenie p r z e ż y c i a osobiste; w 12 przypadkach decy­ d u j ą c y okazał się kontakt z i n n y m t w ó r c ą lub dziełem. K o n t a k t z domem k u l t u r y , muzeum, „ a n i m a t o r e m " oka­ zał się istotny w 40 przypadkach, zaś z e t k n i ę c i e się z w y t w o r a m i l u b w i a d o m o ś c i a m i o konkursie w ś r o d ­ kach masowego przekazu w 9. Zdaję sobie s p r a w ę , iż podane w ten sposób suche informacje nie w y c z e r p u j ą bogaciwa m o t y w ó w i b o d ź ­ ców t w ó r c z y c h , stąd też oddaję głos p a m i ę t n i k a r z o m : „Dziś zdaję sobie s p r a w ę , że b y ł a to j a k a ś dzie­ cinna z a z d r o ś ć do dzieci, k t ó r e nie b y ł y g ł o d n e , nie b y ł y bezdomne, m i a ł y się lepiej w co u b r a ć i to m n i e odciągało od ich w e s o ł o ś c i " . (145, W.D.). „ O d p o c z y n k i e m od koszmaru mojej c o d z i e n n o ś c i (był m ó j w ł a s n y ś w i a t m a r z e ń i t ę s k n o t zamiesz­ czony w kolorowe m a l u n k i k w i a t ó w , z w i e r z ą t , ludzi i k r a j o b r a z ó w " (bieda w domu, w szkole niesprawiedliwe oceny — M.W., (153, M.K.). „Chodząc j u ż do szkoły z a c z ą ł e m w szkole i w domu w y s t r u g i w a ć coś n o ż y k i e m z drzewa l i p o ­ wego, g ł ó w k i k a r z e ł k ó w i f i g u r k i k o l ę d n i k ó w do szopki (...). W oknie domu Jakuba Juszczyka zo­ b a c z y ł e m w y r z e ź b i o n e przez niego r ó ż n e f i g u r k i i(...) Strasznie w z r o s ł a we mnie chęć a ż e b y uczyć się coś takiego r o b i ć i m ó w i ł e m do m a t k i zaraz, że j a b y m poszedł do tego r z e ź b i a r z a się uczyć, a matka m i o d p o w i e d z i a ł a , że jego t u nie ma, on r z e ź b i daleko po świecie ś w i ę t y c h do kościołów, p o m n i k i w Warszawie (...) Smutna była dla mnie ta o d p o w i e d ź , ale r o b i ł e m od tego dnia moje dro­ biazgi z jeszcze w i ę k s z y m z a p a ł e m , ale n i k t się m o j ą r o b o t ą nie i n t e r e s o w a ł i n i k t m i nie doda­ w a ł z a p a ł u i nie z a c h ę c a ł do tej roboty (...) s ą ­ siad (...) zawsze złośliwie szydził po co to r o b i ę j a k nic z tego nie b ę d ę m i a ł " . (213, A.Z.). „ Z a i n t e r e s o w a n i e t y m k i e r u n k i e m twórczości m i a ­ ł e m od dziecka. O g l ą d a ł e m prace nieżyjącego już r z e ź b i a r z a Konstantego Chojnowskiego. Proste l u ­ d z i k i i inne f i g u r k i w y r z y n a ł e m z drewna scyzo­ r y k i e m . Po wojnie, kiedy p o w s t a ł o w i ę k s z e za­ interesowanie w k r a j u s z t u k ą l u d o w ą , kiedy w gazetach, w radio i telewizji b y ł y opisy prac niezliczonych w ó w c z a s t w ó r c ó w p o s t a n o w i ł e m po­ p r a c o w a ć w tej dziedzinie z czego jestem dziś za­ dowolony". (69, W.K.). „Najczęściej p a t r z y ł e m na k r z y ż stojący na na­ szym polu, figura Chrysi;usa b y ł a tak p i ę k n a , że z a c h ę c a ł a mnie do strugania Wystrugany Chrys­ tus nie p r z y p o m i n a ł r z e ź b y na k r z y ż u i dlatego z a p r z e s t a ł e m strugania (...) (Po latach wojennej zawieruchy autor mar.iy o powrocie do k r a j u , M.W.) I t u zrodziła się m y ś l postanowienia sobie, że gdy w r ó c ę szczęśliwie do domu, to w zamian w y r z e ź b i ę ś w i ą t k a " . (243, A.S.). „ N i e j e d n o k r o t n i e b r a ł e m je (świątki z p r z y d r o ż ­ nych kapliczek — M.W.) do r ę k i , o g l ą d a ł e m i w k ł a d a ł e m z powrotem. C h c i a ł e m je t a k ż e r z e ź ­ bić. To urzeczenie tych prostych ś w i ą t k ó w , d ł u ­ banych w k a w a ł k u lipowego drewna p o z o s t a ł o we mnie do dziś". (158, B.S.). „Podczas w o j n y p a r t y z a n porucznik m ó w i ł m i (...) ż e b y m tej roboty mojej nie p o r z u c i ł (...), że b ę d z i e lepiej i że doczekam takiego czasu, że b ę d ę mógł r o b i ć f i g u r k i i za p i e n i ą d z e , a nie za dar­ mo. I znów przez tego człowieka zostałem na nowo z a c h ę c o n y (...). Wnet m i n ę ł y te lata nie­ korzystne i dziś w trzydziestolecie Polski Ludowej p o s t a w i ł e m nowy dom i p r a c o w n i ę , złożyłem egzamin czeladniczy, z a r e j e s t r o w a ł e m się, należę do cechu i jestem już legalnym r z e m i e ś l n i k i e m " . (213, A.Z.). „ S p o t k a ł e m w gazecie zdjęcie r z e ź b y ludowej (...) i to m i u t k w i ł o w oku. P o s t a n o w i ł e m zaraz s p r ó ­ b o w a ć . P o c z ą t k i b y ł y oczywiście k r w a w e , bo nóż często z a h a m o w a ł o palec. M i m o tego r z e ź b a bar­ dziej m i o d p o w i a d a ł a , gdyż m o g ł e m wszystko r o ­ bić w e d ł u g w ł a s n e g o gu.itu, w korzeniach to się t y l k u nieznacznie poprawia n a t u r ę " . (114, S.C.). „Gdy p r a c o w a ł e m w Warszawie, w i d z i a ł e m rzeźby 201 I �i tak sobie m y ś l ę — ja bym to zrobił ale czy to k u p i ą (...) Pewnego razu przyjechał szwagier Wierzchowski, w i ę c go pytam o tych rzeźbach, a on m i m ó w i , że on to r o b i i sprzedaje „Cepelii", Desie i on m i dał adres i p o w i e d z i a ł : masz t a k ą zdolność, to potrafisz robić takie rzeźby". (92 M.A.). „A rzeźbić (w 69 r o k u życia — M.W.) to z a c z ą ł e m od tego czasu jak u nas w Janowie b y ł y D n i K u l t u r y i O ś w i a t y i na p r z e m ó w i e n i u słyszałem, że tow. E d w a r d Gierek interesuje się rzeźbą l u ­ d o w ą i że k a z a ł położyć w i ę k s z y nacisk na roz­ wój k u l t u r y i sztuki ludowej. No i ja od tego czasu n a b r a ł e m chęci tak mnie to r u s z y ł o , że p a ń s t w o interesuje się r z e ź b ą l u d o w ą , że z a c z ą ­ ł e m t r o c h ę rzeźbić". (157, P.J.). Przytoczone t u u r y w k i p a m i ę t n i k ó w dotyczą p i e r w ­ szego okresu twórczości, o p s u j ą wydarzenia b ę d ą c e jakby kamieniem w ę g i e l n y m drogi t w ó r c z e j , k t ó r e j szczegółowym o m ó w i e n i e m zajmę się w dalszej części pracy. W w y p a d k u garncarstwa trudne jest bliżej o k r e ś l i ć stosunek ś r o d o w i s k a wiejskiego do tego zajęcia, gdyż garncarze prawie nie w s p o m i n a j ą o t y m w p a m i ę t n i ­ kach, n a d m i e n i a j ą c co n a j w y ż e j k r ó t k o : „ludzie kupo­ w a l i " . Jeden tylko z p a m i ę t n i k a z y (z M e d y n i G ł o g o w ­ skiej) wspomina o z a z d r o ś c i starych garncarzy w sto­ sunku do niego, gdyż z a t r u d n i ł przy w y r o b i e n a c z y ń całą r o d z i n ę , u s p r a w n i a j ą c proces w y t w ó r c z y . ; r O stosunku rodziny do zajęcia garncarskiego wspon r n a 9 p a m i ę t n i k a r z y i w 8 wypadkach synowie w s p ó ł d z i a ł a j ą z garncarzem w jego pracy, jeden tylko narzeka na brak zainteresowania r z e m i o s ł e m ze strony dzieci. R ę k o d z i e ł o i plastyka o b r z ę d o w a były powszechnie w opinii wioskowej oceniane pozytywnie (32 z 34 w y ­ powiedzi i 18 z 20 wypowiedzi). Tkaczki, hafciarski, kor o n k a r k i , pisankarki, traktowane b y ł y przez w ł a s n e ś r o d o w i s k o jako specjalistki w г п а п у с п i i n n y m kob etom zajęciach i często zarniwiano u nich w y r o b y . Jedynym w y j ą t k i e m od tej r e g u ł y jest stosunek ś r o d o w i s k a wiejskiego do zawodu tkacza, p o c h o d z ą c e g o ze wsi zamieszkanej przed w o j n ą przez ludność u k r a i ń ­ ską. Tkacz ten kontynuuje w innej już wsi p o w i a t u hrubieszowskiego odziedziczony po ojcu zawód, w y k o ­ n u j ą c dywany w e d ł u g starych unikalnych w z o r ó w „ p a ń ­ skich i d w o r s k i c h " i nie icst pozytywnie oceniany p'-zez ś r o d o w i s k o wiejskie, co sam sobie z r e s z t ą p r ó b u ­ je w y j a ś n i ć : „Ożeniłem się (...) ż o n a p o m a g a ł a m i w pracy w gospodarstwie jak też w t k a n i u . Zaczęło nam się p o w o d z i ć lepiej. W i d z ą c to ludzie z otoczenia za­ częli w y ś m i e w a ć się z nas, że oboje z żoną r o ­ bimy p i e n i ą d z e na owczych ogonach, gdyż nie doceniano w a r t o ś c i sztuki ludowej (...) M a r t w i mnie, a j e d n o c z e ś n i e d z i w i fakt, że nie z n a j d u j ę w ś r o d o w i s k u w k t ó r y m mieszkam i z k t ó r e g o się w y w o d z ę c h ę t n y c h d : k o n t y n u o w a n i a i upow­ szechniania sztuki ludowej. Być m o ż e p r z y c z y n ą tego jest w y b i t n i e rolniczy charakter naszego po­ w i a t u , gdzie dba się o w y d a j n o ś ć z hektara d ó b r konsumpcyjnych, a w y d a j n o ś ć p o ż y t k u dla ducha o d k ł a d a się na później (...) Są u nas w Polsce regiony gdzie s z t u k ę l u d o w ą u w a ż a się za zaję­ cie b e z p o ż y t e c z n e dla kogokolwiek i t w ó r c y są przez otoczenie t r a k t o w a l i , jako j a c y ś maniacy, którzy niepotrzebnie t a c ą czas na n i k o m u nie­ potrzebne d ł u b a n i n y . W y r a ź n y m tego p r z y k ł a d e m r 202 jest nasz region hrubieszowski, gdzie t w ó r c ó w ludowych m o ż n a policzyć d o s ł o w n i e na palcach jednej r ę k i " . (195, Cz.R.I. Ten gorzki ton towarzyszy c a ł e m u p a m i ę t n i k o w i , a ów tkacz jest charakterystycznym p r z y k ł a d e m b r a k u akcep­ tacji d z i a ł a l n o ś c i t w ó r c z e j nie w y w o d z ą c e j się z m i e j ­ scowych tradycji. K l i m a t b r a k u akceptacji ś r o d o w i s k a wiejskiego to­ warzyszy większości p o c z y n a ń t w ó r c z y c h rzeźbiarzy. Dopiero uzyskanie powodzenia i s p r z e d a ż prac poza w ł a s n y m ś r o d o w i s k i e m zmienia częściowo to nastawie­ nie, ale o t y m b ę d z i e jeszcze mowa. Na 36 wypowiedzi ś r o d o w i s k o wiejskie odnosiło się n i e c h ę t n i e do t w ó r c y i jego dzieł w 20 wypadkach, pozytywnie w 15; rodzina natomiast częściej (choć nie zawsze) a k c e p t o w a ł a pierwsze k r o k i t w ó r c z e (na 29 w y ­ powiedzi 20 przy 8 nie a p r o b u j ą c y c h twórczości i 4 o b o j ę t n y c h ) . K l i m a t t o w a r z y s z ą c y pierwszym p r ó b o m t w ó r c z y m najlepiej o d d a j ą sami p a m i ę t n i k a r z e : „Sąsiedzi i koledzy w pracy m ó w i l i : „ ś w i r a stary d o s t a ł " . Miejscowe otoczenie p a t r z y ł o na mnie z p o g a r d ą i z i r o n i c z n ą litością. Zona p r z e s t a ł a się w ogóle o d z y w a ć , w domu wieczna draka". (140, C.S.). „ W t e d y to (po ś m i e r c i Chojnowskiego) z a c z ą ł e m p r a c o w a ć na odkryto i śmiało i w t e d y to spotka­ ł e m się z zawodem, zaczęli się ze mnie ś m i a ć , iż r z e ź b y moje są n i e k s z t a ł t n e , jedna noga g r u b ­ sza, druga cieńsza itp.". (125, M.G.). „ P o c z ą t k o w o ludziom p o d o b a ł y się r z e ź b y , szcze­ gólnie młodzieży j a k m i e l i k a w a ł e k l i p y p r z y ­ chodzili do mnie. Potem stosunek z m i e n i ł się. (...) niekiedy dlatego, że ludzie z a z d r o s z c z ą m i moich u m i e j ę t n o ś c i i nie chcą s p r z e d a ć d r e w n a . To jest taka ludzka z a w i ś ć i z a z d r o ś ć o m ó j talent (...). M o i rodzice k r z y w o p a t r z ą na moje r z e ź b y , często krzyczą, że nic nie r o b i ę , t y l k o b a w i ę się t y m i „ d z i a d a m i " . M o i koledzy zaczynają mówić, że dziw a c z e j ę z t y m i „ ś w i ą t k a m i " . N i e k t ó r z y koledzy w moim w i e k u ś m i e j ą się ze mnie, j a k niosę j a k i ś klocek lipowy, w o ł a j ą wtedy: „hej ty k o ł k u l i p o ­ w y , bo zdechniesz przy swoich ś w i ą t k a c h ; choć na w i n o " . (118, A.B.). „Żona się kłóciła, sąsiedzi dziwnie na to p a t r z y l i i pewnie też myśleli, że m a m tego kota w gło­ wie. Teraz (po z a m ó w i e n i a c h „Cepelii") rodzina i ja j e s t e ś m y zadowoleni, bo już p a r ę groszy za­ robione i jestem j a k o ś inaczej t r a k t o w a n y . L u ­ dzie też mnie nie p o s ą d z a j ą , że u p a d ł e m na gło­ wę, tylko p o d z i w i a j ą moje zdolności". (135, S.J.). „W okolicy ludzie zawiszczom m i , strasznie m i zazdroszczono. Bo kto tu przyjdzie, to m ó w i : „nie ma j a k jemu, to on siedzi, d ł u b i e se, moszżeć ty n a t u r ę g ł u p i o m " (...) nawet m n i e meldowali, że strasznie dużo zarabiam. M u s i a ł e k się o d s t a w i ć do u r z ę d u finansowego dwa razy". (127, L . K . ) . „ J a k b y ł e m na stoisku na Jesieni T a t r z a ń s k i e j miejscowi g ó r a l e ś m i e l i się, m ó w i l i , że siedzą w klatach jak w ZOO i tu przyszli i to w nie­ dzielę r o b i ą j a k b y w c h a ł u p i e nie m i e l i co jeść. Obecnie w ś r o d o w i s k u jestem w ł a ś c i w i e docenia­ ny, może n i e k t ó r z y zazdroszczą, m ó w i ą , że jestem d ł u b a k , ino głową myślę i m a m p i e n i ą d z e " . (198 „Lubań"). Działalność twórcza m i ę t n i k a r z y dzieli się w życiorysach j a k gdyby na większości pa­ dwa etapy. W �p i e r w s z y m t w ó r c a pracuje zazwyczaj na potrzeby w ł a s ­ ne i swojego ś r o d o w i s k a (rękodzieło, r z e m i o s ł o , plasty­ ko o b r z ę d o w a ) lub też w y ł ą c z n i e dla siebie. W d r u g i m etapie zostaje „ o d k r y t y " i zaczyna t w o r z y ć dla nowego odbiorcy. U ż y w a m t u s f o r m u ł o w a ń „w w i ę k s z o ś c i " i „ z a z w y c z a j " gydż p o d z i a ł ten nie dotyczy wszystkich p a m i ę t n i k a r z y . Część t w ó r c ó w , szczególnie z m ł o d s z e ­ go pokolenia, została w c i ą g n i ę t a do pracy przez osoby już w s p ó ł p r a c u j ą c e z r ó ż n y m i instytucjami i od p o c z ą t ­ k u rozpoczęła p r a c ę dla o k r e ś l o n e g o odbiorcy spoza ś r o d o w i s k a wiejskiego. P o n i e w a ż obecnie interesuje nas d z i a ł a l n o ś ć t w ó r ­ ców ludowych we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u , d r u g ą g r u p ą t w ó r c ó w z a j m ę się p ó ź n i e j . Rynek z b y t u na w y r o b y r ę k o d z i e l n i c z e o g r a n i c z a ł się zazwyczaj w pierwszym okresie do rodziny i w ł a s ­ nego ś r o d o w i s k a (z 40 w y p o w i e d z i 26 osób p r a c o w a ł o na potrzeby swoje i wsi, a 6 w y ł ą c z n i e dla siebie), k o r o n k a r k i i n i e k t ó r e hafciarki s p r z e d a w a ł y swoje w y ­ roby na targach i j a r m a r k a c h (15) lub też p r a c o w a ł y na z a m ó w i e n i e d w o r u . J u ż w tyn. okresie traktowane b y ł y jako specjalistki w s w o i m zawodzie: „W szkołach w t y m czasie na robotach też uczyli r ó ż n y c h takich r o b ó t e k , nic też dziwnego, że na­ sze prace były zawsze oceniane na celująco (...) To wszystko p r z y d a ł o się żeby we wczesnym dzie­ c i ń s t w i e móc p r a c o w a ć na siebie. Były nas w t e d y cztery, a mama p i ą t a . Pracy m i a ł y ś m y bardzo dużo, gdyż wszystkie panny dziedziczki z okolicy o b s t a l o w y w a ł y u nas w y p r a w y , a wiadomo, że do w y p r a w y n a l e ż a ł o bardzo dużo bielizny p o ś ­ cielowej, koszul nocnych, dziennych, o b r u s ó w , ser­ wetek, c z e p k ó w , chusteczek. Jak w k a ż d y m za­ wodzie, tak i w naszym w y ł a n i a ł y się specjali­ zacje. K a ż d a z nas miata dla siebie u l u b i o n ą tech­ n i k ę , jedna n a j ł a d n i e j r o b i ł a pościel, inne z n ó w serwetki s z y d e ł k o w e , mama w y k o r z y s t y w a ł a to, trafnie i s k r z ę t n i e d y r y g o w a ł a r o b o t ą " . (57, J.S.). Garncarze w okresie przedwojennym i zaraz po wojnie zbywali swoje w y r o b y na targach i j a r m a r k a c h , a t a k ż e we wsi i najbliższej okolicy sam' r o z w o ż ą c towar lub też o d s p r z e d a j ą c cały w y p a ł handlarzom. Pisanki, k w i a t y , palmy, w y c i n a n k i , r e k w i z y t y ob­ r z ę d o w e w y k o n y w a l i zazwyczaj t w ó r c y dla siebie i dla w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a nie z a j m u j ą c się s p r z e d a ż ą na w i ę k s z ą skalę. W r z e ź b i e — znaczna część t w ó r c ó w p r a c o w a ł a dla siebie, k r y j ą c się ze swoim, j a k sami o k r e ś l a j ą : „ h o b ­ b y " (27 z 42 wypowiedzi) lub też o f i a r o w y w a ł a prace znajomym, rodzinie (16), n i e i i e i i i a zaś grupa r z e ź b i a r z y (4 osoby) w y w o d z ą c a s w ą t w ó r c z o ś ć od zabawkarstwa z b y w a ł a swoje w y r o b y na targach. Tak w p r z y b l i ż e n i u w y g l ą d a ł pierwszy okres dzia­ łalności t w ó r c z e j p a m i ę t n i k a r z y , do momentu p r z e ł o ­ mowego, j a k i m stało się (dla większości) odkrycie t w ó r ­ cy przez m e c e n a s ó w i generalna zmiana odbiorcy prac. Stosunek t w ó r c ó w do w ł a s n e j pracy w i ą ż e się za­ zwyczaj z rodzajem i charakterem w s p ó ł p r a c y z no­ w y m i odbiorcami. Wśród n o w y c h o d b i o r c ó w w y t w ó r c z o ś c i ludowej n a j p o w a ż n i e j s z y m jest bezsprzecznie „Cepelia". W s p ó ł ­ pracuje z n i ą 82% tkaczek, hafciarek i koronkarek, 83% osób z a j m u j ą c y c h się p l a s t y k ą o b r z ę d o w ą , 84% garncarzy i 55% r z e ź b i a r z y . S t ą d też n a j w i ę c e j o p i n i i i sądów dotyczących k o n t a k t ó w z nowym środowiskiem odnosić się b ę d z i e do tej i n s t y t u c j i . W sumie ze spół­ dzielniami Z w i ą z k u „ C e p e l i a " w s p ó ł p r a c u j e na r ó ż n y c h zasadach 109 a u t o r ó w p a m i ę t n i k ó w . P o w a ż n y m i odbiorcami prac są t a k ż e muzea oraz l u d n o ś ć miejska k u p u j ą c a w y r o b y ludowe na j a r m a r ­ kach, wystawach i kiermaszam, organizowanych z r ó ż ­ nych okazji przez instytucje kulturalne. R z e ź b i a r z e , poza w y m i e n i o n y m i instytucjami, n a j ­ więcej w ł a s n y c h prac s p r z e d a j ą osobom p r y w a t n y m — kolekcjonerom, „ m i ł o ś n i k o m sztuki ludowej", turystom, gościom zagranicznym. P r ó c z r z e ź b i a r z y jedynie w r ę k o ­ dziele z d a r z a j ą się w y p a d k i .sprzedaży wyrobów pry­ w a t n y m odbiorcom spoza własr,ego ś r o d o w i s k a , nato­ miast w plastyce o b r z ę d o w e j i i z e m i o ś l e są to w y p a d k i sporadyczne. Po r o z p o c z ę c i u pracy dla o d b i o r c ó w miejskich j e ­ dynie 7 tżaczek i hafciarek oraz 8 wycinankarek 1 p i sankarek w y k o n u j e jeszcze w y r o b y na z a m ó w i e n i e w ł a s ­ nego ś r o d o w i s k a , nieliczna grupa r z e ź b i a r z y i malarzy zajmuje się k o n s e r w a c j ą , rzeźbi f i g u r y do kościołów, kaplic, stacji k r z y ż o w y c h , czasem wykonuje t a k ż e po­ piersia i obrazy do szkół i ś w i e t l i c . Powodzeniem we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u cieszą się t a k ż e prace odrzucone przez komisje konkursowe i. „Cepelię" — p ł a s k o r z e ź b y wypalane na sklejce, ś w i e c z n i k i , obrazki na pniach, ramki itp. Generalna zmiana o d b i o r c ó w i w y k s z t a ł c e n i e no­ wego r y n k u zbytu w y w a r ł o ogromny w p ł y w na w a r u n ­ k i materialne t w ó r c ó w , charakter ich prac, stosunek r o ­ dzinnego ś r o d o w i s k a , a t a k ż e rozumienie w ł a s n e j t w ó r ­ czości. W p a m i ę t n i k a c h znajduje w y r a ź n e odbicie zde­ rzenie t r a d y c j i i potrzeb estetycznych w ł a s n e g o ś r o d o ­ wiska z wymaganiami i gustami nowych o d b i o r c ó w prac, nawet jeżeli sądy to nie są w p e ł n i u ś w i a d o ­ mione. Zagadnienia te niejednokrotnie poruszane b y ł y w a r t y k u ł a c h dyskusyjnych na temat tzw. „współczesnej sztuki l u d o w e j " p o n i e w a ż jednak nie c h c ę z a m ą c i ć obrazu zawartego w tytule pracy. „ T w ó r c y l u d o w i w świetle swoich p a m i ę t n i k ó w " o g r a n i c z ę się w t y m m i e j ­ scu do refleksji j a k i e n a s u w a j ą m a t e r i a ł y w n i c h za­ warte. Większość twórców współpracujących z „Cepelią" jest z tej pracy zadowolona. Praca dla stałego odbiorcy stała się d o d a t k o w y m , a niekiedy g ł ó w n y m ź r ó d ł e m dochodów, p o p r a w i ł y się w a r u n k i materialne t w ó r c ó w i ich rodzin. I tak w r ę k o d z i e l e na 38 osób ocenia s w o j ą w s p ó ł ­ p r a c ę pozytywnie 31, m o t y w u j ą c to m o ż l i w o ś c i a m i za­ robku, u d z i a ł u w konkursach i k o n t a k ó w z szerszym ś w i a t e m , wyjazdu z z e s p o ł e m cepeliowskim za g r a n i c ę , a t a k ż e w y ż y c i a się t w ó r c z e g o : 4 „(..) o teraz p r a c u j ę prawie na stałe, nawet m i idzie nie najgorzej, bardzo się cieszę gdy nad­ chodzi dzień odbioru, bo lubię nawet p o t r z e ć na m ł o d e panie, k t ó r e nieraz m u s z ą n e r w ó w d o k ł a ­ d a ć aby nam starym w y t ł u m a c z y ć , a jednak grzecznie z n a m i p o s t ę p u j ą i tak j a k o ś we m n i e w s t ą p i ł ten duch siły w i d z i m i się, że i ludzie ze wsi na mnie p a t r z ą , a nawet synowie m i m ó w i ą : „ale mama teraz nasza zarabia tak j a k m y " i tak ciężka droga moja do tej twórczości jest dużo opóźniona, ale i tak nie żałuję". (71, S.S.). C i e k a w o ś ć ś w i a t a i ludzi charakterystyczna jest z w ł a s z ­ cza dla p a m i ę t n i k a r z y z opoczyńskiego (hafciarek, w y ­ cinankarek, tkaczek), k t ó r e zazwyczaj są t a k ż e c z ł o n ­ kami zespołu tanecznego „ O p o c z n i a n k a " : „Dziś z w i e l k i m zadowoleniem mogę s t w i e r d z i ć , że tą m o j ą s k r o m n ą p r a c ą rozpoczęły się prace na w i e l k ą skalę w Opocznie. W ślad za m n ą poszło wiele innych kobiet. Jestem bardzo 203 i �w d z i ę c z n a spółdzielni „ O p o c z n i a n k a " , gdyż dzięki niej od kilkunastu lat w y j e ż d ż a m na r ó ż n e spot­ kania t w ó r c ó w ludowych (z z e s p o ł e m „ O p o c z n i a n ­ ka" b y ł a t a k ż e na nagraniach do f i l m u „ W e s e l e " w K r a k o w i e ) " . (138, R.K.). „Nie s p o d z i e w a l i ś m y się nigdy, że n a s t a n ą lata, że b ę d ą nas tak u w a ż a ć , że my mamy sposob­ ność z w i e d z a ć t r o c h ę ś w i a t a , a jak się gdzie po­ jedzie to się człowiek rozweseli i tak m ó w i ę do bratowej: przyjechali by my tu, kiej by nas tu nie powieźli? (...) Tego r o k u w lato chcemy się z a b r a ć na w y c i e c z k ę z „ O p o c z n i a n k a " w góry, żeby my przed s t a r o s t o m zobaczyły ś w i a t a t r o ­ chę". (93, D.S.). Ustalona forma w s p ó ł p r a c y i stałe zarobki są najczęściej w y m i e n i a n y m t a k ż e przez garncarzy m o t y w e m pozy­ t y w n e j oceny pracy dla „Cepelii", choć p e w n ą rolę od­ g r y w a też możliwość brania udziału w wystawach. W ś r ó d 33 r z e ź b i a r z y w s p ó ł p r a c u j ą c y c h z „Cepelią" 17 ocenia ten k o n t a k t pozytywnie, przede w s z y s t k i m ze w z g l ę d u na możliwość zbytu prac (14) oraz uczestnistwo w konkursach, zyskanie s ł a w y i uznania: „ T a m do tyj „Cepelii" co ż e m r o b i ł do Katowic, tam tych był nic p o w i e d z i a ł na to, tom żech dość dobrze z a r o b i ł . I ty z a m ó w i e n i a m i a ł bar­ dzo d u ż e . I b y ł e c h z tego zadowolony, no boch prace m i a ł i chcioł r o b i ć i był człowiek zdrow­ szy jeszcze. Po t y m żech zaczął w „ C z a n t o r y j e " p r a c o w a ć . Mówili m i co bydom w kasie chorych, co b y d o m p r a c o w a ć i b y ł e m z tego bardzo zado­ wolony i do dziśka dnia jestem bardzo zadowo­ lony". (127, K . L . ) . „Biorę dużo udziały w konkursach i kiermaszach, k t ó r e dla mnie są dużą w a r t o ś c i ą t w ó r c z ą . Jestem za to bardzo w d z i ę c z n y „Cepelii", że są d o b r y m i odbiorcami mych prac i s k ł a d a m serdeczne po­ d z i ę k o w a n i e za o p i e k ę i dobry odbiór mych prac (...)". (36. C.T.). Rozszerzenie zbytu na w y r o b y ludowe poza w ł a s n e ś r o ­ dowisko, n a w i ą z a n i e k o n t a k t ó w z n o w y m i odbiorcami, z k t ó r y c h n a j p o w a ż n i e j s z y m s i a ł a się „Cepelia" spowo­ d o w a ł o u większości p a m i ę t i i i k a r z y z d e c y d o w a n ą po­ p r a w ę w a r u n k ó w materialnyiin. Najczęściej p o d k r e ś l a ­ j ą ten fakt k o r o n k a r k i , tkaczki, opisując inwestycje, j a ­ kie dzięki pracy w spółdzielni p o r o b i ł y one same i i n n i m i e s z k a ń c y wsi. Osoby z a j m u j ą c e się p l a s t y k ą - o b r z ę d o w ą rzadko w y p o w i a d a j ą się na ten temat; podobnie jak r z e ź b i a r z e , w ś r ó d k t ó r y c h o warunkach b y t o w y c h wspomina 36 osób, o c e n i a j ą c je jako lepsze niż były (64,0%) lub na­ dal trudne (35,12%). Obraz k o n t a k t ó w t w ó r c ó w ludowych z n o w y m ś r o ­ dowiskiem b y ł b y c a ł k o w i c i e z a f a ł s z o w a n y , gdyby nie w s p o m n i e ć o c a ł y m szeregu k ł o p o t ó w i t r u d n o ś c i jakie sprawia t w ó r c o m k o n i e c z n o ś ć w y w i ą z y w a n i a się z za­ m ó w i e ń , podpisywanie u m ó w , oczekiwanie na o c e n ę k o m i s j i i o d b i ó r pracy, dogodzenie l i c z n y m k l i e n t o m w e d ł u g i n n y c h (a nie znanych p o c z ą t k o w o t w ó r c y ) gus­ t ó w i masie innych k ł o p o t ó w , na k t ó r e „ n i e p r z y s p o s o biony u m y s ł o w o " t w ó r c a nie był przygotowany: „ C e p e l i a " z a m ó w i ł a w 196G r o k u 60 sztuk, nie s p o d z i e w a ł e m się, że tyle naraz z a m ó w i ą i za­ m ó w i e n i e było dla mnie trudne, bo p r z y s ł a l i m i w formie fachowej, u r z ę d o w e j , czego ja nie mog­ łem zrozumieć. Oni w Z a r z ą d z e n i e może myśleli, że to r z e ź b i a r z jest człowiek przysposobienia i u m y s ł o w e g o zarazem, a to okazuje się nie, to c z ł o w i e k c a ł k i e m zwykły, to t y l k o r z e ź b i a r z nie p r a w n i k , nie k s i ę g o w y i nie biuralista, nie w y z ­ n a w a ł e m się na symbolach, na tych numerach, każdy symbol ma swój numer i n a s t ę p n e z a m ó ­ w i e n i a na ostatnich symbolach, a symbole moje gdzieś się rzuciło. Szukam, szukam, suszę głowę, na s t a r o ś ć n a u c z y ł się r z e ż b i e r s t w a i tu się oka­ zuje, że i m u s z ę się jeszcze f o r m a l n o ś c i u r z ę d o ­ w y c h uczyć, m i a ł e m n i e m a ł e k ł o p o t u n i m doszed­ ł e m do w n i o s k u , a p r z e w r a c a ł e m wszystko, gdzie są ostatnie symbole, aby się na nich w z o r o w a ć , to co mam o d s t a w i ć i tu s t r a s z ą , że za n i e w y ­ konanie k a r ę g r z y w n y o d c i ą g n ą w rozliczeniu". (3, J.F.). Na zbyt w i e l k ą ilość z a m ó w i e ń i b i u r o k r a c j ę najczęściej n a r z e k a j ą r z e ź b i a r z e , k t ó r z y zazwyczaj współpracują z „ C e p e l i ą " na zasadzie skupu. Ż ą d a n i e zbyt dużej i l o ­ ści prac od jednego t w ó r c y w y w o ł u j e u jednych chęć pozbycia się wszystkich zajęć nie z w i ą z a n y c h z r z e ź b ą i mechanizowanie „ p r o d u k c j i " , u innych zaś z n i e c h ę c e ­ nie do w s p ó ł p r a c y i głębsze lefleksje na temat d z i a ł a l ­ ności „Cepelii": „Ze Zrzeszenia o t r z y m a ł e m zaproszenie do wzięcia u d z i a ł u w O g ó l n o p o l s k i e j wystawie r z e ź b y ludo­ wej w K r a k o w i e . Bardzo się cieszę. T e r m i n co prawda k r ó t k i , do 15 czerwca br. trzeba prace o d d a ć w ilości 10 sztuic, a w domu nic gotowe­ go nie mam, wszystkie prace moje m i u c i e k a j ą i stąd z n o w u ż p r o b l e m n a j w i ę k s z y j a k i mnie stale p r z e ś l a d u j e za m a ł o czasu na p r a c ę t w ó r c z ą , a z a r z ą d z e n i a o d n o ś n i e t w ó r c ó w l u d o w y c h są nieraz dziwne i nierealne. Ż a ł u j ę jednego, że nie jestem z zawodu r z e ź b i a r z e m , m ó g ł b y m o t w o r z y ć p r y ­ w a t n y z a k ł a d i p r a c o w a ć dla „ C e p e l i i " albo cho­ ciaż hektar ziemi, m ó g ł y m p r a c o w a ć dla „Cepelii". Nie p r a c u j ą c nigdzie „ C e p e l i a " moich prac nie może p r z y j ą ć , trzeba p r a c o w a ć w p a ń s t w o w y m z a k ł a d z i e pracy, a p r a c u j ą c zawodowo nie m o ż n a wiele zrobić dla „Cepelii". Poprostu nie ma w y j ś ­ cia z tej sytuacji, a pasja r z e ź b y ludowej i jej wykonanie stale się wzmaga. Trzeba poprostu czekać do e m e r y t u r y i kiedy człowiek b ę d z i e już z g r z y b i a ł y , wyczerpany z sił, też nie wiele będzie mógł już zrobić, a może tej e m e r y t u r y się nie doczekać. Jak do tej pory sytuacja jest bez w y j ś ­ cia". (214, H.H.). „Pragnę urządzić jakąś pracownię i trochę ją z m e c h a n i z o w a ć , aby p o d o ł a ć swoim z a m ó w i e n i o m , k t ó r y c h mam pod dostatkiem". (135, S.J.). N i e m n i e j s z ą b o l ą c z k ą jest dla r z e ź b i a r z y zbyt długi okres oczekiwania na ocenę prac i wynagradzanie, co z r e s z t ą dotyczy nie tylko w s p ó ł p r a c y z „Cepelią": „Te wszystkie oczekiwania na kontakt, na odpo­ wiedź, na ocenę poprostu mnie i nas t w ó r c ó w zżerają, gaszą, o d b i e r a j ą w i a r ę , a p r z y s ł o w i e po­ noć m ó w i : że nawet r ę k a ż e b r a k a zbyt długo w y c i ą g n i ę t a o pomoc może w k o ń c u z a w r z e ć się w pięść". (117, S.S.). Wspomniane t u kłopoty są n a j p o w a ż n i e j s z y m i i n a j ­ częściej p o w t a r z a j ą c y m i , się w p a m i ę t n i k a c h problema­ m i , z w i ą z a n y m i ze w s p ó ł p r a c ą z n o w y m i odbiorcami. Prócz kłopotów w y n i k a j ą c } ch b e z p o ś r e d n i o ze w s p ó ł p r a c y z i n s t y t u c j a m i często wymieniane są w pa- �m i ę t n i k a c h t r u d n o ś c i transportowe i warsztatowe brak możliwości zdobycia surowca. oraz Opis t r u d n o ś c i z w i ą z a n y c h z powstawaniem no­ w y c h w y t w o r ó w k o ń c z y się często k o n k r e t n y m i propo­ zycjami pod adresem m e c e n a s ó w ; d o t y c z ą c y m i u ł a t w i e ń w zakupie s u r o w c ó w , transportu, zmniejszenia f o r m a l ­ ności i t p . H a f c i a r k i s k a r ż ą się na brak n i c i i p ł ó t n a , w y c i n a n k a r k i — papieru, r z e ź b i a r z e chcą b y ć zaopatrywani przez o d b i o r c ó w w m a t e r i a ł y , n a r z ę d z i a i f a b r y ; listę potrzeb tego rodzaju m o ż n a by m n o ż y ć . Do jednostko­ w y c h natomiast n a l e ż ą (w relacjach p a m i ę t n i k a r z y ) ta­ kie w y p a d k i j a k doniesienie m i e s z k a ń c ó w w i o s k i do u r z ę d u finansowego na r z e ź b i a r z a , że za d u ż o zarabia, k ł o p o t y w y t w ó r c y zabawek z t y m ż e u r z ę d e m l u b po­ danie do s ą d u przez s t r a ż p o ż a r n ą za przechowywanie drzewa na p o d w ó r k u . Praca dla innego niż w ł a s n e ś r o d o w i s k o odbiorcy m u s i a ł a w y w r z e ć silne p i ę t n o na charakterze t w ó r c z o ś c i ludowej. O d d z i a ł y w a n i e sztuki elitarnej na s z t u k ę l u d o w ą istniało od czasów, k i e d y w ogóle k u l t u r a l u d o w a zaist­ n i a ł a jako o d r ę b n e zjawisko. W p r z e s z ł o ś c i j e d n a k ż e (i to dość odległej) o d d z i a ł y w a n i e to o d b y w a ł o się na drodze naturalnego niejako przyswajania przez k u l t u r ę w i e j s k ą pewnych w z o r ó w r ę k o d z i e ł a i sztuki dworskiej i miejskiej i przetwarzania jej na m i a r ę w ł a s n y c h m o ż ­ liwości, potrzeb i g u s t ó w . Jest to obszerne zagadnienie, k t ó r e m u p o ś w i ę c o n o n i e j e d n ą j u ż p r a c ę n a u k o w ą i nie miejsce t u na tego rodzaju r o z w a ż a n i a . C h c ę tylko z a z n a c z y ć , że i w pa­ m i ę t n i k a c h t w ó r c ó w l u d o w y c h m o ż n a znaleźć materia­ ły s t a n o w i ą c e przyczynek do tego i n t e r e s u j ą c e g o te­ matu. Jeden z r z e ź b i a r z y w swoisty sposób t ł u m a c z y p o w ­ stanie sztuki l u d o w e j : „ F i g u r k i i obrazy fachowe b y ł y za drogie, sami chłopi na w z ó r r o b i ą swoje p r y m i ­ tywne ze w z g l ę d u na n a r z ę d z i a i brak w p r a w y . Z bie­ giem czasu w i ę s z k o ś ć t w ó r c ó w pod w p ł y w e m czasu d o s k o n a l i ł a swe u m i e j ę t n o ś c i dochodząc do takich w y ­ n i k ó w , że umieszcza się je w k o ś c i o ł a c h . Ostatnio n a ­ rosło p s e u d o t w ó r c ó w i z n a w c ó w sztuki ludowej". (139, Kmieć). Hafciarka kaszubska spisuje t a k ż e h i s t o r i ę p o w ­ stania i rozwoju haftu ż u k o w s k i e g o , k t ó r y dzięki o p u ­ b l i k o w a n e m u w z o r n i k o w i cieszy się ostatnio n i e m a ł y m powodzeniem w całej Polsce: „W 1210 r o k u do klasztoru ż u k o w s k i e g o p r z y b y ł y pierwsze N o r b e r t a n k i . One to w ł a ś n i e w p r o w a ­ dziły hat kaszubski, u c z ą c tego p i ę k n e g o dzieła w swoich ś w i e c k i c h s z k o ł a c h . (Zbiory h a f t ó w prze­ chowywane są w kościele w skarbcu podklaszt o r n y m w Ż u k o w i e ) . Pracownie haftu b y ł y p r o ­ wadzone przez w y b i t n e siły nauczycielskie, k t ó r e b y ł y obeznane z w y s o k ą t e c h n i k ą . S k ą d t a m m o ­ ja prababka od swoich poprzedniczek czerpała swoją w i e d z ę i na podstawie podpatrzonych t a m m o t y w ó w i w z o r ó w ornamentalnych w y k o n y w a ł a s w ą p r a c ę (...) M o t y w y dc swoich w z o r ó w 1 haf­ t ó w czerpię ze Skarbca Ż u k o w s k i e g o . W kompo­ zycjach moich w y s t ę p u j ą najczęściej takie m o t y ­ w y jak palmeta, t u l i p a n , róża, rozgwiazda morska, margareta, niezapominajka, chaber, k w i a t k o n i ­ czyny, k w i a t granatu, dzwonki, pszczółki i inne. W i ą z a n k i 7 k o l o r ó w — 3 odcienie niebieskiego, czerwony, żółty, zielony, czarny. W y c h o d z ą r ó w ­ nież hafty tak zwane: „Haft k o ś c i e l n y " to znaczy imitacja złota i imitacja srebra wykonane b i a ł ą n i t k ą . Obwiedzone są n i t k ą b r ą z o w ą . W haftach moich nie o d s t ę p u j ę od tradycji haftu ż u k o w ­ skiego pomimo, że mieszkam w Kartuzach, w y ­ stępuje przewaga koloru niebieskiego. C ó r k i moje natomiast l u b i ą c z e r w i e ń i stosują j ą w m i a r ę możliwości więcej n i ż ja. To jest dopuszczalne, ma prawo sobie z m i e n i a ć " . (46, W.E.). J u ż w k o ń c u X I X i p o c z ą t k a c h X X w i e k u , a szczegól­ nie w okresie m i ę d z y w o j e n n y m rozpoczęto na s z e r o k ą skalę a k t y w i z a c j ę wiejskich ośrodków wytwórczych. P o w s t a w a ł y szkoły r z e m i o s ł artystycznych, gdzie uczono haftu, syncerki, koszykarstwa, często w e d ł u g obcych w z o r ó w . Znane dziś ludowe o ś r o d k i hafciarskie i koszy­ karskie (Bobowa, M a k ó w ) z a w d z i ę c z a j ą p r ę ż n o ś ć szkol­ n i c t w u zawodowemu, że nie w s p o m n ę o Szkole Prze­ m y s ł u Drzewnego w Zakopanem, k t ó r a w y p u ś c i ł a dzie­ s i ą t k i znanych a r t y s t ó w . Niemałą zasługę w powstawaniu znanych dziś o ś r o d k ó w wiejskiej w y t w ó r c z o ś c i artystycznej położyły entuzjastki, zazwyczaj w ł a ś c i c i e l k i d w o r ó w , ucząc k o ­ biety wiejskie r ę k o d z i e ł a artystycznego jak np. Hele­ na M o s z c z y ń s k a w Golinie (haft „ s n u t k o w y " czy W a n ­ da Modzelewska w G ł a d c z y n i e (haft na t i l u ) , a z w ł a s z ­ cza działacze Towarzystwa Popierania P r z e m y s ł u L u ­ dowego z prof. E l e o n o r ą P l u t y ń s k ą na czele: „ P i e r w s z y d y w a n z r o b i ł a m z p a n i ą prof. P l u t y ń ­ ską. Było to w tak zwane „ s t a r e k w i a t k i " . Sama jeszcze nie p o t r a f i ł a m k o m p o n o w a ć lecz przy po­ mocy prof. P l u t y ń s k i e j to m i się udało, jak r ó w ­ nież zachęciło mnie do dalszej pracy. Za k t ó r y to d y w a n o t r z y m a ł a m od prof. P l u t y ń s k i e j p i e r w s z ą z a p ł a t ę , k t ó r a mnie s p r a w i a ł a dużo zadowolenia i r a d o ś c i . Więc mnie to z a i n t e r e s o w a ł o i z a c z ę ł a m r o b i ć j u ż samodzielnie. B a r w i e n i a p r z ę d z y na d y ­ w a n n a u c z y ł a m się od w y ż . w y m . profesor. Bar­ w i l i ś m y b a r w n i k a m i n a t u r a l n y m i to jest k o r ą kruszyny, k o r ą dębu, liśćmi brzozy, skrzypu pol­ nego i t d . z dodatkiem s k ł a d n i k ó w chemicznych, k t ó r e to prof. P l u t y ń s k ą p r z y w o z i ł a z Warszawy (...). P o s t a n o w i ł a m k o m p o n o w a ć dywany z mego wiejskiego otoczenia jak r ó w n i e ż i przyrody to jest k w i a t y , drzewa, z w i e r z ę t a , ptaki, zabudowa­ nia wiejskie, zabawy młodzieży i t p . " (208, J.O.). „Była to osoba bardzo p r z e m y ś l n a . W ł a ś n i e jej p r z y s z e d ł do gołwy p o m y s ł , żeby hafty, k t ó r e zdo­ b i ł y nasze koszule p r z e n i e ś ć na serwety. P i e r w ­ szy raz u b r a ł a m się w to (co sama w y h a f t o w a ­ ł a m — M.W.) w Boże C i a ł o do kościoła (asysta) ... nie m i a ł a m jeszcze 14 lat i n i k t nie chciał u w i e ­ rzyć, że to jest m ó j haft. Po tej pierwszej p r ó b i e n a b r a ł a m odwagi, żeby iść do tej p a n i Modze­ lewskiej i p o p r o s i ć j ą o r o b o t ę . Pani ta (...) d a ł a m i n i e w i e l k i komplet (...) Miał to być haft czer­ wony z czarnym (...) Ta pani zobaczyła m o j ą r o ­ b o t ę i m ó w i : „Skoro tak p i ę k n i e haftujesz to ja ci dam haft b i a ł y " . B r a k o w a ł o jej hafciarek, k t ó r e u m i a ł y by r o b i ć b i a ł y haft. To j u ż było t r u d ­ niejsze (...) ale się z g o d z ' ł a m i potem r o b i ł a m j u ż ten haft i b y ł a m zadowolona, bo ten haft był bardziej p o p ł a t n y . Od tamtej pory j u ż m i rodzice nie potrzebowali grosza na mnie d a w a ć " . (152, P.M). „ N a u c z y ł a m s i ę haftu od kobiet na w s i , k t ó r e u m i a ł y od dziedziczki, 'właścicielki Goliny Helenv M o s z c z e ń s k i e j . Ona r o z p o w s z e c h n i ł a haft w G o l i ­ nie p ł a c ą c za hafty wykonane do kościołów i f u n d u j ą c je k o ś c i o ł o m " . (103, GM.). 205 7 �P o t r a k t o w a ł a m szerzej nieco tę s p r a w ę , gdyż w t w ó r ­ czości p a m i ę t n i k a r z y d z i a ł a l n o ś ć tych instytucji i osób o d e g r a ł a n i e m a ł ą rolę, jeżeli nawet nie b e z p o ś r e d n i o , to na skutek zakorzenionej w poprzednich pokoleniach tradycji. Zakres p o j ę c i a „ l u d o w y " w odczuciu t w ó r c ó w i ich ś r o d o w i s k a w i ą ż e się ze ś w i a d o m y m o d d z i a ł y w a n i e m o d b i o r c ó w pozawiejskich na s z t u k ę i r ę k o d z i e ł o ludo­ we. D a j ą temu w y r a z p a m i ę t n i k a r z e r o z r ó ż n i a j ą c o k r e ś ­ lenie „ l u d o w y " od o k r e ś l e n i a „ t r a d y c y j n y " , u ż y w a n e g o w ł a ś n i e na oznaczenie w y t w o r ó w l u d o w y c h w sensie funkcjonowania ich w kulturze w i e j s k i e j . R o z b i e ż n o ś ć g u s t ó w ś r o d o w i s k a i o d b i o r c ó w spoza tego k r ę g u k u l t u r y daje się z a u w a ż y ć zwłaszcza w tkactwie i hafcie: „ Z a j m u j ą c się p r a c ą w spółdzielni dalej w y k o nję wzory b i a ł e 1 kolorowe, k t ó r e z w i ę k s z ą c h ę ­ cią w y k o n u j ę , bo mnie to cieszy, że to jest moje w ł a s n e i lepiej m i się p o d o b a j ą . Ja jestem na­ p r a w d ę samouk, bo w Sidzinie, ani mnie n i k t nie odwiedza, ani ż a d e n historyk, ani etnograf — co się m y ś l i , że p i ę k n e to się r o b i (...) Z tygod­ nia pracy t w ó r c z e j (...) Gdy p r z y j e c h a ł a m do do­ m u było już p o ł u d n i e , w i ę c nie b r a ł a m się za haft dla spółdzielni, tylko za swoje wzory a ż e b y o d p o c z ą ć od tak jednakowych w z o r ó w i haftowa­ ł a m b l u z k ę k o l o r o w y m i n i ć m i " . (270, B.M.). „ K o b i e t y chciały ż e b y i m j a k n a j w i ę c e j tkać k w i a t y , a szczególnie róże. Wzory były r ó ż n e : kapowe, serwetowe. Dużo z t y m było kłopotu, bo k a ż d a kobieta chciała i n n y wzór, k a ż d e j inna p r z ę d z a . Pani E. P l u t y ń s k a pierwsza p o k a z a ł a j a k r o b i ć dywany ludowe. Ona pierwsza d a ł a wzór i p o k a z a ł a jak f a r b o w a ć . Dla niej jestem bardzo w d z i ę c z n a i bardzo serdecznie j ą wspominam, bo to ona w ł a ś n i e mnie w p r o w a d z i ł a na d r o g ę i d l a ­ tego z o s t a ł a m t w ó r c z y n i ą l u d o w ą " . (89, K.B.). „ K o b i e t y wiejskie jeszcze ciągle l u b i ą wzory kapo­ we — tak n a z y w a j ą , ale ja je też staram się p r z e k o n a ć , że to niedobre, n i e ł a d n e . Myśli o tern i moja spółdzielnia, bo w 1971 r o k u zorganizo­ w a ł a kurs tkania, żeby ta dobra t w ó r c z o ś ć l u ­ dowa się r o z w i j a ł a " . (179, G.S.). „ T u już nie b y ł o (w pracach pod kier. P l u t y ń skiej) w z o r ó w tradycyjnych, a ludowe. I na takie t k a n i n y m i e l i ś m y z a m ó w i e n i a od Zrzeszenia Cha­ ł u p n i k ó w w B i a ł y m s t o k u . J u ż dziś w posagu nie poniesie dziewczyna do t e ś c i o w e j d y w a n u t r a ­ dycyjnego. Z a m ó w i l u d o w y i potrafi w y b r a ć wzór,, n a n i e ś ć p o p r a w k i . Zaczyna i w i e j s k a młodzież d o s t r z e g a ć a r t y z m w w y t w o r a c h ludowych". (159, M.A.). Ś w i a d o m e u m o w n o ś c i o k r e ś l e n i a „ l u d o w y " tkaczki, k t ó ­ re we w s p ó ł p r a c y z d o b r y m i animatorami znalazły m o ż l i w o ś ć wypowiedzi t w ó r c z e j c h w a l ą sobie w s p ó ł ­ p r a c ę z „ C e p e l i ą " zwłaszcza w systemie skupu. Nowy odbiorca p o z w o l i ł i m w y r w a ć się z z a m k n i ę t e g o k r ę g u g u s t ó w ś r o d o w i s k a wiejskiego i d a ć w y r a z w ł a s n e j i n ­ wencji t w ó r c z e j : „W B i a ł y m s t o k u są d w a p u n k t y „Cepelii". W j e d ­ n y m k u p u j ą w y r o b y od tkaczek wykonane z w ł a s ­ nego surowca i o nowych wzorach i kompozy­ cjach (...) Zdolne tkaczki i s t a ł e m a j ą przyznane stypendia. Jako wynagrodzenie za czas p o ś w i ę c o ­ ny na nowe kompozycje (...) Ja osobiście też tam od czasu do czasu s p r z e d a j ę w ł a s n e w y r o b y (...) Jeżeli m a m swój surowiec, to od czasu do czasu 206 coś nowego w y m y ś l ę i w y l k a m . Zbyt mam za­ pewniony. Bo ja p r a w d ę powiedziawszy, to lubię zawsze coś nowego w y m y ś l e ć . C h o ć zabiera czas to jednak sprawia dużo zadowolenia. A jak chcę zarobić, to t k a m do swojej „ C e p e l i i " (...) i chyba nadal z o s t a n ę jej c z ł o n k i e m . C h c i a ł a b y m o t r z y ­ m a ć r e n t ę na stare lata". (171, S.Z.). „Dla Zrzeszenia r o b i ł a m t k a n i n y ze swojej p r z ę ­ dzy. Sama f a r b o w a ł a m , o b i e r a ł a m kolory. Na­ reszcie p e ł n a swoboda wypowiadania się. Da­ wano g o t o w ą f a r b o w a n ą p r z ę d z ę , nie narzucano w z o r ó w . A l e raczej b y ł y to wzory tradycyjne. T r o c h ę nudne. Z a c z ę ł a m d a w a ć t r o c h ę rodzaj i fantazji, z m i e n i a ć wzory, choć .za k a ż d y m razem d r ż a ł a m czy chociaż ten numer przejdzie. J a k o ś nie m o g ł a m zrobić dwóch jednakowych egzem­ plarzy". (159, M.A.). „W Cepelii (...) b r a ł a m r o b o t ę c h a ł u p n i c z ą . T k a ­ ł a m b i e ż n i k i , m a k a t k i , narzuty o r ó ż n y c h w y ­ miarach i wzorach, k t ó r e szły na eksport. Tutaj znowu z a c z ę ł a m sobie p r z y p o m i n a ć o moich w ł a s ­ nych wzorach. P r z e w a ż a ł y w nich p t a k i , postacie ludzkie w r ó ż n y c h scenach obyczajowych i ele­ menty dekoracyjne. Ile ich w y t k a ł a m , kto by to zliczył". (170, D.M.). Gcrzej jest, jeżeli praca c h a ł u p n i c z a dla „Cepelii" za­ bija u m i e j ę t n o ś c i i i n w e n c j ę t w ó r c z ą , co t a k ż e odnoto­ w u j ą p a m i ę t n i k a r k i , choć często w pogoni za zarobkiem same nie p r z y w i ą z u j ą do tego w a g i . „Na b i e l i z n ę t k a ł a m p ł ó t n o , na ubranie też, tak się n a z y w a ł a u b r a n i ó w k a . Obrusy, r ę c z n i k i w cztery, sześć i nawet w d w a n a ś c i e niczonki t k a ­ ł a m , na pościel w dziureczki w cztery niczonki i w trzy to b y ł o od ś w i ę t a , a na codzień t k a ł o się takie p ł ó c i e n k o w k r a t k ę z gorem, b i a ł e z sza­ r y m , a nawet niebieskim rozbijane. To t a k ż e było tkane p o ś c i e l o w e t k a ł a m p ł a c h t y tak zwane p r z e ś ­ c i e r a d ł a , w o r k i , chodniki. Jeszcze t k a ł a m tak zwane sukno (...) i szyły się duże b u r k i (świty), z kapiszonami czyli k a p t u r a m i (...) Nawet jeszcze t k a ł a m i na sukienki, c h o d z i ł a m w t y c h sukien­ kach do kościoła, a nawet na zabawy. Na codzień to r ó ż n e k r a t k i , w paski. A o d ś w i ę t n e to b y ł y przeplatane, przetykane bardzo ł a d n y m i n i ć m i z j e d w a b i u . Od 1950 r o k u t k a ł a m c h o d n i k i dla spół­ dzielni, potem grube d y w a n i k i i dorywczo jeszcze wzory (...) Niedawno z m i e n i ł a m p r a c ę : zamiast d y w a n i k a grubego, szmaciska r o b i ę chodniki pod­ ł o g o w e z w e ł n i a n e j p r z ę d z y „ P o ł a m " . (173, W.J.). Dużo ostrzej rysuje się sprawa kreowania „stylu ludo­ wego" w twórczości indywidualnej. W opiniach r z e ź b i a r z y i malarzy brak swobody t w ó r c z e j i n i e p e w n o ś ć oceny przez kolejne komisje k o n ­ kursowe stanowi p o w a ż n e z a g r o ż e n i e dla ich t w ó r c z o ś c i . Oddam głos p a m i ę t n i k a r z o m gdyż s p r a w ę oceny prac i „ s z u f l a d k o w a n i a " t w ó r c z o ś n u w a ż a j ą za tak i s t o t n ą w swych p r z e ż y c i a c h , że p o ś w i ę c a j ą jej wiele miejsca w pamiętnikach: „Nie m o g ę się p o g o d z i ć z t y m , że do dzisiaj nie ma ustalonej definicji t w ó r c y ludowego. N i e k t ó r z y u w a ż a j ą za t w ó r c ó w ludowych tylko tak zwanych u ł o m n y c h co nie m a j ą k o n t a k t ó w ze ś r o d o w i s k i e m i ze ś w i a t e m i coś t w o r z ą i tych, co r o b i ą ekspo­ naty muzealne. Ja u w a ż a m t a k i c h za straszny p r y m i t y w ludowy. Obecnie nie m o ż n a już tego b r a ć pod u w a g ę , bo analfabetyzm został już daw­ no z l i k w i d o w a n y i s p o ł e c z e ń s t w o na wsi ma i n n y �pogląd na ś w i a t i w y o b r a ż e n i e jak dawniej. W m o i m przekonaniu sztuka ludowa jest tworzona w miarę przeobrażeń i postępu zachodzącego w danym k r a j u . W m i a r ę możliwości nabycia na r y n k u potrzebnych m a t e r i a ł ó w n i e z b ę d n y c h do tworzenia tego co może się z w a ć s z t u k ą ludo­ w ą " . (198 „ L u b a ń " ) . „Do p r z y k r y c h spraw n a i e ż a ł a nieraz ocena pracy przez r z e c z o z n a w c ó w . Jedni zachwycali się m y m i pracami, t w i e r d z ą c , że jest to czysta r z e ź b a l u ­ dowa, na w y s o k i m poziomie, drudzy na te same prace m ó w i l i , że są kiczem. A jeszcze i n n i , że to p r y m i t y w i z m , a b y l i i tacy, k t ó r z y t w i e r d z i l i , że to amatorszczyzna. T a k i m dowodem b y ł fakt, że przez dwa lata stała moja r z e ź b a „ H u l i g a n " w Pedeku i d w u k r o t n i e ją odrzucano, że nie nadaje się na w y s t a w ę w o j e w ó d z k ą , za to w trzecim uznano j ą jako n a j l e p s z ą z mych prac i przyzna­ no d r u g ą n a g r o d ę na wystawie wojewódzkiej. Bądź tu m ą d r y i pisz wiersze. Taka ocena nie w p ł y w a m o b i l i z u j ą c o lecz odwrotnie z n i e c h ę c a do pracy, zwłaszcza p o c z ą t k u j ą c y c h . Dla każdego t w ó r c y jest potrzebny j a k i ś sprawdzian,, spra­ w i e d l i w a i s ł u s z n a k r y t y k a , bo m a ł o jest takich, k t ó r z y by mogli t w o r z y ć w y ł ą c z n i e sobie i muzom. Ostatecznie nie s a m ą m a n n ą lecącą z nieba czło­ w i e k żyje ale tragicznie jest gdy t w ó r c a jest za­ interesowany w y ł ą c z n i e materialnie, w ó w c z a s eks­ ponaty są kiczowate i p r z y n o s z ą więcej szkody niż korzyści, takie jest moje osobiste zdanie". (140, C.S.). „Istniejąca obecnie konkurso-festiwalo-mania oraz organizowanie j a k i c h ś „ D n i " z takiej czy innej okazji stwarza coraz to n o w ą okazję wystaw i p r z e g l ą d ó w oraz innych k o n k u r s ó w . Jest to na­ pewno bardzo cenne. Mamy obecnie w Polsce chyba jak nigdy d o t ą d dużą ilość t w ó r c ó w ludo­ wych „ o d k r y w a n y c h " z tej okazji. Nawiasem m ó w i ą c mnie też obecnie „ o d k r y t o " . Ale czy ta ilość jest r ó w n o z n a c z n a z j a k o ś c i ą ? Popyt na tego rodzaju imprezy stwarza też duże z a g r o ż e n i e . Za­ stanawiam się czy p r a w d z i w a sztuka ludowa nie staje się j a k ą ś s z t u k ą k o n k u r s o w ą , gdzie t w ó r c y stają się powoli w y c h o w a n k a m i k o m i s j i k o n k u r ­ sowych, t r a c ą c w ł a s n ą i n d y w i d u a l n o ś ć , u l e g a j ą c r ó ż n y m sugestiom. Czy t w ó r c a ludowy, k t ó r y w y ­ chodzi z r a m d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h kanonów sztuki ludowej (...) nie jest j u ż t w ó r c ą ludowym? (...) gdzie t k w i on mocno w rodzinnej sztuce l u ­ dowej? Jest wiele p y t a ń i z a g a d n i e ń , na k t ó r e szukam odpowiedzi przy n a d ą ż a j ą c e j się okazji na rozmaitych spotkaniach i miejscach. K o n f r o n ­ tuję i szukam w ł a s n e g o miejsca w t y m wszyst­ k i m . Tymczasem r z e ź b i ę to co l u b i ę i tak jak l u b i ę . Najprawdopodobniej nie b ę d ę b r a ł u d z i a ł u , a jeżeli to bardzo rzadko w konkursach sztuki. Osobiście w o l a ł b y m organizowanie wystaw z oce­ ną przez o d p o w i e d n i ą k o m i s j ę a r t y s t y c z n ą , z t y ­ powaniem miejsc bez n a g r ó d . Dla częstych uczest­ n i k ó w k o n k u r s ó w nagrody p i e n i ę ż n e s t w a r z a j ą pe­ wien bodziec do rzeźbi ;nia i uprawiania swojej twórczości. Jednak s t w a r z a j ą też z a g r o ż e n i e w postaci r z e ź b i e n i a tak jak się takiej czy innej k o m i s j i konkursowej podoba. Nie n e g u j ę b y n a j ­ mniej ż a d n e j z k o m i s j i konkursowych, jednak są w y p a d k i przy rozmaitych p r z e g l ą d a c h , że j e d n ą i tą s a m ą rzecz jedna komisja pochwali, inne nie. W y s y ł a m też swoje prace na r ó ż n e k o n k u r s y i wystawy sztuki ludowej, ale bez w i ę k s z y c h rezul­ t a t ó w (...) S p r a w i a m t r o c h ę k ł o p o t u gdyż nie w i a ­ domo jak mnie z a s z u f l a d k o w a ć , bo to ani n a i w n y t w ó r c a ludowy, ani artysta z l e g i t y m a c j ą z w i ą z ­ k o w ą , j a k p i s a ł a prasa na mój temat. Sam siebie u w a ż a m za t w ó r c ę ludowego, gdyż r z e c z y w i ś c i e n i m jestem. Rzeźby moje napewno naiwne ani p r y m i t y w n e nie są, ale t k w i ą korzeniami w r o ­ dzimej twórczości ludowej oraz z niej się w y w o ­ dzą (...). Trudno b y ć p r o r o k i e m we w ł a s n y m k r a ­ j u . (...) C h c i a ł b y m zwrócić u w a g ę na jedno zagad­ nienie i s p r a w ę z k t ó r ą ja osobiście i w i e l u i n ­ nych t w ó r c ó w się spotyka, a z k t ó r ą ja nie m o g ę się zgodzić i nie m o g ę jej z r o z u m i e ć . Jest n i ą j a k i e ś pedentyczne i niebardzo z r o z u m i a ł e „szuf­ ladkowanie" sztuki (...), a może nie sztuki co jej t w ó r c ó w . Rozumiem, że nie m o ż n a do jednego w o r k a włożyć t w ó r c y ludowego, t w ó r c y amatora i artysty z l e g i t y m a c j ą z w i ą z k o w ą . Zdarza się jednak, że t a k i ludowy t w ó r c a czy amator nie mieści się sztywno w tych ramach, wiem, że to trudne do uchwycenia granice, ale napewno są. M a m y p r z e c i e ż w h i s t o r i i sztuki całą g a l e r i ę sa­ m o u k ó w . Dlaczego nie -.tworzyć takiej szansy u nas w Polsce t a k i m ludziom. M a m na myśli stwo­ rzenie możliwości od czasu do czasu b e z p o ś r e d n i e j konfrontacji dzieł i t w ó r c ó w , k t ó r y c h prace od­ p o w i a d a ł y b y odpowiednim k r y t e r i o m ocen. Trzeba się też zgodzić z t y m , że margines p r z y ­ s ł o w i o w e g o „jelenia na r y k o w i ;ku" m o ż e istnieć nie tylko w sztuce l u l o w e j , dlatego weryfikacja prac w y m a g a ł a b y prawdziwej b e z s t r o n n o ś c i i rze­ czowości (...) B r a ł e m udział w t a k i c h wystawach za g r a n i c ą naszego k r a j u i ż a d n ą n a d z w y c z a j n ą r e w e l a c j ą moje prace tam nie były, jednak spot­ k a ł y się t a m z uznaniem i(...) Tam nie pytano o l e g i t y m a c j ę z w i ą z k o w ą . Chcieliby tylko w i e d z i e ć co mam do pokazania (...) Takie w y s t a w y p r z y ­ d a ł y b y się czasem u nas w Polsce. Na pewno sztuce przez duże „ S " by to nie zaszkodziło, pod­ czas gdy legitymowanie a r t y s t ó w , a nie ich dzieł na zdrowie jej nie wychodzi". (158, B.S.). (Na konkurs ogólnopolski „ K o p e r n i k w r z e ź b i e l u d o w e j " r z e ź b i a r z p o m a l o w a ł p r a c ę i nie d o s t a ł nagrody. M i m o to Muzeum zakupiło prace): „(...) Ponadto w w i e l u czasopismach chociaż nie nagrodzone moje р г а с э u k a z y w a ł y się i u k a z u j ą (...) i przybył do mnie redaktor w celu n i e w ą t p l i ­ wie poznania tego w y k o n a w c y , k t ó r e g o praca po­ d o b a ł a się wszystkim, a nie zajęła ż a d n e g o m i e j ­ sca. Prawdopodobnie znawcy sztuki ludowej z Warszawy uznali, że mój styl jest i n n y i to w ł a ś ­ nie mnie cieszy że mam inny styl w ł a s n y i nie b i o r ę p r z y k ł a d u ,z innych t w ó r c ó w ludowych, u k t ó r y c h w ł a ś n i e obserwuje się w y k o n y w a n i e r z e ź b identycznych przez kopiowanie i powielanie. I tu te r z e ź b y o dziwo m a j ą duże powodzenie na wszelkich konkursach. Ale p r z e c i e ż r z e ź b a to nie w a r z ą c h e w ani cedzak, że musi b y ć niezmienna forma lub kubatura i nie mogę jednego zrozu­ m i e ć : czym etnografowie się p o s ł u g u j ą przy oce­ nie r z e ź b , może tu dużą rolę gra nazwisko t w ó r ­ cy lub miejsce zamieszkania. K a ż d y t w ó r c a od dawnych c z a s ó w s t a r a ł się dać swej r z e ź b i e jak n a j w i ę c e j życia, nie w s z y s t k i m się to u d a ł o , ale b ł ę d e m jest hamowanie innowacji w e w s p ó ł c z e s ­ nej r z e ź b i e ludowej. Znawcy chcieliby, żeby t w ó r c a b y ł m a r i o n e t k ą i r z e ź b i ł tak jak go się nastawi". (139 „ K m i e ć " ) . Na r z e ź b i e i r z e ź b i a r z a c h n a j w y r a ź n i e j odbija się fa­ talny w skutkach w p ł y w kreowania „ l u d o w o ś c i " stylu гот �prac przez r ó ż n y c h „ m e c e n a s ó w " i komisje konkurso­ we. T w ó r c y czują się z a g u b i e ń : . Jedni, t r a k t u j ą c y swoje zajęcie jako r z e m i o s ł o , przy­ noszące zarobek, zadowolenie i sławę, c h w a ł ą sobie .dobre rady" r z e c z o z n a w c ó w , dc tyczące techniki, stylu itp., ci zaś, dla k t ó r y c h w ł a s n y styl jest c e n n ą zdo­ byczą t w ó r c z ą nie chcą p o d d a w a ć się biernie ż ą d a n i o m co az liczniejszych o d b i o r c ó w , czują się pokrzywdzeni i zawiedzeni: v „W czerwcu 1973 r o k u b y ł e m na plenerze t w ó r ­ ców ludowych zorganizowanym przez Z a r z ą d W o ­ j e w ó d z k i ZSMW w K r a k o w i e . Plener t r w a ł 2 t y ­ godnie w Znamierowicach koło R o ż n o w a . Na ple­ nerze dopiero pierwszy raz zobaczyłem jak się rzeźbi, bo nigdzie dotychczas nie w i d z i a ł e m w ży­ ciu jak się rzeźbi. P r z e k o n a ł e m się kto dzisiaj tworzy p r a w d z i w ą s z t u k ę l u a o w ą dla w y ż y c i a się artystycznego i dla p r z y j e m n o ś c i ż y c i o w e j . Jak r ó w n i e ż m o ż n a n i e d u ż y m n a k ł a d e m pracy i spryt­ nie r o b i ć niby s z t u k ę l u d o w ą s e r y j n ą , no i pie­ niądze. Ja plener w y o b r a ż a m sebie inaczej bo w ł a ś n i e ma to być m o ż l i w o ś ć w y ż y c i a się artystycznego, tworzenia coś nowego. P r z e w a ż n i e r o b i l i to co r o b i ą seryjnie do skupu, r o z c z a r o w a ł o mnie to, bo pierwszy dzień nie r o b i ł e m , a p r z y g l ą d a ł e m się z boku na r o b o t ę i n a d s t a w i a ł e m uszy j a k wielcy a r t y ś c i l u d o w i są w mowie, j a k się p ó ź ­ niej o k a z a ł o . Ja m ó w i ę m a ł o , a dużo myślę, co dzisiaj nie popłaca, ale ja m a m t a k i charakter. Na plenerze r o b i ł e m to czego jeszcze w życiu nie r o b i ł e m . M o i m zdaniem ani p o ł o w a to nie b y l i t w ó r c y l u d o w i . W czasie pleneru i po, za­ stanawiali się czy to nie zaszkodzi n i e k t ó r y m . T y m co r o b i ą nie seryjnie i chcą r o b i ć po swo­ j e m u j a k się to m ó w i to nic nie zaszkodzi. A spryciarzom też nic j u ż nie zaszkodzi, bo o n i już dawno są uszkodzeni chęcią ł a t w i z n y , podpatry­ wania innych i robien a na t y m korzyści ma­ terialnych. Nie godzę się z t y m , ażeby dzisiaj t w ó r c a nie w i d z i a ł ś w i a t a i nie w i d z i a ł nic poza swoje ś r o d o w i s k o i nie o r i e n t o w a ł się o t w ó r ­ czości ludowej amatorskiej no i tak zwanej no­ woczesnej". (198 „ L u b a ń " ) . ; „ J a k r z e b i y m to se już m y ś l y m o nowej rzeźbie, j a k ą w y m y ś l e ć . Zawsze człowiek kombinuje co by to było t a k i czym najstarsze — zabytkowe". (127, K . L . ) . „Może b y ł b y m r z u c i ł to wszystko, ale m i a ł e m na­ dzieję, że może k t o ś zainteresuje się m o i m i r z e ź ­ bami, r o b i ł e m na konkurs a w sztuce ludowej nie wiadomo co kogo interesuje. Jak m i się nie p o w i o d ł o to r o b i ł e m dla siebie. Czasem tak było, że z a m ó w i ł sobie k t o ś j a k ą ś rzeźbę czy obrazek, a później nie chce, bo on w o l i , żeby było k o l o ­ rowe czy tam z i n n y c n przyczyn. Wcale się t y m nie z r a ż a m , lubię jak m a m p ó ł k ę z a p e ł n i o n ą . Moja r z e ź b a jest nie malowana i m o ż e nie k a ż d e m u się p o d o b a ć , widocznie mało znają się na t y m . (118, B.A.). „ Z a c z y n a ł e m coś d ł u b a ć , m i a ł e m p a r ę w z o r ó w go­ towych. P o w i o z ł e m do „Cepelii". T a m s p o t k a ł o mnie rozczarowanie, okazało się, że wzory są źle wykonane i w ogóle nie dano ich na k o m i s j ę więc z a b r a ł e m z powrotem i w r z u c i ł e m w piec. Bo ja wiem dzisiaj, j a k zrobię ł a d n e wzory i komisja da mi bardzo d o b r ą ocenę to się cieszę j a k m a ł y synek i stale staram się zrobić coś nowego i ł a d ­ 208 nego aby m o i odbiorcy b y l i jaknajbardziej za­ dowoleni. Nie sprawia i n i t y l e zadowolenia w y ż ­ sza cena za dobrze w y k o n a n ą p r a c ę ile to sama p o c h w a ł a i szacunek j a k i m mnie d a r z ą pracow­ nicy „Cepelii". (135, S.J.). „Nie l u b i ę z r o b i ć coś na z a m ó w i e n i e , dlatego, że odbiorca stawia w a r u n k i niezgodne z m y m sty­ lem, a często ż ą d a n a ś l a d o w n i c t w a , co u mnie jest niedopuszczalne. R ó w n i e ż nie l u b i ę p o w t a ­ r z a ć tych samych t e m a t ó w . Najlepiej się czuję, gdy mogę r o z p u ś c i ć wodze w y o b r a ź n i i p r a c o w a ć nad t y m co m i podszepnie potrzeba czy j a k kto w o l i — natchnienie". (140, C.S.). „ M a m nieraz zwracane r z e ź b y za złą f o r m ę plas­ tyczną, ale j a k to n a z y w a j ą jest to dla mnie j a k ­ by p r z y s ł o w i o w ą o l i w ą w i e w a n ą do ognia, bo wtedy staram się w y c h o d z i ć j a k najlepiej w swo­ jej t w ó r c z o ś c i " . (254, T.B.). „Rzeźbiąc nie m o ż n a m y ś l e ć o zarobku, bo w t y m w y p a d k u sztuka nie b y ł a by s z t u k ą lecz rzemios­ łem, k t ó r e r o z w i j a ł o by się na r ó w n i z zapotrze­ b o w a n i e m i c h ł o n n o ś c i ą ogółu. M o i m zdaniem sztuka musi w y p r z e d z a ć i k s z t a ł t o w a ć (...) Często jestem tak zrezygnowanv że g o t ó w jestem się p o d d a ć w p ł y w o m ludzi, ale nie mogę zabić w r a ż ­ liwości swoich uczuć". (217i, K . A . ) . Oto j a k w y g l ą d a , w relacjach p a m i ę t n i k a r z y kreowanie „stylu ludowego". „ W y r z e ź b i ł e m kobie­ tę s i e d z ą c ą na stołku z m a s e l n i c ą , b y ł a fajna, w y g l ą d a ł a na p r a w d z i w ą w i e j s k ą k o b i e t ę . Gruba, w chustce na głowie, a^e t r o c h ę z e p s u ł e m , bo lekko p o m a l o w a ł e m f a r b ą o i e j n ą . Wtedy nie w i e ­ d z i a ł e m , że ładniej w y g l ą d a jako r z e ź b a w na­ t u r a l n y m kolorze. Na w y s t a w ę p o w i a t o w ą w 1973 r o k u latem da­ ł e m j u ż s i e d e m n a ś c i e r z e ź b z czego k i l k a zakwa­ l i f i k o w a n o na w y s t a w ę w o j e w ó d z k ą w Olsztynie, O r ł y , k t ó r e od czasu do czasu r z e ź b i ł e m nie da­ w a ł e m na w y s t a w ę , bo m ó w i l i m i , że to nie nasz region, w r z e ź b i e n i u orłów t y l k o region Podhale". (254, T.B.). „Na 3 sierpnia o t r z y m a ł e m zaproszenie na ze­ branie t w ó r c ó w do O d d z i a ł u w o j e w ó d z k i e g o „ A r t -Region". Na t y m zebraniu b y ł a pani etnograf M . H . k t ó r a u d z i e l a ł a cennych rad t w ó r c o m ludo­ w y m . Z tego spotkania w y n i o s ł e m dużo korzyści. D o w i e d z i a ł e m się п р . : że prace nie n a l e ż y w y ­ g ł a d z a ć papierem ś c i e r n y m , że należy p o z o s t a w i ć f a k t u r ę po n a r z ę d z i u . D o w i e d z i a ł e m się j a k na­ leży p r z y g o t o w y w a ć drzewo mokre do suszenia i j a k trzeba r o z c i e ń c z a ć farby olejne i o t r z y m a ­ ł e m wiele cennych rad, do k t ó r y c h się przysto­ s o w a ł e m (...) k a ż d a rada lub uwaga fachowca jest p o ż y t e c z n a dla samouka". (257, J.K.). „ P o j e c h a ł e m do Sopotu gdzie dość w y c z e r p u j ą c o o p o w i e d z i a ł a m i p a n i mgr H . o wymogach r z e ź b y skupowanej przez „ A r t - R e g i o n " , j a k r ó w n i e ż z w i e ­ d z i ł e m w magazynie bardzo wiele r z e ź b i n n y c h t w ó r c ó w ludowych, co n i e w ą t p l i w i e b y ł o d!a mnie p o ż y t e c z n e , c h o ć b y ze względu na wyrobienie w ł a s n e g o stylu". (139, K m i e ć ) . „Na wystawie tak m i powiedzieli: obrazy to nie t w ó r c z o ś ć ludowa, t w ó r c z o ś ć to garncarstwo, r z e ź ­ ba w drewnie, ozdoby kowalskie, koronka, tak s ą d z ą n i e k t ó r z y . T w o j e malarstwo to prace a r t y ­ styczne, a powinno b y ć p r y m i t y w n e i naiwne (...) S p o t k a ł e m znajomego r z e ź b i a r z a — nie o t r z y m a ł on wprawdzie nagrody, bo to nie b y l p r y m i t y w lecz ślicznie w y g ł a d z o n y Chrystus na k r z y ż u i M a - �donna z D z i e c i ą t k i e m . Wszyscy z w i e d z a j ą c y go c h w a l i l i , chcieli z mieji'-Ч k u p i ć , ale nie s p r z e d a ł , bo czul sn; pokrywdzony P o r a d z i ł e m mu by sic p r z y g l ą d a ł pracy innycn. P o p a t r z y ł i s t w i e r d z i ł , że są oryginalne. Tak, r z e ź b a p r y m i t y w n a jest też bardzo ciekawa". (14, D.S.). „Nie c h c i a ł e m pójść, poprostu siłą z a c i ą g n ę l i mnie do „ C e p e l i i " powiedzieli, ż e owszem to jest dobre, ale temat nie odpowiada. Kierowano mnie do „ A r s - C h r i s t i a n a " , a przy okazji namawiano mnie a b y m s p r ó b o w a ł rzeźbić kapele ludowe, poczet k r ó l ó w polskich itp. W „ A r s - C h r i s t i a n a " powie­ dzieli m i , że owszem p r z y j m ą lecz m u s z ą się po­ s t a r a ć o zezwolenie na w y r ó b tych rzeczy, oraz m u s z ę m i e ć uprawnienia. To mnie zniechęciło i z r o b i ł e m dwie rzeźby p e ł n e m u z y k ó w , jednego k r ó l a i rycerza. P o p r o s i ł e m kolegę, aby o d d a ł to w „ C e p e l i i " i z a p y t a ł czy to jest dobre. P r a c u j ą c a t a m w ó w c z a s p a n i mgr I.G. p o w i e d z i a ł a , że to jest dobre i musi p r z y j ś ć autor tej pracy, musi p o w i e d z i e ć c e n ę " . (214, H.H.). „ W y k r y t o mnie przez Dom K u l t u r y we W ł o d a ­ wie (...) D o s t a ł e m d u ż ą s u m ę p i e n i ę d z y . Jak w bajce Robinson, w y n a l a z ł e m ogień. P o c z u ł e m się młodszy, silniejszy, ta suma 4,8 tys. p o b u d z i ł a mnie do dalszej pracy. Od tej pory nazywali mnie t w ó r c ą l u d o w y m " . (16, W.A.). „W prasie codziennej nazwano nas a u t o r ó w prac k o n k u r s o w y c h a r t y s t a m i l u d o w y m i . Ja o s o b i ś c i e nie poczuwam się za ż a d n e g o a r t y s t ę n a w e t nie za ludowego. Nie ja, ale prasa z r o b i ł a ze mnie j a k i e g o ś a r t y s t ę ludowego". (83, P.J.). N i e k t ó r z y p a m i ę t n i k a r z e z w r a c a j ą u w a g ę na nie­ j e d n o l i t o ś ć k r y t e r i ó w uznawania za t w ó r c ó w ludowych (STL). O s t r o ż n o ś ć k r y t e r ó w u z a l e ż n i o n a jest przede w s z y s t k i m od regionu k r a j u . Na terenach, gdzie t w ó r ­ czość ludowa jest ż y w a k r y t e r i a ocen są surowsze, a np. na ziemiach p ó ł n o c n y c h i zachodnich, p r a w i e k a ż d y kto rzeźbi czy haftuje może b y ć uznany za t w ó r c ę . Twórca i jego praca, sylwetki t w ó r c ó w Z a w ó d czy pasja? Na pytanie to znajdujemy od­ p o w i e d ź w większości o m a w i a n y c h p a m i ę t n i k ó w . W i ę k ­ szość p a m i ę t n i k a r z y potrafi u m i e j ę t n i e łączyć p r a c ę z z a m i ł o w a n i e m i nawet jeżeli p o d s t a w o w y m b o d ź c e m do p o d j ę c i a pracy b y ł y trudne w a r u n k i materialne (jak to zazwyczaj m i a ł o miejsce w r ę k o d z i e l e ) ,z czasem za­ jęcia te p r z y n i o s ł y r a d o ś ć tworzenia i s a t y s f a k c j ę t w ó r ­ czą. W ś r ó d 44 tkaczek, hafciarek i koronkarek przeszło p o ł o w a t r a k t u j e swoje zajęcie przede w s z y s t k i m zarob­ kowo, a 43% t a k ż e emocjonalnie. P r z y w i ą z a n i e do zawodu jest w ś r ó d garncarzy często j e d y n ą p r z y c z y n ą do pozostania przy t y m r z e m i o ś l e mimo jego uciążliwości i możliwości zmiany pracy. W y ł ą c z n i e emocjonalne r a k t o w a n i e w ł a s n e j t w ó r ­ czości charakterystyczne jest jedynie dla o s ó b w y k o n u ­ j ą c y c h p l a s t y k ę o b r z ę d o w ą (36% z 22 wypowiedzi) oraz r z e ź b i a r z y i malarzy (38% z 60 wypowiedzi). W ś r ó d tych ostatnich częściej n a t o m a s t niż m o g ł o b y się w y ­ d a w a ć , mamy do czynienia z zawodowym p o d e j ś c i e m do pracy t w ó r c z e j (28%). O postawie wobec w ł a s n e j twórczości „ z a w o d o w ­ c ó w " w rzeźbie nie b ę d ę t u w s p o m i n a ć , g d y ż zamiesz­ czone w poprzedniej części fragmenty p a m i ę t n i k ó w są w y s t a r c z a j ą c ą i l u s t r a c j ą ich postawy wobec własnej twórczości. C h c i a ł a b y m natomiast poświęcić w i ę c e j m i e j ­ sca na przedstawienie emocji z w i ą z a n y c h z procesem tworzenia. Nie b ę d ę k o m e n t o w a ć tych wypowiedzi, + gdyż one same m ó w i ą własnej twórczości: o stosunku pamiętnikarzy do „ C i ą g n i e mnie do r z e ź b i e n i a j a k żabę do b ł o t a , m u s z ę r o b i ć , kusi coś natura, z a m i ł o w a n i e " . (20, CH.W.). „ R z e ź b a to m ó j nałóg, do k t ó r e g o ciągnie mnie j a k r y b ę do wody. Potrzebna m i jest jak po­ wietrze, słońce czy woda, jak g ł o d n e m u uprag­ niony chleb, k t ó r e g o na codzień trzeba z j a d a ć . Bez mojej r z e ź b y nie m ó g ł b y m żyć, a życie bez niej b y ł o b y dla m n i e niczym. Czym więcej r o b i ę t y m w i ę c e j czuje się głód. K o c h a m j ą dlatego, że w t r u d n y c h w a r u n k a c h j ą z d o b y ł e m dlatego, że n i k t m i jej nie n a r z u c i ł , a to co u m i e m zdo­ b y ł e m w ł a s n ą p r a c ą " . (145, P.W.). „Rzeźbię z p a s j ą w i e l k ą , nie czuję głodu, z m ę c z e ­ nia i t u w ł a ś n i e n a j w i ę c e j wypoczywam. Czasem zastanawiam się dlaczego p o w i e d z i a ł k t o ś , że czło­ wiek to istota d o s k o n a ł a . Nie z g o d z i ł b y m się z t y m . Dlaczego c z ł o w i e k musi s p a ć i t r a c i ć na to tak cenny czas. Dlaczego 1/3 swego życia czło­ w i e k musi się w y ł ą c z y ć na ten czas ze s p o ł e c z e ń ­ stwa, musi b y ć nieczynny, a życie jest takie k r ó t ­ kie. Aż strach o t y m p o m y ś l e ć , że człowiek c h c i a ł ­ by w życiu tyle zrobić, tyle s t w o r z y ć , a życie ucieka za k r ó t k i czas, poprostu za p a r ę m i n u t się u r y w a i koniec. Ginie o t y m p a m i ę ć , nie do­ konane zamierzenia, ginie c z ł o w i e k istota dosko­ n a ł a " . (214, H.H.). „ B y ł e m szczęśliwy, że r z e ź b i ę coś ł a d n e g o , t u od­ d a ł e m serce i duszę do pracy t w ó r c z e j . P a m i ę t a m , ojciec mnie p r z e k l i n a ł : „idź s p a ć , po c h o l e r ę ci te dziady", ja śpię, a lampa się świeci ale ja nie b y ł e m na tyle gapski, o b m y ł e m twarz z i m n ą w o ­ dą i p o l a ł e m głowę, p o m a g a ł o , dobre lekarstwo, tak się s p a ć nie chciało". (13, D.F.). „Rzeźba „ P ł a c z ą c a kobieta" była tak sugestywna, że k a ż d y kto p a t r z y ł na n i ą p o w a ż n i a ł i często z a m y ś l o n y długo w p a t r y w a ł się w n i ą . W ł a ś n i e oprócz w e w n ę t r z n e j potrzeby u t r w a l e n i a swych d o z n a ń w r z e ź b i e t a k ż e i zainteresowanie oraz reakcje o g l ą d a j ą c y c h moje prace w p ł y n ę ł y na to, że r z e ź b a s t a ł a się dla mnie t y m czym jest dzisiaj tzn. t r e ś c i ą życia i chęcią do niego. M a t k a dziś nie m o ż e m i d a r o w a ć , że p o z b y ł e m się tej p i e r w ­ szej r z e ź b y (...) M o i m i r z e ź b a m i z a i n t e r e s o w a ł a się s ą s i a d k a , jednak na razie nie chcę się z n i m i r o z s t a ć (...) nie m o g ę p r z y w y k n ą ć do myśli, że coś w co w ł o ż y ł e m tyle serca m o ż n a tak po prostu s p r z e d a ć j a k zboże czy z i e m n i a k i " . (153, M . K . ) . „Nie znaczy to, że swych prac nie s p r z e d a j ę , cóż b y m m i a ł z n i m i r o b i ć , nie s t a r c z y ł o b y pomiesz­ czenia, b y je m a g a z y n o w a ć , z r e s z t ą to by było egoistyczne p o d e j ś c i e , bo jeżeli one (sztuka) coś przedstawia, ma j a k i e ś w a r t o ś c i w i n n a służyć i o d d z i a ł y w a ć na szersze k r ę g i s p o ł e c z e ń s t w a . Za­ tem l u b i ę , gdy moja praca stoi m i e s i ą c , czy dwa, w z r o k mój nacieszy się nią, w ó w c z a s trafia się amator (a tych nigdy nie brak) niech idzie l u ­ dziom służyć. S ą okresy, że w domu nic nie ma, wszystkie ludzie r o z k u p i ą . W ó w c z a s czuję się strasznie ubogi. Wydaje m i się, że zaczynam swój dorobek od nowa". (140, C.S.). „(...) Gdy siedzę na p n i a k u , a w r ę k a c h k a w a ł e k drewna samym zapachem l i p y mnie zachęca, a po w y k o n a n i u w s t ę p n y c h cięć w drewnie n a s t ę p u j e częściowo w y k o ń c z e n i e , to chcąc m i się bez przerwy siedzieć i d ł u b a ć , zapomina się o p o ż y ­ w i e n i u o t r u d n o ś c i a c h , serce i ducha t w ó r c z e g o 209 �b a w i i rozwesela, g d y b y m nie m u s i a ł nie p o s z e d ł ­ b y m nawet spać. K a ż d a godzina ucieka mi m a ł ą m i n u t ą , p o r ó w n a ł b y m wnet ten moment do m ł o ­ dej pary zakochanych i z d a j ą c y c h się nigdy ze sobą nie r o z s t a w a ć , tak c h c i a ł b y m i ja siebie po­ r ó w n a ć " . (75, H.J.). „Rzeźbę p o r ó w n u j ę do b r y ł y , według mo.ego mniemania r z e ź b a p o w i n n a b y ć b r y ł ą tak dosko­ n a ł ą , że po zrzuceniu jej z okna 2 p i ę t r a nie ma prawa nic się o d ł a m a ć . Nie p o w i n n o nic wysta­ w a ć co by nie p r z y p o m i n a ł o b r y ł y . R z e ź b i ł b ę d ę tak długo d o k ą d m i sił starczy, a gdy tej tężyzny fizycznej zabraknie i nie b ę d ę zdolny t w o r z y ć , po­ święcę się sztuce malowania na szkle. T u w ł a ś n i e jest pole do popisu, t u m o ż n a w y r a z i ć wszystko w szczegółach, t u m o ż n a wszystko w y s t a w i ć i p r z e d s t a w i a ć . T u m o ż n a zrobić to czego się nie da w r z e ź b i e . Na szkle malowanie to temat nie do wyczerpania". (214, Н.Ы.). „ Z r o z u m i a ł e m , że tak j a k pisarz w y p o w i a d a się na kartach książki, tkaczka może w y p o w i e d z i e ć się na tkaninie (...) M o ż n a było t k a ć p a s i e k ę ojca, ulicę mojej wsi, drzewo co od lat samotnie stało pośród pola, s ą s i a d k ę , co ugięta pod c i ę ż a r e m w i a ­ der p r z e m i e r z a ł a drogę z domu do odległej studni i las i r z e k ę i co m i tylko p r z y s z ł o do głowy (...) Sama f a r b o w a ł a m , d o b i e r a ł a m kolory. Nareszcie p e ł n a swoboda w y p o w i a d a n i a się". (159, M.A.). Stosunek p a m i ę t n i k a r z y do w ł a s n e j pracy w a r u n k u j e niejednokrotnie rodzaj satysfakcji jakie daje t w ó r c o m jej wykonanie. N a j w i ę k s z y m pragnieniem, zwłaszcza r z e ź b i a r z y , było zyskanie s ł a w y i uznania dla swojej twórczości, stąd też najczęściej w swoich wyznaniach piszą o r a d o ś c i ze s p e ł n i e n i a tego pragnienia. „ J e s t e m z tego bardzo dumny, j a k z tego, że prosty nie uczony człowiek ma uznanie dla swego talentu (...) dziś napawa mnie d u m ą , ż e moje r z e ź b y jako syna przedwojennego pastucha są zakupywane przez muzea". (102, K.J.). „ J e s t e m bardzo z a m i ł o w a n y do. t w ó r c z o ś c i ludo­ wej i p r a g n ę się r o z w i j a ć na wysoki poziom tak rzeźbę j a k i zabawki ludowe. Wszelkimi siłami b ę d ę się s t a r a ł , żeby moi odbiorcy to znaczy „ C e ­ pelia" b y l i z moich prac zadowoleni, bo w ł a ś n i e i ja też widzę, że „ C e p e l i a " też dba o k a ż d e g o t w ó r c ę ludowego. O t r z y m a ł e m wiele n a g r ó d w konkursach od „Cepelii", b i o r ę zapomogi, bo jestem teraz na rencie. Nawet się nie spodzie­ w a ł e m , że kiedyś w życiu mnie spotka t a k i za­ szczyt i z o s t a n ę t w ó r c ą l u d o w y m i będę nosił o d z n a k ę t w ó r c y ludowego". (101, G.S.). Niemniejsze zadowolenie sprawia t w ó r c o m ś w i a d o m o ś ć , że ich dzieła są potrzebne „ s p o ł e c z e ń s t w u i kulturze polskiej", że p r z e t r w a j ą dla p o t o m n o ś c i . D u ż e znacze­ nie ma t a k ż e n a w i ą z a n i e dze.ki t w ó r c z o ś c i k o n t a k t ó w z l u d ź m i w y k s z t a ł c o n y m i , poznanie szerszego ś w i a t a . „Cieszy mnie to, że praca moja może p r z e t r w a ć w i e k i , a oglądać ją m o g ą nawet moi p r a w n u k o wie. Bardzo mnie to cieszy, że podoba się k o m u ś to co m ó j umysł i ręce p o t r a f i ą s t w o r z y ć . Nie ma chyba nic milszego j a k zadowolenie z pracy, k t ó r ą się w y k o n a ł o . Daje to o wiele więcej j a k p i e n i ą d z e " . (214, H.H.). „ M a m to zadowolenie, że te naczynie, k t ó r e sam r ę c z n i e r o b i ę i ono wyjdzie m i ł a d n i e i k t o ś to 210 k u p i i ozdabia sobie mieszkanie, czy daje k o m u ś prezent i to mnie cieszy, że ja swoją p r a c ą u p i ę k ­ szam k o m u ś życie". (262, O.J.). „Lubię wyjeżdżać do miasta i na inne spotkania i to mnie bardzo zachęciło do pracy tak j a k spot­ kanie z l u d ź m i w mieście w y k s z t a ł c o n y m i na w y s o k i m poziomie, człowiek ma t a k i d o s t ę p , mile się porozmawia, a p r z e w a ż n i e z b i u r e m k i e r o w ­ n i c t w a S T L , k t ó r z y o t a c z a j ą nas t r o s k l i w ą o p i e k ą i to mnie strasznie p r z y w i ą z a ł o do w.spóżycia z twórczością (98, A.M.). Jestem zadowolona i szczęśliwa i potrzebna, ce­ nią m o j ą p r a c ę 1 mnie, że u t a r g u j ę , a ważniejsze, '.e ś w i a t a i ludzi zobaczę, a ludzie mnie". (212, !\J). Dla w i e l u p a m i ę t n i k a r z y , szczególnie tych, k t ó r z y t r a k ­ t u j ą swoje zajęcie przede w s z y s t k i m zarobkowo, n a j ­ p o w a ż n i e j s z y m powodem do zadowolenia było uzyska­ ni? niezależności finansowej, „ d o r o b i e n i e się", a t y m samym zyskanie szacunku w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a . Pragnienie u t r w a l e n i a w ł a s n e j s ł a w y odzwierciedla się w d a l e k o s i ę ż n y c h planach i marzeniach n i e k t ó r y c h twórców: „ P r a g n ą ł b y m tyle chociaż żyć ż e b y m jeszcze dzieci w y k s z t a ł c i ł , a zarazem może z o s t a w i ł b y m po so­ bie j a k i e ś ślady, że ja k o c h a ł s z t u k ę , co pod­ k r e ś l i ł y b y moje k l o c k i lipowe lub k a w a ł k i szyb albo p ł ó t n a czy papieru. Jeżeli mam być szczery to c h c i a ł b y m m i e ć w i ę k s z ą izbę, w k t ó r e j to m ó g ł b y m u m i e ś c i ć swoje i mojej rodziny rzeźby i obrazy. Byłoby to takie m a ł e muzeum rodziny". (237, K.W.). „Jeżeli chodzi o mnie, to n a j w i ę k s z y m , a zara­ zem najskrytszym m o i m marzeniem jest to aby k i e d y ś w przyszłości utkany przeze mnie, a opar­ ty na starych unikato ,vych wzorach tzw. „ p a ń ­ skich czy d w o r s k i c h " K i l i m mógł być zawieszony w symbolu polskiej p a ń s t w o w o ś c i w odbudowa­ n y m obecnie Z a m k u K r ó l e w s k i m , gdzie w ł a ś n i e chyba tego rodzaju w y r o b y z n a j d o w a ł y się przed tragicznym dla nas dniem jego zburzenia. Za­ mierzam r ó w n i e ż w p a j a ć swoim dzieciom zami­ ł o w a n i e do uprawianego przeze mnie tkactwa, aby tradycja ludowa pozostała w rodzinie i była nadal kontynuowana". (195, G.R.). P o d s u m o w u j ą c to wszystko, co zostało powiedziane na temat stosunku p a m i ę t n i k a r z y do w ł a s n e j twórczo-ci m e ż n a s p r ó b o w a ć o k r e ś l i ć i : h s y l w e t k i . Za k r y t e r i u m w y r ó ż n i a j ą c e p r z y j m u j ę tu, j a k j u ż w s p o m n i a ł a m , sto­ sunek do w ł a s n e j t w ó r c z o ś c i zdeklarowany przez sa­ mego p a m i ę t n i k a r z a , lub też w y n i k a j ą c y z całości pa­ m i ę t n i k a . Z a z n a c z y ć jednak m u s z ę , że klasyfikacja ta może nie w p e ł n i o d p o w i a d a ć rzeczywistości, gdy? opiera się ona na tak s u b i e k t y w n y m materiale ź i ó d i o w y m j a k i m są p a m i ę t n i k i . R o z p a t r u j ą c sylwetki t w ó r c ó w , n i e z a l e ż n i e od re­ prezentowanej dziedziny w y t w ó r c z o ś c i m o ż n a podzier.ć p a m i ę t n i k a r z y na k i l k a grup. 1. T w ó r c y w p e ł n y m znaczeniu tego słowa, działający pod w p ł y w e m potrzeby tworzenia, nie p o d d a j ą c y się wpływom nacisków z e w n ę t r z n y c h , nie zrażający się t r u d n o ś c i a m i w odbiorze ich dziel, s t a w i a j ą c y w ł a s n ą s a t y s f a k c j ę t w ó r c z ą przed o s i ą g a n i e m materialnych k o ­ rzyści i s ł a w y . Nie znaczy to, że nie cenią sobie po­ p u l a r n o ś c i i zarobku, jeżeli jednak te ostatnie k o l i d u j ą z m o ż l i w o ś c i ą swobodnej w y p o w i e d z i t w ó r c z e j s k ł o n n i są z r e z y g n o w a ć z tych k o r z y ś c i . �T a k ą p o s t a w ę r e p r e z e n t u j ą przede w s z y s t k i m r z e ź b i a r z e i malarze (28 w ś r ó d 60) oraz n i e k t ó r e tkaczki d y w a n ó w p o d w ó j n y c h i hafciarek (tworząc i n d y w i d u a l n ą tech­ n i k ą „ m a l a r s k i e " kompozycje). W ś r ó d tej grupy pa­ m i ę t n i k a r z y s p o t k a ć m o ż n a z a r ó w n o t w ó r c ó w rozpo­ c z y n a j ą c y c h s w ą d z i a ł a l n o ś ć t w ó r c z ą bez b o d ź c ó w zew­ n ę t r z n y c h , j a k też t w ó r c ó w kreowanych, k t ó r z y zostali z a c h ę c e n i do t w ó r c z o ś c i przez r ó ż n y c h a n i m a t o r ó w (o czym b y ł a j u ż m o w a wcześniej). 2. T w ó r c y k r e o w a n i (lub odkryci) przez instytucje czy osoby spoza w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a i g ł ó w n i e na ich po­ trzeby u p r a w i a j ą c e d z i a ł a l n o ś ć t w ó r c z ą . W ś r ó d tych p a m i ę t n i k a r z y s p o t k a ć m o ż n a z a r ó w n o r z e ź b i a r z y (3J) j a k i h a f c i a r k i i tkaczki, zwłaszcza z młodszego poko­ lenia. Grupa ta w ł a s n e zajęcie traktuje zawodowo, p r a ­ cując na z a m ó w i e n i e o k r e ś l o n e g o odbiorcy i zgodnie z jego w y m a g a n i a m i . Wprawdzie k r y t y k u j ą oni niekie­ dy wymagania powielania w z o r ó w i w y k o n y w a n i a zbyt d u ż e j ilości prac w k r ó t k i m czasie, j e d n a k ż e p o d d a j ą się ż y c z e n i o m o d b i o r c ó w z a r ó w n o co do charakteru w y ­ t w o r ó w j a k i ilości prac. 3. Rzemieślnicy i r ę k o d z i e l n i c y wiejscy, z w i ą z a n i korze­ n i a m i swojej działalności z t r a d y c j a m i w ł a s n e g o ś r o ­ dowiska, a k o n t y n u u j ą c y p r a c ę , z b r a k u możliwości zbytu na wsi, na potrzeby innego k r ę g u o d b i o r c ó w . Charakter tej w y t w ó r c z o ś c i w n a j w i ę k s z y m stopniu na­ w i ą z u j e do modelu, k t ó r y m o g l i b y ś m y n a z w a ć t r a d y ­ cyjnym. Do tej grupy m o ż n a zaliczyć przede wszystkim garncarzy, tkaczki oraz większość hafciarek. Zastosowany przeze mnie podział nie wyczerpuje o c z y w i ś c i e w p e ł n i zagadnienia. D y s p o n u j ą c jednak tak s u b i e k t y w n y m ź r ó d ł e m , j a k i m są dokumenty osobiste, gazie w g r ę wchodzi i n d y w i d u a l n o ś ć t w ó r c z a z c a ł y m b a g a ż e m w ł a s n y c h s ą d ó w , trudno byłoby u n i k n ą ć b ł ę ­ dów przy p r ó b i e szczegółowszej klasyfikacji. Na marginesie r o z w a ż a ń o sylwetkach t w ó r c ó w m u ­ szą w s p o m n i e ć o warunkach, w j a k i c h przychodzi t w ó r ­ com, po długiej często p o d r ó ż y , b r a ć udział w r ó ż ­ nych imprezach folklorystycznych, wystawach itp. T w ó r c y ludowi, jak wszyscy t w ó r c y są zazwyczaj l u d ź ­ m i bardzo w r a ż l i w y m i na stosunek w i d z ó w do dzieła i jego autora. Znamienny jest p r z y k ł a d hafciarki (nie­ typowej, bo t w o r z ą c e j w i n d y w i a u a l n e j technice „ m a ­ larskiej" kompozycji) zaproszonej na otwarcie w y s t a ­ w y w S z y d ł o w c u w 1973 г о к и : „Na p r ó ż n o s z u k a ł a m j a k i e g o ś miejsca, żeby m o ż n a było usiąść (...) A prze­ cież na parterze w dość d u ż y m pomieszczeniu nie za­ gospodarowanym m o ż n a było r o z s t a w i ć s t o l i k i i k r z e s ł a , k t ó r e tam w i d z i a ł a m w k ą c i e , p o k r y t e kurzem (...) kto p o m y ś l i o poczekalni dla ludzi, kiedy w ostatniej go­ dzinie k o ń c z o n o dekorowanie wystawy (...) Na wysta­ wie (...) z a u w a ż y ł a m d w ó c h bardzo m ł o d y c h ludzi, k t ó ­ rzy swoim zachowaniem zbudzili we mnie o d r a z ę i niechęć. Chichotanie i w y k r z y w i a n i e się nad m a l o w i d ­ ł a m i w i s z ą c y m i na ś c i a n i e , p o w i e d z i a ł o m i o nich wszystko. B y ł a m jakoś r o z d r a ż n i o n a i zawiedziona. M o ż e k o m u ś się nie p o d o b a ć , ale s w o i m zachowaniem nio p o w i n n i u r a ż a ć c z ł o w i e k a , k t ó r y to w y k o n a ł i m o ż e dla k t ó r e g o ta praca jest c z y m ś w z n i o s ł y m , czymś z czego wykonawca jest dumny i głęboko przekonany, że to co r o b i jest w a ż n e i dlatego m ó g ł w z i ą ć u d z i a ł w tak zaszczytnej imprezie. Ludzie w y k s z t a ł c e n i po­ w i n n i r o z u m i e ć , że t y m p r y m i t y w n y m w y k o n a w c o m n i k t c a ł y m i latami w ż a d n e j szkole nie k ł a d z i e wiedzy jak ł o p a t ą do g ł o w y . T y l k o oni przez u p a r t ą w y t r w a ł o ś ć i u m i ł o w a n i e sztuki zdobywali to co p o t r a f i ą . C i ę ż k ą p r a c ą przez d ł u g i e lata i w ł a s n y m d o ś w i a d c z e n i e m " . (113, B.M.). W i e l u p a m i ę t n i k a r z y wspomina o t r u d n y c h w a r u n ­ kach pracy na stoiskach na ,Cepeliadzie'\ festiwalach i innych imprezach, na k t ó r e przecież zostali zaproszeni przez o r g a n i z a t o r ó w . Zaproszenie z o b o w i ą z u j e do za­ pewnienia podstawowych w a r u n k ó w : c i e p ł e g o p o s i ł k u , możliwości skorzystania z toalety i t p . Bez w z g l ę d u na rodzaj prezentowanej twórczości i s ł a w ę nazwiska t w ó r c y l u d o w i w o ś r o d k a c h miejskich w i n n i b y ć zawsze t r a k t o w a n i j a k zaproszeni goście. Perspektywy sztuki ludowej w opiniach pamiętnikarzy P a m i ę t n i k a r z e niejednokrotnie p o d k r e ś l a j ą o p i e k ę p a ń s t w a nad s z t u k ą l u d o w ą , zainteresowanie j a k i m cie­ szy się ona w s p o ł e c z e ń s t w i e , r o z m a i t o ś ć sposobów jej prezentacji i t p . Nie oznacza to jednak, że na perspek­ t y w y rozwoju sztuki ludowej wszyscy z a p a t r u j ą się optymistycznie. O ile w r ę k o d z i e l e i plastyce o b r z ę d o ­ wej ponad 90% t w ó r c ó w (na 35 wypowiedzi) przeka­ zało swoje u m i e j ę t n o ś c i i n n y m osobom (rodzinie, zna­ jomym, na kursacn „Cepelii"), w garncarstwie zaledwie 4. R z e ź b i a r z e w c i ą g n ę l i do w s p ó ł p r a c y 19 c z ł o n k ó w r o ­ dziny (23 wypowiedzi). M ó w i ą c o b r a k u perspektyw rozwojowych w y t w ó r ­ czości ludowej j e d n i t w ó r c y p o d k r e ś l a j ą zmiany g u s t ó w i u p o d o b a ń l u d n o ś c i wiejskiej (zwłaszcza w w y p o s a ż e ­ n i u w n ę t r z ) , garncarze natomiast główną przyczynę u p a t r u j ą w możliwościach lżejszej pracy w innych za­ wodach czy zmianie miejsca zamieszkania. Najbardziej optymistycznie na p r z y s z ł o ś ć sztuki l u ­ dowej z a p a t r u j ą się r z e ź b i a r z e . T w ó r c y ci t r a k t u j ą c swe zajęcia zawodowo u t w o r z y l i nawet całe szkółki r z e ź ­ biarskie, gdzie w y c h o w u j ą kadry n a s t ę p c ó w , pomaga­ jących i m w wykonywaniu zamówień. „Aby ocalić dotychczasowy t r u d i sukcesy zorga­ n i z o w a ł e m po prostu szkołę we w ł a s n y m domu i wszystkich c h ę t n y c h i zdolnych, k t ó r z y chcieli się p o ś w i ę c i ć tej w ł a ś n i e p i ę k n e j pracy postanowi­ ł e m n a u c z y ć tego do czego sam d o s z e d ł e m w tak niedługim czasie. Jaka zwycięzca wypuściłem spod swojej r ę k i tak się m o g ę w y r a z i ć 10 ludzi, k t ó r y m m o g ł e m p o w i e r z y ć część pracy w y k o n y ­ wanej przeze zmnie. Z a m ó w i e n i a n a d s y ł a n e , zo­ stały wykonane. K a ż d y z tych w ł a ś n i e ludzi, k t ó ­ rzy odeszli ode mnie z a k ł a d a ł w ł a s n ą p r a c o w n i ę i p r a c o w a ł osobiście. K a ż d y p r a c o w a ł na s w o j ą r ę k ę , k a ż d y o b m y ś l a ł osobiście i w y k o n y w a ł nowe wzory, aby w z b o g a c i ć s z t u k ę l u d o w ą Polski L u ­ dowej jeszcze w i ę c e j . Tak p o w s t a ł p u n k t skupu w Nowogrodzie". (125.C.M.). „Jeśli chodzi o s p r z e d a ż (osobom p r z y j e ż d ż a j ą c y m ) nie m o g ł e m s p e ł n i ć p r o ś b y o d w i e d z a j ą c y c h , bo sam j u ż m a ł o r o b i ę , a syn też nie m o ż e n a d ą ż y ć , w y k o n a ć prac z a m ó w i o n y c h przez „Cepelię". W i e ­ le swoich w z o r ó w o d d a ł e m c h ę t n y m do tej pracy. P i ę c i u s ą s i a d ó w ze wsi mojej i s ą s i e d n i e j r o b i w y r o b y z moich w z o r ó w . M a m w planie dalej k o n t y n u o w a ć tę p r a c ę , zamierzam d a ć k i l k a no­ w y c h w z o r ó w . Wszystkie wzory są z mojego re­ gionu kurpiowskiego w k t ó r y m żyję". (69, K.W.). N i e k t ó r z y t w ó r c y , z a r ó w n o ci pesymistycznie o c e n i a j ą c y perspektywy sztuki ludowej j a k i o p t y m i ś c i p r o p o n u j ą na ł a m a c h p a m i ę t n i k ó w 'szereg d z i a ł a ń m a j ą c y c h p o d ­ t r z y m a ć s z t u k ę l u d o w ą . Do najczęściej p o w t a r z a j ą c y c h się należy propozycja ograniczenia ilości organizowa­ nych k o n k u r s ó w i postawienie ich na w y ż s z y m pozio­ mie z k o m p e t e n t n y m j u r y . Inne propozycje d o t y c z ą r ó ż n y c h f o r m propagandy sztuki ludowej w ś r o d k a c h 211 r �masowego przekazu, ś w i e t l i c a c h , organizowanie s p o t k a ń ze znanymi t w ó r c a m i , wystaw i p o k a z ó w w m a ł y c h o ś r o d k c h , pomocy finansowej w organizowaniu w i ­ dowisk i t p . Na marginesie c h c i a ł a b y m dodać, że r o z w a ż a n i a o w ł a s n e j twórczości p r o w a d z ą czasem p a m i ę t n i k a r z y do ogólniejszych s p o s t r z e ż e ń na temat sztuki ludowej, sztuki w s p ó ł c z e s n e j , innych a r t y s t ó w i t p . Przytaczam tu jedynie najbardziej charakterystyczne z tych uwag: „ J a osób ś w i ę t y c h nie o d w a ż y ł e m się jeszcze r z e ź ­ bić, tak dostojnych osób p r z e d s t a w i ć w n a l e ż y t e j godności, żeby i m nie ubliżyć tak jak n i e k t ó r z y p r z e d s t a w i a j ą w postaci b a ł w a n a . W tygodniku „Myśl S p o ł e c z n a " (...) o g l ą d a ł e m r z e ź b y , k t ó r e r e p r e z e n t u j ą r ó ż n y c h r z e ź b i a r z y polskich w y k o ­ nane w k r a j u b ą d ź za g r a n i c ą i d o s t a j ą uznanie. Ja osobiście nie p o c h w a l ę , r o b i ą j a k i e ś b a ł w a n y bez ż a d n e j proporcji, bez charakteryzacji, głowa r ó w n a t u ł o w i u , r ę k a j a k k i k u t i to n a z y w a j ą r z e ź b ą " . (119, K.F.). „Moim zdaniem obecnie polska sztuka ludowa jest tak z m ą c o n a j a k polskie rzeki. Dlatego, że dzisiaj k a ż d y się zna na sztuce ludowej, t ł u m a c z y ludziom, k t ó r z y j ą t w o r z ą , że nie tak ma b y ć , to trzeba z m i e n i ć , tamto dołożyć i wtedy b ę d z i e le­ piej. Przez z góry planowane ilości produkcji seryjnej, a sztuka ludowa nie powinna b y ć p r o ­ d u k c j ą s e r y j n ą . O k r e ś l e n i e produkcja sztuki l u ­ dowej mnie razi. Co prawda zmieniono n a z w ę „ p r z e m y s ł " na „ r ę k o d z i e ł o " ale produkcja b ę d z i e p r o d u k c j ą . Wiem, że to musi b y ć , bo jest o b j ę t e w planie p a ń s t w o w y m . M o i m zdaniem etnogra­ fowie i a r t y ś c i plastycy p o w i n n i b y ć k i e r o w a n i na etaty m a j ą c e wiele w s p ó l n e g o ze s z t u k ą l u ­ d o w ą , na tereny, z k t ó r y c h się w y w o d z ą . Bo kto lepiej może z n a ć się na sztuce ludowej, m i ł o ś n i k f o l k l o r u m i e s z k a j ą c y stale na danym terenie, czy artysta po szkole z innego k r a ń c a Polski. O b a w i a m się, że z czasem ci a r t y ś c i , k t ó r z y nie m a j ą swojej i n d y w i d u a l n o ś c i z m i e n i ą s z t u k ę l u ­ d o w ą c h c ą c u p o d o b n i ć s z t u k ę l u d o w ą do sztuki nowoczesnej. Obecnie bardzo modne jest i w y c h ­ walane z a k ł a d a n i e szkółek r z e ź b i a r s k i c h i m ó w i się, że to są młodzi t w ó r c y l u d o w i i m a j ą być w przyszłości. Ja z t y m nie m o g ę się zgodzić dla­ tego, że sztuki samorodnego tworzenia nie da się w y u c z y ć i we w ł a s n y m stylu. Zgadzam się z prze­ w i d y w a n i a m i ostatniego zjazdu t w ó r c ó w ludowych, że ż y w o t STL przewiduje się na około 30 lat. To dlatego, bo teraz wszyscy m u s z ą iść do szkoły, k t ó r y ma j a k i e ś zdolności idzie do szkoły a r t y ­ stycznej. N i e k t ó r y po szkole się zepsuje i nie wie jak r o b i ć i co r o b i ć , bo to co teraz t w o r z ą to nie ma na to za dużo n a b y w c ó w , jeżeli u w a ż a się chleb malowany lub z g w o ź d z i e m , albo m u s z k ę za dzieło sztuki". (198 „ L u b a ń " ) . * * * P a m i ę t n i k i t w ó r c ó w ludo wy ch z a w i e r a j ą wiele cen­ nych, d a j ą c y c h się jeszcze niejednokrotnie w y k o r z y s t a ć m c t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h , szczególnie do takich zagad­ n i e ń jak historia p o s z c z e g ó l n y c h dziedzin w y t w ó r c z o ś c i ludowej w regionie reprezentowanym przez p a m i ę t n i ­ karza, t e c h n i k i i procesy w y t w ó r c z e , asortymenty w y ­ r o b ó w w r ó ż n y m okresie i t p . Niniejsze opracowanie p o ś w i ę c o n e jest r o z w a ż a n i o m nod osobą t w ó r c y i charakterem jego k o n t a k t ó w ze 212 ś r o d o w i s k i e m w ł a s n y m i obcym. P a m i ę t n i k i są jednak ź r ó d ł e m mało o b i e k t y w n y m , a obraz j a k i przedstawia­ ją, m o ż e b y ć niekiedy daleki od r z e c z y w i s t o ś c i . Dopiero b e z p o ś r e d n i e k o n t a k t y z t w ó r c a m i i ich d z i e ł a m i , szcze­ g ó ł o w e badania terenowe oraz p o r ó w n a n i a obu rodza­ j ó w m a t e r i a ł ó w p o z w o l i ł y b y na w y c i ą g n i ę c i e o g ó l n i e j ­ szych w n i o s k ó w . M a j ą c to na uwadze o g r a n i c z y ł a m się w pracy do zasygnalizowania p r o b l e m ó w poruszonych w p a m i ę t n i k a c h , n a j w i ę c e j miejsca p o ś w i ę c a j ą c w y ­ powiedziom samych t w ó r c ó w . Po lekturze p a m i ę t n i k ó w nasuwa się jednak k i l k a refleksji, k t ó r e j a k się wydaje m o g ą p r e t e n d o w a ć do w m i a r ę o b i e k t y w n y c h s t w i e r d z e ń . T w ó r c a ludowy znaj­ d o w a ł zrozumienie we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u w ó w c z a s jego praca z w i ą z a n a b y ł a z tradycjami miejscowymi i „ k o n s u m o w a n a " przez to ś r o d o w i s k o . T w ó r c y i n d y ­ w i d u a l n i , k t ó r y c h d z i a ł a l n o ś ć niewiele m i a ł a w s p ó l n e g o z tradycjami miejscowymi zostają zaakceptowani do­ piero w c h w i l i gdy t w ó r c z o ś ć ich zaczyna p r z y n o s i ć widoczne efekty finansowe i p r e s t i ż o w e poza w ł a s n y m ś r o d o w i s k i e m , co nie oznacza jednak akceptacji przez w i e ś ich w y t w ó r c ó w . Przeciwnie — t w ó r c z o ś ć dla inne­ go niż w ł a s n e ś r o d o w i s k o odbiorcy daleko odbiega od g u s t ó w i u p o d o b a ń z a r ó w n o w s i jak t e ż i samego t w ó r ­ cy. Daje się w y c z u ć w p a m i ę t n i k a c h ton nieszczerości kiedy t w ó r c y w s p o m i n a j ą , że w y t w o r y , k t ó r e w y k o n y ­ w a l i przed „ o d k r y c i e m " były n i e ł a d n e , „ale teraz już w i e m j a k i e są ł a d n e " . N i e k t ó r z y p a m i ę t n i k a r z e szczerze m ó w i ą , że dla siebie i znajomych w y k o n u j ą inne w y ­ roby niż na z a m ó w i e n i e miasta. Obraz twórczości ludowej j a k i w y t w o r z y ł się w ś w i a d o m o ś c i odbiorcy miejskiego, a t a k ż e n i e k t ó r y c h c z ł o n k ó w k o m i s j i konkursowych i k w a l i f i k a c y j n y c h jest obrazem n a l e ż ą c y m j u ż do przeszłości etapu k u l t u r y wsi, j u ż historycznie z a m k n i ę t e g o , „ m u z e a l n e g o " . Ele­ menty lansowanego „stylu ludowego" t a k ż e i w przesz­ łości nie tylko nie p o w s t a ł y w izolacji od w p ł y w ó w innych ś r o d o w i s k ale n i e k t ó r e rodzaje r ę k o d z i e ł a w r ę c z w y k r e o w a n e były przez a n i m a t o r ó w twórczości i szkoły r ę k o d z i e l n i c z e (jak np. haft biały m a k o w s k i czy „ s n u t k i golińskie"), o czym j u ż b y ł a mowa. Zamykanie w s p ó ł c z e s n e j twórczości w ramy w y i m a ­ ginowanej „ l u d o w o ś c i " jest b ł ę d n e z samego założenia. Co jest dziś bardziej ludowe: d y w a n w p r ą d k i , tkany mozolnie przez trzecie już pokolenie tkaczek w e d ­ ług w z o r ó w z kap fabrycznych, zakorzeniony dziś w t r a d y c j i w i e j s k i e j , czy t k a n i n a dwuosnowowa Moja droga przez wieś, wykonana pod k i e r u n k i e m profesor P l u t y ń s k i e j ? Czy bardziej l u d o w y jest dziergany biały haft, rozpowszechniony przez szkołę w Makowie, czy kolorowe k w i a t k i , k ł a d z i o n e swobodnie na t k a n i n ę przez h a f c i a r k ę w c h w i l i wolnej od p r o d u k c j i na za­ mówienie „Makowianki"? Rozbieżność g u s t ó w ś r o d o w i s k a wiejskiego i od­ b i o r c ó w w s p ó ł c z e s n y c h w y r o b ó w „ l u d o w y c h " zaznacza się bardzo w y r a ź n i e w p a m i ę t n i k a c h o czym wspomnia­ ł a m już poprzednio (str. 28—29) Zeby być dobrze z r o z u m i a n ą c h c i a ł a b y m p o d k r e ś l i ć zdecydowanie, że a b s t r a h u j ę w tej c h w i l i od oceny estetycznej w z o r n i c t w a „ l u d o w e g o " czy „ n i e l u d o w e g o " . Chodzi m i przede w s z y s t k i m o przekonanie k o m i s j i konkursowych, że uczenie t w ó r c ó w co jest a co nie jest ludowe w stylu prac wprowadza absolutny chaos w umysłach twórców. W r ę k o d z i e l e kreowanie nowego charakteru w y ­ twórczości artystycznej na wsi, zwłaszcza pod k i e r u n ­ kiem dobrych a n i m a t o r ó w (takich jak prof. E. P l u t y ń s k a czy zespół I W P pod k i e r u n k i e m prof. Wandy Telakowsklej) ma więcej p l u s ó w niż m i n u s ó w , jeżeli �pobudza i n w e n c j ę t w ó r c z ą i jeżeli proces powstawa­ nie nowych t k a n i n czy h a l t ó w ma charakter t w ó r c z e ­ go w s p ó ł d z i a ł a n i a plastyka i t w ó r c y ludowego. Nadawanie nowego k s z t a ł t u artystycznej w y t w ó r ­ czości wiejskiej musi p r z e b i e g a ć w harmonijnej w s p ó ł ­ pracy (na zasadzie partnerstwa) artysty plastyka, etno­ grafa i t w ó r c y ludowego, jeżeli w ostatecznym k s z t a ł ­ cie w y t w ó r c z o ś ć ta s t a n o w i ć ma dobro o g ó l n o n a r o d o w e . Pozostawienie r ę k o d z i e ł a wiejskiego w „ n i e s k a ż o n e j " formie jest absurdem, bo taka forma (jak już wspom­ n i a ł a m ) nie istnieje. Artystyczne r ę k o d z i e ł o w s p ó ł c z e s ­ nej w s i powinno c z e r p a ć (i m i e ć takie możliwości) z najlepszych w z o r ó w dorobKu artystycznego, a nie z o d p a d ó w k u l t u r y masowej. Pozornie w y d a w a ć by się mogło, że w moich roz­ w a ż a n i a c h istnieje s p r z e c z n o ś ć . U w a ż a m za s ł u s z n e czy n i e s ł u s z n e kreowanie twórczości ludowej? T a m gdzie mamy do czynienia z kopiami w z o r ó w muzealnych, o d t w a r z a n i e m starych w z o r ó w i f o r m sprawa jest jas­ na Chodzi m i tutaj przede w s z y s t k i m o sposób t r a k ­ towania wszelkich innowacji i prób twórczych we w s p ó ł c z e s n e j t k a n i n i e wiejskiej, hafcie i t p . Nie m o ż e ­ my jej o c e n i a ć na zasadzie: „nie podobna do muzeal­ nych — nieludowa", „ p o d o b n a — ludowa". W s p ó ł c z e s ­ ne rękodzieło wiejskie musimy ocenić (zważywszy na ogromny n a p ł y w n o w y c h w z o r ó w , nie zawsze najlep- PRZ 1 „Zielony Sztandar" nr 8 z 27.02.1974 O m a w i a j ą c p o r ó w n a w c z o k a ż d e zagadnienie poda­ ję ilość p a m i ę t n i k ó w w k t ó r y c h z n a l a z ł a się informacja na ten temat. O k r e ś l e n i e „ a n i m a t o r " nie jest najlepszym sfor­ m u ł o w a n i e m , ale przyjęło się już w pracach i dys­ kusjach p o ś w i ę c o n y c h tej tematyce i z a s t ą p i e n i e go i n n y m np. „ b u d z i c i e l " m o ż e nie b y ł o b y w ł a ś c i w i e zro­ zumiane. Pod o k r e ś l e n i e m t y m rozumiem c e l o w ą dzia­ ł a l n o ś ć osób lub instytucji m a j ą c ą na celu o ż y w i e n i e i rozwijanie t w ó r c z o ś c i ludowej. 2 3 szych), jako dobre artystycznie, lub złe, nie n a z y w a j ą c dobrego „ l u d o w y m " , a złego .„nieludowym w stylu". We w s p ó ł c z e s n e j w y t w ó r c z o ś c i wiejskiej najbardziej — ludowe stają się w y t w o r y , k t ó r y c h w z o r n i c t w o opar­ te często na z a p o ż y c z o n y c h wzorach wrasta już w k u l ­ t u r ę w i e j s k ą i m o g ł o b y ulec z biegiem czasu, gdyby z a i s t n i a ł y po temu w a r u n k i , charakterystycznym dla tej kultury modyfikacjom . W ą t p l i w o ś c i wszelkich k o m i s j i b i o r ą się zazwyczaj z faktu, że tempo przenikania do k u l t u r y wiejskiej no­ wego (nie zawsze z d o b r y : h źródeł pochodzącego) w z o r n i c t w a jest szybsze niż k i e d y k o l w i e k i dokonuje się ono niejako na naszych oczach. Ingerencja dobrych a n i m a t o r ó w r ę k o d z i e ł a ludowe­ go wydaje się t u konieczna, j e d n a k ż e , jak już wspom­ n i a ł a m musi o d b y w a ć się na zasadzie t w ó r c z e j w s p ó ł ­ pracy, a nie odrzucania nowej w charakterze t w ó r c z o ­ ści, bez uzasadnienia (jak to często ma miejsce) k r y ­ t e r i ó w , j a k i m i k i e r u j ą się komisje konkursowe. Na pewno też n a l e ż a ł o b y w w i ę k s z y m , niż dotych­ czas stopniu w y k o r z y s t y w a ć u m i e j ę t n o ś c i t w ó r c z e haf­ ciarek i tkaczek, k t ó r e w przeszłości u m i a ł y w y k o n y ­ w a ć wszelkie, u ż y w a n e na wsi, rodzaje t k a n i n , a obec­ nie p r o d u k u j ą np. chodnik s ł o m i a n y czy szmaciak. P r z e c i e ż celem naszym m i a ł o b y ć podtrzymywanie t r a ­ dycyjnych u m i e j ę t n o ś c i i rozwijanie twórczości ludo­ wej. 6 PISY 4 Por. np. A . Jackowski: O sztuce ludowej, kon­ kursach i kryteriach ocen, „ B i u l e t y n S T L " nr 11—12, 1976, s. 11—11; tegoż: Sztuka ludowa — relikt czy war­ tość żywa, „Pol. Szt. L u d " . , R. X X I X , 1975, nr 3; K . Piwocki, Uwagi o zagadnieniu tzw. sztuki ludowej, „Pol. Szt. L u d . " R. X X I X , 1975, nr 3; S. Błaszczyk, Współczesne przeobrażenia sztuki ludowej, „Pol. Szt. L u d . " , R. X X I V , 1970, nr 3—4 Por. J. O r y n ż y n a , O sztukę ludową, W - w a 1965, s. 38—49, W. Telakowska, W kręgu chłopskiej kultury, W - w a 1970 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a4b2b0171ebf856f4eb3adba1e99fba8.pdf 1c2d456017da3d90d81ddc0edbe17ed6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4721 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Kurpie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4382 Title A name given to the resource Twórczość ludowa Kurpiów w dziedzinie sztuki/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3; s.107-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Chętnik TWÓRCZOŚĆ LUDOWA KURPIÓW Notatki, które poniżej zamieszczam, oparte są na moich obserwacjach i badaniach dawnych. Rzuca­ ją one trochę światła na stan sztuki kurpiowskiej, zwłaszcza w latach poprzedzających pierwszą w o j n ę światową, kiedy to jeszcze wiele obyczajów było ż y ­ wych a i niejedno cenne dzieło rzeźby, budownictwa, snycerki czy zdobnictwa w n ę t r z m o ż n a było zanoto­ wać. Niestety, z wielkiego Zbioru fotografii, rysun­ ków, o d r y s ó w i zapisek, jakie m i a ł e m z tych lat, oca­ lało niewiele. Przekazuję je dziś Czytelnikowi tak jak się zachowały i jak je m o g ł e m zrekonstruować. Przyjmując takie założenie, zrezygnowałem z uzu­ pełnienia artykułu wynikami nowszych badań i pu­ blikacji innych autorów. Niech p o k a ż e obraz dawnych czasów, tak jak widziałem je w latach przed i po pierwszej wojnie. Sztuka kurpiowska w wielu wypadkach jest po­ trzebą ż y c i o w ą tego ludu, który w y ł a d o w u j e w niej wrodzone zdolności twórcze i tworzy od dawna wszystko to na co mu pozwoli czas wolny, materiał jaki jest pod ręką, narzędzie jakim rozporządza, po­ m y s ł jaki mu przyjdzie do głowy. Wieś kurpiowska tworzy do dziś, choć w znacznie już mniejszym stop­ niu; sztuką zajmują s i ę kobiety i mężczyźni, dorośli i dzieci, biedniejsi i zamożniejsi. Rzadziej jednak wybija się ktoś ze swymi zdol­ nościami na dłuższy okres, a jeszcze rzadziej zdol­ ności swe pogłębiał dawniej przez odpowiednie wy­ U. 1. Grupa Kurpiów z zachodniej części W DZIEDZINIE SZTUKI szkolenie, zwiedzanie wystaw sztuki, w ę d r ó w k i ba­ dawcze po terenie itip. Zwykle tworzą ci, którzy w i ę ­ cej mają czasu, a w i ę c dzieci, młodzież obojga płci, kobiety w czasie zimy, ojcowie m a j ą c y „wyrękę" w gospodarstwie z s y n ó w , czy dziadkowie żyjący na dożywociu u dzieci. Twórczość poszczególnych arty­ stów trwa niekiedy krótko, to z n ó w odnawia s i ę lub wzmaga przy różnych uroczystościach, obrzędach do­ rocznych, świętach uroczystych (odpusty) itd. Nie­ kiedy K u r p starszy tworzy dla dzieci i w n u k ó w , na podarunki dla znajomych lub osób k t ó r y m coś za­ wdzięcza, dla wsi lub kościoła, często bezpłatnie, a jeśli dla zarobku, to przeważnie z w i e l k ą niechęcią. Teraz to się u wielu zmieniło. Kiedy nie ma własnej ochoty, z trudem da się n a m ó w i ć na w y s i ł e k fizyczny lub u m y s ł o w y w dziedzinie sztuki. Przymus w tej dzie­ dzinie stosowali Niemcy-okupanci, nie zawsze z od­ powiednim skutkiem, a w czasie nieszczęść ogólnej wagi — twórczość artystyczna na pewien okres pra­ wie zamierała, chyba że ktoś mieszkał w takim za­ kątku, że w ogóle o świecie mało wiedział, czuł się bezpieczniej, a czasem swoim rozporządzał. W różnych kierunkach rozwijała się twórczość ludowa kurpiow­ ska. Zawsze związana była z puszczańskim życiem, z miejscową przyrodą, z ziemią i w ł a s n y m — po­ wiedzmy — zakątkiem, regionem, z upodobaniami wsi, z barwami, przeważającymi w okolicy, z materiałem, jakim można było rozporządzać, z tym wszystkim co parafii kadzidlańskiej w strojach z lat 1890—1905. 107 �najwięcej oddziaływało bezpośrednio na wyobraźnię ludu, na jego pamięć w z r o k o w ą itd. Rzeczy i motywy importowane, jeżeli przychodziły, to znacznie później, kiedy K u r p wyjrzał z lasów na pola, wyjechał do miast lub za morza. Poniżej podajemy krótki przegląd monograficzny twórczości artystycznej na Kurpiach, tej na którą oddziaływało najbliższe otoczenie, przyroda martwa, ż y w a i ożywiona, gdzie się dany twórca urodził i od­ chował. Zaczniemy od twórczości najprostszych, od tworzących już dzieci. Pierwociny sztuki na murawach i piaskach. Piachu białego czy nawet kolorowego na Kurpiach nie bra­ kuje, toteż wykorzystywany on jest nieraz bezwiednie w celaoh zdobniczych. Już m a ł e dzieci usypują z pia­ sku, przy pomocy posuwania prawej nogi (bosej) do nogi lewej (czasem odwrotnie), różne „stecki" czyli dróżki i ścieżki, węże, koła, spirale, obory, ogródki itp. Robią to niekiedy wprost na ulicach i drogach w i e j ­ skich, oczywiście niebrukowanych. Niekiedy tak usy­ pane wzory b y w a ł y dość pomysłowe, zajmując na pewien czas u w a g ę dzieci, uczyły ich symetrii i pew­ nego rodzaju rysunku (il. 2). Wzory te usypują za­ równo dziewczęta, jak i chłopcy. Podobnie wśród dzieci, na murawach nadrzecz­ nych, z piaskiem w pobliżu, m o ż n a było zobaczyć usypywane z piasku na zielonym paśniku różne po­ m y s ł o w e nieraz ornamenty. W tym wypadku częściej donoszą piasek w czapkach lub skorupach chłopcy, a usypują wzorki dziewczęta. A na niedziele i święta podczas lata dziewczęta już starsze „usypują" piachem białym podwórza i przedsienia, często też w różne wzory miejscowych p o m y s ł ó w , jak kółka, serca, gwiazdy i różne „zygza­ ki", faliste linie (il. 3). Są to pierwociny zdobnicze, których początek m o ż e sięgać czasów, kiedy innych kobierców i d y w a n ó w ludność tych (a pewnie i innych) stron jeszcze nie znała. Kolorowy piach (obok białego) znajduje się często nad rzekami (czerwony lub żółty), a zabarwie­ nie jego powstało przez domieszki żelazistomineralne, występujące w niektórych okolicach nad Narwią. Do podobnych celów zdobniczych, w stanie często rozcieńczonym, służyła znajdująca się gdzie indziej biała glinka, którą bielono mieszkania od w e w n ą t r z . W okresie świąt dorocznych glinką tą malowano kwiaty i palmy na ścianach licowych tych chałup, w których były panny na wydaniu. Dziś ten zwyczaj prawie zamarł. Zdobnictwo nad wodami. Nad brzegami rzek i je­ zior obszaru kurpiowskiego znajduje się m n ó s t w o muszelek (skorupek) po różnych słodkowodnych błot­ niarkach, zatoczkach, małżach i innych ś l i m a k o w a tych tworach. Dziewczynki przekłuwają zebrane i umyte skorupki szydłem i nawlekają na nitki, two­ rząc w ten sposób oryginalne naszyjniki, które rade Pierwociny sztuki na piaskach i murawach: II. 2. — na piaskach. II. 3. — ornamenty z piasku na mura­ wie. II. 4. — wzory wycinane na wysokiej murawie. 108 �II. 5. a, b — ozdoby układane z patyczków („choinki", „jeglijki"), c, d — szczyty „choinki", „jeglijki", naj­ częściej stosowane przy budowlach. Wzory z lat 1900—1910. II. 6. Naszyjniki z muszelek i grzybienia. II. 7. Kurpiowskie naczynia gliniane. Wł. Muz. Nowo­ gród. Szafkę wyk. Konstanty Chojnowski, JankowoMłodzianowo, pow. Łomża. zawieszają na swoich szyjach. Robią to przeważnie z muszelek drobnych, a niekiedy przeplatają je w i ę k ­ szymi dla urozmaicenia. Wisiorki („mentale") do tych korali robią z większych skorup opróżnionych po m a ł ­ żach, błyszczących niekiedy od strony w e w n ę t r z n e j perłową masą. Przypomina to częściowo podobne ozdoby, wyrabiane przez ludność nad brzegami mórz (il. 6). Z niektórych muszli chłopcy robią gwiazdki, bawią się nimi w różne gry, płacąc przegrane również m u ­ szelkami. Z różnego kształtu i koloru muszelek star­ si majsterkowie składają i lepią różne ozdoby do w a z o n ó w kwiatowych, podstawki do lamp oraz inną galanterię o manierach bardziej współczesnych. Spo­ tykało się te wyroby przeważnie po miastach i osa­ dach nadrzecznych, dziś ludzie nie mają na nie ani czasu, ani cierpliwości. Z różnokolorowych małych otoczaków, zbieranych w wodzie, przeważnie kwarcytów, starano się przy pomocy cementu układać i prasować różnego rodzaju ciekawą mozaikę, stosowaną np. w zdobnictwie wnętrz nowszych k o ś c i o ł ó w . Z łodygi rzecznego grzy­ bienia (z żółtym, pachnącym silnie kwiatem) za po­ mocą odpowiedniego nadłamania grubej łodygi, po­ siadającej mocny naskórek, przytrzymujący otrzyma­ ne z nadłamania tzw. „kolanka", dziewczęta robią sobie na poczekaniu oryginalne zielone naszyjniki, ze zwieszającym się na łodydze kwiatem pośrodku. Trzymają się one na szyi bez żadnych nici czy innych wiązadeł. Dziewczęta wracając od rzeki są w podobny sposób gromadnie przystrojone. 1 Wyroby zdobnicze z bogactw puszczańskich. O wy­ robach tych piszę w różnych odcinkach niniejszej pracy. Do wielu pomysłów, związanych ze sztuką, potrzebne jest najpierw drewno. Umieją je też wy­ szukiwać sobie do różnych potrzeb; sosna jest tu na pierwszym miejscu, za nią brzoza, lipa, jałowiec i inne. Najpierwszym materiałem zdobniczym są kwiaty: sa­ sanki, konwalie, niezapominajki, goździki, czeremcha. Wianki z tych kwiatów, równianki, zaplatarski we włosy są „przystrojem" młodych dziewcząt. Starsze — dodają barwne kiście jagód jarzębiny, kaliny. „Kora­ le" i różne wisiorki robią dziewczęta z jagód jarzę­ biny, żołędzi itp. Wyroby z szyszek sosnowych (sta­ re to „kokoszki") i ś w i e r k o w y c h były znane po­ wszechnie. Zabawy dzieci w „kokoszki" ze starych rozszczepionych szyszek, „łapanki" z nich w powietrzu (kamyków tu w ogóle brak), „rzucanki" nimi do ce­ lu — wszystko to było znane. Dziecinne zabawki to wisiorki na sznurkach, ozdoby choinkowe (farbowane lub złocone). Z suchych szyszek, rozmaicie barwio­ nych, układano na okrągłych podstawkach z desek i naklejano różne ornamenty. W środku zostawiano miejsce (plac) na świecznik lub l a m p ę naftową i sta­ wiano je na stołach w leśniczówkach. Do ciekawych w y r o b ó w tego rodzaju należą jelenie (il. 33) i orły (godło państwowe), układane z łusek szyszek świerkowych, naszywanych na grube płótno czy tekturę. Zajmują się tym przeważnie dziewczęta. �... - , . . • . Wyroby te zawiesza się na ścianach obok wycinanek. Tego rodzaju sztuka może się rozwijać tylko w pusz­ czy. Z w y r o b ó w zdobniczych z rogów i kości pozostały już tylko resztki w ostatnich dziesiątkach lat. Z róż­ nych znalezionych r o g ó w wyrabiano rękojeści do l a ­ sek, rogi do prochu, śrutu i kul (proehownice), rogi do picia (il. 9), z w i ę k s z y c h zaś okazów trąbki pastu­ sze i rogi m y ś l i w s k i e do trąbienia. Z rozgałęzionych r o g ó w jelenia robiono wieszadła do sprzętu ł o w i e c ­ kiego (w leśniczówkach) oraz świeczniki i oryginalne żyrandole (w starych kościołach). Rogi do prochu, do picia, a dawniej też różne obsady do nożów czy r ę k o ­ jeści były niekiedy bogato zdobione, rżniętym i cię­ tym ornamentem. Do powyższych w y r o b ó w używano tylko wierzch­ niej twardej powłoki rogowej, którą po wygotowaniu rogu we w r z ą t k u oddzielano od środkowego rdzenia przez tłuczenie go drewnem. Ozdoby rogowe — jak np. rękojeści do lasek — b y ł y starannie gładzone i przytwierdzane do mocnych dębczaków lub sękaczy jałowcowych. Nadto z rogów i kości robiono guzy do ubrań, różne ozdobne zapinki, tabakierki (il. 8), sprzączki do p a s ó w ftp. Do w y r o b ó w powyższych grubsze kości (np. wołowe) moczono przez dłuższy czas w wodzie i bielono miesiącami na letnim słońcu. Z części rogo­ wych (odrostków) jelenia i piszczeli kościanych wy­ rabiano różne gwiazdki, wafoiki myśliwskie, piszczałki pastusze itp. Wyrobami tyimi zajmowali się najczęściej pastuszkowie na paśnikach lub myśliwi. Bądź oo bądź wyroby powyższe — to pozostałości z życia paster­ skiego i łowieckiego, jakie na Kurpiach u nas przed okresem rolniczym panowało. Ceramika ozdobna w y s t ę p u j e na całym obszarze Kurpiowszczyzny zarówno północnej (nad Narwią środkową), jak i południowej (nad dolnym Bugiem), oczywiście tam, gdzie znajduje się odpowiednia do w y r o b ó w ceramicznych glina. Naczynia toczono na znanych powszechnie krążkach garncarskich piono­ 110 II. 8. Tabakierka z rogu, 1870 r., wym. 4 X 6 cm. Wł. Muz. Łomża. II. 9. Róg do picia, 1913 r. II. 10, 11. Różne części okuć żelaznych z dawnych wasągów, wyroby z miejscowego żelaza. Dobry Las, pow. Kolno. wych, jednoosiowych, z gliny czerwonej, żółtej lub siwej (ta ostatnia przeważnie z domieszką części żelazistych). Naczynia po wysuszeniu wypalano drzewem w piecach polowych, gdzieś w pobliżu lasu. Z na­ czyń wyrabiano przeważnie: miski, kubki, dzbanki różnej wielkości, garnki do żywności branej w pole, bańki do wody, oleju czy nafty, tłuczki do wyrobu masła, podkurzacze dla pszczelarzy itp., wreszcie le­ piono i wypalano fajki, kielichy, zabawki (piłki, lal­ ki, fiukacze, zwierzęta i ptaki), a nawet „Pasyje" (wi­ zerunki Chrystusa z gliny) oraz wytłaczane w formie płaskorzeźby obrazy z gliny (nip. M. B. Częstochow­ ska, św. Florian) i kropielniczki, zawieszane przy drzwiach. Na garnkach, miskach, dzbankach, naczy­ niach do mleka i innych naczyniach były ozdoby z kresek prostych'lub falistych, rysowane na wilgot­ nej glinie patyczkami. Bogatsza i bardziej efektowna ornamentyka znaj­ duje się na naczyniach Kurpiowszczyzny południowej (okolice Pułtuska, Wyszkowa, Broku). Bardzo ciekawe i w a r t o ś c i o w e pod w z g l ę d e m zdobnictwa są też wy­ roby znad Narwi (okolice Ostrołęki, Łomży, M y s z y ń ­ ca, Kolna). Znamienne jest, że zdobnictwo w s p ó ł c z e s ­ ne na naczyniach z gliny jest niemal identyczne jak zdobnictwo garncarzy sprzed tysiąca i więcej lat, o czym świadczą szczątki miejscowej ceramiki grodzislkowej wczesnohistorycznej i przedhistorycznej. Publikowano je nieraz jako typowe zdobnictwo k u l ­ tury łużyckiej czy wczesnohistorycznej, np. w dzie­ łach prof. J . Kostrzewskiego. Na naczyniach współczesnych z pocz. X X w. (il. 7) przeważa polewa zielona, żółta, biała lub ciemnobrą­ zowa; w gruzach dawnych pieców garncarskich, prócz powyższych, widzimy p o l e w ę w kwiaty, liście i orna­ menty czerwone lub niebieskie, dziś niespotykane. Wypalane świątki z gliny miały również p o l e w ę kolorową. Kafle ozdobne do pieców wypalano dawniej w Myszyńcu. Ze zwierząt lepionych z gliny i wypalanych naj­ w i ę k s z y m popytem cieszyły się jelenie (do 1939 r. w Wyszkowie) i koguty („kury"). �Bursztyn w miejscowej sztuce ludowej nad Nar­ wią zajął niepoślednie miejsce. Kopalina ta powsta­ ła — jak wiadomo — z ż y w i c y olbrzymich l a s ó w sosny bursztynowej (dziś nieistniejącej), rosnącej w okresie wczesnym trzeciorzędowym, znajduje s i ę w różnych miejscach Europy, a w większej ilości nad B a ł t y k i e m <w Samfoii pod Królewcem) i częściowo nad Narwią. Po bursztyn (jantar) już przed Chrystu­ sem prowadziły szlaki z Grecji i Rzymu, a z czasem i z Arabii, a pieniądze greckie i rzymskie z brązu i srebra, znajdowane nad Narwią i w okolicach Ełku, świadczyły, że i (tutaj [był prowadzony handel bur­ sztynem. 2 Bursztyn nadnarwiański kopano na niższych miej­ scach, niekiedy bagienno-torfiastych, znajdowano go nad brzegami Narwi i d o p ł y w ó w , zbierano przy re­ gulacji d o p ł y w ó w , kapaniu studzien i r o w ó w . B u r ­ sztyn ten, w y s t ę p u j ą c y w różnych odmianach i ga­ tunkach, był twardy i nadawał się do obróbki. O sztu­ ce bursztyniarskiej nad Narwią czytamy w y r a ź n e już wzmianki od X V I I I w. Siady są jednak o wiele dawniejsze (o czym kiedy indziej) . Kopano w kilkudziesięciu miejscowościach, a w niektórych wsiach (np. Wolkowe pod Myszyńcem) lud­ ność w latach 1860—1880 więcej zajmowała się poszu­ kiwaniem i kopaniem bursztynu aniżeli rolnictwem. Z kopanego bursztynu toczono na miejscu „korale" dla dziewcząt, robiono różne wisiorki z płaskorzeźbą Chrystusa na krzyżu, serca itp. Nadto wyrabiano f a j ­ ki, cygarniczki, tabakierki, łyżki ozdobne, rączki do lasek, guzy, spinki do kapeluszy kurpiowskich. Wszyst­ kie te wyroby należały do ludowej sztuki miejscowej, 3 11 10 wyrabiano je ręcznie lub na prymitywnych warszta­ tach i tokarkach, prostymi narzędziami. Korale (pa­ ciorki) bursztynowe były p r z e w a ż n i e płaskie, większe na środku sznura, a mniejsze bliżej końców; b y ł y n a j ­ częściej toczone na gładko, a niekiedy rżnięte w kan­ ty („graniaste"). Zupełnie podobne znajdują się na starych cmentarzach, gdzie chowano Kurpianki w bursztynach (z X V I I — X I X w.). Co do barwy, to na miejscu najwięcej były uży­ wane bursztyny czerwone i koloru „miodowego". K o ­ loru kości, białe, „kapuściaki" w stanie surowym szły na eksport. Warsztaty bursztyniarskie nad N a r w i ą znane były w Ostrołęce, Myszyńcu, Nowogrodzie oraz w niektó­ rych miejscowościach pow. przasnyskiego, na uboczu zaś rdzennej Kurpiowszczyzny — w Łomży. Zdobnictwo w żelazie. Wyroby żelazne były na Kurpiach dość rozpowszechnione, czemu sprzyjało ż e ­ lazo miejscowe otrzymywane w piecach hutniczych, tzw. kuźnicach, przy pomocy w ę g l a drzewnego z l i monitu lub rudy darniowej, której nie b r a k o w a ł o na tutejszych zakwaszonych łąkach i bagnach. Na do­ bywanie i wytapianie rudy nadawano specjalne przy­ wileje królewskie, co do których akta z X V I — X V I I w. przechowały się w odpisach i dawnych drukach. b 111 �II. 12. Wycinanka kurpiowska, 1930 r., wys. 21 cm. Story My­ szyniec, pow. Ostrołęka. Wł. A. Chętnik. II. 13. Wycinankarka z Kadzidła, Rozalia Po­ lak w latach młodości. U. 14. Szlaczek — wycinanka, wym. 5 X 13,5 cm. Wyk. 1948 r. Ro­ zalia Polak, Kadzidło, pow. Ostrołęka. Wł. A. Chętnik. Ił. 15. Dzbanki na jagody ple­ cione z preparowanych korzerzeni sosnowych. Tatary, pow. Ostrołęka: a, b — wyk. 1932 r., Kaczyński (ojciec), c — wyk. 1924 r., Sobiech (dziadek). II. 16. Pas pleciony z jednego ka­ wałka rzemienia. II. 17. Krze­ sło kurpiowskie, wyplatane z powróseł, z lat 1870—1900. II. 18. Półćwiartek pleciony z ko­ rzeni sosnowych. Wyk. po 1947 r. Aleksander Kaczyński, Tatary. Wl. Muz. Łomża. ii �Mając swoje żelazo, Kurpie zajęli się kowalstwem. Lubili to rzemiosło i doprowadzili je w wielu w y ­ padkach do w y ż y n sztuki miejscowej {ii. 10, 11). Kuźnic było dziesiątki w tych stronach, a z żelaza kowale wyrabiali narzędzia domowe, rolnicze, rybac­ kie, gwoździe, rusznice i pistolety, zamki wszelkiego rodzaju (skoble, zasuwy, kłódki, zatrzaski), okucia sań, w o z ó w i bryczek (kolas, wasągów). Specjalną różno­ rodnością rysunku i zdobnictwa odznaczały się tzw. koruny — zakończenia żelazne figur drewnianych, kościółków i kapliczek z motywami roślinnymi i in­ nymi, będące dawniej ozdobą wiosek. Było ich setki w tych stronach, a k a ż d y inny, choć niektóre motywy powtarzają się stale. W czasie wojen wiele ich prze­ padło. Artystyczne ich wykonanie polegało przede wszystkim na zastosowaniu żelaza kutego w moty­ wach roślinnych lub zwierzęcych (np. koguty) lub w takich jak słońce i księżyc. Ozdobnie wykonane były również okucia bryczek (kolas) oraz niektóre zamki. Do nadzwyczajnych w y r o b ó w tutejszych ko­ wali zaliczyć można było piszczałki i flety do grania (z rur żelaznych lub mosiężnych), olbrzymie zegary kute na wieże niektórych dawniejszych kościołów (np. w Myszyńcu, Ostrołęce). Sztuka kurpiowska w żelazie rozwijała się znako­ micie w X V I I I i pocz. X I X w., zaczęła zamierać ok. 1860 r., gdy zamykano kuźnice wskutek zarzucenia terenu żelazem fabrycznym z sąsiednich P r u s . 4 Wycinanki. Do najpierwszych można by zaliczyć wycinanki robione nożem, nadłamaną łyżką lub ostrą skorupą m a ł ż ó w wprost na murawie lub paśniku przez pasących dobytek chłopców i dziewczęta. Mając dużo wolnego czasu, wycinali oni na wystrzyżonej przez dobytek murawie rozmaite wzory w formie szlaków, koronek, gwiazd itp. (il. 4). Co do techniki, nie mają one nic wspólnego np. z wycinankami papie­ rowymi, niemniej przez same dzieci nazywane są czę­ sto „wycinankami" lub „wcinankami", bo wcinają się nożem w głąb murawy, -pod ostrym kątem. Takie same lub mniej w i ę c e j podobne wzory po­ wtarzają się w drewnie, wycinane przez cieślów na belkach szczytowych chałup, odrzwiach, belkach pod 18 �pułapami (tramach, stomach ibp.), wycięte tam topo­ rem lub dłutem ciesielskim i(il. 5). Na dawnych wy­ robach rogowych, na grubej skórze p a s ó w i torb myśliwskich, na korze drzew i laskach pasterskich powtarzają się podobne ornamenty zdobnicze. Ostat­ nie wycinanki z kolorowego papieru (poprzedzone wycinankami z kolorowego 'płótna do p o ł o w y X I X w.) przewyższyły w wykonaniu i pomysłach wszystkie po­ przednie, robione na murawie, korze drzew, drewnie, skórze i płótnie. Można powiedzieć, że zawierają one wzory, ornamenty i p o m y s ł y skondensowane tu ze wszystkich rodzajów stosowanej sztuki ludowej miej­ scowej. Wystrzygane są zwykle przez dziewczęta (cza­ sami i przez chłopców) nożyczkami od strzyżenia owiec, przy odpowiednim składaniu papieru dwu- lub kilkakrotnym, od razu bez rysunku. Do ważniejszych należą „leluje" {palemki, gałązki, kwiaty) oraz kółecz­ ka i gwiazdy, ślicznie nieraz stylizowane, w kolor jeden lub parę nakładanych (il. 12, 14). Sposób wy­ cinania motywu zdobniczego też ma swoje nazwy, a w i ę c wycinanki są cięte w „szczyty", „kulasy", „drabki", „ząbki", „liście", „kwiaty", „kłosy", „ko­ pytka" itd. Sztuka wycinankowa na Kurpiach jest w pełni rozwoju i, jak m ó w i ą znawcy, 'bardzo nadaje się do przenoszenia jej na drewno czy metal lub też tkaniny. Kurp czerpie przede wszystkim wzory z otaczającej przyrody. Choinki, gałązki, kwiaty, ptaki itp. są tu w dalszym ciągu bezwiednym natchnieniem do dal­ szych p o m y s ł ó w w tej dziedzinie sztuki. Falsyfikaty, naśladownictwa i w p ł y w y obce m o ż n a odróżnić. Plecionkarstwo różnych t y p ó w rozwijało się tu od dawna, czemu sprzyjała obfitość wszelkiego mate­ riału przydatnego do tego rodzaju przemysłu i sztuki miejscowej. Materiałem tym b y ł y : korzenie sosnowe długie, niełamliwe i mocne, wszelkiego rodzaju w i k l i ­ na („mlekicina", „rokiecina", „szeluga" itp.), jałowiec, łyko drzewne, sitowie („sitkorz"), słoma. Z korzeni sosnowych długich często na kilka i więcej m e t r ó w (łupanych, dartych wzdłuż na pół) wyplatano wszel­ kiego rodzaju kosze, koszyki, koszałki, miary i miarki (il. 15, 18), opałki do karmienia koni, czasem obuwie i kapelusze. Dawnymi laty (do ipocz. X I X w.) z korzeni wyplatano miski do ciał sypkich i płynnych oraz m i ­ sternie plecione dzbanki, naczynia do ziarna, jagód, wody czy piwa. Jeden ze starszych koszykarzy uplótł sobie za życia t r u m n ę (z korzeni), którą trzymał na poddaszu swej chałupy do samej śmierci. Ostatnio oplatano korzeniami butelki i bańki, ochraniając je w ten sposób od stłuczenia, górne części lasek podróż­ nych itp. Prawdziwie artystyczne i trudne do wykonania by­ ły dzbanki, różne w formie, plecione zręcznie i bardzo szczelnie; odpowiednio preparowane od w e w n ą t r z nie przepuszczały wcale płynów, do których b y ł y dawniej używane, a nie tłukły się nigdy, służyły przez kilka pokoleń. Dzbanki takie trudno wykonać, a przeciętny koszykarz wikliniarski takiej pracy wcale się nie po­ dejmie. Dziś tylko nieliczni m o g ą taki dzbanek upleść. Z wikliny odpowiednio preparowanej pleciono również kosze i koszałki, wyplatane bryczki (kolasy), „baduły" i „wiersze" na ryby, robiono opałki, ale do w y r o b ó w artystycznych n a d a w a ł y się przede wszyst­ kim korzenie. Z łyka lipowego (wiązowego, wierzbo­ wego) pleciono dawniej zgrabne i lekkie obuwie, „chodacki" na nogi, oplatane naczynia i biczyska batogów. Biczyska z wikliny lub przeciętych wzdłuż p r ę t ó w dębowych pleciono nie tylko na okrągło, ale bardzo misternie na cztery kanty, co już uważano za pew­ nego rodzaju sztukę. Pałąki i żebra do koszów, moc­ niejsze części do kolas robiono z prętów jałowcowych, młodej dębiny itp. Z sitowia pleciono koszyki i maty, ale dział ten nie rozwinął się do granic sztuki. Ze słomy, wiążąc ją na okrętkę wikliną lub korzeniami, wykonywano (wiązano) słomianki, małe i duże naczynia (w formie beczek) do zboża. Natomiast wyplatanie słomą owsia­ ną stołków i krzeseł było już pewnego rodzaju sztuką*, którą m a ł o kto potrafił. S ł o m ę trzeba było specjalnie spreparować we wrzątku. Sprzęty takie wykonywano dawniej w okolicach Myszyńca (il. 18), a dziś koło Kadzidła. Wyplatano podobne stołki z korzeni r ó w ­ nież w okolicach Pułtuska. Ze słomy pleciono jeszcze kapelusze letnie na swój osobisty użytek, obuwie na mrozy, maty dla pszczół na zimę, zasłony na okna itd. Sztuka plecionkarska na Kurpiach po wojnach nie podnosi się, raczej upada. Sztuka w budownictwie drzewnym. Mieszkając w lasach ludność puszczańska, czy to nad środkową Narwią (w Puszczy Zielonej), czy też nad dolnym Bugiem (w Puszczy Białej) miała możność rozwinąć u siebie budownictwo drzewne. W obu puszczach na rozwój budownictwa w p ł y w a ł y jednakowe czynniki: 11. 19, 20. Ozdoby snycerskie domu. �II. 21. Dawna drewniana chata kurpiowska materiał i człowiek-rękodzielnik, toteż budownictwo na c a ł y m omawianym obszarze jest niemal jednako­ we. Materiałem budowlanym od w i e k ó w było tu drze­ wo i to w y ł ą c z n i e sosna. Z niej budowano chaty (cha­ łupy) i zagrody. Ś w i e r k o w i n y na ściany nie używa się tu w ogóle. Do budowli używano do niedawna tylko sośniny ciosanej z obu boków, dziś s i ę sztuki przepoławia piłą. Zasadniczą cechą chałupy kurpiow­ skiej jest budowanie jej stroną szczytową do ulicy; przed domem — pas ziemi na ogródek, za domem — sadek w i ś n i o w y lub jakaś drzewina z pasieką, drzwi w ścianie podłużnej od podwórza, niekiedy dobudowywano stajnię przy ścianie szczytowej (dla bezpie­ czeństwa przed wilkami i złodziejami), naprzeciw w ł a s n a studnia, dalej obora i stodoła, wszystko razem ogrodzone w p e w n ą harmonijną całość. Zadrzewienie liściaste lub iglaste. Swego czasu J . Karłowicz zaliczał chatę kurpiowską do typowego budownictwa pol­ skiego. 5 W starych chatach kurpiowskich, a często i w now­ szych, sztuka budownicza i zdobnictwo drzewne rzuca się nam wyraźnie w oczy. Budowa w węgieł, szczyt prostokątny, wymiar w płaszczyźnie zawsze prawie równej 5 X 4 lub 6 X 4 (dawniej w sążniach polskich). Dach kryty gontem, częściej słomą, przytrzymany „koźlinami" z drążków. Najważniejszy jednak jest tu licowy szczyt chałupy: u góry widzimy charakterystyezne zakończenie szczytu w postaci rogów, łbów ptasich, końskich, siekier itp. Wyrzynanki te, charak­ z ozdobnym szczytem, 1840 r. Kadzidło. terystyczne dla tutejszego budownictwa, są zakończe­ niami bocznych łat — wiatrówek, chroniących strze­ chę. Noszą one różne nazwy, jak np. „śparogi", „rogi", „rogale", „narożniki". Ściana szczytowa ma zwykle dwa okna (w starych domach jedno mniejsze od a l ­ kierza), nad oknami różne ozdobne wyrzynanki z de­ sek („korony") z motywami roślinnymi, ptakami itp. Najpiękniej zwykle przedstawia się sam szczyt: belka szczytowa oraz tzw. szczytówka (do której przybija się deski szczytowe) są zwykle nacinane i drążone ozdobnie w odpowiedni ornament, często w tzw. schodki. Dawniej w i d a ć to b y ł o w każdej chałupie. Szczyt ubijany z deseczek „do kantu", w przyjęte tu od dawien dawna zasadnicze typy ornamentów, mia­ nowicie podług starych nazw w „choinki" (sosenki), w „jeglijki" (rzadziej) oraz przy połączeniu obu w tzw. ornament „łamany" i wreszcie „ze słonkiem". Takie przede wszystkim szczyty spotykamy na obu obsza­ rach Kurpiowszczyzny, niekiedy z niewielkimi zmia­ nami lub odchyleniami (il. 19, 20). Zasięg chat tego typu jest dość rozległy, o b e j m u j ą c y całe dorzecze Narwi środkowej (największe nasilenie), dolny Bug i Mazowsze pruskie (zaludnione dawniej przez K u r ­ piów i w ogóle — Mazurów nadnarwiańskich), w k r a ­ cza też nad górną Narew i na Suwalszczyznę, Podla­ sie i Mazowsze warszawskie sięgając aż po Opoczyń­ skie, dość daleko wrzyna się ten typ chaty między chałupy o dachach czterospadowych, naczółkowych itp., co widać jeszcze w powiecie warszawskim i gar- 115 �II. 22. Kościół drewniany, 1. pol. XIX w. Łyse, pow. Kolno. II. 23. Brama cmentarna. Baranowo, pow. Przasnysz. II. 24. Dawna brama drewniana (obec­ nie nie istniejąca). Zalas, pow. Kolno .11. 25. Kościół drewniany. Lemian, gm. Turośl, pow. Kolno. te resztki jakby kurpiowskich chałup do budownictwa typu s ł o w i a ń s k i e g o . Sztuka budownicza kurpiowska pomału zanika lub się wypacza, ale ma jeszcze dość siły, by w y w i e r a ć duży w p ł y w na dalsze, północne Mazowsze. W sztuce budownictwa kurpiowskiego osobne miejsce zajmują bramy wejściowe, budowane z drze­ wa przy dawnych leśniczówkach, kościołach, cmenta­ rzach i innych miejscach zasługujących na w y r ó ż n i e ­ nie. Na rysunkach widzimy dwie: a) brama w e j ś c i o w a przy kościele w Zalasie (pow. ostrołęcki), ozdobiona siedzącymi na słupach gołąbkami, a na wierzchu ko­ gutem („kurem") (il. 24), b) brama kryta gontem, z drzwiami wejściowymi w łamany ornament, znaj­ dująca się przy cmentarzu w Baranowie (pow. przas­ nyski) (il. 23); obie wykonane przez wiejskich cieślów miejscowych. 6 Można jeszcze wspomnieć o studniach dawnych, u których górna c z ę ś ć żurawia była często ciosana i rzezana ozdobnie. Wnętrze chaty kurpiowskiej (sień, komora, izba gościnna z sieni na lewo, alkierz) przedstawiała daw­ niej piękną, harmonijną całość. Drzwi prowadzące do sieni są .zwykle wykonane ozdobnie, w ornamenty, gwiazdy czy kółka rzeźbione, słońce wschodzące itp. Podobnie nieraz drzwi wiodą z sieni do gościnnej izby. Izba ta, dość obszerna, u góry pod belkami miała wielką mocną belkę, tzw. tran lub tram, ozdobio­ ną na środku ornamentami wycinanymi w drzewie, niekiedy z datą postawienia budynku. Naprzeciw, w lewym kącie — stół z ołtarzykiem (najczęściej Pan Jezus Frasobliwy), obok — palmy z k w i a t ó w sztucz­ nych, pod pułapem cała galeria obrazów świętych, ozdobionych wycinankami z bibułki, firaneczkami, wolińskim oraz w stronach Mazowsza płockiego. Naj­ częściej ozdobna jest górna część szczytu domu, dol­ na zaś ubita jest pionowo (niekiedy cały szczyt ubity jest w ornament „łamany"). Ciekawe, że — jak w i ­ dzimy z niektórych dzieł niemieckich — resztki bu­ downictwa typu, powiedzmy, kurpiowsko-mazurskiego spotykamy na Pomorzu od Gdańska po Kołobrzeg i Szczecin, wśród niedobitków słowiańskich, otoczo­ nych morzem niemieckim. Niemieccy uczeni zaliczali 116 �490«'.*' niżej, po obu stronach — wycinanki kolorowe z papie­ ru, na stole przykrytym obruskiem lnianym — chleb i nóż. W tym kącie, pod pułapem, wisi zwykle pająk z kolorowego papieru albo „kierec" z ciętych sło­ mek i bibułek na nitkach (nieraz z fasoli lub nawet z bursztynu). Pod ścianami — ławy, z prawej strony w kącie — łóżko rozsuwane, niekiedy w kwiaty ma­ lowane, a obok — skrzynia na kółkach, również ma­ lowana ozdobnie w kwiaty i ornamenty. W oknach — zwykle firanki misternie cięte z bibułki, przy drzwiach szafka do misek i talerzy ozdobnie wykonana (il. 7), również często ozdobne, różnego rodzaju stołki i zyd­ le. Nade drzwiami, na ścianie — od środka wycinano z papieru „kury", a z prawej strony — piec bielony, farbką niebieską w górnej części w różne upiększe­ nia podmalowany, a pod nim ł a w y na zimowe wie­ czory, gdzie starsi opowiadają różne historie z daw­ nych czasów lub bajki dla dzieci: miały w i ę c i zna­ czenie społeczne. Inne „izbedki" są już bez ozdób, chyba tylko jakiś zydel czy krosna w nich pomieszczone. Bo były i krosna ozdobne snycerką. Sztukę budowlaną widzimy w starych kościołach i kapliczkach drewnianych, budowanych przez miej­ scowych cieśli (il. 22, 25); wnętrzom tych kościołów dawano ozdoby stolarskie i malarskie. Ciekawe i ory­ ginalnie wykonane były obrazy do noszenia w procesji (feretrony) w ozdobnych, rzeźbionych na miejscu r a ­ mach, których resztki widzimy do dziś w starych kościołach. B y ł y kościoły z żyrandolami i innymi ozdobami z bursztynu miejscowego. Dawnych kościo­ łów z drzewa dochowało się na Kurpiach kilka (Dą­ brówka, Łyse, Brodowe Łąki, Turośl i in.). Wyrzynanki i wycinanki z drzewa są jakby dal­ szym ciągiem zdobnictwa ludowego w sztuce budow­ lanej na Kurpiach. Wyrzynanki z cieńszych desek ro­ bili piłkami cieśle i stolarze przy chałupach, bramach, parkanach, kapliczkach i krzyżach przydrożnych. Wy­ rzynanki robiono w deskach pod szczytami (obecnie zamiast wycinanek w drzewie); wyrzynano też wia­ trówki przy strzechach, pod oknami, u ganeczków w nowszych chatach. Ozdabiano wyrzynankami i wy­ cinankami drzwi w e j ś c i o w e do chałup, śpichlerków, kościołów drewnianych; ozdabiano nimi solniczki, maglownice, kadłubki drewniane itp. Jako narzędzia do tych prac służyły: piłka wąska (z pałączkiem), dłuto szerokie, młotek drewniany, nóż ostry i mocny. Solniczki z jednego kawałka drewna (np. olszowego) ozdabiano niekiedy bardzo starannie wycinankami w formie różnych, dość skromnych ornamentów; podob­ nie stołki i skrzynie. Wielka jest ilość odmian wyrzynanek przy budynkach mieszkalnych. Każdy maj­ ster starał się, by zdobnictwo chałup nie było zbyt monotonne, również konkurencja między majstrami odgrywała tu p e w n ą rolę. 7 Sztuka ciesielska w bartnictwie. Obok innych za­ jęć, związanych ściśle z terenem, na Kurpiach (w Puszczy zarówno Zielonej, jak i Białej) rozwinęło się znakomicie bartnictwo, czyli pszczelarstwo. Pszczoły hodowano tu od w i e k ó w na wysokich sosnach, tzw. barciach, w których na kilkumetrowej wysokości dłu- bano („dziano") odpowiednie otwory („dzianki"), gdzie obsadzano roje pszczół. Ciekawa to była, niepodobna do dzisiejszej gospodarka. Przede wszystkim bartnik musiał umieć dostać się do pszczół, co robił przy pomocy specjalnej liny bartnej z deseczką („leziwem") do siedzenia, a wdrapanie się do „dziaraka" wymagało dużo siły i zręczności. Przeciętny bartnik posiadał cały „bór", czyli 60 barci z pszczołami, inni mieli „półborki", a inni i po parę „borów". Dla od­ różnienia barcie poszczególnych właścicieli miały wy­ cięte w korze i drzewie na pewnej wysokości odpo­ wiednie znaki (znamiona, klejma, godła), odróżniające barcie i bory poszczególnych bartników. Takie godła miały różne nazwy („strzałki", „oście", „grabki", „ostrewki" itp.), a wycięcie ich w drzewie na pewnej wysokości było swego rodzaju sztuką, którą nie każdy umiał i potrafił wykonać. Trzeba było wleźć na barć przy pomocy wspomnianej liny i tam odpowiednimi narzędziami ciesielsko-bartniczymi wyrąbać i w y c i ą ć znaki bartne ustalone przez bartniczą starszyznę w puszczy (Kurpie-bartnicy mieli swoje „prawa bartne", sądy, starostę bartnego, pisarza, ł a w n i k ó w itp.). Z n a ­ ków takich było setki nad Narwią i Bugiem. Sztuką wycinania na drzewach znamion bartniczych zajmo­ wali się niektórzy uzdolnieni artystycznie Kurpie„bartodzieje". Prócz znamion na barciach, znane było również zdobnictwo sprzętu pszczelarskiego i rzeza­ no specjalne kadłubki (wierzbowe, lipowe) do miodu oraz skrzynie do przechowywania akt bartnych. Okazy takie były do 1914 r. w Muzeum Kurpiow- 117 �skim w Nowogrodzie oraz w Muzeum Etnograficz­ nym w Warszawie (kadłubki-„rąezki", „pudlaki" itp.). Bartnictwo puszczańskie w p o w y ż s z e j formie prze­ trwało na Kurpiach do lat 1836—40, kiedy to ó w c z e s n e władze l e ś n e kazały bartnikom uprzątać barcie z puszczy. Wraz ze starym bartnictwem upadła i oma­ wiana gałąź sztuki bartniczej. Podobne bartnictwo, choć nieco odmienne, istniało w puszczach: Piskiej i Tucholskiej, w Puszczy Białowieskiej. Najdłużej przetrwało na Polesiu. Znane też było w innych l e ś ­ nych odcinkach Europy. Snycerstwo, czyli rzeźba w drzewie była i jest tu dość bogata, a ludzie zdolni, rzeźbiarze ludowi znaj­ dują s i ę w różnych wioskach. Snycerz (tak się tu niekiedy nazywają rzeźbiarze) wiejski rzeźbił jedynie ostrym nożem, żadnych innych narzędzi (prócz jeszcze toporka) nie uznawał, choćby je otrzymał — nie umiał i nie chciał nimi pracować. Rzeźbił zwykle na pamięć, wprost na oko, zaczynając z grubsza to­ porkiem. Jako materiału używano najchętniej lipy, czasami wierzby, brzozy, a nawet twardej gruszy lub dębu. Snycerze rzeźbili z drzewa raczej figurki do­ tyczące kultu religijnego a w i ę c „Pasyje" (w których krzyż malowany był niekiedy kolorową farbą w kwiatki i szlaczki), świątki (m. in. Chrystus Frasobli­ wy, Pieta, Święci Patronowie miejscowi, specjalnie popularni na danym terenie — 11. 26, 27, 28). W k o ś ­ ciele myszynieckim w okresie Bożego Narodzenia po­ kazywano „jasełkę",w których figurki pasterzy w y s t ę ­ p o w a ł y w ubiorach kurpiowskich. Rzeźbili też snycerze kurpiowscy laski z jałowca z g ł o w a m i ptaków, w ę ż ó w , koników itp. (il. 30, 31). Wyrabiali całe ołtarzyki na stoły i do kapliczek czy kościołów, rzeźbione ramy, feretrony, skrzynki, opar­ cia do zydlów, rączki do skrzypiec i basetli, czółenka ozdobne do krosien, kijanki (il. 29) dla narzeczonych na upominki itp. Niektóre miały osobliwy w y g l ą d i m ó w i ł y o wielkich zdolnościach domorosłego snycerza-samouka. Kolby („karpy") do broni palnej ozdo- 26 bione b y ł y dość często rzeźbą w kształcie ornamen­ tów, ł b ó w dzikich zwierząt, k w i a t ó w itp. Przedmioty te przepadły w czasie wojny. Sztuka rzeźbiarska na Kurpiach ż y j e do dziś. Zabawkarstwo (i inne wyroby ozdobne na K u r ­ piach) nie rozwinęło się szerzej, istniało tylko na uży­ tek miejscowy. Gier i zabaw miejscowych było r ó w ­ nież sporo, a niektóre z przyrządami. Różne .zabawy w „kozła", „kręgi", „podrzutkę", „derkacza" nie obesz­ ł y się bez pomocy odpowiednich dodatków, robionych z drzewa. Z drzewa też, odpowiednio dobranego, w y ­ rabiano dla dzieci stołeczki, koniki na biegunach (il. 32), wózki, zwierzęta na kijach, smoki, wiszące „bąki", ptaszki (il. 32). Strugano i rozmaicie wycinano z miękkiego drzewa „bierki". Służyły one do gry (za­ miast kart), było ich sztuk kilkadziesiąt o różnych nazwach, których już nie pamiętam. Bierki służyły jednak nie tylko do zabawy, za ich p o m o c ą oznaczano przędzę o d d a w a n ą do farbowania przez specjalistówfarbiarzy („farbarzy"). P o ł o w ę rozłupanej ręcznie bierki wiązano u przędzy, drugą połowę zabierał właściciel. Gdy odbierał ufarfoowaną przędzę, spraw­ dzano czy obie połówki bierek pasują do siebie i tak ustalano który towar do kogo należy. Zwyczaj ten zachował się tak długo, jak istniało ręczne tkactwo. Sporządzali też zabawki dla dzieci drwale, rozłu­ pując na drobne szczypki smolne drzewo. Długie szczypki przeplatano m i ę d z y sobą w różne ornamenty („kulasy", „gzygzaki", „wiatraczki" itp.). Kilkuletnie dzieci lubiły te zabawki. Z gliny (gdzie była) lepiono różne lalki i zwierzęta miejscowe (dzikie czy domowe), podobnie lalki z drze­ wa i szmat; były zabawki z szyszek, rogów, burszty­ nu. Zabawki pieczone z ciasta (lalki, zwierzęta) zwyk­ le nie trwają długo, gdyż zaraz po nabyciu ich na jarmarkach i odpustach są przez dzieci zjadane. Z a ­ bawkarstwo jarmarczne prawie że w y r u g o w a ł o w tej dziedzinie p o m y s ł y miejscowe. Z innych w y r o b ó w ozdobnych znane były fajki z czeczotki brzozowej okuwane mosiądzem oraz tabakierki, p u d e ł k a do ta­ baki i tytoniu z mosiężnymi kutymi zawiaskami, ha­ czykami czy zamkami. Malarstwo ludowe na Kurpiach znane było od dawna, malowano na murze, glinie, drzewie, blasze, szkle, płótnie, papierze. Malowali zwykle domorośli malarze, używając farb olejnych, wodnych, klejowych, białkowych. Olej (pokost) gotowali sami, farby roz­ cierali na płaskich, gładkich kamieniach lub blasze. Byli w ę d r o w n i malarze, którzy chodząc po parafiach malowali na blasze lub papierze obrazy ś w i ę t y c h , naj­ częściej Matki Boskiej, Pana Jezusa i patronów danej parafii. Obrazy były dość prymitywne w wykonaniu, barwne, z kwiatami dokoła lub w górnej części obok głowy. B y ł y i obrazy na płótnie, bez nazwisk i dat. Farby do papierów ucierane były podobno z białkiem jajkowym, po stu latach zachowały świeżość barwy. Na piecach malowano dawniej ozdoby z kresek, kółek, kropek, przecinków i spirali, przeważnie farbą wodną na białym tle (niebieską lub czerwoną), podobnie na bielonych ścianach zamiast lub obok wycinanek. Obrazy olejne na blasze ustawiano w przydrożnych �II. 26. Pieta z kapliczki, polichr., wys. 85 cm. Dłużewo, pow. Kolno. II. 27. Chrystus Frasobliwy, po­ lichr., wys. 38 cm. Wyk. Konstanty Chojnowski, Jonkowo Młodzianowo, pow. Łomża. II. 28. Ukrzy­ żowany, ok. 1900 r., wys. 21 cm. Kadzidło, pow. Ostrołęka. Wł. Muz. Łom­ ża. 27 kapliczkach, na sosnach itp. Na drewnie malowano farbą olejną, z podkładem klejowym lub naklejonym płótnem lnianym (ściany w kościołach drewnianych). Na ścianach dawnych leśniczówek malowano ongiś strzelców (myśliwych), sceny z polowań na jelenie, dziki itp. Podobne sceny malowane zobaczyć można na zewnętrznych ścianach domów, na okiennicach, na skrzyniach wiejskich s a ń . Skrzyń u wozów, malowa­ nych w barwne kwiaty (jak to widziałem np. w B u ł ­ garii) w stronach tych nie ma. Na okiennicach malo­ wano często bukiety i wazony k w i a t ó w (róże, chabry, nagietki itp.). 8 Obrazów na szkle dochowało się nawet do okresu przed I wojną niewiele, ale były jednak tu i ówdzie w kapliczkach oraz kilka sztuk w miejscowych mu­ zeach. Najczęściej były to obrazy z Matką Boską Częstochowską na tle klasztoru, św. Agaty, Barbary (tutaj patronki s p ł a w n i k ó w na rzekach), św. Mikołaja (patrona od wilków), Rocha, Floriana. Malowane b y ł y w latach ok. 1800—1850, dobrze zachowane jeszcze ok. 1920 r. Z czasem i obrazów, i w y k o n a w c ó w tej sztuki już więcej nie stało. Malowanie na glinie łączo­ no z wypalaniem naczyń i inych wyrobów. Przewa­ żały tu kwiaty, ptaki itp. Tkactwo i strój kurpiowski. Tkactwo rozwijało się dzięki temu, iż gospodarze uprawiali len w każdym niemal gospodarstwie i hodowali dużo owiec, wypasa­ jących się znakomicie na suchych, leśnych pastwi­ skach. P o n i e w a ż ludność ubierała się jedynie w sa­ modziały, w i ę c warsztat tkaoki był niemal w każdej chacie, a każda gospodyni umiała tkać potrzebną ilość materiału. Prócz z w y k ł y c h płócien i sukna zaczęto tkać artystycznie wykonane, barwne okrycia na łóżka (pościele, buronki), początkowo z barwnej przędzy 28 lnianej, czasem z w e ł n y grube dywany i kilimy, pa­ siaste lub tkane w „kostkę" czy „kratkę" z frędzlami. Najdłużej trzymały się w wyrobach kolory: zielony, czerwony, ceglasty, żółty (pomarańczowy), niebieski i niekiedy trochę czarnego. B a r w n i k ó w używano roś­ linnych. W podobnych kolorach tkano pasiaste „kitle" kobiece (spódnice o pionowym układzie barwnych wzorów). Najstarsze znane „kilimy"-pasiaki kurpiow­ skie, które się dochowały, pochodzą z lat 1800—1860. Już w latach 1880—90 Kurpianki brały nagrody w du­ żych miastach za swoje artystyczne wyroby tkackie, a za swoje kolorowe płócienka i dywany zaliczane były do Zdolniejszych tkaczek w Polsce. Różnych od­ mian tych ślicznych przeważnie tkanin liczono na setki. Przed w o j n ą tkaniny z warsztatów tkackich w Myszyńcu (Ostrołęckie) i Lipnikach (Kolneńskie) szły do Ameryki. Ostatnio, na życzenie miast, zaczęto tkać na Kurpiach chodniki, firanki, portiery itp. Sztuka ludowa dawna zaczęła zatracać swój cha­ rakter, a po obu wojnach zmalała niepomiernie. Brak odpowiedniej przędzy i b a r w n i k ó w w p ł y n ą ł na zaha­ mowanie twórczości tkackiej, a tańsze wyroby fa­ bryczne rugują również wyroby miejscowe. Tkactwem zarobkowym opiekują się pomyślnie spółdzielnie C P L i A , starając się podtrzymać i inny przemysł artystyczny ludowy. Warsztaty i składnice tych wy­ robów są w Kadzidle, Myszyńcu, Łysych i in. Wiązano również dawniej na klockach barwne męskie pasy, wyrabiane z samodziałowej przędzy. P a ­ sy takie noszono do sukman, które były używane obok sprowadzanych gdańskich. Wiązano je przepasu­ jąc kilkakrotnie, z boku zwisały końce z kolorowymi frędzlami. Niewiele różniły się od takich pasów szale męskie, również dość długie, parokrotnie owijane wo­ kół szyi. Podobne paski kolorowe do fartuchów ko­ li 0 �biecych „burych" (na plecy), spodni i zapasek wyra­ biały miejscowe kobiety jeszcze przed paru dziesiąt­ kami lat, były one szerokie na kilka centymetrów (3 — 4 cm). Dziś widzieć je można tylko przy starych fartuchach. „Czółka" na głowę, wyrabiane obecnie przeważnie z tektury obciągniętej aksamitem, dawniej sporządza­ no z „łubów" zdartych z drzew (świerków). Gdy się z wierzchu oczyściło korę, można w niej było rzeźbić wzory. Wyrabiali te łuby pastuszkowie i oni też wy­ cinali na nich wzory. Niekiedy przystrajano czółka wycinankami z płót­ na zwyczajnego lub barwnego (w formie gwiazdek, czy figur kolistych przypominających jakby schema­ tycznie narysowany na płasko kwiat stokrotki itd.). Wycinankami takimi strojono niekiedy i pasy, ale częściej używano do tego celu wycinanek ze skóry. Tkactwo kurpiowskie nad Narwią czy nad Bugiem rozwijało się znakomicie do I Wojny Ś w i a t o w e j . „Dy­ wany" — wełniaki spod Myszyńca czy Wyszkowa bu­ dziły zachwyt i stanowiły cenny dorobek wsi w tych stronach. Płócienka kolorowe ze stron ostrołęckich czy pułtuskich nie miały równych sobie w Polsce, a strój ludowy kobiet w tych stronach należał do najbarw­ niejszych. Jeżeli był wykonany umiejętnie i starannie, to był prawdziwą sztuką, że trudno było od niego oczy oderwać. Obecnie magazynowany jest w muze­ ach, częściowo tylko opracowany w odpowiednich monografiach. 3 Hafty i koronki. Jeszcze przed laty kilkudziesięciu dziewczęta i kobiety a nawet mężczyźni nosili ko­ 120 szule samodziałowe z cienkiego płótna białego, z koł­ nierzami i mankietami ozdobionymi misternym haf­ tem. Szczególnie bogaty był haft na koszulach ko­ biecych, wykonany igłą, najczęściej czerwonym „gurem". Delikatny i bardzo pracowity był haft u K u r pianek północnych, robiony w „kulasy", „łańcuszek", „łapki", „gwiazdki", „panienki", „drabki", „palemki" itp., bogatszy i okazalszy, do najwyższego artyzmu posunięty — u Kurpianek pułtuskich (okolice Pniewa). Trudno wyjść nieraz z podziwu, jak bez specjalnej szkoły i nauki kobiety i dziewczęta wiejskie tworzą arcydzieła przy pomocy igły, szydełek i drutów („ku­ lasów", „haczyków"). Hafty, prócz koszul, zdobiły jeszcze fartuchy, ręczniki („ucieraki"), obrusy na stoły. Piękne i pracowite były również koronki z białych lub barwnych nici, które służyły do ozdoby fartuchów i serwet. Robiono nawet całe białe fartuchy koronko­ we („zapaski"), noszone przez dziewczęta i teraz (My­ szyniec, Kadzidło itd.). W haftach i koronkach prze­ ważały wzory i motywy roślinne, niekiedy wycinan­ kowe lub pisankowe, na ręcznikach haftowano koguty (il. 34—36). O pracy przy haftach m ó w i o n o , że „na Kurpiach z Puszczy Zielonej pracują oczy, a w Pusz­ czy Białej — palce". Prace powyższe w y k o n y w a ł y tylko kobiety, praw­ dziwe mistrzynie w tej gałęzi sztuki miejscowej. Haf­ ty z Puszczy Białej doskonale i w całej okazałości są przedstawione w art. M. Ż y w i r s k i e j . Misterne hafty z Puszczy Zielonej podane są w cytowanym w y ż e j Stroju kurpiowskim, oraz artykule E . F r a n ­ kowskiego. 10 1 1 �Zdobnictwo obrzędowe. W całej sztuce kurpiow­ skiej zajmuje ono bardzo p o w a ż n e miejsce, a różni się tym od opisywanych powyżej w y t w o r ó w sztuki regionalnej, że stosowane jest tylko w pewnych oko­ licznościach, związanych czy to z dorocznymi czy ro­ dzinnymi obchodami. P o m ó w i m y tu tylko o n i e k t ó ­ rych. I tak w okresie Świąt Bożego Narodzenia chłop­ cy i młodzież chodzą z gwiazdami, „turoniem" czy „kozą" (mowa tu o latach do 1958—60), przedstawiają króla Heroda z orszakiem itp. (il. 39). We wszystko to w k ł a d a się p e w n ą dozę pracy, umiejętności i sztu­ ki. Od Bożego Narodzenia zawieszano dawniej w izbie gościnnej u pułapu (tuż nad stołem i wycinankami) maie drzewko — „choinkę" (sosenkę), czasem świerk, ubrane kolorowymi kwiatkami, jemiołą, jabłuszkami i orzechami. Nazywano to „ n o w y m latkiem", a wisiało do Trzech Króli lub nawet cały rok do nowego. Nie­ kiedy dolna część drzewka osadzona była w kółku, lepionym i pieczonym z ciasta, obstawionym dokoła również z ciasta lepionymi zwierzątkami. Takie „no­ we latka" można było spotkać jeszcze w niektórych starych chałupach jako „choinki". Z czasem u puła­ pów zawieszano tylko część dolną z ciasta, ozdobioną różnymi zwierzątkami, nazywając to również „ n o w y m latkiem", a ostatnio n a z w ę tę posiadały też kule wycinane i lepione z kolorowych opłatków, wieszane na nitce w tym samym miejscu. Sztuka plastyczna przejawia się tutaj w lepieniu zwierzątek z pieczonego ciasta (najczęściej z żytniej mąki pytlowanej). W tym­ że czasie, na Nowy Rok do Trzech Króli, babki pieką swoim wnuczkom (lub matki dzieciom) lepione z cia­ sta różne „dźwerzęta" i ptaki: byśki, baranki, zającz­ ki, jelenie, gołąbki, kurki itp. 13 II. 29. Kijanka. Wyk. Konstanty Chojnowski, Jankowo-Mlodzianowo, pow. Łomża. II. 30. Rzeźbione ozdo­ by lasek z lat 1925—1949. II. 31. Laska. Wyk. Kon­ stanty Kamiński, Kupiski Nowe, pow. Łomża. Wl. Muz. Łomża. II. 32. Koń na biegunach. Tatary, pow. Ostrołęka. Wl. Muz. Łomża. Mi 121 �Najpospolitsze b y ł y jelenie, którym oczy wprawiano z pieprzu, a rogi w y d ł u ż a n o palcami z tego ciasta. Podobnie dużą wartość artystyczną posiadały też chleby weselne, „korowaje" i inne pieczywo ś w i ą teczno-obrzędowe (il. 37). Pisanki wielkanocne są w a ż n y m elementem rodzimej sztuki kurpiowskiej, znanej jeszcze na całym terenie {il. 41)." Dawniejsze pisanki pisane woskiem (z klejem pszczelim) lub pącz­ kami brzozowymi (gotowane na czarno lub niebiesko) b y ł y nieraz prawdziwymi dziełami sztuki. Czytamy o nich już w dawnych rocznikach „Wisły", a technika ich pisania nie zmieniła się do dziś. Przybyły tylko pisanki drapane w różne wzorki s z k ł e m lub nożykiem, na przygotowanym wcześniej obgotowanym koloro­ wym tle. N a j w i ę c e j pisanek robiły baibki swoim wnuczkom, niekiedy po paręset sztuk. Pisanki robiono niekiedy przed świętami, a również w drugie lub trzecie święto Wielkanocy. „Korowaje" (pieczywo obrzędowe weselne) b y ł y nieraz prawdziwymi dziełami sztuki, g d y ż cały placek ubrany b y ł nie tylko lepionymi ornamentami z ciasta, ale również posiadał często na sobie cały zwierzyniec puszczański, lepiony z ciasta i pieczony, na placku odpowiednio ustawiony. Jeszcze oryginalniejsza była dawna „koruna" z ciasta dla panny młodej, lepiona najpierw na misce, której zachowała postać, dokoła obstawiona zwierzątkami i ptaszkami, zwróconymi do środka, gdzie stała ulepiona z ciasta tańcząca lalka (prawdziwa boginka leśna). Koronę taką po oczepi­ nach wkładano na g ł o w ę panny młodej i śpiewano odpowiednie piosenki, wreszcie rozdawano ją dzieciom do zjedzenia. Znany był ten zwyczaj jeszcze w oko­ licy Łysych, Dębów, Lipnik i in. (pow. Kolno) ok. lat 1880—1900. Na św. Rocha (patron od zarazy i po­ moru bydła) w sierpniu ludność przynosi do kościoła świece woskowe swego wyrobu (wotywne) z przyle­ pionymi do nich figurkami zwierząt domowych (il. 38), urobionymi również z w o s k u . W lepieniu zwierzą­ tek widać również artyzm. 14 Po wojnach, zwyczaje powyższe ulegają zasadni­ czym zmianom. W wielu miejscowościach już za­ marły. Pewien rodzaj sztuki stanowiło t a k ż e pieczywo jarmarczne i odpustowe, sprzedawane dzieciom jako 33 122 łakocie. Wyobraża ono również baranki, zajączki, je­ lenie, koguty, lalki itp. Pieczywo to widzimy na stra­ ganach odpustowych do ostatnich czasów (1948—52). Instrumenty muzyczne. L u d kurpiowski jest na ogół umuzykalniony, śpiewają jednak w i ę c e j kobiety i dziewczęta, grają zaś tylko mężczyźni. Od najmłod­ szych lat m ł o d y chłopiec puszczański, obcując prawie stale z przyrodą, stara się ją naśladować. A w i ę c po­ gwizduje jak wicher jesienny, jak wiatr po trzcinach, kuka jak puszczyk, kracze jak wrona, naśladuje k u ­ kułkę. Z czasem nauczył się naśladownictwa nie tylko głosu koguta (kura) domowego, ale również słowika, przy pomocy tzw. „brzostu" — cienkiej i mocnej b ł o ­ ny, znajdującej się pod korą w młodej brzozie. Ze znanych mi puszczaków robił to najlepiej A. Stefens ze wsi Łączki, pow. Kolno. Prócz tego chłopcy umieją w y g r y w a ć na tataraku, na źdźbłach trawy lub m ł o ­ dego żyta (runi), na trzcinie, na liściach, muszlach i robią różne „fdukacze" z piór gęsich i innych, z m ł o ­ dych p r ę t ó w wierzbowych (z kory), wreszcie robią różne „kurki" i „bekaeze" z wierzby czy słomy m ł o ­ dego żyta, oraz „trukają" w zwiniętą dłoń lub robią „trukacze" z kory olchowej na w i o s n ę (np. W. Dep­ tuła z Surowego, pow. Ostrołęka). Z czasów paster­ skich i łowieckich znane były różnego rodzaju rogi do grania i różki, rogi m y ś l i w s k i e , rogi-wabiki, ligawki z kory itp. Instrumenty dawne z rogów wyrabiał i g r y w a ł na nich R. Swiderski z Nowogrodu. Piszczał­ ki z m ł o d e j wierzby, dudki z bzu czarnego, fujarki i flety z drzewa lub żelaznych rur, trąby i k r z y w u ł y z gałęzi wierzbowych i korzeni ś w i e r k o w y c h czy i n ­ nych — były dalszym ciągiem instrumentów dętych. Z trębaczy niezrównany był Jan Chętnik z Nowogro­ du. Robiono jeszcze klarnety z bzu i gęsiego pióra, „siałamaje", z trzciny grubej, powiązanej w rząd — „multanki", a także różne „fiukacze" z gliny (od­ pustowe); nie obce b y ł y dawnym puszczakom „du­ dy" z koziej skóry, a nawet liry (kręcone korbą). Skrzypki robiono z lipy lub wierzby. Dłubano je z jednego k a w a ł k a drewna z naklejoną wierzchnią deską, nazywano je „dłubanki" albo „korytka", bo m i a ł y dawniej taki kształt. Basetle, „maryny", basy podobne do skrzypiec, parokrotnie większe, boki mia­ ły wyginane z łubów. „Diable skrzypki" (dziadowskie) był to oryginalny instrument jednostrunowy, tony zmieniano nakręcając strunę kołkiem. Do muzyki nieodzownym dodatkiem b y ł y bębenki (z brzękadłami), a dawniej „gruchawki" (pęcherz suchy z gro­ chem osadzony na kiju). Z czasem przybyły klarnety na wzór tyrolskich i harmonie warszawskie „półtonówki". Zespół muzyczny dawny (do lat 1880—90) składał się z dwojga skrzypiec, basetli, klarnetu i b ę ­ benka. Późniejszy był już z harmonią, a dziś widzi­ my akordeony, które w ł a ś c i w i e rugują ostatecznie m u z y k ę l u d o w ą samouków, bo potrzebują nut. Przy muzeum kurpiowskim (skansenie) w Nowogrodzie był m. in. do 1939 r. zespół pięcio-, sześcioosobowy grajków miejscowych z zespołem ś p i e w a c z o - w i d o w i skowym. Pierwsza współczesna orkiestra dęta istnia­ ła w Myszyńcu ok. lat 1875—80, druga w Kadzidle (Ostrołęckie) ok. 1910 r. Dziś zespołów i kapel l u ­ dowych (w znaczeniu ściśle regionalnym) jest kilka, �inne kuleją, a orkiestry albo są mocno zdezelowane, albo przepadły w czasach wojennych . l s Śpiew, muzyka i tańce u Kurpiów. Ś p i e w na Kurpiach b y ł niemal potrzebą duchową. Ś p i e w a n o we wszystkich okolicznościach ż y c i o w y c h : w radości i smutku, przy pracy i zabawach, przy obrzędach do­ mowych, zwyczajach dorocznych w polu i w lesie, na paśniku i wodzie — wszędzie dawniej rozlegał się oryginalny śpiew kurpiowski, z charakterystycznym „o-la, o-la" i oryginalnym przedłużaniem k o ń c o w y c h zwrotek. Ś p i e w a ł y przeważnie Kurpianki i tylko unisono, ś p i e w a ł y nie jak na sali, ale jak w lesie, na wolnej przestrzeni, nie żałując swych płuc i gardziołek. N a j w i ę c e j było pieśni weselnych i innych obrzędowych, potem — okolicznościowych, zalotnych, w e s o ł y c h i smutnych. Większość jest w tonie mino­ rowym. Zebrał ich setki O. Kolberg i ks. W. Skierkowski ( z nutami), prof. M. Sobieski i inni, ale wszystkich nie wyzbierano. Piosenki swe Kurpianki komponują na poczekaniu, okolicznościowe, wesołe i satyryczne przyśpiewki. Znane były wojny „na prześpiewanie", kiedy dwie grupy z różnych wsi czy okolic starały s i ę godzinami prześpiewać nawzajem, wobec gromady słuchaczy z całej w i o s k i . Ze śpie­ w ó w męsikich znane były przeważnie historyczne, od wojen szwedzkich, w których Kurpiowie (strzelcy) brali czynny udział, poprzez dalsze walki po rozbio­ rach Polski. Poza tym każdy głośniejszy wypadek i zdarzenie na Puszczy m i a ł y swój odpowiednik w śpiewie. 18 Dość pierwotne, o charakterze ogólnosłowiańskim, b y ł y dawne „kółka", „kołeoka", różne „korowody" (pląsy łańcuchowe) i inne; o d b y w a ł y się one przy ogólnym śpiewie pląsających lub w i d z ó w z klaska­ niem dłoni do taktu. Pląsy były tylko dla dziewcząt, a korowody — łącznie z chłopcami. Znane b y ł y dobrze ok. lat 1900—1910. Dziś nie wszędzie słuch o nich pozostał. Z k o r o w o d ó w popularny był „konik", do którego i melodie, i teksty do dziś tu i ówdzie do­ brze pamiętają. Tego rodzaju pląsy i korowody zna­ ne są u S ł o w i a n bałkańskich (np. hora, raczenica itp. przed wojną były jeszcze tam powszechne) . Do po­ pisowych pląsów młodych, przeważnie dziewcząt, na­ leżał „zajączek", znany dobrze koło Nowogrodu, pow. Łomża i dalej na Kurpiach, także na całym północ­ nym Mazowszu i wszędzie tam, gdzie Mazur (czy m a ­ zurski Kurp) zawędrował. W „zajączku" zgrabna, młoda dziewczyna skacze solo w takt ś p i e w u lub muzyki, mając pod nogami dwa kije złożone na krzyż, których w tańcu nie wolno nóżkami dotknąć. Typo­ wym kurpiowskim tańcem, znanym do dziś (parzy­ stym) jest ,^powolniak", tańczony na dwa pas przy muzyce i śpiewie, dość szybko, przy półobrotach na pięcie (teraz przy zmianie obuwia przeważnie na palcach), równiutko bez żadnych podskoków, niekiedy z przyklękiwaniem chłopca. Znany jest na całym ob­ szarze Kurpiowszczyzny. Pod Myszyńcem tańczą „starą babę" i „olendra" (z czasów imigracji Holend­ rów w te strony). Wiele t a ń c ó w brało swój początek od ruchów zwierząt leśnych czy domowych i tak był w i ę c znany „żuraw", „wilk", „kozioł", „baran" itp. Dziś je czasem powtarzają, ale w formie zmanierowa- 35 II. 33. Jelonki z łusek świerkowych. Wg daw­ nych wzorów wyk. Marianna Burgula, Kuzie, pow. Kolno. Wł. Muz. Łomża. II. 34. Koronka szydełkowa „w pajączki". Kurpie, pow. Ostro­ łęka. Wł. Muz. Łomża. II. 35. Koronka ręczna od jartucha. Myszyniec, pow. Ostrołęka. II. 36. Haft czerwony na mankiecie koszuli kobiecej. Rząśnik, pow. Pułtusk. 17 36 123 �nej lub zniekształconej. O „zajączku" pisał już w 1830 r. Ł. Gołębiowski, a o „gonionym" (tańczonym jeszcze w Lipnikach ok. 1930 r.) pisał J . Kochanowski. 0 „chmielu", który dawniej był nie tylko śpiewem, ale i tańcem, pisał Z . Gloger i inni. B y ł y i tańce za­ wodowe: „strzelec" (zwany też „kurpiem", przypo­ minający trochę „zbójnickiego"), „kowal" i inne. Pol­ ka „magierka", tańczona przez o r y l i - s p ł a w n i k ó w na tratwach, grana jest i u Kaszubów, co słyszałem przez radio; „szet", przyniesiony zę Szkocji przez w ę d r o w n y c h kramarzy, tańczony b y ł tu ok. lat 1830—1900 (tańczony do dziś z powodzeniem w Szwecji, co m o g ł e m stwierdzić ok. 1930 r . ) . Mimo naleciałości, tańce ściśle miejscowe łatwo odróżnić, obcy jednak badacz w tym labiryncie, mocno dziś zachwaszczonym, z trudem albo i wcale się nie po­ łapie. Mogę tylko dodać, że różnych tańców regional­ nych na Kurpiach znano kilkadziesiąt. I8 Grajków kurpiowskich starej daty prawie dziś nie widać. Byli między nimi ludzie zdolni, bardzo umuzykalnieni i zamiłowani w muzyce. Pamięć mu­ zyczną mieli nadzwyczajną, grali oczywiście bez nut. Niektórzy byli nie tylko prawdziwymi artystami l u ­ dowymi, ale i sztukmistrzami w swoim zawodzie. Skrzypek Łukasz Serafin (ze wsi Baliki pod Nowo­ grodem) popisywał się trzymając skrzypki na głowie lub plecach. Są jeszcze zdolni trębacze na ligawkach, ale po innych pozostały tylko wspomnienia. Kwiaciarstwo sztuczne. Mężczyźni na Kurpiach mało się tym działem interesowali, natomiast kobiety 1 dziewczęta bardzo lubiły i lubią kwiaty. Przed do­ mami na Kurpiach, w m a ł y c h ogródkach i kwietni­ kach od strony ulicy, rosły od dawna nagietki, r u ­ mianki, powójki, babie lata, piwonie, tuzia trawa, piżmo, czasem georginie („orgeńje") lub drobne róże krzaczaste, pod ścianami malwy, a w doniczkach okiennych mirta, róża, aloes (do leków) i inne. Po­ nieważ w ciągu zimy i wczesną wiosną o kwiaty trudno, zaczęto robić sztuczne, z kolorowego papie­ ru i bibułki. Takie też robione przez kobiety i dziew­ częta znane są od dziesiątków lat. Robią z nich pal­ my na stół w izbie gościnnej, używają ich do przystroju obrazów kościelnych (feretronów), obrazów domowych, kapliczek itp. Największy ruch z tego rodzaju kwiatami panuje około Świąt Wielkanocnych i częściowo na Boże Narodzenie. Po osadach i naj­ bliższych miastach w tym czasie sprzedają kobiety 37 całe masy kwiatów, wykonanych nieraz ze znajo­ mością przyrody i artyzmem; kwiaty sztuczne do złudzenia przypominają prawdziwe. Początkowo wy­ rabiano przeważnie kwiaty znane na miejscu w ogródkach, lesie lub na łąkach. Teraz Tobią wyszuka­ ne bukiety z k w i a t ó w i roślin, jakie są w ogrodach miejskich. Specjalnie robią wązanki k w i a t ó w drob­ nych, kolorowych, potrzebnych do przystroju czółek obrzędowych, noszonych od święta i do ślubu przez młode Kur]jianki. Do wyrobu ich nie zawsze jest na miejscu odpowiedni materiał. W Kadzidle po I I woj­ nie był kurs, na którym między innymi uczono robić te kwiaty czyli wianki („zionki"). Sztuka ludowa w rusznikarstwie. Rusznikarstwo miejscowe, przeważnie w kuźniach u zdolnych ko­ wali, istniało przez całe wieki, a zakończyło się osta­ tecznie po 1863 r., kiedy ulepszona broń palna po­ trzebowała i ulepszonych narzędzi, i warsztatów. W dawnych latach nie tylko naprawiano tu broń goto­ wą, ale również robiono prostsze rusznice i pistolety skałkowe („krzemieniówki"). Niektóre sztuki b y ł y wykonane ozdobnie, szczególnie bogato zdobiono obsa­ dy strzelb („karpy"), rzeźbione nieraz starannie przez m y ś l i w y c h - s n y c e r z y ; karpy pistoletów były nieraz na­ bijane ćwieczkami z mosiądzu, ozdobami z mosiądzu i srebra. Część ich była w zbiorach Stacji NaukowoBadawczej w Nowogrodzie pod Łomżą. Do w y r o b ó w broni palnej trzeba zaliczyć odle­ wanie moździerzy wiwatowych z miejscowego ż e l a - �ła kuźnica we wsi Przystań (pow. makowski). Z a daw­ ną granicą pruską (za Myszyńcem), w kuźnicy W ą dołek, obok w y r o b ó w użytku domowego odlewano krzyże i figury Chrystusa (z żelaza) na cmentarze. Próbowano tu i ówdzie o d l e w a ć figurki oraz dzwony z o ł o w i u i cynku, z różnego rodzaju sprowadzanego szmelcu oraz z mosiądzu, ale z braku metalu na miejscu sztuka dalej nie rozwinęła się. Sztuka kamieniarska ma swoje tradycje tam, gdzie był na miejscu odpowiedni materiał. Głazy na­ rzutowe i resztki moreny polodowcowej na północnowschodniej części puszczy (pow. kolneński), nad Nar­ wią (pow. łomżyński i ostrołęcki) oraz w okolicy wsi Lipniki, między borami, n a d a w a ł y się do obróbki k a ­ mieniarskiej. Z granitu polnego, gruboziarnistego wy­ rabiano na miejscu różne żarna do ręcznego miele­ nia, ale próbowano również i osobliwych dzieł sztu­ ki. Od 1916 r. we wspomnianych Lipnikach (pow. ostrołęcki) wykopano na wysokim w z g ó r k u wycio­ saną z kamienia „babę", posąg, który jednak znisz­ czono. Pod wsią Parzychy (pow. Kolno, gm. Gawrychy) stalą jedyna w tych stronach figura kamienna Chrystusa Frasobliwego, która zginęła w czasie I wojny. W Małym Płocku tuż przed I I w o j n ą próbo­ wał ks. Ciborowski robić piękne mozaiki ze zbie­ ranych na polach różnobarwnych k a m y k ó w i cemen­ tu; płyty gładzono i polerowano. 39 za w kuźniach (hutach leśnych) w miejscowościach: Przystań (pow. makowski), Lelis i Olszewka (pow. ostrołęcki), Nowogród i Rudka (pow. łomżyński) i paru innych. Wyroby takie znane były już w X V I I wieku, a przetrwały do czasu wojny 1914 roku. Z moździerzy miejscowej roboty strzelano w różne uroczystości narodowe i kościelne, a zawsze prawie w czasie rezurekcji wielkanocnej. Niektóre moździe­ rze starano się w y k o n a ć ozdobnie, nad modelem pra­ cował zdolniejszy majster (przeważnie tokarz), wy­ sokie były od kilkunastu do 30, 40 cm. Po 1816 r. (po skasowaniu oddziałów bractw strzeleckich) kurpiow­ skich i po 1860 r. (po upadku kuźnic) odlewanie m o ź ­ dzierzy kurpiowskich poszło w niepamięć, a sztuka zdobnicza w tym dziale upadła. Odlewnictwo metalowe było rozwinięte w okresie istnienia kuźnic żelaznych, przerabiających miejsco­ w ą rudę darniową. Z żelaza próbowano odlewać miejscowe „świątki", np. figurkę św. Jana Nepomu­ cena (patrona od w y p a d k ó w na wodzie), którą sta­ wiano przy mostach i przeprawach. Figura św. Jana z żelaza wysokości ok. 80 cm stała jeszcze w 1914 r. pod wsią Jeglijewiec (przy drodze od wsi Kadzidło do Baranowa) oraz w paru miejscowościach pow. makowskiego. Modele drewniane do o d l e w ó w robili miejscowi rzeźbiarze. Prócz figur odlewano części dolne krzyży, kule w e w n ą t r z puste, służące za pod­ stawy do krzyży żelaznych na kościołach i kaplicz­ kach. W wyrobach powyższych (obok innych) celowa­ Pewnego też rodzaju sztuką kamieniarską było dawniej obrabianie kamieni granicznych: a) między wioskami kamienie z w y k u t ą podobizną stopy ludz­ kiej, b) między gruntami kościelnymi czy klasztorny­ mi a wioskowymi — kamienie z wykutym krzyżem (il. 42) . W okolicy Szczepankowa (pow. Łomża) był wielki głaz z wykutym godłem bartników. Pod Ostro­ łęką (z lewej strony Narwi w pobliżu wsi Dzbenin), na olbrzymimi głazie leżącym w dawnej puszczy, były wykute rogi jelenia na pamiątkę przygody ł o ­ wieckiej króla Batorego, który tu polował (jak g ł o ­ szą opowieści) na jelenie ze swoją drużyną. Z k a ­ mienia też próbowano w y k u w a ć ozdobne kropielnice do niektórych kościołów. 19 Tak w i ę c niarskiej. w Puszczy są ślady sztuki kamie­ II. 37. Korowaj kurpiowski, 1928 r. Łyse. II. 38. Wo­ skowe świece wotywne na św. Rocha, J926 r. Lipniki, pow. Kolno. II. 39. „Król Herod" {Anioł, Ułan, Adiu­ tant, Śmierć z kosą), 1909 r. Nowogród, pow. Łomża. II. 40. Pieczywo odpustowe, 1947 r., wys. ok. 20 cm. Nowogród, pow. Łomża. II. 41. Pisanki: a, b •— rys. żółtym woskiem na czarnym tle. Puszcza Zielona, c, d — dekorowane rdzeniem z sitowia. Puszcza Biała. 125 �Zakończenie. Cała sztuka i twórczość kurpiowska obracała się w o k ó ł materiału, jaki posiadał dany teren puszczański, w o k ó ł m o t y w ó w zdobniczych, jakie podsuwała miejscowym twórcom przyroda, w grani­ cach >potrzeb, zainteresowań duchowych i zdolności przyrodzonych. Najmocniej rozwinęła się sztuka, dla której materiałem jest drewno puszczańskie, później tkactwo, bo przecież len i barwniki roślinne były również na miejscu, barwniki zaś wyrabiano z kory dębowej, olszowej i in., a również z jagód czarnych. Surowcem puszczańskim było też żelazo (ruda dar­ niowa), jantar, glina itp. Sztuka taka kończy się, gdy kończy się materiał — surowiec, wzbogacający region kurpiowski. Również na obcym gruncie, nieprzysto­ sowany do nowych warunków, puszczak-Kurp zatraca dotychczasowe zdolności twórcze i — jak dało się stwierdzić — przestaje b y ć sobą w dziedzinie sztu­ ki. Brak mu podpory z Puszczy i w ł a s n e j ziemi, na której wyrósł i z której czerpał swe twórcze soki dla sztuki, która w Polsce Luldowej winna znaleźć opar­ cie, dla sztuki w skali ogólnonarodowej i ogólno­ ludzkiej. Tak się przedstawia w skrócie całokształt sztuki kurpiowskiej, w wielu wypadkach jeszcze ż y w e j , wy­ wierającej silny w p ł y w na tereny sąsiednie. PRZYPISY 1 Wiele zdobień tego rodzaju znajdowało się w kościele w M a ł y m P ł o c k u (pow. łomżyński) za cza­ sów probostwa ks. Ciborowskiego, tj. do 1939 r. Czytamy o tym u J . N. Sadowskiego, Drogi handlowe greckie i rzymskie, K r a k ó w 1876 oraz u Szczęsnego Morawskiego, Po jantar (bursztyn), wy­ prawa rzymska do ujścia Wisły z rozkazu cesarza Ne­ rona, K r a k ó w 1894. O jantarze pisałem wielokrotnie, bibliografię tych prac podaję w a r t : Polski jantar, „Przegląd Ge­ ologiczny" 1961, Nr 5, s. 253. Pracę o wyrobach arty­ stycznych z jantaru opublikuję w jednym z najbliż­ szych n u m e r ó w „Polskiej Sztuki Ludowej". Pisze o żelazie również J . Olędzki, Artystyczna twórczość kowalska na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od końca XIX w. do I wojny światowej, „Polska Sztuka Ludowa", 1961, Nr 4. Szczegóły podaję w swej pracy: Chata kurpiow­ ska opracowana podług materiałów zebranych na miejscu, Warszawa 1915. Dokładniejsze informacje podaję w pracy: Ma­ zurzy pruscy na płaszczyźnie mazowieckiej, Olsztyn 1947. Liczne ilustracje zamieszczam w cytowanej pra­ cy: Chata kurpiowska opracowana podług materiałów zebranych na miejscu, wyd. cyt. Wszystkie sanie zostały zarekwirowane w cza­ sie okupacji przez N i e m c ó w . W 1961 r. ukazała się moja praca: Strój kur­ piowski Puszczy Zielonej, „Atlas polskich strojów l u ­ dowych", Wrocław 1961. O tkactwie pisze m. in. J . Grabowski w rozdziale pracy zbiorowej: Tkanina polska, Warszawa 1959. 2 3 4 5 8 7 8 9 Fot.: Adam Chętnik — il. 13; Stefan il. 36; Franciszek Malinowski — il. 1; Rys.: Adam Chętnik — il. 42; Jerzy wg fotografii Adama Chętnika — il. 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 8 19 Deptuszewski — il. 29; Z. Duda — il. 34, 35; Eugeniusz Frankowski — Jan Swiderski — il. 7, 8, 12, 14, 16, 17, 26—28, 31, 32. Chętnik, wg fotografii Adama Chętnika — il. 38, 40; Józef Deptuła; 21—25, 30, 37, 39. II. 42. Kamień graniczny bartników z b. Puszczy No­ wogrodzkiej z wykutym znamieniem i datą 1749. 126 1 0 M. Żywinska, Hafty kurpiowskie Puszczy Bia­ łej, „Polska Sztuka Ludowa", 1948, Nr 2 oraz tejże: Tiulowe czepce kurpiowskie, „Polska Sztuka Ludowa", 1948, Nr 9/10. E . Frankowski, Hafty kurpiowskie, „Polska Sztuka Ludowa", 1953, Nr 6. Obszerniej piszę o tym w książce: Pożywienie Kurpiów. Jadło i napoje zwykłe, obrzędowe i głodo­ we, „Prace Komisji Etnograficznej", K r a k ó w 1936, Nr 16. O wypiekach z ciasta pisał w ostatnich latach J . Olędzki, Doroczne pieczywo obrzędowe północnowschodniej Polski, „Polska Sztuka Ludowa", 1961, Nr 1. O pisankach patrz m ó j art.: Sztuko kurpiow­ ska w okresie wielkanocnym, „Polska Sztuka Ludo­ wa", 1948, Nr 2. Opis zwyczaju wot woskowych podaje J . Olędz­ ki: Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzyno­ włoga Wielka, „Polska Sztuka Ludowa", 1960, Nr 1 oraz Symboliczne ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, „Polska Sztuka Ludowa", 1962, Nr 4. W czasie wojny Niemcy w y w i e ź l i niemal wszystkie instrumenty dęte. Niektóre teksty podaję w przygotowanym do druku maszynopisie 2 części książki Z kurpiow­ skich borów. " Mogłem to stwierdzić naocznie w 1926 i 1927 r. O tańcach polskich w Szwecji por.: A. Zaręba, Tańce ludowe w Szwecji, ,;Polska Sztuka Ludowa", 1953, Nr 3. K a m i e ń ten znajduje się obecnie w Muzeum w Nowogrodzie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21aa7d14272918d1b8835aaa5e6f6b09.pdf b1793af552c02a830271c35418ca331a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4262 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource plastyka ludowa górnicy - twórczość plastyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3972 Title A name given to the resource Twórczość plastyczna górnikow cz.1 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.1-2; s.43-49 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rejdych Bronisław. Cementownia w Brzeszczach. Fot. H. Makasiewiczowa. TWÓRCZOŚĆ PLASTYCZNA GÓRNIKÓW Cz. I . Plastyczna twórczość robotnicza jest zjawi­ skiem artystycznym prawie przez badacza nie­ tkniętym, rozpatrywanym dotychczas jedynie na marginesie badań nad sztuką ludową, bądź zgo­ ła lekceważonym, jako pewien odłam dyletantyzmu. Złożyła się na to — być może — z jednej strony trudność uchwycenia jej w rozproszo­ nej w wielkich środowiskach miejskich klasie robotniczej, z drugiej znów strony wiązać się to mogło z wybitnie rubieżnym charakterem tej sztuki zdecydowanie oscylującej pomiędzy kulturą środowiska wiejskiego i mieszczańskie­ go. Dopiero kiedy w Polsce Ludowej, artystycz­ na twórczość amatorska została otoczona opie­ ką państwa, zagadnienie to wystąpiło z całą wy­ razistością. Już pierwsze wystawy prac ama­ torskich organizowane przez poszczególne zwiąż ki zawodowe, a także pierwsza, ogólnopolska wystawa prac plastyków - amatorów urządzo­ na w Muzeum Narodowym w Warszawie w ŻYWIRSKA MARIA 1949 roku, zasygnalizowały istnienie tego typu twórczości. Okazało się wtedy, że obok całego szeregu prac mających charakter utworów „z drugiej ręki", które Stefan Szuman nazywa pracami dyletantów wtórnych, niesamodzielnych, obok szeregu mniej lub więcej udanych prób naśla­ dowania tzw. wielkiej sztuki, wyłoniła się pew­ na grupa swoista, grupa orginalnyeh twórców o własnym, indywidualnym charakterze, którą wiąże wiele nici wspólnych. Jedną z pierwszych jest środowisko z którego pochodzą ci artyści - amatorzy i wykształcenie. Są to robotnicy fabryczni, rolni, czy kopalnia­ ni mający ukończoną jedynie szkołę powszech­ ną. Wyrośli ze środowiska robotniczego czy chłopskiego. Rysować uczyli się jedynie w szko­ le podstawowej. W wolnych chwilach od pra­ cy zawodowej poświęcają się sztuce dla własnej przyjemności, toteż twórczość ich jest bezinte­ resowna, szczera i bezpośrednia, ponieważ nie liczą się z odbiorcą. W obrazach swych skom43 �plikowane zjawiska plastyczne wyrażają środ­ kami zrozumiałymi dla siebie i swego otocztenia. Twórczość ich wyraźnie świadczy o tym, że operowanie elementami formalnymi leży poza ich świadomością. Widoczna deformacja przed­ stawianej rzeczywistości, cechująca tak wybit­ nie ich twórczość wypływa z nieświadomości i nieudolności, gdyż pragną oni dać realistycz­ ną formę swoim wizjom artystycznym. Możnaby o nich powiedzieć, że wszyscy mają podobny start możliwości technicznych, choć każdy niesie w sobie ładunek talentu i osobo­ wości artystycznej o innym ciężarze gatunko­ wym. W dotychczasowych rozważaniach na temat tego typu przejawów twórczych określanych pojęciem prymitywu, padały różne określenia: „talenty samorodne" — najbardziej popularne i najbardziej niefortunne, „naiwny realizm" (użyte między innymi przez Białostockiego) ) „dyletanci pierwotni" (Stefan Szuman) ) , czy „sztuka laicka" (Michajłow) ) , czy ,,les peintres populaires de la realite" — użyte przez Luquet' cl, Si które to określenie przyjmuje za nim Gralewski w swych rozważaniach nad sztu­ ką prymitywną. J form i techniki i motywów swojej sztuki jest kontynuatorem sztuki już i s t n i e j ą c e j " ) - Ina­ czej może precyzuje swój sąd o tego rodzaju sztuce Białostocki omawiając pierwszą, ogólno­ polską wystawę plastyków - amatorów. „Dzie­ ła tak zwanych, nowoczesnych prymitywistów — pisze on „odkrytych przez Jarry'ego, Apollinaire'a, Маха Jacoba, Wilhelma Uhde zmu­ siły nas do uznania nowej klasy twórców, któ­ rzy nie są artystami, jak współcześni im ma­ larze o fachowym wykształceniu, ale których dzieła odznaczające się indywidualnymi znamio­ nami stylistycznymi nie dają się zaliczyć do anonimowej i tradycjonalnej twórczości ludo­ wej" ). 7 8 Powyżej podane rozważania omawiają isto­ tę tej twórczości; jednak, jak Gralewski, tak i Szuman łączą ją ze sztuką ludową i sztuką dziecka, Białostocki zaś domaga się dla niej, w wielkiej rodzinie sztuki oddzielnego miejsca. 2 : ! Jednak, według Gralewskiego, sztuka prymi­ tywna — to sztuka „pierwiastkowa" stojąca, jak gdyby na początku łańcucha rozwojowego. Do niej zalicza sztukę dziecka, sztukę ludową, sztukę ludów pierwotnych, jednak także i prace „les peintres populaires de la realite". Luquet dalej twierdzi, że „wszystkie są one pierwsze, choć w innych szeregach rozwojowych, a przytem mają cechy w s p ó l n e " ) . 5 Nieco odmienne jest stanowisko Stefana Szumana, który tę dziedzinę twórczości plastycznej nazywa sztuką „dyletantów pierwotnych t j . sa­ morodnych i dzięki temu swoiście w swej twór­ czości jeszcze niezależnych i oryginalnych". Poza tym pisze on dalej, że sztuka ich: „prowa­ dzi na ogół do sztuki szczerej i bezpośredniej — mimo prostoty techniki i prymitywizmu wy­ powiadania się — ciekawej, wdzięcznej, solid­ nie i z wielkim smakiem skomponowanej"...") (artyści ci) . . . „szczęśiliwie znajdują drogę do rozwoju szczerej i własnej wypowiedzi i twórczości artystycznej, bo posługują się „ję­ zykiem", który stosunkowo łatwo można za­ równo opanować, jak — zależnie od potrzeb> wyrazu artystycznego — ukształtować, prze­ twarzać i rozwijać". W końcu jednak powiada: „w języku tym samorodny artysta — t j . w re­ zultacie prawie każdy, może się wypowiedzieć indywidualnie twórczo mimo, że w zakresie 44 A prawda zdaje się leżeć pośrodku. Trudno jest bowiem, zgodzić się tu z Gralewskim i pod­ ciągnąć pod jeden wspólny mianownik sztukę robotniczą i sztukę ludową; z drugiej jednak strony, trudno byłoby nie uwzględnić zasadni­ czych; istotnych śladów sztuki ludowej, które zostawiła w polskiej sztuce robotniczej. Na ra­ zie dzieli je jednak cały szereg elementów cy­ wilizacji miejskiej, której mimowoli — dużo więcej ulega twórca robotniczy, a od której jest wolny, czy właściwie był — twórca ludowy. Raczej możemy sądzić, że ułatwione środki ko­ munikacyjne i zdobycze techniczne w szybkim tempie zbliżają wieś do miasta, przy czym zno­ wu ulegnie zmianie wzajemny stosunek czynni­ ków kształtujących twórczość ludową i robot­ niczą. W chwili obecnej, jesteśmy jedynie świad­ kami jednego z niezliczonych etapów rozwojo­ wych, jakim podlegają oba te odłamy. W polskiej sztuce robotniczej możemy wy­ odrębnić dwa takie etapy: przed i po roztocze­ niu opieki nad twórczością amatorską przez państwo. Ten niezmiernie interesujący i ważki, a nawet przełomowy moment ma tu swoją spe­ cyficzną wymowę. Jest rzeczą zrozumiałą, że zagadnienie to na poszczególnych odcinkach naszego życia robot­ niczego i w różnych okręgach naszego państwa, może mieć inny charakter, bowiem podlega in­ nym normom rozwojowym, kształtowanym przez warunki ekonomiczne, ruchy ludnościowe wreszcie — mniej lub więcej silne miejscowe tradycje kulturowe. �Wróbel Paweł. Józef Wieczorek przemawiający Na tym miejscu spróbujemy rozpatrzyć go jedynie na odcinku Śląska i to w grupie górni­ czej. Należy przyjąć, że w punkcie wyjściowym pierwszego etapu, świat twórcy ludowego i ro­ botniczego był prawie jednakowy. Kształtowały go wąskie granice bytowania w gamach swojej społeczności. Tak, jak twórca ludowy nie opu­ szczał nieraz przez całe życie swojej rodzinnej wsi, podobnie robotnik żył w obrębie swojej osa­ dy fabrycznej, czy kopalnianej. W wielu wy­ padkach osada ta była dawną wsią, której lud­ ność małorolna zaczynała pracować w pobliskiej kopalni, bądź też przeniosła się do zbudowanej osady z pobliskiej wsi. Element napływowy, często drogą małżeństw wsiąkał w społeczność miejscową. Tak więc ludność osady pozostawała nadal częścią grupy etnicznej, z której wyrasta­ ła. W t y m momencie, twórcę ludowego i robot­ niczego, mogła różnić tematyka ale środki wy­ razu pozostawały te same. Stopniowo normy życia kulturowego, prze­ niesione w inne warunki ekonomiczne, przecho­ dziły powolną ewolucję, adoptując nowe czynni­ ki ; na gruncie oddziedziczonych po swojej gru­ pie etnicznej wartości, kształtuje się nowy, od­ mienny świat. na wiecu. 1950 r. — tempera Ułatwiony — dzięki sieci komunikacyjnej — kontakt z większymi ośrodkami miejskimi, po­ zwala twórcy robotniczemu korzystać ze zdo­ byczy technicznych i cywilizacyjnych. Od wcze­ snego dzieciństwa bardziej dostępne mu były książki z ilustracjami, a nawet reprodukcje do­ brych mistrzów, barwne reklamy na słupach ogłoszeniowych, czy w dużo okazalszych niż na wsi sklepach, oleodruki w traktierniach, czy re­ stauracjach, wreszcie świat jego wyobraźni wzbogacało ruchliwe, różnorodne otoczenie a w końcu kino. Życie robotnicze — jego zakładu pracy — rozszerza treści jego przeżyć. Piękno oglądanych reprodukcji zachęciło go do kopiowania, czy naśladowania zostawiając nieraz podświadomy ślad w pamięci artysty. Obok postaci z dawnych starych legend ludo­ wych zapełnili teraz jego wyobraźnię bohate­ rowie widzianych filmów, czy przeczytanych książek. Równolegle jednak, w świat jego do­ znań artystycznych wtargnął smak drobnomieszczański zachwaszczając go balastem ogląda­ nych w budach jarmarcznych „landszaftów", okolicznościowych pocztówek - widokówek, czy błyszczących malowanek, fabrykowanych dla „szerokich mas". 45 �W t y m konglomeracie różnorodnych elemen­ tów kształtujących jego stosunek do sztuki, łatwo mogły się zagubić istotne wartości talen­ tu, ratowane częstokroć jedynie jego nieskrystalizowaną wolą twórczą. Bowiem artysta ro­ botniczy tworzył nadal na marginesie życia kulturalnego całego narodu zamknięty w cia­ snym kręgu swojej klasy społecznej. Podobnie, jak u twórcy ludowego, sztuka ta była zrozu­ miała dla jego otoczenia. Twórczość więc arty­ sty robotniczego pozostała zawsze wyrazem za­ potrzebowań artystycznych tej grupy społecz­ nej, z której wyrastał i całkowicie z nią zgodna. Wyrażała się ona przede wszystkim w tema­ tyce. Były to więc sceny dewocyjne, sentymen­ talne motywy rodzajowe, bukiety kwiatów sto­ sowane na kartach z życzeniami, wreszcie nai­ wne interpretacje zasłyszanych legend, czy przeczytanych książek lub oglądanych filmów. W obrazach dewocyjnych chętnie posługiwano się kopiowaniem, opierając się na starych wzo­ rach warsztatowych, sięgając niekiedy do re­ produkcji dobrych mistrzów, jak Rubensa, czy Rafaela. Wzorów do scen rodzajowych szukano wśród widokówek czy oleodruków. Jedynie ilu­ strując legendy, artysta robotniczy operował względnie samodzielnymi środkami wyrazu, l i ­ cząc się ściśle z jak najdokładniejszym oddaniem wszelkich atrybutów z daną legendą związa­ nych. I tak, naprzykład, zły duch według le­ gend śląskich spuszczał się na ziemię po nowiu księżyca ubrany w zielony mundur strzelca — tak go więc przedstawił Ociepka w jednym ze swoich, najlepszych obrazów „Szachy". W in­ terpretacji właśnie wątków legendarnych spo­ tykamy najsilniejsze reminiscencje duchowej kultury ludowej Śląska, Specyficzny i typowy charakter mają ilustrac­ je do przeczytanych książek czy oglądanych f i l ­ mów, scen z najbliższego otoczenia, w których bodaj najwyraźniej wystąpi pomieszanie daw­ nych ludowych tradycji z elementami życia miej­ skiego. Rzadko sięgał artysta robotniczy w tym okresie po temat mu najbliższy — temat pracy. Materiał techniczny.którego używał artysta robotniczy był nieco bogatszy, aniżeli u twórcy ludowego. Mógł, bowiem mieszkając w mieście, łatwiej nabyć farby wodne, olejne, różnorodne ołówki, odpowiedni karton. Jednak posługiwano się nim nieudolnie, zwłaszcza farbami, malując na niegruntowanym kartonie t r a k t u j ą c olej, tak jak wodę. Większość z nich zakładało ukoń­ czony obrazek lakierem chcąc uzyskać błyszczą­ cą powierzchnię obrazu. Odpowiadało to sma­ kowi środowiska upodobniając obrazy amato­ rów do jarmarcznych oleodruków. 46 W operowaniu elementami formalnymi da się zauważyć wszystkie niemal cechy wspólne sztuce prymitywnej, a więc sztuce dziecka, sztuce lu­ dowej, czy wreszcie „naiwnych realistów". Ma­ my więc tam dążenie do uproszczenia przedsta­ wianych wyobrażeń przy jednoczesnym prze­ świadczeniu, że dają im realistyczną, prawdziwą formę, radość z bogactwa barwy szafując nią z całą rozrzutnością. Szczegółowo da się to prze­ śledzić przy omówieniu twórczości poszczegól­ nych amatorów. Wszystkie te wnioski można było wysunąć oglądając nadesłane przez amatorów prace na pierwszą, ogólnogórniczą wystawę zapoznawczą zorganizowaną we wrześniu 1948 roku w So­ snowcu. Warunki ogłoszone w prasie wyklucza­ jące kopie, a zarazem zachęcające do samodziel­ nej twórczości, dały narazie nikłe rezultaty. Przeważały kopie, ckliwe landszafty, rodzajowe, pocztówkowe sceny. Ulubionym motywem była dziewczyna z bukietem w ręku przewiązanym wstążką z barankiem u nóg, jeleń na skraju lasu, czy wagon z kwiatami z wyraźnym śladem za­ leżności od małomiasteczkowych wzorów. Rza­ dziej dawano sceny batalistyczne z ostatniej wojny z naiwną przesadą jej okrucieństw. Jednak już wtedy zarysowała się indywidual­ ność Adamusa, Bubały, Gawła, Dworczyka, czy Ociepki. W wystawionych przez nich pracach, jak martwa natura Bubały „Po szychcie", „Wnę­ trze kopalni" — Dworczyka, czy „Moja kopal­ nia" — Adamusa, „Po robocie, przy sobocie" — Gawła, czy w pełnych symboliki obrazach Ociep­ ki, widać było zdecydowaną dążność do samo­ dzielnego interpretowania tematu, trud porania się z brakiem wiadomości technicznych, zasada­ mi perspektywy, układem kompozycji, kolorem. Ten szczupły materiał zebrany na podstawie jednorazowego pokazu, przy braku szerszych danych o poszczególnym amatorze i jego dro­ gach twórczych, nie pozwolił wydać określo­ nego sądu o tym nowym odkrytym zjawisku artystycznym. Dopiero, dzięki trwałym kontaktom stało się możliwe prześledzenie rozwoju poszczególnych indywidualności artystycznych, uchwycenie mo­ mentów adaptacji przez nich wiadomości tech­ nicznych — odkrycia tych dróg, jakimi poszedł artysta robotniczy, kiedy twórczość jego została ujawniona i uznana. Stało się to z chwilą roz­ toczenia opieki nad artystyczną twórczością amatorską przez państwo. Tu nastąpił zasadniczy przełom w życiu twór­ cy robotniczego, kiedy wraz z szeregiem do­ niosłych zmian, został wysunięty przez Państwo Ludowe postulat zupełnie nowy, nienotowany �Ociepka Teofil. Urok hałdy. 1950 r. olej. Fot. J. Rendhin. �dotychczas w życiu żadnego państwa kapita­ listycznego: postulat opieki nad artystyczną twórczością amatorską. Zagadnienie to nowe, niezmiernie trudne, nie miało bowiem prece­ densu w dotychczasowym naszym życiu kul­ turalnym. Dla jej organizatorów, łączyło w so­ bie radosny posmak pracy odkrywczej z wiel­ kim niebezpieczeństwem prób doświadczalnych. Z jednej, bowiem strony chodziło o udostępnie­ nie szerokim masom źródeł kultury narodowej i obcej, z drugiej strony o włączenie potencjal­ nych — dotychczas — sił twórczych, drzemią­ cych wśród klasy robotniczej w całokształt obli­ cza kulturalnego narodu. Akcja opieki nad ruchem amatorskim za­ początkowana została i prowadzona w obrębie poszczególnych związków zawodowych. Wśród górników, ruch amatorski zorganizowany został najwcześniej, pozwolił też prędzej wysnuć na tle ich twórczości pewne, ogólniejsze wnioski. Pierwszym krokiem był apel skierowany przez prasę ogólnopolską i zawodową do plastyków— amatorów zachęcający do ujawnienia ich zainte­ resowań artystycznych. Nawoływał on do wzię­ cia udziału w I ogólnogórniczej wystawie, która miała się stać punktem wyjściowym w zorga­ nizowaniu opieki nad artystyczną twórczością amatorską. Zachęta ta stała się silnym bodźcem nie tylko dla tych, którzy oddawna poświęcili się sztuce, ale obudziła w innych niewyżyte siły artystyczne. Już po nawiązaniu pierwszych kon­ taktów po wystawie objawił się żywiołowy pęd do wypowiedzenia nagromadzonych zda się — oddawna doznań i przeżyć artystycznych. Otwarcie w kilkunastu ośrodkach kopalnianych kursów — poradni dla plastyków — amatorów ściągnęło nie tylko tych, którzy zdawna malo­ wali, czy rysowali, ale zachęciło innych do spró­ bowania swych sił na tym polu. Z napływającej, wielkiej fali pragnących nawiązać kontakt ar­ tystycznych ze źródłami „wielkiej sztuki" — amatorami, wyłoniła się sztuka nika. polskiego gór­ Dała temu w pełni wyraz następna, I I ogólno­ górniczą wystawa zorganizowana w rok póź­ niej również w Sosnowcu, już po udziele­ niu pomocy fachowej i materialnej. Stała się ona spontaniczną manifestacją żywioło­ wego ruchu plastycznego wśród górników po­ zwalając tym samym na szerszej płaszczy­ źnie rozpatrzyć problem nowoujawnionej sztuki. Okazało się, że krąg „naiwnych realis­ tów" został znacznie powiększony. Wśród wielu prac o znamionach prymitywu uderzyły swoją oryginalnością pejzaże Karola Adamczyka, sce­ ny rodzajowe Pawła Wróbla, specyficzny kolo48 yyt architektury Bronisława Rej dycha,, w żół­ tych tonacjach utrzymane obrazki Żołny, żywe sceny z życia robotniczego Gerharda Urbanka i wiele, wiele innych. Po bliższym zapoznaniu się z artystami oka­ zało się, że wielu z nich po raz pierwszy zaczęło malować zapisawszy się na kursy. Z całym za­ pałem neofitów chłonęli wskazówki, starali się w jak najszybszym czasie opanować wiedzę techniczną. Nie tylko korzystali ze wskazówek otrzymanych na kursie, odwiedzali także wy­ kładowców w ich pracowniach, nie opuścili żad­ nej dostępnej im wystawy. Głód wiedzy arty­ stycznej starali się zapełnić jak najprędzej, nie żałując czasu ani trudu na kilkakrotne, żmudne próby w domu. Charakteryzowało to nie tylko „nowych", ale i „starych" amatorów. Przykładem mogą być: Bubała i Gaweł, któ­ rzy z ogromnym zapałem zaczęli próbować swoich możliwości artystycznych w grafice, choć obaj mieli już swoje przyzwyczajenia, pra­ cowali przeszło dwadzieścia lat w kopalni na dole dobiegając obecnie pięćdziesiątki. Jeśli chodzi o tematykę — to wszechwładnie zapanowało zagadnienie pracy. Już teraz nie wahali się czerpać tematu z najbliższego im oto­ czenia, nie tylko z swoich warsztatów pracy dając wyraz plastyczny zagadnieniom nurtują­ cym ich samych, alei całe społeczeństwo (ryc. 1). Szczerość wypowiedzi artystycznej przebijała poprzez wszystkie ich próby. Z chwilą roztoczenia opieki nad twórczością amatorską, powstała dla amatorów możność zet­ knięcia się ze sztuką dojrzałą, z różnorodnymi technikami, z fachową radą zawodowego wy­ kładowcy. Pozwala to robotniczemu twórcy roz­ budować i poszerzyć jego możliwości artystycz­ ne i poznać właściwe drogi sztuki. Entuzjazm, z jakim chłonie wszelkie wskazówki i wiado­ mości, wprowadza często chaos w jego dotych­ czasowe pojęcia o sztuce. Powoli jednak, w za­ leżności od skali talentu, umie wybrać te czyn­ niki, które najbardziej odpowiadają jego indy­ widualności artystycznej. I wtedy staje u progu twórczości świa­ domej . Gdy zechcemy teraz podsumować te wszyst­ kie spostrzeżenia, to uderzy nas problem nie­ zmiernie ważki, w pewnej mierze decydujący, jeśli chodzi o zasadnicze określenie elementów formujących pojęcie sztuki robotniczej. Przed­ stawiciele, bowiem „naiwAego realizmu" z pierwszej wystawy — to wszystko ludzie, którzy oddawna uprawiali sztukę dla siebie i swego otoczenia. Tworzyli bez żadnej, zewnę- �trznej podniety. Każdy z nich miał już za sobą pewną jemu tylko właściwą drogę artystyczną, drogę przeważnie samotną, intuicyjną. Tymczasem nowoujawnione talenty na wy­ stawie drugiej, jak Adamczyk, Rej dych, Urba­ nek czy Wróbel są do pewnego stopnia osiągnię­ ciem nowym, wydobytym ze stanu inercji przez opiekę nad ruchem amatorskim. Możnaby za­ ryzykować twierdzenie, że jedynie podnieta ze­ wnętrzna, inspirowana przez stworzenie dogod­ nych warunków, ułatwione możliwości w zdo­ byciu środków malarskich i życzliwa opieka od­ powiednich czynników — skierowała ich na drogę artystyczną. Gdy zestawimy ich prace z twórczością „sta­ rych" amatorów-górników, choć powstałe w od­ miennych warunkach wykażą, że łączą je ele­ menty wspólne, gdyż w obu wypadkach twór­ czość ich wyrosła z dawnych tradycji kulturo­ wych i cywilizacyjnych. Oczywiście, nowa, buj­ na rzeczywistość, siłą rzeczy, narzuciła im zgo­ ła inną tematykę, daleką od dawnej. Jednak wyrażanie tej rzeczywistości środkami malar­ skimi zrozumiałymi dla nich samych, było jed­ nakowe. Łączy ich prace to samo, podświadome dążenie do szematyzacji formy, choć jednocze­ śnie przejawia się wyraźna troska o zgodność przedstawianej koncepcji artystycznej z rze­ czywistością. Rejdych pragnąc namalować w i ­ dok kopalni, w której pracuje (kopalnia „Brze­ szcze" (ryc. 2), najpierw usiłuje zrobić z natu­ ry szkic zabudowań kopalnianych i dopiero ma­ lując w domu puszcza wodze fantazji, jeśli cho­ dzi o kolor. Jednak wierzy, że obrazek jego przedstawia rzeczywistą kopalnię, gdyż starał się wiernie rozmieścić jej budynki. Ociepka ma­ lując las świerkowy w „Uroku hałdy" (ryc. 3 ) , chce, aby to był ten sam, który otacza osadę ko­ palnianą. Łamie więc gałązki w janowskim lasku i posługuje się nimi, jako modelem. Wróbel, przystępując do namalowania sceny z wiecu, na którym przemawiał działacz związkowy, Jan Wieczorek (ryc. 4), którego imieniem nazwana została kopalnia, gdzie pracuje obecnie, dokład­ nie zbadał całość otoczenia, usytuowanie schod­ ków zastępujących mównicę. Nawet usiłował od­ dać koloryt pobliskich domów Pomimo więc różnych czasokresów, w których rozpoczęli sw oją pracę artystyczną, przedstawi­ r ciele obu grup znajdują się w tym samym punk­ cie wyjściowym, gdyż wyrastają z tego samego środowiska i mają te same wewnętrzne możli­ wości startu artystycznego. Gdybyśmy teraz — rozpatrując ich twórczość na tle ustalonych teorii, chcieli przyjąć okreś­ lenie Gralewskiego dla pojęcia prymitywu — „sztuka pierwiastkowa" i razem z nim odrzu­ cili popularne twierdzenie, że sztuka prymityw­ na — to sztuka pierwotna, czy nawet nieudol­ na, to będziemy musieli stwierdzić, że sztuka robotnicza, sztuka górnicza — nie mieści się w tym określeniu. Odbyła już pewną drogę, od­ dzieliło j ą od punktu pierwiastkowego cały sze­ reg nalotów cywilizacyjnych, choć wyrosła na żyznym podglebiu polskiej kultury ludowej. Możnaby tu przyjąć definicję Luquet'a, któ­ ra —• być może — ma swoje uzasadnienie w układzie życia kulturalnego we Francji, jednak w Polsce musi ulec zmianie. Bowiem: SZTUKA LUDOWA I SZTUKA ROBOTNICZA M A J Ą CECHY WSPÓLNE, CHOĆ SĄ W I N N Y C H SZEREGACH ROZWOJOWYCH, PRZY CZYM POLSKA SZTUKA LUDOWA JEST WZGLĘ­ D E M POLSKIEJ S Z T U K I ROBOTNICZEJ PTERWSZA. Da się to do pewnego stopnia uzgodnić ze zdaniem profesora Szumana, który mówi, że „artystą jest on (dyletant pierwotny) właśnie dlatego, że samorodnie kontynuje i twórczo i indywidualnie rozwija formy i motywy tra­ dycyjnej ludowej s z t u k i " ) . Definicja ta jednak nie wyczerpuje zagad­ nienia i nie da się rozciągnąć na wszystkie, cie­ kawsze indywidualności artystyczne reprezen­ tujące plastykę polskiego górnika. Jest, bo­ wiem, zamknięta w ramach zbyt wąskich. Tym niemniej jest próbą określenia stanowiska pol­ skiej sztuki ludowej robotniczej względem pol­ skiej sztuki ludowej na odcinku grupy górni­ czej. Uwagi powyższe, wysnute na podstawie materiału zebranego wśród amatorów - górni­ ków, są jedynie podsumowaniem spostrzeżeń dokonanych w okresie badawczym; winny jed­ nak znaleść swoje uzasadnienie w podanych po­ niżej szkicach monograficznych najbardziej wybitnych i charakterystycznych dla swego środowiska indywidualnościach artystycznych wśród górników. 9 P R Z Y P I S Y Białostocki Jan: Zagadnienia twórczości amator­ 4. Gralewski Jan: Sztuka prymitywna i jej pozycja skiej. Z okazji wystawy w Muzeum Narodowym w rozwoju sztuki Przegląd filozoficzny, rocznik w Warszawie, Kuźnica rok 1949 nr. 23 str. 6 X L V . zeszyt 1 — 2 5. Gralewski Jan op. cit. str. 175 2. Stefan Szuman Pochwała dyletantów. — Warsza6. Szuman Stefan op. cit. str. 12 wa 1947 7. Szuman Stefan op. cit. str. 14 3. N. Michaiłów: Zur Beriffsbestimmung der Laien 8. Białostocki Jan op. cit. str. 6 malerei. Zeitschrift fur Kunstgeschichte, 1935 9. Szuman Stefan op. cit. str. 12 Materiał ilustracyjny z archiwum pracowni filmowo fotograficznej przy Zarządzie Głównym Związku Z a wodowego Górników w Polsce. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab05bddd4015163e7c47e8eaf3e5f675.pdf 179108de5aa6223cfdd26bc9d4ea804a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4283 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource górnicy - twórczość plastyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3988 Title A name given to the resource Twórczość plastyczna górników cz.II / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5, z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.3; s.76-77 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text T W Ó R C Z O Ś Ć PLASTYCZNA С z. GÓRNIKÓW II MARIA ADAMCZYK KAROL Urodzony w 1915 roku. Pracuje i mieszka w Jaworznie. Maszynista przy pompach kopalnia­ nych. Twórczość Karola Adamczyka jest zjawi­ skiem wyjątkowym. Jak pisze sam w swoim ży­ ciorysie, ukończył zaledwie 5 klas szkoły pod­ stawowej. Urodził się i wychował w tej samej miejscowości, gdzie dotychczas pracuje. Wzra­ stał w bardzo ciężkich warunkach materialnych, trzy lata, w okresie przedwojennym, był bez­ robotnym? Z natury wątły i chorowity. Karol Adamczyk nie umie sam powiedzieć, skąd po raz pierwszy obudziło się w nim prag­ nienie malowania otaczającego go krajobrazu jaworznickiego. Było to w miesiącach wiosen­ nych 1949 roku. Nie miał wtedy farb, nie wie­ dział, gdzieby je kupić, nie miał zresztą na nie pieniędzy. Pragnął jednak tego tak usilnie, że pomówił z malarzem kopalnianym i ten dora­ dził mu wziąć zwykłą, ziemną farbę malarską, rozrobić klejem stolarskim, czy dekstryną. Adamczyk jeszcze tego samego dnia postarał się o farbę w proszku, na kawałku deski ułożył je obok siebie i do każdej wpuścił nieco kleju sto­ larskiego; następnie rozrobił farbę palcami i le­ wą ręką na zwykłym brystolu szkolnym nama­ lował pierwsze swoje pejzaże. Niektóry z nich wykonał w ciągu nie całej godziny. Adamczyk buduje swoją kompozycję bez żad­ nego pomocniczego rysunku; dla uzyskania pewnych, jemu potrzebnych efektów fakturo­ wych, pomaga sobie palcami, zeskrobuje pa­ znokciem, czy drewienkiem, rozciera wreszcie skrajem własnej marynarki. Ponieważ farba nie była dostatecznie roztar­ ta, w obrazach Adamczyka widać płaszczyzny prawie suchej farby, to znowu zbytnio rozrze­ dzonej. Nakłada jedną na drugą i przez swego rodzaju lazerunek osiąga nieuchwytny, pełen dziwnego uroku koloryt, który przy skrupu­ latnym nawet przebadaniu jego obrazów, trud­ ny jest do uchwycenia. Wszystko łączy się i wiąże w przedziwną harmonię, (ryc. 2) ŻYW1RSKA W pierwszych 14 pejzażach, które przysłał na I I Ogólnogórniczą Wystawę Plastyków-Amatorów uderza niezwykła, równowaga kompozycji, a nawet pewna zdawałoby się wysublimowana harmonia całości. Poszczególne obrazki możnaby uważać za konsekwentne, wyrozumowane przeprowadzenie kolorystycznego zadania ma­ larskiego. W jednym z najlepszych pejzaży, którego walorów kolorystycznych nie może od­ dać reprodukcja jednobarwna, daje on trzy — jeden za drugim — rzędy drzew — jakieś, fan­ tastyczne aleje. Pierwszoplanowa zamyka łuko­ waty zakręt drogi; cienie od tych drzew kładą się granatową smugą na zielonawą drogę. K o ­ rony drzew są ze sobą splątane i tworzą cały amalgamat zieleni uzyskany drogą lazerowania kilku farb, dając w rezultacie bogactwo od­ cieni wręcz imponujące. Drugi rząd — to drzewa o wiotkich konarach przechylone podmuchem wiatru w lewo — wszystkie utrzymane w jednym, ciepłym to­ nie — jasnozielonym. Wreszcie najdalszy rząd — to znowu z innego odcienia zieleni zbudo­ wane, kuliste sylwety drzew. Na prawo zarys świerku — granatowo-zielony. Inny znów obrazek przeprowadza w tonacji fioletowej — nie tylko budynki, ale i drzewa, inny w tonacji ugrowej; malując kolonię fiń­ skich domków, umiał zestroić czerwień dachów z przełamaną zielenią drzew na horyzoncie. Geometryczność brył domków podświadomie szematyzuje tworząc całość, najprawidłowiej zbudowaną. Choć prawo perspektywy stosuje względnie prawidłowo, to negliżuje światłocień całkowicie pochłonięty kolorem. Seria pierwszych obrazków Adamczyka d a ­ wała się zwiastować swoisty i n d y w i d v " / ta­ lent. Zachęcony do dalszej pracy nie tylko tro­ skliwą opieka i życzliwą krytyką, ale i poważną subwencją pieniężną, Adamczyk kupuje olejne farby, temperę potrzebne pędzle i kartony: jed­ nak -w następnych swych obrazkach, nie dał nod żadnym względem nic nowego powtarzając te same motywy i te same zestawienia barwne dużo gorzej, niż za pierwszym razem. W na- ��stępnych swych obrazkach, nie dał pod żadnym względem nic nowego powtarzając te same mo­ tywy i te same zestawienia barwne dużo go­ rzej, niż za pierwszym razem. W następnych jego obrazach przejawia się wyraźne zachwia­ nie jego wewnętrznej równowagi twórczej. Mo­ głoby się zdawać, że nagromadzone zdawna do­ znania artystyczne wyładowały się jednorazo­ wo i nie dadzą się więcej rozbudzić. BUBAŁA WOJCIECH urodzony w 1900 roku. Jest górnikiem-rębaczem na kopalni Michał w Michałkowicach. W przeciwstawieniu do Adamczyka, Bubała maluje już od 1928 roku. Przyczyną do rozpo­ częcia pracy malarskiej była chęć posiadania dużych rozmiarów obrazów, które pragnął sko­ piować z widzianych reprodukcji. Specjalnie lubował się w Rubensie. Malował przeważnie olejno, mając duży zasób farb. Prace swe ofia­ rowywał członkom rodziny. Kiedy rzucone zostało hasło opieki nad amatorami-plastykami, Wojciech Bubała był jed­ nym z pierwszych, który pragnął jak najprę­ dzej zetknąć się z tymi ludźmi, którzy zechcą z nim pomówić o sztuce, obejrzeć jego prace, służyć radą. Był bardzo zdziwiony, gdy dowie­ dział się, że kopiowanie nie daje mu pełnej moż­ liwości wypowiedzenia się twórczego. Z mło­ dzieńczym zapałem, rzucił się do rysunku z mo­ dela. Jedną z pierwszych jego prac samodziel­ nych jest niezmiernie sugestywna martwa na­ tura: ,,Po szychcie" zostawiona przez niego w domu, a reprodukowana w „Polskiej Sztuce Ludowej" w numerze 1—2 z 1949 roku. Musi­ my wziąć pod uwagę, że w t y m momencie Bu­ bała miał 48 lat. opowiadał wykładowca. I tutaj dopiero obja­ wił się „naiwny realizm" naszego artysty. Weź­ my jeden z pierwszych, przedstawiających pra­ cę w kopalni. Całość kompozycji jest dobrze rozmieszczona. Jednak rysunek postaci posia­ da wszelkie charakteryzujące twórcę ludowego cechy, zaznaczone, choćby przesadnie skrócony­ mi proporcjami ciała i szematyzowaniem po­ szczególnych partii całej postaci, co szczególnie wyraźnie występuje w rysunku twarzy obu górników (rye. 1). Podobną indywidualnością artystyczną jest TEOFIL GAWEŁ, górnik dołowy z kopalni Rozbark w Chorzowie. W t y m samym, mniej więcej wieku, co Bubała, też maluje dość daw­ no i z takim samym młodzieńczym zapałem próbuje innych, nieznanych mu technik. Jego rysunki tuszem przedstawiające wnętrze kopal­ ni, zwłaszcza obrazek: „Sprzed 40 laty" są naj­ lepszym sprawdzianem jego intuicyjnej dążno­ ści do uproszczenia postaci górnika i konia (ryc. 3). Jednocześnie brak proporcji podkre­ śla naiwność ujęcia. Gdy próbuje malować krajobrazy z nad morza, bądź też pejzaże ro­ dzinnego miasta, zdecydowanie trzyma się jas­ nych, różowych tonacji. Jego linoryty posiada­ ją te same walory, które znajdujemy w pracach Bubały. Przez swoje długoletnie obcowanie z repro­ dukcjami, Bubała zatracił możność rozumienia sztuki na płaszczyźnie swego środowiska. Był niezmiernie chłonny na wszelkie nowe dlań wiadomości z zakresu technik plastycznych. I tu przeszedł całkowicie na rysunek. Jego pierwsze szkice robione patykiem wykazują pewność ręki przy miękkości linii. Będąc po raz pierwszy nad morzem, od razu zrezygnował z prób rozwiązania kolorytu mo­ rza. Brak mu było w t y m wypadku bezpośred­ niej śmiałości, tak charakterystycznej dla dzie­ ci, czy twórców prymitywnych. Kiedy na terenie świetlicy znaleziono kawał­ k i bezużytecznego linoleum, Bubała był pierw­ szym, który pragnął spróbować nieznanej dla niego techniki graficznej, o której niedawno Ryc. 3. Gaweł Teofil. Sprzed 40 laty. Fot. Kalus Stanisław. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bed4b5344affc466478483232b80eaf1.pdf 122833cc5fa667dcb1f81f9e20f577ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4318 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource górnicy - twórczość plastyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4020 Title A name given to the resource Twórczość plastyczna górników cz.III / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5,z.4-5; s.134-145 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text TWÓRCZOŚĆ PLASTYC7NA GÓRNIKÓW Cz. I I I . MARIA O C I E P K A T E O F I L urodzony w 1892 r o k u w Janowie Ś l ą s k i m , t a m u k o ń c z y ł szkołę p o w s z e c h n ą , teraz miesz­ ka i pracuje jako maszynista w y c i ą g o w y na k o ­ p a l n i i m . Jana Wieczorka. Ociepka zaczął m a l o w a ć p ó ź n o , w 1927 r o k u , m a j ą c 35 lat. B y ł j u ż w t e d y d o j r z a ł y m c z ł o w i e ­ kiem o głębokim życiu w e w n ę t r z n y m , które pozwoliło m u z b u d o w a ć swój w ł a s n y świato­ p o g l ą d . Gdy z d o b y ł się na malowanie, s t a ł o się ono dla niego raczej ś r o d k i e m w y r a ż a n i a jego p r z e ż y ć w e w n ę t r z n y c h , a nie d o z n a ń artystycz­ nych. P ó ź n i e j o b u d z i ł się w n i m artysta. Prze­ ż y c i a swe oddaje s k o m p l i k o w a n ą symboliką, k t ó r a w jego t w ó r c z o ś c i ma dwa g ł ó w n e ś r o d k i w y r a z u : dziwaczne p o t w o r y , p r z y p o m i n a j ą c e c h i m e r y k a t e d r y N o t r e - D a m e w P a r y ż u , czy r y s u n k i A l b r e c h t a Durera, w z g l ę d n i e M a r t i n a Schongauera, w y o b r a ż a j ą c e p r z e w a ż n i e siły złe i bujna, fantastyczna przyroda, s y m b o l i z u j ą c a dobro. W obu t y c h w y p a d k a c h fantazja Ociepki nie da s i ę o g r a n i c z y ć j a k i m i k o l w i e k kanonami r e a l i s t y c z n y m i , k t ó r e b y z m n i e j s z y ł y siłę m a j ą ­ cą r e p r e z e n t o w a ć jego p r z e ż y c i a . Posuwa się w t y m w y p a d k u do przesady, g r a n i c z ą c e j n i e ­ kiedy z groteską, byle spotęgować założenie dy­ daktyczne n a r r a c j i obrazu. (,,Droga życia". „Golgota"). T e m a t y k a jego o b r a z ó w w y r o s ł a nie t y l k o z jego osobistych w y o b r a ż e ń i w i e r z e ń , ale jest z w i ą z a n a s i l n y m i w ę z ł a m i z c a ł o k s z t a ł t e m at­ mosfery k u l t u r y l u d o w e j Ś l ą s k a . Jego swoista interpretacja w ą t k ó w religijnych wzbogacająca jej t r e ś ć całą p l e j a d ą duchów, dziwacznych s t w o r ó w jest b e z p o ś r e d n i m wyrazem świata b a ś n i i legend l u d o w y c h . Ociepka m a l u j e zawsze f a r b a m i o l e j n y m i na s z t y w n y m k a r t o n i e bez ż a d n e g o p o d k ł a d u . N a j ­ p i e r w w y k o n u j e l e k k i szkic o ł ó w k i e m , po czym f a r b ę stara się r o z p r o w a d z i ć r ó w n o , aby uzys­ k a ć g ł a d k ą p o w i e r z c h n i ę obrazu. Gdy p r a c ę u w a ż a za s k o ń c z o n ą , p r z e c i ą g a obraz bezbarw­ n y m l a k i e r e m . P r ó b a zainteresowania go d a w ­ n y m i t e c h n i k a m i m a l a r s k i m i z u w a g i na pewne p o k r e w i e ń s t w o w jego tendencjach artystycz­ nych, s p e ł z ł a na niczym. Ociepka grzecznie w y s ł u c h a ł k i l k u w y k ł a d ó w fachowych, jednak w r ó c i ł do swego pierwotnego sposobu malo­ wania. 154 ŻYW1RSKA Praca malarska nie przychodzi m u ł a t w o . Nad k a ż d y m obrazem pracuje po k i l k a tygodni, a na­ wet m i e s i ę c y . P o s z c z e g ó l n e p a r t i e nieraz k i l ­ k a k r o t n i e przemalowuje. „ S z a c h y " r o z p o c z ę t e w 1927 r o k u , u k o ń c z y ł w 20 lat p ó ź n i e j . „ P o c a ­ ł u n e k Judasza" m a l o w a ł c a ł y rok, z a ś „ P u s t e l ­ n i k a " t r z y lata. P i e r w s z y m jego obrazem b y ł a „ D r o g a czło­ w i e k a " i „ S z a c h y " — oba obrazy przepojone p i e r w i a s t k i e m m o r a l i z a t o r s k i m . Te same cechy c h a r a k t e r y z u j ą dalsze jego obrazy, j a k : „ C h r y ­ stus w O g r ó j c u " , „ U k r z y ż o w a n i e " (1929), czy „ P i e k ł o " . W n a s t ę p n y c h latach dopiero p r z y ­ c h o d z ą obrazy z w i ą z a n e z t e m a t y k ą legend śiąskich, j a k : „ P u s t e l n i k " (1933). Po w y s t a w i e n i u i c h na pierwszej, zorganizo­ wanej przez W o j e w ó d z k ą R a d ę K u l t u r y w 1946 r e k u w y s t a w i e , z a c h ę c o n y do dalszej pracy na­ m a l o w a ł w ciągu 1947 r o k u k i l k a o b r a z ó w o p a r t y c h o t e m a t y k ę zawsze m u b l i s k ą , tema­ t y k ę ś l ą s k i c h legend ludowych. Będą to: „ S k a r b n i k " (ryc. 1), „ U t o p l e c " w k i l k u wersjach. N a s t ę p n i e maluje „ S u c h e drzewo", wreszcie „ P o c a ł u n e k Judasza", „ R a j " , „ N a r o d z i n y czło­ w i e k a " . Dalsze jego obrazy, choć i d ą po l i n i i j e ­ go z a i n t e r e s o w a ń , jednak są inspirowane zew­ nątrz, jak „Łąka", „Madagaskar", „Rodzina g ó r n i c z a " (ryc. 2), czy ilustracje do legend k o ­ palnianych. Ostatnie d w a obrazy: „ U r o k h a ł ­ d y " i „ R a j p t a k ó w " (ryc. 3) — namalowane z o s t a ł y na z a m ó w i e n i e . Powoli porzuca Ociepka krainę duchów i zjaw, z w r a c a j ą c się do o t a c z a j ą c e g o go życia, co daje s i ę z a u w a ż y ć w ostatnich jego obrazkach. Jednak najbardziej aktualne zagadnienia w y r a ­ ża jeszcze symbolami, o c z y m ś w i a d c z y ostatni jego obraz, k t ó r y ma na warsztacie: „ G e n i u s z Pokoju". M i ę d z y j e d n y m i d r u g i m obrazem o l e j n y m , Ociepka rysuje szereg o b r a z k ó w p i ó r k i e m czy o ł ó w k i e m . S ą to p r z e w a ż n i e postacie ludzkie, czy fantastyczne drzewa w y k o n a n e niezmiernie drobiazgowo i czysto. Pomimo d o ś ć b ł y s k o t l i w e j k a r i e r y artystycz­ nej, j a k a s t a ł a się u d z i a ł e m Teofila Ociepki, k t ó r y po w y s t a w i e zorganizowanej w g r u d n i u 1948 r o k u w Warszawie s t a ł się do pewnego stopnia s ł a w n y i m i a ł b o d a j ż e n a j o b f i t s z ą p r a s ę zc wszystkich malarzy po wojnie. Ociepka z ą - �Ryc. 2. Ociepka Teofil. Rodzina górnicza. Fot. ze zbiorów Zwązkowego Muzeum Górniczego w Sosnowcu. �c h o w a ł swoje ' n d y w i d u a l n e oblicze: acz zawsze uważnie słuchał licznych uwag zawodowców i n i e z a w o d o w c ó w , p o z o s t a ł p r z y swoich z a ł o ż e ­ niach technicznych i o p e r o w a ł nadal dyspozy­ cjami m a l a r s k i m i , tak, j a k je r o z u m i a ł i czuł. Teofil Ociepka tystyczną wyraża c a ł ą s w ą t w ó r c z o ś c i ą ar­ swoją głęboką osobowość. Zarysowuje s i ę to w y r a ź n i e w z a ł o ż e n i a c h k o m ­ pozycyjnych. Tak, j a k sam jest w sobie zam­ k n i ę t y , tak zamyka k a ż d ą k o m p o z y c j ę p e w n y m i p a r t i a m i b r y ł , czy p ł a s z c z y z n , n a j c z ę ś c i e j ciem­ n y m i drzewami, a n a p r z y k ł a d w „Szachach" — d w o m a c i e m n y m i szafami. Odgradza swój ś w i a t fantazji od r z e c z y w i s t o ś c i . Kompozycję swą r o z w i ą z u j e na osi s y m e t r i i , z e ś r o d k o w u j ą c sed­ no t r e ś c i na ś r o d k o w y m p u n k c i e c e n t r a l n y m bez w z g l ę d u na to, czy to b ę d z i e grupa l u d z i ( „ S z a c h y " ) , czy z w i e r z ą t („Raj"), czy fanta­ stycznych r o ś l i n ( „ N a r o d z i n y c z ł o w i e k a " ) . Na­ w e t w „ U r o k u h a ł d y " , gdzie p o s t a ć starca przy w ó z k u , umieszczona p o ś r o d k u obrazu, j a k o j e ­ dyna, w i ę k s z a , ciemna plama ś c i ą g a w z r o k na siebie. Dalsze p l a n y w obrazach O c i e p k i są r o z w i ą ­ zane e t a ż o w o i zawsze p o z o s t a j ą j e d y n i e t ł e m r o z g r y w a j ą c e j się na planie p i e r w s z y m — akcji. Postacie ludzkie, z w i e r z ę t a , czy symboliczne po­ twory sprawiają wrażenie upozowanych do zdjęcia fotograficznego i m a j ą s z t y w n o ś ć p r z y ­ p o m i n a j ą c ą postacie z fotografii m a ł o m i a s t e c z ­ k o w e j p r a c o w n i . Jednak ta — pewnego rodza­ j u — h i e r a t y c z n o ś ć postaci upozowanych j a k g d y b y u r o c z y ś c i e , c e l e b r u j ą c y c h s w o j ą r o l ę na­ d a n ą i m przez a r t y s t ę , p o d k r e ś l a s p e c y f i c z n o ś ć c h a r a k t e r u jego t w ó r c z o ś c i . Wszelka p r ó b a w y ­ r a ż e n i a r u c h u przechodzi w g r o t e s k ę , co tak w y r a ź n i e zaznacza się w obrazie: „Skarbnik w s t u d n i " (ryc. 1). Ociepka maluje p ł a s k o ; ś w i a t ł o nie ma na j e ­ go obrazach s t a ł e g o ź r ó d ł a . W „ U r o k u h a ł d y " pada, j a k g d y b y od strony widza, to z n ó w na spodniach starca z p r a w e j , na w i a d e r k u z w ę ­ g l e m z lewej, na o k r ą g l a k a c h d r z e w n y c h l e ż ą ­ cych na w ó z k u ś w i a t ł o pada z g ó r y . T y m c z a ­ sem, j a s n o - ż ó ł t a plama słońca jest umieszczona na horyzoncie, na l e w y m brzegu obrazu, u góry. Podobnie na obrazie: „ R a j p t a k ó w " (ryc. 3). Na drzewie, z a m y k a j ą c y m obraz od lewej stro­ na w i d a ć , że ś w i a t ł o pada od p r a w e j . T y m c z a ­ sem, m a l u j ą c p t a k i , zdaje się z u p e ł n i e zapomi­ n a ć , tak jest p o c h ł o n i ę t y i c h b a r w ą , że zdaje się nie m i e ć czasu na p o d k r e ś l e n i e i c h m i ę k k i e j okrągłości. Dlatego tak ż y w o przypominają m a l o w a n k i . Na krokusach (?) w y r a ź n e ś w i a t ł o z p r a w e j strony, z a ś szerokie, fantastyczne liś­ cie m a j ą swoje w ł a s n e ź r ó d ł o ś w i a t ł a , p ł y n ą c e gdzieś z góry. Jest r z e c z ą n i e w ą t p l i w ą , że ta z u p e ł n a bez­ troska o p r a w i d ł o w o ś ć ś w i a t ł o c i e n i a w y p ł y w a z charakterystycznego dla tego t y p u t w ó r c z o ś c i , nieświadomego p o m i n i ę c i a p r a w d y na rzecz pewnej w i z j i malarskiej, a przede w s z y s t k i m barwy. Ociepka kocha p r z y r o d ę , z i e l e ń i jej p o ś w i ę ­ ca n a j w i ę c e j u w a g i . Dlatego t e ż stara się roz­ p r a c o w a ć jej r ó ż n o r o d n o ś ć , drobiazgowo w y ­ k a ń c z a swe o fantastycznych k s z t a ł t a c h drze­ wa, czy r o s n ą c e nad brzegiem s t r u m y k a s z t y w ­ ne laski t r z c i n y wodnej, rozkoszuje s i ę r ó ż o w o ­ ścią k r o k u s ó w ; p r z y m a l o w a n i u p t a k ó w i n t e ­ resuje go j e d y n i e ż y w o ś ć i c h p l a m b a r w n y c h , g d y ż t a k ą r o l ę m a j ą s p e ł n i ć w obrazie. I c h proporcje są w r ę c z fantastyczne; tłoczą się jedne na d r u g i c h . Ten z u p e ł n i e abstrakcjonistyczny stosunek do realistycznych i n t e n c j i a r t y s t y jest w ł a ś c i ­ w i e d e c y d u j ą c y m faktem, jeśli chodzi o egzot y z m jego t w ó r c z o ś c i . I na t y m polega jej urok. Pozorne l e k c e w a ż e n i e p r a w d y , w y t ł u m a c z y ć m o ż e fakt n a s t ę p u j ą c y : m a l u j ą c „ U r o k h a ł d y " Ociepka c h c i a ł je p r z e d s t a w i ć m o ż l i w i e n a j p r a w d z i w i e j . A w i ę c n a m a l o w a ł most, po k t ó ­ r y m w y w o z i się s z l a k ę z k o p a l n i na h a ł d ę . Most ten codziennie w i d z i z okna swej k o t ł o w n i . Da­ je t a k ż e szpaler t o p o l i otaczających szkołę P r z e m y s ł o w ą w Janowie, ale r e s z t ę sztafażu ustawia dowolnie. O d s ł a n i a z p r a w e j strony zabudowania kopalniane, aby u z y s k a ć potrzeb­ n ą m u p l a m ę p r z e s t r z e n n ą . U d o ł u h a ł d y , gdzie ludzie z b i e r a j ą drzewo, jest w r z e c z y w i s t o ś c i las stary. W obrazie Ociepki w y p a d ł on na p i e r w s z y m planie, j e d n o c z e ś n i e t w o r z ą c nie­ o d z o w n ą p l a m ę dla obrazu. A r t y s t a c h c i a ł go o d d a ć jaknajbardziej realistycznie i w i e r n i e . Gdy zaczął m a l o w a ć z f a n t a z j i — nie b y ł za­ dowolony. P o s z e d ł do lasu, nie m ó g ł t u jednak a i a l o w a ć z n a t u r y . U ł a m a ł k i l k a g a ł ą z e k i do­ piero w d o m u zaczął je m a l o w a ć , s t a r a j ą c się bardzo rzetelnie o d d a ć model. Z d a w a ł się za­ p o m i n a ć , ż e m a j ą s t a n o w i ć część obrazu i przed­ s t a w i a ć rzeczywisty j a n o w s k i las. M a l o w a ł je same dla siebie. W rezultacie s t a ł y się j e d y n i e symbolem tego lasu, ale w z u p e ł n o ś c i zadowo­ liły a r t y s t ę . Tak, j a k t r e ś ć o b r a z ó w m a l o w a n y c h przez O c i e p k ę jest nie t y l k o w y r a z e m jego w e w n ę t r z ­ n y c h p r z e ż y ć , ale i w y o b r a ż e ń jego ś r o d o w i s k a , tak i k o l o r y t w y k a z u j e ścisłą z a l e ż n o ś ć od t r a ­ d y c j i l u d o w y c h ; jednak, o p r ó c z niej, c i ą ż y na / r> �Ryc. 3. Ociepka Teofil. Raj ptaków. Olej 1950 r. Fot. jego palecie p i ę t n o odpustowych o b r a z ó w wocyjnych, barwnych oleodruków czy de- wresz­ cie b ł y s z c z ą c y c h malowanek. Ociepka nie l u b i niezdecydowanych b a r w i nawet jeśli p r ó b u j e w p r o w a d z i ć do swoich o b r a z ó w p ó ł t o n y — w y p a d a to niedobrze. N a j ­ lepszym tego dowodem jest k o l o r y t „ R o d z i n y g ó r n i c z e j " (ryc. 2). Zasadniczo w y ż y w a się c a ł ­ k o w i c i e w ś m i a ł y c h , ostrych zestawieniach na­ syconych k o l o r ó w , d a j ą c p r z y t y m p r z e w a g ę szafirom, zieleni i tonacjom o s t r o r ó ż o w y m . Najbardziej f a w o r y z o w a n y m przez a r t y s t ę jest w ł a ś n i e kolor s i l n o - r ó ż o w y w t y m samym odcieniu, k t ó r y tak często m o ż n a b y ł o o g l ą d a ć na szatach c h o i n k o w y c h a n i o ł ó w . Z n a j d u j e m y go w k a ż d y m n i e m a l jego obrazie. W „ R a j u p t a ­ k ó w " , czy „ Ł ą c e " zajmuje całą p a r t i ę c e n t r a l n ą , w y o b r a ż a j ą c ą fantastyczne k w i a t y , c h o ć wielka rzesza ptasia raczej t a m n i k n i e , a n i ż e l i s i ę u w y ­ p u k l a . N a w e t w „ U r o k u h a ł d y " zestawia j ą w lewej p a r t i i z c i e m n ą z i e l e n i ą , pomimo, że istnienia j e j nic realnego nie t ł u m a c z y . Jego u m i ł o w a n i e p r z y r o d y p r z e j a w i a się w bogatej skali zieleni, j a k ą przesycone są n i e m a l wszyst­ kie jego obrazy. Z c a ł y m u p o r e m stara się w y ­ z y s k a ć wszystkie odcienie, z a c z ą w s z y od gra136 ze zbiorów Związk. Muzeum Górniczego w Sosnowcu. natowo-zielonego aż po odcienia ugrowe. Nada­ j ą c swoim d r z e w o m i k r z e w o m dowolnie fanta­ styczne k s z t a ł t y , p r z y t y m bogactwie k o l o r y t u podnosi jeszcze bardziej egzotyzm swoich prac. D l się to p r z e ś l e d z i ć na k a ż d y m n i e m a l jego obrazie. N a j w i ę k s z a z a l e ż n o ś ć od o g l ą d a n y c h „ w i d o c z ­ ków" — niewątpliwie podświadoma — wystę­ puje w kolorycie nieba i w o d y . Niebo u Ociep­ k i jest zawsze, niezmiennie niebieskie z b i a ł y m i o b ł o c z k a m i . N a w e t w „ U r o k u h a ł d y " , gdzie — zda się — c a ł e w i n n o b y ć p o k r y t e d y m a m i uno­ s z ą c y m i się z niezliczonych k o m i n ó w kopalni i f a b r y k — c h o ć s k r a w e k w y g l ą d a ulubionego, monotonnego b ł ę k i t u . To samo, da się p o w i e ­ dzieć o wodzie, j a k g d y b y b e z p o ś r e d n i o przenie­ sionej z m a l o w a n k i w y o b r a ż a j ą c e j np. p ł y w a ­ jące łabędzie z reklamy mydła. U p o r c z y w e t r z y m a n i e się l a k i e r u dla uzyska­ nia b ł y s z c z ą c e j p o w i e r z c h n i obrazu jeszcze s i l ­ niej p o d k r e ś l a t ę z a l e ż n o ś ć . Jednak specyficzny z e s t r ó j wszystkich, na­ gromadzonych w a r t y ś c i e e l e m e n t ó w przepusz­ czonych przez f i l t r jego silnej osobowości, s k ł a ­ da się na w ł a ś c i w y u r o k jego i n d y w i d u a l n o ś c i twórczej. �Rozrzucone na ł a m a c h prasy polskiej liczne wzmianki o twórczości Ociepki kilkakrotnie p o t r ą c a ł y o jego w y b i t n e p o k r e w i e ń s t w o a r t y ­ styczne z H e n r i Rousseau, w c z y m t k w i nie­ wątpliwie wiele prawdy. A b s t r a h u j ą c od skali talentu, obu a r t y s t ó w m o ż n a b y z a l i c z y ć do g r u p y n a i w n y c h r e a l i s t ó w , c h o ć k a ż d y w y r ó s ł z innego p o d ł o ż a k u l t u r o ­ wego. Uderza w t w ó r c z o ś c i obu a r t y s t ó w drobiaz­ gowo p r z e m y ś l a n a symbolika. W e ź m y np ,,Szachy" Ociepki i „ A u t o p o r t r e t " Rousseau ) . W obrazie naszego a r t y s t y nie t y l k o k a ż d a po­ s t a ć centralnej g r u p y ma swoje symboliczne znaczenie, co z r e s z t ą , z o s t a ł o j u ż o m ó w i o n e na i n n y m miejscu ) , ale c z e r w i e ń pieca, w y p a l o n e ognisko, ilość k s i ą ż e k w bibliotece, czy wresz­ cie szachownica p o d ł o g i ma s w o j ą s p e c j a l n ą , s y m b o l i c z n ą r o l ę do s p e ł n i e n i a . P o d o b n ą f u n k ­ cję p r z e z n a c z y ł Rousseau k o n t u r o m L o u v r e ' u na dalszym planie obrazu, k t ó r y m i a ł b y ć w y ­ razem jego nadziei, że jego obrazy t a m s i ę k i e ­ d y ś z n a j d ą . Szeroko otwarte, nadmiernej w i e l ­ kości oczy m a j ą w y r a z i ć , że artysta w i e l e w i ­ dzi, z a c i ś n i ę t e usta, że nie chce w i e l e m ó w i ć . Z u p e ł n i e analogicznie do koncepcji O c i e p k i t r z y m a n a przez Rouseau l a m p a w r ę k u m a b y ć symbolem pocieszenia. Wypisane na palecie i m i o n a obu z m a r ł y c h żon, m a j ą t u t a k ż e s w o j ą określoną wymowę. 1 2 Z drugiej strony ł ą c z y i c h obu g ł ę b o k i e u m i ­ ł o w a n i e p r z y r o d y , c h o ć w przedstawieniu j e j , obaj a r t y ś c i r ó ż n i ą się zasadniczo. Drzewa Rousseau m a j ą s z t y w n o ś ć r o ś l i n n o ś c i p o d z w r o t ­ n i k o w e j , w ś r ó d k t ó r e j j a k i ś czas p r z e b y w a ł , ko­ l o r y t ma zawsze u t r z y m a n y w e w s z y s t k i c h od­ cieniach zielonego, c h o ć b y drzewa w istocie b y ł y czerwone czy ż ó ł t e — w całości przewa­ żają ciemne stonowane w a l o r y , gdy tymczasem Ociepka — w ł a ś n i e t u w p r o w a d z a n a j b o g a t s z ą g a m ę b a r w n ą , co n i e w ą t p l i w i e jest ś l a d e m t r a ­ dycji kulturowych środowiska. Wreszcie w i ą ż e obu a r t y s t ó w g ł ę b o k a powa­ ga w stosunku do przedstawianej rzeczywisto­ ści, b y ć m o ż e dlatego, że ma w y r a ż a ć i c h g ł ę b o ­ kie p r z e ż y c i a . N a j w y r a ź n i e j w y s t ę p u j e to w na­ r y s o w a n i u postaci. F u t b o l i ś c i na obrazie Rous­ seau „ G r a j ą c y w p i ł k ę " z a m a r l i sztywno w j e d ­ nej pozie i z d a j ą się c e l e b r o w a ć g r ę , podobnie, jak w „Golgocie", czy „ R o d z i n i e g ó r n i c z e j " (ryc. 2) O c i e p k i postacie stoją, j a k g d y b y spe­ cjalnie upozowane. Wreszcie ł ą c z y i c h b r a k j a k i e j k o l w i e k linii e w o l u c y j n e j . Obaj zaczęli m a l o w a ć , j a k o ludzie dojrzali. Rousseau m i a ł p r z e c i e ż 40 lat, gdy na­ m a l o w a ł s w ó j pierwszy obraz i obaj w y r a ż a l i p r z e k o n y w u j ą c o swoje koncepcje, g d y ż obaj wierzyli w ich prawdziwość. Jednak jest zasadnicza cecha, k t ó r a r ó ż n i i c h k r a ń c o w o , j u ż j a k o l u d z i — nie a r t y s t ó w . Rous­ seau przez 25 lat swego artystycznego ż y w o t a , gdy p o r z u c i ł s w ó j z a w ó d celnika, ż y ł ze s k r o m ­ n y c h d o c h o d ó w małegci s k l e p i k u prowadzonego kolejno przez jego d w i e ż o n y . Gdy u m a r ł y , nie c h c i a ł w z i ą ć się do ż a d n e j pracy, ż y ł z j a ł ­ m u ż n y , g r a j ą c na skrzypcach po p o d w ó r k a c h paryskich p r z e d m i e ś ć , b ą d ź t e ż z ł a s k i s w y c h s ą s i a d ó w . Tymczasem Teofil Ociepka kocha swoją pracę zawodową. N ę c ą c y c h propozycji p r z e j ś c i a na p e ł n e u t r z y m a n i e p a ń s t w a , nie p r z y j ą ł . N i e c h c i a ł r o z s t a ć się ze s w y m i maszy­ n a m i . Najbardziej l u b i n o c n ą z m i a n ę , g d y c i ­ sza panuje w o k o ł o , ś w i a t jego w y o b r a ź n i za­ p e ł n i a j ą w t e d y w i z j e malarskie, k t ó r e w r ó c i w ­ szy po pracy, przenosi do swoich o b r a z ó w . Jego antropomorficzny stosunek do otoczenia k a ż e m u w y c z u ć ż y w y r y t m pracy jego maszyny, co nawet s t a ł o się b o d ź c e m do zastosowania pew­ nego ulepszenia, z y s k u j ą c T e o f i l o w i Ociepce zaszczytny t y t u ł racjonalizatora na jego kopalni. R E J D Y C H B R O N I S Ł A W urodzony w 1910 r o k u . Mieszka i pracuje w Brzeszczach, jako palacz k o p a l n i a n y na ko­ palni „Brzeszcze". Rej d y c h zaczął m a l o w a ć dopiero w 1948 r o ­ k u . O d c z a s ó w u k o ń c z e n i a s z k o ł y powszechnej p o r z u c i ł rysunek i dopiero w czasie okupacji, k i e d y o b o w i ą z y w a ł a godzina policyjna, zaczął r y s o w a ć , k i e d y — j a k sam m ó w i : „ n i e b y ł o i n ­ nej r o z r y w k i " . Z b a r w ą z a p o z n a ł się dopiero na kursie. N a j p i e r w m a l o w a ł a k w a r e l ą , potem z c h ę c i ą p r z e s z e d ł na t e m p e r ę , j a k o t e c h n i k ę łatwiejszą. Rysuje p r z e w a ż n i e a r c h i t e k t u r ę . Inspirato­ rem t e m a t u jest zawsze u Rej dycha m o t y w z a u w a ż o n y . B ę d z i e to w i ę c n a j b l i ż s z e otoczenie, a w i ę c jego kopalnia, pobliska k o k s o w n i a czy j a k i ś i n n y z a k ł a d pracy. P r z y s t ę p u j ą c do malowania, n a j p i e r w z na­ t u r y szkicuje wybrany motyw, zwracając baczniejszą u w a g ę na p a r t i e zasadnicze, j a k wieże wyciągowe, kominy, grupy budynków. Nie u m i e d a ć sobie r a d y z p e r s p e k t y w ą , z r e s z t ą nie p o ś w i ę c a j e j z b y t w i e l e u w a g i , z a j ę t y roz­ mieszczeniem g r u p y g ł ó w n e j , co da się zauwa­ żyć na r y s u n k u w ó z k a z p r a w e j strony p i e r w ­ szego p l a n u w obrazie „ K o p a l n i a Brzeszcze" (ryc. 4, 5). Dopiero, k i e d y w r ó c i do domu, z a k ł a ­ da rysunek b a r w ą . Rej d y c h t w i e r d z i , że m a l u - �Ryc. 4. Rejdych Bronisław. Kopalnia je „ p r a w d z i w i e " , a w i ę c wierzy, że w i e r n i e od­ daje model. Odrazu jednak w y s t ą p i s p r z e c z n o ś ć tego orzeczenia z p r a w d ą , gdy s p o j r z y m y na obrazek p r z e d s t a w i a j ą c y k o p a l n i ę Brzeszcze, namalowany a k w a r e l ą i przeciągnięty lakierem; uderzy w n i m dekoracyjne zestawienie b a r w ze z d e c y d o w a n ą p r z e w a g ą p e w n y c h , przez m a l u ­ j ą c e g o f a w o r y z o w a n y c h . M a m y tam, m i a n o w i ­ cie n a s t ę p u j ą c e zestawienia b a r w n e : b u d y n e k w i ś n i o w y , jasny, lekko p r z e ł a m a n y , dach szafi­ r o w y , obok n a s t ę p n y b u d y n e k w t y m samym kolorze, nieco j a ś n i e j s z y z szafirowo-zielonym dachem; dalej, na p r a w o ż ó ł t y z c z e r w o n y m dachem z p o d k r e ś l e n i a m i szafirowymi. Nad n i ­ m i w i e ż a niebieska, niebo szafirowe. Wzboga­ cona całość przez ciemne o b w ó d k i w o k o ł o okien. Кус. 5, Rejdych Bronisław. Brzeszcze. Fot. Makarewiczów a. Rejdych maluje p ł a s k o , z a k ł a d a r ó w n o całe p ł a s z c z y z n y k o l o r e m nie p o d k r e ś l a j ą c ś w i a t ł o ­ cienia. Jednak, gdy maluje ł ą k ę p o k r y t ą k w i a ­ t a m i — na planie p i e r w s z y m , p o s ł u g u j e się su­ c h ą farbą, stosuje j ą nieporadnie, stara się d a ć szczegóły, co w p r o w a d z a p e w i e n n i e p o k ó j w ca­ łość obrazu doskonale zestrojonego. W y s t ę p u j e to jeszcze silniej w „ C e m e n t o w n i w Brzesz­ czach", gdzie Rejdych chce n a m a l o w a ć naturalistyczne drzewo, czy d y m y u n o s z ą c e się z ko­ m i n ó w fabrycznych. R ó w n o w a ż y to h a r m o n i j n e ustawienie całego s z t a f a ż u , jednolite z a ł o ż e n i e p ł a s z c z y z n , z e s t r ó j b a r w n y , co decyduje o sta­ t y c z n o ś c i i spokoju. Wszystkie elementy k o m ­ pozycji s t a n o w i ą j a k g d y b y same dla siebie od­ r ę b n ą całość przez silne w y o d r ę b n i e n i e ich z tła Kopalnia. Fot. Maria Zywirska, �obrazu. Decyduje o t y m w d u ż e j mierze w y ­ raźne okonturowanie. Przez s w ą t e m a t y k ę i j e j ujęcie, R e j d y c h re­ prezentuje p e w n ą g r u p ę a m a t o r ó w - p l a s t y k ó w z g r u p y g ó r n i c z e j , k t ó r y c h t w ó r c z o ś ć jest w y ­ razem podobnych m o ż l i w o ś c i artystycznych i j e d n a k o w y c h ś r o d k ó w w y r a z u . B ę d z i e to zaw­ sze e t a ż o w e budowanie krajobrazu, gdzie d o m i n a n t n y m m o t y w e m są zabudowania fabryczne czy kopalniane, obrysowane k o n t u r e m , z a ł o ż o n e r ó w n o k o l o r e m z w y r a ź n y m akcentem dekora­ c y j n y m . Do tej g r u p y n a l e ż e ć b ę d ą : A d a m u s Antoni, wcześniej już omówiony, poza t y m Z y g m u n t Szumna, czy S t a n i s ł a w G ł o w n i a . U R B A N E K G E R H A R D urodzony w 1919 r o k u . Mieszka i pracuje w Janowie, na k o p a l n i i m . Jana Wieczorka, ja­ ko g ó r n i k d o ł o w y . Od czasu u k o ń c z e n i a s z k o ł y powszechnej, nie r y s o w a ł z u p e ł n i e . Dopiero zorganizowana we w r z e ś n i u 1948 r o k u w y s t a w a p l a s t y k ó w - g ó r n i k ó w z a c h ę c i ł a go do s p r ó b o w a n i a swoich sił na t y m polu. N a t ę w y s t a w ę d a ł g ł o w ę dziewczy­ ny n a m a l o w a n ą o l e j n y m i f a r b a m i o bardzo sil­ n y c h zestawieniach b a r w n y c h . P o s z c z e g ó l n e płaszczyzny tła i ubioru sprawiają wrażenie n a l e p i a n k i z kolorowego, glansowanego papie­ r u nie t y l k o ze w z g l ę d u na w y r a ź n e odgrani­ czenie jednej od d r u g i e j , ale na t y p o w e dla te­ go rodzaju papieru n a t ę ż e n i e barwne. Całość namalowana p ł a s k o i n a i w n i e . W wyborze tematu brak m u bezpośredniego bodźca wizualnego. Raczej obrazki jego są od­ t w o r z e n i e m w i d z i a n y c h z d a r z e ń , przeczytanych k s i ą ż e k , scen o g l ą d a n y c h w k i n i e l u b są nama­ lowane na o k r e ś l o n y , p r z e m y ś l a n y temat. W p i e r w s z y m okresie, a w i ę c w 1948 r o k u U r ­ banek m a l o w a ł p r z e w a ż n i e sceny b ę d ą c e p r z y ­ puszczalnie i l u s t r a c j ą j a k i e j ś , b r u k o w e j l i t e r a ­ t u r y , czy w i d z i a n y c h f i l m ó w . Szybko jednak p r z e s z e d ł na odtwarzanie m o t y w ó w pracy (ryc. 6) i t u bardzo u m i e j ę t n i e u m i a ł z n a l e ź ć w ł a ś c i ­ w y , szczery i p r a w d z i w y w y r a z . U c z ę s z c z a j ą c na k u r s w y r ó ż n i ł się zdolnością rysowania z n a t u r y c h w y t a j ą c ł a t w o proporcje jak t e ż i charakter rysowanego modelu. Dlatego też w pracach U r b a n k a w i d a ć najlepiej s z y b k ą d r o g ę , j a k ą p r z e s z e d ł od n i e u d o l n y c h r y s u n k ó w do z u p e ł n i e p o p r a w n y c h przez u m i e j ę t n e opa­ nowanie zasad proporcji, p e r s p e k t y w y i ś w i a ­ tłocienia (ryc. 7). Urbanek n a j p i e r w rysuje całość kompozycji zdecydowanie o s a d z a j ą c p r z e d m i o t y i ludzi (ryc 8) w p ł a s z c z y ź n i e obrazu, p o d k r e ś l a j ą c to jesz­ cze s i l n y m o k o n t u r o w a n i e m . Upraszcza sobie jednak zarys rysowanego p r z e d m i o t u p ł y n n ą m o d e l u j ą c ą k r e s k ą , d ą ż ą c w pewnej mierze do szematu, b y ć m o ż e , pragnie j a k najszybciej przejść do b a r w y . P r a w i d ł o w o ś ć r u c h u przed­ stawianych postaci zdaje się w s k a z y w a ć na jego z d o l n o ś ć p o d ś w i a d o m e g o notowania w p a m i ę c i z a u w a ż o n y c h sytuacji. I w t y m w y p a d k u w y ­ s t ę p u j e p o ś p i e c h , czy t e ż pewna, zrozumiała z r e s z t ą n i e d o j r z a ł o ś ć , z w ł a s z c z a , gdy na t y m samym obrazie, jedna p o s t a ć ma p e ł n e realiz­ mu, p r a w i d ł o w e ruchy, druga jest nieudolna, jak g d y b y wyciosana z grubego drzewa. Jednak z zasadami p e r s p e k t y w y daje sobie Urbanek najlepiej r a d ę ze wszystkich o m a w i a n y c h ama­ torów. U r b a n e k nie l u b i w y r a ź n y c h , zdecydowanych barw. K a ż d a b r y ł a jest oddana konglomeratem k i l k u b a r w , t y m bardziej, że ś w i a t ł o c i e ń w y d o ­ b y w a nie t o n a c j ą , a d o w o l n y m r ó ż n i c o w a n i e m i k o n t r a s t o w y m zestawieniem b a r w według swego w ł a s n e g o klucza. Na p r z y k ł a d kobalto­ w y m p r z e d m i o t o m daje r ó ż o w e , czy c y t r y n o w e światła. O i l e w p i e r w s z y c h obrazkach o l e j n y c h d a w a ł p r z e w a g ę o s i l n y m n a t ę ż e n i u b a r w n y m (czer­ w o n y obok granatowego z s i l n y m c z a r n y m k o n ­ t u r e m ) , to w p ó ź n i e j s z y c h pracach t e m p e r o w y c h przechodzi na jasne, w e s o ł e zestawienia, d a j ą c pizy tym zdecydowaną przewagę wszystkim odcieniom k o r a l o w y m l u b u j ą c się w zestawie­ n i u i c h z k o b a l t e m i c y t r y n o w y m . Rzadko w p r o ­ wadza niebieski, nawet p r z y k o l o r y c i e nieba daje p r z e w a g ę r ó ż o w y m o b ł o k o m . O b r a z k i U r b a n k a są p e ł n e d y n a m i k i . Dzięki d u ż e j p a m i ę c i malarskiej udaje m u się zsyn­ c h r o n i z o w a ć r u c h y danego m o m e n t u pracy, k t ó r y przedstawia u wszystkich o s ó b w y s t ę p u ­ j ą c y c h w danej kompozycji. Na p r z y k ł a d robot­ n i k p o d c i ą g a na l i n i e m u r a r z o w i w i a d r o z w a p ­ nem, k t ó r y w t y m samym momencie je chwyta, p r z y czym dziecko s i e d z ą c e z b o k u wskazuje m u je r ą c z k ą . D z i ę k i t e m u oddany jest dosko­ nale r y t m pracy, jej p r a w d z i w o ś ć . M i m o tego samego ś r o d o w i s k a , z k t ó r e g o w y r a s t a j ą oma­ wiani plastycy-górnicy, w pracach U r b a n k a jest najmniej ś l a d ó w p i e r w i a s t k ó w l u d o w y c h . W i ą ż e s i ę to nie t y l k o z jego w i e k i e m (jest j e d ­ n y m z n a j m ł o d s z y c h ) , ale i jego m e n t a l n o ś c i ą . Pragnie on, b o w i e m , j a k n a j p r ę d z e j malować tf.k, j a k dojrzali a r t y ś c i . U z u p e ł n i a swoje w i a ­ d o m o ś c i s z e r o k ą l e k t u r ą , o g l ą d a w i e l e repro­ d u k c j i , odwiedza zawodowych malarzy. Na rzecz pozyskanych w i a d o m o ś c i czy w y r a ż o n y c h 159 �Ryc. 7. Urbanek Gerhard. Narada wytwórcza. Fot. ze zbiorów Związkowego Muzeum Górniczego w Sosnowcu �Ryc. 8. Urbanek Gerhard. Żniwa. Fot. ze zbiorów s ą d ó w , ł a t w o w y r z e k a się s w y c h własnych u p o d o b a ń , p r a g n ą c j a k n a j p r ę d z e j s t a ć się „ p r a w ­ d z i w y m " malarzem. W R Ó B E L P A W E Ł urodzony w 1913 r o k u w Szopienicach, t a m ukończył s z k o ł ę p o d s t a w o w ą w niezmiernie c i ę ż k i c h w a r u n k a c h m a t e r i a l n y c h . Od p i e r w ­ szej klasy o d r a d z a ł ogromne z a m i ł o w a n i e do rysunku. Gdy u k o ń c z y ł szkołę, t r u d n o m u b y ł o z n a l e ź ć p r a c ę , t y m bardziej m a r z y ć o dalszym k s z t a ł ­ ceniu się w rysunkach. J e ś l i m u się u d a ł o pójść czasem do k i n a l u b p r z e c z y t a ć j a k ą ś k s i ą ż k ę z p r z y g o d a m i , p r z e n o s i ł na papier swoje w r a ­ żenia, w z b u d z a j ą c — j a k pisze w swoich wspo­ m n i e n i a c h — p o d z i w k o l e g ó w , a nawet zainte­ resowanie j a k i e g o ś malarza, k t ó r y c h c i a ł się n i m z a o p i e k o w a ć i k s z t a ł c i ć w t y m zawodzie. S p r z e c i w i ł a się t e m u babka, na k t ó r e j u t r z y ­ m a n i u b y ł razem z m a t k ą , k t ó r a s t r a c i ł a w t y m czasie p r a c ę w hucie. Potem p r z y s z ł a s ł u ż b a wojskowa, w o j n a . W k r ó t c e po z a j ę c i u Szopie­ nic przez N i e m c ó w , P a w e ł w r ó c i ł z w o j n y , o ż e ­ n i ł się i zaczął p r a c o w a ć na k o p a l n i i m . Jana Wieczorka w Janowie, j a k o ł a d o w a c z , a p ó ź n i e j r ę b a c z . Czasem t y l k o , gdy w r ó c i ł z pracy, r y ­ s o w a ł o ł ó w k i e m l u b tuszem sceny kowbojskie. Związkowego Muzeum Górniczego w Sosnowcu. Dopiero, gdy z o s t a ł a zorganizowana p i e r w ­ sza w y s t a w a g ó r n i k ó w - a m a t o r ó w i koledzy z j e ­ go k o p a l n i w z i ę l i w niej u d z i a ł (Urbanek czy Ociepka), W r ó b e l z a p i s a ł się na k u r s y zorgani­ zowane p r z y Oddziale Z w i ą z k u Zawodowego G ó r n i k ó w w Janowie. W t e d y po raz pierwszy z e t k n ą ł się z b a r w ą , s t a r a ł s i ę z g ł ę b i ć j e j t a ­ j e m n i c e i o d d a ł się j e j c a ł k o w i c i e . W r ó b e l jest g ó r n i k i e m d o ł o w y m i c h o ć ma n i e d u ż e o c i e n k i c h palcach r ę c e , pracuje n i m i zapamiętale i ambitnie wyrabiając przeciętnie 130% n o r m y . W r ó c i w s z y z kopalni, odpoczynek znajduje w pracy artystycznej. W p r z e c i w i e ń s t w i e do Ociepki, interesuje go n a j b l i ż s z e m u realne ż y c i e w e w s z y s t k i c h swo­ ich przejawach; czy to b ę d z i e w n ę t r z e d o m u g ó r n i c z e g o , k o b i e t y i d ą c e do p i e k a r n i , dzieci na h a ł d z i e , ulica w Szopienicach, czy t e ż ż y c i e zbiorowe jego ś r o d o w i s k a , j a k : targ, niedzielne p o p o ł u d n i e , z b i ó r j a b ł e k , karuzele, odpust. W r ó ­ bel w y ż y w a s i ę w przedstawianiu ż y c i a w i ę k ­ szego zbiorowiska ludzkiego, l u b i t ł u m . N i e i n ­ teresuje go w t y m w y p a d k u psychiczna t r e ś ć obrazu (czego najlepszym dowodem jest b r a k r y s ó w t w a r z y u przedstawianych postaci); r a ­ czej t ł u m l u d z k i jest d l a ń kalejdoskopem poz­ w a l a j ą c y m u k a z a ć c a ł e jego bogactwo barwne. O ile ś w i a t w y o b r a ż e ń W r ó b l a obraca się w c i ą ż w t y m s a m y m k r ę g u , to na przestrzeni t y c h 141 �trzech lat, k i e d y m o ż e m y śledzić r o z w ó j jego talentu, w i d a ć ciągłe poszukiwania n o w y c h ś i o d k ó w w y r a z u , p r ó b y nieraz ś m i a ł e i cie­ kawe. C a ł y ten czas, m o g l i b y ś m y p o d z i e l i ć na t r z y okresy. Pierwsze jego p r ó b y malarskie w y k o ­ nane na kartonie, z w y k ł ą , z i e m n ą f a r b ą m a ­ l a r s k ą , k t ó r ą sam sobie p r z y g o t o w a ł , cechuje nieopanowanie p e r s p e k t y w y , proporcji, poczucia b r y ł y . Rysuje ś m i a ł ą k r e s k ą , u p r a s z c z a j ą c sobie skomplikowane n i e k i e d y k o n t u r y p r z e d m i o t u , n a d a j ą c i m s w o i s t ą f o r m ę . W t y c h obrazkach jest n a i w n o ś ć p r y m i t y w u w beztrosce o j a k i ­ k o l w i e k r e a l i z m przedstawienia. Operowanie b a r w ą zdaje się t c h n ą ć r a d o ś c i ą dziecka, k t ó r e po raz pierwszy d o s t a ł o farby i nie m o ż e s i ę n i m i n a c i e s z y ć . W r ó b e l zestraja je bardzo ostro i na m a ł e j p ł a s z c z y ź n i e obrazka, chce ich z m i e ś c i ć j a k n a j w i ę c e j . Dlatego też, przed­ s t a w i a j ą c w n ę t r z e izby g ó r n i c z e j („Powrót z pracy", r y c . 9), r ó ż n i c u j e p ł a s z c z y z n y ścian, d a j ą c na m a ł e j przestrzeni aż cztery z a ł a m a ­ nia, p r z y c z y m k a ż d e z a k ł a d a i n n ą , k o n t r a s t o w ą b a r w ą ; ś c i a n y te jeszcze urozmaica, d a j ą c na jednej fantastyczny p e j z a ż w zielonej ramie, n a s t ę p n i e wazon z k w i a t a m i i wreszcie na t l e ż ó ł t e g o okna ustawia słoiki — k a ż d y innego k o l o r u . A l e to jeszcze nie wszystko: w w n ę c e stoi łóżko n a k r y t e zieloną, k r a c i a s t ą k a p ą , prze­ sadnie w y d ł u ż o n e , m o ż e dlatego, aby na n i m zmieścić jak najwięcej kolorowych poduszek zasznurowanych b a r w n y m i tasiemkami. P o d ł o ­ ga na n i e w i e l k i m odcinku jest zestawiona z dziewięciu różnobarwnych, nieregularnych p ł a s z c z y z n , na k t ó r e j z lewej strony, na p i e r w ­ szym planie jest umieszczona dziecięca koloro­ wa p i ł k a . P a t r z ą c na ten obrazek, czy inne z tego okresu, j a k : „ K a r m i ą c a matka", „ Z a b a ­ wa po szychcie", „ T a n c e r k a w c y r k u " — m i m o w o l i n a s u w a j ą się t u asocjacje z u w a g ą Ste­ fana Szumana w y p o w i e d z i a n ą na marginesie b o d a ń nad k o l o r y s t y k ą w ś r ó d dzieci. M ó w i on o malowankach dzieci z Chorzowa — a w i ę c bliskiego Szopienicom — gdzie p r z e p r o w a d z a ł badania. „ O r y g i n a l n a , ś w i e ż a i p i ę k n a k o l o r y ­ styka k i l i m u wykonanego przez dzieci, m o ­ g ł a b y b u d z i ć przypuszczenie, że dzieci p o c h o d z ą ze ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m sztuka l u d o w a jest jeszcze ż y w a " ) . To samo w r a ż e n i e odnosi się wobec t y c h p i e r w s z y c h prac W r ó b l a . ;; W r a ż e n i e to p o t ę g u j e r o z b r a j a j ą c a beztroska o proporcje czy p e r s p e k t y w ę , Nogi stolika z lewej strony są nieproporcjonalnie grube w p o r ó w n a n i u do b l a t u . S i e d z ą c a na lewo ż o n a g ó r n i k a , o b i e r a j ą c a kartofle, z u w a g i na brak 142 jakiegokolwiek uwzględnienia załamania świa­ tła, czy zgięcia postaci, sprawia w r a ż e n i e , j a k g d y b y s t a ł a , a miska pozbawiona p u n k t u opar­ cia, w i s i w p o w i e t r z u . Jednak m i ę k k i r u c h c ó r k i o b e j m u j ą c e j m a t k ę za szyję, r a d o ś n i e w y ­ c i ą g n i ę t e r ą c z k i dziecka do p o w r a c a j ą c e g o ojca, d b a ł o ś ć o drobne nawet akcesoria s t a n o w i ą c e 0 charakterze w n ę t r z a izby g ó r n i c z e j — wszyst­ ko to s k ł a d a się na ż y w ą i p r z e k o n y w u j ą c ą n a r r a c j ę obrazu. Z d e c y d o w a n ą dekoracyjność o b r a z ó w W r ó b l a p o t ę g u j e jeszcze p ł a s z c z y z n o w o ś ć p l a m b a r w n y c h , p r z y k t ó r y c h l i n i a jest raczej ś r o d k i e m oddzielenia jednej p l a m y od drugiej. Po p a r o m i e s i ę c z n y m u c z ę s z c z a n i u na k u r s y , W r ó b e l zdobywa podstawowe w i a d o m o ś c i tech­ niczne, jednak nie przez staranne studia, a przez m o ż n o ś ć poznania rodzaju farb i ich sto­ sowania. W t e d y zakupuje t e m p e r ę , m a l u j ą c nadal na n i e g r u n t o w a n y m kartonie. Podobnie, ]ak Ociepka l u b i b ł y s z c z ą c ą p o w i e r z c h n i ę obra­ zu i p r z e c i ą g a n i e k t ó r e l a k i e r e m . P r ó b u j e w t y m czasie z m i e n i ć t e m a t y k ę swo­ ich o b r a z ó w , p r z e c h o d z ą c na zagadnienia pracy. Jednak nie j e m u n a j b l i ż s z e j . B o w i e m W r ó b e l rzadko m a l u j e k o p a l n i ę . D l a swoich w y p o w i e ­ dzi a r t y s t y c z n y c h m u s i m i e ć powietrze, ż y w e barwy. To też namaluje p o w r ó t z kopalni, bu­ d o w ę f i ń s k i c h d o m k ó w (ryc. 10), r e p e r a c j ę t o ­ r ó w kolejowych, p r a c ę p r z y b r u k o w a n i u szos. I tutaj, z e s t a w i a j ą c jego p r a c ę z pierwszego okresu ( „ P o w r ó t do p r a c y " ryc. 9) z obrazkami z drugiego okresu ( „ B u d o w a " , r y c . 11), czy ( „ B r u k a r z " ryc. 17), w i d a ć j u ż p o s t ę p w opano­ w a n i u r y s u n k u . P r ó b a perpektywicznego roz­ w i ą z a n i a d r u g i c h p l a n ó w w z g l ę d n i e m u się uda­ je. Jak k o n s t r u k c j a f r a g m e n t u b u d o w y tak i po­ stacie cieśli cechuje p r a w i d ł o w o ś ć p r o p o r c j i . Kompozycja jest przejrzysta, p e ł n a powietrza, nie ma t u j u ż t ł o k u , j a k w obrazkach z pierwsze­ go okresu, gdzie artysta c h c i a ł wszystko p o w i e ­ dzieć odrazu. W operowaniu b a r w ą p o z o s t a ł na­ dal w i e r n y o s t r y m kontrastom, d a j ą c w „ B u ­ d o w i e " ż ó ł t e drzewo budulcowe, czerwone na n i m cienie i mocne, szafirowe niebo. Ś w i a t ł o ­ cień stara się u z y s k a ć przez silne k o n t r a s t y barwne. W t y m czasie, często odwiedza swego w y k ł a ­ d o w c ę prosi o pokazanie j a k n a j w i ę c e j ilości k s i ą ż e k z zakresu sztuki. Fascynuje go j u ż nie t y l k o barwa, ale urzeka pewne, o k r e ś l o n e z a ł o ­ ż e n i e t w ó r c y , jeśli chodzi o p o s z c z e g ó l n e b a r w y 1 m o ż n o ś ć zastosowania szerokiej j e j skali. Gdy w t y m czasie z o s t a ł a o t w a r t a w K a t o w i c a c h w y s t a w a m a l a r s t w a francuskiego, (niewiele o r y - �Ryc. 9. Wróbel Ryc. 10. Wróbel Paweł. Powrót z pracy, r. 1948. Fot. ze zbiorów Paweł. Kolonia fińskich domków, Związkowego wrzesień 1950 r. w Sosnowcu Muzeum Górniczego Fot. ze zbiorów Związkowego w Sosnowcu. Muzeum �Ryc. Ryc. 12. Wróbel Paweł. 11. Wróbel Paweł. Zbieranie jabłek, Budowa. 1949. sierpień 1950. Fot. w Sosnowcu. Fot. Kalus ze zbiorów Stanisław. Związkowego Muzeum Górniczego �Ryc. 13. Wróbel Panel. Targ na kapustę, 1C50 r. Fot. ze w Sosnowcu. g i n a ł ó w — p r z e w a ż n i e k o l o r o w e reprodukcje), pomimo, że W r ó b e l często j ą odwiedza i jest pod jej u r o k i e m , obrazki jego nie w y k a z u j ą na­ ś l a d o w n i c t w a . W e ź m y np. „ B r u k a r z a " r y c . 17. C e c h u j ą go te same, silne m o d e l u j ą c e linie, k t ó ­ r y m i rysuje b r u k a r z a i d w i e p o m a g a j ą c e m u k o ­ biety. K o l o r nadal z a k ł a d a p ł a s k o , nie sili się na oddanie b r y ł y , zato całość k o l o r y s t y c z n ą prze­ prowadza konsekwentnie w tonacji u g r ó w , c h c ą c w y p r ó b o w a ć swoje m o ż l i w o ś c i w t y m k i e r u n k u . W r ó b e l nadal rysuje s i l n ą k r e s k ą upraszcza­ j ą c k o n t u r y przedstawianego przedmiotu, j e d ­ nak u s i ł u j e b u d o w a ć p r a w i d ł o w o k o m p o z y c j ę obrazu, p r ó b u j ą c z a s t o s o w a ć te ze zdobytych w i a d o m o ś c i , k t ó r e m u o d p o w i a d a j ą . I to jest jego okres d r u g i . W lecie 1950 r o k u jest po raz pierwszy nad morzem, s k ą d p o w r ó c i w s z y m a l u j e s e r i ę obraz­ k ó w , gdzie z n o w u u s i ł u j e o d d a ć charakter po­ wszedniego dnia w ż y c i u l u d n o ś c i wybrzeża. A w i ę c b ę d z i e to ż o n a r y b a k a o c z e k u j ą c a po­ w r o t u m ę ż a z dzieckiem na r ę k u , odpoczynek na w y c i ą g n i ę t e j łodzi, fragment w i o s k i rybac­ k i e j , czy dziewczyna t r z y m a j ą c a kosz z r y b a ­ m i (ryc. 17). N a s t ę p n i e , w m i e s i ą c a c h jesiennych 1950 r e k u maluje d r u g ą s e r i ę o b r a z ó w d u ż y c h zbiorów Związkowego Muzeum Gó nizego r o z m i a r ó w w y s t a w i o n y c h częściowo na ostatniej, wojewódzkiej wystawie plastyków - amatorów w K a t o w i c a c h . Wraca w n i c h do ulubionego te­ m a t u zbiorowego ż y c i a d a j ą c „ T a r g na k a p u ­ s t ę " (ryc. 13), ,Zbiór j a b ł e k " (ryc. 12), wreszcie ostatni „ K a r u z e l e " . M a l u j e je na p ł ó t n i e d a j ą c g r u n t suchy, k t ó r y bardziej odpowiada jego t e m ­ peramentowi. I w t e d y nie t y l k o wraca do d a w ­ nej t e m a t y k i , ale i jej swoistej i n t e r p r e t a c j i m a ­ larskiej. Porzuca t r o s k ę o zbyt staranne, r r a i i styczne u j ę c i e w i z j i malarskiej, przestaje zajmo­ w a ć s i ę s z c z e g ó ł a m i , j a k np. r y s a m i t w a r z y , daje ujście s w e m u u m i ł o w a n i u k o l o r u (ryc. 14). Jed­ nak w budowie obrazu, r o z ł o ż e n i u d r u g i c h p l a ­ n ó w , czy umiejscowieniu ź r ó d ł a ś w i a t ł a jest bar­ dziej zdyscyplinowany i ś w i a d o m y tego, co chce w y r a z i ć . To nie znaczy, że w y r z e k a się p r a w d y . W r ó b e l stale do niej zmierza, jednak tempera­ m e n t jego nie pozwala m u j e d n o c z e ś n i e r o z w i ­ j a ć swoich m o ż l i w o ś c i ; w c i ą ż jeszcze jest po­ c h ł o n i ę t y b a r w ą . W i d z i m y , b o w i e m w t y c h ob­ razach, że pragnie z a s t o s o w a ć zdobyte w i a d o m o ­ ści, p r z e p r o w a d z i ć konsekwentnie założenia kompozycyjne i kolorystyczne (ryc. 16, 17). Jednak nie zawsze m u s i ę jeszcze to udaje. 145 �czerwone p u n k t y . Te same w z g l ę d y k i e r o w a ł y a r t y s t ą p r z y stosowaniu b a r w w obrazie „ J a n Wieczorek p r z e m a w i a j ą c y na w i e c u " , gdzie w z b o g a c i ł b a r w ą ubrania s ł u c h a c z y , c h o ć szta­ faż a r c h i t e k t o n i c z n y s t a r a ł s i ę o d d a ć j a k n a j ­ bardziej realistycznie. Ryc. 14. Wróbel Paweł. ze zbiorów Związkowego Rybaczka. Muzeum Sierpień 1950. Fot. Górniczego w Sos- W „ T a r g u na k a p u s t ę " (ryc. 13) p r ó b u j e opraco­ w a ć ś w i a t ł o c i e ń w s z y s t k i c h p r z e d m i o t ó w . Jed­ nak p r ó b ę przeprowadza na p i e r w s z y c h d w ó c h postaciach p i e r w s z o p l a n o w y c h (u d o ł u z lewej strony) — na w i ę c e j nie ma c i e r p l i w o ś c i . T a k samo stanowczo odrzuca rysowanie szczegółów t w a r z y . W „ Z b i o r z e j a b ł e k " (ryc. 12) d a ł je, po­ t e m z a m a l o w a ł — nie m ó g ł d a ć , tak j a k b y p r a g ­ n ą ł . Jednak ś w i a t ł o c i e ń na s p ó d n i c y k o b i e t y sto­ j ą c e j na drabinie, g w a ł t o w n i e o d w r a c a j ą c e j się do widza w p o r ó w n a n i u z opracowaniem ż o n y g ó r n i k a w obrazie „ P o w r ó t z p r a c y " (ryc. 9) w y ­ kazuje d r o g ę r o z w o j o w ą W r ó b l a , j a k ą p r z e s z e d ł w swoich poszukiwaniach p o m i ę d z y j e d n y m i d r u g i m obrazem. C z ę s t o jednak daje się u n i e ś ć s w e m u tempe­ r a m e n t o w i i z m y s ł o w i dekoracyjnemu, k t ó r y tak w y r a ź n i e znaczy c a ł ą jego t w ó r c z o ś ć . W e ź ­ m y obraz: „ Z b i ó r j a b ł e k " (ryc. 12). J a b ł k a u k ł a ­ dane w koszu na p i e r w s z y m planie, z p r a w e j strony obrazu są d u ż o mniejsze od t y c h , l e ż ą ­ cych w g ł ę b i na ziemi za m ę ż c z y z n ą , k t ó r y j e u k ł a d a w koszu. Na pytanie, dlaczego tak je na­ malował, W r ó b e l o d p o w i e d z i a ł , że p r z e s t r z e ń zielona b y ł a za pusta i b y ł o b y b r z y d k o , g d y b y j a b ł k a t w o r z y ł y na zielonej t r a w i e j e d y n i e m a ł e 141 Podobnie apodyktycznie ustosunkowuje s i ę W r ó b e l do modela. W ogóle nie l u b i i nie u m i e r y s o w a ć z modelu. Raczej model u w a ż a za p o d ­ n i e t ę do w ł a s n y c h p r z e d s t a w i e ń w i d z i a n y c h p r z e d m i o t ó w , czy z d a r z e ń . Charakterystyczny będzie dla jego artystycznej m e n t a l n o ś c i e p i ­ zod n a s t ę p u j ą c y ; k t ó r y m i a ł miejsce w czasie w y k ł a d ó w na kursie. W y k ł a d o w c a ustawił m a r t w ą n a t u r ę — ciemnozielona b u t e l k a na tle czerwonej m a t e r i i , obok k a w a ł e k szafirowej tkaniny. Wróbel próbuje naszkicować ołów­ kiem, czy w ę g l e m , zaledwie paroma k r e s k a m i , po c z y m przechodzi do malowania. Z u p e ł n i e m u się nie udaje; maluje tego dnia a k w a r e l ą , po­ s z c z e g ó l n e b a r w y z l e w a j ą s i ę ze sobą. W r ó b e l traci c i e r p l i w o ś ć . Wreszcie z m y w a c a ł y papier w o d ą , bierze f a r b ę palcem i na w i l g o t n y m pa­ pierze m a l u j e ś m i a ł o p r a w i e nie p a t r z ą c na m o ­ del. Przestaje b y ć dla niego potrzebny. N i e po­ doba m u s i ę o d c i e ń szafiru i nie chce go p o ł o ­ żyć obok czerwieni. Daje zamiast t k a n i n y sza­ firowej — żółtą. Jednak w zestawieniu z czer­ w o n ą , r o z c z ł o n k o w a n ą z i e l e n i ą b u t e l k i , ta — wydaje m u się za pusta. N a m y ś l a się c h w i l ę , po czym u k r ę c o n y m z p a p i e r u kwaczem, daje na żółtej m a t e r i i d u ż e , fioletowe k r o p k i . M o ż e ­ m y to w y t ł u m a c z y ć j e d y n i e t y m , że poprzez wszystkie obrazy W r ó b l a p r z y ś w i e c a tak cha­ rakterystyczne dla sztuki dziecka i sztuki l u d o ­ wej zagadnienie d e k o r a c y j n o ś c i obrazu. Jest ono w c i ą ż jeszcze c z y n n i k i e m d e c y d u j ą c y m i raczej, ono decyduje o charakterze obrazu. W r ó b e l jest n i e z w y k l e p ł o d n y m malarzem. Dotychczas n a m a l o w a ł o k o ł o 50 o b r a z ó w . M a ­ luje szybko, c h c ą c j a k n a j p r ę d z e j d a ć odbicie p r z e ż y t y c h w r a ż e ń . Bardzo często — j a k sam m ó w i — temat przychodzi d o ń z z e w n ą t r z . W r a ­ cając z pracy, z a u w a ż y j a k i ś szczegół, który staje się p u n k t e m w y j ś c i o w y m całej k o m p o z y ­ cji. Jednak w o k o ł o tego s z c z e g ó ł u narasta po­ t e m cała, w ł a s n a narracja obrazu. Szczegół ten jest p u n k t e m w y j ś c i o w y m nie t y l k o t r e ś c i przedstawianej na obrazie, ale n i e k i e d y k o l o ­ r y t u . T a k na p r z y k ł a d b y ł o z c i e k a w y m obra­ zem: „Dzieci na h a ł d z i e " (ryc. 18). W r ó b l a za­ i n t e r e s o w a ł k o l o r y t nieba r o z c i ą g a j ą c y się poza h a ł d ą , na k t ó r e j b a w i ł y się dzieci. S t a r a ł się go n a m a l o w a ć po c z y m całość r o z w i ą z a n i a b a r w ­ nego u z a l e ż n i ł od tego nieba. �Ryc. 15. Wróbel Paweł. Manifestacja, Ryc. Paweł. Dworzec, r. 1950. Fot. ze zbiorów 16. Wróbel tempera 1950 r. Fot. ze zbiorów w Sosnowcu. Związk. Związk. Muzeum Muzeum Górniczego Górniczego- w Sosnowcu. �Ryc. 17. Wróbel tiyc. 18. Wróbel Paweł. Dzieci na hałdzie. Paweł. Brukarz. Fot. Adam Wrzesień 1950 r. Ze zbiorów w Sosnowcu Bogusz Związkowego Muzeum Górniczego �Tak zresztą przeprowadza Wróbel zagadnie­ nie kolorytu we wszystkich swoich kompozy­ cjach. Kolor zakłada zaczynając od nieba i od tonacji, w jakiej utrzyma niebo, uzależnia całą kompozycję barwną obrazu. Raczej nie zdaje sobie sprawy, że następne plamy barwne wy­ pływają konsekwentnie ze sharmonizowania ich z pierwszą. Tak, naprzykład w „Targu na ka­ pustę" (ryc. 13) niebo ma zielonawoszare tony i takie same są płócienne dachy straganów, czy dachy domów. Kieruje tu nim podświadoma wola twórcza, która silnie broni Wróbla przed zmanierowaniem czy niewolniczym naśladow­ nictwem oglądanych obrazów, czy reprodukcji dzieł malarstwa dojrzałego, do której ma ułat­ wiony dostęp bardziej, niż którykolwiek inny artysta ludowy. Silne więzy z tradycjami sztuki ludowej tak wyraźnie zaznaczone w pierwszych jego pra­ cach, wystąpiły ostatnio u Wróbla, gdy skom­ ponował projekt na dekorację świetlicy, za któ­ ry otrzymał pierwszą nagrodę na konkursie. Całość koncepcji artystycznej została rozwią­ zana w charakterze ludowym. Ujął tak nie tylko wnętrze, ale styl projektowanycn me­ bli i ich ornamentykę. Po czym, idąc po tej linii, trzymał się ściśle założeń konkursowych, interpretując je samodzielnie, czego dowodem jest portret Prezydenta w całej postaci, choć takiego nigdzie nie widział. Ściany świetlicy, meble, a więc krzesła, stoły, szafy, podstawy do kwiatów, czy stolik pod radio zostały cał­ T kowicie wykorzystane, jako płaszczyzny deko­ rowane. Motywy stosowane są niewątpliwie re­ miniscencją mebli ludowych, które widział w domu rodzinnym, czy u sąsiadów, co zresztą powtarzało się w jego obrazach wnętrz górni­ czych. Dzięki tym momentom, które były w y ­ razem silnych tradycji kulturowych, projekt Wróbla tchnął prawdą i stworzył wnętrze do którego każdy mieszkaniec Szopieniec, czy Ja­ nowa chętnie przyjdzie, aby odpocząć po pracy. Wróbel — nie tylko ze względu na duży ta­ lent, silną łączność z tradycjami sztuki ludowej, ale swoją drogę twórczą — jest jednym z naj­ ciekawszych i najbardziej charakterystycznych przykładów kształtowania się surowego talen­ tu robotniczego, poddanego nagle silnemu dzia­ łaniu czynników zewnętrznych wyzwalających zeń doznania artystyczne. Twórczość jego jest przykładem, jak tego typu „naiwny realista" powoli adaptując wybrane przez siebie elemen­ ty ze sztuki dojrzałej staje się artystą świado­ mym swoich możliwości. Jego nawroty do nie­ których dawnych środków wyrazu są tylko jed­ nym z licznych etapów na jego drodze ciągłych poszukiwań ) . 4 1. Mobius M. R.: Henri Rousseau (Zum Zelstbildniss von 1890). Der Cicerone X V I I I Jahrg. Heft 6. str. 179— 193. 2. Żywirska Maria: Zagadnienia prymitywnej sztuki robotniczej. Polsk. Szt. Lud., nr. 1—2. 1949. 3. Szuman Stefan i Brzychczy Karol. Rozwój kolo­ rystyki w sztuce dziecka. Warszawa 1938, str. 3. 4. Większość cytowanych obrazów jest własnością Związkowego Muzeum Górniczego w Sosnowcu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7304d18c449ed42aa866d460107c4347.pdf f78d57b0b4700ce3185802a6db2bddcb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2322 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2154 Title A name given to the resource Twórczość późnego wieku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2, s.38-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski T W Ó R C Z O Ś Ć PÓŹNEGO W I E K U W sztuce profesjonalnej zjawisko to nie istnieje. Ciąg życia i twórczości układa się w logiczną linię wiodącą od dzieciństwa przez poszukiwania lat młodzieńczych, studia artystyczne, pasma klęsk bądź sukcesów, wreszcie stabilizację swego image, stylu. Ale w twórczości, którą nazywamy ludową, a także w malarstwie i rzeźbie amatorów występuje fenomen nie znany w sztuce „wielkiej" - otóż dopiero w podeszłym wieku, po przejściu na rentę lub emeryturę, wypadnięciu z dotychczasowego rytmu życia zaczyna się faza twórczości. Jakby niczym nie poprzedzona. Od razu, od pierwszych prób dojrzała, określona w swoim stylu, odrębności. Jest to niemal regułą, tak jak regułą jest, że w mło­ dych latach szuka się, próbuje, określa swój kierunek rozwoju, który dopiero w toku tworzenia zyskuje kształt, pielęgnowany już później i rozwijany przez artystę. Starzy ludzie nie szukają. Oni znajdują. Oni już ten kształt mają w sobie, nie wiedząc nawet o tym. Być może w przyszłości, dysponując precyzyjnymi narzędziami poznania, będzie można dostrzec ten proces formowania się ekspresji, dziś pisząc o niej, skazani jesteśmy na intuicję. Co jednak możemy powiedzieć na pewno? Że istnieje zależność między wykonywanym zawodem. między uzyskaną sprawnością, zwłaszcza manualną a charak­ terem późniejszej twórczości; że istnieje wyraźna więź między wspomnieniami, marzeniami, filozofią życia a tematyką i charak­ terem twórczości; że na formę wypowiedzi mogą (choć nie muszą) wywierać wpływ obrazy, rzeźby czy ornamenty widziane w latach młodości. Na starość bowiem wraca się zazwyczaj do wspomnień, osobowość jest już ukształtowana na wzorach z lat, gdy jeszcze wrażliwość była ostra, pamięć chłonna, nawyki nie ukształtowane. Ktoś, kto uprawiał stolarkę, był mechanikiem czy jubilerem - skoro zacznie na stare lata rzeźbić lub malować, będzie miał większą sprawność i co naturalne, raczej tendencję wypowiedzi realistycznej. Natomiast ludzie nawykli do ciężkiej pracy fizycznej - górnicy, rolnicy, drwale - mają ręce mniej sprawne. Instynktowanie wybierają formę wypowiedzi bardziej umowną, po­ sługując się znakiem, gestem. Mona Liza wyraża uśmiechem wszystko, artysta o ograniczonych możliwościach warsztato­ wych musi szukać środków bardziej ekspresywnych. Więc nie subtelna gra wyrazów twarzy, lecz gest - jak Skargi u Matejki, jak Frasobliwy w sztuce ludowej. II. 1. K. Nówek, Święta Rodzina 38 �II. 2. К. Nówek, Golgota Zrozumiałe, że hafciarka ma większe predyspozycje, by za­ czynając na stare lata przygodę ze sztuką, posłużyć się swym zawodowym doświadczeniem niż amatorka ze środowiska in­ teligenckiego. Pierwsza, wychowana w kręgu estetyki wiejskiej, ludowej, będzie miała inną intuicję artystyczną niż inteligentka, której wyobraźnia estetyczna została ukształtowana na obrazach Kossaka, Fałata, Wyspiańskiego. Decyzja zostania artystą bywa często nieoczekiwana, wręcz zaskakuje (Długosz, Hel Enri), czasem stanowi powrót do młodzieńczych marzeń i zamiarów. Oczywiście zawsze istnieje jakiś detonator, fakt, sytuacja, która wpływa na decyzję. Motywy bywają różne, można jednak wskazać występujące najczęściej. Są nimi: - potrzeba zapełnienia pustki, która powstała na skutek przejścia na emeryturę, inwalidztwo, śmierci najbliższych. Wiąże się to z dążeniem psychiki do homeostatycznego pokonania stresu, znalezienia zastępczej formy życia, nowego zainteresowania, celu. Nowa czynność, nowa pasja pozwala nadal zachować aktywność, a niekiedy nawet wręcz tę aktywność wyzwala (Długosz); - chęć zostawienia śladu po sobie, pamiątki bliskim. Chęć sprawdzenia się w wieku, kiedy coraz mniej nadziei i szans; - chęć powrotu do lat młodzieńczych, ówczesnych doznań, zamierzeń, nadziei. Ucieczka od rzeczywistości we wspo­ mnienia, inny, lepszy świat; - nadzieja zarobku, poprawienia swej sytuacji materialnej; - chęć bycia kimś innym, artystą (motyw występujący wówczas, gdy tę rolę ceni się wysoko, traktuje jako awans społeczny). Twórczość, która się objawia w późnym okresie życia bywa jak łuk, rozpięty między tym czasem a dzieciństwem, pozwala wrócić do lat, gdy intensywnie przeżywało się świat, zapach łąk, szelest traw, pierwszą miłość. Nagle człowiek sobie przypomina, że kiedyś lubił malować, a jego obrazek Pani powiesiła na szkolnej wystawie, że pasąc krowy - strugał z drewna i kory różne lalki, samoloty, okręty. Życie zatacza krąg, wracamy do znaków dzie­ ciństwa, niczym stary Kane z filmu Orsona Wellesa, stajemy się bardziej wrażliwi, spragnieni uczuć, bezbronni. Nasze córki i synowie mawiają wówczas - zdziecinniał dziadzio. Zdziecinniał, mówili sąsiedzi, gdy stary Ignacy Kamiński z Oraczewa zaczął rzeźbić figurki z drewna, on, szanowany gospodarz, poseł na Sejm, społecznik. Odbiło mu! - usłyszałem od sąsiadów Alfreda Długosza, zdziwionych, że zamiast spokojnie siedzieć i nic nie robić, rozwija wręcz niezwykłą aktywność artystyczną. Można zadać pytanie dlaczego spośród setek ludzi w podobnej sytuacji, tylko niektórzy decydują się na wybór artystycznych form ekspresji. Sądzę, że na decyzję taką wpływa przede wszyst­ kim potrzeba aktywności, potrzeba działania. Realizuje się ona na wiele sposobów: jedni coś klecą, inni hodują króliki, łowią ryby, przez lata formują nową odmianę róż, propagują Pismo Święte, działają w kółkach parafialnych, sektach, organizacjach społecz­ nych, niektórzy śpiewają w chórze kościelnym, grają w orkiestrze dętej. Ci, którym z jakiegoś powodu bliższe są formy wypowiedzi plastycznej, malują i rzeźbią. Sądzę, że wpływa na taki wybór nie tylko dyspozycja, ale i świadomość, że jest to godna szacunku forma ekspresji, wiążącej się z awansem kulturowym („być artystą"!). Niekiedy wspomina się kogoś, kto kiedyś malował. Maria Michałowska, znakomita malarka, jakby wróciła - za­ czynając malować - do lat młodzieńczych, kiedy to jako pielęg­ niarka zakochała się w rannym żołnierzu, malarzu i którego z woli rodziców, straciła. Zaczęła malować, gdy tylko warunki życia na to pozwoliły, gdy już nie była potrzebna dzieciom, rodzinie. Wracała do punktu, w którym droga jej życia ukształtowała się inaczej niż chciała. Wybór formy ekspresji wiąże się przeważnie z przekonaniem, iż jest ona adekwatna do posiadanych możliwości. W przypadku twórców wiejskich, w rzeźbie mają oni wzorce: kapliczkowy i „cepeliowski", które wydają się w zasięgu możliwości. Nikt nie przymierza się do Donatella, Dunikowskiego czy Henri Moora, a jeśli nawet, to nie rozumiejąc problemów artystycznych tego rodzaju twórczości. Najbardziej ciekawe artystycznie, samodziel39 �ne i jednolite w swej strukturze są obrazy i rzeźby ludzi, którzy nie mieli wzorów, na których mogliby się oprzeć, którzy tworzą „jak ptak śpiewa", poza konwencjami uznanymi przez środowisko (np. Oleksy, Hołda, Słomiński, Sobota). Sztuka, o której piszę jest samotna, jest głosem z oddali, z reguły nie rozumiana i nie ceniona przez własne środowisko. Jeśli znajduje rezonans, to u ludzi z innego środowiska, koneserów, artystów. Amatorzy-malarze, zaczynający w późnym wieku, starają się na ogół o wypowiedź podobną do sztuki znanej im z lat młodości. Zachętą dla nich jest obserwacja innych amatorów. Obniża to znacznie poprzeczkę, którą chcieliby sobie ustawić. Odczuwają radość, gdy uda im się namalować obraz podobny do innych, widzianych przez nich. Amatora bardziej cieszy, że udało mu się aż tak dobrze przed­ stawić temat, niż frasuje poczucie swej niedoskonałości. Często w ogóle jej nie dostrzega. Wbrew bowiem temu, co się zazwyczaj sądzi, amatorskie uprawianie sztuki samo przez się nie rozszerza horyzontów, nie pogłębia widzenia problematyki artystycznej, wiedzie natomiast do petryfikacji już osiągniętego sposobu wypowiedzi. Znajomość wzorów, konwencji, prądów artystycznych bynaj­ mniej nie sprzyja oryginalności i śmiałości dzieł. Śmiałość tę i oryginalność ma się w dwóch, pozornie przeciwstawnych, sytuacjach: p e ł n e j n i e w i e d z y , kiedy się jest zdanym tylko na intuicję i wyobraźnię, samemu dochodzi do sposobu i formy wypowiedzi - oraz wówczas, gdy się umie, w i e d z ą c w i e l e , wiedzę tę przekroczyć, odnaleźć siebie na najwyższym piętrze twórczości. Wiedza może być bodźcem, ale też często onieśmiela, ciąży na wyobraźni. Pewnie dlatego wśród malarzy i rzeźbiarzy „późnego wieku" tak niewielu spotyka się świadomych tego, czym może być sztuka. Ta ich nieświadomość bywa jednak błogosławiona, zwłaszcza, gdy dodaje śmiałości, gdy wyzwala intuicję twórczą. Cztery sylwetki, które przedstawiam, nie naświetlają wszyst­ kich aspektów problemu, sądzę jednak, że wskazują na istotne cechy twórczości późnego wieku, na jej kompensacyjny charak­ ter, pobudki działania i rolę w życiu człowieka. Konstanty Nówek Ur. 16.02.1908 r. we wsi Świerczów, woj. kieleckie. Żadnych cech artystyl Zmęczony stary człowiek, całe życie pracujący w swym zawodzie. Kim jest? stolarzem - odpowiada. Rzeźba to zajęcie w latach, gdy już nie starczało sił na ciężką pracę w stolarni. Nie traktuje jej jako coś szczególnego, lepszego. Rzeźbił, ponieważ umiał obchodzić się z drewnem, dłutem. II. 3. Konstanty Nówek 40 raszplą, papierem ściernym. Rzeźbił, ponieważ zdawał sobie sprawę, że jest to zajęcie dzisiaj godne, że w sąsiedniej wsi niezbyt ceniony przez niego rzeźbiarz sporo zarabia, fabrykując jedną po drugiej, podobną figurkę. Rzeźbił starannie, z powagą, żadnej fuchy, jak solidny rzemieślnik. Bez pośpiechu, obmyślając gest, wyraz twarzy, atrybuty. Potem malował olejno, żeby rzeźba długie lata mogła istnieć. Żeby jego przeżyła, świadcząc o talencie i umiejętnościach. Cieszy go, że jego figurki kupują, że jak mówi - idą w świat. Cieszy, że nawet ksiądz z Odrowąża chciał do kościoła dużą, ponad metr liczącą rzeźbę Jana Pawła II. Ale jej nie sprzedał. Zrobił ją, jak te figury świętych w kościele, starannie, z szacun­ kiem, prawie 2 lata pracował, skończył akurat na przyjazd Papieża do Ojczyzny. Jak taką rzeźbę sprzedać? Papieża? Zostawił ją w domu. Teraz, gdy już od kilku lat nie rzeźbi, bo zdrowie nie pozwala, zostawił sobie tylko dwie figury - Ojca Świętego i Generała Jaruzelskiego. Papieża on nie chciał sprzedać. Genera­ ła nikt nie chciał kupić. A też się przy tej rzeźbie napracowali Wszystko jest jak należy, wężyki na czapce, guziki, ciemne okulary. Generał jak w telewizji. Nówek pochodzi z rodziny chłopskiej, całe życie mieszka w Świerczowie, w pobliżu szosy łączącej Końskie z Suche­ dniowem. Rodzice przeznaczyli go, gdy dorósł do zawodu stolarza. Po ukończeniu 5 klas podstawówki poszedł więc na naukę do pana Wiśniewskiego w pobliskim Pardołowie. Po 4 latach rozpoczął terminowanie, zajmował się ciesiołką, wyro­ bem mebli. Założył rodzinę, wybudował dom, ale wojna znisz­ czyła wszystko. Niemcy spalili wieś. Nastąpiły trudne lata, odbudowy domów, gospodarstw. Dopiero w 1967 r. zdołał otworzyć własny zakład stolarski, który zapewniał byt rodzinie (miał żonę, dwóch synów i córkę). Ale sił starczyło tylko na 10 lat. Chorował, nie mógł już stawać przy maszynie, podnosić ciężkie kloce drewna. Przeszedł więc na rentę. I wtedy pomyślał o rzeź­ bieniu. Dlatego, że łatwiejsze, ale - tłumaczy się - także dlatego, że już jako dziecko lubił rysować i malować. Drażnił go też ten Ule, w pobliskiej wsi. Skoro on może, to czemu nie ja, który lepiej przecież znam się na stolarskiej robocie - myślał zapewne. Mając 74 lata zaczął więc nową życiową przygodę, został ludowym rzeźbiarzem. Strugał figurki grajków weselnych, postacie wiejs­ kie, także podejmował tematy religijne, jak reprodukowane tu kompozycje Święta Rodzina i Adam i Ewa. Zawsze rzeźbił w drewnie lipowym a potem figurki starannie malował. Żeby było ładniej, żeby było prawdziwiej i żeby dłużej mogły przetrwać. Nawet w kapliczce, na wietrze, deszczu i zimnie. Wykonywał też. II. 4. Halina Walicka �II. 5. Halina Walicka, Lunatyczka, ol./pł. 60»75 cm wykorzystując oprzyrządowanie warsztatu, lampy stojące, przy­ ozdobione małymi figurkami ludzi, zwierząt. Teraz nie ma już sił nawet na rzeźbienie. Mieszka z najstarszym, chorym synem. Odczuwa satysfakcję z tego, że jest rzeźbiarzem, że jego prace kupiło Muzeum Etnograficzne w Krakowie, że pisano o nim w gazetach. O stolarzu by przecież nie napisali, a o rzeźbiarzu pisząl Nawet Instytut Sztuki w Warszawie się nim interesuje ... Halina Walicka Urodziła się 28 grudnia 1901 roku w Warszawie. Zaczęła malować późno, mając 65 lat. Przed tym nigdy o tym nie myślała, nie było zresztą kiedy. Praca pochłaniała ją cał­ kowicie, nie zostawiając żadnego niedosytu, żadnej szczeliny dla innych zainteresowań. Była pielęgniarką z wykształcenia i z po­ wołania. Lubiła swych pacjentów, serdeczna, życzliwa, uśmiech­ nięta. Codziennie przynosiła ze szpitala kwiaty. Po co więc było malować? Szokiem stało się dla niej przejście na emeryturę. Dotąd czynna, potrzebna ludziom, witalna, teraz siedziała samotnie w pokoju. Męczyła się, gasła w oczach. Do tego dołączył się następny cios, śmierć ukochanej matki. Była załamana. Wtedy córka, psycholog, poradziła matce, aby zaczęła malować. Co? Co chce, co pamięta, co by chciała utrwalić w obrazie. Spróbowała. Jej obrazy, jak to zawsze bywa u ludzi późno zaczynających tworzyć były „goto­ we" już od początku. Jej sprawność ręki, wrażliwość na kształt i barwę zostały ukształtowane wcześniej, w innych życiowych doświadczeniach. Nie musiała niczego szukać, od pierwszych obrazów była sobą, opowiadała o tym, co było jej bliskie, co chciała utrwalić i przekazać innym. Pojawiły się smętne, rozległe pejzaże, bukiety kwiatów, sceny w eleganckich salonach. Dobro, piękno, wykwint i... naiwność wynikająca właśnie z tej dobroci, z sięgania po dawne wspomnienia, piękne, dalekie od brutalnych realiów życia. W jej obrazach jest nastrój, zaduma. We wnętrzach, pozornie pustych, czuje się obecność człowieka, światło naf­ towej lampy oświetla fotele, na których - wydaje się - ktoś przed chwilą siedział. Za oknami jezioro, park, odległy horyzont, w salo­ nie fortepian, biedermeierowskie meble, kobiety jak z poematów Lermontowa. Te wnętrza tak niedzisiejsze, wyrażają nostalgię za czasem utraconym, za światem odchodzącym. Pejzaże są smutne, rozświetlone blaskiem zachodzącego słońca, kwiaty wychylają się ku światłu, płynącemu z okna, świece tajemniczym blaskiem wydobywają kształt przedmiotów o nieoczekiwanie zmienionej skali, jakby o innym, ukrytym sensie swej egzystencji. Właśnie światło nadaje tym obrazom tajemniczy i nieomal symboliczny charakter, odrealnia przedmioty, nasyca je szczególnym pięknem. Dzieciństwo i młodość spędziła w Rosji oraz na Polesiu, gdzie pracowała do wybuchu wojny. Bagna, uroczyska, ogromne niebo, daleka smuga horyzontu najsilniej utrwaliły się w jej pamięci. „Zawsze modliłam się do przyrody, do przestrzeni, do kolorów i podziwiałam ludzi, którzy umieją malować". Nigdy nie malowała gór. Było jej w nich za ciasno. „Muszę mieć horyzont... Morza też nie maluję, jest groźne, nieprzyjazne. A pociąga mnie spokój przyrody, dal, księżyc, okna przez które widać piękny krajobraz". Malowanie stało się dla niej źródłem radości, nowym sensem życia, ale - mówiła - lubię każdy obraz póki go maluję. Potem nie wiem już jaki jest. Czasem zastanawiała się czy ma sens to malowanie. Wątpliwości rozpraszała córka, najlepszy odbiorca jej dzieł, oddana matce absolutnie. Organizowała wystawy, czyniła wszystko co mogła, aby matka miała poczucie, iż jest potrzebna i ceniona. Obrazy Haliny Walickiej przedstawiają świat łagodny. Idylla malowana przez kobietę mądrą i doświadczoną, której życie było trudne, która straciła ojca, męża i trzech braci (w Oświęcimiu), przeżyła rewolucję, lata okupacji, żyła w zrujnowanej Warszawie, widziała rzeczy straszne, cierpienia i śmierć. Zmarła w Warszawie 15 lipca 1980 roku. 41 �Alfred Długosz Jak do tego doszło? Cofnijmy się do początku. Urodził się 2 czerwca 1877 roku w Krzeszowicach. Pochodził z rodziny naftowców. Ojciec, naczelnik sądu, miał udziały w szybach, brat dorobił się na nafcie, był w latach międzywojennych senatorem. Alfred gimnazjum ukończył w Bochni, potem przeniósł się dp Krakowa z zamiarem podjęcia studiów w Akademii Górniczej, zdał nawet egzamin wiertniczy i odbył praktykę, ale gdy okazało się, że ropa wywołuje u niego alergię zaczął studia prawnicze. Po dyplomie, w 1900 roku podjął pracę jako urzędnik w Ministerst­ wie Finansów (w Wiedniu), a w latach międzywojennych był między innymi kierownikiem wydziału w lwowskiej Izbie Skar­ bowej. Na emeryturę przeszedł w 1930 roku ponieważ miał trudności z poruszaniem się. Tracił wzrok. Na skutek zaćmy widział wszystko niewyraźnie i podwójnie. „Każdy przechodzień miał swojego sobowtóra" - pisał. Trzy razy go operowano. „Gdy wyłyżkowano soczewki z oczu widziałem nad sobą cudowny błękit. Świat przedstawiał się bajecznie, kolorowo jak w kalejdo­ skopie. Trwało to jednak niedługo..." Widział tylko przez sztuczne soczewki - okulary, ograniczoną przestrzeń, jak wtedy, gdy się patrzy przez lornetkę. Miał 81 lat, gdy rozpoczął drugi etap swojego życia. Twórczy. Widział już źle, malował jednak i rzeźbił z niezwykłą pasją, jakby chciał zaprzeczyć prawom natury, dogonić stracony czas. Swym działaniem wypełniał lukę w życiu kulturalnym Gorlic, organizu­ jąc środowisko artystyczne, wystawiając, upowszechniając wie­ dzę o sztuce. „Pan jest chodzącym Domem Kultury i Biurem Wystaw Artystycznych" napisałem do niego w liście. Odpowie­ dział z powagą, informując o tym, czego dokonał (a było to na 2 lata przed jego śmiercią). „Malarstwu poświęciłem co najmniej 30.000 godzin. Namalowałem 3.000 obrazów, rzeźb zrobiłem kilkaset. Wystaw własnych miałem 23 a udział wziąłem w ponad 100. Do tego niech Pan doda 170 spotkań z młodzieżą i prelekcji 0 sztuce". Dużo przy tym pisał listów, rozważań o sztuce 1 własnym życiu. Jego energia zdumiewała. Nie załamał się nawet wtedy, gdy ciężko chory, z ropiejącym guzem w mózgu, doznał porażenia prawej strony ciała. „Będę musiał, jak się polepszy, malować lewą ręką - donosił w liście napisanym pod jego dyktando. Bez twórczości nie miałbym po co żyć". Kończył wtedy 95 lat. Po kilku tygodniach pisał już sam „Mam możność w jaśniejszych momentach utrzymania pędzla, co daje ciekawe efekty". Cierpiał jednak i zdawał sobie sprawę, że życie jego osiąga kres. Poprosił wtedy, żebym przyjechał. Byłem przecież nie tylko panem Jackowskim, ale przede wszystkim reprezentantem Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Chciał przekazać swój dorobek, wierzył, że może przydać się ludziom. „Niech Pan się śpieszy" ponaglał. Niech Pan przyjedzie, on czekał prosili w in­ nym liście pensjonariusze Domu Rencisty, w którym przebywał. Pojechałem. Spotkał mnie dyrektor. Martwił się: „Nie wiem, czy Pana pozna, on by już nie żył, trzyma go tylko to czekania na Pana". Wszedłem do separatki. Leżał z obandażowaną głową, rysy miał wyostrzone, ciężki oddech. Na stoliku leżały przewiąza­ ne różową wstążką teczki z obrazkami, listami i dokumentacją. Otworzył oczy, rozpromienił się, objął mnie, ucałował jak syna. „Teraz mogę już umrzeć... powiedział niespodzianie głośno. Paniel ja miałem szczęśliwe życie-ja byłem artystą, malarzeml". 42 W 1940 roku pozostawił cały dobytek i przeniósł się wraz z żoną do Gorlic. Tam, po wojnie, podjął pracę w Urzędzie Ziemskim, później w Prezydium Rady Narodowej a ostatnie 16 lat przepracował malując wzory na ceramice w Zakładach „Keram". W tym czasie zachorowała mu ciężko żona, nie mogła wstać z łóżka i, jak pisze „Przez prawie 8 lat wracając z pracy do domu zakładałem fartuch pielęgniarski i starałem się Jej ulżyć w cier­ pieniach". Gdy umarła ogarnęła go depresja, obowiązki spełniał jak automat. Niczego już nie chciał, poza śmiercią. Przestał pracować. Postanowił jednak pożegnać się z górami, które tak kochał. „Tyle lat wracałem do nich, chodząc po perciach, wspinając się na szczyty. Pojechałem więc do Zakopanego. Pamiętam ten dzień, 30 marca 1958. Świeciło słońce, w górach leżał śnieg. Wyszedłem na balkon. Przede mną roztaczało się misterium Tatr. Wtedy poczułem nieodparte pragnienie malowa­ nia tego co widzę". Nie zwlekając kupił blok rysunkowy, ak­ warele i pędzel. Usiadł przy oknie i zaczął malować. Od tego czasu malowanie stało się treścią jego życia. Oczywiście w obrazach Długosza dostrzec można refleks kierunków artystycznych końca ubiegłego i początku naszego wieku. Był to okres jego młodości, urzeczenia teatrem, cyganerią artystyczną. Przyjaźnił się wówczas z Karolem Fryczem, chodził na wernisaże malarskie, podróżował po Europie, zwiedzając muzea i galerie sztuki. Trochę szkicował, rysował, później - w la­ tach międzywojennych próbował nawet malować olejno, ale nie miał do tych prób ani zbytniej ochoty, ani cierpliwości. Nie chciało mu się „babrać olejami", roznosiła go energia, lubił wesołe towarzystwo, jasnowłose panienki, kolegów, wyprawy w góry, pikniki. Teraz po 60 latach wszystko wydało mu się odległe i nie przydatne. Był stary, widział z trudem i to tylko w okularach, w dodatku innych do dali a innych do patrzenia z bliska. Nie mógł więc patrzeć i jednocześnie rysować. Musiał malować z pamięci, nawet wtedy, gdy był na plenerze. Najpierw, siedząc na stołeczku oglądał to, co chciał malować, a potem w domu, zmieniwszy okulary - próbował przekazać na arkusze brystolu zapamiętane wrażenie. Szukał dostępnych sobie sposo­ bów wypowiedzi, świadom tego, że nie ma już czasu i warunków na studia anatomii, czy rysunek perspektywiczny. Malował im­ presyjne pejzaże i sceny, dużą wagę przywiązując do zróż­ nicowania faktury. Fascynowała go zależność między fizjologią a widzeniem, którą doświadczył na sobie w okresie pooperacyj­ nym. „Osnułem sobie teorię, pisał, że my wszyscy źle widzimy, że świat jest bajecznie kolorowy". Pokazywał notatki pisane po odzyskaniu wzroku: „Kremowa bluzka paliła się żółcią. Cień �krzesła to był głęboki fiolet..." Niestety intensywność widzenia świata zniknęła. Bardzo tego żałował, zaczął więc malować cykle obrazów, w których wracał do tych różnych faz widzenia. Zainteresował się impresjonizmem, zaczął czytać książki o sztuce, o różnych prądach artystycznych. To co czytał interpretował poprzez własne doświadczenia. Bliski mu był faszyzm a także symbolizm. W jednej z książek przeczytał o metodzie wolnych skojarzeń u Strindberga. Uznał, że właśnie o to mu chodzi. Istotne było hasło, malował więc drzewa smagane wiatrem i deszczem - i tytułował obraz Preludium Deszczowe Chopina. Wawel kojarzył z wezbraną wodą Wisły. „Mam jednak wątpliwości, przyznał się w jednym z listów, że w moich kompozycjach za dużo myśli, nie ma zaś przypadkowości na której Strindbergowi tak zależy". Malował cykle: „Nasze Tatry", „Nasze kwiaty", „Ja bajki tak lubię", „Kosmos"; niemal zawsze temperą, w identycznym for­ macie brystolu z bloku rysunkowego. Szkiców rysunkowych nie robił. „Obraz opanowuje moją rękę" - wyjaśniał. Marzył o tym, aby mieć halucynacje, wspaniałe doznanie, ale w tym, co przedstawiał (nawet w serii scen z kosmosu) wyobraźnię miał bardzo konkretną, nie wykraczającą poza świat bajek i legend. Rzeźby formował ze sztucznych kamieni, nazywał je „Jaskinio­ wymi naciekami". Rzeczywiście przypominały stalaktyty lub koralowe rafy. Do tego co robił przywiązywał dużą wagę. Chciał zarażać ludzi miłością do sztuki, chciał dawać im radość. I dawał. Zmarł w Gorlicach 9 lutego 1972 roku. Na tle innych amatorów był postacią wyjątkową, przykładem tego co może dać człowiekowi twórcza pasja, umiłowanie sztuki. II. 8. A. Długosz, Marsz żałobny Z OSTATNICH LISTÓW ALFREDA DŁUGOSZA Gorlice, 11 kwietnia 1971 r. Dom Rencisty II. 7. A. Długosz Pierwiosnka, z cyklu „Kolorowe pieśni", akwarela, 42» 30 cm; 1955 Drogi Panie Redaktorzeł Dziękuję za pozdrowienia przesłane przez Panią Chojak. Obecnie moja głowa znajduje się w stadium wyleczenia po dokonanej operacji raka, który usadowił się na głowie. Ciężka operacja trwała ponad godzinę - bez znieczulenia bardzo bolesna. (...) Wszystkie bolejące miejsca wypalono elekt­ rycznie - iskry sypiące się z tego trzaskotały tak, że słyszałem jakby ktoś na głowie łamał patyki. Ustały moje wielomiesięczne cier­ pienia a to grunt. Ból wypłoszył z jakiejś komórki mózgowej moją fantazję i kazał jej nieść ulgę w cierpieniu pobudzając moją pasję naukową. Czytając Aleksandra Wojciechowskiego Z dziejów malarstwa pejzażowego znalazłem rozdział „casus Strindberg - sztuka swobodnych skojarzeń". (...) o genialnym szwedzkim dramaturgu, malarzu i teoretyku sztuki. Pozycja jego w dziejach współczesnego malarstwa opiera się głównie na intuicyjnym odkryciu problematyki, dla której odpowiednią formę plastyczną znajdzie dopiero sztuka naszego czasu. Przede mną stanęły dwa dylematy - kontynuacja strindbergowskiego pejzażu, w którym odgrywają główną rolę swobodne skojarzenia lub przyjęcie swobodnych skojarzeń jako twórczą formę. Aby kontynuować u nas pejzaż strindbergowski trzeba by widzieć, jak to wygląda. Niestety moje poszukiwania za jakąś ilustracją tego pejzażu pozostały bez skutku. Odniosłem się do Ministerstwa Kultury i Sztuki - Biuro Współpracy Kulturalnej z Zagranicą z prośbą o zwrócenie się do Poselstwa Szwedzkiego w sprawie przysłania mi takiej ilustracji. Na razie czekam. Maluję (...) Te moje swobodne skojarzenia nie łączą się ze strindbergowskimi, lecz są tworem mojej fantazji. Czy to kontynuować dalej, czy dać spokój? Chciałbym, aby Pan 43 �ocenił i zadecydował, czy warto się tym bawić. Poślę Panu kilka swych swobodnych skojarzeń. Wiem, że Pan ma moc pracy i trudno przyjechać, ale tak bym chciał z Panem porozmawiać. Ja już nie mam czasu - kończę 94 rok a życie moje liczę na godziny, a może na dnie. Maluję inaczej niż dawniej. Czytam z trudnością, ale malować nie przestanę do ostatniego tchu. Mocno i serdecz­ nie ściskam dłoń. Oddany Alfred DŁUGOSZ Proszę wybaczyć pismo ślepca Gorlice, 21 październik 1971 r. Drogi Panie Redaktorze! Finita la comedial Przedwczoraj rzuciło mnie na ziemię w poko­ ju, odbierając władzę w prawej nodze i ręce. Przechodzący sąsiad wszedł do pokoju, za chwilę leżałem na łóżku, obok pielęgniarka i wszystko, co mi pozwoliła - siąść na łóżku i czytać Ligockiego Trzy spotkania ze światem widzialnym. Zbliżam się w szybkim tempie do nirwany, a mam jeszcze załatwić kilka spraw. Sprawa strindbergowskiego pejzażu na dobrej drodze. Redakcja pisma „Polska" obiecała dostarczyć potrzebne mi ilustracje ze Szwecji. W miesiącu listopadzie będę 3 razy wystawiać, a to indywidualnie w Muzeum Krosno i Sanok, wystawa konkursowa w ramach Festiwalu Kulturalnego Związ­ ków Zawodowych, w Przemyślu. Związki chcą bym przyjechał na wernisaż. Wątpię jednak, czy konsylium zgodzi się na tę podróż, a chciałbym być tam i powiedzieć parę słów pod adresem Wojewódzkiego Domu Kultury, który nie raczy nawet odpowia­ dać na listy. Na propozycję indywidualnej wystawy nie powie­ dziano nawet słowa „nie". Przyczyna tego niewytłumaczalna. Z mojej strony nie ma winy, chyba że maluję inaczej, jak brzydko nazwani plastycy-amatorzy. (...) Na plener do Sanoka jechać nie mogę, ale na wystawę posłałem 5 na dykcie malowanych ikon. (...) W naszym Domu Dyrektor urządził wystawę moich rzeźb. W Gorlicach czwarty raz. Jest odremontowany zabytkowy budy­ nek Zboru Arjańskiego - ładna salka wystawowa - tam miała być moja wystawa, nawet termin był wyznaczony, ale mówią, że chcą tam zrobić c z w a r t ą kawiarnięl Za dwa-trzy dni do mnie po eksponaty przyjedzie ... (?) Dyrektor Muzeum w Krośnie z p. Tokarzewskim (?) historykiem sztuki. Cieszę się Jego sympatią. Tak idą ostatnie chwile mojej wędrówki ziemskiej. Łączę moc pozdrowień i uścisk dłoni. Alfred DŁUGOSZ II. 9. A. Długosz, W górach Odwiedziny Pana będą moim wspaniałym dniem i radością. Jestem wzruszony Pana troskliwością i serdecznością, za co jestem niewypowiedzianie wdzięczny. W Domu naszym mam wszystko, co mi potrzeba, a przede wszystkim wyjątkową opiekę. Łączę mocny i bardzo serdeczny uścisk dłoni, tylko nie taki mocny, jak się nim popisywałem w szpitalu gorlickim, kiedy byłem na obserwacji. Alfred DŁUGOSZ (Siostrzenica artysty, p. Maria Zaradzka dołączyła do listu - swój, komentujący stan stryja) Gorlice, 5.XII.1971 Wielce Szanowny i Drogi Panie Redaktorze! Sam już nie mogę pisać, dlatego dyktuję. Pański list sprawił mi niesłychaną radość, zaraz poczułem się mocniejszy i samopo­ czucie wzrosło. U mnie w pokoiku leży przeszło 500 obrazów, na które składają się 2 serie noszące tytuł: „Te inne" i „Swobodne skojarzenia". Z pierwszej serii ma Pan kilka u siebie w Instytucie, „Swobodne skojarzenia", a będzie ich około 60 przeznaczam do Pana dyspozycji. (...) Mam u siebie dalszy ciąg eseju Testament, tylko muszę dać gdzieś do przepisania na maszynie i prześlę go Panu. Zajmuję wciąż pozycję leżącą, mam już projekt pejzażu w zupełnie odrębnym stylu. Mam możność w jaśniejszych momentach utrzymania pędzla, co daje ciekawe efekty. 44 (...) Byłoby Panu na pewno bardzo miło zobaczyć, ile wzrusze­ nia i radości sprawiły Stryjowi listy Pana do niego. Nie mogę wyjść z podziwu, że ten bezsilnie leżący w łóżku biedaczek potrafił jednym ciągiem podyktować mi ten tak obszerny list. (...) Najgrosze, że ma duże trudności z czytaniem, zakłada aż potrójne okulary. Ze zdrowiem nie jest dobrze! Po 8 dniach odesłano Go ze szpitala, widocznie uznali, że więcej zrobić nie mogą. Ma lekkie porażenie prawej strony, stąd niedowład ręki prawej. (...) Najbar­ dziej obawiam się u Stryja całkowitego załamania z chwilą, kiedy by się przekonał, że nie będzie już mógł malować, bo to jest jedynym celem i sensem jego życia. Widocznie myśli o tern, bo wspomniał mi, że w końcu będzie malował lewą ręką. Im­ ponujący jest jego spokój i pogoda ducha. Niewypowiedzianie to wszystko smutne. (...) �Hel Enri (Helena B e r l e w i ) Urodziła się w Warszawie, 20 marca 1873 roku. W młodości miała znakomity głos i wróżono jej wielką karierę, lecz nauczyciel śpiewu a zarazem przyjaciel rodziny nagle stwierdził, że nie może jej dalej uczyć, bowiem we śnie pojawił mu się „dziadek i powiedział, że nie życzy sobie za żadne skarby, żeby jego wnuczka została operową śpiewaczką". Wolę dziadka uszano­ wano, ku jej rozpaczy. „Wtedy, mówiła, chcąc położyć kres mym cierpieniom wydano mnie czym prędzej za mąż, jeszcze nim ukończyłam siedemnasty rok życia". Została żoną, później matką, przez lata prowadziła normalne, mieszczańskie życie, zajmując się domem, a sztuką interesowała się tylko o tyle, o ile chodziło 0 ukochanego syna Henryka. Wierzyła w jego talent, mądrość, zmysł handlowy, ale jego abstrakcyjne malarstwo, wynalazek mechanofaktury, były jej obce. Kiedy jednak Henryk postanowił na stałe zamieszkać w Paryżu 1 prosił matkę, by do niego przyjechała, zdecydowała się to uczynić. Miała wówczas 55 lat. W Paryżu wiele czasu siedziała w domu, czekając na syna. Wciąż traktowała go jak genialne, ale przecież dziecko (kiedyś, gdy oboje byli w Warszawie nadeszła depesza wzywająca go do Paryża na kilka dni. Wtedy pani Helena wzięła mnie na bok i zapytała z całą powagą: jak Pan mi radzi, panie Aleksandrze, czy mogę go tak samego puścić, czy polecieć razem z nim? Synek miał wtedy 72 lata, ona 93). Otóż, jak napisała w swych wspomnieniach: „Nauczyłam się czekać, ale często wprost nie wiedziałam, co ze sobą zrobić. Artyzm jednak w jakimś zakamarku mej duszy głęboko tkwił. I tak oto przyszedł dzień 14 stycznia 1952 roku. Padał puszysty śnieg, a ja byłam sama. Syn poszedł na konferencję, powiedział abym się położyła, ponieważ późno wróci. Ale ja nie chciałam ani spać, ani czytać, ani pisać. Pomyślałam, że czymś się przecież muszę zająć. I gdy tak biję się z myślami, oglądam się na wszystkie strony, oczy moje spoczywają dłużej na wazonie stojącym na stole z pięknymi, żółtymi mimozami. Mówię do siebie - to byłby świetny model na obraz. Ale bal Przecież ja nie umiem malować, nigdy się tego nie uczyłam. Więc znów myślę, żeby tak spróbować, co to szkodzi, uda się - to dobrze, a nie - to trudnol J a tu niczym nie ryzykuję. Decyduję się. Szukam jakiegoś papieru, na którym mogłabym położyć rysunek. I oto już znalazłam duży, gruby karton do pakowania, w kolorze brązowym. Stawiam go na sztalugi (to wszystko znajduje się w pracowni mego syna). Ze wszystkich znajdujących się pędzli wybieram sobie najmniejszy, może naj­ gorszy, bo dobrego nie chcę psuć, ażeby nie zrobić szkody Henrykowi. A co dalej? Kolory, farby, nic nie wiem. Po prostu wezmę do tego ten niebieski atrament, co jest w kałamarzu na stole. I tak zabieram się do pracy. Gdy tylko zaczęłam malować tym małym pędzelkiem, cały świat znikł. Już o niczym nie myślałam, zatopiona byłam w malarstwie całą duszą i jestestwem moim, spoglądając na te kwiaty przenoszone na karton, ręka sama prowadzi i nie wiem czy dobrze czy źle. Nie zdaję sobie absolutnie sprawy z tego, a czas leci jak mgnienie oka. Jest pierwsza w nocy. Przychodzi Henryk. Gdy tylko uchyla drzwi, oczy jego padają prosto na obraz już skończony, stojący sobie na sztalugach. Mówi: Widzę tu jakiś nowy obraz, mamusiu, kto go tu przyniósł? (jest bowiem przyzwyczajony, że przynoszą mu do oceny obrazy, jako do eksperta). Dolatuje szybko do obrazu, z zaciekawieniem ogląda go i mówi jakby do siebie: Coś nowego, jakaś nowa technika? Aleś mi jeszcze, mamusiu, nie powiedziała kto ten obraz przyniósł? Istotnie. Nie odrzekłam mu nic na jego pierwsze pytanie. Po prostu wstydziłam się. Byłam jakby zażenowana, milczałam. Gdy spostrzegłam, że go ten obraz interesuje, na­ brałam odwagi i odpowiedziałam cichutko - to ja. Zaczął się śmiać - mamusiu, żartujesz. Przecież nie mogłabyś takiego obrazu tak namalować, nie uczyłaś się tego, nigdy nie miałaś pędzla w ręku. J a odpowiadam na to: Wiesz dobrze mój kochany, że ja nigdy nie kłamię, jeżeli ci mówię o tym, to szczera prawda. I opowiadam mu cały przebieg wieczoru, po jego wyjściu z domu. Wówczas on mi odpowiada - jeżeli tak, to możesz dalej kon­ tynuować i malarstwo będzie twoją karierą, i ja będę się tobą w tym względzie opiekował i dostarczał ci do tego celu dobre i odpowiednie przybory w najlepszych gatunkach. Ażeby zaś nasze kariery prowadzone były oddzielnie, żeby jedno drugiemu nie mąciło w niczym, musimy znaleźć dla ciebie, mamusiu, jakiś odpowiedni pseudonim, który by z tobą licował i jednocześnie uniezależnił cię całkowicie. Zaczęliśmy więc oboje myśleć o tej kwestii tak dla mnie ważnej i po dłuższym zastanowieniu udało nam się wynaleźć pseudonim Hel-Enri, to jest przez połączenie Hel - od mego imienia Helena i Enri - od imienia mojego syna Henri." W dwa lata później miała pierwszą wystawę. Debiut w Galerii Benezit stał się małą sensacją Paryża. Malarka miała wówczas 81 lat. Przyjął ją w Pałacu Elizejskim prezydent Rene Coty, władze miasta zakupiły obraz do zbiorów. Prasa rozpisywała się, była II. 10. Helena Berlewi z synem Henrykiem 45 �х II. 11. Hel Enri: W duchu Van Gogha, pisaki, akwarela, 20,5 22,5 cm, 1961 х II. 12. Hel Enri: Kwiaty, pisaki, akwarela, 50 60 cm, 1971. Kolekcja dra Bolesława Nawrockiego �przecież o rok starsza od Babci Moses. Zaczęły się wystawy, jeździła na nie wraz z synem. Poznałam ją w Warszawie w 1966 roku. Przypadliśmy sobie do serca, zapraszała mnie co wieczór na ... kieliszek koniaku. Była pełna wigoru, tylko chodziła z trudem. Twarz miała dobrą, mądrą, porytą siecią zmarszczek, a w niej jasne chabrowe oczy. W setną rocznicę urodzin otrzymała z rąk Prezydenta Legię Honorową. Francja stała się jej drugą ojczyzną, ale wciąż mówiła, myślała i pisała po polsku. Syn umarł wcześniej od niej i odtąd nie mogła sobie znaleźć miejsca, chodziła po ulicach i płakała. Próbowała malować, ale już bez dawnej radości, bez wewnętrz­ nej potrzeby. Umarła 18 grudnia 1976 roku mając 103 lata. „O Hel Enri trudno mówić jako o malarce naiwnej-pisał Ignacy Witz. Byłby to nonsens. Jej dzieło też ze względu na obfitość i samą malarską wagę przekracza tę wątłą granicę amatorstwa i czegoś, co jest „prawdziwe". W poszukiwaniu etykiety dla tej starej czarodziejki kolorów myślę, że można ją nazwać malarką instynktu. Nie wiem bowiem, co innego niż instynkt, zmysł, może dyktować jej harmonie tak mistrzowskie, dysonanse tak dźwięcz­ ne, kapryśność zarysów, żywość konturu, płynność kompozycji - tak doskonałe." Malowała kwiaty, algi, wodorosty - pędzelkiem a także pentelami. W pracach dojrzałych tworzyła już nie tyle same kwiaty, ale jakby materię kwiecistości, coraz bardziej odrealnioną, chcia­ łoby się powiedzieć - abstrakcyjną. Zapełniała niemal całą powierzchnię kartonu gęstwiną linii jakby rozrastającą się gdzieś od środka, od najmniejszej struktury. „Uderzenia pędzla miała lekkie, na jakie może pozwolić sobie tylko bardzo doświadczona ręka, układ dekoracyjny, harmonijny, zwiewny, ale bez non­ szalancji." (Władysława Jaworska). FRAGMENTY Z PAMIĘTNIKA Byli nierozłączni, rozmiłowani w sobie. Tylko on, z całej rodziny, był jej tak bliski. Widziała w nim genialnego malarza, opiekuna, a przy tym ukochane, bezbronne dziecko. Nie chciała się pogodzić z jego śmiercią. Dzieci nie powinny umierać przed rodzicami, prawda? wpatrywała się w moją twarz oczami, które już nie miały łez. To niesprawiedliwe! W dwa lata po śmierci Henryka, kiedy ją odwiedzałem, będąc w Paryżu, on był nieustającym tematem naszych rozmów. Dlate­ go chciała bym przychodził. Miała 99 lat i bała się starości. Tej samotnej, bezbronnej. Mówiła do pani Kernerowej, która się nią opiekowała: Zrób jutro dobry obiad, bo zaprosiłam pana Jackow­ skiego. Kup szynkę, pamiętaj, bez tłuszczu. To niech mi Pani da jeszcze 10 franków. Dziesięć? To będą 2 plasterki. Po co 2? On tyle nie je. Jeden wystarczy. Kiedy przychodziłem, zawsze miała na sobie inną suknię, twarz „zrobioną", włosy uczesane. Chciała, bym powiedział „Pięknie dziś Pani wyglądał". Uśmiechała się wtedy i żaliła, jak jej ciężko, jak wciąż nie może się nauczyć być samotną. Pokazywała przepisane na maszynie kartki z Pamiętnika. Dzieliła się swym bólem, ale nie obojętne było dla niej, jak reaguję na te zapiski, na ich formę. Nie sądzę, by świadomie odwoływała się do Kochano­ wskiego, choć znała przecież historię literatury polskiej. Kiedy powiedziałem, że to są Treny na śmierć ukochanego syna, poważnie skinęła głową, i ukryła twarz w dłoniach. Tak, po­ wtórzyła, to są Treny. Całe życie moje, to był on, mój Henio. A teraz muszę żyć... sama. Zaczęła pisać, aby zająć się czymś, nie myśleć wciąż, w dzień i w nocy, o swojej rozpaczy. Ale pisząc, tylko jej dawała wyraz. 8 lutego 1970 r. zanotowała: „Tak mi Go brak, na każdym kroku! Z tego pisania mego okazuje się, że nie jestem w stanie opisywać moje codzienne przejścia życia. Gdy tylko zaczynam pisać - na­ tychmiast wpadam w wir rozmyślań tak smutnych, że nie mogę wybrnąć z nich - i w ten sposób zapominam o faktach codzien­ nych, szalenie urozmaiconych. W ten sposób mijam się w zupełności z celem mojego pisania, który sobie założyłam." A.J. 13.I.67 r. Kochanie moje. Tyś znikł ode mnie, jak najcudowniej­ szy świetlny meteor, przez który przechodziłam w ciągu przeszło 70 lat. I nagle, niespodziewanie w bardzo krótkim czasie -odeszłeś ze świata, jak ten meteor - zgasłeś! Heniusiu mój drogi, Chaim-Schlojmeleben, (leben - to życie). Ty żyjesz stale i wiecznie w moim sercu i pamięci, nigdy, przenigdy Ciebie nie zapomnę. Te wspomnienia o Tobie wypeł­ niają całą moją duszę i moje istnienie. Wstaję z niemi - z Twoim imieniem i kładę się spać tak samo i czasem całą noc rozmawiam z Tobą, przypominając te szczęśliwe chwile, spędzone zawsze i wszędzie razem - czy to nasze podróże po świecie, czy osiedlenie czasowo gdzieś na stałe. Byle razem. Czuliśmy się szczęśliwi. Podczas każdej, najkrótszej rozłąki - czuliśmy się osamotnienil Jak ja się mogę teraz czuć, gdyś odszedł ode mnie na zawsze! na wieki! Moja teraz prośba do Boga: aby zabrał Twoją świętą duszę do siebie, do Raju z aniołami wśród największych Cadyków, do najwyższych Niebios) Teraz znów mogę zapłakać nad moim drogim dzieckiem Heńkiem. Muszę ukrywać moje bolesne łzy. Moje najbliższe otoczenie zabrania mi tych łez i tego mego bezgranicznego smutku, a ja nie uznaję życia bez tych uczuć. 13.IX.67 r. Niedziela. Aż cztery dni nie pisałam do Ciebie, Ty mój ukochany Heniusiu, ale w sercu moim jesteś stale, ani sekundy w dzień i w nocy i we śnie. Znalazłam karteczkę ze szpitala, gdzie w męczarniach Twoich, Twoją ręką i Twoim wielkim uczuciem synowskim piszesz „Mamelejbn". Karteczkę tę trzymam stale przy sobie, jako symbol Twojej wielkiej miłości do mnie, jakiej w całym świecie się nie znajdzie. I to do ostatniego Twojego tchnienia. U Ciebie ja zawsze byłam na pierwszym planie, a Ty słodycz moja - na ostatnim; czy to do jedzenia, czy do leczenia jakiegoś bólu - ja byłam największą troską. Zaś o Twoim zdrowiu nigdy nie myślałeś. I to było wielkim błędem naszym, żeś nie pilnował swego zdrowia, jak oka w głowie. Nie pomyślało się co się stanie ze mną, jak Ty kochany mój odejdziesz ode mnie, jak będziesz mi brakował na każdym kroku. W jakich cierpieniach ja się zostanę bez Ciebiel Jak mała bezradna łódeczka na wzburzonym morzu bez steru. Jestem tu, jak biedne, malutkie jagniątko niezaradne, nieszczęś­ liwe, poddające się bezsilnie każdej woli. Każdemu i wszystkim razem. 28.IX.67 r. Tej nocy obudziło mnie silne stukanie we drzwi z ulicy i wyraźne wołanie: „Mama!" Zaczęłam w odpowiedzi krzyczeć, budząc Lenę i dziś rano ona mi to potwierdziła. Okazuje się, że stale i ciągle jestem z Tobą razem, czy to na jawie, czy we śnie. 4.Х.67 r. (12-ta w nocy). Jestem teraz otoczona ludźmi, ubolewającymi nad stratą tak wielkiego i szlachetnego Człowie­ ka, jakim Ty byłeś, Synusiu mój drogi. Opisują mi. żeś Ty był „lumiere świata", po Twoim zgonie - świat stał się ciemniejszy i zimniejszy. Ale cóż mi z tego? z tej chwały nad Tobą i podziwu? kiedy Ciebie nie ma przy mnie. Jest mi smutno i tęskno za Tobą. Nic mnie nie interesuje, nie zajmuje oprócz myśli i wspomnienia 0 Tobie, Syneczku mój ukochany. Jestem teraz sama, samotna, wszyscy śpią, już jest 1-sza w nocy. Sen mnie zmorzył - położę się. Każda rzecz od najmniejszej do największej - przypomina mi Ciebie. Kochanie Ty mojel Tyś mnie całe życie starał się wszelkimi siłami, całą Twoją energią - wywyższyć, upiększyćl Nieraz nawet z uszczerbkiem dla siebie. I dokonałeś Twego czynu, zostałam uznana przez ludzi, przez świat. Tyś mnie ukoronował chwałą 1 miłością u ludzi. Tobie, Synusiu mój drogi mam do zawdzięcze­ nia to wszystko. Tym bardziej Cię kocham i tęsknię za Tobą. Tak bardzo brak mi Twoich światłych rad, mądrych,.bez których ja się teraz czuję, jak na rozdrożu bezradna ... 10.Х.67 r. Wtorek. 1-a w nocy. Nie mogę spać Synusiu mój kochany, łzy mi się leją i leją. Chcąc ulżyć memu sercu - piszę do Ciebie. Czuję się samotna i opuszczona gdy Ciebie tu nie ma ze mną. Im więcej czas mnie oddala od Ciebie - czuję silniej swą samotność. Nic na świecie nie jest w stanie wypełnić mi tej pustki. Znajomi pocieszają mnie, że wszak mam jeszcze dwoje dzieci, ja dziękuję Bogu za to, ale nie mogę wymagać od Mańka [drugi syn 47 �- A.J.], aby on się mną zajmował tak bardzo, on ma swoje interesy, swoich znajomych, przyjaciół, przyjaciółki, jednym sło­ wem - swoje życie ... Że się czasem ze mną widuje i dobrym słowem obdarzy, czy też telefonuje, też jest dobrze. I na pewno dużo myśli o mnie. 12.X.67 r. Siedzę na ławce, tuż koło mieszkania naszego. Mam wolną chwilę, jestem sama bez ludzi, mogę się oddać kontemp­ lacjom. 0 kim? Naturalnie, że tylko o Tobie Heniusiu mój drogil Ukochany słodki Syneczku mój! Pisanie do Ciebie rozrzewnia mnie i od razu łzy się leją. Chcę wypłakać przed Tobą miłość do Ciebie, mój smutek, moją tęsknotę za Tobą, moją samotność bez Ciebie i tym samym moją bezradność, zwykłą, codzienną, ale stokroć większą bez Ciebie, bez Twoich rad tak dobrych, kocha­ nych, bezinteresownych, serdecznych i szczerych. Nie można nawet tego wszystkiego żądać od kogo innego, nawet od najbliższych. Każdy ma swoje życie, swoich umiłowanych, swoje dążenia, swoje interesy. To my tylko byliśmy jednością, jedno dla drugiego, jak jedna całość. Żyliśmy jeden dla drugiego-wzajem­ nie. I to zostało rozdarte za życia na zawsze! Chyba w Niebiosach nasze dusze znów się połączą. A tymczasem muszę żyć, ale w cierpieniach, w smutku i tęsknocie. 18.VIII.69 r. Przechadzając się przed domem mego mieszkania na powietrzu podparta z jednej strony parasolką (a nie kijem). O błoga zalotności w moim wieku - urodziłam się w 1873 г., wiecznie trwająca, a z drugiej strony, trzymając się muru - głębo­ ko zatopiona w myślach - proszę Boga o przebaczenie mi moich win, popełnionych może bezwiednie wobec Niego - Wszech­ mogącego! NOTKA BIOGRAFICZNA HEL ENRI 1873 1928 1952 1954 20 marca rodzi się w Warszawie Helena Berlewi. Wyjazd na stałe do Paryża. Pierwszy obraz. Pierwsza indywidualna wystawa w Galerii Bśnezit w Pary­ żu. Malarka przybiera artystyczny pseudonim Hel Enri. Audiencja u Prezydenta Republiki Francuskiej Rene Coty w Pałacu Elizejskim w Paryżu. Miasto Paryż nabywa jeden z obrazów. 1955 Udział w wystawie „Decouvrir" w Galerii Charpentier w Paryżu. 1958 Udział w wystawie „Malarstwo Naiwne" w Galerii Aenne Abels w Kolonii. Salon Niezależnych w Paryżu. 1958 Indywidualna Wystawa w Warszawie w Kordegardzie, na zaproszenie Ministerstwa Kultury i Sztuki. Zakup trzech obrazów do Muzeum Narodowego w War­ szawie. Druga wystawa indywidualana w Sopocie z okazji Fes­ tiwalu. 1959 Druga wystawa indywidualna w Galerii Bśnśzit w Paryżu. Rząd Francuski nabywa jeden z obrazów. Miasto Paryż również nabywa obraz. Salon Niezależnych w Paryżu. 1960 Wystawa indywidualna w Galerii Suzanne Bollag w Zury­ chu. Wystawa indywidualna w Galerii Suzanne Feigel w Bazy­ lei. Salon Niezależnych w Paryżu. Główna rola, jako malarki, w filmie Marianne Oswald, Bouquet de Femmes (Bukiet kobiet), poświęcony twór­ czości malarek: Louise Moillon, Elisabeth-Louis Vigee-Lebrun, Berthe Morisot, Suzanne Valadon, Veronike Filosof, Sonja Delaunay i Hel Enri. Film ukazał się w Tele­ wizji Francuskiej. 1961 Salon Niezależnych w Paryżu. Udział w Wystawie Międzynarodowej „Laienmaler" (Ma­ larze amatorzy) w Gewerbemuseum w Bazylei oraz w wy­ stawie „La Peinture Naive" w Galerii Bettie Tommen w Bazylei. 1962 Salon Niezależnych w Paryżu. Udział w Wystawie „Peinture-leur Violon d'lngres", zor­ ganizowanej przez baronową Alis de Rothschild w Galerii Charpentier w Paryżu. Wystawa indywidualna w Klubie Artystycznym „Die Insel" w Hamburgu. Udział w drugiej wystawie „Peinture - leur Violon d'lngres" w Galerii Charpentier w Paryżu. Salon Niezależnych w Paryżu. 1963-1964 Wystawa indywidualna w „Haus am Liitzowplatz" w Ber­ linie. 1964 Udział w wystawie Sztuki Naiwnej w Salzburgu. Udział w wystawie Galerii Neundorf w Hamburgu. 1965 Udział w wystawie „Peinture Naive" w Galerii „La Bośtie" w Nowym Jorku. Udział w trzeciej wystawie „Peinture-leur Violon d'lngres" w Galerii Charpentier w Paryżu. 1966 Udział w Salonie „Club International Feminin" w Musśe d'Art Modernę w Paryżu. Udział w wystawie IV Pleneru Koszalińskiego w Osiekach. 1967 Udział w wystawie „Naive Kunst aus Polen" w Stuttgarcie (18 prac) Udział w wystawie „Art Naif Polonais", Musee des Beaux-Arts w Neuchatel (27 prac). 1969 Wystawa w Buenos-Aires. 1970 Wystawa indywidualna w Galerie Verriere w Lionie 1976 18 grudnia, w wieku 103 lat Hel Enri umiera. Fot.: Jan Świderski - il. 4, 7, 9, 10; Kadr z filmu Konstantego Gordona Kwiaty Hel Enri, 1967 - il. 8 48 i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ccc6cf18cc344e91be2ad935100bded8.pdf 1cd0d8e5675ed93610d1e0a86fba0723 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:746 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:687 Title A name given to the resource Typologia ruchów społecznych wśród ludów pierwotnych / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.115-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nowicka, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 EWA NOWICKA T Y P O L O G I A RUCHÓW S P O Ł E C Z N Y C H WŠRÓD L U D Ó W PIERWOTNYCH K i l k a dziesięcioleci trwają już badania n a d r u c h a m i społecznymi s t a ­ nowiącymi reakcję p o d b i j a n y c h i p o d b i t y c h ludów p r y m i t y w n y c h n a d o ­ minację polityczną białego człowieka i k u l t u r o w y k o n t a k t . D o tej k a t e ­ gorii włączane są t a k i e r u c h y , j a k Taniec Duchów, p e j o t y z m czy shak e r y z m wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej, „kulty cargo" i r u c h Paliau'a czy Masinga w Melanezji oraz w i e l e półpolitycznych i r e l i g i j n y c h ruchów w Czarnej A f r y c e . Znaczną część r e f l e k s j i teoretycznej n a temat tego zespołu zjawisk stanowią rozważania typologiczne. Sądzę, że t y p o l o g i a l u b klasyfikacja jest w w y p a d k u badanych t u ruchów społecznych szcze­ gólnie ważna i n i e s t a n o w i j e d y n i e procedury o charakterze f o r m a l n y m . Pozwala n a t o m i a s t n a w p r o w a d z e n i e porządku do ogromnej masy zróż­ nicowanego materiału faktograficznego, a co za t y m idzie, s t a n o w i za­ bieg konieczny dla z i n t e r p r e t o w a n i a i wyjaśnienia badanych ruchów. Niniejszy artykuł poświęcony jest sprawozdaniu z niektórych n a j ­ ważniejszych prób k l a s y f i k a c j i ruchów społecznych w y m i e n i o n e j k a t e ­ gorii oraz przedstawieniu własnej propozycji a u t o r k i . Ostatnia część artykułu zawiera zespół hipotez ujmujących pewne zasadnicze zależności ogólne. Służą one wyjaśnieniu f a k t u p o j a w i a n i a się w określonych w a ­ r u n k a c h określonych typów ruchów. W l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u s p o t y k a m y prace poświęcone specjalnie t y ­ pologii ruchów oraz u w a g i typologiczne czynione n a marginesie szczegó­ łowych badań n a d w y b r a n y m i r u c h a m i . N a ogół b o w i e m badacze, którzy z a j m o w a l i się k o n k r e t n y m i p r z y p a d k a m i ruchów społecznych, starali się umieścić badany przez siebie r u c h n a szerszym tle, znajdując dla n i e ­ go miejsce w t y p o l o g i i ruchów społecznych w ogóle l u b t y p o l o g i i p e w ­ nej węższej k a t e g o r i i ruchów społecznych. Wszystkie te typologie mają swe w a d y i zalety; przyjmują b o w i e m za k r y t e r i u m zjawiska n i e zawsze równie istotne. �IKi EWA NOWICKA PRZEGLĄD TYPOLOGII Przegląd prób k l a s y f i k o w a n i a ruchów społecznych zaczynam od p r o ­ pozycji operujących najbardziej ogólnymi i n a j m n i e j sprecyzowanymi kryteriami. Typologie m i l l e n a r y z m u Kategoria ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h n i e p o k r y w a się z interesują­ cą m n i e kategorią ruchów stanowiących reakcję na dominację europej­ ską i k o n t a k t k u l t u r o w y , gdyż n i e wszystkie z n i c h mają ideologie m i l ­ lenarystyczne. Typologia ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h odnosi się więc j e d y n i e do części o m a w i a n y c h t u ruchów, t a k i c h j a k „kulty cargo" czy Taniec Duchów. 1 George Shepperson wyróżnia d w a t y p y m i l l e n a r y z m u : p r e m i l l e n a r y z m (premillennialism) i p o s t m i l l e n a r y z m (postmillennialism). P r e m i l l e n a r y z m , j a k pisze Shepperson, t o w i a r a w przyjście zbawcy przed osta­ teczną radykalną przemianą świata. Ideologie te głoszą zasadniczy pesy­ m i z m i b r a k w i a r y w możliwości wpływu człowieka na rzeczywistość oraz wiarę, że przemiana świata może się odbyć jedynie n a drodze k a t a ­ k l i z m u . P o s t m i l l e n a r y z m natomiast głosi, że m i l l e n i u m nadejdzie n a j p i e r w j a k o następstwo istniejących, i m m a n e n t n y c h w świecie i działających już czynników, a przybycie zbawcy nastąpi na końcu tego procesu . 2 Koncepcja Sheppersona, choć budzić może szereg zastrzeżeń, wnosi j e d n a k bardzo istotne zróżnicowanie do k a t e g o r i i ruchów m i l l e n a r y s t y c z ­ n y c h . Jej k r y t e r i u m stanowi sposób organizowania ludzkiego działania w oparciu o zakładany obraz przyszłości. Podobnie k l a s y f i k u j e m i l l e n a r y z m Y o n i n a T a l m o n wyróżniając jego f o r m y : 1) aktywistyczną i agre­ sywną oraz 2) bierną i niegwałtowną. M i l l e n a r y z m a k t y w i s t y c z n y p r o ­ wadzi do bohaterskiego działania — j a k pisze autorka — w przeświad­ czeniu, że działa się „ w imię Boże". D r u g i t y p m i l l e n a r y z m u polega na b i e r n y m czekaniu n a cud i p r z y g o t o w a n i u się do niego . 3 T o samo rozróżnienie w p r o w a d z a Według 1 Normana Cohna Peter Worsley, gdy pisze o m i l l e - „millenaryzm obejmuje wszystkie ruchy społeczne i n s p i r o w a n e p r z e z ideę z b a w i e n i a : a) totalnego, b) zbiorowego, c) ziemskiego, d) b l i ­ skiego, N. e) dokonanego С o h n, Millenarian Study, 2 przy pomocy Millenarism: Movements, [w:] Millenial czynników its uważanych Bearing Dreams on the in Action, za nadprzyrodzone". Comparative Essays in Study of Comparative r e d . S y l v i a L . T h r u p p , the H a g u e , 1962, s. 31-43. G. Millenial 3 Medieval Y. Shepperson, Dreams..., Talmon, The Comparative Study of Millenarian Movements, [w:] s. 44. Millenarian t. 7: 1966, n r 2, s. 166-172. Movements, „Archive Européenne des Sociologie", �TYPOLOGIA RUCHÓW 117 SPOŁECZNYCH narystycznych ruchach a k t y w i s t y c z n y c h (activistic) i pasywistycznych (passivistic). D o pierwszej k a t e g o r i i zalicza on „kulty cargo" i Taniec Duchów, do drugiej zaś takie chrześcijańskie sekty, j a k świadkowie J e ­ h o w y . A k t y w i s t y c z n e r u c h y operują wizją bliskiej i r a d y k a l n e j p r z e m i a ­ n y świata, natomiast r u c h y pasywistyczne umieszczają przemianę świa­ ta w odległej i nieokreślonej przyszłości . E. J . Hobsbawm nawiązuje do t y c h samych rozróżnień poszukując określenia badanej przez niego k a t e g o r i i ruchów „archaicznych" l u b „prymitywnych". Ruchy archaiczne rozkładają się, jego zdaniem, na ska­ l i od m i l l e n a r y s t y c z n y c h i całkowicie b i e r n y c h do a k t y w n y c h i p o l i t y c z ­ n y c h . Wśród ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h są jednak zarówno r u c h y b i e r ­ ne, które Hobsbawm nazywa czysto l u b p r a w d z i w i e m i l l e n a r y s t y c z n y m i , j a k i takie, które posiadają pewne cechy ruchów politycznych. Natomiast r u c h y polityczne różnią się t y m od m i l l e n a r y s t y c z n y c h , że posiadają szczegółową koncepcję dróg przemiany świata . H o b s b a w m zauważa t u podstawową różnicę, którą pominął Shepperson, gdy włączył do jednej k a t e g o r i i ruchów zarówno k o m u n i z m , j a k i średniowieczny europejski chiliazm. Większość ruchów z w a n y c h przez Hobsbawma p r y m i t y w n y m i zajmuje miejsce pośrednie n a skali o d m i l l e n a r y z m u do p o l i t y k i . Jedne z t y c h ruchów są w m n i e j s z y m s t o p n i u polityczne, zawierają więcej m i l ­ l e n a r y z m u , inne więcej elementów politycznych. Ogólna tendencja w y ­ gląda istotnie w t e n sposób, że i m m n i e j w d a n y m r u c h u m i l l e n a r y z m u , t y m więcej elementów p o l i t y c z n y c h i odwrotnie. N i e znaczy t o jednak, że w ruchach, które mają millenarystyczną ideę rozwiniętą w sposób klasyczny, n i e mogą się pojawić elementy działań p o l i t y c z n y c h . Przykła­ dem takiego współwystępowania cech są „kulty cargo", w których, obok klasycznie millenarystycznej ideologii głoszącej natychmiastową i cał­ kowitą przemianę, rozwijały się półpolityczne działania, takie j a k w r o ­ gie wystąpienia przeciwko Białym, niszczenie e t y k i e t na towarach e u r o ­ pejskich, żądania wyższych płac l u b obniżenia cen. Hobsbawm t w i e r d z i , że t y p o w e r u c h y millenarystyczne mają charakter całkowicie b i e r n y . Spotykamy jednak millenarystyczne r u c h y a k t y w n e , t a k i e j a k „kulty cargo" czy Taniec Duchów. Ruchy te oczekują nadejścia ery m i l l e n i u m w bliskiej przyszłości, n i e mieszczą się więc w schemacie Hobsbawma, dla którego klasyczny m i l l e n a r y z m polega na oczekiwaniu r a d y k a l n e j przemiany świata w odległej przyszłości. 4 5 Wszystkie t e typologie pokreślają ważne zróżnicowanie w i z j i prze­ m i a n świata oraz postaw związanych z t y m i w i z j a m i . Należy stwierdzić, 4 nesia, P . W o r s l e y , The Trumpet L o n d o n 1957, s. 12. Shall Sound, a Study of "cargo" E . J . H o b s b a w m , Primitive Rebels, Studies in Archaic Movements in the XIX and XXth Centuries, M a n c h e s t e r 1959. 5 Cult Forms in Mela­ of Social �118 EWA NOWICKA że wszystkie r u c h y millenarystyczne powstałe j a k o reakcja ludów p i e r ­ w o t n y c h n a k o n t a k t z europejskim społeczeństwem — np. „kulty cargo". Taniec Duchów czy wczesny shakeryzm — mają c h a r a k t e r p r e m i l l e n a r y styczny, a k t y w i s t y c z n y . Typologia ruchów stanowiących reakcję na zderzenie k u l t u r V i t t o r i o L a n t e r n a r i proponuje prostą dwudzielną typologię ruchów będących reakcją podbitego społeczeństwa n a zderzenie k u l t u r o w e . W y ­ różnia on d w a t y p y reakcji ludów p i e r w o t n y c h na k o n t a k t z kulturą europejską, biorąc pod uwagę przede w s z y s t k i m cechy ideologii i i c h związek ze społeczną sytuacją oraz f o r m y społecznego działania wypły­ wające z danej ideologii. Te d w a t y p y reakcji na zderzenie k u l t u r w y ­ znaczają d w a t y p y ruchów społecznych. Za materiał do i c h wyróżnienia służą L a n t e r n a r i emu r u c h y społeczne I n d i a n A m e r y k i Północnej. W y ­ odrębnione t y p y ruchów L a n t e r n a r i wiąże z d w i e m a h i s t o r y c z n y m i f a ­ zami k o n t a k t u p o d b i t y c h ludów z kulturą europejską, tworząc t y m sa­ m y m typologię historyczną. Omówię teraz t e d w a t y p y ruchów zbiera­ jąc rozproszone w książce Lanternariego u w a g i na t e n t e m a t i dążąc do stworzenia z n i c h zwartego obrazu poglądów a u t o r a . 6 Pierwszy t y p to a k t y w n y r u c h separatystyczny i r e w i w a l i s t y c z n y 0 ideologii n a t y w i s t y e z n e j świadomie l u b półświadomie inspirujący o t w a r t y b u n t . Postawy w t y m t y p i e ruchów mają Charakter r e w o l u c y j ­ n y , a n a t y w i z m wyraża kulturową nostalgię ginącego społeczeństwa. T a k i charakter mają, zdaniem Lanternariego, r u c h y społeczne pierwszego okresu kontaktów międzykulturowych. D o tego t y p u autor zalicza Taniec Duchów inspirujący rewoltę Siouxów, Taniec Proroka (Prophet Dance) w r a z z jego linią rozwojową do Tańca S n u (Dream Dance) u I n d i a n K l a ­ m a t h , linię rozwojową o d k u l t u d o m u podziemnego do k u l t u b o l e - m a r u w środkowej K a l i f o r n i i , b u n t k i e r o w a n y przez p r o r o k a Isatai wśród K o manczów, p r o f e t y z m Tenskwatawy oraz działalność Smohalli i niezna­ nego p r o r o k a Delawarów inspirującego o t w a r t e powstanie. Wspólną ce­ chą t y c h w s z y s t k i c h ruchów jest profetyczny p r o g r a m odnowy prze­ szłości po u p r z e d n i m wypędzeniu l u b zniszczeniu Białych. D r u g i t y p ruchów społecznych będących reakcją na zderzenie k u l t u r charakteryzujący d r u g i etap kontaktów międzykulturowych cechuje się p r o g r a m e m pokojowego współżycia ze społeczeństwem Białych, głosząc raczej adaptację p e w n y c h elementów k u l t u r y europejskiej niż konser­ w a t y w n y powrót do przeszłości. Ruchy t e propagują r e f o r m i s t y c z n y 1 adaptacyjny n a t y w i z m , a n a w e t symbiozę ze społeczeństwem Białych. 6 1962. V. L a n t e r n a r i , Les mouvements reügieux des peuples opprimés, Paris �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH 119 Dąży się j e d y n i e w i c h ramach do a u t o n o m i i k u l t u r o w e j i r e l i g i j n e j . D o tej k a t e g o r i i ruchów L a n t e r n a r i włącza shakeryzm, religię irokezką p r o ­ r o k a Handsome Lake, pejotyzm, k u l t p r o r o k a K o l a s k i n a i Taniec S n u I n d i a n Menominee. Wszystkie te r u c h y łączy b r a k silnie emocjonalnego stosunku do przeszłości, t a k charakterystycznego dla poprzedniego h i s t o ­ rycznego t y p u r e a k c j i na zderzenie k u l t u r o w e . Nostalgię zastępuje choć­ b y częściowa akceptacja k u l t u r y Białych. L a n t e r n a r i stwierdza zasadni­ czą zbieżność t e j k a t e g o r i i z t y p e m ruchów r e f o r m i s t y c z n y c h wyróżnio­ n y c h przez Freda Vogeta. Z d a n i e m Lanternariego niektóre z n i c h roz­ wijały się jednocześnie z r u c h a m i t y p o w y m i dla wcześniejszego etapu kontaktu. Zasadniczą zmianę w postawach, która powoduje w d a n y m społeczeń­ s t w i e odejście od pierwszego' t y p u ruchów i zwrócenie się k u r u c h o m t y ­ p u drugiego, L a n t e r n a r i przypisuje wpływowi następujących czynników: a) ciągła i n t e n s y f i k a c j a kontaktów z Białymi wywołała wzrastające p o ­ żądanie dóbr człowieka białego, a co za t y m idzie, a k t y w n e dążenie do ich zdobycia. Przyczyniło się t o do przyspieszenia procesu a k u l t u r a c j i , gdyż elementy k u l t u r y europejskiej zaczęto chętniej przejmować; b) chrześcijaństwo uważane za źródło potęgi Białych zaczęto traktować jako religię godną przyjęcia. Postawa ta znajduje w y r a z w r e l i g i j n y m s y n kretyzmie. Do t y p o l o g i i Lanternariego zgłosić można szereg zastrzeżeń. Miesza on cechy psychologiczne i ideologiczne nie próbując n a w e t sprecyzować kryteriów swego podziału. Chodzi m u zresztą przypuszczalnie o zasygna­ l i z o w a n i e dwóch postaw: postawy p r o t e s t u i postawy adaptacji, wyraża­ jących się w formach r e l i g i j n y c h i organizacyjnych. T a k t r a k t o w a n a t y ­ pologia Lanternariego jest cenna i inspirująca. Zakres zauważonych przez L a n t e r n a r i e g o czynników wpływających na zmianę zasadniczych postaw jest bardzo wąski. Rozważania tego autora mogą być w y k o r z y s t a n e j e d y n i e po i c h spre­ c y z o w a n i u i uzupełnieniu, a także po u j a w n i e n i u u k r y t y c h kryteriów. Z podobnych co L a n t e r n a r i założeń w y c h o d z i M a r i a n W . S m i t h , któ­ ra w ramach ruchów będących reakcją n a dominację społeczną wyróż­ n i a r u c h y w o j o w n i c z e i n i e w o j o w n i c z e . R u c h y te, j e j zdaniem, związa­ ne są z cechami k u l t u r , w których powstają, bardziej niż z w a r u n k a m i samego k o n t a k t u , j a k t o próbował dowieść L a n t e r n a r i . M o i m zdaniem t y p k u l t u r y , j a k i w a r u n k i k o n t a k t u społeczno-kulturowego są dla w y ­ jaśnienia różnic w reakcjach społeczeństwa podbitego na dominację istot­ ne i niezbędne. 7 7 M . W. Smith, Toward n r 1, s. 8-12, oraz n r 2, s. 25-28. a Classification of Cult Movements, " M a n " , t. 59:1959 �EWA NOWICKA Typologia Freda Vogeta Idąc po tej samej l i n i i r o z u m o w a n i a co L a n t e r n a r i i S m i t h , Voget wyróżnia trzy t y p y ruchów n a t y w i s t y c z n y c h (pod m i a n e m ruchów n a t y w i s t y c z n y c h ujmując, j a k się zdaje, wszystkie r u c h y stanowiące reakcję na k o n t a k t k u l t u r i dominację polityczną): a) n a t y w i z m b i e r n y , b) n a t y w i z m dynamiczny i c) n a t y w i z m r e f o r m i s t y c z n y (reformative). N a t y ­ w i z m b i e r n y ma charakter zamknięty, n i e t w o r z y n o w y c h f o r m k u l t u r o ­ w y c h , wyrażając przede w s z y s t k i m apatię. N a t y w i z m dynamiczny jest a k t y w n y i wyraża „kulturowy p u r y z m " , t o znaczy dążenie do u t r w a l e ­ n i a istniejących f o r m t r a d y c y j n e j k u l t u r y . Reformistyczny natywizm wyraża natomiast postawę adaptacji i akomodacji. Voget d e f i n i u j e go następująco: „...reformistyczny n a t y w i z m jest względnie świadomym dą­ żeniem ze s t r o n y podporządkowanej g r u p y do osiągnięcia osobistej i spo­ łecznej reintegracji poprzez selektywne odrzucenie, modyfikację i s y n ­ tezę zarazem t r a d y c y j n y c h i obcych (dominujących) k u l t u r o w y c h k o m ­ ponentów" . N a t y w i z m reformistyczny w odróżnieniu od wymienionego n a t y w i z m u biernego i dynamicznego r o d z i wśród l u d u , który r u c h t a k i t w o r z y , świadomość odrębności i wartości własnej k u l t u r y , budząc zara­ zem refleksję na temat k u l t u r y obcej. Jest on procesem twórczym, gdyż w y m a g a a k t y w n e g o t w o r z e n i a n o w y c h f o r m i k r y t y c z n e j oceny prze­ szłości, koniecznej w sytuacji k o n t a k t u z obcą kulturą i dominującym społeczeństwem. Procesu tego dokonali, j a k pisze Voget, Indianie A m e ­ r y k i Północnej poprzez t a k i e r u c h y społeczne, j a k pejotyzm, shakeryzm i k u l t proroka Handsome Lake. Voget pisze: „Ruchy reformistyczne w y ­ rażają powszechną tendencję do widzenia życia j e d n o s t k i i g r u p y w sta­ nie fizycznego i moralnego k r y z y s u , do i n t e r p r e t o w a n i a i c h bezpośred­ niego d o b r o b y t u i przyszłych potrzeb j a k o zależnych od akceptacji obja­ wionego doświadczenia l u b charyzmatycznego p r o g r a m u przekraczające­ go zwykłe życiowe oczekiwania i regenerującego zdrowie, osobowość i stosunki społeczne w ogóle" . Vogeta interesowały głównie r u c h y r e ­ formistyczne i i m właśnie poświęcił całe swe w n i k l i w e rozważania, m a r ­ ginesowo j e d y n i e wspominając o pozostałych dwóch t y p a c h : dynamicz­ n y m i b i e r n y m . Ogromne znaczenie m a jednak spostrzeżenie przez niego zasadniczych podobieństw między t a k i m i r u c h a m i , j a k pejotyzm, sha­ k e r y z m i r e l i g i a Handsome Lake, oraz włączenie i c h do jednej k a t e g o r i i ruchów reformistycznych. Voget dokonuje t y m samym istotnego u p o ­ rządkowania ruchów społecznych I n d i a n A m e r y k i Północnej, do i n n e j k a t e g o r i i zaliczając Taniec Duchów, a do innej reformistyczny p e j o t y z m . 8 9 F . W. V o g e t , The American Indian in Transition: Reformation modation, " A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t " , t. 58:1967 n r 2, s. 250. о V o g e t , op. cit., s. 252. 8 and Acco­ �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH Kontynuując myśl Vogeta, Simone C l e m h o u t dokonuje ważnego po­ działu ruchów r e f o r m i s t y c z n y c h na agresywne i n i e a g r e s y w n e . U w a g i typologiczne Vogeta są ważne n i e t y l k o w odniesieniu do analizy r u ­ chów powstających wśród I n d i a n , lecz mają one wartość uniwersalną. Zostaną one wykorzystane w dalszych częściach tego artykułu. 10 Typologia Simpsona G. E. Simpson uznaje interesujące nas r u c h y za sposoby przystoso­ w a n i a do sytuacji n i s k i e j pozycji społecznej, wynikającej ze społecznego i politycznego podporządkowania. Wyróżnia on t r z y t y p y tego przysto­ sowania, które znajdują odzwierciedlenie w trzech typach ruchów. P r z y ­ stosowanie do sytuacji podporządkowania może odbywać się poprzez: a) akceptację, b) agresję l u b c) u n i k a n i e . Stosując tę typologię do analizy ruchów wśród ludności murzyńskiej n a Jamajce, stanowiących reakcję na dominację, wyróżnił całą skalę typów, w których w y m i e n i o n e t r z y możliwości przystosowania mieszają się, choć zawsze któraś z n i c h w p e w n y m stopniu dominuje nad i n n y m i . n Typologię Simpsona uznać można raczej za w y l i c z e n i e k i l k u czę­ stych postaw i zespołów postaw, j a k i e występują w łonie g r u p podpo­ rządkowanych i wyrażających się w ruchach społecznych. Pod j e d n y m względem typologia Simpsona przedstawia dla n i n i e j ­ szych rozważań niewątpliwą wartość; świadomie m i a n o w i c i e p r z y j m u j e za swe naczelne k r y t e r i u m t y p reakcji psychospołecznych członków d a ­ nego r u c h u . Jest t o jedyna, j a k się zdaje, t y p o l o g i a opierająca się przede w s z y s t k i m na k r y t e r i u m psychologicznym, inne cechy ruchów traktują­ ca j a k o właściwości zależne i podporządkowane c h a r a k t e r o w i zasadni­ czych postaw. P r o b l e m o w i zróżnicowania reakcji l u d z k i c h na s i l n y „stress k u l t u ­ r o w y " poświęca interesujące i w n i k l i w e u w a g i A n t h o n y Wallace. W a l l a ­ ce pisze, że reakcje na i n d y w i d u a l n y stress i kulturową dezorganizację mogą być różne. Niektóre jednostki wolą tolerować s i l n y stress niż p r z y ­ stosowywać swój sposób postępowania i w i d z e n i a rzeczywistości do i s t ­ niejącej sytuacji. Jednostki bardziej elastyczne dążą do ograniczonej z m i a n y swego postępowania i myślenia. I n n e natomiast uciekają się do r e g r e s y w n y c h psychodynamicznie, stworzonych przez jednostkę sposo­ bów postępowania. W y r a z e m t e j ostatniej postawy jest w s k r a j n y c h S. s. 14-15. M Clemhout, Typology of Nativistic Movements, "Man", t. 64:1964, G . E . S i m p s o n , The Ras Tafari Movement in Jamaica: a Study of Race and Class Conflict, [w:] Religion, Society and Individual, red. Yinger Milton J . , N e w Y o r k 1957, s. 513-514. 11 �EWA NOWICKA przypadkach alkoholizm, lenistwo, bierność, gwałtowność zachowania się i nieprzestrzeganie n o r m życia rodzinnego i seksualnego, czemu t o w a ­ rzyszy w i e l e psychosomatycznych i n e u r o t y c z n y c h zakłóceń. Część t y c h regresywnych zachowań może się stać w z o r e m k u l t u r o w y m . Dodajmy już niezależnie od rozważań Wallace'a, że każda z t y c h postaw i n d y w i ­ d u a l n y c h może stać się również osią krystalizacyjną r u c h u społecznego, czyli p o n a d i n d y w i d u a l n e j r e a k c j i n a stress. Drogę, którą poszedł W a l ­ lace w dążeniu do uporządkowania zróżnicowań w ramach k a t e g o r i i r u ­ chów r e w i t a l i z a c j i , uznać należy za słuszną, m i m o że trzeba odrzucić skrajny r e d u k c j o n i z m sprowadzający zjawiska społeczne do- i n d y w i d u a l ­ n y c h faktów psychologicznych. 12 Typologia ruchów n a t y w i s t y c z n y c h Ralfa L i n t o n a Ruch n a t y w i s t y c z n y w r o z u m i e n i u L i n t o n a t o „...każde świadome dą­ żenie ze strony członków społeczeństwa do odnowy (to revive) l u b uwiecznienia (to perpetuate) w y b r a n y c h aspektów i c h k u l t u r y " . K l a ­ syfikując t e r u c h y L i n t o n bierze pod uwagę d w a k r y t e r i a : k r y t e r i u m ideologiczne (celów) oraz k r y t e r i u m środków stosowanych i proponowa­ n y c h do realizacji t y c h celów. Zgodnie z p i e r w s z y m k r y t e r i u m L i n t o n odróżnia natywistyczne r u c h y pragnące odnowy już zapomnianych ele­ mentów k u l t u r y swej g r u p y i takie n a t y w i s t y c z n e ideologie, które mają p r o g r a m zachowania i u t r w a l e n i a istniejącej k u l t u r y tej grupy, w r a ­ mach której r u c h się r o z w i j a . Pierwszy t y p n a t y w i z m u nazywa autor odnawiającym (revivalistic), d r u g i — uwieczniającym (perpetuative). 13 W ramach drugiego w y m i a r u swej t y p o l o g i i — w y m i a r u środków — L i n t o n wyróżnia środki realistyczne i magiczne, co pozwala m u n a w y ­ odrębnienie n a t y w i s t y c z n y c h ruchów racjonalnych i n a t y w i s t y c z n y c h ruchów magicznych. Po skrzyżowaniu o b u kryteriów o t r z y m u j e m y czte­ r y t y p y ruchów n a t y w i s t y c z n y c h : 1) odnawiające magiczne, 2) odnawia­ jące racjonalne, 3) uwieczniające magiczne, 4) uwieczniające r a c j o n a l n e . 14 F o r m y 1, 2 i 4 są — zdaniem L i n t o n a — częste; natomiast f o r m a n a ­ t y w i z m u uwieczniającego magicznego jest rzadka i autor n i e podaje t u żadnego przykładu. L i n t o n zastanawia się dalej, j a k i e w a r u n k i s p r z y j a ­ ją w y t w o r z e n i u się poszczególnych typów ruchów. R u c h y magiczne, jego zdaniem, zarówno uwieczniające, j a k i odnawiające, pojawiają się w s y ­ t u a c j i szczególnie silnej f r u s t r a c j i i raczej u g r u p podporządkowanych A. F . C. W a l l a c e , t. 58: 1956 n r 2, s. 268-269. 12 1 3 R. 1 4 Linton, L i mton, Revitalization Nativistic op. cit. Movements, Movements, „Am. "American Anthr.", Anthropologist", 1. 45:1943, s. 230-240. �TYPOLOGIA RUCHÓW 123 SPOŁECZNYCH l u b u grup, których pozycja ulega gwałtownemu obniżaniu się w sy­ tuacjach, gdy k u l t u r a danej g r u p y okazała się bezradna wobec zaistnia­ łych okoliczności. N a t y w i z m może się także rodzić wśród grup niepodporządkowanych, a n a w e t politycznie dominujących. Z w y k l e j e d n a k w t y c h sytuacjach rodzą się r u c h y racjonalne. Przykładem i ruchów, i dążeń uwieczniająco-racjonalnych mogą być r u c h y grup wyższych w społecznej s t r a t y f i ­ k a c j i , n i e ulegających s i l n y m naciskom, a jedynie „zazdrosnych" o wła­ sną pozycję; idąc za myślą L i n t o n a można przytoczyć przykład arysto­ k r a c j i w okresie r o z w o j u burżuazji w Europie. G r u p y takie wykazują silną niechęć wobec zapożyczania elementów k u l t u r o w y c h o d g r u p y niż­ szej, stosując ostre podziały społeczne. N a ten n a t y w i z m grup wyższych, g r u p y niżej stojące w społecznej s t r u k t u r z e odpowiadają raczej n a t y w i z m e m odnawiająco-racjonalnym niż stosowanym przez grupę wyż­ szą — uwieczniająco-racjonalnym. O d n a w i a się w ten sposób stare ele­ m e n t y k u l t u r y , ponieważ a k t u a l n i e istniejące są już silnie zdewaluowane przez niską i negatywną ocenę w oczach g r u p y wyższej. Rozważania L i n t o n a na temat połączeń różnych typów natywizmów w różnych spo­ łecznych sytuacjach są interesujące i oparte na bogatym materiale h i ­ storycznym. Wiele u w a g i wątpliwości budzi podział środków n a magiczne i r a ­ cjonalne. N a podobnej zresztą zasadzie J . S. S l o t k i n odróżniał środki supernaturalistyczne i realistyczne , a Aberle — środki empiryczne i m a ­ giczne . Powstaje jednak poważny p r o b l e m przy odróżnianiu środków magicznych czy r y t u a l n y c h od środków racjonalnych. Jest to m i a n o w i ­ cie kwestia, czy ludzie wykonujący daną czynność muszą sobie zdawać sprawę, że pragną oddziaływać n a siły nadprzyrodzone, aby daną czyn­ ność uznać za rytualną. A jeśli n i e jest to konieczne, t o czy wystarcza dla zaklasyfikowania jakiejś czynności do g r u p y działań religijno-magiczn y c h f a k t , że badacz czy obserwator zewnętrzny- n i e zauważa pożądane­ go przez l u d z i wpływu danej czynności na rzeczywistość zewnętrzną, choć ludzie wykonujący tę czynność sądzą, że wpływa ona w jakiś spo­ sób n a tę rzeczywistość . Rozważania te t y l k o z pozoru są abstrakcyjne, gdyż i c h rozstrzygnięcie potrzebne jest do zaklasyfikowania czynności t a k i c h , j a k n a przykład w o j s k o w a musztra, w y k o n y w a n i e i m i t a c j i i n 15 16 17 J . S. S l o t k i n , G l e n c o e , I l l i n o i s 1956. 15 1 6 D. F . Aberle, The Peyote Peyote Religion: Religion Among a Study in Indian-White the Navaho, New Relations, Y o r k 1966. G . C . H o m a n s, Anxiety and Ritual: the Theories of Malinowski Radcliffe-Brown, [w:] Reader in Comparative Religion: an Anthropological proach, r e d . L . W i l l i a m s i V o g t E v a n , E v a n s t o n e 1958, s. 121. 1 7 and Ap­ �121 EWA NOWICKA stalacji elektrycznych, b u d o w a nabrzeży i l o t n i s k w „kultach cargo", którym t o czynnościom przypisuje się znaczenie magiczne. W dalszych rozważaniach będzie m o w a o środkach religijno-magiczn y c h działania zawsze, g d y a) sami ludzie czynności te wykonujący są­ dzą, że działanie i c h wpływa na rzeczywistość poprzez siły n a d p r z y r o ­ dzone, które pobudza do aktywności, l u b b) gdy obserwator zewnętrz­ n y stwierdza b r a k zamierzonego wpływu t y c h czynności n a rzeczy­ wistość. N i e z w y k l e cenne było wyróżnienie przez L i n t o n a dwóch t y p 5 w dzia­ łań l u d z k i c h i oparcie o t o rozróżnienie t y p o l o g i i ruchów n a t y w i s t y c z ­ n y c h . Ponieważ r u c h y społeczne są formą z b i o r o w y c h działań, jest rze­ czą słuszną k l a s y f i k o w a n i e i c h przez odwołanie się do t y p o l o g i i a k t y w ­ ności l u d z k i e j . Mniejsze znaczenie dla k l a s y f i k a c j i ruchów społecznych ma n a t c r r i a s t odróżnienie n a t y w i z m u odnawiającego i uwieczniającego, gdyż są to postawy ściśle ze sobą związane w k o n k r e t n y c h d o k t r y n a c h . Typologia L i n t o n a charakteryzuje się j a s n y m sprecyzowaniem kryteriów leżących u j e j podstaw i z tego p u n k t u w i d z e n i a s t a n o w i i s t o t n y wkład do prób uporządkowania zróżnicowań w r a m a c h ruchów społecznych będących odpowiedzią na sytuację k o n t a k t u społeczno-kulturowego. Typologia ruchów społecznych Davida Aberlego Ruchy społeczne stanowiące przedmiot niniejszego artykułu zostają przez Aberlego umieszczone w ogólnej t y p o l o g i i ruchów społecznych. Aberle korzystał z doświadczeń całego pokolenia badaczy. Wyróżnia on d w a następujące w y m i a r y jako podstawę swojej t y p o l o g i i . Są t o : 1) przedmiot, do którego odnosi się zamyślana zmiana (locus of t h e chan­ ge thought), 2) stopień owej zamyślanej zmiany (amount of change thought). A d 1 — r u c h społeczny może dążyć do z m i a n y l u d z k i e j j e d ­ nostki l u b jakiegoś systemu ponadindywidualnego, j a k n p . porządek eko­ nomiczny, technologiczny, p o l i t y c z n y , całe społeczeństwo l u b k u l t u r a , świat l u b kosmos. A d 2 — r u c h może pragnąć zmiany całkowitej l u b częściowej danej rzeczywistości. Skrzyżowanie t y c h wymiarów daje cztery kategorie ruchów: a) zbaw­ cze (redemptive) — totalne i i n d y w i d u a l n e — zmiana m a być całkowita i odnosić się do j e d n o s t k i l u d z k i e j ; b) transformacyjne ( t r a n s f o r m a t i ­ ve) — totalne i p o n a d i n d y w i d u a l n e — zmiana m a być całkowita i do­ tyczyć systemu ponad jednostkowego; c) reformistyczne (reformative) — częściowe p o n a d i n d y w i d u a l n e — zmiana m a być częściowa i odnosić się do systemu ponadjednostkowego; d) alteracyjne (alterative) — częściowe i i n d y w i d u a l n e — zmiana m a być częściowa i dotyczyć j e d n o s t k i l u d z k i e j . Najwięcej u w a g i Aberle poświęca r u c h o m t r a n s f o r m a c y j n y m , p r z y - �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH kładem których jest pośród ruchów stanowiących przedmiot tego s t u ­ d i u m , Taniec Duchów oraz „kulty cargo" i millenarystyczne powstania zbrojne. Jak głoszą t a k i e r u c h y , zmiana odbędzie się szybko. Odbędzie się w najbliższej przyszłości i będzie miała charakter k a t a k l i z m u . Są to więc r u c h y — uzupełniając rozważania Aberlego — o ideologii m i l l e n a ­ rystycznej. Nadzieja n a radykalną przemianę pozwala odciągnąć uwagę i energię ludzką o d codziennych zajęć i zaprzęgać ją w służbę celów „ostatecznych". Z a w a r t a w ideologiach t y c h ruchów historiozofia polega na u j m o w a n i u oczekiwanych przemian jako części planów boskich l u b działania t a k i c h sił, j a k społeczna ewolucja czy dialektyczne procesy. Zawsze w tego t y p u ruchach występuje przywódca charyzmatyczny u w a ­ żany za człowieka posiadającego największą wiedzę o zjawiskach n a d ­ p r z y r o d z o n y c h l u b pozostającego z siłami n a d p r z y r o d z o n y m i w b l i s k i m kontakcie. To on w s y t u a c j i niepewności i n t e r p r e t u j e istniejące okolicz­ ności w t a k i sposób, że i n t e r p r e t a c j a zostaje przełożona n a przepisy do­ tyczące k o n k r e t n e g o działania. R u c h y mesjanistyczne są podkategorią ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h . Dążą one do społecznej i przestrzennej izo­ l a c j i swych uczestników o d reszty społeczeństwa. Czasem szuka się miejsca odosobnionego dla przeprowadzenia rytuału i przygotowania transformacji, czasem dba się o uchronienie uczestników r u c h u przed skalaniem przez bezbożnych, czasem natomiast szuka się położonego w y ­ soko miejsca dla uniknięcia potopu. Zawsze chodzi o oderwanie g r u p y o d r u t y n y codziennego działania, aby móc zmobilizować siły do działa­ n i a na rzecz t r a n s f o r m a c j i . Były to stałe cechy ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h . D o cech z m i e n n y c h t y c h ruchów A b e r l e zalicza środki działania zaakceptowane przez ideo­ logię. Z tego p u n k t u w i d z e n i a na j e d n y m krańcu znajdą się r u c h y t r a n s ­ f o r m a c y j n e rewolucyjne, które wierzą w skuteczność działań l u d z k i c h , a na d r u g i m krańcu — r u c h y opierające swą działalność wyłącznie na m o d l i t w a c h i r y t u a l e . Środki wahają się od e m p i r y c z n y c h do magicz­ n y c h . Następną cechą zmienną ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h jest charak­ ter oczekiwanego porządku. A b e r l e wyróżnia t r z y t y p y tego porządku. W p i e r w s z y m w y p a d k u oczekiwany porządek m a być restauracją d a w ­ nego (minionego) stanu rzeczy; w d r u g i m p r z y p a d k u chodzi o uzyska­ n i e stanu rzeczy zgodnego ze w z o r e m obcej k u l t u r y ; w t r z e c i m oczekuje się nadejścia zupełnie nowego porządku rzeczy. Pierwszy t y p ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h A b e r l e nazywa r e s t a u r a c y j n y m , d r u g i — i m i t a c y j n y m , trzeci — i n n o w a c y j n y m . Przykładem pierwszego t y p u jest Taniec Duchów, drugiego — „kulty cargo", trzeciego zaś — j a k możemy do­ dać — pewne millenarystyczne r u c h y średniowieczne. Ruchy t r a n s f o r m a c y j n e różnią się między sobą także zasięgiem spo­ łecznym i mogą włączać małe g r u p y , j a k i większe zbiorowości. Zasięg �EWA NOWICKA dobrodziejstw, które mają nadejść, też b y w a różny. Czasem d o b r o ­ dziejstwa nowej ery, której się oczekuje, spotkają określoną grupę (np. Indian), a czasem całą ludzkość l u b t y l k o „ludzi d o b r y c h " . Dostępu do przyszłego szczęścia o d m a w i a się n i e w i e r n y m , oponentom i sceptykom. Z m i e n n y jest także w t y c h ruchach stosunek do istniejących systemów i g r u p społecznych. Czasem nadejście pożądanej ery w y m a g a i c h z n i ­ szczenia, czasem t y l k o izolowania się o d n i c h , czasem natomiast i d e n t y ­ f i k a c j i z wybraną grupą społeczną. W t y c h kategoriach A b e r l e charakteryzuje t r z y przykładowe r u c h y transformacyjne. „Kulty cargo" są — zgodnie z p o d a n y m i rozróżnienia­ m i — transformacyjne, magiczne, i m i t a c y j n e , p a r t y k u l a r y s t y c z n e i prze­ widujące współzawodnictwo z istniejącym systemem społecznym. Taniec Duchów jest t r a n s f o r m a c y j n y , magiczny, restauracyjny, p a r t y k u l a r y styczny, n i e przewidujący współzawodnictwa z istniejącym systemem. Następną kategorią są r u c h y zbawcze, które nawołują do całkowitej z m i a n y j e d n o s t k i l u d z k i e j . A b e r l e podaje zestaw i c h stałych cech. Przede w s z y s t k i m celem i c h jest zawsze osiągnięcie stanu „łaski w l u d z k i e j d u ­ szy". A u t o r zaznacza, że n i e w s z y s t k i e r u c h y r e l i g i j n e obiecujące życie pozagrobowe można zaliczyć do k a t e g o r i i zbawczych. N i e są t a k i m i r e ­ ligie zalecające przestrzeganie określonych rytuałów w celu uzyskania pośmiertnej łaski. S p o t y k a m y n a t o m i a s t zupełnie świeckie r u c h y zbaw­ cze, j a k n p . psychoanaliza (szczególnie w w y d a n i u Freuda, F r o m m a i Horney). D o cech z m i e n n y c h t y c h ruchów należy zakres zbawienia, które może obejmować j e d n o s t k i w y b r a n e l u b w s z y s t k i c h l u d z i . P r z y ­ wódca może, lecz n i e m u s i , akceptować „dojścia do stanu łaski" człon­ ków r u c h u . Może wystąpić w t y c h r u c h a c h nacisk na ucieczkę i w y c o ­ fanie się z życia l u b też n a działanie w ramach świata. Z m i e n n y jest też kodeks przepisów m o r a l n y c h k i e r o w a n y c h w stosunku do j e d n o s t k i . R u ­ chy te są bardziej zainteresowane codziennym życiem l u d z i niż r u c h y transformacyjne, które interesuje j e d y n i e przyszłość. Następna kategoria, z wyróżnionych przez Aberlego, t o r u c h y r e f o r mistyczne mające na celu zmianę częściową w systemie ponadjednostkow y m . Przykładami są r u c h y sufrażystek, r u c h mający n a celu w p r o w a ­ dzenie p r z y m u s o w y c h szczepień, r u c h zawodowy oraz w o j n y domowe (rebels). R u c h y alteracyjne mają natomiast na celu częściową zmianę w l u d z k i c h jednostkach. Przykładem jest t u r u c h zmierzający do nakło­ nienia l u d z i do k o n t r o l i u r o d z i n , jeśli t y l k o nie dąży do z m ia ny l i t e r y prawa, gdyż w t e d y stałby się r u c h e m r e f o r m i s t y c z n y m . Chodzi b o w i e m o zmianę l u d z k i c h postaw i postępowania, a n i e i n s t y t u c j i społecznych . 18 Ruchy transformacyjne i zbawcze Aberle, op. cit., s. 316 n. są najliczniej reprezentowane �TYPOLOGIA RUCHÓW 127 SPOŁECZNYCH wśród ruchów powstających u p o d b i t y c h społeczności p i e r w o t n y c h . T y ­ pologia t a powstała n a marginesie teoretycznych rozważań Aberlego n a d pejotyzmem, który pragnął on umieścić w k l a s y f i k a c j i ruchów społecz­ n y c h i zalicza go do t y p o w y c h ruchów zbawczych. Klasyfikacja Stopień zmiany ruchów społecznych Przedmiot ponad- zmiany jednostkowy jednostkowy Totalny Częściowy transformacyjny i zbawczy reformacyjny j alteracyjny R u c h y transformacyjne wykazują podobieństwo do omawianej p o ­ przednio k a t e g o r i i ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h . Pojęcie t r a n s f o r m a c j i w y d a j e się jednak szersze od m i l l e n a r y z m u , gdyż n i e zawiera i d e i i n ­ t e r w e n c j i sił nadprzyrodzonych podstawowej dla m i l l e n a r y z m u . M i l l e n a r y z m jest więc pewną odmianą ideologii t r a n s f o r m a c y j n e j . C h a r a k t e ­ r y s t y k a ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h w pracy Aberlego jest szczególnie bogata i systematyczna; odnajdujemy w niej także rozróżnienia p r e i p o s t m i l l e n a r y z m u . Dzięki swej systematyczności i ze względu na szcze­ gółowość dokonanych rozróżnień teoria Aberlego zasługuje na specjalną uwagę. Szczególnie cenne jest zwrócenie u w a g i n a w y m i a r „stopnia p r o ­ pagowanej przez r u c h z m i a n y " , który wyraźnie różnicuje r u c h y społecz­ ne. W y m i a r t e n zastosuję w niżej przedstawionej propozycji własnej t y ­ pologii. A b e r l e ogranicza się w swej k l a s y f i k a c j i do analizy cech ideologicz­ n y c h pomijając zróżnicowania ruchów w zakresie postaw p r z y j m o w a ­ n y c h przez uczestników r u c h u oraz środków stosowanych przez n i c h do osiągnięcia celów. D o stworzenia pełnej i adekwatnej k l a s y f i k a c j i r u ­ chów społecznych należy jednak wziąć p o d uwagę zarówno k r y t e r i a ideologiczne, j a k i psychologiczne. P R O P O Z Y C J A T Y P O L O G I I RUCHÓW SPOŁECZNYCH STANOWIĄCYCH REAKCJĘ N A P O L I T Y C Z N Ą DOMINACJĘ I K O N T A K T KULTUROWY Sformułowana t u propozycja opiera się n a doświadczeniach omówio­ n y c h autorów; oryginalność j e j polega n a powiązaniu kryteriów ideolo­ gicznych i psychologicznych. Przy k o n s t r u o w a n i u proponowanej t y p o l o g i i zastosowałam d w a w y ­ m i a r y : psychologiczny i ideologiczny. Po l i n i i t y c h dwóch wymiarów idą zasadnicze podziały badanych t u ruchów. �128 EWA NOWICKA Wymiar psychologiczny. Określa t y p postawy jednostek i g r u p w s y t u a c j i d e p r y w a c j i . Wyróżniam zasadnicze t r z y t a k ie posta­ w y : a) b u n t , b) ucieczkę i c) rezygnację. Deprywującą sytuację można próbować zlikwidować dostępnymi środ­ k a m i oddziałując bezpośrednio n a rzeczywistość. Postawę b u n t u charak­ teryzuje właśnie to bezpośrednie oddziaływanie na świat zewnętrzny — agresywne i o t w a r t e zwalczanie domniemanych wrogów i sprawców de­ p r y w a c j i . Można też w sytuacji d e p r y w a c j i odwracać się od działania w ramach istniejącej rzeczywistości i poszukiwać wsparcia w siłach i istotach nadprzyrodzonych, stosując do osiągnięcia pożądanych celów środki r y t u a l n e . F i z e j a u e m pcstawy eskapistycznej jest działalność r y ­ t u a l n a czy magiczna. Czynności r y t u a l n e w świadomości wykonujących je l u d z i mają istotne znaczenie — są znakami k o n t a k t u człowieka z n a d ­ p r z y r o d z o n y m i m o c a m i oraz środkami do z m i a n y rzeczywistości. W r u ­ chach społecznych, którymi się zajmuję, są t o czynności r y t u a l n e oraz gwałtowne zachowania motoryczne z rytuałami t y m i związane. Postawa rezygnacji nie jest ważna z p u n k t u w i d z e n i a t y p o l o g i i r u ­ chów społecznych, ponieważ polega ona na n i e p o d e j m o w a n i u j a k i e g o ­ k o l w i e k działania; r u c h społeczny natomiast jest zawsze pewną formą działania. W dalszych rozważaniach typologicznych postawa ta zostanie zatem pominięta. Ucieczka i b u n t •— t e zasadnicze postawy — mogą przybierać różne f o r m y w zależności od w i z j i świata, którą różnicuje d r u g i w y m i a r . Wymiar i d e o l o g i c z n y . W ramach tego w y m i a r u wyróżnia­ m y t r z y t y p y w i z j i świata oraz miejsca i r o l i w n i m własnej g r u p y : a) negacja całkowita istniejącej rzeczywistości, b) negacja częściowa i s t ­ niejącej rzeczywistości i c) całkowita akceptacja istniejącej r z e c z y w i ­ stości. Ruchy społeczne mogą całkowicie odrzucać istniejący świat oraz miejsce w n i m własnej grupy, n i e znajdując w świecie t y m niczego w a r ­ tościowego. Ruchy t a k i e pragną całkowitej zmiany istniejącej rzeczywi­ stości, dążąc różnymi środkami do t y c h g r u n t o w n y c h przeobrażeń. N a ­ z y w a m y to wizją społecznej t r a n s f o r m a c j i . R u c h y społeczne mogą wyrażać również częściową negację i potę­ p i e n i e istniejącego świata, stosując s e l e k t y w n y wobec niego k r y t y c y z m . Nie oczekuje się już całkowitej p r z e m i a n y świata, lecz zmierza się do określonych r e f o r m istniejącej sytuacji. N a z y w a m y t o wizją społecznej r e k o n s t r u k c j i . Oczywiście r u c h y mogą się różnić w t y m , co pragną w istniejącym świecie zmienić, lecz to dla prezentowanej t y p o l o g i i nie jest istotne. Trzecia z wyróżnionych wartości w y m i a r u ideologicznego — całko­ w i t a akceptacja świata — n i e jest ważna dla skonstruowania t y p o l o g i i �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH 129 ruchów społecznych, ponieważ n a j e j gruncie n i e powstaje n i g d y r u c h społeczny. Przedstawiony t u w y m i a r ideologiczny nawiązuje do w y m i a r u „ilo­ ści zamyślanej z m i a n y " w t y p o l o g i i Aberlego, choć różni się o d niego naciskiem położonym na stopień negatywnego stosunku do świata. N a ­ tomiast w y m i a r psychologiczny nawiązuje do rozróżnień Simpsona, W a l lace'a i L i n t o n a , choć t a m t e propozycje upraszcza i precyzuje. Wiąże p r z y t y m poszczególne t y p y psychologicznej r e a k c j i n a frustrację z w y ­ różnionymi już przez w i e l u autorów d w o m a zasadniczymi sposobami działania: r e a l i s t y c z n y m i m a g i c z n y m . T y p postawy i t y p środków w powiązaniu tworzą społeczną reakcję na deprywację, której w y r a z e m są badane t u r u c h y . T y p środków działania wiążę z ogólniejszą sprawą c h a r a k t e r u r e a k c j i n a deprywację, gdyż sądzę, że jest o n w y r a z e m wła­ śnie t e j zasadniczej postawy. Zgodnie z k r y t e r i u m t y p u postawy wyróż­ n i a m y kategorię ruchów b u n t u i ruchów ucieczki. Zgodnie z k r y t e r i u m ideologicznym wyróżniamy r u c h y t r a n s f o r m a c j i i r u c h y społecznej r e ­ k o n s t r u k c j i . Po skrzyżowaniu o b u kryteriów o t r z y m u j e m y następujące cztery kategorie ruchów stanowiących reakcję n a obcą polityczną do­ minację i k o n t a k t k u l t u r o w y : 1) r u c h y b u n t o w n i c z e j t r a n s f o r m a c j i , 2) r u ­ chy eskapistycznej t r a n s f o r m a c j i , 3) r u c h y b u n t o w n i c z e j r e k o n s t r u k c j i społecznej, 4) r u c h y eskapistycznej r e k o n s t r u k c j i społecznej. W ramach w y m i a r u zasięgu negacji świata w ideologii ruchów w y ­ różniam t y l k o d w i e jego wartości: negację całkowitą i częściową. Te d w i e wartości omawianej zmiennej mają szczególne znaczenie d l a zasad­ niczego zróżnicowania ruchów p o d i n n y m i względami. Należy pamiętać, że postawa negacji może przybierać różne wartości: o d całkowitego p o ­ tępienia świata do całkowitego jego zaakceptowania, najistotniejszy j e d ­ n a k jest podany podział podstawowy. N i e m a również ostrej granicy w p r z y p a d k u p o s t a w y b u n t u i ucieczki, gdyż w j e d n y c h sprawach t a sama jednostka czy g r u p a może reagować b u n t e m , w i n n y c h ucieczką, n a w e t w r a m a c h jednego społecznego r u c h u . Te zasadnicze elementarne postawy n i e wykluczają się w z a j e m n i e dzięki plastyczności i w i e l o w y ­ miarowości l u d z k i e j osobowości oraz b o g a c t w u dostępnych r e a k c j i i p s y ­ chicznych mechanizmów właściwych człowiekowi. W y m i e n i o n e k o m p l i ­ kacje sprawiają, że mogą wystąpić często trudności w zaliczeniu poszcze­ gólnych ruchów do wyróżnionych k a t e g o r i i . N a obecnym etapie badań t r u d n o jest o rzeczywistą precyzję t y p o l o g i i ruchów badanej k a t e g o r i i . Jednak, m i m o że k l a s y f i k a c j a zawsze zuboża obraz historycznie bogaty i zróżnicowany, jest ona niezbędnym k r o k i e m p r z y i n t e r p r e t a c j i zjawisk. Następujący schemat graficzny ukazuje proponowaną typologię. 9 — Etnografia Polska, XVI/1 �130 EWA NOWICKA Typologia ruchów społecznych wśród ludów pierwotnych Typ reakcji psychicznej n a poli­ tyczną dominację i stress kulturowy Bunt Stosunek do istniejącej rzeczywistości transformacja — całkowita społeczna rekonstrukcja negacja częściowa negacja powstania millenarnie i n ­ ruchy polityczne i gospo­ spirowane: Isatai, Hau-hau darcze: Paliau, Masinga Ucieczka ruchy ekstatycznego rytu­ ału: „kulty cargo", Taniec Duchów sekty i kościoły separatys­ tyczne: pejotyzm, shake­ ryzm, gaiviio Jak pokazuje powyższa tabela, do k a t e g o r i i b u n t o w n i c z y c h ruchów t r a n s f o r m a c j i zaliczamy p o w s t a n i a i rebelie i n s p i r o w a n e m i l l e n a r y s t y c z ­ n y m p r o r o c t w e m całkowitej p r z e m i a n y całkowicie zanegowanego świa­ ta. Wśród t y c h ruchów najważniejsze są następujące: powstanie P o n tiaca w 1762 r o k u , r u c h wodza Tecumseh'a w 1805 r o k u , powstanie K o manczów prowadzone przez p r o r o k a Isatai w 1873 r o k u , powstanie K i kuyuów zwane M a u - m a u w K e n i i w 1952 r o k u , p o w s t a n i e H a u - h a u wśród Maorysów n a N o w e j Z e l a n d i i w l a t a c h 1864-1870, a także w p e w ­ n y m s t o p n i u niektóre z „kultów cargo" głoszące konieczność zniszczenia Białych, aby mogła przyjść nadprzyrodzona przemiana świata. Do k a t e g o r i i eskapistycznych ruchów t r a n s f o r m a c j i zaliczam t a k i e rytualistyczno-ekstatyczne r u c h y , j a k Taniec Duchów wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej z 1870 i 1890 r o k u i większość „kultów c a r g o " w Melanezji, a także m i l l e n a r y s t y c z n e r u c h y I n d i a n T u p i - G u a r a n i . Do ruchów b u n t o w n i c z e j r e k o n s t r u k c j i społecznej zaliczam r u c h y o charakterze p o l i t y c z n y m l u b polityczno-gospodarczym. Przykładem są rozmaite polityczne i półpolityczne r u c h y w e współczesnej Czarnej A f r y ­ ce, a także r u c h P a l i a u ' a n a Wyspach A d m i r a l i c j i w Melanezji, r u c h M a r c h i n g R u l i r u c h przywódcy Y a l i w M e l a n e z j i ostatnich dziesięcio­ leci. R u c h y eskapistycznej r e k o n s t r u k c j i społecznej t o głównie sekty se­ paratystyczne i niezależne kościoły, j a k p e j o t y z m , shakeryzm czy r e l i g i a Handsome Lake'a wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej, a także afrykańskie r u c h y etiopistyczne i syjonistyczne. Obecnie szczegółowo omówię wyróżnione kategorie ruchów. R u c h y całkowitej negacji, czyli transformacji, bez względu n a i c h wewnętrzne zróżnicowanie, mają cechę zasadniczo wspólną — dążą do nadejścia r a ­ dykalnej p r z e m i a n y świata i wyrażają głęboką wiarę w nadejście t e j p r z e m i a n y w najbliższej przyszłości. Ideologie t r a n s f o r m a c y j n e mogą za­ wierać koncepcję i n t e r w e n c j i sił n a d p r z y r o d z o n y c h i mieć c h a r a k t e r r e ­ l i g i j n y . Takie r u c h y t r a n s f o r m a c y j n e n a z y w a m y m i l l e n a r y s t y c z n y m i . R u - �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH 131 chy transformacyjne mogą mieć jednak charakter całkowicie świecki;, w ruchach t a k i c h — których przykładem mogą być r u c h y skrajnie r e ­ w o l u c y j n e — całkowita negacja świata i oczekiwanie całkowitej jegop r z e m i a n y n i e osiąga t e j postaci s k r a j n e j , którą charakteryzują się ideolo­ gie m i l l e n a r y s t y c z n e . Wszystkie transformacyjne r u c h y powstałe wśród ludności tubylczej Melanezji i A m e r y k i Północnej mają charakter m i l ­ lenarystyczny zawierając w swych d o k t r y n a c h ideę i n t e r w e n c j i sił n a d ­ przyrodzonych. Być może p r z y c z y n y tego f a k t u szukać można w ogól­ n y m charakterze społeczeństwa, w którym pojawiają się badane r u c h y . Zauważaną przez Worsleya i Hobsbawma ewolucję ruchów o ideologiach m i l l e n a r y s t y c z n y c h w świeckie r u c h y r e w o l u c y j n e można wyjaśnić j e ­ d y n i e w kontekście głębszych przemian świadomości zachodzących w związku z poważnymi p r z e m i a n a m i społeczno-gospodarczymi. Podział na r u c h y buntowniczej i eskapistycznej t r a n s f o r m a c j i krzyżuje się z t y ­ pologią m i l l e n a r y z m u Sheppersona. Zarówno w b u n t o w n i c z y c h , j a k i eskapistycznych ruchach t r a n s f o r m a c j i , m i m o całej różnicy w posta­ wach, m i l l e n i u m m a nadejść w b l i s k i e j przyszłości. Ruchy b u n t o w n i c z e zakładają, że dla nadejścia natychmiastowego m i l l e n i u m konieczne jest a k t y w n e , a nawet agresywne działanie l u d z i , natomiast eskapistyczne r u c h y t r a n s f o r m a c j i głoszą, że j e d y n y m działaniem, j a k i e człowiek może podjąć, aby umożliwić i przyspieszyć nadejście „wielkiej przemiany",, jest w y k o n a n i e czynności r y t u a l n y c h uważanych za niezbędne d l a zajścia t e j p r z e m i a n y . Związek a k t y w i z m u z koncepcją natychmiastowego p r z e ­ obrażenia świata występuje n i e w całej k a t e g o r i i ruchów m i l l e n a r y s t y c z ­ n y c h , lecz t y l k o w t y c h , które n a z y w a m y r u c h a m i t r a n s f o r m a c j i b u n ­ towniczej. B u n t o w n i c z e r u c h y t r a n s f o r m a c j i , c z y l i całkowitej negacji, głoszą całkowite potępienie świata, b l i s k i e nadejście jego przemiany za spra­ wą sił nadprzyrodzonych, a zarazem konieczność aktywnego, r z e c z y w i ­ stego agresywnego działania wobec t y c h , którzy są sprawcami istnieją­ cej zanegowanej sytuacji. W k o n k r e t n y c h przypadkach wrogość zorga­ nizowana w postaci w y p r a w y w o j e n n e j , spisku czy powstania k i e r u j e się p r z e c i w k o Białym pozostającym w b l i s k i c h z k r a j o w c a m i stosunkach, a więc urzędnikom władz k o l o n i a l n y c h , misjonarzom, k u p c o m i osadni­ kom. Ruchy eskapistycznej t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji źródło zła widzą n i e bezpośrednio w obcych przybyszach, lecz w jakimś „wielkim planie b o s k i m " . B o s k i m zamiarem było — j a k głosił Taniec Duchów — u k a r a n i e I n d i a n za popełnione grzechy poprzez przysłanie do n i c h B i a ­ łych. Obecnie (koniec X I X w.) winę swą o d p o k u t o w a l i i dlatego następną częścią „planu boskiego" jest całkowita przemiana świata i u w o l n i e n i e I n d i a n od dominacji Białych. Należy t y l k o uwierzyć w t e n p l a n i w y - �132 EWA NOWICKA konywać rytuał, który i s t o t y nadprzyrodzone przekazały w o b j a w i e n i u p r o r o k o w i . Reszta należy do sił nadprzyrodzonych. B u n t o w n i c z e r u c h y t r a n s f o r m a c j i głoszą, że w s p o m a g a n i przez nadprzyrodzone siły człon­ k o w i e g r u p y podporządkowanej zdobędą taką cudowną moc, która p o ­ z w o l i i m n a osiągnięcie zwycięstwa w walce. Zgodnie z t y m w i e r z y się w c u d o w n e uodpornienie n a k u l e Europejczyków, które osiągną c i , co uwierzą słowom p r o r o k a . Wierzenie t a k i e s p o t y k a m y w Tańcu Duchów wśród Siouxów, w p o w s t a n i u p r o r o k a Isatai wśród Komanczów i w p o ­ w s t a n i u M a u - m a u w K e n i i . D o k a t e g o r i i ruchów b u n t o w n i c z e j t r a n s f o r ­ m a c j i nie wchodzą b u n t y czy w a l k i , które t a k i e j m i l l e n a r y s t y c z n e j i n s p i ­ r a c j i n i e posiadają i stawiają sobie bardzo ograniczone ziemskie cele. R u c h y częściowej negacji, c z y l i społecznej r e k o n s t r u k c j i , łączy akcep­ tacja p e w n y c h zasadniczych cech istniejącego świata. Szukają one dróg wyjścia z aktualnej, silnie deprywującej sytuacji, w o p a r c i u właśnie o tę akceptację zasadniczych elementów świata i realne możliwości jego z m i a ­ n y . R u c h y ite uznają istniejący układ sił, lecz pragną znaleźć w t y m ukła­ dzie względnie dogodne miejsce d l a l u d u zdominowanego. Przyjmują, że n i e nastąpi a n i powrót do stanoi rzeczy z o k r e s u poprzedzającego k o n ­ t a k t g r u p y podbitej z Białymi, a n i żadne r a d y k a l n e przeobrażenie i s t n i e ­ jącego stanu rzeczy. Można j e d n a k w r a m a c h tej s y t u a c j i dążyć do p o ­ p r a w y warunków g r u p y podporządkowanej. W obliczu bogatych doświad­ czeń okresu k o n t a k t u z Białymi r u c h y t a k i e dążą do r e f o r m y k u l t u r y społeczeństwa podporządkowanego, co w y d a j e się niezbędne dla p o p r a w y jego sytuacji. Dąży się więc do r e k o n s t r u k c j i n a n o w y c h zasadach więzi społecznej zniszczonej przez dezorganizację wynikającą z obcej d o m i n a ­ cji i k o n t a k t u k u l t u r o w e g o . P r o g r a m przebudowy k u l t u r y zawiera dąże­ n i a zarówno d o o d n o w y p e w n y c h zarzuconych już elementów k u l t u r y t r a d y c y j n e j l u d u pierwotnego, j a k i do przyjęcia niektórych elementów k u l t u r y społeczeństwa dominującego. P r o g r a m t e n jest zawsze realistycz­ ny, choć może być z a b a r w i o n y elementami r e l i g i j n y m i . B r a k jest w t y c h ideologiach m i l l e n a r y z m u . W r u c h a c h społecznej r e k o n s t r u k c j i zakres elementów akceptowanych jest dość j e d n o l i t y i obejmuje zawsze p e w i e n stały zespół fragmentów istniejącej s y t u a c j i . Zasadniczej akceptacji ulegają pewne wartościowa­ nia charakterystyczne d l a c y w i l i z a c j i europejskiej oraz sposoby i c h r e a l i ­ zowania, w t y m głównie cele i m e t o d y działań gospodarczych i p o l i t y c z ­ n y c h . R u c h y t e j k a t e g o r i i dążą do osiągnięcia takiego stanu rzeczy, aby nie była już możliwa n i s k a ocena g r u p y podporządkowanej w oczach dominującego społeczeństwa. W t y m przejawia się akceptacja zasadni­ czych cech a k t u a l n e j sytuacji. B u n t o w n i c z e r u c h y społecznej r e k o n s t r u k c j i charakteryzują się agre­ s y w n y m stosunkiem do Białych, choć n i e przewidują a n i n i e oczekują �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH 133" ich zniknięcia. Rywalizować z Białymi pragną już n i e poprzez otwartą walkę, lecz przez określoną działalność polityczną i gospodarczą. Eskapistyczne r u c h y społecznej r e k o n s t r u k c j i są wycofane z życia p o l i t y c z ­ nego i ograniczają się do głoszenia r e f o r m y obyczajów społeczeństwa zdominowanego oraz do odzyskania u jego członków poczucia bezpieczeń­ stwa, własnej wartości i solidarności z własną grupą. Białych n i e zamie­ rzają a n i zwalczać, a n i z n i m i rywalizować, dążąc j e d y n i e do zmniejsze­ n i a podporządkowania k u l t u r o w e g o . Wspólnie w y k o n y w a n e rytuały dają poczucie więzi uczestnikom r u c h u , a także tworzą podstawę do zacho­ w a n i a godności osobistej i d u m y p l e m i e n n e j . Kategorię ruchów społecznej r e k o n s t r u k c j i miał n a myśli F r e d Voget, gdy pisał o t y p i e ruchów r e f o r m i s t y c z n y c h . Wyróżnienia t e j g r u p y r u ­ chów d o k o n u j e j e d n a k wyłącznie n a przykładzie ruchów wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej, co sprawia, że zostaje bardzo ograniczona i c h w e ­ wnętrzna zmienność. W rezultacie r u c h y reformistyczne t o eskapistyczne r u c h y społecznej r e k o n s t r u k c j i , gdyż wszystkie indiańskie r u c h y r e ­ k o n s t r u k c y j n e mają c h a r a k t e r eskapistyczny, co należy przypisać spo­ łecznej sytuacji I n d i a n . 19 W y m i a r psychologiczny odnosi się n i e t y l k o do r e a k c j i i czynności i n d y w i d u a l n y c h jednostek, lecz przede w s z y s t k i m próbuje ująć reakcje i zachowania zbiorowe całych g r u p . R u c h społeczny b o w i e m n i e jest s u ­ mą aktywności i myślenia poszczególnych jednostek, lecz społeczną reak­ cją na k r y z y s społeczno-kulturowy. W s y t u a c j i d e p r y w a c j i zostaje p o ­ stawiona społeczność j a k o całość powiązana r o z l i c z n y m i więziami oraz wspólnotą kulturową. K r y t e r i u m psychologiczne związać można z ele­ m e n t a m i organizacji społecznej i k u l t u r y społeczeństwa, w którym dany r u c h się r o z w i j a . Reakcje psychiczne n a daną sytuację poszczególnych jednostek należących do zbiorowości powiązanej szeregiem więzi i w z o ­ rów k u l t u r o w y c h przybierają postać r u c h u , stając się organizacją w y p o ­ sażoną w ideologię. Następuje werbalizacja postaw; wyciągnięte są k o n ­ sekwencje z w y z n a w a n y c h poglądów; wysiłek j e d n o s t k i l u d z k i e j zostaje włączony w r a m y organizacji społecznej. Między wyróżnionymi t y p a m i ruchów zachodzą różne związki gene­ tyczne; r u c h y jednego t y p u mogą się przekształcać w r u c h y t y p u innego. Najczęstsze w y d a j e się przejście następujące: r u c h eskapistycznej t r a n s ­ f o r m a c j i i n s p i r u j e m n i e j l u b bardziej świadomie r u c h b u n t o w n i c z e j t r a n s ­ f o r m a c j i . T a k było w p r z y p a d k u Tańca Duchów i nieświadomie przezeń i n s p i r o w a n y c h w a l k Siouxów. Taniec Duchów był całkowicie pacyfis­ t y c z n y i n i g d y n i e zachęcał do gwałtu wobec Białych. Umysły l u d z i n i e potrafiły j e d n a k często odróżnić wrogości ideologicznej i werbalnej od wrogości r e w o l u c y j n e j . M i m o b r a k u nakazu ze strony proroka działali i» V o g e t , op. cit. �134 EWA NOWICKA Porównanie reakcji psychologicznej i społecznej w wyróżnionych typach ruchów Typ ruchu buntownicza transformacja Psychologiczna reakcja indywidualna agresja, skrajne podniecenie Reakcja społeczna wojna, rebelia, spisek eskapistyczna transfor­ wycofanie, nieagresywne podnie- macja rytuał cenie eskapistyczna rekon­ spokojne wycofanie izolacja społeczno-religijna strukcja społeczna buntownicza agresja selektywna rekonstrukcja werbalna opozycja zgodnie z odczuwaną nienawiścią, podejmując z b r o j n y atak n a Białych. Oczekiwanie mającego nadejść w b l i s k i e j przyszłości „złotego w i e k u " rozpala wyobraźnię zbiorowości i skłania do zachowania się a k t y w n i e buntowniczego. T a k i związek eskapistycznej i r y t u a l n e j t r a n s f o r m a c j i z transformacją buntowniczą obserwujemy w millenarystycznie i n s p i r o ­ w a n y c h atakach n a Białych w ramach „kultów cargo". Historycznie sprawę rozpatrując, mało prawdopodobne jest przejście o d r u c h u społecznej r e k o n s t r u k c j i w r u c h t r a n s f o r m a c j i . Natomiast n a j ­ częstsze jest przekształcanie się ruchów całkowitej negacji w r u c h y czę­ ściowej negacji. Wczesny s h a k e r y z m miał w i e l e cech t r a n s f o r m a c y j n y c h ; utraciwszy następnie swój m i l l e n a r y z m stał się już w k i l k a l a t po swych n a r o d z i n a c h r u c h e m społecznej eskapistycznej rekonstrukcji i . Przeobrażenie się jednego t y p u r u c h u w i n n y wiąże się z w i e l o m a zja­ w i s k a m i historycznie w i e l k i e j w a g i . HIPOTEZY BADAWCZE: A CZYNNIKAMI ZWIĄZKI MIĘDZY T Y P E M R U C H U SPOŁECZNO-KULTUROWYMI Można sformułować w i e l e zależności ogólnego c h a r a k t e r u wiążących poszczególne t y p y ruchów z elementami sytuacji, w której r u c h powstaje. Zależności t e mają charakter częściowo t y l k o sprawdzonych hipotez, które mogą służyć za bazę do dalszych badań. Hipoteza zgodności t y p u r u c h u z charakterem k u l t u r y Hipoteza t a głosi, że istnieje związek między r u c h a m i b u n t u i uciecz­ k i a charakterem k u l t u r y danego społeczeństwa. T a k więc w j e d n y c h k u l t u r a c h częściej pojawiają się r u c h y b u n t u , w i n n y c h — r u c h y uciecz- �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH 135 k i . Należy się zastanowić, j a k i e cechy k u l t u r y społeczeństwa trzeba brać pod uwagę, jeśli się bada związek między kulturą i t y p e m r u c h u . A. Można brać pod uwagę ogólny charakter wartości p o d s t a w o w y c h cechujących daną kulturę. Wówczas możemy mówić o zgodności powsta­ jącego r u c h u z c h a r a k t e r e m p o d s t a w o w y c h wartości w danej k u l t u r z e . Zgodnie z t y m l u d y o t y p i e k u l t u r y wynoszącej na naczelne miejsce w a r ­ tości związane z w o j o w a n i e m wytworzą raczej r u c h y o charakterze b u n ­ t o w n i c z y m , natomiast k u l t u r y kładące nacisk n a wartości mistyczne za­ reagują na deprywację wynikającą z politycznej d o m i n a c j i r u c h e m r a ­ czej o charakterze eskapistycznym. O t e j zależności pisał James Mooney, gdy porównywał zainteresowanie Tańcem Duchów wśród Arapahów i wśród S i o u x ó w . M i s t y c z n y charakter k u l t u r y Arapahów, wśród któ­ r y c h k o n t a k t j e d n o s t k i z siłami n a d p r z y r o d z o n y m i był szczególnie w y ­ soko ceniony, zadecydował o powszechnym w t y m p l e m i e n i u przyjęciu d o k t r y n y i obrzędów Tańca Duchów. Natomiast w o j o w n i c z y c h Siouxów eskapistyczny Taniec Duchów znacznie m n i e j pociągał. C i spośród Siouxów, którzy r u c h t e n zaakceptowali, włączyli do niego elementy, któ­ r y c h u Arapahów n i e posiadał, a m i a n o w i c i e silną wrogość wobec B i a ­ łych, j a k a następnie wybuchła w postaci o t w a r t e j w a l k i . Te same sprawy miała n a myśli również R u t h Benedict, gdy pisała o t y m , że I n d i a n i e Pueblo n i e z a i n t e r e s o wa l i się k u l t e m p e j o t l u , gdyż i c h k u l t u r z e obce były treści i wartości podstawowe d l a p e j o t y z m u . K u l t u r y I n d i a n Pueblo kładły nacisk na cnotę u m i a r k o w a n i a w e w s z y s t k i c h życiowych sytuacjach. Po­ tępia się w n i c h agresję, wywyższanie się oraz gwałtowne wyrażanie za­ równo radości, j a k i żalu. N i e zezwala się n a używanie narkotyków oraz w s z y s t k i c h środków dających 'człowiekowi niezwykłe doznania. Doznania t a k i e daje również p e j o t l , którego używanie Pueblo o d r z u c i l i , podobnie j a k wszystkie t r a d y c y j n e indiańskie używki t a k powszechnie stosowane w k u l t u r z e p l e m i o n Równin. N i c więc dziwnego — sugeruje Benedict — że p e j o t y z m spotkał się z żywą akceptacją u I n d i a n Równin, natomiast odrzucony został przez I n d i a n Pueblo . Podobną myśl wyraził również H o b s b a w m (a za n i m rozwinęła ją Y o n i n a Talmon), gdy pisał o t y m , że r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e nie mogą się pojawić l u b są p r z y j m o w a n e z oporami przez l u d y , których r e l i g i e operują koncepcją s e r i i z m i a n c y k l i c z n y c h l u b ciągłego przepływu cza­ su, j a k też czasu statycznego. Z tego p o w o d u m i l l e n a r y z m n i e rozwinął się wśród ludów wyznających h i n d u i z m i b u d d y z m . R u c h y m i l l e n a r y ­ styczne łatwo powstają natomiast n a gruncie r e l i g i i takich, j a k j u d a i z m 20 21 2 0 XlVth 2 1 J. Mooney, The Ghost Dance Religion and the Sioux Outbreak of 1890, Annual Report of the Bureau of Ethnology, 1892-1893, cz. 2: 1896 s. 653-1102. R . B e n e d i c t , Wzory kultury, W a r s z a w a 1966. �136 EWA NOWICKA czy chrześcijaństwo — zakładających istnienie wszechobecnej i kierują­ cej b i e g i e m h i s t o r i i w o l i boskiej, która może zadecydować w d o w o l n y sposób o z a t r z y m a n i u się l u b zmianie k i e r u n k u h i s t o r i i . B. Mówiąc o wpływie k u l t u r y na t y p r u c h u , który w j e j łonie powsta­ je, można mieć także n a myśli gotowe w z o r y k u l t u r o w o ustalone, o k r e ­ ślające rodzaj r e a k c j i na silną deprywację wynikającą z obcej p o l i t y c z ­ nej dominacji. T a k i gotowy wzór, który zostaje j e d y n i e zaktualizowany i rozwinięty, przedstawia Justus v a n der Kroef, g d y pisze o i n d o n e z y j ­ skich r u c h a c h r e a k c j i n a dominację i k o n t a k t k u l t u r o w y . Podobnie analizują sposoby reakcji n a europejski podbój wśród różnych p l e m i o n I n d i a n A m e r y k i Północnej znawcy tego p r o b l e m u , n p . B a r n o u w . Te plemiona, które miały silną plemienną organizację i mocno w t r a d y c j i ustalony wzór w o j o w a n i a , reagowały również wojną na nacisk społe­ czeństwa europejskiego. Te plemiona rzadziej — i najczęściej t y l k o w p r z y p a d k u poniesionej całkowitej i nieodwołalnej klęski — wyrażają zainteresowanie dla ruchów eskapistycznych. G o t o w y wzór m i l l e n a r y ­ stycznego r u c h u m i e l i w swej k u l t u r o w e j t r a d y c j i I n d i a n i e T u p i - G u a r a n i z A m e r y k i Południowej, toteż n i e może dziwić, że n a dominację europej­ ską i k o n t a k t z kulturą l u d z i białych zareagowali właśnie eskapistycznym ruchem transformacyjnym. 2 2 2 3 2 4 C. W b a d a n i u związków między t y p e m r u c h u a charakterem k u l t u ­ r y można się interesować również w y t w o r z o n y m przez określony t y p socjalizacji modelem osobowości j e d n o s t k i . N a m o d e l t e n składają się sposoby reagowania n a różne sytuacje, w t y m także wzór reagowania na silną frustrację. T a k i zespół elementów prześledził c y t o w a n y już v a n der K r o e f dla indonezyjskich społeczeństw p i e r w o t n y c h . M o d e l osobo­ wości w y t w o r z o n y przez przyjęte w danej k u l t u r z e m e t o d y socjalizacji miał, j a k dowodzi Kroef, decydujący w p ł y w n a sposób reakcji badanego przez niego społeczeństwa n a dominację Białych . B a r n o u w porównał pod t y m względem t y p a k u l t u r a c j i wśród p l e m i o n leśnych A m e r y k i Pół­ nocnej z akulturacją I n d i a n Równin, którzy zainteresowali się zarówno Tańcem Duchów, j a k i następnie p e j o t y z m e m . 2S 2б W k o n k r e t n y c h przykładach ruchów nie zawsze można wyróżnić w y ­ mienione t r z y g r u p y spraw dotyczących c h a r a k t e r u k u l t u r y . N a ogół jest 2 2 Hobsbawm, 2 3 J . v a n der Borneo, 2 4 pewa, op. cit, s. 57-58. Kroef, [w:] Millenial Messianic Dreams..., V . В a m o u w, Acculturation [w:] Memoirs Movements and Personality of the American do „Aan. A n t h r . " , t. 52:1950, n r 4, cz. 2. 2 5 2 6 V a n der K r o e f , В a r n o u w, op. cit. op. cit. on the Celebes, among the Sumatra and s. 80-121. Anthropological Association, Wisconsin Chip­ n r 72, d o d a t e k �TYPOLOGIA RUCHÓW 137 SPOŁECZNYCH dostępny j e d y n i e materiał n a t e m a t ogólnego t y p u wartości w danej k u l ­ turze tubylczej. Analizę typologiczną można sprowadzić n a niższy poziom ogólności; wówczas badać się będzie związek k o n k r e t n y c h , n i e mieszczących się w ramach zaproponowanej t y p o l o g i i cech ruchów z charakterem k u l t u r y . Do tej c h w i l i mówiłam o możliwościach wiązania j e d y n i e cech b u n t o w niczości i eskapizmu r u c h u z charakterem k u l t u r y . Można się też zasta­ nowić, j a k i e t o inne cechy poszczególnych ruchów związane są z podsta­ w o w y m i wartościami, w z o r a m i r e a k c j i n a frustrację oraz modelem oso­ bowości w d a n y m społeczeństwie. Taką zależność miał na myśli Geor­ ge Devereux, który n a marginesie s w y c h psycho-socjologicznych badań nad indiańskim p l e m i e n i e m Mohave zauważył, że w k u l t u r z e t a k i e j , j a k k u l t u r a Mohavów, n i e mógł się narodzić a n i zostać zaakceptowany r u c h podobny do „kultów cargo". „Kulty cargo", jego zdaniem, mogły zrodzić się t y l k o n a gruncie takiej k u l t u r y , j a k melanezyjska . Devereux myślał z pewnością o charakterze podstawowych wartości cechujących kulturę ludów Melanezji, kładących nacisk na osiągnięcia materialne, dobrobyt i praktyozność działania. Cechy te rzeczywiście bardzo odróżniają spo­ łeczeństwo Melanezji od społeczeństw I n d i a n A m e r y k i Północnej. Podobną zależność miał n a myśli W. W. H i l l , który rzucił hipotezę, że N a v a h o w i e dlatego — w przeciwieństwie do w i e l u i n n y c h p l e m i o n — nie przyjęli Tańca Duchów, gdyż i c h k u l t u r a niezgodna była z doktryną tego r u c h u . <Navaho, mianowicie, m i e l i żywić k u l t u r o w o ustalony lęk przed duchami zmarłych. D o k t r y n a Tańca Duchów głosiła o b l i s k i m p r z y ­ b y c i u zmarłych n a ziemię. Taniec Duchów n i e mógł zatem interesować i przyciągnąć N a v a h ó w . Można j e d n a k podać przykład, który hipotezę H i l l a podważa. Otóż I n d i a n i e Ute, m i m o żywionego przez n i c h silnego lęku przed zmarłymi, żywo zaakceptowali Taniec Duchów . 21 28 29 Związki między charakterem k o n t a k t u społeczeństwa dominującego i zdominowanego a t y p e m r u c h u Podział, zgodnie z k r y t e r i u m ideologicznym dzielący r u c h y n a t r a n s ­ formacyjne i r e k o n s t r u k c y j n e , można związać z szeregiem cech k o n t a k ­ t u społeczno-kulturowego łączącego społeczeństwo p i e r w o t n e ze społe2 7 G. Knowledge Bureau 2 8 Devereux, Mohave and Psychic Disturbances of American W. W. Ethnology, H i 11, The Ethnopsychiatry of an Indian and Tribe, Suicide: Smithsonian the Psychiatrie Institution — B u l l e t i n , n r 175, W a s h i n g t o n 1961. Navaho Indians and the Ghost U t e of Colorado, [w:] Dance of 1890, „Am. A n t h r . " , t. 46:1944, s. 523 n. 2 9 M . К. American О p 1 e r, Indian Tribes, The Southern red. R. L i n t o n , New Y o r k — L o n d o n Acculturation in 1940, s. 188-189. Seven �138 EWA NOWICKA czeństwem europejskim. R u c h y t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji rodzą się w i n n y m nieco kontekście społecznym niż r u c h y społecznej r e k o n ­ s t r u k c j i i częściowej negacji. Charakter k o n t a k t u rozkładam n a szereg j e g o cech, aby k o l e j n o j e związać z t y p e m r u c h u . Najistotniejsze są na­ stępujące cechy k o n t a k t u społeczno-kulturowego: długotrwałość, bliskość i regularność kontaktów społecznych między członkami stykających się grup, stopień różnic w r o z w o j u społeczno-gospodarczym między s t y k a ­ jącymi się społeczeństwami, stopień a k u l t u r a c j i wśród g r u p y z d o m i n o ­ wanej oraz poziom w i e d z y o mechanizmach gospodarczych, s t r u k t u r z e społecznej i charakterze k u l t u r y społeczeństwa dominującego wśród g r u ­ p y zdominowanej. Omówię obecnie związek poszczególnych czynników z typem ruchu: transformacyjnym i rekonstrukcyjnym. A. T y p r u c h u a siła k o n t a k t u między d w o m a społeczeństwami. W t y m w y p a d k u hipoteza będzie brzmiała następująco: i m k o n t a k t między d w o ­ m a stykającymi się społeczeństwami (z których jedno jest dominujące, a d r u g i e p o l i t y c z n i e zdominowane) jest dłuższy, częstszy i bardziej r e g u ­ l a r n y , t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h , który w ramach spo­ łeczeństwa zdominowanego p o j a w i się j a k o reakcja na podbój, będzie miał charakter r u c h u społecznej r e k o n s t r u k c j i i częściowej negacji. I o d ­ w r o t n i e : i m k o n t a k t między t a k i m i społeczeństwami krótszy i m n i e j r e ­ g u l a r n y , t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h będzie miał charak­ t e r t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji. B. T y p r u c h u a stopień różnic w r o z w o j u społecznym i gospodarczym między stykającymi się społeczeństwami. K o l e j n a hipoteza b r z m i : i m większy stopień różnic w r o z w o j u społecznostrukturalnym i gospodar­ czym między d w o m a stykającymi się społeczeństwami, t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h , który powstanie wśród społeczeństwa zdo­ minowanego, będzie r u c h e m t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji. I o d w r o t ­ n i e : i m stopień różnic gospodarczych i społecznych między d w o m a społe­ czeństwami jest mniejszy, t y m większe prawdopodobieństwo', że r u c h spo­ łeczny wśród g r u p y zdominowanej będzie miał charakter społecznej r e ­ k o n s t r u k c j i i częściowej negacji. C. T y p r u c h u a poziom a k u l t u r a c j i wśród społeczeństwa podporząd­ kowanego. Hipoteza t a b r z m i następująco: i m wyższy poziom a k u l t u r a c j i wśród członków społeczeństwa podporządkowanego, t y m większe p r a w ­ dopodobieństwo, że r u c h będący reakcją n a obcą dominację będzie miał c h a r a k t e r społecznej r e k o n s t r u k c j i i częściowej negacji. I o d w r o t n i e : i m poziom a k u l t u r a c j i niższy, t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h będzie miał charakter t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji. D. T y p r u c h u a stopień w i e d z y o mechanizmach społeczeństwa d o m i ­ nującego wśród społeczeństwa zdominowanego. T u hipoteza b r z m i : i m �TYPOLOGIA RUCHÓW 130 SPOŁECZNYCH wyższy stopień w i e d z y o gospodarczych i społecznych mechanizmach rządzących społeczeństwem p o l i t y c z n i e dominującym wśród członków społeczeństwa podporządkowanego, t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h stanowiący reakcję n a dominację wśród g r u p y podbitej będzie miał charakter społecznej r e k o n s t r u k c j i i częściowej negacji. I o d w r o t n i e : i m poziom t e j wiedzy wśród g r u p y zdominowanej niższy, t y m większe p r a ­ wdopodobieństwo, że r u c h społeczny przybierze postać r u c h u t r a n s f o r ­ m a c j i i całkowitej negacji. Hipotezy te prowadzą do następującego ogólnego sformułowania: I m bliższy k o n t a k t między społeczeństwami, i m mniejsze różnice w roz­ w o j u między n i m i , i m wyższy stopień a k u l t u r a c j i wśród społeczeństwa zdominowanego i i m większa wiedza społeczeństwa podbitego o społe­ czeństwie dominującym, t y m większe prawdopodobieństwo powstania r u c h u społecznej r e k o n s t r u c j i i częściowej negacji. N a t o m i a s t : i m k o n ­ t a k t y słabsze, i m różnice większe, stopień a k u l t u r a c j i i poziom w i e d z y niższy, t y m większe prawdopodobieństwo p o w s t a n i a r u c h u t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji. W y m i e n i o n e elementy k o n t a k t u pozostają ze sobą w ścisłym związku. I m odleglejsze k o n t a k t y między d w o m a społeczeństwami, t y m niższy p o ­ z i o m a k u l t u r a c j i oraz stopień w i e d z y o społeczeństwie dominującym wśród g r u p y podporządkowanej. W b l i s k i m ze sobą związku pozostaje również poziom a k u l t u r a c j i i stopień w i e d z y j a k o c z y n n i k i wzajemnie na siebie wpływające. N a poziom a k u l t u r a c j i i stopień w i e d z y m a rów­ nież w p ł y w stopień różnic dzielących stykające się społeczeństwa. I m większe te różnice, t y m mniejsze możliwości poznania społeczeństwa dominującego przez przedstawicieli g r u p y podbitej, a co za t y m idzie — t y m mniejszy stopień i szansa szybkiej a k u l t u r a c j i . Stopień w i e d z y o e u r o ­ pejskiej c y w i l i z a c j i jest zatem funkcją zarówno bliskości kontaktów mię­ dzy stykającymi się społeczeństwami, j a k i wyjściowych różnic w r o z w o ­ j u gospodarczym i strukturalnospołecznym między t y m i społeczeństwa­ m i . Zależności między wyróżnionymi c z y n n i k a m i sytuacji k o n t a k t u przed­ s t a w i a m graficznie. Cechy kontaktu społeczno-kulturowego i ich wzajemne Siła k o n t a k t u związki Stopień różnic między jącymi poziom a k u l t u r a c j i 'i t się styka­ społeczeństwami j __l stopień w i e d z y o społeczeństwie e u r o p e j s k i m wśród g r u p y podporządkowanej �140 EWA NOWICKA W y m i e n i o n e cechy k o n t a k t u można wiązać zarówno z uwzględnio­ n y m i w zaproponowanej t y p o l o g i i cechami ruchów, j a k i z i c h cechami specyficznymi. Poszczególne cechy k o n t a k t u w k o n k r e t n y c h przypadkach modelują d a n y r u c h społeczny. Patrząc n a sformułowane hipotezy z p u n k t u w i d z e n i a historycznego r o z w o j u sytuacji k o n t a k t u między społeczeństwami p i e r w o t n y m i a spo­ łeczeństwem europejskim, można przypuszczać występowanie następują­ cej zależności. W p i e r w s z y m etapie k o n t a k t u p i e r w o t n e g o społeczeństwa z cywilizacją europejską występuje tendencja t w o r z e n i a się ruchów cał­ k o w i t e j negacji ii t r a n s f o r m a c j i , natomiast n a dalszych etapach tego k o n ­ t a k t u r y s u j e się tendencja powstawania ruchów częściowej negacji i spo­ łecznej r e k o n s t r u k c j i . Hipotezę tę można sformułować w nieco słabszej formie, która lepiej nadaje się do sprawdzenia empirycznego. R u c h y transformacji i całkowitej negacji n i g d y n i e pojawiają się n a etapie b l i s k i c h i długotrwałych kontaktów, a r u c h y społecznej r e k o n s t r u k c j i i częściowej negacji n i g d y n i e rodzą się w p i e r w s z y m okresie kontaktów. W miarę w z r o s t u ilości, częstotliwości i trwałości kontaktów o b u społe­ czeństw między sobą wzrastała wśród społeczeństwa pierwotnego ilość jednostek, które przyjmowały w z o r y k u l t u r y europejskiej. Jednostki te miały większy od i n n y c h stopień wiedzy o mechanizmach gospodarczospołecznych społeczeństwa europejskiego, n a b y t e j w t o k u swych k o n t a k ­ tów. Wzrost liczby kontaktów przyczyniał się również bezpośrednio do w z r o s t u znajomości europejskiej c y w i l i z a c j i n a w e t u jednostek n i e p r z y j ­ mujących wzorów k u l t u r y europejskiej. Jeśli różnice w r o z w o j u gospo­ darczym i pod względem złożoności s t r u k t u r y społecznej są duże, przed­ stawiciele podbitej społeczności p i e r w o t n e j n i e mogą łatwo zrozumieć, na czym opiera się gospodarka społeczeństwa europejskiego, zwłaszcza jeśli k o n t a k t y n i e są z b y t silne. Z taką sytuacją m a m y do czynienia do dziś n a w i e l u obszarach Melanezji. W sytuacji, g d y t e różnice są duże, t r u d n i e j zachodzi a k u l t u r a c j a jednostek spośród p i e r w o t n e j g r u p y zdo­ m i n o w a n e j . W sytuacji zatem, gdy wiedza o społeczeństwie europejskim u l u d u pierwotnego jest n i e w i e l k a , l u d t e n interpretować będzie własną sytuację oraz źródła europejskiej c y w i l i z a c j i w t e r m i n a c h m a g i c z n o - r e l i g i j n y c h , co z k o l e i wpływa n a charakter r u c h u , który, jeśli się p o j a w i , będzie raczej t r a n s f o r m a c y j n y niż r e k o n s t r u k c y j n y . Rodzi się przekona­ nie, że t y l k o całkowita przemiana świata może doprowadzić do zmiany sytuacji g r u p y podporządkowanej. W miarę narastania kontaktów spo­ łecznych, zwiększania się liczby jednostek silnie zeuropeizowanych oraz w miarę w z r o s t u wiedzy o mechanizmach społecznych i podstawach go­ spodarczych społeczeństwa europejskiego u l u d u pierwotnego, zaczyna on rozumieć własną sytuację w t e r m i n a c h r e f o r m y społecznej, często posiadającej charakter zupełnie świecki. Rozwiązanie własnej sytuacji �TYPOLOGIA RUCHÓW 141 SPOŁECZNYCH silnie deprywującej również zaczyna się jawić w t e r m i n a c h r e k o n s t r u k ­ cji społecznej. R u c h społeczny na gruncie tego sposobu w i d z e n i a własnej sytuacji i j e j rozwiązania m u s i mieć charakter częściowej t y l k o negacji i społecznej r e k o n s t r u k c j i . C z y n n i k i siły k o n t a k t u i stopnia różnic między społeczeństwami dzia­ łają w p r z e c i w n y c h k i e r u n k a c h , a czasem działanie jednego z n i c h może przeważyć działanie drugiego. W k o n k r e t n y c h sytuacjach poszczególnych ruchów* zaobserwować można, j a k współdziałanie to się o d b y w a . W każdym p r z y p a d k u działają zarówno c z y n n i k i związane z charakte­ r e m k u l t u r y j a k i c z y n n i k i wynikające z c h a r a k t e r u k o n t a k t u między stykającymi się społeczeństwami. To współdziałanie sprawia, że dla po­ szczególnych typów ruchów możemy wyznaczyć w a r u n k i , które decydują o ich powstaniu. Ewa A Nowicka TYPOLOGY OF SOCIAL MOVEMENTS A The problems social movements of typology AMONG THE PRIMITIVE PEOPLES S u m m a r y or c l a s s i f i c a t i o n a r e i m p o r t a n t w h i c h a r e r e a c t i o n s of t h e c o n q u e r e d for the study p r i m i t i v e peoples of to t h e p o l i t i c a l d o m i n a t i o n of t h e w h i t e m a n a n d to t h e contact w i t h h i s c u l t u r e . I n l i t e ­ rature there are m a n y a t t e m p t s at c l a s s i f i c a t i o n ; t h e m o s t v a l u a b l e among them a r e : t h e t y p o l o g y of n a t i v i s t i c m o v e m e n t s b y R . L i n t o n ; t h e c l a s s i f i c a t i o n of a c t i v i s t and p a s s i v i s t m o v e m e n t s b y P. W o r s l e y ; t h e c l a s s i f i c a t i o n of n a t i v i s m b y F . V o g e t : t y p o l o g i c a l i n q u i r i e s b y G . E . S i m p s o n , A . W a l l a c e , L a n t e r n a r i a n d D. A b e r l e . I n the w o r k s b y W a l l a c e a n d S i m p s o n t h e m o s t i m p o r t a n t point is t h e b r i n g i n g out of t h e p s y c h o l o g i c a l attitudes d i f f e r e n t i a t i n g remarkably pointed to t h e i d e o l o g i c a l of t h e s o c i a l m o v e m e n t s the social movements, while variable. To build Aberle up a f u l l c l a s s i f i c a t i o n of t h e d i s c u s s e d category, t h e p s y c h o l o g i c a l a n d ideolo­ g i c a l d i m e n s i o n s m u s t be c o n s i d e r e d i n t h e f i r s t p l a c e . I n the p s y c h o l o g i c a l d i m e n ­ sion, I d i s t i n g u i s h t h r e e w a y s of r e a c t i n g to t h e s i t u a t i o n of d e p r i v a t i o n b y m e m ­ bers of a m o v e m e n t : a) r e v o l t , b) escape, c) r e s i g n a t i o n . S i n c e r e s i g n a t i o n is a n attitude e x c l u d i n g a n y a c t i v i t y , it c a n n o t a p p e a r in a social movement and thus it c a n be left out f r o m f u r t h e r c o n s i d e r a t i o n s . I n t h e i d e o l o g i c a l d i m e n s i o n , t h r e e types of w o r l d p e r s p e c t i v e s s h o u l d be d i s t i n g u i s h e d : a) a p e r s p e c t i v e of t r a n s f o r m a ­ tion a n d of t o t a l n e g a t i o n of t h e w o r l d , b) a p e r s p e c t i v e of s o c i a l r e c o n s t r u c t i o n a n d of p a r t i a l n e g a t i o n of t h e w o r l d , c) t o t a l a c c e p t a n c e of t h e w o r l d . Since the t o t a l a c c e p t a n c e c a n n e v e r constitute a b a s i s for a s o c i a l m o v e m e n t , w e c a n l e a v e it out of f u r t h e r d i s c u s s i o n , too. T h e t w o d i m e n s i o n s t h u s y i e l d a f o u r f o l d c l a s s i f i ­ c a t i o n of s o c i a l m o v e m e n t s : 1. R e b e l l i o u s movements of t o t a l n e g a t i o n and transformation of t h e world (e.g., m i l l e n a r i s t i c r e b e l l i o n s , l i k e t h e r e b e l l i o n of P o n t i a c , t h a t of t h e p r o p h e t I s a tai among in N e w the North Zealand); American Indians, Mau-Mau in Kenia, Hau-Hau movement �142 EWA 2. E s c a p i s t m o v e m e n t s NOWICKA of t o t a l n e g a t i o n of t h e w o r l d "cargo c u l t s " in Melanesia, millenaristic pilgrimages 3. R e b e l l i o u s gious-political movements movements of in p a r t i a l negation Africa and (e.g., t h e G h o s t Dance of t h e T u p i Guaraní I n d i a n s ) ; and social reconstruction Melanesian movements of (reli­ Paliau or Massinga); 4. E s c a p i s t m o v e m e n t s of p a r t i a l n e g a t i o n a n d s o c i a l r e c o n s t r u c t i o n (e.g., p e y o tism, shakerism, the religion of the p r o p h e t Handsome Lake among the North American Indians). The appearance of various types of movements c a n be explained by f a c t o r s ; t h e m o s t i m p o r t a n t a m o n g t h e m a r e : a) t h e t y p e of c u l t u r e (value w i t h i n w h i c h the movement emerges; the contact b e t w e e n the c o n q u e r e d significant elements here a r e : the degree of differences between b) social and many system) c u l t u r a l conditions i n w h i c h and the dominating society occurs. T h e strength and i n t e n s i t y of most s o c i a l c o n t a c t s ; the the societies i n v o l v e d ; t h e degree of k n o w l e d g e of the c o n q u e r e d p o p u l a t i o n about t h e d o m i n a t i n g s o c i e t y a n d its degree of a c c u l t u r a ­ tion. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f381a4047e5bd682c4ca770aea0da9f.pdf 4dfbd04d2e0ffe885f1b1e98ea3dcedb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5254 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Mołdawia - świadomość historyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4877 Title A name given to the resource U nas była już ta wieś i nikogo nie było, pustynia... / ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51, s.105-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biczyk, Malgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. LI: 2007, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MAŁGORZATA B I C Z Y K U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW MOŁDAWSKIEJ WSI ŁAPUSZNA WPROWADZENIE Wieś Łapuszna leży około 60 kilometrów na południowy zachód od obec­ nej stolicy Republiki Mołdawii Kiszyniowa, w rajonie Hinczeszti, dawniej Kotowskim. Jej malownicze położenie na licznych pagórkach oraz gospodarstwa ukryte za wysokimi żelaznymi bramami mogą powodować u nowoprzybyłego gościa uczucie wielkiego zagubienia. Tym bardziej, że jest to wieś stosunkowo duża - zamieszkuje j ą około siedmiu tysięcy Mołdawian. Niegdyś sąsiadowali oni z wieloma rodzinami żydowskimi. Po wydarzeniach drugiej wojny świato¬ wej, a następnie licznych migracjach, pozostało po tym sąsiedztwie zaledwie jedno gospodarstwo. We wsi znajduje się primaria , obejmująca również po­ bliskie osady: Ruska i Anień. W okresie powojennym na tym terenie utworzono trzy kołchozy. Obecnie, podobnie jak w całej Mołdawii, dziś już prywatne gospodarstwa powoli pustoszeją, natomiast średnia wieku osób spotykanych na ulicach wciąż wzrasta . W centralnej części wsi widnieje biała, murowana wieżyczka cerkwi, wybudowanej w 1818 roku. Nieopodal stoi zniszczony budy¬ nek, niegdyś szpitalny. Dziś mieści się tam już tylko przychodnia. Na najwyż¬ szym pagórku wznosi się królująca nad łapuszniańskim krajobrazem szkoła. Opi¬ sując mołdawską wieś nie można nie wspomnieć o otaczających j ą i ciągnących się aż po horyzont winnicach. 1 2 3 Prezentowany tu artykuł jest wynikiem badań przeprowadzonych podczas trzech wyjazdów do Łapusznej w kwietniu, październiku i listopadzie 2003 roku. Z historykami i archeologami rozmawiałam o historii wsi w Muzeum Narodowym w Kiszyniowie. Wybrałam tę wieś jako miejsce swoich badań zaintrygowana 1 W latach 1998-2003 Mołdawia dzieliła się na 9 powiatów zwanych po rumuńsku judete. Reforma z 2003 roku przywróciła nazewnictwo rosyjskie. Obecnie w Mołdawii są 32 rejony, które składają się z gmin. Odpowiednik polskiego urzędu gminy. Według oficjalnych statystyk, prowadzonych co roku w organizacji Agenda Locala 2 1 , działającej z ramienia UNDP (Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju), w poszukiwaniu pracy wyjechało z Łapusznej za granicę około 20% mieszkańców. Najpopularniejszymi miejscami docelowymi emigracji zarobkowej są: Hiszpania, Włochy, Portugalia i Turcja. 2 3 �106 MAŁGORZATA BICZYK opowieściami o jej bogatej przeszłości. Została mi przedstawiona jako najstarsza historyczna osada w Mołdawii. Tę relację usłyszałam od Polaka podróżującego po Mołdawii w sprawach służbowych. Jechałam zatem do „mojej" wsi z zamia¬ rem zajęcia się lokalną historią miejsca, które w oczach mieszkańców uchodzi za pierwszą stolicę kraju. Interesowałam się opowieściami o przeszłości, bliskiej i dalekiej. Szybko jednak stało się oczywistym, że niemożliwe jest prowadzenie w Mołdawii rozmów o historii bez śledzenia ideologicznych przemian ostatnich lat. Nie pozostawały one bez wpływu na lokalne postrzeganie przeszłości. Początkowo zamierzałam rozmawiać z osobami najstarszymi. Sądziłam, że najwięcej będą pamiętały i znajdą dla mnie choć trochę czasu. Sytuacja zastana zmusiła mnie do zmiany planów. We wsi dominuje język mołdawski. Nie pozo¬ stało to bez wpływu na zbierany przeze mnie materiał oraz dobór rozmówców. Okazało się, że rozmowy ze starszymi kobietami, powszechnie cenionymi ze względu na talent narratorski, były dla mnie w większości nieosiągalne. Panie nie posługiwały się językiem rosyjskim, a ja mołdawskim. W pewnym stopniu znajomość tę posiadali starsi mężczyźni, najczęściej dzięki odbytej służbie w armii radzieckiej. Dużo łatwiej było mi porozumieć się z osobami z pokolenia średniego, które pracując w kołchozie nauczyły się biegle władać językiem rosyjskim. Dużo też było wśród moich rozmówców nauczycieli, również emery¬ towanych. Odsyłano mnie do nich, „bo na pewno coś wiedzą". Dotarcie do „zwykłych" mieszkańców Łapusznej było dla mnie początkowo pewnym problemem. Mieszkałam u miejscowego primara , pasjonata historii wsi. Z jednej strony powszechne poważanie, jakim się cieszył, otwierało przede mną większość drzwi, z drugiej zaś nikt przy nim nie czuł się „kompetentny" w rozmowach o historii. Z reguły po krótkiej kurtuazyjnej rozmowie odsyłano mnie do mojego gospodarza lub miejscowych nauczycieli historii. Na pytania o legendy, np. o początek wsi, odpowiedzią były opowieści o mitycznym założe¬ niu Mołdawii oraz o jasnowidzącym jagniątku Muarita. 4 RYS HISTORYCZNY Łapuszna uważana jest przez mieszkańców za kolebkę państwa mołdawskie¬ go. Pierwszy dokument dotyczący tej wsi, według Sowieckiej Encyklopedii Moł¬ dawii, pochodził z 1429 roku (Dron 1998, s. 67). Pewne jest, że widnieje na nim data 10 kwietnia. Według niektórych historyków jest to jedno z licznych prze¬ kłamań w Encyklopedii. Inne źródła podają lata 1430-1431 (Dron 1998, s. 67). W tym czasie Łapuszna jest wymieniana jako rozwinięta osada, co pozwala przy¬ puszczać, że istniała już w drugiej połowie X I V wieku. Wiadomo, że była cen¬ trum wojskowo-administracyjnym oraz ważnym punktem handlowym. Leżała na przecięciu szlaków targowych wiodących z Rzeczypospolitej i Transylwanii w kierunku Morza Czarnego i Krymu (Dron 1998, s. 66). W wydanej niedawno 4 Odpowiednik polskiego wójta. �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 107 Historii Mołdawii autorstwa Vasile Stati hasło „Łapuszna" pojawia się w kontekś­ cie pierwszych dokumentów wzmiankujących o podziałach administracyjnych (w latach 1430-1431 wymieniany jest judete Łapuszna), lub określających wy­ sokość podatków drogowych i myt (Stati 2002, s. 31, 41). W polskich opracowa¬ niach historycznych widnieją wzmianki dotyczące Łapusznej z racji pomniej¬ szych buntów anty-bojarskich pod koniec X V I wieku (Demel 1970, s. 167, 171). W latach 1990. prowadzone były badania historyczne, wykonywane na zlecenie ówczesnych władz wsi . W Łapusznej znajdowało się również pierwsze otwarte w niepodległej Mołdawii stanowisko archeologiczne. Z historią wsi związana jest postać Aleksandra Łapusznianu. Niewątpliwie jego przydomek pochodzi od nazwy Łapuszna. Aleksander uważany jest za nie¬ ślubnego syna wojewody Bogdana I I I Krzywego (Demel 1970, s. 169; Stati 2002, s. 139). Aleksander wstąpił na mołdawski tron jako wojewoda dzięki polskiemu poparciu. Pełnił tę funkcję dwukrotnie. Po raz pierwszy od roku 1552 do 1561, kiedy to wygnany został przez bojarów wspieranych przez Habsburgów. W cza¬ sie owego pierwszego panowania zasłynął jako dobry władca. Zbudował wiele cerkwi, rozkazał spisywać kronikę (latopis Ewfimia). Mołdawia w tym czasie rozwijała się pod względem ekonomicznym. Prowadził też stabilną politykę zagraniczną. Jednak stopniowo wzrastające tendencje autorytarne wywołały bunt bojarski. Po krótkim panowaniu „wojewody-despoty" Jakuba Heraklita, sułtan przywrócił na tron Aleksandra (1564-1568) (Stati 2002, s. 140). Na temat tego drugiego okresu panowania krążą niepochlebne opinie. Przyczynić się do nich mogła bardzo krytyczna w stosunku do Aleksandra popularna nowela historyczna Costacha Negruzziego . 5 6 7 Tyle wiadomo na temat panowania Łapusznianu. Dziś postać Aleksandra trak¬ towana jest jako ważny symbol. Miejscowe elity przyczyniają się do propagowa¬ nia wizerunku wojewody jako bohatera i dobrego władcy, który uczynił z Łapusznej stolicę. Wobec dość skąpych informacji dotyczących zarówno wsi, jak i związanej z nią postaci wojewody Aleksandra, tym bardziej ciekawe wydają się wyobra¬ żenia jej mieszkańców na temat własnej przeszłości. Przekonani są oni o dawnej wielkości Łapusznej - stolicy państwa mołdawskiego. W niej miał przyjść na świat Aleksander, przedstawiany jako jedyny władca Mołdawii urodzony w jej dzisiejszych granicach, między Prutem a Dniestrem. Taka charakterystyka postaci Aleksandra kłóci się z wielokrotnym podkreślaniem przez moich rozmówców, iż 5 Książka o historii wsi jest już napisana i czeka na wydanie. Nie wiadomo, kiedy to nastąpi w związku z brakiem funduszy. Walka o wpływy pomiędzy Królestwem Węgier, Królestwem Polskim i Imperium Osmań­ skim związana była z wysuwaniem własnych kandydatów na mołdawskich władców. Negruzzi Costache (1808-1868). Rumuński pisarz oraz członek Rumuńskiej Akademii Nau­ kowej. Od 1840 dyrektor Teatru Narodowego w Jassach. Wieli zwolennik romantyzmu. Współ­ pracownik pisma Dacia Literara. Badacz folkloru narodowego. Autor tomu wierszy lirycznych Pacatele Tineretelor (1857), poematu epickiego Aprodul Purice (1837), noweli historycznych, m.in. Alexandru Lapu$neanul (1840). 6 7 �108 MAŁGORZATA BICZYK 8 granica zachodnia Mołdawii nie jest wytyczona przez rzekę Prut . Historyczna kraina mołdawska rozpościera się na dużo szerszych terytoriach niż dzisiejsza Republika Mołdawii. Obejmuje również rumuńską część Mołdawii oraz leżące na północy i południu terytoria należące obecnie do Ukrainy. NARRACJA I ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA W trakcie badań interesowała mnie wiedza rozmówców o przeszłości najbliż¬ szej okolicy i państwa, w którym żyją. W jakim stopniu jest ona wynikiem prze¬ kazu pokoleniowego, a w jakim edukacji (radzieckiej lub współczesnej). Zasta¬ nawiałam się również nad wartościowaniem kolejnych epok i wydarzeń oraz przyczyną oceniania ich w taki, a nie inny sposób. W niniejszym artykule zamierzam prześledzić relacje narracji historycznej i narracji pamięci. Pragnę przedstawić świadomość historyczną mieszkańców Łapusznej, wyodrębniając w jej ramach owe dwa rywalizujące ze sobą typy opo¬ wieści historycznej. Początkowo miałam problemy z określeniem czym jest „świadomość histo¬ ryczna". Określenie to, w jego potocznym rozumieniu, wydawało mi się niefor¬ tunne ze względu na swoją nieostrość. Nie byłam również pewna, czy świado¬ mość może podlegać badaniom etnograficznym. Jednak w znaczeniu nadawanym jej przez Gerarda Kloskę jako „właściwy jednostce zbiór wyobrażeń, pojęć i są¬ dów dotyczących wydarzeń z przeszłości i wpływających na jej zachowania wer¬ balne i pozawerbalne" (Kloska 1979, s. 114) staje się ona adekwatna do sytuacji zastanej w Łapusznej. To, co ważne dla mnie w tej definicji, to powiązanie prze¬ szłości z zachowaniami współczesnymi. Również Paul Ricoeur w swojej definicji świadomości historycznej, opisanej w trzytomowym dziele Temps et Recit, zaznacza uwikłanie teraźniejszości w prze¬ szłość, które dokonuje się poprzez, używając jego słownictwa, „trawersację dystansu temporalnego" (por. Bugajewski 2002, s. 22). Termin ten oznacza po¬ znawcze „przybliżanie się", zarówno przeszłości do teraźniejszości, jak i teraź¬ niejszości do przeszłości. Częścią składową koncepcji poznania historycznego jest u Ricoeura teoria świadomości historycznej. Dotyczy ona dziejów ujmowanych w całości: prze¬ szłości, określanej jako „przestrzeń doświadczeń", przyszłości, której figurą jest „horyzont oczekiwań" oraz teraźniejszości, w największym skrócie oznaczającej działanie, moment akcji. „Narracje historyczne przyczyniają się do kształtowania przestrzeni doświadczenia" (Bugajewski 2002, s. 41), konkurując tym samym z alternatywnymi wyobrażeniami, których dostarczają narracje pamięci (i opowia¬ dania fikcyjne). Oznacza to, że świadomość historyczna (dotycząca przeszłości) jest wynikiem rywalizacji pomiędzy narracją historyczną a narracją pamięci 8 Dzisiejsze państwo mołdawskie obejmuje w zasadzie Besarabię, która była jedynie częścią historycznej Mołdawii. �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 109 o wizerunek społecznie akceptowalnych wyobrażeń przeszłości. W odbiorze nar¬ racji następuje moment, w którym czytelnik musi podjąć decyzję, na podstawie której z nich (narracji historycznej czy pamięci) kształtuje przestrzeń doświad¬ czenia (Bugajewski 2002, s. 40-41). Moment ten nazywa się re-figuracją i jest ostatnim etapem procesu mimetycznego, który oznacza „proces kształtowania językowych artykulacji czasowości" i warunkuje „transformację czasu ontycznego w temporalność intersubiektywnych relacji" (Bugajewski 2002, s. 92). Z jednej strony bowiem narracja historyczna jest częścią wpływającą na kształtowanie świadomości historycznej, z drugiej zaś myślenie w kategoriach historycznych nie byłoby możliwe, gdyby świadomość ludzka nie była „ustrukturowana temporalnie, zgodnie z dialektyką przestrzeni doświadczenia i horyzontu oczekiwań" (Bugajewski 2002, s. 43). Gdyby relacje przeszłości, teraźniejszości i przyszłości nie były częścią świadomości, nie zaistniałyby cechy temporalne języka. Proces mimetyczny przekształca zatem czas pierwotny w czas ludzki, społeczny. Dzieje się to w trakcie trzech operacji nazywanych kolejno mimezis I , I I , I I I . Pierwsza z nich oznacza przednarracyjną artykulację działań ludzkich (prefigurację). Druga - ujmowanie ludzkich działań w ramy narracji historycznej lub fikcyjnej (konfigu¬ racja). Mimezis III jest natomiast momentem recepcji owej narracji. W wyniku lektury narracji historycznej następuje refiguracja wizji świata. Jest to moment kształtowania przestrzeni doświadczenia oraz horyzontu oczekiwań. Lektura przekształca się w praktykę społeczną (Bugajewski 2002, s. 22, 44, 88-92). Rea¬ sumując: Narracja historyczna przybliża czas pierwotny do teraźniejszego, jest swoistym pośrednikiem między nimi. Podstawową cechą narracji historycznej, a zatem również świadomości historycznej, jest zmniejszanie dystansu, co ozna¬ cza, że w teraźniejszości kształtują się wyobrażenia o przeszłości i przyszłości. Świadomość historyczna „oznacza zespół mimetycznych (narracyjnych) i nienarracyjnych artykulacji przeszłości, przyszłości i teraźniejszości - konstruowa¬ nych w sytuacji zapośredniczonej przez aktywność interpretacyjną presji wywie¬ ranej przez przekaz przeszłości" (Bugajewski 2002, s. 202). Świadomość historyczna dotyka w Łapusznej równocześnie owych dwóch rodzajów narracji. Jest ona wynikiem działania pewnych mechanizmów pamięci charakterystycznych dla przekazu oralnego, takich jak opisywana przez Waltera Onga homeostaza. Pojęcie to dotyczy zakorzenienia w teraźniejszości opowieści, która ulega zmianom dyktowanym przez współczesność. Zmiany te przebiegają bez śladu, są nieuświadamiane przez opowiadającego (Ong 1992, s. 73-74). Innymi cechami narracji pamięci są: periodyzacja, opierająca się na silnej selekcji wydarzeń ważnych dla pamięci społecznej oraz mityzacja wydarzeń historycz¬ nych (Hastrup 1997, s. 24). Te lokalne narracje pamięci definiuję dla potrzeb artykułu jako specyficzny rodzaj wiedzy potocznej, wyłaniający się z powszech¬ nie znanych przez mieszkańców opowieści, które wyrwane z kontekstu tego miejsca przestają być zrozumiałe. W narracjach tych ważną rolę grają opowieści o przeszłości. Konstruowanie ich jest przesiane przez filtr teraźniejszych wyda¬ rzeń, wiedza o przeszłości jest odbiciem teraźniejszości (Hastrup 1997, s. 24). Dawid Lowenthal napisał wręcz, że „pamięć nie zachowuje przeszłości, lecz �110 MAŁGORZATA BICZYK dostosowywuje j ą do obecnie panujących warunków" (za: Hastrup 1997, s. 24). Starcy, których funkcja społeczna, według Maurica Halbwachsa, polega na pamiętaniu i udostępnianiu wspomnień, przekazują zniekształcony obraz prze¬ szłości, bowiem „nie mają zbyt bezstronnego poglądu" na nią (Halbwachs 1969, s. 160). Przeszłość zaś nie pozostaje bez wpływu na teraźniejszość. W Łapusznej nawet przestrzeń, wciąż znaczona nazwami historycznymi, świadczy o tym i nie pozwala zapomnieć o minionych dziejach. Równocześnie mołdawska historiografia oficjalna, czyli historia znarratywizowana, wpływa na wyobrażenia mieszkańców Łapusznej o przeszłości. Wiedza o historii narodu bywa wykładnią polityki danego państwa. Kształtują j ą pod¬ ręczniki i komunikaty oficjalne. Wydawałoby się, że opowieści legendarne, ze względu na swój lokalny charakter, powinny się oprzeć takim czynnikom. W Mołdawii tak nie jest. W ciągu ostatnich 15 lat trzykrotnie zmieniała się ofi¬ cjalna wykładnia historyczna, historiografia i nauczanie historii. Ricoeur, pisząc 0 narracji historycznej jako „historiograficznym opowiadaniu o przeszłości", za¬ znacza, że to właśnie dzięki narratywizacji wydarzeń z przeszłości (konfiguracja, operacja mimezis II) i wdrażaniu owej narracji w życie społeczne (refiguracja, mimezis III) zmniejsza się odległość pomiędzy teraźniejszością a przeszłością 1 oba te wymiary czasowe zaczynają na siebie oddziaływać. Oznacza to w prak¬ tyce, że zmiany w historiografii, wynikające z przyczyn ideologicznych, nie mogą pozostawać bez wpływu na stan wiedzy historycznej mieszkańców wsi. TRADYCJA I N A C J O N A L I Z M Niewątpliwy wpływ na moje rozważania o świadomości i narracji historycz¬ nej miała praca Erica Hobsbawma (1992), który na podstawie transmisji radio¬ wej obchodów świąt Bożego Narodzenia na dworze królewskim w Wielkiej Bry¬ tanii przedstawia swoje refleksje na temat tradycji wynalezionej. Jest to, według niego, zbiór praktyk o charakterze rytualnym lub symbolicznym, który ma za zadanie wdrażanie treści lub norm. Potrzeba tworzenia tradycji staje się istotna, gdy następują gwałtowne zmiany niszczące stare wzorce społeczne. Hobsbawm uściśla, iż cechą tradycji jest niezmienność. Zwyczaj natomiast odnosi się do pewnego stanu, w jakim znajduje się społeczność. To upadek zwyczaju prowadzi do zmian tradycji. Nowa tradycja może być zaszczepiona w starej i nawiązywać do niej. Niezbędne dla jej funkcjonowania jest posiadanie cech ciągłości, które można uzyskać na przykład poprzez powtarzalność nowych zwyczajów. Także nowe grupy, nie posiadające historycznych korzeni, mają potrzebę powoływania się na ciągłość tradycji. Wynajdowanie następuje wówczas poprzez swego ro¬ dzaju fałszerstwa, odwoływanie się do symboli lub postaci fikcyjnych, czy histo¬ rycznych. Tak jak tradycja pierwotna wiąże się z praktykami integrującymi grupę, tak tradycja wynaleziona ma za zadanie przywiązanie członków grupy, wytwo¬ rzenie poczucia przynależności, patriotyzmu. Niewątpliwie Mołdawia, jako pań¬ stwo młode i usiłujące określić dziś swoje miejsce w Europie, lawirując między �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 111 Rumunią i Rosją, wymaga konsolidacji społeczeństwa. Miejscem, w którym tra­ dycja wynaleziona funkcjonuje, jest przede wszystkim przestrzeń publiczna. Mimo to tradycja taka nie jest tworem ludu. Florian Znaniecki traktuje genezę narodu nie jako proces historyczny, ale kul¬ turowy, którego inicjatorem jest niewielka grupa intelektualistów (Znaniecki 1990). Tworzenie społeczeństw o kulturze narodowej „rozpoczyna się od stosun¬ kowo niewielkiego jądra społecznego, którego wpływ stopniowo rozszerza się i w końcu obejmuje miliony ludzi" (Znaniecki 1990, s. 44). Forma organizacji społecznej rozwija się na zasadzie przodownictwa. Przodownikami mogą być historycy, etnografowie, pisarze, artyści, społecznicy. Ważna dla istnienia narodu jest też świadomość wspólnej przeszłości. Również Benedict Anderson twierdzi, że „przypisywanie sobie długich dzie¬ jów było w pewnym momencie historycznym nieuchronną konsekwencją «nowości»" (Anderson 1997, s. 12). Jego zdaniem nacjonalizm jest ruchem stosun¬ kowo młodym, zmusza jednak nowo powstałe narody do odwoływania się do starożytnych korzeni. Autor podkreśla również kulturowy aspekt kształtowania się nacjonalizmu. To dzięki drukowi, umożliwiającemu łatwe upowszechnianie idei, oraz dzięki roli języka miały szansę powstać specyficzne wspólnoty wy¬ obrażone - narody. W koncepcji prezentowanej przez Ernesta Gellnera interesowała mnie przede wszystkim rola oświaty w kształtowaniu nacjonalizmu. Jego zdaniem narody za¬ częły się wykształcać w epoce industrialnej, co w dużej mierze związane było z faktem upowszechnienia standardów wykształcenia. Sekretem nacjonalizmu jest fakt, iż kultura wyższa „ogarnia całe społeczeństwo, zaczyna być jego wyz¬ nacznikiem" (Gellner 1991, s. 29) i podstawą prestiżu. W takim ujęciu to oświata i kultura dźwigają państwo. Refleksje przytoczonych autorów tworzą kontekst moich rozważań. Pozwa¬ lają również lepiej zrozumieć analizę przedstawianych przeze mnie opowieści, na których kształt wpływały zmiany oficjalnej historiografii mołdawskiej w cią¬ gu ostatnich lat. HISTORIA „OFICJALNA" Łapuszniańska wizja historii różni się nieco od wersji podręcznikowej (mimo że ta też podlega zauważalnym zmianom). Wydaje się być oczywiste, że w rela¬ cjach rozmówców daty, fakty czy nazwiska, poza tymi naprawdę istotnymi, poja¬ wiają się rzadko. Pamięć zbiorowa selekcjonuje fakty, pozostawiając najważniej¬ sze puszcza w niepamięć te nieistotne dla życia społeczności. Jest to jedna z cech kultur niepiśmiennych oraz posługujących się narracjami słownymi. Ponadto, jak napisał Lowenthal, „narracje słowne wydłużają się i zmieniają kolejność po¬ szczególnych segmentów przeszłości zgodnie z przypisywanym znaczeniem" (za: Hastrup 1997, s. 24). Takie podejście do przeszłości pozwala zrozumieć łapuszniańską „chronologię". Nie może zatem dziwić fakt, że historia jest przez �112 MAŁGORZATA BICZYK mieszkańców dzielona na epoki, wyznaczane okresami niepodległości lub obcego panowania, nie zawsze ściśle pokrywające się z tymi udokumentowanymi. - Tak! I Turcy tu byli. [...] A po Turkach kto tu był? - Po Turkach przyjechali Rumuni, Stefan cel Mare, święty wielki, on wziął Mołdawię, wygnał Turków z Mołdawii i z Rumunii [...] Potem była wojna, przy­ szli Rosjanie (Ł, M , 63) . Również w ujęciu Ricoeura przestrzeń doświadczenia, czyli przeszłość, kreo¬ wana przez świadomość, charakteryzuje się „niechronologicznymi właściwoś¬ ciami temporalnymi" (Bugajewski 2002, s. 41). Nikt nie pragnie zapełniać sobie pamięci zbędnymi faktami. Pamięta się tylko najważniejsze, w tym przypadku związane ze specyfiką mołdawskiej historii. Są to doświadczenia kolejnych najaz¬ dów i wojen. Zatem to, co miało bezpośredni wpływ na życie ludzi. Takie pojmo¬ wanie przeszłości mieści się w zestawie cech, które Ricoeur przyporządkowywuje myśleniu potocznemu. Należy do nich rozumienie wydarzeń poprzez relację przed/po oraz redukcja trzech wymiarów temporalnych (Bugajewski 2002, s. 76). Niewielu spośród moich rozmówców wspominało o geto-dackich korze¬ niach dzisiejszych Mołdawian. Jeżeli pojawiały się takie uwagi, to najczęściej towarzyszyła im informacja o szkolnych podręcznikach, z których tę wiedzę za¬ czerpnięto. Historię Mołdawii przedstawiano mi w następujący sposób: najpierw były czasy przedpaństwowe, plemienne, a potem państwowe, kiedy rządzili woje¬ wodowie, a jednostkami administracyjnymi były ujezdy ijudiete. Te dwa ostatnie terminy pojawiały się jedynie w rozmowach z bardziej wykształconymi osobami lub tymi, które interesowały się historią uzupełniając luki w edukacji. NajczꜬ ciej na pytania o czasy dawne padała odpowiedź: Turcy, czasy „tureckie" (czyli w Mołdawii okres wpływów Imperium Osmańskiego od X V I do X I X wieku). Przedstawiane były jako krwawe i odciskające silne piętno na miejscowej lud¬ ności. Z okresem tym wiązano wiele legend i opowieści. Natomiast podczas pytań o przedział czasowy pojawiała się kategoria „dawności", zamierzchłych czasów. 9 10 11 W kilku przypadkach najazd turecki wiązano z X V wiekiem. Wydaje mi się jednak, że była to gra skojarzeń, bowiem wspomniane lata 1429-1430 często pojawiały się w przestrzeni życia lokalnego, choćby na ulotkach z okazji odbywa¬ jącego się we wsi festiwalu. Sądzę, że mogło tu dojść do wpływu przekazywanej przez działaczy wiedzy na pojawianie się w zwyczajowej chronologii nowych informacji. Kojarzenie wyróżniających się dat z obecnością turecką na tych zie9 W dalszej części stosowany jest taki zapis danych rozmówców. Na początku podaję miejsce, w którym przeprowadziłam rozmowę: Ł - Łapuszna, K - Kiszyniów, G - Grigorówka. M lub K oznacza odpowiednio mężczyznę lub kobietę. Na końcu podany jest wiek. Getowie i Dakowie należeli do plemion trackich. W okresie lateńskim (połowa pierwsze­ go tysiąclecia do 100 r.p.n.e) zamieszkiwali obszar dunajsko-karpacki. Od I wieku n.e. tereny te obejmowała prowincja rzymska Dacja (dziś część terytorium Rumunii). Wieki od V do I I I p.n.e. wiążą się z silnymi wpływami greckimi i scytyjskimi na Geto-Daków zamieszkujących południową Mołdawię i Nizinę Wołoską. Historyczne duże okręgi administracyjne. 1 0 11 �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 113 miach jest, zdaniem jednego z moich rozmówców, archeologa z Kiszyniowa, cechą charakterystyczną mołdawskich narracji. Sądzi on, że: To jest historyczna pamięć. Jedyne, co najmocniej utkwiło w pamięci Mołdawian to, że Mołdawianie najlepiej pamiętają obecność Turków na tej ziemi. [...] To ostatnie, co się u nich wydarzyło takiego jaskrawego, wyraźnego. A starsza pamięć [starszych czasów] w zasadzie nie funkcjonuje u ludzi, ona bardzo szybko się zaciera (K, M , 50). Wielokrotnie w czasie jego pracy zawodowej zdarzało się, że ludzie znajdo¬ wali coś w ziemi i bez względu na to, co to było, czy stare gliniane naczynia, czy fragmenty budowli z czerwonej cegły, zawsze sugerowali tureckie pochodzenie. Dopiero po raz pierwszy w zeszłym roku, w czasie wykopalisk: [...] pierwsze, co usłyszałem to, że niemieckie, gliniane. A miejscowi ludzie od razu powiedzieli, a my wiemy, że tu Niemcy coś budowali (K, M , 50). Archeolodzy zawsze znajdowali coś ciekawego we wskazanych miejscach, rzadko jednak pochodzenie przedmiotu pokrywało się z osądami miejscowej lud¬ ności. Tak silna pamięć o okresie tureckim związana jest z długotrwałym zagro¬ żeniem ze strony Imperium Osmańskiego. Dłuższym niż faktyczne panowanie. Już w połowie X I V wieku Turcy rozpoczęli swe europejskie podboje. Początko¬ wo wiązało się to z licznymi najazdami dziesiątkującymi miejscową ludność. Później, od połowy X V wieku, zaczęły się przejściowe zależności lenne, związane z płaceniem haraczu, a czasem też posyłaniem zakładników do Konstantynopola , co nie mogło pozostać bez wpływu na wysokość pańszczyzny. O pełnej utracie niezawisłości można mówić dopiero od X V I wieku. Wojewodowie obsadzani byli wówczas na tronach przez znienawidzonych Turków. Strzegąc interesu Imperium Osmańskiego i podwyższając pańszczyznę przyczyniali się do zubo¬ żenia społeczeństwa (Demel 1970, s. 104-161). 12 Późniejsze wydarzenia różnie zapisały się w pamięci mieszkańców. Wyraźnie wyodrębniały się dwie wersje. Niektórzy rozmówcy wiedzieli, że to działania carskiej Rosji wyparły Turków z tych terenów. Tylko kilka osób wiązało to wy¬ darzenie z jakąś datą, którą najczęściej był rok 1812 . Określano to jako oswo­ bodzenie Rumunii od Turków (Ł, K, 45) lub też jako początek okupacji rosyj¬ skiej. Różnica w postrzeganiu przyłączenia Besarabii do Rosji wynikała z różnych interpretacji tego faktu przez historyków radzieckich i współczesnych, mołdawskich (więcej: Solonari 2002, s. 421, 428). Dużo częstsze jest jednak zu¬ pełne pomijanie faktu zwierzchnictwa carskiej Rosji, co też może być związane z historiografią radziecką, która przedrewolucyjną historię traktowała pobieżnie. Z relacji rozmówców można wywnioskować, że pewne elementy posiadanej przez nich wiedzy należały do tradycji przekazu ustnego. Kontekst cesarstwa 13 1 2 Mowa o pierwszym przypadku zależności, związanym z kapitulacją Aleksandra Aldea w 1432 r. Mołdawia znajdująca się w sferze wpływów Turcji, Polski i Węgier wielokrotnie zmie­ niała sojuszników. Rok aneksji przez Rosję ziem pomiędzy Prutem a Dniestrem. Ziemie te nazwane zostały Besarabią. Warto dodać, że najczęściej pamiętanymi przez rozmówców datami był wspomniany rok 1812 oraz 1918, kiedy to Besarabia została zjednoczona z Rumunią. 1 3 �114 MAŁGORZATA BICZYK rosyjskiego pojawiał się przy okazji informacji o dobrych warunkach do osiedla¬ nia się na żyznej i mało zaludnionej mołdawskiej ziemi. Taka polityka Rosji carskiej przyciągała przedstawicieli różnych narodowości. Niektórzy rozmówcy wnioskowali, że dawniej, również przed wojną, Mołdawia musiała być częścią Rosji, gdyż ich ojcowie lub dziadkowie słynęli we wsi ze znajomości języka rosyjskiego, nabytej w carskiej armii. Były to jednak bardziej wspomnienia wy¬ wołane dopytywaniem się o to, „co było przed Rumunami", niż jasno sprecyzo¬ wana wiedza na temat historii besarabskiej części guberni odeskiej, którą była wtedy ta część Mołdawii. Kolejnym okresem historii, o który pytałam, były czasy rumuńskie (1918-1941). Nastąpiło wtedy dobrowolne przyłączenie się do Rumunii, w wyniku akcesu zgłoszonego przez Radę Kraju w 1918 roku. Okres ten jest jednak często wspo¬ minany jako okupacja rumuńska. Niewątpliwie jest to pokłosie radzieckiej pro¬ pagandy antyrumuńskiej, choć nałożyć się na to mogły też inne przyczyny. Z pewnością wielkim osiągnięciem ówczesnych władz rumuńskich była walka z analfabetyzmem. We wspomnieniach rozmówców jawiła się jako prowadzona bardzo brutalnymi środkami, z biciem i zmuszaniem miejscowej ludności do cho¬ dzenia do szkoły. Część osób wskazywała także na złe traktowanie ze strony urzędników administracji państwowej, którzy uważali Mołdawian za gorszych od Rumunów. Należy pamiętać, że w XX-leciu międzywojennym w Rumunii ideologia nacjonalistyczna cieszyła się dużą popularnością. Można więc sądzić, że negatywne postrzeganie tego okresu to, z jednej strony, wynik radzieckiej propagandy, a z drugiej osobistych doświadczeń ludzi. W przypadku okresu powojennego, w pamięci rozmówców wyraźnie wy¬ różniają się pierwsze lata komunizmu: agitacja, rozkułaczanie, kolektywizacja, represje i wywózki. Okres Mołdawskiej SSR postrzegany jest natomiast jako współczesność. NARRACJA PAMIĘCI W czasie kilku pierwszych dni spędzonych w Łapusznej dziwiło mnie, że jej mieszkańcy nie mają dużej wiedzy o własnej historii. Nie potrafili również przywołać zbyt wielu legend. Barwny i pełen historii obraz Łapusznej, z którym zapoznałam się w Polsce, nie przystawał do zwykłej rzeczywistości rolniczej osady. Dopiero po wnikliwszych poszukiwaniach okazało się, „jak" i „gdzie" szukać funkcjonujących tam opowieści lokalnych. Poznawałam je, wypytując o elementy krajobrazu, czy też przyczyny nazewnictwa przestrzeni wiejskiej. Kiedy już zdobyłam minimalną wiedzę na temat miejscowych legend, mogłam używać jej jako „haczyka" do wydobywania z rozmówców dalszych informacji. Z przeprowadzonych badań wynika, że gros z owego „historycznego" wizerunku wsi związane jest nie tylko z krążącymi tu opowieściami, ale też z ich wykorzy¬ stywaniem przez miejscowe elity i promocją wizerunku Łapusznej jako najstar¬ szej historycznej osady w Mołdawii. �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 115 Chciałabym teraz przywołać kilka opowieści, które rozmówcy przedstawiali mi jako legendy lub autentyczne historie. Te wyobrażenia na temat przeszłości podlegają procesom typowym dla narracji słownej bądź ulegają mityzacji w zna¬ czeniu, jakie nadał temu zjawisku Roland Barthes, czyli przekształcaniu, a nie ukry¬ waniu rzeczywistości (Barthes 1970, s. 39). Opowieści te w powszechnie uzna¬ nej, czyli przetworzonej i zracjonalizowanej pod kątem współczesności wersji, wpisują się w retorykę państwową i obowiązującą wykładnię historiograficzną. Wyobrażenia początku Na pytania o legendy o powstaniu wsi odpowiadano mi opowieściami o po¬ czątkach państwa mołdawskiego lub etnogenezie współczesnych Mołdawian. Pół-legendarni Geto-Dakowie są dziś częścią wiedzy podręcznikowej i rozmówcy rzadko się na nich powoływali. W opowieściach pojawiały się dwa podania, okreś¬ lane jako legendy: o założeniu państwa mołdawskiego przez Dragosza i o jasno¬ widzącym jagniątku Muarita. Obie są bardzo żywymi elementami folkloru całej ziemi rumuńskiej i jako takie ulegają dostosowaniu do lokalnych warunków. ...u nas była już ta wieś i nikogo nie było, pustynia i jeden chłopak stamtąd przy¬ jechał z Rumunii i stamtąd gonił za jeleniem, strzelał do niego i on upadł i upadł tu. Wieś nasza starsza jest niż Kiszyniów i dla Boga, ileś lat (Ł, M , 63). Ów chłopak to Dragosz, a jeleń, czy raczej tur, to ten sam, którego głowa zdobi mołdawskie godło i łapuszniański herb. Cała legenda natomiast brzmi na¬ stępująco: ...no, jest mit taki, że Mołdo, Mołdova, pochodzi od nazwania jednej rzeczki, nad którą zdechł pies gospodarza, nie gospodarza a jego syna, jednego z bojarów, który żył za Karpatami. On szukał ziemi dla siebie i przeszedł Karpaty, na ziemie moł­ dawską przyszedł i tam upadł jego pies, który gonił [jelenia - przyp. M.B.]. Psa nazywali Mołda. On utonął w tej rzeczce i od jego imienia nazwano rzeczkę... mówią, że on przeszedł tę rzeczkę i za rzeczką postanowił, że to będą jego ziemie, tam się zatrzymał. Iswoje terytoria nazwał od rzeczki Mołda, a potem Mołdawianie. Prawda, nie prawda? Nie wiadomo. Ale to jakby pierwsze... nazwanie (Ł, M , 50). Łapuszna jawi się jako legendarne centrum Mołdawii. Trudno powiedzieć skąd się wzięła ta myśl u moich rozmówców. Z oficjalnej wersji legendy nie da się wywnioskować, gdzie naprawdę leży rzeka Mołda . Osoby znające ze szkoły „oficjalną" wersję legendy (dzieci, młodzież i nauczyciele), nie umiejscawiały jej akcji w pobliżu Łapusznej, wiejscy dziadkowie i babcie natomiast uważali, że wspomniany jeleń pasł się właśnie tam. Nie jest to jedyny przypadek podkreśla¬ nia centralnego charakteru wsi. W innych opowieściach znajdowały się podobne informacje o pradawnym charakterze wsi i jej ogromnym znaczeniu dla mołdaw¬ skiej państwowości. Podobnego zdania był także jeden z moich rozmówców, miejscowy amator historii. Możliwe więc, że nastąpiła tu kontaminacja wiedzy 14 1 4 W okolicach Suczawy, w rumuńskiej części Mołdawii, płynie rzeka Moldova, ale trudno mi powiedzieć czy i w jakim stopniu związana jest z legendą. �116 MAŁGORZATA BICZYK czerpanej z różnych źródeł. Motyw wyciągnięty z innych opowieści o ważnej, odległej przeszłości i centralnej roli Łapusznej przeniesiony został na miejscową odmianę legendy należącej do folkloru wszystkich ziem rumuńskich. Legendzie tej poświęcił artykuł Mircea Eliade. Nie próbował on znaleźć hi¬ storycznych powiązań, lecz zajmował się leżącą u jej podstaw mitologią. Roz¬ różniał w związku z tym podaniem trzy różne rzeczywistości: założenie księstwa mołdawskiego, tradycję zanotowaną i zinterpretowaną przez pierwszych histo¬ riografów oraz mit o założeniu, który w wersji pełnej obejmuje „ściganie tura przez grupę myśliwych, przejście gór, uśmiercenie zwierzęcia i decyzję o osiedle¬ niu się we właśnie odkrytym regionie" (Eliade 2002, s. 136). Mit ten z perspek¬ tywy historii religii określany jest jako łowy rytualne. Muarita, czyli owieczka posiadająca dar jasnowidzenia, jest bohaterką innej, bardzo popularnej, rumuńskiej legendy ludowej. Postanowiłam napisać o niej, albowiem opowieść ta jest częścią zarówno mołdawskiej kultury wysokiej, jak i folkloru ustnego Mołdawii, w tym także Łapusznej. Akcja legendy dzieje się w czasie redyku. Bohaterami są przedstawiciele różnych ziem rumuńskich: Moł¬ dawii, Multan (czyli Wołoszczyzny) i Transylwanii. Występuje w niej też jasno¬ widząca owieczka (słowo muarita oznacza owieczkę, jagniątko). W podaniu tym dwaj bracia umawiają się, że zabiją trzeciego i podzielą się jego owcami i psami pasterskimi. Oczywiście, ofiarą ma być Mołdawianin. Muarita ostrzega w nocy młodego pasterza, ten jednak zamiast uniknąć niebezpieczeństwa decyduje się poddać losowi i dyktuje owieczce swoją ostatnią wolę. Pragnie być pochowany koło swoich stad, by mógł słyszeć ukochane owce i psy. Prosi też, by nie mówiono o jego śmierci inaczej jak o weselu, na którym księżyc i gwiazdy trzymały koronę, a góry były kapłanami. Matce pasterza owieczka miała przekazać, jak to ujął w swoim poemacie Vasile Alecsandri : 15 16 Powiedz jej czule, Powiedz jej mową Cichą a rzewną, Żem się ożenił Z rajską królewną (Biedrzycki 1935, s. 130-131). Wiedział, że zbierają się przeciw niemu, mogą i chcą go zabić, ale nie chciał się sprzeciwić. A po prostu zostawił wszystko takjak jest. Żeby nie mówili mamie, że on umarł, tylko po prostu gdzieś chodzi ze swoimi owcami, ożenił się, dlatego nie wraca, no żeby mamy nie zasmucać. Jeśli zabiją, to znaczy zabiją, ale żeby samemu podnieść rękę na brata, to nie chciał... (G, K, 54). 1 5 W wersjach przedstawianych m i przez Łapusznian nie zawsze zawierał on wszystkie ele¬ menty opisywane przez Eliadego. Alecsandri Vasile (1821-1890), pisarz i polityk rumuński. Związany z romantyzmem, uwa­ żany za twórcę nowoczesnej literatury rumuńskiej ijednego z najwybitniejszych jej przedstawi­ cieli w X I X w. Walczył o zjednoczenie hospodarstw rumuńskich wjedno państwo. Uczestniczył wrewolucji 1848. W latach 1885-1890 ambasador we Francji. Należał do grupy tzw. paszoptystów, podtrzymujących tradycję narodową i folklor oraz postulujących rozwój współczesnej literatury rumuńskiej. 1 6 �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 117 O wielkiej popularności i aktualności legendy świadczyć mogą jej liczne warianty, dostosowywanie do warunków miejscowych, zmiany nazw geograficz¬ nych, a nawet nazw postaci oraz języka ballady, który nie przejawia cech archa¬ icznych, jest uwspółcześniony. Nie przytaczam legendy pasterskiej przypadkowo. Jej znajomość wśród Mołdawian na pewno jest w jakimś stopniu wynikiem edukacji. Alecsandri jest dziś w czołówce sztandarowych poetów narodowych i chyba nawet radzieckie władze nie mogły osłabić jego pozycji. Tej ballady, napisanej w roku 1850, uczą się dzieci w szkołach do dziś, a w Łapusznej widnieje kilkumetrowy wizerunek autora na ścianie starej, rozpadającej się księgarni. Muarita jest żywa również w opowieściach ludowych. Dlatego też wypada zgodzić się z Eliade i z tradycją „interpretacji miorytycznej" traktującej o charakterze ludu rumuńskiego. Według Eliadego, śmierć nie była dla pasterza końcem życia, a połączeniem się z naturą. Najgłębszym przesłaniem tego podania jest wola pasterza, by zmienić swoje przeznaczenie, by przekształcić zwykłą śmierć w mistyczne zaślubiny, „gody miorityczne o strukturze kosmicznej" (Eliade 2002, s. 238). Motyw jasnowidzą¬ cego jagniątka, jak i alegorie śmierci, spotykane są często w poezji pasterskiej. Od czasów Alecsandri toczy się debata narodowa wokół Muarity i wielu intelek¬ tualistów podejmowało próby interpretacji „zjawiska miorytycznego". Nie będę tu (za Eliade) przytaczać przeróżnych postaw reprezentowanych w ramach tego sporu. Wszystkie one w jakiś sposób krążyły dookoła archaicznego motywu zaślubin pośmiertnych, śmierci utożsamianej z małżeństwem. Pojawiały się też głosy, że historia jasnowidzącej owieczki jest wyrazem „tęsknoty za śmiercią" odziedziczonej po trackich przodkach (Eliade 1998, s. 80; 2002, s. 220). Ba¬ dacze „sensu egzystencji" ballady dopatrywali się w niej takich cech narodu rumuńskiego jak: bierność, rezygnacja, godzenie się na swój los. Eliadego nie dziwi „zbiorowa «adhezja» ludu i intelektualistów" do tego dramatu. Jego zda¬ niem wyczuwali oni tajemne pokrewieństwo pomiędzy swoim rumuńskim przeznaczeniem, a losem pasterza, który nie przeciwstawiając mu się zamienił „osobiste wydarzenie «historyczne»" w „misterium sakramentalne". „Narzucił więc sens samemu absurdowi" (Eliade 2002, s. 239). W rozmowach o przeszłości wielokrotnie pojawiały się właśnie pokora, uniżenie i pochylone głowy jako nieodłączne atrybuty „mołdawskości". Również w pamięci Łapusznian wciąż istnieje obraz najeźdźcy, tureckiego ciemiężyciela, o czym przy¬ pominają archeologiczne pozostałości w samym centrum wsi, interpretowane przez mieszkańców według wzoru, który wcześniej przedstawiłam. Pokrętne losy historii były przez rozmówców interpretowane jako przyczyna dzisiejszych zachowań. Kto nie przyszedł tu do Mołdawii i żył, my zawsze milczeliśmy. [... ] My już przywykliśmy, żeby głowa była niżej niż u innych. Nie wiem czemu, u nas wychowanie takie, że trzeba dać, a nie wziąć. Wielu też bierze, ale my dajemy, od nas (Ł, K, 35). Na pytanie o genezę takich a nie innych cech mołdawskiego charakteru, od¬ powiadano zazwyczaj, że są przekazywane z pokolenia na pokolenie, dosłownie wysysane z mlekiem matki. �118 MAŁGORZATA BICZYK Według rozmówców, to owe cechy narodowe były przyczyną takiego, a nie innego rozwoju dziejów. Czym tłumaczyli fakt, iż tak wiele narodowości osie­ dlało się na ich terytorium? Przyczyną, w oczach Łapusznian, była naturalnie przebogata, żyzna ziemia oraz... dobry i gościnny mołdawski charakter. Wśród moich rozmówców żywa jest pamięć o przeszłości, a także pewien rodzaj tłumaczenia własnego charakteru „narodowego" jako pokłosia wydarzeń dawnych, co widać w przytoczonych cytatach. W wielu rozmowach przekony¬ wano mnie, że Mołdawianin jest dokładnie taki jak w legendzie - pokornie zga­ dza się na wszystko. Dzięki narracji pamięci zmniejsza się ricoeurowski dystans temporalny. Sądzę, że wyraźnie widać to w przypadku zaprezentowanych w po­ wyższych cytatach postaw. Czas pierwotny poniekąd przybliża się do teraźniej¬ szego poprzez funkcjonowanie w świadomości wyobrażeń o przeszłości, tłuma¬ czących zachowania współczesne. Świadczy o tym nie tylko selektywna pamięć historyczna, ale także objaśnianie przez rozmówców teraźniejszości przy pomocy przeszłości. Moim zdaniem, doświadczenie historyczne związane z podporząd¬ kowaniem władzy uświadamiane jest przez rozmówców tylko w okresie mierzo¬ nym do początku lat 1990. Niewiele osób było w stanie jasno powiedzieć, że dziś, przy „własnej", mołdawskiej władzy, żyje im się lepiej. W wielu nie zare¬ jestrowanych rozmowach o życiu i codzienności pojawiało się zwykłe ludzkie narzekanie na dole i niedole ich losu. Z wypowiedzi tych wynikało, że za czasów Związku Radzieckiego było lepiej pod względem ekonomicznym, czasy niepod¬ ległe natomiast dały im jedynie bezużyteczną wolność słowa. Równocześnie władze dzisiejszej republiki w podobny sposób, jak było to robione w czasach Mołdawskiej SRR, usiłują wywierać wpływ na stan wiedzy i postrzeganie faktów historycznych. Chwyty propagandowe, tworzenie sym¬ boliki, odwoływanie się do korzeni wynalezionych, tworzenie nowej tradycji - pozostają często nieuświadomione przez obywateli. Oczywiste są zmiany takie, jak stawianie nowych pomników w miejsce starych, czy wprowadzenie historii narodu mołdawskiego do programu szkolnego. Niezauważalnym pozo¬ staje kolejne narzucanie sposobu myślenia. Sytuacje taką Vladimir Tismaneanu opisuje jako odmówienie jednostce prawa do odmiennego zdania, będące jedną z istotnych cech postkomunistycznego nacjonalizmu (Tismaneanu 2000, s. 20). Odnosi się to zarówno do poziomu państwowego, jak i lokalnego. M o i roz¬ mówcy negatywnie wartościowali czasy Związku Radzieckiego ze względu na przeinaczanie historii o podłożu politycznym, nieświadomi mechanizmów dzia¬ łania obecnej władzy. Równocześnie w ocenie sytuacji ekonomicznej i pozio¬ mu życie byli bardzo krytyczni w stosunku do młodej Republiki. Z nostalgią wspominali dawne czasy. Aleksander Łapusznianu Jak już wspomniałam, najważniejszą postacią i symbolem historycznym Łapusznej jest wojewoda Aleksander Łapusznianu. W stosunku do rangi tego bohatera funkcjonowało we wsi nieadekwatnie mało opowieści lokalnych na �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 119 jego temat. Było to dziwne tym bardziej, że zdaniem władz Łapusznej w ciągu ostatnich 10 lat stał się on jedną z ważnych postaci w oficjalnej historiografii. W związku z powyższym próbowałam dowiedzieć się czy tworzenie symboli jest choć trochę odpowiedzią na potrzeby ludzi, czy tylko efektem wysiłków działaczy politycznych nowych czasów, jak przedstawia to większość autorów. Tismaneanu wspomina, że funkcją postkomunistycznych mitologii jest jedno¬ czenie dyskursu publicznego i „dostarczanie obywatelowi łatwo rozpoznawalne­ go wyznacznika tożsamości" tak, by każdy mógł czuć się członkiem wspólnoty etnicznej (Tismaneanu 1998, s. 21). Dziś o Łapusznianu wiedzą chyba wszyscy we wsi. Trudno mi ocenić skalę tego zjawiska w odniesieniu do okresu ZSRR, w rozmowach natomiast prosiłam rozmówców o podanie źródła wiedzy na temat Łapusznianu: Wtedy zaczęli uczyć w szkole prawdziwej historii, a nie prosowieckiej, proruskiej historii. My trochę jej poznawaliśmy, ale tylko to, co było związane z Rosjanami (Ł, K, 52). Z rozmów można było wywnioskować, że przekazywana niegdyś wiedza była skąpa i selekcjonowana przez władze. Były jednak sposoby, aby j ą zdobyć, jeśli oczywiście ktoś wykazywał zainteresowanie. W tamtych, radzieckich, latach funkcjonowała również opowieść o Aleksandrze: No Traktor, bufet taki. Tam przychodzili ci kupcy, którzy przyjeżdżali, wy­ jeżdżali z Łapusznej. Oni przychodzili wypić, zakąsić cokolwiek. Gospodynią tego przedsiębiorstwa była bardzo piękna dama. Aleksander, właściwie ojciec Aleksandra, kim on był ona mi nie powiedziała, on spłodził z nią to dziecko, z gospodynią tego zakładu. Jakby z nieprawego łoża urodzony syn. Ale wtedy panowie, jeśli mieli nieślubne dzieci to je zabierali i wychowywali sami, rozu¬ miesz, on się go nie wypierał, to, co tam żona chce, albo nie chce to nie miało żadnego znaczenia. Dziecko pana, z kogo by nie był urodzony, wychowywało się w domu pana. I on jego wychował. Oni żyli gdzieś tam w Bukareszcie, a nie wiem gdzie, ale jakby te ziemie, które należały się jemu, on jego zrobił kniaziem tutaj i dał jemu nie swoje imię, ponieważ ona nie powiedziała jak go nazywali, a dał mu imię Aleksander, a nazwisko Łapusznianu, od nazwania tej miejscowości i dlatego on został księciem Aleksandrem Łapusznianu (Ł, K, 45). Wspomnianym panem był prawdopodobnie wojewoda Bogdan I I I , który spło¬ dził z karczmareczką dziecię. Podarował on Aleksandrowi włości, a historia przy¬ domek, pochodzący od nazwy wsi. Przytoczony cytat to część legendy zasłysza¬ nej przez pięćdziesięcioletnią obecnie rozmówczynię w latach młodości od starowinki posługującej w cerkwi. Można się doszukiwać pewnych prób nazna¬ czenia przeszłości cechami lokalnymi. Historia mówi, że to przydomek Łapusznianu pochodzi od nazwy Łapuszna. Fakt, że opowieść ta przechowała się w pamięci mieszkańców świadczy o identyfikacji z osobą wojewody. Władca całej Mołdawii, który jako jedyny pochodził z jej obecnego terytorium, a urodzony został przez miejscową kobietę, może być powodem do dumy. Zresztą wątek ten był często podkreślany przez osoby dobrze wykształcone. W podobnych kate¬ goriach myśli Tismaneanu, który uważa, że sięganie do korzeni jest jedną z cech �120 MAŁGORZATA BICZYK postkomunistycznego nacjonalizmu (Tismaneanu 2000, s. 20). Na poziomie tej opowieści jednak wydaje się raczej być wyrazem czysto ludzkiej potrzeby „uświęcenia", wyróżnienia zamieszkałej przestrzeni. Taki przodek nobilituje lo¬ kalną społeczność. W tej sytuacji Łapusznianu nie mógł zaistnieć w ludzkiej świadomości jako zły człowiek. Jeden z miejscowych liderów , odpowiedzialny za rozpropagowanie wizerunku wojewody, powiedział, że wprawdzie wie, że był on złym człowiekiem, ale należy mu to wybaczyć, bo władca powinien być sil¬ ny. Epizod rzezi bojarów, znany z historii i literatury, nie odbił się żadnym echem w wyobrażeniach rozmówców. Celowo też nie został przekazany do szerokiej wiedzy publicznej w ostatnich latach. Inicjatywy lokalne propagujące postać Łapusznianu, takie jak festyny, inscenizacje historyczne, na ten temat milczą. Sądzę, że postać Łapusznianu podlegała procesowi ideologizacji i to po¬ dwójnej. Z jednej strony, niektóre fakty dotyczące jego życia zostały pominięte, a te, które przetrwały w pamięci zbiorowej są cechami „dobrego władcy". Prze¬ szedł do pamięci mieszkańców wsi jako legitymizacja jej centralnej i ważnej pozycji oraz symbol dawnej świetności. Z drugiej strony, stał się elementem mitu politycznego, rozumianego za Henrym Tudorem jako „narzędzie, jakim lu¬ dzie się posługują, by dojść do ładu z rzeczywistością" (za: Tismaneanu 2000, s. 37). Proponowana interpretacja relacji jako mitycznej „nie ze względu na ładunek prawdy, jaki zawiera, ale na podstawie faktu, że wierzy się w jej praw¬ dziwość, a przede wszystkim na podstawie udramatyzowanej formy, jaką się jej nadaje" (Tismaneanu 2000, s. 37), pasuje idealnie do sytuacji zastanej w Łapusznej. Używane dziś argumenty takie, jak wspomniany wyżej fakt naro¬ dzin wojewody w miejscowości leżącej w granicach dzisiejszej Republiki Moł¬ dawii, są ewidentnie przykładami retoryki nowych ideologów narodowych i wy¬ najdywania tradycji, do których należy „tworzenie sfery symbolicznej związanej z określoną przeszłością historyczną" (Smyrski 2003, s. 321). Nowy symbol wsi, Aleksander Łapusznianu, upowszechniany jest w wieloraki sposób. Główna ulica, do niedawna nosząca wdzięczną radziecką nazwę, dziś jest już ulicą Aleksandra Łapusznianu. W urzędzie wiejskim, liceum oraz w Agenda Locala wisi stworzona na zamówienie miejscowego primara podobizna Aleksandra i jego żony Roksany. Widniejące poniżej wizerunków daty panowania nie spo¬ wodowały nagłego przypływu wiedzy mieszkańców na ich temat. W powszech¬ nym mniemaniu, w dalszym ciągu, żyli oni dawno. Promocja samej postaci wojewody zyskuje coraz to nowsze wymiary. W dniu chramu, czyli patronac¬ kiego święta miasta, zorganizowano przedstawienie, w którym przebrani za Aleksandra i Roksanę łapusznianie w towarzystwie swej świty przejechali konno przez wieś, karząc, ku uciesze gawiedzi, przypadkowych gapiów za rzekomo nie płacone podatki. Dziś Łapusznianu staje się częścią wyobraźni zbiorowej 17 18 1 7 Primar Łapusznej. Wielki fascynat historii wsi. Zainicjował m.in. badania archeologiczne we wsi, zorganizował lokalny festyn historyczny, wystąpił o nadanie wsi herbu, a także zamówił książkę o historii wsi. Biuro organizacji działającej w ramach projektu UNDP (Program Narodów Zjednoczo¬ nych ds. Rozwoju). 1 8 �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 121 jako postać „wywoływana" z zamierzchłych dziejów dla określonych celów młodej państwowości, poszukującej symboli związanych z inną przeszłością, niż radziecka czy rumuńska. Łapuszna wielka i dawna Trudno jednoznacznie określić, kiedy powstała Łapuszna. Według jej miesz¬ kańców, Dragosz miał tu skończyć swoje łowy, a w momencie wejścia na scenę polityczną Aleksandra Łapusznianu dzisiejsza wieś istniała jako duże miasto na mapie księstwa mołdawskiego. Kolejnym ciekawym tematem do interpretacji są wyobrażenia mieszkańców o wielkiej i ważnej roli, jaką ich wieś odegrała w dziejach Mołdawii. Są one częścią pamięci zbiorowej i równocześnie narzę¬ dziem w rękach lokalnych ideologów. My wiemy, że żyjemy w starej wsi. Nawet pewnego razu mówili, że ta wieś ma więcej niż 700 lat. To było przy sowieckiej władzy, kiedy zaczął się ten przewrót, to odrodzenie uczuć patriotycznych, a potem na podstawie źródeł ustanowili, że wieś jest wymieniona w starych dokumentach w 1430 roku (Ł, M , 67). Wiek wsi w relacjach rozmówców urasta czasami do rangi praczasów. Do niej zapędził się mityczny Dragosz w czasie polowania, jest starsza niż sam Kiszyniów. Zauważyć tu można jedną z charakterystycznych cech konstrukcji mitów, a mianowicie dopełnianie opowieści o czasach najdawniejszych potwierdzeniem ich w teraźniejszości. Pełni ona „funkcję dowodu prawdziwości całego mitu, czy legendy" (Malewska-Szałygin 1990, s. 175). Dla łapusznian takim potwierdze¬ niem dawnej świetności jest fakt, że reforma administracyjna, przeprowadzona w roku 1998, ustanowiła judiet, którego nazwa pochodzi od nazwy ich miejsco­ wości. Centrum administracyjne pozostawało w większym i bardziej centralnie położonym mieście Hinczesti. Obecna mapa administracyjna Mołdawii uległa zmianie. W reformie z 2003 roku powrócono do dawnego rozczłonkowania na mniejsze jednostki - rajony. Dawny judiet Łapuszna został zmniejszony i prze¬ mianowany na Hinczesti. Mimo to, fakt powołania przez postradzieckie władze judiet Łapuszna jest wspominany przez mieszkańców wsi z dumą. Jednym z punktów odniesienia przy wyznaczaniu wieku wsi jest porównywa¬ nie go z wiekiem miasta Kiszyniów. Przy wjeździe do stolicy stoi wielki pomnik witający podróżnych i informujący, jak stare jest miasto. Widnieje na nim data 1436 rok. W relacjach mieszkańców wsi można spotkać się z sądami, że Łapuszna była od Kiszyniowa dużo starsza i większa. Istniała już w X I I I wieku, lecz zosta¬ ła zniszczona przez Mongołów i Turków, dlatego Kiszyniów musiał przejąć jej stołeczną funkcję. Łapuszna była w owych czasach dobrze prosperującym miastem targowym. O tym, że położone było na przecięciu szlaków handlowych można się dowie¬ dzieć z podręczników do historii. Wiedza na ten temat funkcjonuje też wśród mieszkańców. Szła droga, nazywała się drumun moldowienesc [droga mołdawska], z Polski, po terytorium Mołdawii i u nas we wsi był targ, bo tu zmieniali rzeczy i wama była, płacili wamu [cło]. I dalej do nas do Cetate Albe i do Czarnego Morza (Ł, K, 40). �122 MAŁGORZATA BICZYK Nie sądzę, żeby te informacje należały do wiedzy nabytej przez moich roz¬ mówców w ostatnich czasach, z podręczników do historii, czy z oficjalnych dzia¬ łań popularyzatorskich. Rzeczywiście niegdyś znajdowały się tutaj targ, poste¬ runek celny, a także przebiegał szlak handlowy. Informacje o targu pojawiają się też w legendzie o Aleksandrze Łapusznianu. Starsze osoby wspominały, że sły¬ szały o tym od rodziców. Także znaleziska starych monet w wiejskich ogródkach tłumaczy się istniejącym tu niegdyś targowiskiem bądź pobytem Turków. Jednak najwymowniejszym świadkiem tamtych czasów jest zachowanie się nazw dawnych „dzielnic" w Łapusznej, które odzwierciedlają jej przeszłość. I tak dzisiejsze centrum, okolice cerkwi, to Tamożnia, ponieważ w tej części znajdowała się tamożennaja służba (służba celna). Większość rozmówców twier¬ dziła, że nazwa ta pochodzi jeszcze z okresu istnienia wspomnianego targowi¬ ska. Inne nazwy części wsi to np. Talciok, co oznacza targ, bazar. Jest jeszcze Stadoł, co tłumaczone jest tym, że tam zapewne mieściły się stodoły i stajnie dla zwierząt przybyłych kupców. Z tą nazwą wymiennie używana jest Ciajnia - od stołówki, która była tam w czasach radzieckich. Znakiem historii jest też nazwa jednej z nowszych części wsi: Gagarina. Przytoczone przykłady doskonale obrazują osadzenie przestrzeni lokalnej w przeszłości. Według Tismaneanu mit, również polityczny służy nie opiso¬ wi, lecz „wyobrażeniu rzeczywistości odpowiadającej określonym interesom" (Tismaneanu 2000, s. 25). Prowadzić to może do przeinaczeń. Na przykład nazwę dzielnicy Tamożnia tłumaczono na dwa sposoby. Część rozmówców uwa¬ żała, że pochodzi ona z okresu carskiego, co jest prawdopodobne. Pozostali natomiast twierdzili, że nazwa nawiązuje do tradycji wielkiego targu. Przestrzeń sama w sobie jest częścią narracji. Podczas wnikliwych poszuki¬ wań ujawniają się kolejne znaki jej relacji z przeszłością. W Łapusznej do dziś najbliższe sąsiedztwo kilku okolicznych domów rozpatruje się potocznie jako jednostkę „administracyjną" organizującą przestrzeń i życie mieszkańców. Nosi ona pochodzącą z czasów tureckich nazwę mahal (mahalla). Cóż zatem się stało z wielką Łapuszną? Czemu dziś jest tak... niewielka? Relacje mieszkańców wsi nie zawsze mogły pomóc w ustaleniu faktów: W XVI, XVII wieku tu było wielkie centrum, większe niż Kiszyniów. Przez tych Turków, Mongołów, Tatarów zostało zniszczone. Oni w XIV wieku najechali. Z Polską wojowali na tych ziemiach. Zniszczyli, spalili wszystko, bo domy wtedy były tu drewniane, cerkwie też. Tu wtedy było siedem cerkwi, wszystkie z drewna (Ł, M , 73). Na temat upadku wsi pojawiały się sprzeczne informacje. W niektórych wy¬ powiedziach Łapuszna była targiem i centrum za czasów Aleksandra Łapusznianu, w innych - w wieku X V I I lub później. Nie chodzi jednak o konkretne daty, tylko o tak duże rozbieżności, nawet w wypowiedziach jednej osoby. Wydaje się, że rola wsi i jej znaczenie mogły się kilkakrotnie zmieniać. Mołdawska ziemia nie raz doświadczona była wojenną nawałnicą, więc i wieś mogła na tym ucierpieć kilkakrotnie i kilkakrotnie się odbudowywać. Większość rozmówców wspo¬ minała o jakiejś katastrofie, która mogła pozostawić silniejsze ślady niż pozostałe. �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 123 Mogła także nastąpić kontaminacja wspomnień wojennych. Czy był to taki pogrom jak opisywany powyżej? Trudno powiedzieć. Jednak upadek Łapusznej nie miał charakteru powolnego ubożenia czy stopniowej degradacji miasta w wyniku licznych najazdów. Był raczej wynikiem nagłego wydarzenia o cha¬ rakterze kataklizmu. Może to nasuwać z jednej strony myśli o podobieństwie do mitów o złotym wieku, definitywnie zaprzepaszczonej świetności, a z drugiej do mitów kreacyjnych, w których po zniszczeniu następuje odrodzenie (MalewskaSzałygin 1990, s. 174). Dla mieszkańców Łapusznej ważne jest, że wieś, mimo swej minionej świet¬ ności, pozostaje dziś w tyle za Kiszyniowem z powodów niezależnych od nich samych. Przyczyny takiego stanu rzeczy bywają tłumaczone klątwą. Zamieszani są w tę opowieść Turcy, złoto i miejscowa twierdza. Obok młyna, stojącego w centrum wsi, znajdują się duże dziury w ziemi. Jest to pierwsze stanowisko archeologiczne w postradzieckiej Mołdawii. Wykopali¬ ska wykazały, że mieściły się tam najprawdopodobniej piwnice książęce lub ma¬ gazyny do przechowywania towarów. Prowadzący badania archeolog uważa, że może to być tzw. cerkiew książęca, czyli cerkiew przy rezydencji księcia, woje¬ wody. Inni mołdawscy mediewiści podchodzą do tego pomysłu i jego badań dość sceptycznie. Nie to jednak jest najważniejsze. Dużo ciekawsze były naciski ze strony miejscowych działaczy na rozpoczęcie badań. Zostały one rozpoczęte z inicjatywy władz lokalnych. Był to ewidentny przykład „grzebania w prze¬ szłości" w poszukiwaniu własnych korzeni i dawnej świetności. Interesujące jest też, w jaki sposób wspomniane ruiny zostały przetworzone przez ludzką wy¬ obraźnię. Zdaniem mieszkańców pochodzą one z „czasów Turków". Turcy, kiedy przyszli do Mołdawii, tu u nich była fabryka. No tam, na wierchu, gdzie jest muara (młyn), ojciec mówi, tam Turcy zabijali naszych (Ł, M , 63). Różne są tłumaczenia przeznaczenia tej budowli. Czasem przedstawiana była jako część umocnień anty-tureckich, a częściej tureckich. Jak widać z przytoczo¬ nego tu cytatu przestrzeń ta funkcjonuje również jako miejsce kaźni. Zdaniem archeologów z Mołdawskiej Akademii Nauk natomiast w Łapusznej nie mogło być twierdzy czy umocnień, te bowiem rozmieszczone były wzdłuż dużych rzek, których w pobliżu nie ma. Miejscowa ludność dodaje do zabudowań nie tylko wyobrażenia o twierdzy i Turkach, ale i „przeklęte" tureckie złoto. Zdaniem części rozmówców, pod Łapuszną ciągną się długie korytarze, które w razie oblężenia umożliwiały Turkom opuszczenie twierdzy wyjściem znajdującym się kilka kilometrów za wsią. Mogły one również służyć do gromadzenia zapasów, w tym także złota. Krąży nawet opowieść o człowieku, który szedł drogą i zoba¬ czył ogień. Ogień spytał go: „czy dałbyś mi kurę, albo koguta?". Ten się zgodził. Ogień przestał płonąć, okazał się być złotem. Pechowiec schował złoto za pa¬ zuchę i poszedł do domu, a tam: ...żony nie było, martwe dzieci były i potem pomyślał sobie, że oddał kurę, a ta kura to była żona i jej dzieci. Wielu mówi, że to prawda jest, ale dla nas to już legenda. [...] Nam mówią, że to legenda. Wielu tak mówi, ale wielu też mówi, że to prawda, ponieważ wielu tak umarło, że przyszli do domu... (Ł, K, 45). �124 MAŁGORZATA BICZYK Tego typu opowieści nadają całej okolicy charakter wielce tajemniczy. Z jed­ nej strony podziemne korytarze fascynują i kuszą. Z drugiej natomiast odstrasza ciążąca na skarbie klątwa. Oni chcieli wziąć naszą ziemię, bo w Turcji okazuje się, że niedobra ziemia, ja nie wiem jaka u was, ale u nas jest bardzo dobra ziemia, czarna. [...] I dlatego Turcy ją przeklęli, żeby oni... no ja myślę że oni jeszcze przyjdą. Nam potrzebni są architekci, żeby popatrzyli, otworzyli te ziemie. Tam złoto jest ukryte. Ja nie wiem, ale kiedy przyszli Turcy wiele tu było. My sami wiele razy jak byliśmy mali znajdowaliśmy w ziemi monety (Ł, M , 63). Sądzę, że opowieści o złocie można (za Anną Malewską-Szałygin) interpre­ tować jako sen o bogactwie, tęsknotę do lepszego życia (1990, s. 177). Jest to też tłumaczenie się ze swojego losu, z braku odpowiedzialności za biedę i upadek. Ta ziemia jest nadal złota, także w dosłownym sensie, tylko klątwa broni nas przed ponownym bogactwem. Wmieszana w to jest też dzisiejsza nieudolność władz. Zdaniem rozmówców, władza jest winna obecnej niedoli i biedzie miesz­ kańców Mołdawii. Winią oni rząd za to, że nie zgadza się na wizytę prezydenta Turcji. Tylko on, jako spadkobierca Imperium Osmańskiego, jest władny zdjąć klątwę z zakopanych pod mołdawską ziemią skarbów. Ponieważ to złoto już raz skusiło Turków i stało się przyczyną najazdów oraz grabieży, dzisiejsi przy¬ wódcy obawiają się ponowienia tego scenariusza. Istnieje też niebezpieczeństwo, że Turcy zabiorą całe złoto. Pewnym rozwiązaniem byłoby, gdyby Turcy zdjęli klątwę, a Mołdawianie, nie wpuszczając ich, wykopali skarby spod ziemi. Dużo mniej rozbudowaną jest historia zrzucająca odpowiedzialność za upa­ dek wsi na mnichów. Niegdyś w Łapusznej był monastyr prawosławny, którego zakonnicy nie potrafili ułożyć sobie odpowiednio stosunków z miejscową cerkwią. Zdaniem rozmówców, mnisi przeklęli wieś, ponieważ zostali z niej wygnani, bądź też odeszli sami z powodu ludzkiej nieżyczliwości i niegościnności. Herb, hymn... Wyobrażenia łapusznian na temat własnej ważnej roli, prześwietnej prze¬ szłości, są osadzone w narracjach słownych i podlegają charakterystycznym dla nich procesom. Charakter i skalę krążących opowieści uważam jednak za nie¬ wystarczającą do wyjaśnienia, w jaki sposób miejscowe elity, w imię stwarzania tradycji, przetwarzają historię Łapusznej. Oprócz dość przewidywalnych dzia¬ łań, jak wspomniana zmiana nazwy ulicy, stworzono też herb i hymn wsi. Łapuszna jest pierwszą miejscowością, która na początku lat 1990. zgłosiła projekt własnego herbu do nowo powstałej komisji heraldycznej. Nie mogło tu być mowy o przywróceniu dawnego znaku, gdyż nigdy wcześniej takiego nie było. Zaistniała potrzeba stworzenia nowego wzoru. W tym celu ogłoszono we wsi konkurs na propozycję najlepszego herbu. Mogli brać w nim udział wszyscy mieszkańcy, bez względu na wiek i wykształcenie. Sądzę, że władze wsi, anga¬ żując mieszkańców w tworzenie herbu, usiłowały uzyskać legitymizację swoich działań oraz wywołać poczucie identyfikacji z nowo powstającym symbolem. �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 125 Sam wzór został później „wygładzony" przez artystę-heraldyka. Pierwotny pro¬ jekt komisja heraldyczna odrzuciła wraz z komentarzem, że tak rozbudowanego herbu nie miał nawet Konstantynopol. To uzasadnienie prezentowane mi było przez osoby zaangażowane w tworzenie herbu z prawdziwą dumą w głosie. Sądzę, że jest to dobry przykład braku „nieśmiałości konceptualnej", opisywanej przez Tismaneanu jako jednej z cech mitu politycznego (Tismaneanu 2000, s. 25). Ostatecznie przyjęty herb jest uproszczoną wersją poprzedniego. Jest on skromniejszy, lecz w dalszym ciągu tak skomplikowany, że nawet wśród osób bezpośrednio zaangażowanych w jego powstawanie znalazłam takie, które nie potrafiły wyjaśnić jego symboliki. Widnieje na nim głowa tura, który padł od strzał Dragosza. Gwiazda pomiędzy jego rogami ma być symbolem narodzenia na tej ziemi Aleksandra Łapusznianu. O tym, że był on władcą świadczą: królewska purpura i sobole oraz ów tur, uważany za szlachetne zwierzę. Tarcza opleciona jest z jednej strony wieńcem dębowym, powszechnie znanym symbolem siły, który ma być, według autorów, nawiązaniem do rzymskiej władzy cesarskiej. Z drugiej strony oplatają j ą liście winne, co jest symbolem ziemi, nie mlekiem, lecz winem płynącej. Za tarczą krzyżują się włócznia św. Jerzego, halabarda i miecz. Z kokardy związującej wieńce dębowe i winogronowe wystają gałązki rośliny zwanej Łapusz, od której, według niektórych podań, ma pochodzić nazwa w s i . Nad tarczą herbową widnieje korona. Pełną symbolikę herbu był w stanie wyjaśnić mi tylko jeden człowiek - inicjator jego powstania. W trakcie rozmowy „pomagał" sobie opisem dołączonym do decyzji o ustanowieniu herbu. 19 Najnowszym wynalazkiem jest hymn, po raz pierwszy uroczyście odśpiewa¬ ny przez dyrektorkę szkoły na festiwalu z okazji święta wsi. Opiewa on piękno tonącej w kwiatach Łapusznej, miejscowych dziewcząt oraz dumę mieszkańców ze swojej wsi. „To jest moja Łapuszna, z nikim się na nią nie zamienię" , głoszą słowa pieśni. Warto zaznaczyć, że wspomniane tu inicjatywy wyszły od nie¬ wielkiej grupy mieszkańców. Można ich uznać za opisywane przez Floriana Znanieckiego, „stosunkowo małe jądro społeczne", które staje się odpowiedzial¬ ne za upowszechnianie idei (1990, s. 44). Tych kilka osób stworzyło herb, hymn, zorganizowało festiwale, drukowało ulotki informacyjne o wsi, itd. Faktem jest też, że działania takie trafiają na podatny grunt, ponieważ wielu mieszkańców pragnie się „doszkalać" i uzupełniać wiedzę. W ten sposób rozprzestrzeniają się idee głoszone przez elity. 20 HISTORIA TWORZONA Sądzę, że sytuacje obserwowane w Łapusznej wpisują się w szersze zjawisko, które ma miejsce na całym obszarze postradzieckim. Szukanie korzeni, odnoszenie się w nowych historiografiach do złotego wieku, tworzenie martyrologii narodo¬ wych - to cechy nowych nacjonalizmów. To „wynajdowanie tradycji" (Hobsbawm 1 9 2 0 Popularne w Polsce rzepy. Tłumaczenie robocze - Jakub Janiszewski. �126 MAŁGORZATA BICZYK 1992), które w Mołdawii przybiera dość specyficzny charakter. Opisanie tego pro­ cesu jest ważne, gdyż na świadomość historyczną mieszkańców Łapusznej wpły­ wa również oficjalna narracja historyczna. W tym kontekście niezbędne wydaje się zarysowanie zmian, jakim wspomniana narracja podlegała w ostatnich latach. Spośród moich rozmówców niewielu uczęszczało do przedwojennych rumuń¬ skich szkół. Zatem rumuńska historiografia nie odcisnęła piętna na ich recepcji historii. Największy wpływ na stan ich wiedzy wywarła edukacja radziecka. Na­ leży pamiętać, że od lat i960., kiedy historia Mołdawskiej SSR stała się, obok historii ZSRR, szkolnym przedmiotem obowiązkowym, w zasadzie nie zmienia¬ no programu nauczania. W związku z tym, wszystkie radzieckie podręczniki, niezależnie od autora lub daty wydania, ujmowały historię Mołdawii w sposób bardzo podobny (np. Mochov 1969; Grosul 1980). Jak ja byłam w waszym wieku, nikt nic nie wiedział o historii Mołdawii. Oni wiedzieli tylko o Związku Radzieckim. Nie wiedzieli o każdym narodzie oddzielnie. Im było tak wygodniej, żeby wiedzieć tylko tyle, że np. w Mołdawii dobra ziemia, gdzieś tam coś tam... To było wygodnie dla Związku Radzieckiego (Ł, K, 70). Dosyć często rozmówcy tłumaczyli w ten sposób skąpą wiedzę na temat włas¬ nej historii. Nie było jednak tak, by o historii Mołdawii nie nauczano w ogóle. Były przecież obowiązkowe lekcje historii Mołdawskiej SRR. Przemianom mołdawskiej historiografii poświęcił swój artykuł Vladimir Solonari (2002). Ana¬ lizuje on historię przedstawianą w podręcznikach szkolnych od lat 1960. aż do dziś. Porównując te same fakty ukazywane przez historiografie różnych okre¬ sów wykazuje, że nie dochodziło w nich do jawnych przekłamań historycznych. Wydarzenia były umiejętnie selekcjonowane zgodnie z ideologią państwową, w świetle utrzymywania dobrych stosunków ze Związkiem Radzieckim. Nie¬ wygodne lub nieistotne z tego punktu widzenia fakty po prostu ignorowano, np. Geto-Dackie pochodzenie Mołdawian (Solonari 2002, s. 421). Rozmówcy wielokrotnie podkreślali, że o etnogenezie Mołdawian dowiedzieli się w ciągu ostatnich dziesięciu lat. Innym przykładem jest przytaczana przez Solonariego interpretacja zajść, któ¬ re miały miejsce w roku 1812, kiedy część historycznej Mołdawii, leżąca pomię¬ dzy Prutem i Dniestrem, dostała się po raz pierwszy pod panowanie rosyjskie. Ziemie te nazwane zostały Besarabią. Punkt widzenia autora znalazł swoje po¬ twierdzenie w wypowiedziach rozmówców. Ale w 1812 roku Rosja anektowała część Mołdawii. [...] żeby... jak oswobo­ dzenie. To paradoks, kiedy zdobywca mówi, że oswabadza (K, M , 50). Aneksja Besarabii była w podręcznikach radzieckich interpretowana w katego¬ riach przyniesienia wolności, oswobodzenia od Turków. Również tematy trudne, takie jak stosunki rosyjsko-mołdawskie czy mołdawsko-rumuńskie, ulegały reinterpretacji. Wobec antyrumuńskiego nastawienia polityki radzieckiej propagan¬ da historyczna usiłowała doprowadzić do poróżnienia Mołdawian i Rumunów. Sądzę, że rozmówcy twierdzili, iż „nie uczyli się historii Mołdawii" nie tylko po to, żeby wykręcić się od kłopotliwych pytań, ale także dlatego, że mieli świa¬ domość nieprawdziwości tej historii, która była im wpajana. �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 127 Kolejnym zwrotem w historii Mołdawii było ogłoszenie niepodległości Re¬ publiki w sierpniu 1991 roku. Luminarze państwowi stanęli wobec faktu kierowa¬ nia narodem ogołoconym z korzeni w wyniku tak, a nie inaczej ukierunkowanej politycznie tradycji historiograficznej. Jak zauważa Gadamer, tworzenie „nowej" świadomości historycznej i tym samym przydatność nauk historycznych, przy pomocy których poszukuje się przeszłości historycznej, ma istotne znaczenie dla kształtowania tożsamości etnicznej i identyfikacji narodowej (za: Smyrski 2003, s. 317). Zmiana ustrojowa spowodowała zatem zmiany oficjalnej historiografii. Ze zdwojoną siłą powrócili do miast i wsi mołdawscy bohaterowie, radzieccy zaś zniknęli z ulicznych tabliczek. W Kiszyniowie do rangi symbolu urosło przesunięcie pomnika Stefan Wielkiego o parę metrów bliżej ulicy, w miejsce, z którego w latach 1960, przestawiono go bardziej w głąb parku, ujmując mu tym samym dotychczasowego prestiżu i powagi. W Łapusznej takim znakiem czasu była np. zmiana nazwy ulicy na Aleksandra Łapusznianu. 21 Po przejęciu władzy w Mołdawii przez Front Narodowy na początku lat 1990. rozpoczęły się zmiany także w programie nauczania. W ujęciu Gellnera, można by to nazwać wypełnieniem zasady nacjonalizmu, który autor rozumie jako powią¬ zanie państwa i kultury, gdzie wykształcenie staje się źródłem tożsamości (1991, s. 49). Wprowadzone zostały podwójne podręczniki, do historii ogólnej i historii Rumunów, która przedstawiana była „z punktu widzenia jej powiązań z mołdaw¬ ską przynależnością narodową" (Solonari 2002, s. 432). W takim ujęciu Rosja w 1812 roku dokonała aneksji Mołdawii, natomiast przyłączenie do Królestwa Ru­ muni w 1918 roku nie było już przedstawiane jako rumuńska okupacja, lecz dobro­ wolny akces dokonany przez Sfatul Tarli (Radę Kraju). Powaga narodu mołdaw¬ skiego została też w podręcznikach dodatkowo podkreślona przez powołanie się na prastare geto-dackie korzenie. Zabiegi te doskonale wpisują się w nurt „wynaj¬ dywania tradycji". „Poszukiwanie antenatów w zamierzchłej przeszłości, apoteoza dawnej wielkości politycznej, wyprowadzenie genealogii z mroków dziejów mają podkreślić dawny i historyczny rodowód poszczególnych grup narodowych [...] Jednocześnie takim działaniom towarzyszy próba ideologicznego udowodnienia, że dana grupa jest najstarsza, jedyna w swoim rodzaju" (Smyrski 2003, s. 312). Zmiany wykładni historycznej, czyli również szkolnych podręczników do nauki historii, były dla moich badań tym bardziej istotne, że w Łapusznej stara¬ łam się zwracać szczególną uwagę na to, jakie jest źródło wiedzy posiadanej przez moich rozmówców. Zdarzało mi się słyszeć od miłych starowinek opowieści np. o dackich przodkach. Miałam czasem cień nadziei, że może funkcjonowały one w sferze narracji pamięci przed początkiem lat 1990. Chwilę później miłe, starsze panie wyjmowały podręczniki szkolne swoich wnucząt, aby pokazać mi skąd czerpały te informacje. Wcześniej z tą wiedzą nie mogły mieć kontaktu. Tylko niektórzy informatorzy mówili mi, że kiedyś rodzice im opowiadali, ale nie myśleli o tym. Myśleli, ale nie znajdowali odpowiedzi (Ł, K, 52). 2 1 Wojewoda mołdawski, obecnie określany jako pierwsza postać, która zjednoczyła ziemie rumuńskie. Jednocześnie jest on najważniejszą postacią współczesnej historiografii mołdawskiej. �128 MAŁGORZATA BICZYK Po dojściu do władzy partii komunistycznej w lutym 2001 nowy prezydent, Władimir Woronin, powołał do życia grupę specjalistów, na której czele stanął Władimir Taranow, dawny dyrektor Akademii Nauk MSRR. Jej zadaniem było opracowanie nowego sposobu nauczania historii. W końcu grudnia 2001 mołdaw¬ ski rząd przyjął ustawę o zastąpieniu historii Rumunii historią Mołdawii. Przygo¬ towywane były podręczniki do historii Mołdawii, w których akcent położony zo¬ stał na samodzielność państwa i narodu mołdawskiego, a nie na związki kulturowe z Rumunią (Solonari 2002, s. 415). Fakt ten był interpretowany przez społeczność międzynarodową jako jeden z elementów polityki odcięcia się od Rumuni i zwrotu w stronę Rosji. Nowa ustawa została oprotestowana przez opozycję w czasie trwa¬ jących trzy miesiące wieców w Kiszyniowie. W końcu, w wyniku nacisku ze stro¬ ny Komisji Europejskiej, władze musiały zmienić kurs nowej polityki historycznej (Solonari 2002, s. 415). W czasie prowadzenia badań (w latach 2001-2003) po¬ wszechna wśród rodziców i nauczycieli była wiedza, że nowe podręczniki do historii Mołdawii niebawem zawitają do szkół. Budziło to silne emocje u moich rozmówców, którym trudno jest zaakceptować zmianę uważaną za niepotrzebną. No zmienili „z góry". My wtedy chcieliśmy zmieniać. Teraz ja nie chcę zmie­ niać, ale wtedy to ja rozumiałam, że trzeba. Nie można uczyć oddzielnie historii Mołdawii. Jak ja będę uczyć historii takiej małej części? Jak to były związki trwające od wieków. To nieszczęście, że ona nie znalazła się w państwie rumuń­ skim. Najwięcej materiałów jest na temat Mołdawii. O innych regionach też uczy¬ my, ale najwięcej o tej części (Ł, K, 50). ZAKOŃCZENIE I WNIOSKI Podsumowując rozważania chciałabym ponownie odwołać się do teorii po¬ znania historycznego Paula Ricoeura. Twierdzi on, że narracja historyczna osta¬ tecznie zrywa z narracją pamięci. Dzielą je takie czynniki jak: odmienny rodzaj świadectw, na podstawie których konstruuje się opowieść (w przypadku narracji historycznej są to świadectwa pisane, w narracji pamięci natomiast istnieją one tylko w warstwie słownej), inny sposób wyjaśniania zdarzeń (w narracji pamięci jest on bezrefleksyjny). Różni je też inny zasięg oddziaływania. Historia może sobie np. pozwolić na dokonywanie analizy zjawisk zachodzących w obszarze Morza Śródziemnego, zasięg pamięci musi natomiast pozostać lokalny. Ostatnia różnica dotyczy zjawiska opisywanego przez Ricoeura jako „fundamentalna strate­ gia postępowania z przeszłością". Oznacza to, iż narracje pamięci silnie akcentują podobieństwo, „tożsamość wobec teraźniejszości". Powoduje to wysoki stopień przenikania się przyszłości, teraźniejszości i przeszłości - ich zależność. Narra¬ cja historii natomiast bardziej podkreśla odmienność zdarzeń, dystans pomiędzy przeszłością a teraźniejszością (Bugajewski 2002, s. 103-104). Ricoeur pisze, że te dwa odmienne i rywalizujące ze sobą rodzaje narracji spotykają się w pew¬ nym momencie. Jest to czas wspomnianej już refiguracji, operacji mimezis I I I , czyli bezpośredniego wywierania wpływu na zachowania społeczne. Sytuacja ta �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 129 jest wyraźnie obserwowalna w Łapusznej. Dwa różne typy tworzenia opowieści stykają się na płaszczyźnie praktyki społecznej. Sądzę jednak, że nie ogranicza się do tego ich relacja. Jak zauważyłam i starałam się tu wykazać, oddziaływują one na siebie wzajemnie. Zależność oficjalnej historiografii i narracji pamięci nie kończy się na etapie rywalizacji, a raczej dochodzi do „współpracy" pomię¬ dzy nimi. Historiografia wpływa na sferę pamięci lokalnej, mieszkańcy przyswa¬ jają sobie informacje z podręczników dzieci i wnuków, uczą się na nowo swojej przeszłości i na podstawie tych informacji snują opowieści o początkach wsi czy państwa. Równocześnie lokalne władze Łapusznej do swoich działań, mających na celu kreowanie tożsamości lokalnej, wykorzystują historyczne i symboliczne przykłady zarówno z narracji pamięci, jak z oficjalnej historiografii. W teorii świadomości historycznej Ricoeur wyraża osąd, iż „jednym z aspek¬ tów refiguracji jest kształtowanie tożsamości podmiotu operacji mimesis I I I " (Bugajewski 2002, s. 96). Owa „refigurowana tożsamość" jest wynikiem rywaliza¬ cji konkurujących w procesie jej kształtowania narracji pamięci i historii. Ricoeur twierdzi też, że świadomość historyczna Zachodu znajduje się dziś w stanie głę¬ bokiego kryzysu, będącego wynikiem rozdarcia pomiędzy przestrzenią doświad¬ czeń, a horyzontem oczekiwań. Oczekiwania uciekają w utopię, co powoduje oddalenie się owego horyzontu oczekiwań. Równocześnie przestrzeń doświad¬ czeń zostaje zacieśniona, a tradycja staje się martwa. W wyniku oddalenia prze¬ szłości od przyszłości znika konstytuujące świadomość historyczną napięcie po¬ między nimi. Aby wyjść z tego kryzysu, należy starać się o przywrócenie owego napięcia, przybliżenie przeszłości i przyszłości do teraźniejszości. Dokonać tego można, według zaleceń Ricoeura, poprzez urealnienie tych utopijnych celów, przybliżenie ich, co idzie w parze z przekształceniem przestrzeni doświadczeń, czyli niejako ożywieniem tradycji. Mołdawskie przykłady, zarówno w skali ogólnopaństwowej, na poziomie historiografii oficjalnej, jak i na poziomie lokalnym, wydają mi się być próbą przezwyciężania kryzysu zaniku napięcia pomiędzy przeszłością, a przyszłością. Konstruowanie tożsamości następuje tam właśnie przy pomocy ożywiania tradycji lub, jak twierdzi Hobsbawm, jej wynajdywania. Polega ono na dostosowaniu przeszłości i oczekiwań wobec przyszłości do wy¬ mogów chwili, podyktowanych polityką państwa. LITERATURA A n d e r s o n B e n e d i c t 1997, Wspólnoty wyobrażone, Znak, Kraków. B a r t h e s R o l a d 1970, Mit dzisiaj, [w:] Tegoż, Mit i znak, PIW, Warszawa, s. 25-61. B i e d r z y c k i E m i l 1935, Zarys dziejów literatury rumuńskiej (z antologią poezji), Książnica - Atlas, Lwów. B u g a j e w s k i M a c i e j 2002, Historiografia i czas. Paula Ricoueura teoria poznania, Wy¬ dawnictwo Poznańskie, Poznań. D e m e l J u l i u s z 1970, Historia Rumunii, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław. D r o n I o n 1998, Lapusna, Limba Romana, Nr 9, s. 66-69. E l i a d e M i r c e a 1998, Rumuni. Zarys historii, Wydawnictwo Homini, Bydgoszcz. E l i a d e M i r c e a 2002, OdZalmoksisa do Czyngis-chana, PWN, Warszawa. �130 MAŁGORZATA BICZYK G e l l n e r E r n e s t 1991, Narody i nacjonalizm, PIW, Warszawa. G r o s u l J a k i m 1980, Istorija moldavskoj SSR: Ucebnoeposobe dlja 7-8 klassov, Lumina, Kisinev. H a s t r u p K i r s t e n 1997, Przedstawianie przeszłości. Uwagi na temat mitu i historii, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 22-27. H a l b w a c h s M a u r i c e 1969, Społeczne ramy pamięci, PWN, Warszawa. H o b s b a w m E r i c 1992, Introduction: Inventing Traditions, [w:] The Invention of Tradition, E. Hobsbawm, T. Ranger (red.), Cambridge University Press, Cambridge, s. 1-15. K l o s k a G e r h a r d 1979, Świadomość historyczna i jej badanie, Lud, t. 63, s. 113-140. M a l e w s k a - S z a ł y g i n A n n a 1990, Świadomość historyczna mieszkańców Narola, Etno­ grafia Polska, t. 34, z. 1-2, s. 169-181. M o c h o v N i k o l a j 1969, Formirovanie moldavskovo naroda i obrazovanie moldavskovo gosudarstva, K M , Kisinev. O n g W a l t e r 1992, Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, Wydawnictwo K U L , Lublin. S m y r s k i Ł u k a s z 2003, Na początku był Kain- wizje ukraińskiej historii w kontekście teorii etniczności, [w:] Podole i Wołyń, Szkice etnograficzne, Ł. Smyrski, M . Zowczak (red.), Studia Ethnologica, DiG, Warszawa, s. 311-322. S m i t h A n t h o n y D. 1991, National identity, Penguin Group, New York. S o l o n a r i V l a d i m i r 2002, Narrative, identity, state: History teaching in Moldova, East European Politics and Societies, Vol. 16, No 2, s. 414-445. S t at i V a s i l e 2002, Istorija Moldovy, Biblioteka Pro Moldova, Kisinev. T i s m a n e a n u V l a d i m i r 2000, Wizje zbawienia, Spectrum,Warszawa. Z n a n i e c k i F l o r i a n 1990, Współczesne narody, PWN, Warszawa. MAŁGORZATA BICZYK THERE WAS ALREADY THIS VILLAGE AND THERE WAS NO ONE, DESERT... HISTORICAL CONSCIOUSNESS OF THE VILLAGERS OF LAPUSHNA Summary The main theme of this article is historical consciousness of the people from a Moldavian village of Lapushna. A narrative of memory and of history are being presented as two types of narrative which shape peoples' historical consciousness. The author discusses relations between them to show how they influence imaginations about the past. She studies also the history of the village and the country, and describes how it is presented by villagers and what determines such imagination of the past. The author traces changes in Moldavian historiography and their impact on local stories. Themes presented in this article also touch upon a few legends: about the genesis of Moldavia and Lapushna, about hidden gold, and about a Turkish tower, as well as the evolution of the image of the Moldavian hospodar (duke) Alexander Lapushneanu, who was born in Lapushna. The author also talks about construction of symbols, examples of which are the village anthem and coat of arms. J.D. Adres Autorki: e-mail: gosia_biczyk@yahoo.com � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e4404d20e7caae4bebedb134dcd1ee7.pdf 4056ed0f7dbeaa22fc08626c06174020 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4257 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3967 Title A name given to the resource U progu piątego roku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.1-2; s.3-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text U P R O G U PIĄTEGO R O K U ROMAN W grudniu 1947 r. ukazał się na półkach księ­ garskich pierwszy podwójny zeszyt „Polskiej Sztuki Ludowej". Obecnym zeszytem (również podwójnym) rozpoczynamy zatem piąty z ko­ lei rocznik czasopisma. Cztery dotychczasowe roczniki o łącznej objętości ponad 1000 stron druku zawierają spory materiał, który daje już podstawę do krytycznej analizy dotychczasowe­ go dorobku i wysunięcia pewnych wniosków na przyszłość. Spróbujmy na początek ten dorobek uporząd­ kować według zagadnień. Zarówno w pierw­ szych dwóch rocznikach jak i w następnych spotykamy szereg artykułów o charakterze ogólnym. Były to bądź prace zmierzające do za­ sadniczego postawienia zagadnienia sztuki lu­ dowej (art. min. W. Sokorskiego „O właściwy stosunek do sztuki ludowej"), bądź ilustrujące stan i potrzeby w zakresie badań poszczegól­ nych gałęzi, a więc ludowej literatury, muzyki, tańca czy szeroko pojętej plastyki. W pierw­ szych latach sporo uwagi poświęcano zagadnie­ niom teoretycznym (problem istoty sztuki lu­ dowej, ludowego stylu w plastyce, zagadnienie historyzmu w ludowej twórczości artystycznej). Prócz zagadnień teoretycznych znajdziemy w „Polskiej Sztuce Ludowej" kilka prac poświę­ conych zagadnieniom techniki badawczej, będą to uwagi na temat sposobu badania tańca i tkactwa ludowego. W ostatnim (czwartym) roczniku zaczęto również publikować kwestio­ nariusze do badań terenowych, czy to używane w ramach prac podejmowanych przez P.I.S. czy zagraniczne jak np. kwestionariusz opra­ cowany przez badacza radzieckiego O. A. Korbego. Drugą grupę zagadnień poruszonych w P.Sz.L. bez porównania od poprzedniej obszer­ niejszą stanowią opracowania monograficzne z poszczególnych dziedzin sztuki ludowej. Nie­ które z nich zakresem swym obejmują zasięg całej Polski (art. G. Ciołka o dachu, R. Reinf ussa — o malowanych zrębach, . Seweryna — REINFUSS 0 zabawkach ludowych) większość zaś ograni­ cza się do charakterystyki wybranego zagad­ nienia w węższych ramach geograficznych. Ilościowo najwięcej prac poświęconych było te­ renom małopolskim (Krakowskie, Podhale, Orawa, Spisz, Żywiecczyzna, Rzeszowskie, Łań­ cuckie, Lubelskie) i Kurpiowszczyźnie, słabiej reprezentowana była Polska centralna (Łowic­ kie, Radomskie, Opoczyńskie) i Wielkopolska, a najsłabiej kresy zachodnie gdzie poza sztuką zdobniczą Mazurów opracowaną przez J. Gra­ bowskiego, wymienić można zaledwie dwie pra­ ce, z których jedna dotyczy meblarstwa zachod­ nio-pomorskiego, druga zaś kaszubskiej ce­ ramiki. W tematyce poruszonej na ławach P. Sz. L we wszystkich czterech rocznikach najobszer­ niej reprezentowana jest ludow a plastyka. Przy czym w różnych okresach czasu, różne jej dzia­ ły wysuwają się na czoło. W pierwszych zwła­ szcza dwóch rocznikach sporo miejsca poświę­ cone było zagadnieniom malarstwa i rzeźby. W okresie tym pojawia się szereg artykułów poświęconych malarstwu na szkle, publikuje się drzeworyty i poszczególne zespoły rzeźb, wy­ różniające się w terenie swoją odrębnością. Ze­ szyt o objętości trzech normalnych numerów P.Sz.L. zostaje poświęcony na omówienie wiel­ kiej wystawy sztuki ludowej zorganizowanej w Krakowie w r. 1948. W późniejszych roczni­ kach czasopisma jako ważną pozycję z tej dzie­ dziny wymienić należy artykuł M . Żywirskiej 1 recenzję L. Życkiego, poświęcone sztuce ama­ torskiej robotników, która wtedy po raz pierw­ szy weszła w orbitę zainteresowań naszego cza­ sopisma. Inne zagadnienia wchodzące w zakres ludo­ wej plastyki poruszone były na łamach P.Sz.L. w sposób dosyć przypadkowy. Z dziedzi­ ny archi/tektury wiejskiej omawiana była wspomniana wyżej kwestia dachu i malowa­ nych ^rębów. Poza t y m znalazły się z tego za­ kresu prace o orawskim domu z wyżką, wąskor 3 �frontowych chałupach z Sądeczyzny, kurpiows­ kim zdobieniu dachu i wyrobie cemetowych, oz­ dobnych pustaków. Z dziedziny meblarstwa ukazały się artykuły o sprzętach mazurskich, urządzeniu wnętrza izb zachodnio-pomorskich, opis kilku świeżo odkrytych typów skrzyń zna­ lezionych w okolicach Krakowa i obszerna praca (• podhalańskich łyżnikach. W zakresie zdobnic­ twa wnętrz najwięcej uwagi poświęcono wyci­ nankom, które omawiane były bądź w pracach oddzielnych (Łowickie), bądź w recenzjach z wystaw i konkursów (wycinanki opoczyńskie, kurpiowskie, lubelskie). Wśród prac poświęco­ nych ludowym wycinankom na szczególną wzmiankę zasługuje artykuł A. Wojciechow­ skiego o współczesnej tematycznej wycinance ło­ wickiej, który zanotował ciekawe zjawisko od­ bijania się aktualnych zagadnień życia współ­ czesnego (walka o ,pokój, zwalczanie analfabe­ tyzmu, elektryfikacja wsi i in.) w twórczości artystycznej ludu łowickiego. Zagadnienie malo­ wania wnętrz poruszone zostało w artykule na­ pisanym w związku z konkursem zorganizowa­ nym na Powiślu Dąbrowskim. Stosunkowo czę< sto ukazywały się w P.Sz.L. artykuły poświęca­ ne ludowemu tkactwu, hafciarstwu, rzadziej ubiorom. Omawiane więc były tkaniny ozdobne na Mazurach, ludowe dywany dwuosnowowe, pasiaste wełniaki opoczyńskie i spiskie „kanafasy". Z zagadnieniem tekstyliów łączy się w dużej mierze praca o góralskich torbach wełnia­ nych. Problem ludowych druków na płótnie po­ ruszony został dwukrotnie. W zakresie opracowywania ubiorów ludo­ wych cały dorobek ogranicza się do omówienia ubiorów z okolic Zawiercia i mazowieckiego z Kołbieli. W obydwu wypadkach przedmiotem cpisu były ubiory poprzednio nie znane, które udało się odszukać w czasie ostatnich badań te­ renowych. Poszczególne części ubioru omówio­ no poza tym w pracach poświęconych haftom. Pisano więc o haftowanych na tiulu czepcach kurpiowskich, wielkopolskich, o pantoflach góralskich itp. Prócz tkanin i haftów sporo uwagi poświęco­ no ludowej ceramice. V/ s.;eregu mniejszych, lub większych artykułów, a także w recenzjacn z wystaw, omawiano сггоп'ке mazurską, kur­ piowską, iłżecką, rzeszowską (ściślej łańcucką), kilkakrotnie poruszany był też temat ludowych malowanych kafli. Daleko mniejszym zaintere­ sowaniem cieszyło się zdobnictwa w metalu. Z zakresu tego wymienić można zaledwie jeden artykuł o zdobionych okuciach z okolic Mako­ wa. 4 Sztuka związana ze zwyczajami i obrzęda­ mi ludowymi znalazła wyraz w postaci artyku­ łów o pisankach i szopkach. Poza plastyką na drugim miejscu jeśli chodzi o liczebność artykułów stoi muzyka. Prócz ar­ tykułu prof. Chybińskiego o potrzebie badań w zakresie folkloru muzycznego, znajdziemy kilka opisów rzadszych instrumentów muzycz­ nych (maryna, kozioł, siesieńki, gęśle) a ponad­ to artykuły o pieśniach i muzyce ludu wielko­ polskiego i chłonności muzycznej ludności wiej­ skiej. Ściśle z muzyką związany taniec omawia­ ny był na łamach P. Sz. L. w rozmiarach dość ograniczonych. Niemniej wymienić można ar­ tykuły poruszające zagadnienie metody i tech­ niki badania tańców, oraz opis tańców wielko­ polskich. Zagadnienia literatury ludowej zna­ lazły swój wyraz w postaci prac o charakterze ogólnym, programowym (J. Krzyżanowski — Folklorystyka w zasięgu badań naukowo - lite­ rackich) bądź opracowań monograficznych (teksty kolęd), względnie analizy wpływu fol­ kloru w dziedzinie literatury nieludowej (ludo­ wość u Mickiewicza i Kasprowicza). Poza pracami, omawiającymi zagadnienia związane ze sztuką polską, ukazał się (głównie w związku z wystawami zagranicznej sztuki ludowej urządzanymi w Polsce) szereg artyku­ łów charakteryzujących twórczość ludową in­ nych narodów a więc czeską, słowacką i węgier­ ską. Jeżeli pominiemy szereg recenzji z wydaw­ nictw krajowych i zagranicznych oraz sprawo­ zdania z podejmowanych badań, naszkicowany wyżej obraz przedstawia pełny dorobek czte­ rech roczników „Polskiej Sztuki Ludowej". Ocena tego dorobku nie jest łatwa, zwłaszcza gdy przystępujemy do niej pod wrażeniem wy­ suwanych z różnych stron zastrzeżeń, których spora ilość jest niestety słuszna. Jednym z nich, niewątpliwie najważniejszym, jest to, że czaso­ pismo nie reprezentowało właściwego stanowi­ ska metodologicznego. „Polska Sztuka Ludowa" raczęła wychodzić w r. 1947, były to czasy kiedy nauka polska a zwłaszcza dyscypliny huma­ nistyczne znalazły się w trudnej sytuacji, nie umiejąc na swoich odcinkach rozegrać zwycięs­ ko walki między „starym", które powinno ustąpić, a „nowym". Nauka polska rozwijająca się przez całe dziesiątki Jat w rytmie zgodnym z roz­ wojem burżuazyjnej nauki zachodnio-europej­ skiej, nie umiała przestawić się zrazu na nowy sposób myślenia, oparty o zasady materializmu historycznego. W pierwszych latach po zakoń­ czeniu I I wojny światowej prawie we wszyst- �kich gałęziach wiedzy praca potoczyła się sta­ rym torem, oparta na założeniach metodologicz­ nych, stosowanych w okresie międzywojennym. Podobne zjawisko zaszło i na odcinku ,,Pol­ skiej Sztuki Ludowej" gdzie zawarte w I i I I roczniku artykuły teoretyczne oparte były często na założeniach metodologicznych rozwijających teorię sztuki ludowej i oświetlających badane zjawiska z pozycji formalistycznych. Od r. 1947 i 1948 na odcinku nauki zaszły poważne zmiany. Metoda materializmu historycznego opanowała zwycięsko wszystkie dyscypliny. W dziedzinie ogólnej teorii historii sztuki i estetyki nastąpił całkowity przewrót, ale echa jego nie dosięgły ,.Polskiej Sztuki Ludowej", która nie powróciła już do zagadnień teoretycznych .i nie us'łował.i dać nowych ujęć zgodnych założeniom mar­ ksizmu i leninizmu. Brak sprecyzowania nowych metod badaw­ czych w zakresie sztuki ludowej, wpłynął z 'лolei ujemnie na sposób opracowywania innych arty­ kułów drukowanych w ..Połskiej Sztuce Ludo­ wej". Brakło prac syntetyzujących, wymagają­ cych głębszej podbudowy metedołojicznej, te zaś prace, które do teki redakcyjnej wpływały, posiadały po największej części charakter syste­ matycznie uporządkowanych materiałów, ściąg­ nęło to na „Polską Sztukę Ludową" słowa kry­ tyki i zarzut, że rozprasza się w drobnym prz>czynkarstwie. Obecnie, gdy czasopismo nasze rozpoczyna piąty rok swego istnienia musimy jasno zdać sobie sprawę z braków okresu poprzedniego i starać się je naprawić. Jednym z podstawo­ wych zadań na przyszłość będzie powtórne wy­ sunięcie zagadnień metodologicznych z tą jedna­ kowoż różnicą, że będą one ujmowane ze sta­ nowiska materializmu historycznego. W rozwiązaniu tych trudnych zagadnień wiel­ ką pomoc stanowią dla badaczy sztuki ludowej wyniki osiągnięte już w dziedzinie ogólnej teorii historii sztuki. Niemniej jednak nie można liczyć na to, że historycy sztuki nieludowej wy­ konają za nas pracę do końca, zwłaszcza, jeśli chodzi o zagadnienia teoretyczne w obrębie sa­ mej sztuki ludowej, która rozwijając się w od­ miennych warunkach niż sztuka warstw uprzy­ wilejowanych, posiada w wielu szczegółach od­ mienną problematykę i wymaga zastosowania innych metod badawczych. Ważnym zagadnieniem na przyszłość jest rozszerzenie tematyki omawianych w „Polskiej Sztuce Ludowej" zagadnień i dążeń do równo­ mierniej szego uwzględniania ludowego dorobku ai tystycznego całej Polski. Mówiąc o poszerze­ niu tematyki mamy na myśli nie tylko uwzględ­ nianie tych działów sztuki ludowej, które do­ tychczas były w „Polskiej Sztuce Ludowej" nie poruszane, lub zbyt mało poruszane (np. zdob­ nictwo w metalu), ale również wysuwanie za­ gadnień aktualnych, które pracę badawczą wią­ załyby z potrzebami życia. (Zagadnienie współ­ czesnego budownictwa wiejskiego, sztuki deko­ racyjnej opartej na motywach rodzimych itp.). Jest rzeczn bardzo istotną, aby obok arty­ kułów o charakterze monograficznym znalazły się na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej" prace syntetyczne, obejmujące wyniki rozleglejszych prac badawczych, poświęcone zagadnieniom periodyzacji, charakterystyce poszczególnych okresów itp. Ponadto należy zacieśnić współ­ pracę z przedstawicielami dyscyplin pokrew­ nych, celem wspólnego dyskutowania w „Pol­ skiej Sztuce Ludowej" zagadnień pogranicz­ nych. Zgodnie z wymogami metody materializmu historycznego należy starać się o ustalenie no­ wego typu opracowań zarówno syntetycznych jak i monograficznych. Musimy dążyć do tego, ażeby omawiane w „Polskiej Sztuce Ludowej", zagadnienia ujmowane były w perspektywie historycznej, w ich dialektycznych rozwoju na tle całokształtu zjawisk kulturalnych, ze szcze­ gólnym uwzględnieniem momentów ekonomicz­ nych i społecznych. Prace mające jedynie usys­ tematyzowany materiał podawany bez perspek­ tywy historycznej i ogólnego tła kulturalnego traktować musimy jako dopuszczalne jedynie w wypadkach wyjątkowych, kiedy brak danych nie pozwala autorowi na właściwe ujęcie zagad­ nienia. Jest rzeczą zrozumiałą, że takie przestawienie się na inny typ pracy będzie dla wielu auto­ rów' trudne i nie od razu przyniesie pozytywne wyniki. Obecny zeszyt „Polskiej Sztuki Ludo­ wej", który niewiele od poprzednich różni się swą zawartością, jest najlepszym przykładem, jak trudno jest mimo najlepszych zamiarów, wpłynąć na zmianę profilu czasopisma. Nie­ mniej musimy w tym kierunku usilnie praco­ wać, nie obawiając się potknięć i błędów, nie unikając rzeczowej dyskusji, która w wypad­ kach wątpliwych niejednokrotnie ułatwi roz­ wiązanie problemu na właściwej płaszczyźnie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/16de4d0cec4f9b780df710fd29934388.pdf a926f01371086e7cc2ecf384c735b8f1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6589 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6159 Title A name given to the resource Ubieranie panny młodej w domu sąsiada lub innego uczestnika wesela / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.III (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr 9 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 9. Ubieranie panny młodej w domu sąsiada lub innego uczestnika wesela Oprac. nauk. Anna Drożdż Objaśnienia znaków: P a n n ę m ł o d ą u b i e r a n o : 1 - u s ą s i a d a ; 2 - w d o m u i n n e g o c z ł o n k a d r u ż y n y w e s e l n e j ; 3 - informacje p o c h o d z ą z literatury X I X - w i e c z n e j o r a z m o n o g r a f i i F. O l e s i e j u k a ; 4 - z w y c z a j p r a k t y k o w a n y był w p r z e s z ł o ś c i ; 5 - informacje u z y s k a n e z w y p o w i e d z i o s ó b p r z e s i e d l o n y c h i o s a d n i k ó w ; 6 - brak informacji; 7 - brak tradycji [ o z n a c z a , iż p a n n a m ł o d a ubierała się w d o m u r o d z i n n y m ] B a d a n i a P r a c o w n i A t l a s u E t n o g r a f i c z n e g o Instytutu A r c h e o l o g i i i Etnologii P A N w latach 1 9 8 2 - 1 9 9 0 . W o p a r c i u o w y p o w i e d z i s p o n t a n i c z n e p o j a w i a j ą c e się w r a m a c h o d p o w i e d z i z e b r a n y c h w e d ł u g k w e s t i o n a r i u ­ sza nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J . G a j e k przy w s p ó ł u d z i a l e F. O l e s i e j u k a ) : 77. Ubieranie panny młodej: a. Kto ubiera (ubierał) do ślubu młodą? Matka, drużki, starościna, inne osoby? Kto przy ubieraniu jej był obecny? b. Gdzie ją ubierano? Dawniej, obecnie, w komorze, u sąsiadów, w innym pomieszczeniu? Wymienić, w którym. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58c29e66c7aff6b3fb2fae1ffd95df66.pdf 0aebafebdd3c20990bfedb176671cde3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4422 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource ubiory chłopskie - aspekt historyczny Ziemia Lubuska - stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4114 Title A name given to the resource Ubiór ludowy wspólczesnych mieszkańców Ziemi Lubuskiej jako wyznacznik ich dawniejszej przynależności regionalnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.89-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kołodziejska, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1, 2. U b i ó r kobiecy p r z y w i e z i o n y przez r e p a t r i a n t ó w z Polesia. B i a l k ó w , g m . S ł u b i c e , w o j . gorzowskie. Barbara Kołodziejska UBIÓR L U D O W Y W S P Ó Ł C Z E S N Y C H W Y Z N A C Z N I K ICH M I E S Z K A Ń C Ó W DAWNIEJSZEJ ZIEMI P R Z Y N A L E Ż N O Ś C I LUBUSKIEJ JAKO REGIONALNEJ* Lubuskie! ł a n i o m w M u z e u m O k r ę g o w y m w Zielonej G ó r z e — D z i a ł u E t n o ­ rozpoczęto j u ż w pierwszych latach powojennych. Zaintereso­ graficznego, k t ó r y p o s t a w i ł sobie za zadanie gromadzenie zabyt­ wania e t n o g r a f ó w k ó w k u l t u r y ludowej z terenu c a ł e g o ó w c z e s n e g o w o j e w ó d z t w a " ; Badania tradycyjnego ubioru obejmowały ludowego Ziemi g ł ó w n i e toren m i ę d z y r z e c k o - b a - bimojski, zamieszkany przoz r o d z i m ą l u d n o ś ć p o l s k ą , k t ó r a p r z e 2 w ten s p o s ó b przekroczono d o t y c h c z a s o w ą g r a n i c ę okres p r z y n a l e ż n o ś c i 6 z a i n t e r e s o w a ń badawczych, w y c h o d z ą c poza obszar zamieszkany do Rzeszy Niemieckiej zachowała wiel terytorialną wartości swej polskiej k u l t u r y ludowej. W y n i k i penetracji tere­ przez a u t o c h t o n i c z n ą l u d n o ś ć p o l s k ą . P r o g r a m d z i a ł a n i a nowych z o s t a ł y opublikowano w w y d a w n i c t w i e z b i o r o w y m , w y b r a n e dziedziny k u l t u r y l u d o w e j , w śród k t ó r y c h z n a l a z ł się t y t u ł o w a n y m Ziemia Lubuska^. W opracowaniu t y m za­ znalazły objął r również ludowy ubiór. się dane o stanie zachowania w terenie u b i o r ó w m i ę d z y r z e c k i c h i babimojskich, a t a k ż e uwagi d o t y c z ą c e genezy n i e k t ó r y c h ich e l e m e n t ó w oraz wskazania na ich p o w i ą z a n i a z u b i o r e m Polski Skierowanie zainteresowania na k u l t u r ę l u d n o ś c i region m i ę d z y r z e c k o - b a b i m o j s k i b y l s y n o n i m o m Z i e m i L u b u s k i e j , środkowej i S ł o w i a ń s z c z y z n y . zaś kultura ludowa ludności Monograficzne opracowanie omawianego u b i o r u u k a z a ł o się w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h , w ramach w y d a w n i c t w a „ A t l a s Polskich 2 Strojów L u d o w y c h " . osiedleń­ czej s p o t k a ł o się z b r a k i e m zrozumienia u w i e l u o s ó b , dla k t ó r y c h W p u b l i k a c j i tej o m ó w i o n o ł ą c z n i e s t r ó j międzyrzecki i b a b i m o j s k i , o b e j m u j ą c je w s p ó l n y m o k r e ś l e n i o m autochtonicznej — j e d y n ą z e n t a t y w n ą dla obszaru c a ł e g o dawnego w o j e w ó d z t w a repre­ zielono­ g ó r s k i e g o . D ł u g o t r w a ł o , z a n i m u d a ł o się p r z e k o n a ć o s ł u s z n o ś c i prowadzenia b a d a ń nad k u l t u r ą l u d n o ś c i o s i e d l e ń c z e j oraz o po­ trzebie gromadzenia r e a l i ó w tej kultury. — lubuski, co umieszczono w p o d t y t u l e . Nieco u w a g o ubiorze ludowym Ziemi Lubuskiej zawiora monografia k u l t u r y ludowej L a t a s z e ś ć d z i e s i ą t e o k a z a ł y się p o r ą dość s p ó ź n i o n ą . Wiole Wielkopolski'. Drobne w z m i a n k i o ubiorach l u d n o ś c i autochto­ cennych r e l i k t ó w k u l t u r o w y c h nicznej w o j e w ó d z t w a z i e l o n o g ó r s k i e g o z n a j d u j ą t e ż m o ż l i w o ś ć obserwacji k u l t u r y ludowej w pierwszych l a t a c h nej literaturze p o p u l a r n o - n a u k o w e j cjach z a b y t k ó w k u l t u r y 4 oraz w relacjach o ludowej-ludności cych się w Muzeum Ziemi się w regional­ rodzimej, kolek­ po zasiedleniu Z i e m i L u b u s k i e j l u d n o ś c i ą n a p ł y w o w ą , w okresie znajdują­ a d a p t a c j i p r z y b y s z ó w do n o w y c h w a r u n k ó w s p o ł e e z n o - g o s p o d a r - Lubuskiej^. Padania ludowego ubioru z a n i k ł o bezpowrotnie; utracono ludności, która t u p r z y b y ł a czych oraz w momencie t z w . zderzenia k u l t u r o w e g o odmiennych po r. 1U45, p r z y p a d a j ą na l a t a s z e ś ć d z i e s i ą t e . W i ą ż ą się one z powo­ grup regionalnych. Stan istnienia t r a d y c y j n y c h u b i o r ó w l u d o w y c h u p r o g u okresu powojennego m o ż n a b y ł o o d t w o r z y ć t y l k o na 89 �I I . 3, 4. H a f t o w a n a koszula kobieca przywieziona przez r e p a t r i a n t ó w z Lwowskiego. L i p n a , g i n . Ż a r y , w o j . zielonogórskie. podstawie relacji mieszkańców wsi oraz zachowanych do lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h r e a l i ó w k u l t u r o w y c h . Opinio r e s p o n d e n t ó w b y ł y zgodne co do f a k t u posiadania znacznej liczby d a w n y c h u b i o r ó w regionalnych i z biegiem czasu — w y c o f y w a n i a ich z u ż y c i a . T r a d y c y j n e u b i o r y ludowe spotykano na Z i e m i Lubuskiej Ubiory l u d n o ś c i miejscowej — to obecnie właściwie u b i o r y zachowane i p i e l ę g n o w a n e w D ą b r ó w c e tylk Wielkopolskie' J a k w y n i k a z relacji i n f o r m a t o r ó w oraz co m o ż n a s t w i e r d z i ć podstawie z a s o b ó w M u z e u m Etnograficznego w Poznaniu, jeszc w ł a t a c h p o w o j e n n y c h u b i o r y ludowo spotykano t a k ż e na Babi n a l e ż y r o z p a t r y w a ć w d w u aspektach: 1 — w aspekcie t e r y t o r ­ mojszczyźnie — w Podmoklach Wielkich i Małych, w i a l n y m , u k a z u j ą c regionalny r o d o w ó d danego w y t w o r u kulturo­ Kramsku, w Babimoście. D o lat sześćdziesiątych dotrwały tylk Now; wego oraz 2 — w aspekcie chronologicznym — b a d a j ą c czas ich nieliczne egzemplarze: czepek, w e ł n i a k , k a b a t y czarne i białe n r powstania i stan zachowania w r ó ż n y c h latach okresu powojen­ jedna „ s u k n i a " m ę s k a . W nego. jest kolekcja r y s u n k ó w miejscowoj m a l a r k i Z i e m i ę L u b u s k ą zamieszkuje l u d n o ś ć miejscowa oraz p r z y ­ tej sytuacji cennym dokumente A p o l o n i i Krawiec k t ó r a , j a k t w i e r d z i , p r z e d s t a w i ł a w swoich pracach stroje nowo- bysze z r ó ż n y c h części P o l s k i i spoza jej granic. W e d ł u g d a n y c h kramskio, zachowane w p a m i ę c i z d z i e c i ń s t w a . N a t o m i a s t w Di s t a t y s t y c z n y c h z lat 1945—58 s k ł a d l u d n o ś c i o w y ó w c z e s n e g o w o ­ b r ó w c e przez c a ł y okres p o w o j e n n y i s t n i a ł y ubiory regionalne j e w ó d z t w a z i e l o n o g ó r s k i e g o p r z e d s t a w i a ł się n a s t ę p u j ą c o : l u d n o ś ć noszono z okazji u r o c z y s t o ś c i k o ś c i e l n y c h i p a ń s t w o w y c h . miejscowa s t a n o w i ł a 2,8%, l u d n o ś ć n a p ł y w o w a z obecnego tere" nu Polski — 52,7%, ludności przybyłej r e p a t r i a n c i ze ludność Związku 7 Układ ludnościowy spośród grupę „dera (jest to pasiak czerwony, rzadziej zielony, w pionowe pasy w ko* Polesie, l o r a c h : c z a r n y m , b i a ł y m , g r a n a t o w y m ) . Koszule, n i e g d y ś z płót­ stanisławowskie) n a r ę c z n e j r o b o t y , obecnie szyte s ą t y l k o z p ł ó t n a fabrycznego. Rumuńskiej. znajduje ludowych tarnopolskie, U b i o r y d ą b r ó w ieekie w y k o n a n e s ą z m a t e r i a ł ó w pochodzeni fabrycznego, s a m o d z i a ł o w a jest t y l k o s p ó d n i c a zwana stanowią Radzieckiego ( W i l e ń s z c z y z n a , lwowskie, i reemigranci z B u k o w i n y ubiorów zagranicy — 4 4 , 5 % ; z zagranicy n a j l i c z n i e j s z ą dawne w o j e w ó d z t w a : waniu z D o d z i ś p r z e t r w a ł y r ó w n i e ż k a b a t y , najczęściej czarne, rzadziej odzwierciedlenie w obejmowanych występo­ obecnie m i a n e m — k o l o r u b r ą z o w e g o , szyte z m a t e r i a ł ó w w e ł n i a n y c h lub jedwabne­ go r y p s u . F a r t u c h y zachowane do c h w i l i obecnej są dość liczne ubiorów Ziomi Lubuskiej. Wszystkie bowiem grupy p r z y b y s z ó w , szyto je z j e d w a b i u l u b w e ł n y w k o l o r a c h : b i a ł y m , czerwonym, w mniejszej l u b w i ę k s z e j mierze, p r z y w i o z ł y ze s o b ą swoje w y t ­ b r ą z o w y m , f i o l e t o w y m i niebieskim, o z d a b i a j ą c jo naszywkami w o r y k u l t u r o w e , a w ś r ó d n i c h — regionalne u b i o r y . L u d o w e ubio­ z w s t ą ż e k i tasiemek, u d o ł u d o s z y w a j ą c k o r o n k ę . r y n a l e ż ą do t y c h e l e m e n t ó w k u l t u r y ludowej, k t ó r e c h ę t n i e prze­ z d o b i ł y r ó w n i e ż suknie ś l u b n e i dziewczęco „ o p l e c k i " . Ręcznie Dodatki te c h o w y w a n o i przechowuje się na p a m i ą t k ę ; p r z e c h o w u j ą je zwła­ n a t o m i a s t w y k o n a n e są b i a ł e h a f t y na t i u l o w y c h czepkach zwa­ szcza osoby starsze, k t ó r e p r a g n ą je z a c h o w a ć a ż do ś m i e r c i . n y c h „ k o p k a m i " i na k r y z a c h ( „ k r u z " ) , s z y t y c h również z tiulu T a k w i ę c na terenie Z i e m i L u b u s k i e j m a m y do czynienia z u b i o r a m i rodzimej l u d n o ś c i polskiej, zamieszkującej obszar m i ę d z y r z e c k o - b a b i m o j s k i ( w b . powiecie wschowskim, zamieszka­ n y m r ó w n i e ż przez a u t o c h t o n ó w , u b i o r y l u d o w e nie zachowały się) oraz z u b i o r a m i o s a d n i k ó w , r e p a t r i a n t ó w i r e e m i g r a n t ó w . 90 lub płótna. S p o ś r ó d u b i o r ó w p r z y w i e z i o n y c h przez o s a d n i k ó w na pierw­ s z y m miejscu, pod w z g l ę d e m i l o ś c i o w y m , n a l e ż y w y m i e n i ć ubiory p r z y b y s z ó w z Ł o w i c k i e g o , j a k k o l w i e k o s a d n i k ó w z t y c h stron nie p r z y b y ł o w i e l u . K a ż d a j e d n a k Ł o w i c z a n k a p r z y w i o z ł a ze sobą �I I . 5, 6. Gorset przywieziony przez r e p a t r i a n t ó w z Lwowskiego. T u c h o l a Ż a r s k a , g m . L u b s k o , w o j . z i e l o n o g ó r s k i e . łka ubiorów w ł a s n y c h i odziedziczonych po matce. N a okolicz- do c h w i l i obecnej, z w ł a s z c z a najstarsze k o b i e t y , k t ó r o jść tę w p ł y n ą ł zapewne f a k t , iż k o b i e t y te w p r z e w a ż a j ą c e j licz- aby czepek b y ł ich strojem ,e nosiły ubiory regionalne do m o m e n t u w y j a z d u ze stron rorinnych. Po osiedleniu przywiezione u b i o r y nie b y ł y noszone, dynio te części, k t ó r e nie o d r ó ż n i a ł y się w y r a ź n i e od u b i o r ó w ijbliższego otoczenia. N a l e ż y bowiem d o d a ć , że Ł o w i c z a n i o osie[iii się w nielicznych grupach, we wsiach zamieszkanych przez dność o r ó ż n y m pochodzeniu. Przywiezione w e l n i a k i Osadnicy z p o z o s t a ł e j części Polski nie w y o d r ę b n i a j ą się w y ­ r a ź n i e s w y m i u b i o r a m i , p o n i e w a ż p o s i a d a j ą ich n i e w i e l k ą ilość. S ą t o w ł a ś c i w i e pojedyncze egzemplarze, takie j a k chusty, s p ó d ­ nice, f a r t u c h y . D u ż ą r ó ż n o r o d n o ś ć w y k a z u j ą u b i o r y r e p a t r i a n t ó w ze Z w i ą ­ znalazły dnak inne zastosowanie: rozpruwano je, aby u z y s k a ć w ł ó c z k ę zku i wyrobu s w e t r ó w ; w e l n i a k i bardziej zniszczono r o z ś c i e l a n o na w ó d z t w a lwowskiego, tarnopolskiego, s t a n i s ł a w o w s k i e g o . )dłodze zamiast c h o d n i k ó w . pragną pośmiertnym. Radzieckiego —- z W i l e ń s z c z y z i r y , Polesia, dawnego woje­ R e p a t r i a n c i z W i l e ń s z c z y z n y p r z y w i e ź l i zo s o b ą t y l k o nie­ Z n a c z n ą ilość u b i o r ó w p r z y w i e ź l i osadnicy z Rzeszowskiego: liczne o b i e k t y dawnego u b i o r u ludowego. W e d ł u g ich relacji, rłaszcza Ł e m k o w i e z okolic Jasia, K r o s n a , z Gorlickiego. W ś r ó d u b i o r y l u d n o ś c i wiejskiej w okresie sprzed 1945 r. nie o d r ó ż n i a ł y eh ubiorów p r z e w a ż a ł y u b i o r y kobiece. Osadnicy z R z e s z ó w - się zasadniczo od noszonych obecnie. O d z i e ż szyto z t k a n i n >iego p r z y b y l i na Z i e m i ę L u b u s k ą dopiero w latach 1947—8 chodzenia fabrycznego, z a k u p y w a n y c h w n a j b l i ż s z y c h miastecz­ w z w i ą z k u z t y m faktem d ł u ż e j niż osadnicy z l a t 1945—6 u ż y t - kach oraz z m a t e r i a ł ó w s a m o d z i a ł o w y c h . D a w n o koszule w i l e ń ­ jwali regionalne u b i o r y . Ze w z g l ę d u na m o t y w y po­ i charakter skie szyto z p ł ó t n a r ę c z n e j r o b o t y , o z d a b i a j ą c jo wzorem w y k o ­ kej i p r z e s i e d l e ń c z e j , przybysze z Rzeszowskiego n i e c h ę t n i e de- n a n y m t e c h n i k ą t k a n i a i h a f t e m k r z y ż y k o w y m , w kolorze czer­ lonstrowali swoją p r z y n a l e ż n o ś ć r e g i o n a l n ą i nie nosili ubiorów, fcóre by j ą p o d k r e ś l a ł y . w o n y m i c z a r n y m . S p ó d n i c e codzienne szyto z m a t e r i a ł ó w samo­ działowych — pasiaków U b i o r y o s a d n i k ó w z Rzeszowskiego — to przede w s z y s t k i m i kraciaków, lnianych i wełnianych. D o najbardziej i n t e r e s u j ą c y c h o b i e k t ó w kobiecego u b i o r u z W i ­ wsety, przechowywane nawet po k i l k a na p a m i ą t k ę , inne części l e ń s z c z y z n y n a l e ż y s p ó d n i c a , uszyta z wielobarwnego pasiaka, bioru są mniej liczne. Osadnicy z okolic J a s ł a przechowali k o l n ­ farbowanego n a t u r a l n y m i b a r w n i k a m i . ięty ubiorów- kobiecy oh. S k ł a d a j ą się na n i e : koszula, gorset, d a j ą się pionowo na tle o barwie w i ś n i o w o - b r u n a t n e j . lódnica zwana „ k a b a t " , uszyta z r ę c z n i e drukowanego p ł ó t n a , irtuch. „hunia". U b i o r y poleskie z a c h o w a ł y się do c h w i l i obecnej w znacznym s t o p n i u . W n i e k t ó r y c h m i e j s c o w o ś c i a c h Osadnicy z W i e l k o p o l s k i , j a k k o l w i e k l i c z n i , nie w n i e ś l i do ultury ludowej dzisiejszej Z i e m i L u b u s k i e j znacznego w k ł a d u zakresie u b i o r ó w l u d o w y c h Pasy na s p ó d n i c y u k ł a ­ z tej z r o z u m i a ł e j p r z y c z y n y , że dość województwa z i e l o n o g ó r s k i e g o jeszcze d z i ś m o ż n a s p o t k a ć k o m p l e t y ubiorów kobiecych, na k t ó r e s k ł a d a j ą s i ę : koszula, f a r t u c h , s p ó d n i c a , nam i t k a ( 3 . 1 , 2). C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą u b i o r ó w p r z y w i e z i o n y c h » ich r o d z i m y m terenie u b i ó r l u d o w y , za w y j ą t k i e m n i e k t ó r y c h z Polesia jest to, że są one szyto z t k a n i n w ł a s n e j r o b o t y z a r ó w n o kolie, uległ zanikowi. P o s i a d a j ą jodynie czopki i te p r z e c h o w u j ą lnianych, jak i wełnianych. Koszula, fartuch i namitka wykona 91 �I I . 7, 8. U b i ó r kobiecy p r z y w i e z i o n y przez r e p a t r i a n t ó w z Tarnopolskiego. P a t y n , gm. L u b s k o , w o j . zielonogórskie. ne są z lnianego p ł ó t n a s a m o d z i a ł o w e g o i ozdobionego c z e r w o n y m Obszar dawnego w o j e w ó d z t w a tarnopolskiego reprezentyf o r n a m e n t e m . S p ó d n i c a jest uszyta z wielobarwnego pasiaka; g ł ó w n i e u b i o r y kobiece ( i l . 7, 8), m ę s k i e są r z a d k o ś c i ą . Z zach pasy u k ł a d a j ą się poziomo na tle w kolorze czerwonym. S p ó d n i c a w a n y c h części m o ż n a s k o m p l e t o w a ć c a ł y u b i ó r kobiecy, na któ jest u k ł a d a n a w f a ł d y , t y l k o p r z ó d pozostaje g ł a d k i . F a ł d y „ p r a ­ składają sowano" d o m o w y m sposobem, k ł a d ą c na z ł o ż o n ą s p ó d n i c ę go­ s p ó d n i c a w e ł n i a n a w f a ł d y , f a r t u c h , kabat l u b gorset i chust r ą c y chleb, świeżo w y j ę t y z pieca. Repatrianci z s i ę : koszula lniana, zdobiona haftem krzyżyków N a k r y c i e g ł o w y zwane „ c z o p c z y k " znane jost t y l k o z rel~ południowo-wschodnich obszarów Polski r e p a t r i a n t ó w . Z u b i o r ó w m ę s k i c h p o z o s t a ł y te najdawniejs w granicach sprzed 1939 r. (Lwowskie, Tarnopolskie), j a k w y n i k a odziedziczone po dziadkach, j a k koszule i k a b a t y oraz te, k t ó z relacji i n f o r m a t o r ó w , p r z y w i e ź l i ze s o b ą z n a c z n ą ilość u b i o r ó w noszono do noszonych do m o m e n t u r e p a t r i a c j i oraz jeszcze czas j a k i ś ( i l . 11, 12) i k u r t k i ( i l . 9, 10). osiedleniu na Z i e m i L u b u s k i e j . Noszono z w ł a s z c z a o k r y c i a chnie — k o ż u c h y , sukienne s u k m a n y , zwano przez po wierz­ repatriantów czasu r e p a t r i a c j i i po osiedleniu — j a k kożuor Opisane u b i o r y z Tarnopolskiego o k r e ś l a n e są jako polski Ponieważ jednak teren, z którego pochodzą, zamieszkiw" z Lwowskiego — „ s i r a k a m i " a przez r e p a t r i a n t ó w z T a r n o p o l ­ i skiego — „ k u r t k a m i " . polskie p r z e j m o w a ł y pewne cecłiy od u k r a i ń s k i c h i odwrottf również Kobiety, z w ł a s z c z a starsze, swoje s p ó d n i c e , k a b a t y , f a r t u c h y , użytkowały c h u s t k i na głowę i okryciowe. Z biegiem czasu u b i o r y t r a d y c y j n e z a s t ę p o w a n o no­ wymi, szytymi w e d ł u g ogólnie p r z y j ę t e j m o d y . Część u b i o r ó w przochowywano na p a m i ą t k ę , inne z n ó w przerabiano l u b wano na Z zuży­ szmaty. ubiorów z Zawieranie nasuwa się przypuszczenie, że ubio mieszanych małżeństw powodowało dalsze pi mieszczenia i wzajemne w p ł y w y w zakresie w y k o n y w a n i a odzież Obecnie j e d y n y m k r y t e r i u m jest polski, czy do oznaczania czy d a n y obie u k r a i ń s k i , jest opinia d a w n y c h mieszkano' t a m t y c h t e r e n ó w , k t ó r z y w p e ł n i zachowali ś w i a d o m o ś ć s Lwowskiego przetrwały przede wszystkim przynależności koszule, szyte z lnianego p ł ó t n a , zdobione h a f t e m o m o t y w a c h kwiatowych Polacy, i U k r a i ń c y , (ił. 3, 4 ) ; m n i e j liczne s ą kamizele, uszyte z ma­ narodowościowej. Pewne elementy w s p ó l n e ł ą c z ą r ó w n i e ż u b i o r y z Lwowskie i Tarnopolskiego, m i m o że l u d n o ś ć tych obszarów wyraź" t e r i a ł u w kolorze g r a n a t o w y m lub c z a r n y m i zdobione h a f t e m o d r ó ż n i a s w ą p r z y n a l e ż n o ś ć r e g i o n a l n ą . P o d o b i e ń s t w a są prze o motywach kwiatowych, wszystkim gorsety ( i l . 5,6), s p ó d n i c e , fartuchy Najstarszo o b i e k t y ludowego u b i o r u z Lwowskiego s t a n o w i ą lniane t y p u w ubiorach najdawniojszych, „ p o n c z o " , siraki takich, jak kaba sukienne, a t a k ż e w nowszyo k a b a t y ; są to wierzchnie o k r y c i a letnie, szyte z p ł ó t n a lnianego j a k k o ż u c h y zdobione n a s z y w k a m i . Z p o w o d u b r a k u kompl w n y c h u b i o r ó w z obu dwóch gatunkach: grubsze — p o d s z e w k ę . bez cieńsze — stanowi Kabaty mają stronę krój zewnętrzną, typu s z w ó w n a r a m i o n a c h . D l a uzyskania d ł u ż s z y c h „ponczo", rękawów, t e r e n ó w , t r u d n o p o d a ć wszystkie cech wspólne. Mozaikę ludnościową doszywano k a w a ł k i p ł ó t n a . B i a ł e lniane k a b a t y kobiece i m ę s k i e kowiny posiadały podobny krój. Bukowiny stanowią polscy reemigranci z B R u m u ń s k i e j , Z m i a n y granic p o l i t y c z n y c h , włączały do różnych organizmów które obaf państwowyc ��i zdobione haftem k r z y ż y k o w y m i ł a ń c u s z k o w y m ( i l . 10). K o a J w y k o n a n e w latach t r z y d z i e s t y c h r ó ż n i ą się od t a m t y c h k r o i oraz w z o r e m h a f t u — jest to Do ubioru haft kobiecego n a l e ż a ł a o motywach kwiatowy* s p ó d n i c a — „ f o t a " — oraz •M c z y l i b a r w n a k r a j k a , zwana t a m „ b a j o r " ( i l . 17). O z d o b ę u b i f l stanowiły korale, a t a k ż e n a s z y j n i k i z monet. W ubiorze t y m widoczno jest wiele e l e m e n t ó w u k r a i ń s k i ! czemu nawet nie z a p r z e c z a j ą sami reemigranci. I c h zdania! w Czerniowcach b y ł o tyle g r u p l u d n o ś c i o w y c h , że n a s t ę p o w i z a p o ż y c z a n i e p e w n y c h cech. M i m o t y c h w y r a ź n y c h wpływJH reemigranci c z u j ą się P o l a k a m i , a swój d a w n y s t r ó j za uważl bukowiński. Potomkowie H u c u ł ó w rów — tylko zachowali niewiele ze swych koszule haftowane W stanie zachowania gionalnych, mieszkających uhl włóczką. ubiorów |j poszczególnych obecnie na Ziemi grup Lubuskiej, I sra strzegamy d y s p r o p o r c j ę , b ę d ą c ą w y n i k i e m nie t y l k o ilości p r l wiezionych czy przechowanych u b i o r ó w , locz przede w s z y s t k i m i warunków, okresie powojenny! Wszelkie szanso p r z e t r w a n i a m i a ł y więc u b i o r y dąbrowieckl istniejące nieprzerwanie we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u regionalny! Gorsza w była osadników jakich jednak bytowały sytuacja one w ubiorów przeniesionych pnJ o d e r w a n y c h od swego rodzimego p o d ł o ż a k u l t u r o ™ go. Z a u w a ż a m y , ż e we wsiach l u b p o w i a t a c h zasiedlonych h l n o ś c i ą o t y m s a m y m pochodzeniu r o d z i m y m p r z e t r w a ł o e l e m e n t ó w k u l t u r y l u d o w e j , niż w m i e j s c o w o ś c i a c h n y c h przez p r z y b y s z ó w z r ó ż n y c h stron. W e wie! zamieszki wsiach bo w i e ! o l u d n o ś c i w y w o d z ą c e j się z tego samego regionu t w o r z y ł y 1 zwarto s p o ł e c z n o ś c i lokalne, k t ó r e w n o w y m ś r o d o w i s k u s t a r a ! się stworzyć jak gdyby regionu — poprzez rekonstrukcję zachowanie pielęgnowanie zwyczajów II. 13. U b i ó r kobiecy r e e m i g r a n t ó w z B u k o w i n y Brzeźnica, woj. zielonogórskie. Rumuńskiej. ludność reprezentowała swego realiów itp. Natomiast różne macierzyste! materialnej we wsiach, regiony, elementy kultur! który! k u l t u r y lir. dowej, w t y m r ó w n i e ż u b i o r y , z a n i k ł y p r ę d z e j , j a k o te c z y n n i k i k t ó r o w y o d r ę b n i a ł y p o s z c z e g ó l n e g r u p y osiedleńcze i u t r u d n i a ! i m w s p ó ł ż y c i e w r a m a c h jednej s p o ł e c z n o ś c i wioskowej. 1 Przedstawione t u p o k r ó t c e u b i o r y ludowe, obejmowano o b e l nie m i a n e m l u b u s k i c h s t r o j ó w l u d o w y c h , s t a n o w i ą w zasadzM p r z y c z y n i ł y się do n a p ł y w u i p r z e m i e s z c z e ń l u d n o ś c i , a co za t y m r e l i k t y przeszłości przechowywane przoz l u d n o ś ć m i e j s c o w ą bądfi idzie — do t e ż przez o s a d n i k ó w . Czas ich p o w s t a n i a i u ż y t k o w a n i a obejmuje! przenoszenia wartości kulturowych. Reemigranci p r z y b y w a j ą c y na Ziemie Zachodnie zachowali ś w i a d o m o ś ć swego 8 lata m i ę d z y w o j e n n e lub s i ę g a p o c z ą t k ó w bieżącego stulecia, a im- polskiego pochodzenia i nie ulegli w y n a r o d o w i e n i u . Osiedlili się wet k o ń c a X I X w i e k u . S ą ono przechowywano na p a m i ą t k ę , o ile g ł ó w n i e na D o l n y m Ś l ą s k u i Ziemi L u b u s k i e j , p r z e n o s z ą c na stan ich zachowania jest jeszcze z a d o w a l a j ą c y . S t a n o w i ą skład-; te tereny swoje regionalne k u l t u r y ludowe. N a podstawie u b i o r ó w n i k k u l t u r y l u d o w e j , k t ó r y nie uczestniczy j u ż czynnie w życiu reemigrantów ich s p o ł e c z n o ś c i wiejskiej, c h o ć nadal stanowi jej w ł a s n o ś ć . D l a osaci J e d n ą z grup tej l u d n o ś c i s t a n o w i ą G ó r a l e Czadeccy, k t ó r y c h m n i e n i e m rodzimego regionu, k t ó r y o p u ś c i l i . T y m n a l e ż y tłuma' z Bukowiny Rumuńskiej można odtworzyć r o d z i m e pochodzenie. n i k ó w — są w y z n a c z n i k i e m ich p r z y n a l e ż n o ś c i regionalnej, wspo przodkowie u progu u b i e g ł e g o stulecia osiedlili się na Na Ziemi Lubuskiej G ó r a l e Czadeccy m i e s z k a j ą Bukowinie. w okolicach c z y ć w i ę ź e m o c j o n a l n ą , j a k a ł ą c z y p r z y b y s z ó w z w y t w o r a m i przy w i e z i o n y m i przez n i c h na nowe ziemie. Ż a g a n i a . D r u g ą g r u p ę r e e m i g r a n t ó w s t a n o w i ą m i e s z k a ń c y Czer- Obecnie, obok d a w n y c h , p o j a w i ł y się u b i o r y nowe, wykona niowiec l u b ich n a j b l i ż s z e j okolicy, od d w ó c h l u b trzech p o k o l e ń , ne w s p ó ł c z e ś n i e dla potrzeb z e s p o ł ó w p i e ś n i i t a ń c a ; ubiory t« k t ó r z y w y w o d z ą się znad D n i e s t r u i w ubiorach k t ó r y c h s p o t y k a szyte są przez c z ł o n k ó w w ł a s n y c h g r u p regionalnych i stanowił się mniej l u b bardziej w i e r n ą k o n t y n u a c j ę d a w n y c h u b i o r ó w , cha-i wiele wpływów ukraińskich; widoczno to jest zwłaszcza w sposobie zdobienia. T r z e c i ą wreszcie g r u p ę s t a n o w i ą p o t o m ­ r a k t e r y s t y c z n y c h dla danego regionu. U b i o r y szyje się z materia­ kowie H u c u ł ó w z K o ł o m y i . ł ó w ogólnie d o s t ę p n y c h , d o b i e r a j ą c j o t a k , aby j a k najbardzie Kobieco u b i o r y G ó r a l i Czadeckich (ił. 13) z o s t a ł y w p e ł n i b y ł y zbliżono do t k a n i n u ż y w a n y c h k i l k a d z i e s i ą t l a t temu. zachowane; s t a n o w i ą je koszule lniane l u b b a w e ł n i a n e , zdobione wzorami wyszytymi paciorkami stroje uszyte przez miejscowe k o b i e t y ; czopki w y k o n a ł a kobieta, czerwone l u b w k w i a t y , u k ł a d a n e w drobno f a ł d y i jedwabno j e d y n a , k t ó r a jeszcze z a c h o w a ł a t ę u m i e j ę t n o ś ć i przekazuje ją fartuchy. swojej córce — t a p o d jej k i e r u n k i e m szyje d ą b r o w i e c k i o stroje. dla ubioru jedwabne Z e s p ó ł pieśni i t a ń c a w D ą b r ó w c e Wielkopolskiej otrzymał spódnice Charakterystyczne ( i l . 14), Góralek Czadeckich s ą o z d o b y : „ k i s t k a " , czyli czerwona w s t ą ż k a marszczona po­ P o d o b n ą s y t u a c j ę m a m y w zospole G ó r a l i Czadeckich w Brzeź­ ś r o d k u i zawieszana na piersi, „ d z i o r d a n " — a ż u r o w y naszyjnik nicy, z paciorków na który d u ż o swoich u b i o r ó w , a zalożonio zespołu pieśni i t a ń c a spowo­ tka­ d o w a ł o p o t r z e b ę p o w i ę k s z e n i a ich liczby, a częściowo — zrekon­ oraz „piesek" — wąski pasek p ł ó t n a , naszywa się p a c i o r k i , p o k r y w a j ą c n i m i c a ł ą p o w i e r z c h n i ę niny ( i l . 15). Wśród przeważają XIX 94 wieku. woj. zielonogórskie. Ludność ta zachowała stosunkom struowania, zwłaszcza ubiorów męskich. zachowanych koszule, z Są one ubiorów których przybyszów najstarsze z Czerniowiec pochodzą szyte z lnianego p ł ó t n a z końoa samodziałowego Obecnie obserwujemy zjawisko zainteresowania własną tra­ dycyjną regionalną kulturą, również regionalnymi ubiorami. P r z e d m i o t y przywiezione po wojnie przez o s a d n i k ó w a wskazu- �95 �I I . 16. Koszula kobieca przywieziona przez r e e m i g r a n t ó w z Czerniowieo. Zielona G ó r a . I I . 17. U b i ó r r e e m i g r a n t ó w z Czerniowiec. Zielona G ó r a . j ą c e na p r z y n a l e ż n o ś ć r e g i o n a l n ą , p o d l e g a ł y wzajemnej ocenie kobiecy przywieziony p m ł o d e g o pokolenia c h ę t n i e sięgają do u b i o r ó w poprzednich i w a r t o ś c i o w a n i u , k t ó r e nierzadko ł ą c z y ł o się z k r y t y c z n y m sto­ neracji, j a k o d o w z o r ó w w s p ó ł c z e s n e j o d z i e ż y , a obecna moda , sunkiem do k u l t u r y p r z y b y s z ó w z i n n y c h s t r o n . Obecnie g r u p y l u d o w o ś ć " sprzyja r o z w i j a n i u o s i e d l e ń c z e c h ę t n i e d e m o n s t r u j ą s w o j ą r o d z i m ą k u l t u r ę , nie u k r y ­ w a j ą swego pochodzenia regionalnego, p o n i e w a ż w m i a r ę wzra­ się t y c h tendencji. T a k więc, na terenie Ziemi Lubuskiej współistnieją bes lizyjnie odmienne g r u p y r o g i o n a ł n e , s t a p i a j ą c e się w j e d n ą stania m ł o d e g o pokolenia u c i c h ł y a n t a g o n i z m y m i ę d z y g r u p o w o . t e g r o w a n ą s p o ł e c z n o ś ć , o k r e ś l a n ą mianem „ l u b u s k i e j " . Jed" Z a i s t n i a ł a w i ę c sytuacja k o r z y s t n a dla zaprezentowania w ł a s n y c h w zakresie u b i o r ó w nie m a m o w y o integracji, t a k j a k to rao' u b i o r ó w regionalnych czy t o poprzez z e s p o ł y p i e ś n i i t a ń c a , czy z a o b s e r w o w a ć w sferze i n n y c h dziedzin k u l t u r y ludowej. Zac t e ż poprzez p r z y g o t o w a n i e izb muzealnych, p o ś w i ę c o n y c h wane u b i o r y l u b p a m i ę ć o nich nadal p o z o s t a j ą dokumentem turze ludowej p r z y b y s z ó w z jednego regionu. kul­ Przedstawiciele d o w o d u regionalnego m i e s z k a ń c ó w Ziemi L u b u s k i e j . PRZYPISY * S k r ó t referatu wygloszonogo na O g ó l n o p o l s k i m Semina­ r i u m P o ś w i ę c o n y m Strojowi L u d o w e m u , K r a k ó w , l i s t o p a d 1974 r. , A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Lud i jego zwyczaje (etnografia) [ w : ] Ziemia Lubuska, P o z n a ń 1950. A . Glapa, Strój międzyrzecko-bab imojsk i (lubuski), „ A t l a s Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , cz. I I , z. 4, W r o c ł a w 1950. A . Glapa, Ubiory chłopskie [ w : ] Kultura ludowa Wielko­ polski, t . I , P o z n a ń 1960. * E . Rabiega, Wesele babimojskie [ w : ] Ludność rodzima na Ziemi Lubuskiej, „ Z e s z y t y L u b u s k i e " , z. 10, Zielona G ó r a 1970. B . K o ł o d z i e j s k a , W . Sauter, Kultura ludowa ludności rodzimej na Ziemi Lubuskiej id zbiorach muzeów i izb pamiątek regionalnych woj. zielonogórskiego Lubuskiej, op. c i t . [ w : ] Ludność rodzima na Zi 1 2 3 5 6 B . K o ł o d z i e j s k a , Zadania i potrzeby muzealnictwa et graficznego w województwie zielonogórskim, „Zielonogórskie s z y t y Muzealne", t . I V , Zielona G ó r a 1974, s. 204. 7 L . K o s i ń s k i , Pochodzenie ludności Ziem Zachodnich f Problemy rozwoju gospodarczego i demograficznego Ziem chodnich w latach 1945—1958, P o z n a ń 1960. 8 M . Meysner-Rostworowska, Z badań nad kulturą lud reemigrantów polskich z Rumunii na Dolnym Śląsku, „Zesz; E t n o g r a f i c z n e " , t . 1, W r o c ł a w 1963, s. 105. Fot.: Tadeusz Ambroż 96 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a1ab05fef633cbb0db16428245271dd.pdf 003501ac1560ceb58d7aaf9af9ec886a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2043 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Subject The topic of the resource grupa etniczna ubiór tradycyjny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1896 Title A name given to the resource Ubiór tradycyjny jako wyróżnik grupy etnicznej / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.79-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dankowska, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, JOANNA t. 75, 1992 DANKOWSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM Poznań ". .. idu u swit neznanymy sztachamy, soroczku maty wyszyła melli czerwonymy i czornymy nytkamy." Pawlyczko UBIÓR TRADYCYJNY JAKO WYRÓŻNIK GRUPY ETNICZNEJ W artykule niniejszym pragnę ukazać jak zmieniły się funkcje odzieży tradycyjnej ludności ukraińskiej przesiedlonej na tereny Polski północno-wschodniej. Spośród wielu funkcji ubioru ludowego (por. P. Bogatyriew, 1979; B. Bazielich, 1987) w szczególności chciałabym się zająć jego funkcją narodową. Pełni bowiem ona rolę dominującą w strukturze funkcji ubioru tradycyjnego Ukraińców zamieszkałych na wymienionym obszarze. Na tę utrwalającą się, a nawet rozwijającą po II wojnie światowej rolę wpłynęły dwa zasadnicze czynniki. Po pierwsze, były to warunki społeczne wynikające z faktu zamieszkiwania tej ludności przez wiele pokoleń w strefie kulturowego pogranicza polsko-ukraińskiego. Po drugie, były to czynniki historyczne, a głównie przymusowe przesiedlenie Ukraińców w 1947 roku w ramach Akcji "Wisła" i ich rozproszenie w środowisku polskim. Dominacja funkcji narodowej nie wyklucza oczywiście współwystępowania innych funkcji takich jak: estetyczna, praktyczna, wyznacznika płci, stanu i wieku, choć są one coraz bardziej podporządkowane owej funkcji naczelnej. Następuje też wyraźne przechodzenie funkcji obrzędowej w funkcję narodową. W tytule, jak i w dalszej części artykułu używam słowa "ubiór" na określenie wszystkich części odzieży zarówno odświętnej, jak i codziennej wraz z przynależnymi jej dodatkami. Terminem "strój" obejmuję natomiast jedynie odzież odświętną i obrzędową. Określenie "ubiór ukraiński" stosuję jako pojęcie ogólne mieszczące w sobie wszystkie regionalne odmiany tego ubioru spotykane w terenie. Podobnie terminem "Ukraińcy" obejmuję całą ludność ukraińską, która podlegała wysiedleniu łącznie z takimi grupami jak Łemkowie, Bojkowie czy Dolinianie (A. Kwilecki, 1964, 379). Pomimo bowiem wieloletnich sporów na temat przynależności tych grup (a w szczególności Łemków) do ukraińskiej wspólnoty etnicznej ich związki historyczne i kulturowe z obszarem Ukrainy wydają się być niepodważalne (por. K. Pudło, 1987, s. 178; R. Reinfuss, 1990; W. A. Serczyk, 1990, s. 424). Użycie terminu "grupa etniczna" w stosunku do części narodu ukraińskiego, która mieszka w Polsce, znajduje swe uzasadnienie. Samoidentyfikacja etniczna tej grupy mniejszościowej związana jest z terytorium "ojczyzny �80 ideologicznej" (S. Ossowski, 1967), a nie z aktualnym miejscem zamieszkania. Ponadto Ukraińcy polscy postrzegani są tak od wewnątrz (przez samych siebie), jak i od zewnątrz (przez innych) jako grupa o odmiennej w stosunku do większości mieszkańców Polski kulturze. Podtrzymują oni własne wzory kulturowe, pojmując je jako wartości grupowe, nierzadko manifestowane w zachowaniach. Posiadają również skrystalizowaną świadomość etniczną (por. Słownik etnologiczny, 1987, s. 144; A. Posem-Zieliński, 1979; K. Kwaśniewski, 1982, s. 207, 303-304) wzmocnioną ostatnio faktem powstania niepodległego państwa ukraińskiego (K. Kwaśniewski, 1982, s. 217). W zamieszkiwanych obecnie wsiach Ukraińcy stanowią grupy etniczne w sensie węższym, tworząc społeczności lokalne o silnych więzach wewnętrznych. W artykule niniejszym wykorzystano dane uzyskane w trakcie własnych badań autorki, przeprowadzonych w latach 1987-1988 na terenie wsi i gminy Banie Mazurskie (województwo suwalskie, dawny powiat Gołdap) dokąd wysiedlono w czasie Akcji "W" głównie Ukraińców z dawnego województwa lubelskiego. Ze względu na politykę mniejszościową władz PRL nie prowadzono na tych terenach przez bardzo wiele lat po wojnie żadnych badań etnograficznych i nie są znane żadne opracowania dotyczące stanu zachowania i przemian w ubiorze tradycyjnym Ukraińców tam zamieszkałych. Na temat przemian w funkcjach odzieży repatriantów zza Bugu i przesiedleńców na teren Śląska pisała B. Bazielich (1987). Nie wyróżniała jednak Ukraińców jako oddzielnej grupy. Wspomniała jedynie o wciąż żywej wśród ludności zabużańskiej sztuce haftu krzyżykowego, z czego wynika, że także na terenie Śląska ludność ta nie zarzuciła całkowicie dawnej tradycji w zakresie stroju. * Wieś Banie Mazurskie założona została przez Polaków już w połowie XVI wieku. Jednak po najazdach tatarskich i klęsce dżumy w 1709 roku tereny te wyludniły się, a prowadzona później kolonizacja niemiecka doprowadziła do ich germanizacji. W 1939 roku gmina Banie Mazurskie liczyła 1970 mieszkańców, w przeważającej większości Niemców (A. Wakar, 1971, s. 60-107). Ludność ta opuściła wieś jeszcze przed końcem II wojny światowej. Po wojnie próbowano zaludnić te ziemie, jednak akcja osadnicza prowadzona na zasadzie dobrowolnych zgłoszeń nie dała oczekiwanych rezultatów ze względu na duże zniszczenia i małą atrakcyjność gospodarczą tutejszych gleb. W końcu 1946 roku w Baniach mieszkało zaledwie 6 rodzin. O stałym osadnictwie można mówić dopiero w 1947 roku, kiedy to w ciągu maja i czerwca przybyły do Bań 54 rodziny ukraińskie przesiedlone głównie z terenów przygranicznych leżących między Włodawą a Ustrzykami Dolnymi, to jest z dawnych województw rzeszowskiego i lubelskiego, a obecnie chełmskiego, zamojskiego i przemyskiego (por. A. K wilecki, 1964, s. 381; A. Wakar, 1971). Ta prawosławna lub greckokatolicka ludność pochodziła w większości �81 z zamożnych, dużych, liczących nawet po 500 numerów wsi kulturowego pogranicza polsko-ukraińskiego. Wsie te, często w całości ukraińskie, były względnie izolowane od otaczającego je środowiska, zaś procesy cywilizacyjne rozpoczęły się tu później niż w wielu innych częściach Polski. Czynniki te zdawały się sprzyjać zachowaniu tradycyjnych ubiorów, natomiast zamożność przyczyniła się do rozbudowy form odzieży, a szczególnie stroju (por. Bogatyriew, 1979, 185). We wsiach położonych bliżej większych miast i poddanych ich wpływowi ubiór tradycyjny zarzucono już w okresie międzywojennym. W wioskach bliższych granicy austriackiej i dawnej Galicji spotykało się go częściej, a jego zdobienie było bogatsze i charakteryzowało się archaicznymi technikami wykonania. Mieszkańcy tych wiosek wysoko cenili swój tradycyjny ubiór jako zgodny z obowiązującym kanonem piękna. Ponadto wykonanie poszczególnych jego części było bardzo pracochłonne i niejednokrotnie kosztowne 1. O wysokim statusie ubioru (szczególnie stroju) świadczy również fakt, że wiele osób przywiozło go ze sobą do Bań Mazurskich, często wbrew wyraźnym zakazom eskortujących przesiedleńców żołnierzy polskich. Ci, którzy zdecydowali się go zostawić, zanieśli wyszywane koszule, ręczniki i tkane dywany do pobliskich cerkwi 2. We wsiach rodzinnych ubiór ten nie pełnił aż tak silnie funkcji narodowej, ponieważ ludność ukraińska stanowiła większość na tych terenach. Wprawdzie jedynie w okolicach Hrubieszowa zwarte osadnictwo ukraińskie przekraczało Bug, jednak w okresie przed II wojną światową procent ludności ukraińskiej na tym obszarze wahał się w granicach 60-75,5%. A jeśliby brać pod uwagę tylko ludność wiejską, procent ten byłby jeszcze wyższy (A. Fischer, 1928, s. 3 i 13; Monografia ... , 1932, s. XVII). Jednak już w okresie II wojny za pomocą stroju podkreślano własne sympatie polityczno-narodowe. Mężczyźni, a zwłaszcza kawalerzy, na znak swych postaw patriotycznych i dążenia do proklamacji niepodległego państwa ukraińskiego nosili pod kołnierzykiem odświętnej koszuli błękitną wstążeczkę3. Bezpośrednio po przybyciu na nowe tereny, w odróżnieniu od pozostałych Ziem Odzyskanych i wbrew wszelkim założeniom deportacji mającej na celu rozbicie skupisk ukraińskich, ludność ta znalazła się w okolicach Bań Mazurskich w większości. Zdarzały się nawet wsie w całości ukraińskie. Stało się tak głównie ze względu na uprzednio bardzo słabe zaludnienie tych obszarów, jak również na znaczne przekroczenie planowanej liczby przesiedlonych. Do wsi takich należały Banie Mazurskie. Pobliskie Lisy, Wróble, l Znamienna Hrubieszów: "W Luba Kuszel, lat 2 Informacja 3 Informacja } - Lud 1. LXXV jest tu wypowiedź jednej z informatorek pochodzącej z Honiatyna, powiat naszej wsi to wszystkie dziewczyny wyszywały, że aż im krew z palców szła". 68. pochodzi z okolic Hrubieszowa. pochodzi z okolic Hrubieszowa. �82 Budry i Kuty miały również, co było zjawiskiem unikalnym w skali kraju, przewagę ludności ukraińskiej (A. Kwilecki, 1964, s. 380 i 382)4. Po roku 1956 część przesiedlonej ludności wyemigrowała wracając na swe dawne ziemie. Byli to głównie Łemkowie. Na ich miejsce coraz liczniej zaczęła napływać ludność polska, czy to wskutek przyrostu naturalnego, czy migracji z mniejszych miejscowości. Obecnie trudno jest ustalić dokładnie ile jest rodzin pochodzenia ukraińskiego, a ile polskiego. Dane w księgach meldunkowych są często niepełne i niewiarygodne ze względu na późniejsze poprawki i uzupełnienia. Spośród rodzin mieszanych polsko-ukraińskich część zachowuje tradycje polskie, a część ukraińskie. Są i takie, które starają się łączyć obie. Faktem jest jednak, że ze względu na dużą liczbę osób narodowości ukraińskiej (około 55%) Banie nazywa się często przenośnie "stolicą polskiej Ukrainy". Struktura zatrudnienia sprzyja zachowywaniu wzorców tradycyjnych, gdyż aż 74% tutejszej ludności utrzymuje się wyłącznie z rolnictwa (D. Waluś, 1983). O silnym środowisku ukraińskim świadczy fakt, że we wsi ma swoją siedzibę Ośrodek Kultury Związku Ukraińców w Polsce oraz zbiorcza szkoła gminna prowadząca lekcje języka ukraińskiego. Niedawno wybudowano kościół grekokatolicki pod wezwaniem św. Mikołaja. Wystrój tego kościoła świadczy o wciąż żywej tradycji typowego dla Ukrainy haftu krzyżykowego. We wsi istnieją: dziecięcy zespół pieśni i tańca ukraińskiego "Sokoły" i zespół folklorystyczny dla dorosłych "Zorepad", prowadzone przez nauczycielkę tutejszej szkoły, panią Annę Nazarowicz. Były one nagradzane na Festiwalach Kultury Ukraińskiej w Sopocie. Niektórzy mieszkańcy wsi tańczą i śpiewają w innych zespołach amatorskich, między innymi w "Czeremoszu". Tak więc atmosfera kulturalna wsi, jak również odmienność kultury mieszkających w niej Polaków, jest czynnikiem stymulującym wyraźne uświadamianie i manifestowanie odrębności etnicznej. Sprzyja to zachowaniu tradycyjnych wzorów kultury, przejawiających się między innymi w stroju ludowym. * Po II wojnie światowej obserwujemy na terenie całej Polski szybkie zanikanie ubiorów tradycyjnych lub zmianę funkcji poszczególnych ich części. Systematyczne zastępowanie starych elementów odzieży nowymi, zazwyczaj kupowanymi, powodowało powstawanie zestawień "wiejsko-miejskich", które jednak stosunkowo szybko ustąpiły miejsca odzieży całkowicie miejskiej. Ubiór tradycyjny stopniowo przyjmował rolę kostiumu noszonego jedynie na specjalne okazje. 4 Ze wszystkich województw kraju największą liczbę rodzin - 13.621, to jest około 51 tysięcy osób, osadzono właśnie w województwie olsztyńskim (M. Winnicki, 1965, s. 3 i 13). Należy jednak pamiętać, że chociaż w dwóch powiatach, na których granicy znajdowały się Banie Mazurskie (Gołdap i Węgorzewo) odsetek ludności ukraińskiej był najwyższy w Polsce, to wynosił zaledwie 15-16% ludności całego powiatu. Tym wyraźniej widać niezwykłe skupienie Ukraińców w okolicach Bań (A. Kwilecki, 1964, s. 380), nawet jeśli wziąć poprawkę na celowe zaniżanie statystyk mniejszościowych w tamtym okresie. �83 Wszelkie gwałtowne zmiany dodatkowo przyspieszają procesy przeobrażeń zachodzące w życiu codziennym ludzi i ich kulturze. Bardzo wyraźnie jest to widoczne przy zderzeniu kultur odmiennych, co jest jednym z podstawowych skutków każdej migracji (por. K. Kwaśniewski, 1982). O ile więc do 1947 roku przekształcenia zachodzące w odzieży ukraińskiej uznać można za naturalną, wynikającą z wielu różnorodnych przyczyn ewolucję, to po przesiedleniu nastąpiły gwałtowne przemiany gdyż ludność ta znalazła się w zupełnie odmiennym kontekście kulturowym. Jednorodne i silne grupy lokalne, połączone związkami krwi i powinowactwa oraz mające w swych wioskach świadomość przewagi kulturowo-narodowościowej, a zatem traktujące swe dziedzictwo jako rzecz oczywistą, jedynie słuszną, a nawet będącą powodem dumy 5, całkowicie rozbito rozmieszczając zaledwie po 3-4 znajome rodziny w każdej ze wsi mazurskich. Odmienne środowisko naturalne, zmiana otoczenia społecznego i stosunki, w których Ukraińcy zajmowali pozycję grupy podejrzanej i niebezpiecznej, poddanej ścisłemu nadzorowi UB i pozbawionej części praw obywatelskich (por. A. Sakson, 1991, s. 7), stworzyły warunki, w których nastąpiły głębokie przemiany w całej sferze kultury, a więc również i w ubiorze. Na przemiany te oddziaływały dwie przeciwstawne siły. Z jednej strony specyficzna sytuacja "obcych", izolowanych od reszty osadników ze względu na silny stereotyp Ukraińca-"Upowca" sprawiła, że zamknęli się oni wewnątrz własnej grupy etnicznej. Sprzyjało to niewątpliwie petryfikacji wzorów kulturowych, szczególnie w sferze społecznej i umysłowej (J. Burszta, 1967, s. 161). Z psychologicznego punktu widzenia wyobcowanie wzmocniło naturalną ludzką skłonność do gloryfikowania przeszłości, tym bardziej, że miało ono silne oparcie w tak podstawowej dla kultur rolniczych kwestii, jak bez porównania gorsza na nowym miejscu zamieszkania kategoria gleby. W świadomości przesiedleńców problem ten żywy jest do dziś i ujawnia się w pełnych goryczy stwierdzeniach odnoszących się do stron rodzinnych: "W naszej wsi to były najlepsze ziemie, ani jednego kamyczka" 6. Jak już wspomniałam, liczebność Ukraińców przesiedlonych na Mazury była dostatecznie duża, by na miejsce rozbitych wspólnot lokalnych zaczęło się tworzyć poczucie ponadwioskowej i ponadregionalnej wspólnoty opartej na jedności etnicznej (por. W. Czapran, 1987). Jedność ta została zresztą jednoznacznie określona przez Polaków zarówno sąsiadów-osadników, jak i oficjalne władze stosujące w czasie deportacji kryterium narodowościowe, a nie rzeczywistą przynależność czy wspomaganie oddziałów UPA. W pierwszym okresie po przesiedleniu odmienność ubioru ukraińskiego od nie ukraińskiego (zwykle polskiego) tworzyła istotną przesłankę do sytuo5 Wiele informatorek uważało strój ze swoich okolic za najładniejszy. Wyraźnie świadczy o tym wypowiedź Teodory Pupiec, lat 87: "W naszej wsi to chodzili mocno ładnie ubrane, a w drugiej to już nie tak", fi Informatorka Teodora Pupiec. �84 wania nieznajomych osób w tak istotnej dla kultur tradycyjnych opozycji "swój-obcy". Pozwalała ona na łatwe klasyfikowanie w kategoriach "Ukrainiec - nie Ukrainiec (polak)". W tym momencie ubiór tradycyjny w pełni zaczyna odgrywać rolę jednego z podstawowych wyróżników grupy etnicznej. Różnice regionalne w ubiorach ukraińskich umożliwiały natomiast rozpoznawanie "krajan" i formowanie grup towarzyskich w oparciu o tę kwalifikację. W ten sposób ujawniła się funkcja regionalna ubioru, która jednak wobec znacznego przemieszania ludności ukraińskiej i zaniku grup regionalnych uległa szybko podporządkowaniu funkcji etnicznej (por. P. Bogatyriew, 1979, s. 183). Powyższe względy przyczyniły się do powszechnego w pierwszych latach po przyjeździe, noszenia przez Ukraińców ubioru tradycyjnego, szczególnie w dni świąteczne. Sprzyjały temu także trudne warunki ekonomiczne. Obejmowane gospodarstwa były często zdewastowane i zrujnowane w 50-70%, pozbawione mebli, narzędzi i inwentarza żywego. Gleby, uboższe od żyznych czarnoziemów i lessów Lubelszczyzny, wymagały zupełnie innej uprawy i przynosiły dużo niższe plony. Przesiedleńcy musieli więc maksymalnie wykorzystać wszystkie przywiezione ze sobą dobra, w tym i odzież (por. B. Bazielich, 1987, s. 122-123; J. Burszta, 1967, s. 161). Niezależnie od tego, podsycany przez politykę i propagandę rządową antagonizm polsko-ukraiński i przymusowe przesiedlenie, odczuwane powszechnie jako bardzo krzywdzące (K. Pudło, 1987, s. 177), sprzyjały ujemnemu waloryzowaniu kultury polskiej we wszystkich jej przejawach (jako kultury "obcej" i ekspansywnej). Na zasadzie kontrastu, tym bardziej wynoszono kulturę własnej grupy etnicznej. Wszelako antagonizm powyższy prowadził też do skutków odwrotnych niż opisane powyżej. Część Ukraińców obawiając się represji ze strony władz lub kpin i wrogości Polaków, próbowała zlikwidować przynajmniej zewnętrzne, a więc dotyczące głównie języka i kultury materialnej, oznaki odmienności narodowej. W tym celu zarzucano charakterystyczną, tradycyjną odzież i kupowano nowe, standardowe ubrania fabryczne upodabniając się do pozostałych osadników. Powyższa tendencja wskazuje na istotną wartość semiotyczną tradycyjnego ubioru jako wyróżnika etnicznego, dostrzeganą także przez jego właściciela. Na unifikację ubioru codziennego duży wpływ miała też szkoła i zakłady pracy. Sprzyjały jej również ogólne tendencje unifikacyjne charakterystyczne dla kultury masowej. Resztki odzieży tradycyjnej przeznaczano więc do prac gospodarskich lub przerabiano - z damskich koszul szyto letnie bluzki (wyszywane rękawy przeznaczając na poduszki), spódnice skracano i zwężano, a z fartuchów szyto dziewczęce spódniczki (por. B. Bazielich, 1987). Natomiast zawieranie związków małżeńskich z osobami z innych grup narodowościowych powodowało kontaminację ubiorów odświętnych. * Obecnie ubioru ukraińskiego jako całości nie nosi się już zupełnie w życiu codziennym. Zaniknęła jego funkcja praktyczna i coraz bardziej staje się on �85 znakiem. Pełni więc funkcję kostiumu, używanego przez zespoły folklorystyczne, które na lokalnych świętach ludowych (Zielone Świątki, Dożynki) reprezentują mniejszość ukraińską. Uwidacznia się tu przekonanie, że rolę tę godnie pełnić możne jedynie ubiór "najpiękniejszy", a więc naj bogatszy strój odświętny. Stąd zespoły występują w kostiumach złożonych z elementów strojów noszonych przed II wojną przez bogatszych chłopów (na przykład gorsety naszywane są zwykle cekinami, a nie kolorową lasetą, jak to było u biedniejszych). Funkcja wyróżnika zamożności ustąpiła więc funkcji narodowej. W skład tych kostiumów wchodzą autentyczne części odzieży sprzed 50-70 lat, cźasem jedynie, w zależności od potrzeb, przerobione. Są to głównie wyszywane koszule o dawnym kroju i motywach zdobniczych, zapaski i serdaki. Elementów tych nie stara się już kompletować według kryteriów regionalnych. Oznacza to, że straciły one funkcję wyróżnika regionalnego na rzecz manifestacji specyfiki narodowej. Pomimo że gros zespołów ludowych, szczególnie tancerzy, tworzą osoby młode nie uszyto dotąd nowych kostiumów, lecz nadal używa się tradycyjnych. Choć czasem trochę zniszczone, cieszą się one większym szacunkiem i uważane są za "ładniejsze" i "odpowiedniejsze" na występy. Występuje tu podporządkowanie funkcji estetycznej funkcji narodowej. Członkowie zespołów, jeśli nie posiadają własnej autentycznej koszuli, gorsetu czy zapaski, starają się skądś je zdobyć, czasem pożyczając od właścicieli tylko na występy (por. M. Wojciechowska, 1990, s. 20-21). Natomiast brakujące elementy stroju (na przykład spodnie) uzupełnia się zgodnie z wyobrażeniem o "stroju typowo ukraińskim", utożsamianym obecnie ze strojem z tak zwanej "Wielkiej Ukrainy" (Ukrainy Centralnej). W ten sposób zespoły "Czeremosz" i "Sokoły" uszyły dla mężczyzn bardzo szerokie spodnie i szarfy do przewiązania w pasie, a dla dziewcząt krótkie spódniczki w kwiaty, nie znane wcześniej na terenach wschodniej Lubelszczyzny. Nosi się je obecnie do tradycyjnych (pod względem kroju i zdobienia) na tym terenie koszul. Powstało więc zestawienie sztuczne, mające jednak w intencji nosicieli kostiumu odzwierciedlać strój ukraiński (Fot. 1). Nastąpiła zmiana funkcji ślubnego nakrycia głowy panny młodej - wianka ze sztucznych kwiatów przyozdobionego szarfami, który obecnie noszony jest w czasie występów przez wszystkie dziewczęta i uważany za charakterystyczny dla młodych Ukrainek. Buty uważane za "ukraińskie" różnią się znacznie zarówno fasonem, jak i kolorem od obuwia noszonego we wsiach rodzinnych. Również kobiety, które zmuszone były uszyć i wyhaftować nowe bluzki, dostosowały ornamentykę i kolory do wzorów zamieszczanych w drukowanych na Ukrainie pismach poświęconych wyszywaniu. Najwyraźniej więc następuje zlewanie świadomości regionalnej ("swój") ze świadomością narodową ("ukraiński") i przyznawanie łącznej kategorii "swój-ukraiński" wszelkim elementom kultury, które kojarzone są z którąkolwiek częścią Ukrainy. Obecnie, po powstaniu niezależnego państwa ukraiń- �86 Fot. I. Zespół Pieśni i Tańca Ukraińskiego "Czeremosz". Występ z okazji Zielonych Świąt ("Święta Ludowego"). Kuty woj. suwalskie. Fot. J. Dankowska, czerwiec 1987. skiego, procesy s. 20 i 33-34). te uległy jeszcze wzmocnieniu (por. M. Wojciechowska, 1990, * Trochę inaczej przedstawia się kwestia żywotności pojedynczych elementów odzieży tradycyjnej. Starsze kobiety noszą powszechnie fartuchy, choć są one znacznie już przeobrażone pod względem kroju, rodzaju tkaniny i zdobienia. W zimniejsze dni wkładają czasem starą kurtkę sukienną lub kabat. Te części odzieży traktowane są jednak jako stare i mało wartościowe, noszone głównie z oszczędności. Choć ich specyfika wskazuje wyraźnie, że właścicielka jest Ukrainką, to jednak funkcja narodowa nie jest tu intencjonalna i - w przeciwieństwie do zespołów ludowych - ujawnia się mimo woli. Istnieją również pojedyczne elementy tradycyjnego ubioru, które nie tylko przetrwały migracje i upływający czas, ale zaczęły żyć własnym życiem tworząc formy nowe, odmienne od tradycyjnych i często zaskakujące, a zgodne ze współczesną modą i gustem. Dotyczy to przede wszystkim sposobu zdobienia tkanin wyszyciem krzyżykowym. Technika wykonania pozostała tu nie zmieniona, ale widać wyraźne zmiany w kolorystyce. Coraz większą przewagę zyskują kolory ciepłe - czerwony i pomarańczowy, zestawiane z kontrastową jasną zielenią i czernią. Wskazuje to na odchodzenie od typowych dla wschodniej Lubelszczyzny kolorów ciemnych głównie czarnego (rzadziej ciemnej �87 zieleni, fioletowego, wiśniowego z małym dodatkiem żółtego, pomarańczowego lub błękitnego) i czerpanie wzorów z drukowanych wzorników, w których kolory czerwony i czarny prezentowane są jako "typowo ukraińskie". Pogląd taki przejawia się nawet w popularnych piosenkach ludowych. Znów więc na plan pierwszy wysuwa się funkcja narodowa tych haftów. Trzeba przy tym zauważyć, że każdy przedmiot zdobiony haftem krzyżykowym niejako automatycznie nabiera w świadomości tutejszej ludności mocy symbolicznego reprezentowania kultury ukraińskiej. Spośród wytworów kultury tradycyjnej niektóre przetrwały do dziś, jednoznacznie odróżniając domy ukraińskie od polskich (por. M. Wojciechowska, 1990, J 9). Dzieje się tak szczególnie tam, gdzie gospodynie same lubią wyszywać i ozdabiają dom własnymi robótkami. Do przedmiotów takich należą tak zwane "portiery", na które składają się dwa pasma płótna, o szerokości 30-40 cm każdy, wiszące po obu stronach okna i jedno rozwieszone wzdłuż nad jego górną futryną. "Portiery" wyszywane są krzyżykami we wzory geometryczne o kolorycie czarno-czerwonym, według przekonania informatorek "typowo ukraińskim". W domach starszych osób spotyka się sporadycznie do dziś ręcznie tkane "dywany" służące do przykrywania ław i łóżek oraz obrusy ozdobione haftem przewlekanym lub tkanym. Interesującym przeobrażeniom uległy wyszywane ręcznie na surowym płótnie makatki o motywach kwiatowych i zwierzęcych. W latach dwudziestych wyszywano je różnobarwną lasetą stosując ścieg płaski-atłaskowy 7. Obecnie spotkać można podobne makatki wyszywane wełną lub muliną, podwójnym ściegiem krzyżykowym (zwanym tu "bułgarskim") na szarym, kupnym płótnie. Ozdobione są wzorami powstałymi ze zwielokrotnienia elementów geometrycznych, stosowanych do przyozdabiania koszul i zapasek. Przeważającym kolorem jest znów kolor czerwony z dodatkiem czerni i zieleni. Widać więc odwrócenie najczęściej spotykanego kierunku rozwoju haftów od krzyżykowych, zazwyczaj geometrycznych, do atłaskowych, zwykle kwiatowych (rzadziej zwierzęcych) i od jednobarwnych do wielobarwnych. Jest to więc powrót do techniki, ornamentyki i kolorystyki bardziej archaicznej, ale uważanej za czysto ukraińską. W roli makatek występują też czasem bogato wyszywane zapaski pozbawione wiązadeł. Jednak najbardziej charakterystycznym wyposażeniem wnętrz domów ukraińskich są wyszywane krzyżykami poduszki, ich liczba sięga nawet 20 sztuk8. Część z nich przerobiona została z rękawów starych koszul, niektóre powstały współcześnie. Pomimo zmiany formy przejawiającej się w przeniesieniu wyszycia z boków na część przednią i znacznego zmniejszenia wielkości zachowały nadal swoją ozdobną i prestiżową funkcję. Ich masowa ekspozycja w mieszkaniach 7 Na obszarze tym tuż przed II wojną światową znany też był haft richelieu stosowany głównie do pościeli i bielizny stolowej. 8 Można je też czasem spotkać jako ozdobę siedzeń w samochodach osobowych. �88 ukraińskich świadczy, że zachował się dotąd dawny kanon piękna oraz oceny pracowitości gospodyni 9. Obecnie zyskały one jeszcze dodatkowo funkcję narodową, której nie pełniły w wioskach ukraińskich przed wysiedleniem 10. W niektórych domach przetrwały do dziś niezwykle oryginalne dzieła ukraińskiej sztuki ludowej, jakimi są wyszywane krzyżykami na płótnie obrazy święte. Umieszczone za szkłem i oprawione w ramki, wyobrażają najczęściej Matkę Bożą lub Jezusa Chrystusa. Pod postacią świętą czasami znajduje się napis wyszyty krzyżykami w języku ukraińskim z prośbą o opiekę i błogosławieństwo. Obrazy takie powstają i współcześnie. Obok obrazów świętych, charakteryzujących się większą stylizacją postaci (Fot. 2), pojawiają się prace o tematyce kwiatowej lub zwierzęcej. Następuje więc dostosowanie dawnej formy do wymogów współczesnej mody i światopoglądu. Wszystkie wyżej wymienione przedmioty wraz z innymi dodatkami (takimi jak: wyszywane serwetki i bieżniki) nadają wnętrzom jednoznacznie ukraiński charakter. Fot. 2. Współczesny obraz wyhaftowany krzyżykami. Nad nim zawieszony w tradycyjny sposób ręcznik "paradny". Banie Mazurskie. Fot. J. Dankowska, wrzesień 1987. 9 Spotkałam się w Baniach z opinią, że jak dziewczyna "nie umie wyszywać, to tak jakby gotować nie umiała - męża nie znajdzie". Informator Bohdan Nazarowicz. 10 Jest to element wyposażenia wnętrza, który również spotyka się w domach polskich. Ornamentyka jednak odbiega znacznie od typowych wzorów ukraińskich. To samo dotyczy kolorystyki. �89 Następnym charakterystycznym elementem domów ukraińskich, zupełnie nie spotykanym u Polaków, są ręczniki "paradne" wyszywane krzyżykami na białym płótnie. Mają one szerokość 25-35 cm a długość około 200 cm i wyszywane są na obu węższych końcach w wielobarwne "szlaki". Takie rozmieszczenie haftu spowodowane jest wciąż zachowaną funkcją użytkową i estetyczną ręcznika, który wiesza się nad ikonami tak, aby oba zdobione końce zwisały ku dołowi (Fot. 2) lub okalały górny i prawy bok obrazu. Ręczniki takie, choć rzadziej, wyszywa się również obecnie, głównie dla potrzeb Fot. 3. Para młoda w strojach z Centralnej Ukrainy. Banie Mazurskie. listopad 1988. Fot. S. Bernatowicz, �90 cerkwi. Straciły one większość ze swoich niegdyś bardzo istotnych funkcji obrzędowych. Jednak nadal dawnym obyczajem wiesza się wyszywany ręcznik na krzyżu niesionym w kondukcie pogrzebowym. Jest wtedy jednoznacznym określeniem narodowości zmarłego. Wyszywany "paradny" ręcznik podniesiono w kulturze ukraińskiej do rangi symbolu narodowego i w tej roli pojawia się w trakcie występów zespołów folklorystycznych, jako niezbędny atrybut wielu tańców i pieśni ludowych. Powraca także czasem jako rekwizyt symbolizujący dawną tradycję i przynależność narodową w trakcie obrzędowości ślubnej, ale w zupełnie nowej, zapożyczonej z kultury warstw elitarnych, roli. Mianowicie państwo młodzi wychodząc z cerkwi przechodzą Fot. 4. Krawat męski haftowany krzyżykami. Wróble. Fot. J. Dankowska, lipiec 1988. �91 Fol. 5. Koszule pierwszokomunijne naszytym na nową tkaninę. uszyte z płótna fabrycznego i ozdobione starym haftem Banie Mazurskie. Fot. 1. Dankowska, lipiec 1988. pod ręcznikami trzymanymi nad ich głowami przez druhny i druhów (Fot. 3, por. M. Wojciechowska, 1990, s. 38). Zdarza się, choć rzadko, że para młoda pragnie jeszcze silniej podkreślić swą przynależność narodową występując na ślubie w stroju ukraińskim lub ozdabiając suknię ślubną, chusteczki do trzymania koron, krawat lub muszkę haftem krzyżykowym (por. M. Wojciechowska, 1990, s. 21), czego zupełnie nie spotyka się u Polaków. Inną formą zastosowania haftu krzyżykowego dla wyodrębnienia własnej grupy etnicznej (nie mającego zresztą odpowiednika w kulturze tradycyjnej) są wyszywane krzyżykami krawaty, które mężczyźni zakładają na wesela i większe uroczystości (Fot. 4). Noszą je również w dni świąteczne mali chłopcy, a powszechny jest zwyczaj, że zakładają wyszywane koszule w Dniu I Komunii Świętej, czy idąc z rodzicami na wesele (por. M. Wojciechowska, 1990, s. 20). Przed ł Wojną Światową koszule dziecięce rzadko kiedy zdobiono wyszyciem. Natomiast pod koniec okresu międzywojennego i do roku 1947 dzieci miały stroje haftowane prawie tak samo jak dorośli. Współczesne koszule szyte są z płótna fabrycznego, zbyt cienkiego do wyszywania i dlatego naszywa się na nie pasy haftowanego krzyżykami grubszego płótna (czasem jeszcze samodziałowego) odcięte od starych koszul dziecięcych. Zdobi się nimi zwyczajowo stójkę, pazuchę i mankiety koszuli (Fot. 5). Nastąpiło więc przejście od stroju �92 Fot. 6. Wystrój głównego ołtarza w cerkwi grekokatolickiej. wrzesień 1987. Banie Mazurskie. Fot. J. Dankowska, świątecznego do obrzędowego (I Komunia Św., wesele) i równoczesne nałożenie na funkcję obrzędową funkcji narodowej 11. Zastosowano przy tym archaizację zarzucając znany już przed II wojną krój koszuli z kołnierzem wykładanym i wracając do "typowo ukraińskiej" stójki (por. P. Bogatyriew, 1979, s. 167). Przynależność do Cerkwi, zarówno prawosławnej jak i grekokatolickiej, określa przynależność narodową. Naturalnym skutkiem takiego utożsamienia 11 Zjawisko powyższe zdaje się podważać twierdzenie dziecięcy nigdy nie pełni funkcji narodowej. Bogatyriewa (1979, s. 207), że ubiór �93 jest podkreślanie w wystroju świątyni elementów narodowych. Funkcję tę pełnią wyszywane krzyżykami szaty liturgiczne, sztandary, obrazy i całe komplety bielizny cerkiewnej w różnych kolorach, które zmienia się stosownie do świąt i okresów roku liturgicznego (Fot. 6). Wszystkie wyżej wymienione przedmioty powstały zaledwie parę lat temu, w oparciu o dawne techniki i wzory. * Duża różnorodność i pomyslowość w adaptacji starych form do wymogów współczesnej mody świadczy, iż pewne elementy stroju (głównie haft krzyżykowy) starano się zachować a nawet rozwijać. Najwyraźniej, w sposób bardzo silny, łączył się on z poczuciem tożsamości narodowej. Świadczy o tym również zmiana funkcji wielu obiektów, które zatraciły swe pierwotne funkcje praktyczne, estetyczne czy obrzędowe na rzecz symbolicznego reprezentowania kultury ukraińskiej. Również zmiany w technikach, ornamentyce i kolorystyce haftów w kierunku ujednolicenia ich z haftami Ukrainy Centralnej świadczą o silnych związkach emocjonalnych z "ojczyzną ideologiczną" i zaniku poczucia odmienności regionalnej na rzecz jednorodnej ukraińskiej identyfikacji narodowej. BIBLIOGRAFIA Bazielich B. 1987 Odzież i strój tradycyjny ifolklorystyka nich i północnych, Bogatyriew stroju Ziemie ludowego, na ziemiach zachod- kultury ludowej, Warszawa. Studia w: Przemiany i Materiały społeczne na Ziemiach Zachodnich, nr 9, Poznań. W. ifolklorystyka zachodnich w kształtowaniu się społeczności wobec problemu tworzenia i północnych, lokalnych się nowego na Dolnym społeczeństwa Śląsku, w: na ziemiach Opole. A. 1928 Zarys Kwaśniewski etnografii Rusi, Lwów. K. 1982 Zderzenie kultur, Warszawa. A. 1964 Liczebno.~( "Przegląd Monografia ... i rozmieszczenie Zachodni" 1932 Monografia Ossowski w: Semiotyka i ich typ kulturowy, ludności Zachodnie. Etnologia Kwilecki po 1945 roku, w: Etnologia społeczellstwa Opole. 1987 Rola więzi krewniaczych Fischer Śląsku się nowego J. 1967 Kategorie Czapran zmian na Dolnym tworzenia P. 1979 Funkcje Burszta w procesie wobec problemu grup mniejszosCl narodowych na Ziemiach statys.tyczno-gospodarcza województwa lubelskiego, red. I. Czuma, S. 1967 Analiza Posem-Zieliński socjologiczna poJrcia ojczyzny, w: Dzieła, t. 3, Warszawa. A. 1979 Koncept ja etniczności Zachodnich, nr 4, Poznań. w amerykańskich studiach etnicznych, "Lud", t. 63. Lublin. �94 Pudło K. 1987 Łemkowie. Proces wrastania w środowi.~ko Dolnego Śląska 1947-1985, Wrocław. Reinfuss R. 1990 Śladami Warszawa. Łemków, Sakson A. 1991 Mniejszo.~(' niemiecka i inne mniejszo,~ci "Przegląd w Polsce, Zachodni" nr 2 (259). Serczyk W. A. 1990 Historia Wrocław-Warszawa-Kraków. Ukrainy, Słownik etnologiczny 1987 Slownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z. Staszczak, Warszawa - Poznań. Wakar A. 1971 Goldap. Z dziejów miasta i powiatu, Olsztyn. Waluś D. 1983 Życie spoleczno-gospodarcze lala 1976-1980, w świetle analizy bud::ecólV gminy za gminy Banie Mazurskie praca dyplomowa, maszynopis. Winnicki M. 1965 Osadnictwo Wojciechowska 1990 Tożsamość kulturowa przykladzie Instytut Joanna ludno.~ci ukraińskiej w wojelVódzcwie olsztyńskim, Olsztyn. M. mniejszości rodzin pochodzenia Etnologii ukrańskiej IV Polsce ukrailiskiego IV miejscolVo.vl'i Miascko), IV oparciu li wybrane wyró::niki (na praca magisterska. UAM, Poznań. Dankowska TRADITIONAL COSTUME AS A DISCRIMINANT OF AN ETHNIC GROUP (Summary) In the article I tried to present changes in the function of costumes of the Ukrainians since their resettlement to the territories of North-Eastern Poland. The disappearance of the traditional costume has been accompanied by changes of functions of those of its elements which have proved most durable. They include objects ornamented with cross-stitch embroidery and costumes used by folklore performance groups, often composed of authentic parts of traditional clothing. In both cases, those elements have survived since they acquired a new function - to represent Ukrainian culture. Besides, new forms, not to be found in the traditional culture, have appeared both in the material (men's ties, embroidered table covers) and ritual sphercs (passing of the groom and the bride under towels held by groomsmen and bridesmaids, embroidered shirts as the first communion costume). They were intended to emphasize the national identity of their owners. As a result, the national function of the Ukrainian costume has proved the most vital - it assimilated and repressed many of its original functions. It happened so because that function has allowed to maintain and even develop the sense of the national identity of Ukrainians. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01b0e2c1c1a06eaf823d8ed0b9120f49.pdf e424951ea638c75a3062e990e65e5ddb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:87 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource kultura materialna, ubiór chłopski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:72 Title A name given to the resource Ubiory chłopskie w księgach cechowych krawców / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s. 639-646 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 638 Historia kościoła wzniesionego w latach 1853-1866 przez ks. Wojciecha Blaszyńskiego w Chochołowie wiąże się według miejscowej tradycji z płóciennikami. Posłuchajmy co o tym wieść gminna głosi zapisana przez Jana Plucińskiego: "Jest 'legenda, że kościół w Chochołowie jest zbudowany za pieniondze, co były prziwiezione bez pomyłke w becce zamiast wina. Prziwióz te becke z Węgier do Sidziny jeden gazda sidziński. Dzieciom swoim pokupiół hrube gazdowstwa a ceTIŚćpienindzy,co ostała, oddał ksiendzu poprzednikowi Błaszyńskiego z tym ze wybuduje sie kościół w Sidzinie. PinioThSlkókbyła chmara, ze Błaszyński móg za nie spokojnie wybudować dwa kościoły, jeden w Chochołowie a drugi w Sidzinie. Zacon sie budować kościół w Chochołowie, Błaszyński wyciongoł ze skrytki w zakrystii dukaty iprziwoził do Chochołowa. Cenść z tego ukradli Kuciki z Płazówki i dostali klontwe do siódmego pokolenia. Klontwa sie spełnio, bo Kuciki marniej om i kapiom. Widno z tego,że kto mioł pinióndze to mioł, ale nowiencej mieli płacienicy, co handlowali płótnem i winę. Hej!" ADAM GLAPA UBIORY CHŁOPSKIE W KSIĘGACH CECHOWYCH KRAWCÓW Jednym z wycinków ożywionych badań w etnografii od szeregu lat są zagadnienia związane ze strojem ludowym; badania w tej dziedzinie szczególnie żywo prowadzą państwa należące do krajów demokracji ludowej. W szeregu tym nie brak i Polski, której zespół etnografów po opracowaniu teoretycznych założeń badawczych od 1946 r. corocznie wydaje kilka monografii na temat stroju ludowego. Ukazują się one w ramach ATLASU POLSKICH STROJOW LUDOWYCH, wydawanego przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. W celu wielostronnego przedstawienia zagadnienia stroju ludowego przewiduje się również ujęcie stroju w jego rozwoju historycznym. Przedstawienie stroju ludowego w przemianach historycznych nie jest jednak problemem łatwym, jak mogłoby się wydawać, a to ze względu na skąpe wiadomości wynikłe z małego zainteresowania się ludem 'W okresie formacji feudalnej i kapitalistycznej, kiedy to lud wyłącznie eksploatowano do prac fizycznych, a wiele przejawów twórczości ludowej uważano za niegodne zainteresowania warstw panujących. Z tej też przyczyny odczuwa się dziś brak materiałów do przedstawienia stroju ludowego w jego przemianiach czasowych, a brak ten uwidacznia się niemal w każdym zeszycie ATLASU. Najlepiej dotychczas pod względem historycznym został opracowany zeszyt Tadeusza Seweryna, przedstawiający strój dolnośląski (Pogórze), w którym autor operuje materiałem ikonograficznym już z XV w. Poza tym zeszytem wszyscy inni autorzy nie sięgają dalej w przeszłość, jak do początku XIX w. ze względu na trudności zdobycia starszych materiałów. Rzadko spotykane starsze źródła i materiały ikonograficzne nie zawsze nadają się do publikowania w wydawanych przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze monografiach, ponieważ nie odpowiadają zasięgowi badanego typu stroju. W toku opracowywania monografii o stroju dzierżackim, podczas poszukiwań. archiwalnych, trafiłem na cechowe księgi krawców z XVI-XVIII w., lktóre zawierają cenny materiał z dziedziny kostiumologii chłopskiej i rzucają ciekawe światło na czynniki wpływające �641' 640 Ryc. 2. Krój Kaptura chłopskiego z XVI w. Sztuki Bractwa Krawieckiego Chwal.Uiszewskiego] od roku Pańskiego 1593. Redakcja "Postęp Krawiecki", Poznań, 1954. Ryc. 1. Krój sukni chłopskiej z XVI w. - Sztuki Bractwa Krawieckiego Chwal. [iszewskiego] od Foku Pańskiego 1593. - Redakcja "Postęp Krawiecki", Poznań, 1954. 41 �642 643 Ryc. 3. Krój chłopskiego okrycia zwierzchniego. - Księga krojów cechu krawieckiego w Lesznie [z XVII w.l - Depozyt w Muzeum Miejskim w Lesznie, 1954. Leszno przez dłuższy okres czasu leżało w pobliżu granicy polsko-niemieckiej. Ryc. 4. Krój lamki chłopskiej z XV!i!i! w., wymienianej w statutach cechowych już 1489, 1553 i 1577 r. jako jedna ze sztuk mistrzowskich. Renowacja powtórna sztuk krawieckich 1747 r., Archiwum Państwowe, Poznań, 1954. 41* �645 644 \ \ Ryc. 5. Próba rekonstrukcji uszytej lamki chłopskiej ubranej przez kobietę. Rys. A. G., 1954. Ryc. 6. Krój sukni z XVIII w. Suknie o podobnym kroju zwane "szorc" na obszarze Wiielkopolski są noszone przez chłopki do czasów współczesnych. Renowacja powtórna sztuk krawieckich, 1747 r. - Archiwum Państwowe, Poznań, 1954 r. �646 ! 1 ~ r i l· Il i , [ i l na formę stroju chłopskiego w wiekach minionych. W kilku tych księgach zazwyczaj poza regulaminem, dotyczącym nauki rzemiosła krawieckiego, sposobu produkcji, zbytu wyrobów oraz form życia towarzyskiego osób przynależnych i podległych cechowi krawieckiemu, znajdują się techniczne rysunki kroju, mówiące o sposobie wykonywania odzieży dla różnych klas społecznych. Obok tych rysunków jest zazwyczaj podana nazwa narysowanej części odzieży i informacja dla kogo jest ten ubiór przeznaczony, a także podana jest ilość materiału potrzebna na daną sztukę oraz jakość materiału, a niekiedy nawet miejsce produkcji surowca. W większości przeglądanych ksiąg cechowych dane te są napisane w języku polskim. Często dodatkowe objaśnienia wypisane są mniej wprawną w piśmie ręką rzemieślnika. Między opisami wielu form odzieży: świeckiej i liturgicznej, szlacheckiej, mieszczańskiej, rycerskiej, nie brak zwykle przy końcu k·sięgi rysunków i uwag dotyczących odzieży chłopskiej. Jak te rysunki i dane wyglądają ilustrują nam załączone reprodukcje kilku stron z omawianych ksiąg (rryciny 1-6).· W celu pogłębienia treści historycznych ATLASU POLSKICH STROJOW LUDOWYCH uważam, że póżądanym jest, aby każdy al)tor piszący monografię o stroju ludowym w swych poszukiwaniach archiwalnych nie pomijał wspomnianego rodzaju· źródeł, które są bardzo przystępne w formie, a· zarazem cenne w treści. Poza tym uważam, że na ten rodzaj źródeł powinni zwrócić również baczną uwagę naukowcy prowadzący badania w zakresie kostiumologii ogólnej, którzy często źródła te w ogóle pomijają, względnie powołują się tylko na materiały i dokumenty zagraniczne. TADEUSZ SEWERYN IKONOGRAFIA i I * :' ...• I ,'o ~ :; MANDRAGORA I BOGINI. DrzeWoryt, wielkość nat. 8,7 X 4,8 cm Bartosz Paprocki, Koło J"Ycerskie,Kraków, po. r. 1575,kap. 31, Mandragora (Augustyn ~óWi) moc taJrową ma (gdzie się wiele inszych zgadza z iego mową), Gdy owoc z mego białogłowa trawi I Aktemu sie z mężczyzną żartecznikiem zabawi, I Zaraz płodem zapadnie. Dla tey mocy iego I Wenus boyna bogini przyszła też do niego I ProsząC by ie~ pomocne w takiej sprawie było; I ale się oney prośbie zaraz wymówiło. I Chociaz bogini chytra tak ie łagodziła, I A słowa barzo piekne te k niemu mówiła: I Drzewko ze wszech drzew zacne, weyrzy dzisia na mię I A okaż mnie potrzebney swe~ dcbroci znamię I Nie wzgardzay prośby moiey day owocu swego, I Abym dzIatkaml zaszła od sweg~ miłego, I Którey tak Mandragora z fukiem powiedziała: I Jut sie powietrze ziemia tobą zaśmierdziała I Od twego wszetecznictwa, mercho nie~ wstydliwa, I A nad wszystkie niewiasty na świecie złośliwa. I A chcesz, bym i~ wszeteczny toble pomagała, I Któraś swoim łotrowstwem ziemię pomazała. I Gdyc bym tego pomogła, abyś miała syny I Swiat wszystek poszpeciła łotry takowymi I Iakowaś iest y sama·, snaćbym tey niecnoty I Była z tobą tak winna y takiey sromoty I A tak odeydż odemnie łotrowska bogini I Nie szp·eć cnotliwej ziemi mey nogami sWYmi"~Zbiór wiad. do antrop. kraj. VI. 231 : Arabowie uważali mandragorę za środek ułatwiający płodność. Odwar belladony piją też kobiety na spędzenie płodu. Sekrety białogłowskie, 1698.22 : Sok jej z sokiem rózgi pasterskiej (Solidago Virga aurea) zapładnia psa. Kolberg, Krakowskie III 1874,118: "Przestęp (Bryonia alba), korzeń jego podobny do małego chłopca. Czarownice zbierają korzeń przestępu, powijają go jak dziecko i w skrzyniach chowają" . • Patrz ':1 ETNOGRAFICZNA "LUD" XXXVII 277; XXXVIII 229;XXXIX 291. (Przyp. Red.). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ddf925de152bc9283f006959e3f83d7.pdf 87b9a280507734473f83e80ecf6c1b3a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2728 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2538 Title A name given to the resource Uboga Itaka - Podróży, miejsc mitycznych, rzeczy - ciąg dalszy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.3-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Uboga Itaka - Podróży, miejsc mitycznych, rzeczy - ciąg dalszy Zbigniew Benedyktowicz Tak można by nazwać ten numer. Jest on kontynuacją te­ matów i wątków zawartych w poprzednim numerze (podróże - miejsca mityczne - rzeczy). Drugą jakby jego częścią. Otwiera go blok tekstów zebranych przez Małgorzatę Dzie­ wulską o przedmiotach w teatrze Tadeusza Kantora. Przedmiotach ubogich. I w pewnym kontraście do poprzedniego, na tym zda się polegać znamienny rys tego numeru. - Mianowicie, że tak, jak w przypadku przedmiotów u Kantora, które „musiały być prawdziwe", „Nie wolno im było być przedmiotami arty­ stycznymi - sztucznie stworzonymi dla estetycznej przyjem­ ności", i które były „ostentacyjnie wyjęte z codzienności, naj­ lepiej z życia ludzi ubogich i lekceważonych, często związa­ ne z różnymi posługami, z czynnościami powszechnie nie szanowanymi" (Małgorzata Dziewulska, Drugie życie przedmiotów). - Tak i tutaj owym znamiennym rysem przed­ stawionych w tym numerze podróży, miejsc mitycznych, mo­ że z wyjątkiem biblioteki Aby Warburga i kontynuacji te­ kstów z poprzedniego numeru o tajemniczych miejscach greckiej Sycylii (Marzena Gierga), przejściach i światach równoległych w Kronikach Narnijskich CS Lewisa (Marek Oziewicz), jest ich - „ubogość". Za sprawą zgromadzonych tu tekstów znajdujemy się w kręgu pojęć tak charakterystycznych dla słownika Kantora: „biedne miejsca", „gdzieś w kącie", „peryferie". Dotykamy regionów rzeczywistości, czasami tandetnej, i jeśli już nie „naj"- to z pewnością -"niższej rangi". W przeważającej mie­ rze przedstawione tu rzeczy w części etnograficznej, przedmioty, podróże, miejsca mityczne zostały również „ostentacyjnie wyjęte z codzienności". Czyż nie można by wręcz powiedzieć, że duch etnografii jest bliski duchowi tea­ tru Kantora. I od razu odwrócić to stwierdzenie: że teatr au­ tora Wielopola, Wielopola ma swój głęboki etnograficzno antropologiczny wymiar.* Bohaterami bowiem tego numeru obok „korowodu 'bied­ nych przedmiotów"'z teatru Kantora są tu: - aparat fotogra­ ficzny a la minute, podróże i dekoracje „pięciominutowego fotografa": „Podobało mi sie z afrykańskich terenów: palmy malowałem, zamki malowałem ... coś takiego, że ktoś był za­ interesowany, że on tam był w Afryce, w Egipcie. Najwięcej malowałem nad Nilem pałace, leśniczówki też malowałem"; „Jeździłem tak do jedenastego listopada, do odpustu ostatnie­ go, do świętego Marcina i dopiero wiosną dużo sie dla woj* Por. na ten temat: Zbigniew Benedyktowicz, Przestrzenie Pamięci [w:] Film i kontefat, Ossolineum, Warszawa-Wrocław 1989, s. 149-201 oraz Sławomir Sikora, Cmentarz. Antropologia pamięci [w:] „Polska Sztuka Ludowa" Nr 1-2/1986 s. 57-68 ska robiło. A potem sie jeździło po odpustach, po jarmarkach, na placu sie w mieście stało. Ja zjechałem całą Polskę, ale jak mi sie nie chciało dalej jeździć, to jeździłem bliżej Warszawy, do Świętej Lipki na Mazury; jeździłem motorem, dekoracje miałem przypięte do motoru, aparat na bagażniku." (Stani­ sław Łabiszewski) Bohaterami są tu Podróże barbarzyńców (Agnieszka Tulik), nieudana (?) podróż dwóch studentów - etnografów, ja­ dących na karnawał do mitycznej Wenecji, którzy uwierzyli w Europę bez granic: (Krzysztof Cibor, Nieistniejący film, nieistniejące miasto, nieistniejące życie). A także i podróż, która „...nie jest podróżą w dalekie egzotyczne kraje. Odby­ wając ją nie dotrzesz do Mongolii, nie popływasz w Bajkale, nie będziesz mógł porozmawiać z pięknymi kobietami Poli­ nezji, nie przywieziesz z niej wspomnienia zapachu korzeni Lewantu i widoku czerwonych stoków Rodop (...) O nie. Jest to podróż codzienna, gdy oczy zamykają sie z niedospania, a widok za oknami jest od lat niezmienny. Jest to podróż zwy­ czajna, jakich masz za sobą i przed sobą tysiące. Jedynymi wspomnieniami z niej są: znajomość widoku i zapach potu. Jest to podróż po chleb i wiedzę, podróż którą musisz odby­ wać. Jest to też podróż w nieznane i niebezpieczne." Podróż jaką odbywają miliony ludzi na świecie. Tu - z zapisaną, ca­ łą swą kulturowo społeczną, „małą", chciałoby się dodać „biedną", niczym z Umarłej klasy - geografią: Podróż doja­ zdową koleją podmiejską na trasie Warszawa - Pilawa. (Ar­ tur Maciej Setniewski, Świetlica, rzecz o dwóch królestwach). Odbywana, nie przy pomocy luksusowych samolotów i po­ ciągów, „autobusowa" podróż współczesnych zbieraczy owo­ ców - „picker'ów", jadących do Anglii, na zarobek, „na sa­ ksy", podroż z całym swoistym rytuałem przekraczania gra­ nicy (Maksymilian Dawid Rej mer, Światy czas i święta prze­ strzeń). I wreszcie filmowa podróż: Pod osłoną nieba, w której „trójka bohaterów opuszcza Nowy Jork, centrum cy­ wilizacji i rusza na jakże egzotyczną Saharę", podróż prze­ świetlona antropologicznymi rozważaniami o istocie podróży i rozważaniami o istocie antropologicznej lektury, w której pojawiają się znajome już nam, wspomniane wyżej wątki do­ tyczące przedmiotów u Kantora. Bo tak, jak w przypadku Kantora, dla którego „przedmioty musiały być prawdziwe", tak i tu przecież nie o sam film, o odczytanie filmu tylko idzie: „Autor wyprowadza z kultury swoje dzieło i tym sa­ mym ją wypowiada, my zaś, jak to ujął Ricouer, ponawiamy tylko wysiłek wypowiadania. Dlatego żywić możemy nadzie­ ję, iż zajmujemy się nie sztuką lecz 'rzeczywistą obecno­ ścią'"(Wiesław Szpilka, Podróż: „Pod osłoną nieba") Podróż (jak w przypadku tego ostatniego tekstu) prześwietlo­ na światłem poezji Kafawisa, odkrywającej znaczenie i war- 3 �tość „ubogiej Itaki" - z której i ja korzystam w tytule, żeby jakoś sklecić to wprowadzenie do numeru - SPIS Zbigniew PRZE! Małgorzc Edyta Bii Tomasz Ь Dorota Л Anna Łoi Dominiki Krzyszto) Igor Gor Marta K, Joanna f PODR Jakub Sz Joanna 1 Piotr Szc Stanislas Jan Gon Agnieszk Krzyszto Artur Se Maksym Wiesław Marzeni Marek С Dariusz Agniesz) Danuta Katarzy Marceli Marcin Krystyn, Ireneusi Jarosla\ Jacek O Chana I Sylwia 'i Janusz i Dorota Marcu Dorott Dorota Magdal Dorota Tomoho James ( Olga Łi BROr BronisL Sumrm Noty o Na Na Itaka dała ci tę piękną podróż . Bez Itaki nie wyruszyłbyś w drogę. Niczego więcej już ci dać nie może. A jeśli ją znajdziesz ubogą, Itaka cię nie oszukała gdy się stałeś tak mądry, po tylu doświadczeniach, już zrozumiałeś, co znaczy Itaka. Bohaterami tego numeru są nie tylko „przedmioty ubo­ gie". Wyjęte z codzienności - krzesło, autobus, piłka, papie­ ros, ulotna sztuka „vlepki", podróżowanie kolejką dojazdo­ wą, autobusami czy PKS-em - jak u Chany Pollack, wędru­ jącej po śladach swojej babci, żydowskiej emigrantki z „Ostrowce" (Pekaesem do Ostrowca i z powrotem), gdzie dotknąć możemy jeszcze jednego z obszarów „ubogiej Itaki", po którym nawet nowojorskie metro nie będzie już tym sa­ mym: „...minął miesiąc odkąd powróciłam na Manhattan po moim rocznym pobycie w Polsce. Tu podróżuję metrem. Sie­ dząc w wagonie łatwo odpłynąć, słysząc języki, którymi mówią ludzie, szczególnie hebrajski, polski, angielski, w których słychać naleciałości wschodnioeuropejskie i j i ­ dysz. Pociąg wydaje się przekraczać oceany, zatrzymując się w Tel Awiwie, Manhattanie i Warszawie. Lista rzeczy do wy­ konania, które wylatują z mojego dziennika podróży, symbo­ lizuje obecnie koniec mojego filmu i początek montażu, two­ rzenia koherentnej formy dla moich doświadczeń."(tamże). W gruncie rzeczy mniej lub bardziej ukrytym bohaterem, czy wspólnym wątkiem większości zgromadzonych tu teks­ tów jest to, co dla etnografii wydaje się być najważniejszym: Odnowione spojrzenie. Odnawianie spojrzenia: dostrzec, zo­ baczyć w codziennych, zwykłych, banalnych obszarach i czynnościach, zużytych, biednych, ubogich przedmiotach w krześle, autobusie, podmiejskim pociągu, metrze, i w odbywanych przy ich pomocy „podróżach", i w nich sa­ mych - Niezwykłą rzeczywistość. Niezwykłość. Coś, co na­ leży niemal już do objawienia. Do dramaturgii objawienia, na którą zwraca uwagę w swym tekście Piotr Szacki: „Niezwy­ kłość jednak wyrażała się dobitniej w dramaturgii objawień, gdy o niezwykłości zdarzenia przesądza raczej skontrastowanie wzniosłości Epifanii ze zgrzebnością sytuacji (np. orka w objawieniach Matki Boskiej Gidelskiej) czy skromnością kondycji osoby doznającej Objawienia (często są to ubogie dzieci, niewiasty, wyrobnicy)''(Niezwyklos'c). Bohaterem tego numeru jest też więc poszukiwanie formy, „ćwiczenia w zapomnianej sztuce opisywania rzeczywisto­ ści". Zataczamy tu koło - podróżujemy, robimy notatki, pi­ szemy dzienniki (James Clifford, Opowiedz mi o swojej pod­ róży: Michel Leiris, Bronisław Malinowski, Dziennik), a po­ tem poszukujemy formy, by przekazać coś z tej doświadczo­ nej przez nas niezwykłej rzeczywistości. Wtedy dopiero mo­ żemy zacząć mówić o „pamięci jako zorganizowanej materii" (por. Jakub Szczuka, Aby Warburg i jego biblioteka), „rzeczo­ wości pisma", o „pisemnym wymiarze ustności" (Joanna Tokarska-Bakir), gdy ową niezwykłość wpierw dostrzeżemy, gdy jej doświadczymy. Wtedy Etnografia może przyjąć już różne formy od traktatu naukowego - czy jak to się dzisiaj częściej zdarza - po notatki, dzienniki, sięgać po formę sce­ nariusza filmowego lub filmu (Krzysztof Cibor, Chana Pollack). Ale u źródeł tych wszystkich działań winno leżeć prze­ świadczenie, że „coś w końcu istnieje naprawdę". ...O, ale zaraz za tym, Za ostatnim parkanem oblepionym plakatem „Los Śmierci" tego gorzkiego piwa, co się słodkie wydaje pijącym, gdy na zakąskę żują wciąż nowe rozrywki... tuż za parkanem, na tyłach, coś w końcu istnieje naprawdę, (...) Rainer Maria Rilke, Dziesiąta elegia (tłum. Mieczysław Jastrun) Czyż nie byłoby to wyzwanie, projekt dla współczesnej et­ nografii. W takich przypadkach i o takiej etnografii mogliby­ śmy mówić, że opowiada o rzeczywistości „jak z fotografii", „jak z filmu", „jak z teatru Kantora". Deska Szukaliśmy czegoś takiego bardzo biednego, bardzo nędznego, i to jest może takie wspomnienie, które powinno zostać... Po­ winno zostać w ogóle bardzo dużo wspomnień, ale u nas się jakoś o te wspomnienia - jeżeli chodzi o sztukę, życie artystów nie dba, żeby one zostały. Otóż sławny rzeźbiarz krakowski - ale nie tylko - Jacek Puget, baron Jacek Puget, który posiadał ka­ mienicę przy ulicy Wolskiej - obok kamienicy był duży ogród, w nim jego pracownia, a obok pracowni był zwyczajny klozet, to nawet można było nazwać, że tak powiem, wychodek wiejski - złożony z desek, normalnie, tak jak na wsi. I Jacek mówi słuchaj, ja mam takie deski, po prostu wyrwę z tego klozetu i tu ci przyniosę. Rzeczywiście, była to deska spróchniała, z wszy­ stkimi cechami, które są właściwe dla klozetu. Myśmy te deskę jakoś utrwalili werniksem, żeby jej nie czyścić, ale żeby zosta­ ła jaka jest, na dwóch końcach umieściliśmy haki, do tych haków znowu szukaliśmy łańcucha - i łańcuch wynaleźliśmy nad Wisłą, koło mostu, gdzie stały statki i były stare, zardzewiałe łańcuchy ze statków, też nędzne i biedne. Otóż na tych dwóch łań­ cuchach, z dwóch stron, ta deska była umieszczona nad widzami w pokoju, gdzie grana była sztuka Wyspiańskiego Powrót Ody­ sa. 44 rok. I ta deska również była właściwie bezużyteczna, czyli była - jak to się mówi w sztuce - bezinteresowna. Była czymś bezinteresownym, i przez swoją bezinteresowność, nieutylitarność życiową, stawała się jakimś przedmiotem tajemniczym, przedmiotem wyobraźni - czyli przedmiotem sztuki. Tamta deska gdzieś zaginęła i to, co tutaj jest, to rekonstrukcja, że tak powiem, tamtej deski. I ta rekonstrukcja obecnie znaj­ duje się w Mediolanie, ponieważ wisiała nad sceną w spektaklu Nigdy tu już nie powrócą, potem ją zdjąłem. To jest też przedmiot gotowy. Tutaj w tej notatce na użytek biura Cricoteki napisałem: Jest to mój wojenny przedmiot gotowy. Chciałbym aby kiedyś zawisnął w muzeum i aby profesor Mieczysław Porębski napisał mały esej o tym biednym przedmiocie". Tadeusz Kantor, cyt. za Mieczysław Porębski, T. Kantor, Świadectwa, Rozmowy, Komentarze, Warszawa 1997 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6bd8c67e1123571635dcd8f10ab6dedc.pdf 3db4132c8daac27fc999605bae4aacc8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2764 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2574 Title A name given to the resource Uciekanie przy ekranie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.158-159 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hall, Dorota Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Uciekanie przy ekranie Dorota Hall „Kto potrzebuje 70 kanałów telewizyjnych? (...) każdy (...) jest to bowiem sposób ucieczki (...) od absurdu do absurdu " (Leszek Kołakowski) 1 Mówi się dzisiaj wiele o hiperrealności Baudrillarda, o „śmierci odniesienia", o znakach rzeczywistości zastępują­ cych rzeczywistość, o wszechobecnej symulacji. Przyczyn jej wytworzenia upatruje się między innymi w ekspansji me­ diów (które nasyciły otaczający nas świat obrazami i znaka­ mi). Na współczesnym pustkowiu brakuje tego, co rzeczywi­ ste, nadeszły czasy precesji symulakrów i w tym sensie oglądanie telewizji (zacierającej granicę pomiędzy realnym a wyobrażonym) to zapędzanie się w absurd (bo w hiperrealność). To ucieczka. Przed czym? Przed zawrotną prędko­ ścią we wszystkich dziedzinach życia - mówi Kołakowski, a Jameson tłumaczy: rzeczywistość przekształcona w obrazy przyczynia się znacząco do utraty poczucia historyczności, do rozdrobnienia czasu na serie wiecznych „teraz". Jeśliby więc można uciec od prędkości, to tylko w bezczasowość. Jeśliby można uciec od prędkości, to w rozdrobnienie, we fragmentaryzację, w epizodyczność życia - w kondycję baudelairowsko-benjaminowego/7a/ie«ra spacerującego już nie tylko po trotuarach, ale także, dzięki pilotowi, po telewizyj­ nych kanałach. 2 3 4 5 Sama w sobie neotelewizja zlekceważyła ciągłość narra­ cyjną (i montażową), funkcjonując w myśl zasady jak najsil­ niejszego oddziaływania na widza, pobudzenia energetyczne­ go. „Nie chodzi już, jak w wypadku utworów fikcjonalnych, o wibrowanie w rytmie opowiadanych zdarzeń, l e c z 0 wibrowanie w rytmie obrazów 1 dźwięków; czysty kontakt, który żywi się samym sobą i niczym wie­ ce j . " W tej sytuacji „zasada pobudzenia energetycznego jest pusta, nie odnosi się do żadnego przedmiotu", czyli, nawią­ zując do wypowiedzi Kołakowskiego: jest absurdalna. Zjawi­ sko zappingu, „skakania" (dzięki pilotowi) z kanału na kanał, zwiększyło jeszcze fragmentaryzację telewizyjnego przekazu - widz może w dowolnej chwili burzyć jego linearność. I to już nie o to chodzi, że w gąszczu programów poszukuje tego jednego, który odpowiadałby jego preferencjom; zapping jest raczej stylem oglądania telewizji, jest intensywnym angażo­ waniem własnego układu nerwowego, pobudzaniem energe­ tycznym przez coraz to nowe obrazy i dźwięki. A pilotowi przypadła w udziale (szlachetna?) rola wtyczki do sieci, przedłużacza widza (na przykład - czemu nie? - jego kończy­ ny). W tej chwili zrobiłam sobie krótką przerwę w pisaniu te­ go tekstu i (no cóż) dla rozluźnienia i rozrywki (mimo iż 70 kanałów nie posiadam) mszyłam pilotem (tak jak się msza ręką albo nogą) i włączyłam telewizor. Jakoś jednak nie do końca się zrosłam z moim przedłużaczem (a może po prostu mam niedowład pilota), bo poza przyciskiem włączają­ cym/wyłączającym sprzęt używam prawie wyłącznie tego z cyfrą 9. A to dlatego, że nie opuszcza mnie świadomość braku czasu na dłuższe posiedzenie przed szklanym ekranem, a ewentualny niedobór energetycznych bodźców świetnie i szybko mogę sobie zrekompensować kryjącym się pod nu­ merem 9 muzycznym kanałem Viva Zwei. (To jest dopiero królestwo bezczasowości, wiecznego „teraz", ahistoryczności zrodzonej z wymieszania gatunków różnych epok!) Tak więc włączyłam telewizor i trafiłam na piosenkę zespołu Eurythmics (z roku 1983; Viva Zwei nie nadaje samych nowo­ ści) pt. Sweet Dreams. Teledysk mógłby być świetną ilustra­ cją dla tekstów traktujących o fragmentaryzacji, epizodycz­ ności, spacerowiczach i wszelkich innych pielgrzymach bez swojej Mekki. Obrazy opisuję z pamięci: śpiewająca Annie Lennox, w czarnym żakiecie, ze wskaźnikiem, przed ekra­ nem w zaciemnionej sali konferencyjnej, David Stewart „stu­ kający" w klawiaturę komputera, za chwilę obydwoje na łą­ ce, z krowami, on cały czas przy komputerze, potem obydwo­ je pędzą krowy (on w karnawałowej masce, czy to nie ten te­ ledysk?), a potem (a może w międzyczasie?) siedzą „w loto­ sie", w medytacji, zbliżenie na czerwoną kropkę na czole, chyba znowu łąka, znowu sala, ona przy komputerze, z kro­ wą, oko w oko (dosłownie) z krową, medytacja, obrazy się przenikają, widać czyjeś oczy, w końcu ona, w pościeli, gasi lampkę nocną, pod lampką leży książka pt. Sweet Dreams (wszak granica pomiędzy realnym a wyobrażonym się zacie­ ra). A oto tekst piosenki (śpiewany dwa razy): Sweet dreams are made of this Who am 1 to disagree ? I travelled the world and the seven seas Everybody's looking for something Some of them want to use you Some of them want to get used by you Some of them want to abuse you Some of them want to be abused Keep your head on (Moving on) Hold your head on (Moving on) 6 158 Przytoczona piosenka opisuje nasz świat, pełen ludzi cho­ dzących we wszystkich kierunkach, pełen „wieloazymutowych" ludzkich celów, różnorodny. Z tej różnorodności (jak widać) jasno zdajemy sobie sprawę. Na temat jej niewątpli­ wych zalet nieraz wypowiadają się filozofowie i badacze kul­ tury współczesnej, choć z drugiej strony boleją nad jej re­ wersem - trudnością ukonstytuowania się osobowości, podmiotowości. „Człowiek ponowoczesny potrzebuje twar­ dego kręgosłupa i mocnych nerwów" - pisze Zygmunt Bau­ man. „Keep your head on moving on" - doradza zespół Eurythmics. Może przy takim stanie rzeczy nie ma co mówić o jakimś u c i e k a n i u z absurdu w absurd w przypadku oglądania telewizji (nawet 70 jej kanałów), gdyż nasza tele­ wizja jest właśnie taka, jakie jest nasze życie w świecie, a jej oglądanie - takie jak postrzeganie światowej różnorodności. 7 8 �Okazuje się, że już nie mamy s k ą d , ani d o k ą d ucie­ kać, że jedno z dwojga: albo nie ma rzeczywistości i jest tyl­ ko telewizyjna hiperrealnośc, albo (co na jedno wychodzi) nie ma hiperrealności, a telewizja wiernie odwzorowuje rze­ czywistość codzienną. A o uciekaniu od absurdu do absurdu możemy mówić o tyle, o ile od absurdu do absurdu uciekamy na co dzień (kiedy mami nas to, tamto i owo, kiedy s'nimy na­ sze „sweet dreams"). Kiedy to piszę, nie mogę oprzeć się wrażeniu, że takich rejterad dokonywaliśmy (my, ludzie) zawsze. I zawsze mieli­ śmy poczucie uciekania, zawsze od absurdu do absurdu. Jed­ nak śpieszę sobie tłumaczyć, że zawsze odbywało się to wzdłuż (czy może - skoro ucieczka - to w poprzek) jakiegoś szlaku, że można było mówić o uciekaniu, ale względem cze­ goś, względem drogi prowadzącej do jakiegoś celu. Absur­ dem było wtedy wszystko znajdujące się poza wytyczoną ścieżką. Dzisiaj, jak głoszą myśliciele, nie ma szlaku, jest niezliczona ilość dróg, kierunków, kłącze, brak centrum. Mo­ że poczucie uciekania jest słabsze. Może znamieniem na­ szych czasów jest, że na to uciekanie głośno przyzwoliliśmy (w końcu liczy się teraz ilość i intensywność właśnie w i e ­ l o r a k i c h wrażeń)? Nie wiem, sądzę raczej, że gdyby tak było, to nikt by o spacerowaniu nie mówił „dreams", ani nie nazywał go uciekaniem (a już tym bardziej od absurdu do ab­ surdu). Z drugiej strony zastanawia mnie, czy aby na pewno epizodyczność (którą tak łatwo zdeprecjonować nazywając absurdem właśnie) wyklucza pielgrzymowanie? Bo ja raczej skłonna byłabym twierdzić, że tak nie jest. PRZYPISY ' L. Kołakowski, Nasza wesoła Apokalipsa. Kazanie na ko­ niec wieku, „Gazeta Wyborcza", 25-26 października 1997, s. 8-10 Zob. J. Baudrillard, Precesja symulakrów, s. 176, [w:] Post­ modernizm. Antologia przekładów, (red.) R. Nycz, Kraków 1997. L. Kołakowski, op. cit. Zob. F. Jameson, Postmodernizm i społeczeństwo konsump­ cyjne, [w:] Postmodernizm. Antologia przekładów, (red.) R. Nycz, Kraków 1997 W odróżnieniu od paleotelewizji, zob. U. Eco, Przejrzy­ stość utracona, [w:] tenże, Semiologia życia codziennego, 2 3 4 5 Warszawa 1996, a także M. Przylipiak, Kryzys zjawiska pro­ jekcji/identyfikacji jako podstawowego modelu odbioru filmu fabularnego, „Kultura Współczesna", nr 2(4), 1994 г., s. 40-49 F. Casetti, R. Odin, De la paleo- a la пео-television, „Com­ munications", 1990 г., nr 51, s. 21, cytuję za: M. Przylipiak, op. cit. s. 44-45 Zob. np. Z. Bauman, Nowoczesność i zagłada, Warszawa 1992, oraz tegoż, Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczna, Warszawa 1995 Z. Bauman, Wieloznaczność... op. cit. 6 7 8 Żyć w rytmie 230 bitów na minutę* Marcin Kafar Pożarłszy wszystko inne, podmiot pożera siebie samego [...]. A dokąd zdążamy, pozostaje mrocznym pytaniem. Give Staples Lewis, Odrzucony obraz W recenzji zbioru tekstów pt. Mitologie popularne. Szki­ ce z antropologii współczesności („Konteksty", nr 2, 1995) jej autorka - Iwona Kurz - przedstawiła, moim zdaniem, bar­ dzo interesującą myśl, dotyczącą tego nowego nurtu we współczesnej polskiej humanistyce, który określany jest mia­ nem „antropologii współczesności". „Książka [Mitologie po­ pularne - przyp. M . K] - powiada autorka - mieści się w ra* Recenzja z książki Tomasza Szlendaka, Technomania. Cyberple»4 w zwierciadle socjologii. Graffiti ВС, Toruń 1998 mach antropologii, która pozwala odbiorcy określić swoje miejsce we własnej kulturze. To ogromny obszar badawczy, jeszcze chaotyczny, mało precyzyjnie określony. Stąd też ry­ zyko, że antropologia pop-kultury może się stać pop-antropologią". Obawa Iwony Kurz nie jest odosobniona. Podzielają ją także i inni antropolodzy - nierzadko apologeci rzeczonej an­ tropologii współczesności - którzy dostrzegają w niej, prócz bardzo przydatnego narzędzia do oglądu dzisiejszej polisemantycznej kultury, także szczególne zagrożenie dla myśle159 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e8e8abd3750f96c3037ba9383c5fc60.pdf fa49508927f9b4d213f75d56c5c13a7a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3240 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3036 Title A name given to the resource Uczta pogrzebowa w zwyczajach i wierzeniach ludowych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.37-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zofia Szromba-Rysowa UCZTA POGRZEBOWA W ZWYCZAJACH I WIERZENIACH LUDOWYCH Przyjęło się w naszej k u l t u r z e , że uczta wieńczy ważno w y ­ U c z t a pogrzebowa n a w s i polskiej nazywana jest „pogrzebi- darzenia w życiu człowieka, zaprasza się więc n a nią l u d z i , którym n a m i " , „pochówkiem", „pogrzebem", „pogrzybkiem", „strawą", najwięcej Stypa, zawdzięczamy i n a których n a m szczególnie zależy. kończąca uroczystości pogrzebowe, gromadziła wokół „obiadem", „cermem", „konsolacją", a w p r z y p a d k u pogrzebu k a w a l e r a l u b p a n n y n a w e t „ostatnim weselem" nieboszczyka". żano, że w uczcie tej bierze także udział dusza zmarłego. Wierzo­ W no, że „obfite ugoszczenie zebranych jest j a k b y n a k a r m i e n i e m niencja związana jest z zachodnimi terenami k r a j u , a m i a n o w i c i e : 13 Na l u b „weselem wspólnego stołu k r e w n y c h i przyjaciół zmarłego. D a w n i e j uwa­ ogół nie używana jest nazwa „stypa". o s t a t n i c h l a t a c h dochodzi nowe określenie, którego prowe­ samego zmarłego ' , potrzebującego jeszcze po śmierci p o k a r m u . „skórka", „przepijanie skórki", „wypitek za skórkę nieboszczy­ Źródła podają, że kiedyś duszy zmarłego rzucano ze stołu n a ka". ziemię nieco p o t r a w , później zastąpiono t e n zwyczaj pozosta­ nańskiem, iż „ p o pogrzebie piją z w y k l e w karczmie aż do wieczo­ w i a n i e m jednego wolnego miejsca p r z y stole i kieliszka wódki. r a , eo nazywają skórką (chleba?), którą k r e w n i zmarłego w y p r a ­ 1 1 2 1 4 Już j e d n a k w X I X w-. Oskar K o l b e r g zanotował w Poz­ Chleb i wódka odgrywały istotną rolę w różnych m o m e n t a c h wiają." obrzędów poprzedzających pochówek. Stawiano je p r z y zmarłym W y n i k i współczesnych badań etnograficznych wiążą tę nazwę w czasie „pustych n o c y " , poprzedzających z w y p i j a n i e m po pogrzebie k r e w n i i sąsiedzi pogrzeb, w a n o chlebem i wódką, co czasem nazywano o d zmarłego". kiedy to schodzili się n a m o d l i t w y . I c h również często­ „poczęstunkiem 15 Badacz t e n nie znajduje j e d n a k wyjaśnienia tego słowa. (nieboszczyka) określano „tanią" lub „drogą". a l k o h o l u , o d ilości którego skórkę jako „cienką" Pewne analogie 16 l u b „grubą", wykazuje bądź nazywanie K o l b e r g podaje, że n i e k i e d y wlewano zmarłemu biesiady „suchą", z małą ilością wódki. A l k o h o l bowiem i n t e ­ k i l k a k r o p e l wódki do u s t . P o k a r m dla zmarłego p r z y g o t o w y w a ­ gralnie związany jest z u c z t a m i , stanowiąc jej ważny, jeżeli nie no także w wigilię Bożego Narodzenia i Zaduszek najważniejszy składnik. Niegdyś a l k o h o l stanowił j e d y n y poczę­ 3 4 5 oraz w rocz­ nicę śmierci i w określonym zwyczajowo d n i u , l i c z o n y m o d d a t y stunek, którym raczono się w miejscowej karczmie. P i t o wówczas, śmierci. Wierzono, że w te właśnie d n i z m a r l i przybywają w od­ wspominając zasługi zmarłego. Nierzadko mówiono p r z y t y m : w i e d z i n y . W te d n i obowiązywało dawanie poczęstunku dziadom „wieczny pokój daj m u P a n i e " , „wypijmy na jego s p o k ó j " . p r o s z a l n y m mającym modlić się w i n t e n c j i zmarłego. D z i a d o m Pocieszając się bowiem po stracie nie zaniedbywano p r z y p i s y w a n o szczególną moc wypraszania zbawienia d l a grzesz­ zapijać k u pamięci n i e b o s z c z y k a " , nej duszy. I c h m o d l i t w a była pewnego rodzaju ekspiacją za. i życiodajne właściwości a l k o h o l u . Wszystkie większe wydarzenia, grzechy popełnione za życia, przez zmarłego. To w jego i m i e n i u w t y m również śmierć, dawały okazję do w y p i c i a ; r o d z i n a p o pogrzebie i w Dzień Zaduszny rozdawała u b o g i m chleb i grób, j a k pisze W i t o l d K u l a — i m p l i k u j e nie t y l k o parafię, ale l u b zapraszała i c h n a poczęstunek do d o m u . i bogatych gospodarzy można spotkać nawet właśnie o b i a d y d l a dziadów. 6 W testamentach legaty 1 7 na takie 7 wierząc w 19 karczmę". pokrzepiające „kolebka 20 Powyższe u w a g i dające pogląd n a ideę biesiadowania po śmierci uzupełnimy refleksjami ze współcześnie D a w n e obyczaje i wierzenia przetrwały w formie r e l i k t o w e j , 18 „dobrze badań terenowych w w y b r a n y c h wsiach prowadzonych Karpat Polskich. 21 t r u d n o na i c h podstawie odtworzyć i c h p i e r w o t n y kształt. I t a k Z j a w i s k i e m , które o d p o n a d d w u d z i e s t u l a t rysuje się z niezwykłą n a przykład zakaz spożywania pokarmów w czasie przechodze­ ostrością na naszej w s i , jest gromadzenie się p r z y wspólnym — gdzieniegdzie suto zastawionym — stole z o k a z j i , n i e będących dotąd przed­ po I I w o j n i e światowej, k r y j e w sobie treści związane z wiarą m i o t e m świętowania. D a w n e goszczenie się alkoholem w karczmie w s z k o d l i w y wpływ nieboszczyka było często jedyną formą wieńczenia takicłi wydarzeń r o d z i n n y c h , nia konduktu pogrzebowego, n o t o w a n y jeszcze na otoczenie. 8 S t y p a miała chronić zebranych „ o d s z k o d l i w y c h wpływów śmierci". 9 Ucztę pogrzebową uważa się powszechnie za pożegnanie bie­ j a k chrzest czy pogrzeb. Z końcem l a t pięćdziesiątych powszech­ nie przerodziło sie- w ucztowanie w d o m u , w ostatnich l a t a c h w re­ siadników ze zmarłym, któremu w ten sposób oddawano cześć. stauracji łub gospodzie (stypa). J a k o główny m o t y w zapraszania M o t y w e m spraszania gości i podejmowania icli posiłkiem jest też na chęć okazania i m wdzięczności za pomoc w czasie choroby i po­ i ugoszczenia r o d z i n y oraz kolegów z p r a c y , zjeżdżających do wsi grzebu, a zwłaszcza za niesienie t r u m n y n a cmentarz. nieraz z dalekiej odległości. Mówi się. też o chęci Jest więc gościnę po pogrzebie wysuwa się konieczność spotkania pocieszenia s t y p a t r a k t o w a n a j a k o pewnego r o d z a j u rewanż. „Uczta, pogrze­ i złączenia się w bólu z rodziną zmarłego. W t y m kontekście b o w a " już w swojej nazwie zawiera pewną ambiwalencję. Z jednej rozpatrywać też można dążenie do ożywienia domostwa przez s t r o n y biesiadnicy okazują s m u t e k i żal p o stracie bliskiej osoby, urządzenie s t y p y w tej izbie, w której leżał zmarły, a b y w t e n z d r u g i e j s y t u a c j a u c z t y jest sytuacją radości i święta. Toteż sposób ją „rozweselić", „zadomowić" i „nadać ż y c i a " — j a k zdarza się nieraz, że s t y p a przeradza się w pogodne biesiado­ określają t o mieszkańcy Łącka w Beskidzie Sądeckim. Podobną wanie zgodne z ideą rrczty j a k o t a k i e j . „Smutek i jedzenie n i e funkcję m a spełnić p o d a w a n y wówczas a l k o h o l . J e d n a k łatwe do dadzą się pogodzić — j a k pisze B a c h t i n — choć godzą się je­ przewidzenia s k u t k i jego nadużywania wywołują u w i e l u osób dzenie i śmierć. U c z t a zawsze święci zwycięstwo, t k w i to w samej kategoryczny sprzeciw wobec podawania na stypie wódki. Nie­ jej naturze... Biesiadny t r i u m f jest to t r i u m f życia n a d śmier­ którzy uważają za właściwe ograniczenie poczęstunku do symbo­ cią." licznego, t y l k o jednego kieliszka. 10 Stąd więc t a k łatwe przechodzenie n a stypie ze s m u t k u w wesołość, o c z y m wspomina, m . i n . K o l b e r g , pisząc o śpiewaniu „rozpasanych p i o s e n e k " „żałobnego". 12 11 a nawet tańczeniu przez wdowę tańca Współcześnie t r u d n o uzyskać informacje o p o t r a w a c h , które należało podać na uczcie pogrzebowej. nowych prowadzonych w Beskidzie Materiały z badań tere­ Sądeckim rzucają pewne 37 �światło, na archaiczną, znaną z l i t e r a t u r y , potrawę związaną ze chroniącego od bólu zębów, sprzyjała stypą i k u l t e m zmarłych. Była nią t z w . k a s z a . zwyczaju. 22 W Łącku jeszcze u t r z y m y w a n i u się tego w okresie międzywojennym podawano d z i a d o m , zwoływanym p o W y d a r z e n i a , z okazji których biesiadnicy gromadzą się p r z y stypie do d o m u , bryję z żytniej l u b jęczmiennej mąki, gotowaną wspólnym stole stanowią t e m a t prowadzonych rozmów. D o n i c h na wodzie i zalaną kwaśnym m l e k i e m , zwaną właśnie „kaszą". nawiązują wznoszone wów czas t o a s t y . Podczas s t y p y w c e n t r u m Potrawa t a uważana była za ubogie jedzenie, którego i n n y m u w a g i stoi osoba zmarłego. Mówi się o jego zaletach, chorobie, b i e s i a d n i k o m n a gościnie nie podawano. F a k t ten stoi w sprzecz­ ostatniej w o l i . D e k l a r u j e się przyjście z pomocą w gospodarstwie ności ze z n a n y m z l i t e r a t u r y stwierdzeniem o p r z y g o t o w y w a n i u i w y c h o w a n i u dzieci. W r a z z upływem godzin spędzonych p r z y dla dziadów najlepszego jedzenia, szczególnie lubianego przez stole zmienia się nastrój i p r z e d m i o t rozmów. T a k oddaje t o w y ­ Wspomnianą „kasze" warzono niegdyś również, ale powiedź m i e s z k a n k i Łącka: „na p o c o n t k u to placom, lamen- stawiano ją na stole obok chleba i w o d y , w noc z pierwszego n a t u j o m . . . b i a d a l i n a d n i m , ze po eo u m a r , jesce b y móg zyć, t a k o m drugiego listopada, wierząc, że dusze zmarłych członków r o d z i n y śmierć mioł... m y tys m u s i m y umrzeć... t a k sc t e n zol r o z b i j a l i . zmarłego. 23 7 przyjdą wówczas w odwiedziny do swego d o m u . W e wsiach Beski­ A p o t y m to sie j u s p o p i l i i śmiali s i e . ' ' d u Żywieckiego jeszcze po I I wojnie światowej zdarzało się, iż n a s t r o j u w d r u g i jest znamienne dla s t y p y . Jest ona b o w i e m , domownicy j a k pisze K o m o r o w s k a , zostawiali dla nich n a stole chleb, nóż i masło. Z B e s k i d u Sądeckiego pochodzą wiadomości, odnoszące się jednak 25 Przechodzenie z jednego „świadomą pochwałą życia w obliczu śmierci, s y m b o l e m i w y r a z e m w i a r y w jedność świata żywych do ubiegłego w i e k u , o zwoływaniu w Dzień Zaduszny dziadów i umarłych". proszalnych n a śniadanie l u b o b i a d . do refleksji n a d marnościami tego świata i koniecznością podzie­ 2 4 S t a l i o n i p o d kościołem 26 W czasie s t y p y zebrani są n a ogól rzadko skłonni l u b n a c m e n t a r z u oczekując n a zaproszenie. I m też rozdawano lenia losu żegnanego członka r o d z i n y . N a ogól f a k t t e n przesłania wówczas pszenne c h l e b k i , t z w . bochnacki. Zwyczaj t e n , związany i m chęć życia, z w s z y s t k i m i kłopotami i trudnościami oraz prze­ j e d n a k już t y l k o z pogrzebem zamożnych gospodarzy, utrzymał konanie o p r z e m i j a n i u nie t y l k o życia, ale i s m u t k u po stracie się w Łącku do ostatniej w o j n y . Częstowanie chlebem i wódką bliskiej osoby. D l a w i c i u mieszkańców współczesnej wsi jest to osób schodzących się n a modlitwę w przeddzień pogrzebu, p r a k ­ jeszcze jedna okazja do wyrażenia solidarności , w ty m w y p a d k u t y k o w a n o w B r e n n e j w Beskidzie Śląskim jeszcze po I I wojnie, z pogrążony mi w żałobie członkami rodziny, która urządzając 27 r r tłumaczy się chęcią podziękowania za przybycie i odmówienie stypę manifestuje obowiązujący m o d l i t w , p r z y c z y m w i a r a w moc zjedzonego wówczas chleba chowań. dziś wzór zwyczajowych za­ P R Z Y P I S Y 1 A . Fischer, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów 1921, s. 202 W . Szyszkowski, Pierwiastek łudoicy w poezji polskiej N.V i XVI w.; tenże, Zwyczaje świąteczne i obrzędowe, „ L u d " , t. 20, 1918, s. 205 L . M a l i c k i , Materiały do kultury społecznej górali śląskich, „Prace i Materiały E t n o g r a f i c z n e " , t . 0, 1947, s. 119 O. K o l b e r g . Dzieła wszystkie t . 1 1 , W. Кв. Poznańskie, cz. 3, Kraków 1877, s. 105 Również Święta Wielkanocne związane są z k u l t e m zmar­ łych, zob. m . i n . S. D w o r a k o w s k i , Zwyczaje ludowe na Podlasiu nadnarwiariskim, Białystok 1030, s. 3 2 3 4 5 t z w . „ B o ż y O b i a d " . Z o b . m . i n . Fischer, op. c i t . , s. 393; O. K o l b e r g , Dzida wszystkie t . 10, W. Ks. Poznańskie, cz. 2, Kraków 1870, s. 218 6 S. F l i z a k , Dziadowskie obiady, „ L u d " , t . 35, 1937, s. 54 pisze: „ 1 k r o w a dziadom n a o b i a d " . 7 8 Fischer, op. c i t . . s. 321 n . 9 tamże, s. 392 M . B a c h t i n , Twórczość Franciszka Rabelais'ego średniowiecza i renesansu, Kraków 1975, s. 395 1 0 O. K o l b e r g , Kraków 1873, s. 9 a kultura Dzieła wszystkie t . 6, Krakowskie, cz. 2, O. K o l b e r g . Dzieła Kraków 1887, s. 133 wszystkie t . 20, Radomskie, cz. 1, 1 1 1 2 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 Z o b . J . B u r s z t a , Zwyczaje i obrzędy pogrzebowe (w:) Kultura ludowa Wielkopolski, t . 3, Poznań 1967, s. 190; Fischer, op. cit., s. 378; A . Jaworczak, Wieś Dąbrowski, pow. Łańcut. Monografiu etnograficzna, Lwów 1930, s. 82; W . Jostowa, Zwyczaje pogrzebowe ludności polskiej Orawy, „Rocznik M u z e u m E t n o g r a ­ ficznego w K r a k o w i e " , R. 8 1983, s. 115; O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie t . 3, Kujawy, cz. 1, Kraków 1867, s. 250; t . 10, W. Ks. Poznańskie, cz. 2, Kraków 1876, s. 7 9 ; t . 1 1 . W. Ks. Poznańskie, cz. 3, Kraków 1877, s. 5 2 ; t . 16, Lubelskie, cz. 1, Kraków 1883, 1 3 s. 133; A . Szyfer, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia Mazurów i War­ miaków, O l s z t y n 1975, s. 95 Z o b . m . i n . B u r s z t a , op. c i t . , s. 9 0 ; Z. Jasiewicz, Rodzina u^iejska na Ziemi Lubuskiej, Warszawa 1977, s. 5 2 ; Jostowa, op. c i t . , s. 115; R. K u k i e r , Kaszubi Pytowscy. Zarys monografii etnograficznej, G d y n i a 1968, s. 273 O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t . 10, op. c i t . , s. 222 Z o b . M a l i c k i , op. c i t . , s. 119; Jasiewicz, o p . c i t . , s. 52 Fischer, op. c i t . , s. 378 Z w r o t u ' t e g o używano n a stypie w Polkowicach na D o l n y m Śląsku przed k i l k u l a t y o c z y m w s p o m i n a uczestniczka tej u c z t y , pochodząca z B e s k i d u Żywieckiego (materiały własne). O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t . 16, op. c i t . , s. 113. Zob. też A . B r u c k n e r , Starożytna bitwa. Ludy i bogi. Szkice historyczne i mitologiczne, O l s z t y n 1979, s. 88 W . K u l a , Doświadczenia i nadzieje (w:) Alkohol w kul­ turze i obyczaju, Warszawa 1972, s. 164 B a d a n i a prowadzono w Beskidzie Sądeckim. Śląskim i Ży­ w i e c k i m . Zebrane materiały znajdują się w A r c h i w u m P r a c o w n i Etnografii I H K M P A N w Krakowie. Por. Fischer, op. c i t . , w . 316 i 317; J . P. D e k o w s k i , Z ba­ dań nad pożywieniem ludu łowickiego, Łódź 1968, s. 146; S. D w o ­ r a k o w s k i , Kultura, społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad, Narwią, Białystok 1964, s. 25 Fischer, op. c i t . , s. 203 Materiały terenowe z Łącka zebrane przez dr K . Kwaśniewicz, A r c h i w u m P r a c o w n i E t n o g r a f i i I H K M P A N w K r a ­ kowie, n r i n w . 1590 Materiały terenowo z Łącka zebrane przez d r A. Kowalską-Lewicką, A r c h i w u m P r a c o w n i E t n o g r a f i i I H K M P A N w K r a ­ kowie, n r i n w . 1595 J . Komorowska., ,,Zwyczajność domowa" w wielkim mieście i jej związki ze strukturą rodziny (w:) Współczesne rodziny polskie w świetle aktualnych badań, Poznań 1976, s. 111 Por. J . Chalasiński. Młode pokolenie chłopów. R z y m 1946, t . 1, s. 64 2 4 2 5 2 6 2 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3af9ce715896f870899763c8ab916b9a.pdf 08763a188c7618d8d1a4d32c36de59e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6049 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kobieta ciężarna- zakazy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5640 Title A name given to the resource Udawanie się na cmentarz i uczestnictwo kobiety ciężarnej w pogrzebie/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.46 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Podżorski, Kamil Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Kobieta ciężarna: 1- nie udawała się w ogóle na cmentarz, 2 - uczestniczyła wyłącznie w pogrzebie, 3 - udawała się na cmentarz pod pewnymi warunkami, 4 - inne odpowiedzi (zob. komentarz), 5 brak tradycji, 6 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje od ludnos'ci napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: 1. Zakazy i nakazy izolacyjne obowiązujące matkę w okresie ciąży 1. Zakazy i nakazy obowiązujące ciężarną. Treść zakazów i nakazów. Zakazy: m) chodzenia na cmentarz. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d3690ec9c31f4f0851ddef55943d936f.pdf db6251c4247bf56ec2e77010651efae8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5842 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna darcie pierza - pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5438 Title A name given to the resource Udział kobiet przy darciu pierza/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.139 (mapa nr 20) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 20. Udział kobiet przy darciu pierza Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): IV. Darcie pierza [...] Kto bierze udział — panny czy mężatki? Objaśnienie znaków: 1—kobiety; 2 — panny; 3 — mężatki; 4 — wdowy; 5 — brak informacji; 6 — brak tradycji. Uwagi: wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b9ac72e901b9caa4ae1c5c909a2563d.pdf 1baf10a7881bc4d8fdae788fbca4755d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:965 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:887 Title A name given to the resource Udział Polaków w poznawaniu Syberii w XVII wieku na tle staropolskich wiadomości o ludach Rosji / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1, s.119-152 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I I z. 1 I S S N 0071-1861 ANTONI KUCZYŃSKI UDZIAŁ POLAKÓW W P O Z N A W A N I U SYBERII W X V I I W I E K U N A T L E S T A R O P O L S K I C H WIADOMOŚCI O L U D A C H ROSJI miło j e s t o b c o w a ć z społeczeń­ s t w e m p r z o d k ó w , uprzytomniać w p a ­ mięci d a w n y c h m ę ż ó w c z y n y i m o w y , i zastanawiać się z u w a g ą n a d w i e l ­ k i m i dzieły" Jan „Wiadomo, że znajomość dziejów s t r o n n y c h , u mędrców p o c z y t a n a jak filozofia szlachetne rodzajowi serca żądzą i spraw tak domowych Długosz jako i po­ z a matkę cnoty i mistrzynię życia, n i e m n i e j s z e ludzkiemu zapala dawnych przynosi sławy korzyści [...] nieśmiertelnej; O n a ludzkie, a miło jest z społeczeństwem przodków, uprzytomniać w pamięci d a w n y c h zwłaszcza bowiem obcować mężów c z y n y i m o ­ w y i zastanawiać się z u w a g ą n a d w i e l k i m i dzieły". W t e n sposób przed 500 l a t y J a n Długosz w swych, z n a k o m i t y c h Dziejach polskich podkreślił społeczne znaczenie h i s t o r i i w świadomości narodowej. Minęło o d tego m o m e n t u parę stuleci, w których różnie kształtowały się dzieje Polski, aż do ponad stuletniej u t r a t y państwo­ wości. W t y m właśnie czasie wiedza historyczna odegrała rzeczywiście skuteczną przeciwwagę d l a wynaradawiającej p o l i t y k i zaborców . A l e h i s t o r i a n a r o d u to n i e t y l k o s p r a w y kształtowania się państwowości oraz społecznych i gospodarczych przemian. Jest nią również sprawa k u l t u ­ rotwórczej r o l i danego n a r o d u i jego wkładu do k u l t u r y ogólnoludzkiej. O i l e pierwsza z t y c h spraw t k w i w świadomości współczesnego społe­ czeństwa z b y t mocno, o t y l e d r u g a przedstawia się znacznie słabiej. M ó ­ w i o n o i pisano o t y m szeroko w R o k u N a u k i Polskiej (1973), podkreśla­ jąc że jego obchody 1 „[...] obok przynieść w roli nauki tradycji oddania efekcie i uczonych naukowej hołdu wielkim umocnienie w w w rocznicom świadomości historii narodu dziejach narodu [...] ma i wybitnym narodowej uświadomienie wielkie uczonym przekonania historycznej znaczenie dla powinny o ważnej ciągłości kształtowania świadomości i m o t y w a c j i młodego p o k o l e n i a " . 2 'S. K i e n i e w i c z , Nauki historyczne i świadomość narodowa — wczoraj, dziś i j u t r o , „Kultura", 5 l i s t o p a d 1975, s. 4. 2 R. J e z i e r s k i , 1973, s. 68. Partyjne zadania w Roku Nauki Polskiej, „Nowe Drogi", 2: �120 ANTONI KUCZYŃSKI Mówiąc o t e j ciągłości t r a d y c j i n a u k o w e j należy podkreślić, j a k waż­ n y m elementem był rozwój n a u k i polskiej w epoce zaborów i j a k w i e l e w y b i t n y c h Polaków pracując n a n i w i e n a u k i przynosiło korzyści t y m społeczeństwom, wśród których wypadało i m żyć. Jest to zjawisko spe­ cyficzne i t r u d n o o podobny przykład w dziejach całej n a u k i światowej. Pomijając inne obszary świata podkreślić należy, że t e n rodzaj działal­ ności n a u k o w e j Polaków zaznaczył się wyraźnie w dziejach Rosji. W epo­ ce zaborów w i e l u b o w i e m Polaków pracowało t a m n a p o l u geografii, geologii, archeologii i etnografii. Nazwiska t a k i c h badaczy, j a k B e n e d y k t D y b o w s k i , Aleksander Czekanowski, J a n Czerski, Józef K o w a l e w s k i , E d ­ w a r d P i e k a r s k i czy Wacław Sieroszewski związane są n a stałe z historią badań S y b e r i i . Poważny rozdział t e j p r a c y n a u k o w e j przypada n a b a ­ dania etnograficzne wśród B u r i a t o w, Ewenków, Itelmenów, Jakutów i i n ­ n y c h ludów Rosji. Powszechnie cenione przez współczesną naukę r a ­ dziecką w y n i k i t y c h badań poprzedzane są l i c z n y m i r e l a c j a m i etnogra­ f i c z n y m i pochodzącymi o d Polaków, którzy w X V I I i X V I I I s t u l e c i u znaleźli się w Rosji. D o d n i a dzisiejszego n i e dokonano j e d n a k oceny rozmiarów zainteresowań „etnograficznych", j a k i e były udziałem p e w n e ­ go kręgu społeczeństwa polskiego względem mieszkańców E u r o p y wschod­ niej i A z j i . Te p i e r w o c i n y e t n o g r a f i i polskiej łączą się z p r z e n i k a n i e m do nas rezultatów w i e l k i c h odkryć geograficznych, które następnie prze­ twarzane w k r a j u utrwalały w o p i n i i staropolskiej obraz zamorskich „ d z i w ó w " . K o m p i l a c j e z tego zakresu dominowały w naszej l i t e r a t u r z e X V I stulecia, chociaż i m y posiadamy t a k i e relacje podróżnicze zawie­ rające materiał etnograficzny, które powstały j a k o r e z u l t a t bezpośrednich obserwacji, często n a w e t wywiadów. N i e b r a l i w p r a w d z i e Polacy udziału w w i e l k i c h o d k r y c i a c h geograficznych, n i e m n i e j jednak dosyć wcześnie rozpoczęły się dzieje p o l s k i c h kontaktów z l u d a m i wschodniej E u r o p y oraz obszarami a z j a t y c k i m i . Przekazy historyczne z tego zakresu pozostają w ścisłym związku ze stosunkami społeczno-politycznymi, które w róż­ n y c h okresach przybierały rozmaite f o r m y . Przełomowym m o m e n t e m w t y c h stosunkach był r o k 1241, k i e d y ziemie nasze najechali przybysze ze wschodnich stepów mongolskich. W i e l u mieszkańców dawnej P o l s k i s Znalazło to m . i n . w y r a z w p r a c y B e n e d y k t a J o a c h i m a 3 g o, Nowe wiele Ateny albo Akademia fantastycznych informacji talnej", „Androgyni obywatele wszelkiej w rodzaju: olim sciencyji pełna, C h m i e l o w s k i „Astemi l u d z i e bez u s t w afrykańscy obojej e- w której znaleźć można płci razem Inyi Orien­ męskiej łogłowskiej, p i e r s i p r a w ą m i e l i męską, a l e w ą białogłowską", c z y w r e s z c i e : i bia„Tonem P h o s e b y l i l u d z i e z a króla wenerujący" — t. I V , L w ó w 1756, s. 124, 126, 163. Z o b a c z także: 1973; J. Tazbir, A. modzielnej Rzeczpospolita dyscypliny naukowej s z l a c h e c k a w o b e c w i e l k i c h odkryć, Kształtowanie Posern-Zieliński, do 1939 г., [w:] się etnografii Historia red. M. Terleckiej, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk n a u, Materiały etnograficzne P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 291-301. w polskich czasopismach polskiej etnografii Warszawa jako polskiej, 1973, s. 29-113; I . XVIII wieku, sa­ pod Tur­ „Etnografia �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 121 SYBERII dostało się zapewne wówczas w j a s y r i powędrowało do państwa W i e l ­ kiego Chana. H o r d y mongolskie zniszczyły w i e l e ówczesnych grodów, aż po śląskie rubieże. W b i t w i e p o d Legnicą (1241) poległ H e n r y k Pobożny, książę Śląska i K r a k o w a . Nawała mongolska n a s k u t e k napotkanego opo­ r u zaniechała dalszego pochodu n a zachód E u r o p y . Odpłynęła stąd przez K a r p a t y do głównych swoich sił n a Węgry, a p o t e m dalej n a wschód. I n i c j o w a n e przez papiestwo próby zorganizowania w y p r a w y krzyżowej p r z e c i w najeźdźcom n i e przyniosły spodziewanych rezultatów. W t e d y za­ biegający o bezpieczeństwo chrześcijańskiego kościoła, w y b r a n y w 1243 r. energiczny papież I n o c e n t y I V postanowił wysłać poselstwo do władcy Mongołów. W r o k u 1245 przyjął o n n a a u d i e n c j i pożegnalnej w L i o n i e b r a t a zakonu francuszkańskiego Jana de Piano Carpiniego, który wkrót­ ce w t o w a r z y s t w i e innego m n i c h a , zwanego Stefanem z Czech, przybył do Wrocławia. T a m dołączył do poselstwa t r z e c i towarzysz reguły za­ k o n n e j , B e n e d y k t z w a n y Polakiem, który miał służyć za tłumacza, dzieląc pracę i t r u d y m i s j i . M n i c h Stefan z Czech zawrócił wkrótce z d r o g i , natomiast B e n e d y k t Polak dotarł z poselstwem w głąb A z j i . Z a d a n i e m m i s j i było zgromadzenie w s z e l k i c h możliwych wiadomości 0 państwie m o n g o l s k i m , a także uczynienie próby nawrócenia władcy mongolskiego n a chrześcijaństwo. Podróż do stolicy i m p e r i u m m o n g o l ­ skiego zajęła poselstwu d w a lata. Szlak jego wędrówki prowadził przez obszary Złotej O r d y , gdzie w k w a t e r z e n a d Wołgą przyjął mnichów wład­ ca m o n g o l s k i B a t u . Po przejechaniu k r a i n stepowych, wędrowali p o ­ słowie t e r e n a m i górskimi, leżącymi wzdłuż północnych stoków gór T i e n -szan i Ałatau a następnie przez t z w . Bramę Dżungarską i D ż u n g a r i ę d o t a r l i do M o n g o l i i i z a t r z y m a l i się w l e t n i e j r e z y d e n c j i W i e l k i e g o Cha­ n a n a d Orchonem. Goszcząc t a m około 4 miesiące, w g r u d n i u 1246 r . poselstwo udało się w drogę powrotną. Z a 6 miesięcy dotarło do K i j o ­ w a , natomiast jesienią 1247 r. przybyło do L i o n u , przywożąc papieżowi odpowiedź Wielkiego Chana n a jego l i s t oraz szczegółowe sprawozdanie z podróży. Zawierało ono szereg interesujących wiadomości o zwyczajach ; 4 1 obyczajach mongolskich, o k r a j a c h i l u d z i a c h zupełnie n i e znanych ówczesnej Europie, a także o u z b r o j e n i u Mongołów, i c h w o j s k u i t a k t y c e prowadzenia w o j e n . W tej r e l a c j i przekazali posłowie n i e t y l k o opis geo­ g r a f i c z n y k r a i n , przez które przejeżdżali, lecz również obszarów i m p r z y ­ ległych. Są więc t a m wiadomości o ziemiach należących do Rosjan, M o r d winów, Baszkirów; są wiadomości o l u d z i a c h k a u k a s k i c h i k r y m s k i c h , 4 N a t e r e n i e R u s i H a l i c k i e j doszło do s p o t k a n i a p o s e l s t w a z j e j władcami D a ­ n i e l e m i W a s y l k i e m , którzy o k a z a l i m u w i e l e uprzejmości. S p o t k a n i e to miało n a c e l u przyciągnięcie R u s i do Kościoła r z y m s k i e g o . N a t e m a t kontaktów p o l s k o - r u s k i c h zobacz też: S. M. Kuczyński, w a 1965; B . W ł o d a r s k i , Kontakty polsko-ruskie Polska w świetle O r i e n t a l i a " , t. 1: 1974, s. 51-77. Studia z dziejów Europy i Ruś 1194-1340, W a r s z a w a źródeł XVIII wieku, Wschodniej, 1966; F . Warsza­ S i e l i c k i , „Studia P o l o n o — S l a v i c a — �122 ANTONI KUCZYŃSKI t a k i c h j a k A l a n o w i e , Czerkiesi, G r u z i n i , O r m i a n i e , Kachetyńcy, T u r c y i Chazarowie. Opis t e n krążył w X I I I w . w p a r u odpisach, p o t e m docze­ kał się w i e l u wydań i przekładów n a różne języki e u r o p e j s k i e . J a k i był rzeczywisty wkład B e n e d y k t a Polaka w relację z podróży przedło­ żoną przez Carpine'a, t r u d n o jest obecnie ustalić i nagromadziło się wokół tego w i e l e o p i n i i . W każdym razie n a podstawie o d k r y t e g o ostat­ n i o w Stanach Zjednoczonych obszernego t e k s t u przypisywanego Bene­ d y k t o w i P o l a k o w i , r o l a jego udziału w podróży znacznie wzrosła. Tekst t e n zawiera szczegółowe i n f o r m a c j e o h i s t o r i i , pochodzeniu i e t n o g r a f i i Mongołów i dorównuje późniejszym opisom R u b r u k a i Marco P o l o . Wiadomości te o dużej randze poznawczej sprawiły, że w y p r a w a t a s t a ­ n o w i w dziejach poznawania A z j i przez Europejczyków początek „nau­ k o w e g o " penetrowania j e j wnętrza. D l a nas natomiast postać wrocław­ skiego m n i c h a B e n e d y k t a Polaka jest ważna, b o w i e m był o n p i e r w s z y m podróżnikiem p o l s k i m . 5 8 7 O d tego czasu datuje się też działalność m i s j o n a r z y k a t o l i c k i c h wśród Tatarów k r y m s k i c h z południowo-wschodnich wybrzeży M o r z a Czarnego. P r z e b y w a l i t a m również zakonnicy polscy, którzy z n a l i język tubylców. Były to b o w i e m czasy, k i e d y w klasztorach dominikańskich uczono już wówczas języków wschodnich. Według niektórych źródeł przebywał t a m n i e j a k i Ladislaus (Władysław). Był o n przełożonym m i s j i franciszkań­ skiej n a K r y m i e w 1287 r . i sądząc z i m i e n i a pochodził prawdopodobnie z Polski. O d okresu azjatyckiej podróży B e n e d y k t a Polaka upłynęło p o ­ n a d 300 l a t , z a n i m następni mieszkańcy z i e m p o l s k i c h p o j a w i l i się na n o w o na wschodzie, żaden j e d n a k z n i c h n i e pozostawił pisemnego p r z e ­ kazu. Jednak przyłączenie R u s i Czerwonej do Polski, a następnie zawar­ cie u n i i z Litwą, spowodowało, że p o d koniec X V stulecia m o n a r c h i a jagiellońska stała się bezpośrednim sąsiadem Złotej O r d y . Bliskość T a ­ tarów i częste z n i m i k o n t a k t y — raz w w a r u n k a c h p o k o j o w y c h , k i e d y indziej z n o w u n a p o l u w a l k i — spowodowały, że zaczęto się w Polsce interesować i c h kulturą. W w i e k u X V I odnotować należy pojawienie się k i l k u naprawdę „...doskonałych opisów Tatarszczyzny, które w t y c h cza­ sach n i e miały sobie równych n a zachodzie E u r o p y " , a ponadto stano­ wiły one interesujące źródło w i e d z y o „Moskowii". 8 5 Tłumaczenia t a k i e istnieją w języku włoskim, f r a n c u s k i m , h o l e n d e r s k i m , a n ­ g i e l s k i m , r o s y j s k i m i p o l s k i m . Tłumaczenie p o l s k i e p o s i a d a P o r a z p i e r w s z y opublikował j e M . t. 2, W a r s z a w a w książce Sybir. 6 O 1840, s. 208-233. P o t e m sprawach Pamiętniki tych z pobytu i odkrywcy, B. Relation, je na Sybirze, dokładnie wiele błędów. literatury I. polskiej, D a n i e l e w s k i , Chełmno 1864. Wacław Słabczyński G . D. P a i n t e r , The Winland Map N e v H a v e n — L o n d o n 1965. B a r a n o w s k i , Łódź 1950, s. 24. jednak Historia W a r s z a w a 1973, s. 10-29. R . A . S к e 11 o n, T h . E . M a r s t o n , and the Tartar 8 Polaków przedrukował pisał ostatnio b a r d z o w książce P o l s c y podróżnicy 7 W i s z n i e w s k i , Znajomość Wschodu w dawnej Polsce do XVIII wieku, �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 123 SYBERII Zgodnie z chronologią, n a p i e r w s z y m miejscu postawić należy książkę profesora U n i w e r s y t e t u w K r a k o w i e Macieja z Miechowa, która ukazała się p t . Tractatus de duabus Sarmatiss, Asiana et Europiane et de contentis in eis (Kraków 1517) . Stała się ona dużym w y d a r z e n i e m n a u k o ­ w y m w ówczesnej E u r o p i e wzbudzając zainteresowanie w różnych śro­ dowiskach umysłowych i kręgach społecznych. A u t o r tego dzieła n i e zwiedził opisanych w n i m krajów. Skrzętnie natomiast zebrał dostępne m u wiadomości i poddał j e k r y t y c z n e m u opracowaniu. T e n renesansowy t r a k t a t s t a n o w i pierwszą polską książkę naukową, która s t a w i a autora w rzędzie czołowych uczonych polskiego Odrodzenia. Jest ona zarazem p i e r w s z y m w ogóle z b i o r e m i n f o r m a c j i o E u r o p i e wschodniej — a ści­ ślej — o t e r y t o r i u m obecnie t a k określanym, a które wówczas dzielone było n a Sarmację Azjatycką i Europejską. A u t o r , uczony jeszcze śred­ niowiecznego s t y l u , prezentuje sumę w i e d z y geograficznej, historycznej, etnograficznej o o b u Sarmacjach i zamieszkujących j e l u d a c h : Słowia­ nach, Tatarach, T u r k a c h i i n n y c h . Dostarcza sporej ilości szczegółów etnograficznych o różnej wartości źródłowej, dotyczących k u l t u r y m a ­ t e r i a l n e j , obyczaju, organizacji społecznej i państwowej. Starał się o n zrekonstruować w zarysie historię o p i s y w a n y c h przez siebie ludów. Oczy­ wiście te rozważania etnograficzne oparte n a złudnych podobieństwach e t y m o l o g i c z n y c h są bardzo n a i w n e . Odzwierciedlają one j e d n a k obraz ówczesnych poglądów historiozoficznych, dotyczących przebiegu i r o l i najazdów m o n g o l s k i c h czy etnogenezy Słowian. 9 T r a k t a t Macieja z M i e c h o w a był w początkach X V I w . głównym źródłem w i e d z y o „Moskowii" i cieszył się dużą poczytnością. Ukazywał on b o w i e m geografię i kulturę krajów leżących n a wschodzie E u r o p y , t a k mało wówczas znanych. Praca M i e c h o w i t y była wielowątkowa i prze­ jawiły się w n i e j wiadomości historyczne, geograficzne, demograficzne, ekonomiczne, etnograficzne i przyrodnicze. Spójrzmy zatem n a p e w i e n f r a g m e n t t e j p r a c y charakteryzujący W i e l k i e Księstwo Moskiewskie, 0 którym a u t o r pisał, że jest t a m „[...] w i e l e p u s z c z , lasów, w ó d i r z e k , r y b i zwierząt, t y l e s a m o co n a L i t w i e , t y l k o że z i e m i a t a j e s t b a r d z i e j z i m n a i b a r d z i e j północna od L i t w y . Dlatego 1 trzoda jest t u niewielkiego wzrostu i pozbawione bydło rogów z p o w o d u ciągle panują­ cego z i m n a , a l u d z i e są p o s t a w y w y s o k i e j i s i l n e j , piją wodę, napój z m i o d u i k w a secz, czyli sfermentowane soki. Orzą drewnianymi l e m i e s z a m i bez użycia a bronują z a s i e w y gałęziami z d r z e w a ciągnionymi p r z e z k o n i e . [...] żelaza, Z a Księstwem M o s k i e w s k i m są k r a i n y i l u d y między północą i w s c h o d e m n a krańcu A z j i Północ­ nej, c z y l i S c y t i i , podległe księciu m o s k i e w s k i e m u i podbite Perm, Baszkiria, Czeremizja, Jugra, Karelia. Nazwa tego nazwę tej z i e m i w y m a w i a się d w u s y l a b o w o 9 z z p r z e z księcia I w a n a P e r m jest jednosylabowa, — p e r m s k a . B y ł to k r a j pogański, N a j n o w s z e p o l s k i e o p r a c o w a n i e k r y t y c z n e ukazało się w 1972 r. Zob. M i e c h o w a , języka łacińskiego Opis Sarmacji przełożył s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1972. Azjatyckiej — dla­ i Europejskiej; T . Bieńkowski, posłowie W . wstęp Voise, Maciej H. Barycz, Wrocław—War­ �124 ANTONI który około 20 l a t t e m u obrządku r u s k i e g o , Książę Moskiewski c z y l i greckiego. którego barbarzyńcy KUCZYŃSKI po odejściu chrztu według I dał władykę, c z y l i b i s k u p a , i m i e n i e m zmusił Stefan, księcia o b d a r l i do przyjęcia żywcem ze skóry i zamordowali. Książę powrócił, ukarał i c h i z n o w u ustanowił nowego b i s k u p a , p o d którego z w i e r z ­ chnictwem żyją odtąd j a k o I n n e zaś w y m i e n i o n e chrześcijanie poprzednio wyznający s c h i z m a t y c k i obrządek ruski, k r a i n y pozostają n a d a l w pogaństwie. Czczą słoń­ ce, księżyc, g w i a z d y , zwierzęta leśne i w s z y s t k o co napotkają n a drodze, mają s n e języki i d i a l e k t y " M wła­ . Chronologicznie b l i s k a dziełu M i e c h o w i t y jest praca drugiego Polaka z X V I w . M a r c i n a Bielskiego, t z w . Kronika wszystkiego świata , za­ wierająca pierwsze w języku p o l s k i m obszerne omówienie dotychcza­ s o w y c h wyników w i e l k i c h odkryć geograficznych, uzupełniane przez autora w następnych w y d a n i a c h (1554, 1564). B i e l s k i czerpał swe w i a d o ­ mości z różnych dzieł obcych — czeskich, n i e m i e c k i c h i włoskich — i n ­ formując n a wstępie dzieła, że „sam z siebie n i e pisze, t y l k o co w łaciń­ s k i m napisano". I chociaż jest t o k o m p i l a c j a niedokładna, odpowiadała ona j e d n a k dobrze przeciętnemu c z y t e l n i k o w i w o w y c h czasach. O d b i ­ ciem t e j wdzięczności czytelników j e s t w i e r s z y k A n d r z e j a Z b y l i t o w s k i e go , w którym napisał o n : u 12 A t e r a z każdy w s z y s t k o , siedząc w d o m u swoim może wiedzieć, c n y B i e l s k i z a s t a r a n i e m t w o i m C o się dzieje w A z y i i w k r a j a c h północnych, W E u r o p i e , A f r y c e i u Persów m o c n y c h . . . Istotnie, Kronika wszystkiego świata zawierała wiadomości n a t e m a t podróży o d k r y w c z y c h K r z y s z t o f a K o l u m b a , M a r t i n a Alonso Pinzona, A m e r i g o Vespucciego oraz i n n y c h żeglarzy. Można było dowiedzieć się z niej o k r a j a c h zamorskich, Tatarach i w i e l k i e j „Moskowii". W opisie Księstwa Moskiewskiego zawierającym szczegóły etnograficzne o różnej wartości czytamy między i n n y m i : „Permska z i e m i a albo k r a i n a w i e l k a , leży między w s c h o d e m od M o s k w y pół t r z e c i a s t a m i l a . P e r m a 10 Tamże, s. 75-77. 11 Kronika Zygmunta w oryginalnej swyata, у wszystkiego Augusta, na s proroctwu pyeskye kich, pisze wieków yako tureckich, innych pisowni pisana, Mijędzy w Krakowie jak rozdzielona W czeskich któremi s też nasza króla polskiego 1551 r. J e j tytuł, у wszytkyego, nową krześciańskyemi, też żywoty cesarskye, pa- żydowskich, rozmaitych, aż do thego Polska 1 S Kronika egipskich, у innych swyata Wischorate , Kosmographią yako którey asyryskich, od początku w następuje: zydowskyemi, s figurami. węgyerskich, przełożonych 1551 są napisane. podobno z i n i c j a t y w y brzmi z ich krolestwy: słońca a północy, je, leży n a d rzeką cztery tak pogańskimi, ich, po polsku królów powstała po r a z p i e r w s z y monarchie krolestwy y thych perskich^ xiążąt XVI-wiecznej ssesc z rozmaitemi świata a wydana miasto thak roku, na ostatku grec­ krolow, który zasobna sie yest wypisana. 12 A. Z b y l i t o w s k i , Laudes na pismo Joachima do Dziejów L i t e r a t u r y i Oświaty w P o l s c e " , t. 10: 1904, s. 27. 18 Wiszera. Bielskiego, „Archiwum �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 126 SYBERII która w p a d a w Kaimę, a K a m a w W o l n e . Chleba w n i e j n i e w i e l e K u n y i i n n e skórki księdzu w i e l k i e m u dają z a t r y b u t . Język swój w i a r y i p i s m a nauczył i c h j e d e n b i s k u p S t e f a n , którego święci Ruś. n a r t a c h się wożą po lodzie a l b o po śniegu prędko aż z w i e r z ugoni. d r e w n i a n e , n o s y w n i c h j a k o u s a n e k długie i wstoczone, p o p y c h a się z n a k o w a n y m . M a j ą też w tej k r a i n i e p s y w i e l k i e , co j e zaprzęgają do się t a k r a i n a aż do g r a n i c t a t a r s k i c h " . u ш d l a mofcrośei. osobny mają, G d y zimie na N a r t y są boty n a nich kijein s a n e k . Kończy 1 6 P e w n e wątki tematyczne w opisie Księstwa Moskiewskiego oraz p r a ­ w i e t a k a sama i c h kolejność wskazują bezsprzecznie n a to, że znane było a u t o r o w i Kroniki wszystkiego świata dzieło Macieja z M i e c h o w a i inne ówczesne dzieła geograficzne. I chociaż książka t a zdaniem I . C h r z a n o w ­ skiego jest „[...] niedokładna, łatwowierna, w metodzie n i e j e d n o l i t a , w r o z m i a r a c h poszczególnych części nierównomierna, w w y b o r z e m a ­ teriału n i c wspólnego z nauką n i e mająca, n i e rozróżniająca a n i w y p a d ­ ków ważnych o d nieważnych, a n i p r a w d y o d baśni, ani'rzeczy c i e k a w y c h od ciekawostek", m i m o t o j e j znaczenie w „historii c y w i l i z a c j i polskiej jest jeszcze donioślejsze niż w h i s t o r i i l i t e r a t u r y , bo — co t u długo mówić? — któraż i n n a książka polska X V I w . przyczyniła się w t a k i m s t o p n i u w p r a w d z i e n i e do pogłębienia, ale do rozszerzenia widnokręgu umysłowego społeczeństwa" . Śledząc p i e r w o c i n y zainteresowań kulturą ludową ziem r o s y j s k i c h w l i t e r a t u r z e staropolskiej o d n a j d u j e m y j e również w twórczości Jana Lasickiego, którego badania n a d tą problematyką stawiają go „ w rzędzie n a u k o w y c h przodków naszej e t n o g r a f i i " . Z n a n y jest o n j a k o autor p r a ­ cy p t . De Russorum, Moscovitarum et Tartarorum religione, sacrificiis, junerum ritu" (Spirae 1582), w której zawarte są staropolskie relacje dotyczące wierzeń i zwyczajów występujących u sąsiadujących z P o l a ­ k a m i g r u p etnicznych — Małorusów, Wielkorusów, Litwinów, P r u ­ sów i Tatarów. W p o l s k i m piśmiennictwie omawianego okresu jest to praca odzwierciedlająca zainteresowania problematyką religioznawczą i kształtowanie się postawy badawczej zdeterminowanej świadomością, że postępująca chrystianizacja z i e m p o l s k i c h i ościennych w y w i e r a w p ł y w na z a n i k s t a r y c h wierzeń i obyczajów . Dorobek X V I stulecia w zakresie m o n o g r a f i i historyczno-geograficzn y c h z a m y k a Kronika Sarmacji Europejskiej Aleksandra Gwagnina, 17 18 19 20 1 4 Wołga. 1 6 W i e l k i e m u Księciu M o s k i e w s k i e m u . « Kronika " I . s. 123. Chrzanowski, Marcin Bielski. Studium Literackie, Warszawa 1906, s. 46. 1 8 Łasicki Jan, [w:] Słownik H. K a p e ł u ś , folkloru polskiego, W a r s z a w a 1965, s. 212. M P o s e r n - Z i e l i ń s k i , 2 0 W r o k u 1578 A . Sarmatiae Europeae op. cit., s. 35. G w a g n i n descriptio..., ogłosił, cieszące się dużym p o w o d z e n i e m , kilkakrotnie wydawane i tłumaczone dzieło n a języki �126 ANTONI KUCZYŃSKI z pochodzenia Włocha pozostającego w służbie królewskiej. Podobnie j a k poprzednie prace, n i e było to dzieło oparte n a własnych podróżach i ob­ serwacjach. Opracowując j e korzystał autor z dostępnej m u l i t e r a t u r y , stąd też w i e l e w Kronice bałamutnych opisów powtórzonych za wcześ­ n i e j s z y m i a u t o r a m i . Pisząc o Tatarach przytacza a u t o r d z i w n i e dzisiaj brzmiące opisy o. i c h pochodzeniu, mieszając często prawdę z fantazją. Bardzo chaotyczne są też opisy h o r d y szejbenidzkiej, tiumeńskiej i k a zackiej. W opisie h o r d y kazackiej, słusznie natomiast podkreślił G w a g n i n , że t a m t e j s i T a t a r z y w znacznej mierze p o r z u c i l i koczowniczy t r y b życia i z a j m o w a l i się r o l n i c t w e m , o g r o d n i c t w e m oraz h a n d l e m . 21 Cieszące się dużą poczytnością dzieło G w a g n i n a zawierało w i e l e treści etnograficznych, które czerpane „z d r u g i e j ręki" przybierały nieraz w wyobraźni autora fantastyczne f o r m y . Przepojona t y m i e l e m e n t a m i Kronika była j e d n y m z najpoczytniejszych w Polsce opisów ziem ościen­ n y c h i z niej oraz z prac w s p o m n i a n y c h wyżej autorów urabiał sobie X V I - w i e c z n y c z y t e l n i k pogląd o d a l e k i c h obszarach Księstwa M o s k i e w ­ skiego i d z i k i e j „Tatarii", skąd o d czasu do czasu dochodziły do P o l s k i różne wiadomości. W i e k X V I zaznacza się b o w i e m w dziejach p o l i t y k i M o s k w y aktywnością polityczną skierowaną w d w u różnych k i e r u n ­ k a c h — na północ k u Bałtykowi i n a południowy zachód — k u obszarom nadwołżańskim i M o r z u K a s p i j s k i e m u . W końcowym okresie tego s t u l e ­ cia ekspansja przekroczy szczyty U r a l u i s k i e r u j e się k u S y b e r i i . N a j e d n y m z kierunków t y c h w a l k występowali Polacy, którzy w 1535 r. w s p a r l i Litwinów w t z w . w o j n i e m o s k i e w s k o - l i t e w s k i e j (1534-1537). Ostatecznie w o j n a zakończyła się r o z e j m e m n a k i l k a la t . Miała ona j e d n a k poważne reperkusje d l a Rosji, gdyż w t y m czasie zaktywizowały się antyrosyjskie wystąpienia w chanatach nadwołżańskich i n a K r y m i e . Po z m i e n n y c h kolejach losu n a t y m froncie, a r m i a moskiewska zdobyła K a ­ zań (1552) a w 7 l a t później podporządkowała sobie całkowicie chanat kazański. Nieco wcześniej (1556) w o j s k a I w a n a I V zajęły Astrachań, w rezultacie czego rozległe obszary n a d środkowym i d o l n y m biegiem Wołgi weszły w skład państwa moskiewskiego. W następstwie tego swą zależność od M o s k w y u z n a l i Baszkirzy (1557) oraz orda nogajska (1557). Ponadto po zdobyciu Kazania z w i e r z c h n i c t w o M o s k w y uznał także chan s y b e r y j s k i , a szlaki h a n d l o w e wiodące n a wschód stanęły p r z e d Rosją o t w o r e m . Z a panowania I w a n a Groźnego państwo moskiewskie przeła­ mało długotrwałą izolację i zaczęło wreszcie odgrywać znaczną rolę w Europie. Centralistyczne koncepcje w p o l i t y c e wewnętrznej wytyczyły c z e s k i , n i e m i e c k i , r o s y j s k i i włoski; przekład p o l s k i M . P a s z k o w s k i e g o w Krakowie w 1611 r. pod tytułem: Kronika zamyka Królestwo tudzież też Wielkie skiewskie у część 2 1 Polskie ze wszystkiemi Xiestwo Lithew: Sarmacyey Państwy, Ruskie, Tatarów. В a r a n o w s к i, op. cit., s. 30-31. Europskiey, Xiestwy, Pruskie, ukazał się w którey sie y Prowincyami Żmudzkie, Inflanckie, swemi: Mo­ �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 127 SYBERII j e j k i e r u n e k n a następne stulecia, w których Rosja poszła własną drogą, wzmacniając samowładstwo carskie i b i u r o k r a t y c z n y system a d m i n i ­ s t r a c y j n y oraz likwidując istniejące zalążki i n s t y t u c j i demokratycznej. Państwo moskiewskie wkroczyło na długotrwałą drogę nadrabiania za­ cofania gospodarczego i cywilizacyjnego, które dalekie było o d postępu zarysowującego się wówczas w środkowej i zachodniej Europie. T e n stan rzeczy wynikał oczywiście z długoletniego uzależnienia Rosji od M o n ­ gołów, rozciągającego się bez mała n a 250 l a t , a ceną jaką Ruś za t o zapłaciła była między i n n y m i izolacja o d reszty c y w i l i z o w a n e j wówczas E u r o p y . W p r a w d z i e jeszcze za panowania I w a n a Groźnego O r d a d o p o m i ­ nała się zbrojnie o Astrachań i Kazań, podchodząc aż p o d Moskwę, były to j e d n a k d l a Rosji mało znaczące najazdy. Chociaż o d niegroźnego w prze­ biegu, lecz znamiennego w s k u t k a c h b o j u R u s i z T a t a r a m i n a d Urgą (1480) i wyplątania się z j a r z m a n i e w o l i upłynęło zaledwie pół w i e k u , państwo moskiewskie wzrastało j e d n a k w siłę. Zapoczątkowana przez I w a n a I V ekspansja zewnętrzna była k o n t y n u o w a n a przez jego następców, a wybrzeża Bałtyku i dzika Syberia stały się o b i e k t a m i p o l i t y k i zagra­ nicznej. Obszary t e związały się też w p e w n y m s t o p n i u z historią P o l s k i na długie lata, a rozległa k r a i n a za U r a l e m c y w i l i z o w a n a była także przez element p o l s k i ' . 22 Echa t y c h sukcesów Rosji śledzone były w Polsce z uwagą, zwłaszcza że c h w i l o w o zażegnany k o n f l i k t m o s k i e w s k o - l i t e w s k i groził p o n o w n y m w y b u c h e m . Wszystko t o czyniło niezmiernie interesującymi wszelkie dzieła traktujące o sąsiedzie ze wschodu. T y m też należy tłumaczyć poczytność Kroniki Gwagnina, który opisując p r o w i n c j e „Wielkiego Księ­ stwa Moskiewskiego i państw do niego należących" podał w i e l e różno­ r o d n y c h wiadomości dotyczących d w o r u , mieszczan, gospodarki wszyst­ k i c h stanów, zwracając dużą uwagę n a odrębności k u l t u r o w e sąsiada ze wschodu. Charakteryzując te ziemie podał пр.: „Permia W i e l k a i s z e r o k a k r a i n a , od M o s k w y dwieście i pięćdziesiąt m i l leży. J e s t w n i e j m i a s t o od tegoż n a z w i s k a n a d rzeką Wischorą 23 leżące: t a r z e k a z d z i e ­ sięć m i l stamtąd obieżawszy, w rzekę K a m ę w p a d a , a o b y w a t e l e tej k r a i n y , kiedy chleba zyżywają, s a r n a m i i i n n y m i zwierzęty żywią się. Język swój ledwie własny i l i t e r y z R u s k i m p i s m e m mało się niezgadzające mają, które S t e f a n B i s k u p (który i c h rebelizujących do w i a r y potem w świętych j e s t w p i s a n y . Rusi w regestr chrystusowej przywiódł) wynalazł: T e n B i s k u p A t y m Stefanem przede niektórego B i ­ s k u p a c i P e r m i a n i , g d y i c h n a w i a r ę chrześcijańską nawracać usiłował, z skóry o b ł u pili. J e s t j e s z c z e n i e mało między n i m i bałwochwalców, którzy po w i e l k i e j części w l e s i e c h mieszkają: z i m i e p r z e z śnieg kłodzianymi d r o g i albo ścieszki torują: które kłodziny albo psi, albo zwierzęta jakie białe, nakształt j e l e n i , które reniferami zowią, zaprzężeni ciągnąć z w y k l i [...] P i e s z y zaś n a n a r t a c h ( j a k o n a w i e l u m i e j s c a c h w R u s k i c h k r a i n a c h t e n się z w y c z a j z a c h o w u j e ) 2 2 Iwan Z. Wójcik, IV Groźny, 2 3 Wiszera. Dzieje Rosji W r o c ł a w 1977. 1533-1801, b a r d z o r z a d k o po w i e r z c h u śniegu Warszawa 1971; W. A. S e г с z у к, �128 ANTONI KUCZYŃSKI biegają. A te n a r t y są d r z e w i a n e , przydłuższe, żelazem podłożone od spodu, n a d w a a l b o t r z y łokcie wzdłuż, które n a nogi m i a s t o t r e p e k włożywszy, k o s t u r k a m i się p r z e dłuższemi n a końcach z a o s t r z o n y m i podpierając, b a r d z o s z y b k o wciąż bieżą" . 24 Zbieżność t y c h wydarzeń h i s t o r y c z n y c h — w o j n y z Moskwą o I n ­ flanty oraz powstania dzieł M i e c h o w i t y , Bielskiego i G w a g n i n a — spra­ wiła, że określone w a r s t w y społeczeństwa polskiego w X V I s t u l e c i u uważnie śledziły tę literaturę. Charakteryzowała ona między i n n y m i sto­ s u n k i społeczno-polityczne i k u l t u r a l n e państwa rosyjskiego, które p o ­ trafiło już wówczas uporać się z zawsze groźną w Polsce potęgą tatarską. W y p a d a nadto odnotować, że oprócz w s p o m n i a n y c h powyżej dzieł za­ wierających opisy „Moskowii" nieco wiadomości o t y c h ziemiach przede w s z y s t k i m zaś o D z i k i c h Polach zawiera opis Michała L i t w i n a oraz dość ciekawie spisana relacja A n d r z e j a T a r a n o w s k i e g o , posła do T u r c j i z czasów panowania Z y g m u n t a A u g u s t a . Ponadto pewne wiadomości o l u d a c h mieszkających w okolicach M o r z a Kaspijskiego, w t y m także o Czerkiesach znajdują się w sprawozdaniu z d w u k r o t n e j podróży n a K r y m M a r c i n a B r o n i e w s k i e g o . Najwięcej j e d n a k w n i m wiadomości 2 5 26 27 0 T a t a r a c h i i c h s t r a t e g i i w o j e n n e j . Z okresu w o j e n Stefana Batorego pochodzi Diariusz wyprawy wojennej, Łukasza Działyńskiego i Dzien­ nik wyprawy Stefana Batorego pod Psków Jana Piotrowskiego . W o b u w y p a d k a c h pamiętniki n i e zawierają materiałów etnograficznych i prze­ waża w n i c h sceneria w o j e n n a : b i t e w n y zgiełk, t r u d n e obozowe życie, ciężkie przemarsze, sypanie szańców i rozbijanie obozów, zwycięstwa 1 klęski. Duże znaczenie d l a r o z w o j u zainteresowań etnograficznych w X V I I 28 29 24 Kronika 25 Mićhalonis Sarmacyey..., Litvani s. 491-492. de moribus Thąrtarorum, Litvanorum et Moschorum, Ba- z y l e a 1615. Dzieło to n i e dotrwało w całości do n a s z y c h czasów. Krótkie 24 chania Przy tym k'temu P. JKM jako polskie wojsko loniae Przy do Turcji, regis Pogrom legati Tatarów B. do Konstantynopola leży na wschód które jeździło i tatarskiego komornika Wydał ku granicom pod Astraćhań wojska Króla a stamtąd zaś do słońca w JM, drukiem w roku ciągnieniu. który To tam 1569 zginało, wszystko wszędy J. I. Kraszewski, Astraperskim. przez zjeździł, podróże i od posel­ K r a k ó w 1860. Broniovii de Tartariae przez tym ordynek opinii tureckie, tureckiego będąc, w y p i s a n o . Martini 27 z Polski który Taranowskiego, posłany stwa drogi moskiewskiego, sprawa Jędrzeja W wypisanie zamku Biezdzfedes descriptio, Wielmożnego wyprawy jest Tartariam hetmana tatarskiej Baranowskiego in nomine Stephani primi Po- K o l o n i a 1595. Późniejszy p o l s k i przekład pt. to Koronnego na wojnę tekst Stanisława Żółkiewskiego. Marcina Broniewskiego, b.m. 1620. niepełny ( B a r a n o w s k i , wojennej, [w:] Antologia op. cit., s. 31). 2 8 Ł. polskich Działyński, XVI wieku, Diariusz wyprawy pamiętników p o d r e d . R . P o l l a k a , W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, s. 2 6 5 - 279. 2 9 J. P i o t r o w s k i , Antologia pamiętników Dziennik polskich wyprawy s. 280-351. Stefana Batorego pod Psków, [w:] �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 129 SYBERII s t u l e c i u posiada pojawienie się w t y m czasie w Polsce znacznej ilości l i t e r a t u r y podróżniczej pochodzącej o d m i s j o n a r z y j e z u i c k i c h , kupców holenderskich i żołnierzy biorących udział w podbojach n o w y c h lądów i mórz. Dużo t e j l i t e r a t u r y docierało wówczas n a Śląsk, skąd rozprze­ strzeniała się ona po Polsce. W większości była to j e d n a k l i t e r a t u r a 0 A m e r y c e , B r a z y l i i , a n a w e t J a p o n i i , m n i e j natomiast książek zawie­ rało wiadomości o l u d a c h europejskiej i azjatyckiej części Rosji. Siedząc j e d n a k p i e r w o c i n y zainteresowań kulturą ludową w Polsce możemy p o ­ wiedzieć, że właśnie w w i e k u X V I I pojawiły się w naszej l i t e r a t u r z e geograficzno-etnograficzne opisy obejmujące zarówno p r o b l e m y z dzie­ d z i n y geografii regionalnej, t j . opisującej ziemie polskie, j a k też i geo­ g r a f i i powszechnej, umożliwiające c z y t e l n i k o w i poznanie c i e k a w y c h n o w o o d k r y t y c h lądów, ludów i mórz. Zasadniczymi m o t y w a m i r o z w o j u tego piśmiennictwa była rozbudzona w i e l k i m i o d k r y c i a m i geograficznymi ciekawość poznania nie t y l k o własnego k r a j u , ale i państw ościennych oraz d a l e k i c h nieznanych ludów i krajów zamorskich. Zainteresowanie się ościennymi z i e m i a m i , n p . m o s k i e w s k i m i , wynikało w ówczesnej P o l ­ sce z s y t u a c j i zaangażowania się j e j w sprawę objęcia t r o n u m o s k i e w ­ skiego przez Samozwańców, c z y l i t z w . głośnej w h i s t o r i i Rosji „ D y m i t r i a d y " . Przebywający z t e j o k a z j i w Rosji Polacy s p i s y w a l i swe obser­ wacje związane z geografią k r a j u , etnografią, organizacją społeczno-po­ lityczną, ekonomiką i cechami m o r a l n y m i n a r o d u . Zapisy te, często interesujące, zagubiły się n a ogół w n i e o p u b l i k o w a n y c h pamiętnikach, diariuszach i t p . i t y l k o nieliczne zostały o p u b l i k o w a n e . Stąd też t r u d n o jest współcześnie ustalić r o z m i a r y zainteresowań określonych kręgów społeczeństwa polskiego etnografią l i c z n y c h narodowości państwa r o s y j ­ skiego . 3 0 31 Z tego okresu pochodzi n p . Historia Moschovitica (1641) Sebastiana Petrycego, który w r o k u 1606 udał się na uroczystości zaślubin M a r y n y Mniszehówny do M o s k w y , gdzie został uwięziony, przebywając w n i e ­ w o l i do jesieni 1607 r. Materiał prezentowany przez Petrycego był oszczędnym streszczeniem n i e w o l i i mało w n i m przewijało się wątków ważnych d l a rozpatrywanego t u t e m a t u . W podobnych okolicznościach znalazł się także w Rosji Stanisław N i e m o j e w s k i wysłany do M o s k w y (1606) przez królewnę Annę do sprzedania klejnotów c a r o w i D y m i t r o w i . Podczas powstania p r z e c i w k o Samozwańcowi został o n uwięziony przez W . Szujskiego i wysłany początkowo do Rostowa, p o t e m do Białozierska, który wówczas był małą osadą rybacką n a d Jeziorem Białym. T a „marna 1 uboga miejscowość, w której izbach czarnych postawieniśmy b y l i " , sta3 0 wieku, 31 M. M i g o ń, Recepcja książki orientalistycznej W r o c ł a w 1969; T a z b i r , H. B a r y c z , Barok [w:] Historia t. 2, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w s. 36. 9 — Etnogralia Polska XXIII na Śląsku do końca XVIII op. cit., s. 22. nauki polskiej, pod r e d . B . Suchodolskiego, 1970, s. 139; P o s e r n - Z i e l i ń s k i , op. cit., �ANTONI 130 KUCZYŃSKI nowiła miejsce p o b y t u Niemojewskiego i towarzyszących m u Polaków do końca w y g n a n i a . Po powrocie do k r a j u (1609) uporządkował o n n o ­ t a t k i , które spisywał tuż po przekroczeniu granicy państwa rosyjskiego, t j . 18 k w i e t n i a 1606 г., notując p r a w i e dzień po d n i u ważniejsze w y d a ­ rzenia. Później już n a w y g n a n i u uzupełnił te n o t a t k i n o w y m i szczegółami dotyczącymi n p . wydatków i dochodów s k a r b u carskiego, u z b r o j e n i a i o r ­ ganizacji wojska, f u n k c j o n o w a n i a poczty, wreszcie zwyczajów panują­ cych n a dworze c a r s k i m . W y d a n y w 1899 r. przez A l e k s a n d r a H i r s c h berga Pamiętnik Stanisława Niemojewskiego (1606—1608) pozbawiony jest niestety szerszych r e l a c j i etnograficznych, podobnie j a k wspomnienia i n n y c h współczesnych N i e m o j e w s k i e m u autorów, którzy powrócili z n i e ­ w o l i i b y l i zamieszani w sprawy Samozwańców. L u d z i e c i cieszyli się p e w n y m u z n a n i e m n a dworze królewskim, j a k n p . w s p o m n i a n y już Pet r y c y czy pisarz p o l i t y c z n y , pamiętnikarz i podróżnik Paweł Palczowski. A u t o r z y c i , przebywając przez k i l k a l a t w n i e w o l i rosyjskiej, n i e w y ­ nieśli stamtąd p r z y j a z n y c h uczuć wobec Rosji. Często też uczucia te p r z e t r a n s p o n o w y w a l i na naród r o s y j s k i popularyzując różne jego p r z y ­ w a r y . Stąd też w pismach swoich b y l i „najbardziej c z y n n y m i propagato­ r a m i w o j n y zaborczej i k r z e w i c i e l a m i w społeczeństwie p o l s k i m uczuć nienawiści i pogardy w stosunku do Rosji i R o s j a n " . W s p o m n i a n y już autor Pamiętnika N i e m o j e w s k i w s w y c h pomysłach eksploratorskich w o ­ bec Rosji szedł t a k daleko, że wyrażał przekonanie, a b y chłopów r o s y j ­ skich zamieniać w poddanych szlachty polskiej i nie szczędził p r z y t y m p r z y k r y c h określeń wobec n a r o d u rosyjskiego. Także P e t r y c y w w i e r ­ szowanych u t w o r a c h , pisanych częściowo w n i e w o l i , a o p u b l i k o w a n y c h w 1609 г., starał się roztoczyć przed szlachtą polską obraz Rosji p o d p a ­ n o w a n i e m Polski, oddziaływał swą twórczością n a j e j doznania emocjo­ nalne i dążył do tego, a b y „zohydzić Rosjan i wzbudzić do n i c h n i e n a ­ wiść" . Było to uderzanie w te same tony, które p o d koniec X V I stulecia brzmiały w p r a c y Polska niżna albo osada polska (1596), proboszcza z P a r n a w y w I n f l a n t a c h , P i o t r a Grabowskiego. W z y w a ł o n b o w i e m szlachtę do w y p r a w y za Wołgę celem skolonizowania rozciągających się t a m żyz­ n y c h ziem, a realizację tego widział w zakładaniu osad w o j s k o w o - r o l n i czych, bo ziem „na których b y się sadowić m o g l i [...] aż do I n d i i moc w i e l ­ k a " . Podobne poglądy głosili również Szymon S t a r o w o l s k i , K r z y s z t o f W a r szewicki i b e r n a r d y n Paweł Łęczycki. „Żądni bogactwa i sławy — pisze Janusz T a z b i r — polscy k o n k w i s t a d o r z y w i d z i e l i również i w M o s k w i e swe «Indie». W ówczesnych pisemkach publicystyczno-propagandowych Wschód jest u k a z y w a n y j a k o k r a i n a n i c z y m n i e ograniczonych możli­ wości, pełna o g r o m n y c h a źle strzeżonych bogactw, które Rosjanie u k r y ­ wają przed o b c y m i " . Przykład I n d i i Wschodnich i Zachodnich, „które 32 s 33 34 3 2 33 8 4 J. M a c i s z e w s k i , Tamże, s. 171. Tazbir, Polska op. cit., s. 135. a Moskwa 1603-1618, Warszawa 1968, s. 153. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU SYBERII 131 okręty pełne drogich k a m i e n i , pereł, złota, srebra, korzenia, j a k o b y w n a ­ grodę c n o t y dają t y m , których przewagą, męstwem i dzielnością są n a ­ b y t e " , miał w o p i n i i Palczowskiego zachęcić do zdobywania bogatych majątków przez szlachtę polską n a wschodzie. W s w y c h d w u broszurach: Kolęda moskiewska, to jest wojny moskiewskiej przyczyny słuszne (1609), oraz Wyprawa wojenna króla jego mości do Moskwy da Pan Bóg szczęśli­ wa Rzeczypospolitej naszej pożyteczna (1609) starał się o n trafić do m e n ­ talności przeciętnego szlachcica polskiego i przekonać go o korzyściach przede w s z y s t k i m m a t e r i a l n y c h , j a k i e t e n może odnieść w w y n i k u p o d ­ bicia Rosji. M o t y w a c y j n e m u oddziaływaniu na szlachtę miały służyć w zamyśle Palczowskiego opisy ziem moskiewskich, które sam widział. Pisał więc o znajdujących się t a m miastach, charakteryzował tę ziemię „ w granice szeroką, w żywność obfitą, w s k a r b y i wszelkie insze d o s t a t k i bogatą". Początek w i e k u X V I I , t a k o b f i t y w k o n t a k t y polsko-rosyjskie spowo­ dowane t z w . „Dymitriadą", rozszerzył społeczne oczekiwania n a opisy ziem moskiewskich. Z tego okresu pochodzi właśnie opis państwa m o ­ skiewskiego, pióra gdańszczanina Salomona Neugebauera p t . Moscovis hoc est de origine, situ, regionibus, moribus, religione ас república Moscoviae, w y d a n y w 1613 r. w Gdańsku. Dzieło to n i e poparte własną obser­ wacją ziem moskiewskich, s t a n o w i kompilację dokonaną n a podstawie opisów wcześniejszych autorów, przede w s z y s t k i m Macieja z Miechowa, A . A b e r d o r n a , Z. Herbersteina i R. H e i d e n s t e i n a . Książka zaopatrzona w mapę omawianego obszaru jest mieszaniną spraw geograficznych, p o l i ­ t y c z n y c h , społecznych i r e l i g i j n y c h . Patrząc n a nią współcześnie, można określić ją j a k o mały zarys monograficzny omawianego t e r y t o r i u m , w którym występują j e d n a k właściwe d l a epoki poszukiwania osobliwości mających uatrakcyjnić tekst. W n i c z y m j e d n a k n i e p r z y p o m i n a ona w s p o m n i a n y c h już a g i t a c y j n y c h tekstów Palczowskiego i i n n y c h . 3S O d m i e n n y w a l o r reprezentuje cienka książeczka kasztelana k a m i e ­ nieckiego Pawła Potockiego, będąca r e z u l t a t e m 13-letniej n i e w o l i m o ­ s k i e w s k i e j . A u t o r Moschovia sive brevis narratio..., (1670) dostał się do n i e w o l i rosyjskiej w czasie w a l k na U k r a i n i e w r o k u 1655 i powrócił do k r a j u po t r a k t a c i e andruszowskim. Książeczka jego dotyczy głównie spraw polityczno-społecznych, ekonomicznych i geograficznych, które ogólnie orientowały c z y t e l n i k a o państwie r o s y j s k i m , jego mieszkańcach i t e r y ­ t o r i u m . Zamieszczone w n i e j i n f o r m a c j e oparte są w dużej mierze n a autopsji, autor b o w i e m przebywając w n i e w o l i zdobył zaufanie cara Aleksego i miał możliwość swobodnego poruszania się. Z i n n y c h przykładów poświadczających, że w staropolskiej l i t e r a t u r z e przewijał się m o t y w ziem moskiewskich, a n a w e t „daleki S y b i o r z sobo­ l a m i " , w y n i k a , iż były t o wieści rozszerzające geograficzną wiedzę czy3 5 В а гу с z, op. cit., s. 139. �132 ANTONI KUCZYŃSKI t e l n i k a o nowe szczegóły — n a z w y miasta, gór, jezior, k r a i n i t p . Stan tej wiedzy oprócz i n n y c h w s p o m n i a n y c h już dzieł i utworów k o d y f i k u j e n p . autor Wojny Chocimskiej opisujący wyprawę p o l s k i c h wojowników w głąb ziem moskiewskich, informując że: M i n ą w s z y Moskwę, poszli w głąb, t a m t e n świat porąc: Już i m białe j e z i o r o w t y l e i S y b i o r y , Już minęli r y f e j s k i e śniegiem k r y t e góry I I n g r a i P e r m i a , gdzie n a smukłej łyży Człowiek l a t a po śniegu od sokoła chyżej, G d z i e już wojnę n i e z ludźmi, bo c i i c h p o s t u r y N i e znieśli, l e c z z niedźwiedzimi i s r o g i m i t u r y , Z p o t w o r a m i m o r s k i m i , bez soboli, bez c h l e b a , O więdłej t y l k o r y b i e wieść było potrzeba. A ż się p i e r s i a m i o lód północy o p a r l i . O zainteresowaniu się t y m t e m a t e m świadczy również utwór z a t y t u ­ łowany Triumf po zwycięstwie pod Czudnowem, Wespazjana K o c h o w skiego, w którym figurują: G r u b a M o s k w a , Kałmucy s a j d a c z n i , D z i c y L a p p o n o w i e , C z e r m i s s y , Kazańcy I S i e d m t r y j o n u zmrożeni mieszkańcy. Rzadkie w p r a w d z i e to były u t w o r y , za i c h przyczyną j e d n a k o zie­ m i a c h „Moskowii" i j e j mieszkańcach coś w Polsce było wiadomo, chociaż nieraz wieści te były n i e t y l k o bałamutne, ale wręcz fantastyczne. Oso­ b i s t a styczność z mieszkańcami t y c h z i e m była W Polsce możliwa p o ­ cząwszy o d w o j e n polsko-moskiewskich za Stefana Batorego i czasami, rzadziej w p r a w d z i e od dozgonnej n i e w o l i , powracał ktoś z w o j a c z k i i opo­ wiadał różne d z i w y o t y c h odległych stronach. N a t u r a l n i e wśród opowia­ dających sporo było t a k i c h , którzy n i g d y n a Syberię n i e d o t a r l i , o c z y m pisze w Poczcie herbów Wacław Potocki, stwierdzając, że: Siłaż i c h dziś p o w i a d a , że b y l i z a Wołgą, A l e w i a r y n i e mają u nikogo, bo ,łgą; Przedłużywszy d w i e l e c i e wojnę, w j e d n e j z i m i e L e d w i e że o Smoleńsku słyszał i o K r y m i e . J a k więc w i d z i m y , znajomość wschodniego sąsiada u mieszkańców Rzeczypospolitej mających dostęp do l i t e r a t u r y p r z y n a j m n i e j w począt­ k o w y c h l a t a c h X V I I stulecia opierała się w większości n a dziełach X V I - w i e c z n y c h autorów, natomiast i c h uzupełnieniem była różnego rodzaju twórczość, w t y m l u d z i związanych z „Dymitriadą" oraz w o j n a m i polsko- m o s k i e w s k i m i . Z d r u g i e j s t r o n y można domniemywać, że szerokie rzesze uczestników t y c h w o j e n orientowały się, j a k i m k r a j e m była Rosja, t r u d n o j e d n a k o ocenę rozmiarów t e j wiedzy, zwłaszcza w aspekcie etnograficz­ n y m , t y m bardziej że stan badań tego n i e ułatwia. W większości geneza tej w i e d z y stała p o d z n a k i e m p r o w a d z o n y c h wówczas w o j e n z Moskwą. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 133 SYBERII K o n t a k t y te n i e pozostawiły też wyraźnych śladów w piśmiennictwie p o l ­ s k i m , nie o w s z y s t k i c h dochowała się pamięć. W i a d o m o jednak, że o d samego początku t y c h w o j e n poważna ilość jeńców zsyłana była w głąb państwa moskiewskiego, a następnie posuwała się w r a z z kolonizacją rosyjską n a wschód, b y p o d koniec X V I stulecia przekroczyć szczyty U r a l u . O d tego m o m e n t u można już mówić o trwającej ponad t r z y w i e k i Wędrówce Polaków n a Syberię, aż po najdalsze j e j rubieże. Mając n a uwadze początki kontaktów p o l s k i c h z z i e m i a m i s y b e r y j s k i m i wspomnieć należy, że w r o k u 1587 car Fiodor, s y n I w a n a Groźnego, chcąc zawrzeć z Polską sojusz obiecał w z a m i a n „kupcom p o l s k i m i l i t e w s k i m wolną drogę n a wschód, a m i a n o w i c i e na Syberię i dalej do wielkiego państwa chińskiego, w którym w i e l e jest d r o g i c h k a m i e n i i złota" . Wkrótce po tej p r o p o z y c j i poznali Polacy dobrze Syberię, początkowo j a k o jeńcy w o j e n n i , a następnie zesłańcy caratu. W i e m y dzisiaj, z n i k l e sączących się śladów źródłowych, że Polacy pełnili szereg różnych sta­ n o w i s k a d m i n i s t r a c y j n y c h i w o j s k o w y c h n a terenie S y b e r i i , dokąd za­ wędrowali j a k o jeńcy w o j e n n i . K u p i e c k a rodzina Strogonowów, która zapisała się w dziejach opanowywania ziem syberyjskich, dysponowała n p . grupą jeńców p o l s k o - l i t e w s k i c h , którzy służyli w straży przybocznej chroniącej przed napadem tubylców — zwłaszcza Mansów i p l e m i o n t a ­ t a r s k i c h . B r a l i o n i też udział w p i e r w s z y c h w y p r a w a c h h a n d l o w y c h , o r ­ ganizowanych przez Strogonowów w r e j o n y dolnego biegu O b u . Po­ nadto zwycięska drużyna Jermaka, który pierwszy zbudował rosyjską twierdzę n a d rzeką Tobol, składała się n i e t y l k o z dońskich kozaków, lecz również z Tatarów, Litwinów i Niemców. W o l n o zatem przypuszczać, że o w i L i t w i n i b y l i jeńcami p o j m a n y m i w niewolę rosyjską w okresie w o j e n polsko-moskiewskich za czasów Stefana B a t o r e g o . Ponadto w r a p o r t a c h nuncjuszów papieskich w Polsce A . Bolognettiego i Possevina z końca X V I w . są w z m i a n k i o r e p a t r i a c j i jeńców p o l s k i c h z S y b e r i i . Z t r a d y c j i l i t e r a c k i e j w y n i k a , że władca chanatu syberyjskiego K u c z u m n a dworze s w y m posiadał sekretarza Polaka. N i e wykluczone, j a k przypuszcza Michał J a n i k *°, że Polak ów uciekł z n i e w o l i rosyjskiej n a Syberię i po ostatecznej klęsce K u c z u m a (1598), dostał się ponownie do n i e w o l i r o ­ syjskiej i przebywając w M o s k w i e p o d koniec X V I stulecia napisał ano­ nimową Kroniką Polską, opublikowaną w 1874 r. w książce zbiorowej p t . Moskowja iii izwiestja iz Moskowji. 36 3 7 1 3S 3 9 W i e k X V I I dopełnia liczby Polaków n a S y b e r i i . K o n t y n u o w a n a przez Wazów i i n n y c h o b i e r a l n y c h królów p o l s k i c h wschodnia p o l i t y k a J a g i e l 3 8 A . N. Pypin, 3 7 N. K . W i t s e n, 3 8 M. J a n i k , 39 Monumenta Istorija Dzieje Poloniae Noord russkoj en Polaków Janík, op. cit., s. 36. Tartaryen, na Syberii, Vaticana, c zу ń s к i , op. cit., s. 413, p r z y p i s 32. 4 0 etnografii, Oost t. 4, P e t e r s b u r g Amsterdam 1892, s. 197. 1705, s. 826. K r a k ó w 1928, s. 35. t. V I , s. 431, 459, 482. C y t o w a n e za: Słab- �134 ANTONI KUCZYŃSKI lonów spowodowała, że n a d a l trwały w o j n y między Polską a j e j sąsia­ dem. Po każdej z t a k i c h w o j e n pozostawała w rękach r o s y j s k i c h p e w n a g r u p a jeńców. Prowadzone współcześnie w Związku Radzieckim badania archiwaliów dotyczących tego p r o b l e m u wykazują, że p i e r w s i jeńcy z P o l ­ s k i dostali się n a Syberię już w końcu X V I w . oraz że o d początku zaczęli o n i uczestniczyć w o d k r y c i a c h geograficznych n a wschodzie. W X V I I w . liczba Polaków mieszkających w T o b o l s k u i i n n y c h miastach S y b e r i i n i e ­ p r z e r w a n i e rosła. Już w połowie X V I I w . pracowało na S y b e r i i n a rzą­ d o w y c h posadach k i l k u s e t Polaków, a ogólna i c h liczba dochodziła do k i l k u tysięcy o s ó b . W l i t e r a t u r z e syberyjskiej dotyczącej X V w . raz po raz spotyka się nazwiska o b r z m i e n i u p o l s k i m . Bardzo często z jeńców t y c h tworzono specjalne oddziały, które obok kozackich sotni wysyłano na podbój n o w y c h ziem i do pobierania od tubylców p o d a t k u , t z w . jasaku, a stare k r o n i k i syberyjskie rejestrują już w r o k u 1584 t z w . „litewskich l u d z i " , którzy k o l o n i z o w a l i brzegi Tobola i O m y . W i a d o m o również, że w okresie różnych w o j e n polsko-moskiewskich zapuszczali się Polacy w odległe r e j o n y Rosji. Podczas jednego z t a k i c h wypadów waleczni l i s o w czycy zawędrowali aż do Solwyczegodzka. W K o s t r o m i e natomiast jacyś Polacy w 1612 r. p o s z u k i w a l i Michała Teodorowicza Romanowa, p r o t o ­ plasty panującego p o t e m r o d u . P o b y t Polaków w t y c h okolicach upamięt­ nił także w K i n e s z m i e n a d Kostromą p o m n i k k u czci mieszczan, którzy zginęli t a m w okresie najazdów p o l s k o - l i t e w s k i c h w epoce Samozwań­ c ó w . W źródłach r o s y j s k i c h zachowała się także wiadomość, że w r o k u 1612 przebywał w T u l e oddział złożony z 118 „cudzoziemskich Polaków i Litwinów", którymi dowodził r o t m i s t r z J a k u b Rogonowski. W t y m sa­ m y m czasie p o d rozkazami innego r o t m i s t r z a , niejakiego Kremskiego, słu­ żyło t a m także 120 Polaków i N i e m c ó w . Ponadto wychodźcą z P o l s k i był A l e k s y Ciechanowiecki, który 'dostąpił zaszczytu sprawowania urzędu w o j e w o d y mezeńskiego. Zajmował się o n wówczas zesłanym w te r e j o n y staroobrzędowcem protopopem A w w a k u m e m , a żona w o j e w o d y Eudoksja otaczała A w w a k u m a szczególną opieką. O n natomiast, doświadczając w i e l e dobrego ze s t r o n y t y c h dwojga l u d z i , określał Ciechanowieckiego m i a n e m „pana", zaś jego żonę „panią" . Co się t y c z y samego Ciechanowieckiego, 41 42 43 44 45 4 1 Syberii B . P. chiwalnych, fii. Polacy Polewoj, od XVII do początków [w:] Historia Streszczenia historii II odkryć w. Przegląd rosyjsko-polskich referatów. 19 V I 1972, W a r s z a w a w XVIII geograficznych ostatnio kontaktów Polsko-Radzieckie w dziedzinie Sympozjum. we ujawnionych Wschodniej źródeł geologii i Leningrad ar­ geogra­ 12 V I — 1972, s. 136. 1 2 Z. L i b r o w i с z, Polacy 4 3 Janik, 4,1 S . M . S o } o w i o w, w Syberii, K r a k ó w 1884, s. 32-33. op. cit., s. 48. Istorija Rossiji Awwakuma przez s driewniejszych wriemion, t. 5, M o s k w a 1960-1963, s. 281. 45 pism. Żywot prototypa Przełożył 1972, s. 242-247. oraz wstępem niego i komentarzem samego opatrzył nakreślony W. i wybór Jakubowski, innych Wrocław �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 135 SYBERII to na w s z y s t k i c h d o k u m e n t a c h podpisywał się o n po p o l s k u : „ A l e x y Cie­ chanowiecki . Inną wiadomością związaną z p i e r w s z y m i P o l a k a m i n a S y b e r i i jest n o t a t k a z diariusza Wacława Dyamentowskiego, który p o d datą 11 maja 1608 r. umieścił wzmiankę o zesłaniu za U r a l Polaków: „Bata, Węgrzyna, Berezyńskiego" . Widocznie już w o w y m czasie istniały na S y b e r i i większe skupiska Polaków, skoro k a r t o g r a f holenderski Isaac Massa w swojej p r a c y poświęconej kolonizacji S y b e r i i w y d a n e j w A m s t e r d a m i e w 1612 r. pisał, że „posyłali t a m t a k dużo l u d z i , że w niektórych rejonach były całe miasta zamieszkane przez różne narodowości, n p . Polaków, T a ­ tarów i R o s j a n " . Z tego okresu pochodzi również wiadomość, że w 1614 r . na rozkaz cara Michała Fiodorowicza zesłano trzech stronników Samo­ zwańca I I — Pawła Chmielowskiego, Jana Chmielowskiego i J a k u b a Przytockiego — do W i e r c h o t u r j a n a S y b e r i i , miasta, które później N. K . W i t s e n scharakteryzował j a k o rosyjsko-polskie ze względu na jego mieszkańców . Po dalekiej Bueharze natomiast w r o k u 1616 odbywał podróż jakiś i n n y jeniec z P o l s k i . 46 47 48 4 9 50 51 W p r a w d z i e w l i t e r a t u r z e naszej nie zachowały się j a k i e k o l w i e k opisy S y b e r i i pochodzące o d zesłańców z p i e r w s z y c h l a t X V I I stulecia, w i e m y j e d n a k ze źródeł rosyjskich, że b y l i o n i w c i e l a n i do drużyn n a podbój t y c h ziem i należeli do pierwszych kolonizatorów za U r a l e m . Już w d w u ­ dziestych latach X V I I stulecia organizowano w y p r a w y odkrywcze z J e nisejska, w których b r a l i udział Polacy. Zachowała się n p . wiadomość o t y m , że właśnie wówczas w o j e w o d a jenisejski J . I . C h r i p u n o w „odpra­ wił w górne r e j o n y J e n i s e j u " oddział liczący 300 osób, dowodzony przez Polaka A n d r z e j a Dubieńskiego. Dzięki t e j w y p r a w i e o t r z y m a l i Rosjanie pierwsze dokładne informacje na temat t y c h rejonów. D o w i e d z i e l i się, że zamieszkują j e tubylcze p l e m i o n a Ketów i koczujących Ewenków, że ziemie te są górzyste, p o k r y t e dużymi bagnami i tajgą. Niektóre g r u p y tej ludności już wówczas zostały uzależnione od n o w y c h przybyszów, złożyły d a n i n y w postaci skór f u t e r k o w y c h i przyjęły rosyjskie p a n o w a ­ nie. Penetrując te ziemie założył Dubieński w r o k u 1628 warowną osadę 48 Bliższych szczegółów związanych z osobą Ciechanowieckiego n i e udało się ustalić. 4 7 szej [Dyamentowski polowie Zygmunta 4 8 W a c ł a w ] : Diariusz XVII. Zbiór 1605-1609, materiałów do [w:] Polska a Moskwa stosunków polsko-rosyjskich Beschryvihghe 1612. C y t o w a n e M . P. innostrannych Vander Samoyeden za krytycznym opracowaniem Aleks iewa w pracy putieszestwiennikow Sibir' w i pisatielej, Landt in Tartaren..., dzieła M a s s a pierw­ za izwiestijach A . ť a r o w s к i, Szkice historyczne, op. cit, s. 262. 5 0 Witsen, zapado-jewropiejskich I r k u t s k 1941, s. 243-249. 51 Librowicz, op. cit., s. 32. t. 2, P e t e r s b u r g Am­ opracowanym w z m i a n k a o P o l a k a c h pochodzi ze s t r o n y 262 dzieła M a s s a . 43 w III, w y d a ł A . H i r s c h b e r g , L w ó w 1901, s. 131. J. Massa, sterdam przez wieku 1895, s. 118. Cytowana �136 ANTONI KUCZYŃSKI n a d Jenisejem, która dała początek późniejszemu K r a s n o j a r s k o w i . W n i m koncentrowała się p o t e m administracyjna, d u c h o w n a i w o j s k o w a władza obejmująca zasięgiem o l b r z y m i e obszary dolnego b i e g u Jeniseju, które od tego m o m e n t u a k t y w n i e j kolonizowane były przez R o s j a n . Dopełniając i n f o r m a c j i o t y c h , którzy znaleźli się w X V I I w . n a S y ­ b e r i i — a ówczesne źródła wyraźnie podają, że b y l i P o l a k a m i — w s p o m ­ nieć należy o P a w l e C h m i e l e w s k i m , w o j e w o d z i e Jenisejska od 1622 r . Zapisał się on między i n n y m i w dziejach S y b e r i i j a k o doskonały i n s p i r a ­ t o r l i c z n y c h w y p r a w „ludzi służebnych" n a podbój n o w y c h ziem. Losy jego są dzisiaj stosunkowo dobrze znane dzięki specjalnej m o n o g r a f i i , p o ­ święconej m u przez w y b i t n e g o radzieckiego h i s t o r y k a , znawcę dziejów S y b e r i i S. W. Bachruszina . W Jenisejsku mieszkał także „utalentowany Polak — Stankiewicz, którego można nazwać p i e r w s z y m k r o n i k a r z e m wschodniej S y b e r i i " . Tekstem t e j k r o n i k i posługiwał się w X V I I I w . r o s y j s k i h i s t o r y k W. N . Tatiszczew, wysoko oceniając zawarte w niej wiadomości. Współczesny znawca dziejów S y b e r i i •— A . I . A n d r i e j e w , komentując ocenę Tatiszczewa dodał, że Historia Syberii Stankiewicza, mieszkającego w Jenisejsku, autora napisanej w 1626 r. k r o n i k i , p r z e d ­ stawia się • j a k o wartościowa praca o p i e r w s z y c h l a t a c h o p a n o w y w a n i a S y b e r i i w X V I i początkach X V I I w . Jest t o źródło t e j m i a r y , co bardzo dobrze znane syberyjskie „letopisy" — Jesipowski, Strogonowski, R e m i e zowski i inne k r o n i k i o początkach rosyjskiego władztwa n a S y b e r i i . Polaków s p o t y k a m y też w 1628 r. w Tobolsku, skąd o d p r a w i o n y zo­ stał, dowodzony przez naszego rodaka, oddział w r e j o n y D o l n e j T u n g u s k i , w „celu zaprowadzenia porządku wśród t u b y l c z y c h p l e m i o n " . Był n i m Samson N a w a c k i , były l i s o w c z y k wzięty do n i e w o l i w 1621 r . wraz z żoną i pięcioma ludźmi ze służby. Zamierzano początkowo osiedlić go w T o m sku, j e d n a k biorąc p o d uwagę doświadczenie wyniesione przez N a w a c kiego ze służby w k a w a l e r i i polskiej zorganizowanej przez A . J . L i s o w ­ skiego, postanowiono zatrzymać go w Tobolsku, gdzie w r o k u 1628 p o ­ wierzono m u dowództwo n a d oddziałem k o z a c k i m i wysłano n a wschód, aby skolonizował okolice r z e k i Niżnej T u n g u s k i : „ w Niżnej T u n g u s k i e 52 53 54 5 5 W. 5 2 kraj), Polewoj, Polskije russkich skije Moskwa w oblasti XVII otkrytij nauk i drugich 1955, s. 163-175; А . Р. lic wojewodskogo Sibiři polskości A . w. o Sibiři w siewiernoj o ziemie, XVII-naczala Dubieńskiego XVIII w. p i s z e В. P. i roi Polaków w istorii i wostocznoj Azii, ranních Russko-pol- [w:] M o s k w a 1975, s. 14. S . W. В а с h r u s z i n, Paweł Moskwa nasielenie 1964, s. 39. O soczinienija geografíczeskich swjazi 5 S Russkoje A. A l e k s a n d r ó w , (Jenisiejskij В Chmielewski], a r s u k o w, uprawlenija [w:] Naucznyje Spiski Moskowskogo trudy, gorodowych gosudarstwa t. 3, cz. I , wojewodów XVII stoletija, S. priedislo- P e t e r s b u r g 1902, s. 72. 5 4 Polewoj, B S W. wijem N. Polskije soczinienija..., Tatiszczew, i komientariami Izbrannyje A. I. Andrzejewa, s. 14. trudy po gieografii Moskwa—Leningrad Rossi. 1950, s. 75. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 137 SYBERII r i e k i e p r o m y s z l e n n y c h l i u d i e j o t inoziemcow obieriegieti i tiech i n o z i e m c o w p r o w o d i t i p o d gosudariewu c a r s k u j u w y s o k u j u r u k u i s m i r i a t i w s j a k i m r a t n y m obyszaiem, smotrja po tamoszniemu d i e ł u " . W s i e r p n i u 1628 r . oddział Nawackiego zatrzymał się w Jenisejsku. Tutejszy w o j e w o d a n i e udzielił j a k i e j k o l w i e k pomocy d l a potrzebujących j e j kozaków błąkających się długie miesiące po d z i k i e j tajdze, ostrzegł natomiast przed n i m i swoich podwładnych. Uznał b o w i e m , że w y p r a w a s t a n o w i konkurencję dla jego wpływów w t y m rejonie. Po krótkim p o ­ bycie udało się Nawackiemu' uzupełnić zapasy żywności, zdobyć łodzie i n o w y c h l u d z i . Dotarł z n i m i do Turuchańska, gdzie zatrzymał się n a zimę. W g r u p i e pozyskanych do oddziału był A n t o n i Dobryński, Polak zesłany do Tobolska w 1620 r. Posuwając się na łodziach w górę Niżnej T u n g u s k i , dowiedziano się od tubylców o dużej rzece położonej bardziej na wschód, n a d którą m i e s z k a l i J a k u c i . Wydzielono więc z oddziału grupę 30-osobową, n a czele z Dobryńskim i M . W a s i l j e w e m , która przedzierając się przez nieznane obszary zbierała jasak o d n a p o t k a n y c h tubylców i d o ­ tarła do r z e k i Czony — dopływu Niżnej T u n g u s k i j stąd do r z e k i W i l u j i dalej tą rzeką do L e n y . N a d Leną — w miejscu, którego dokładnie do dzisiaj n i e ustalono — zatrzymano się w celu przezimowania. T u t a j 9 l i ­ stopada 1630 r . n o w y c h przybyszów zaatakowali J a k u c i i po przeszło półrocznym oblężeniu oddział przedarł się z okrążenia i o połowę z m n i e j ­ szony dotarł do Turuchańska. Po złożeniu j a s a k u w sobolach i sprawo­ zdania „o ziemiach n a d Leną leżących", przebywającemu t u wojewodzie magazejskiemu A . F. P o l i c y n o w i , oddział przybył w czerwcu 1632 r. do Tobolska, gdzie przebywał już N a w a c k i , główny dowódca i i n s p i r a t o r tej podróży w n i e z n a n e . Również w i n n y c h w y p r a w a c h r o s y j s k i c h na wschodnie obszary S y ­ b e r i i s p o t y k a m y Polaków. W znanej w y p r a w i e atamana D . E. Kopyłowa, która wyruszyła z Tomska w r e j o n y r z e k i Ałdan, uczestniczył „niejaki Polak M a j k o w s k i " . Tenże Kopyłow wiosną 1639 r. wysłał z t z w . B u t a l skiej t w i e r d z y , położonej w górnym biegu Ałdanu, oddział Kozaków p o d dowództwem I w a n a M o s k w i t i n a , który pierwszy w h i s t o r i i odkryć geo­ g r a f i c z n y c h n a wschodzie dotarł do wybrzeży Morza Ochockiego. Po po­ w r o c i e z w y p r a w y do t w i e r d z y n a d Ałdanem zastał w niej M o s k w i t i n „polaka Ostafija Michalewskogo, k o t o r y j wozgławił etot ostróg posle uchoda D . E. Kopyłowa n a zapad" . Nazwisko tego Polaka związane jest 5e 57 58 59 S . W. B a c h r u s z i n , Otkrytije 5 6 nienie ее к Rosii [w:] Jakutija w XVII Jakutii russikimi wiekie, w XVII wieke i prisoedi- pod r e d . S . W . B a c h t u s z i n a i S . A . T o k a r i e w a , J a k u t s k 1953, s. 15. S. W. B a c h r u s z i n , 6 7 t. 3, cz. I , M o s k w a Polewoj, 5 8 В. 5 9 okiean. skie P. Polskije Polewoj, „Rosprosnyje 28 sentiabria Russkoje prodwiżenije 1955, s. 155; A l e k s a n d r ó w , soczinienija..., Nowyj rieczi" [w:] Nauczynje op. cit, trudy, s. 21-23. s. 14. dokumient I. J. Moskwitina 1645 д., „Trudy za Ural, o pierwom russkom i D. E. Kopyłowa, Krajewiedczeskogo Muzieja", pochodie na zapisanyje t. 4: 1963. w Tichyj Tom­ �138 ANTONI KUCZYŃSKI w dziejach poznawania S y b e r i i z nieudaną wyprawą A . Z. Małomonka, która w 1641 r. Ałdanem zamierzała dotrzeć w okolice A m u r u . Uczestnicy w y p r a w y zostali w p r o w a d z e n i w błąd przez ludność tubylczą, z którą n i e p o t r a f i l i nawiązać p r z y j a z n y c h kontaktów. Błądzili więc miesiącami po tajdze i w y p r a w a zakończyła się n i e p o w o d z e n i e m . Z i n n y c h rozrzuconych po różnych źródłach r o s y j s k i c h u w a g w i a ­ domo, że w latach sześćdziesiątych X V I I stulecia „służyło w I l l i m s k u parę dziesiątek p o l s k o - l i t e w s k i c h jeńców, wziętych do n i e w o l i podczas w o j n y Polski z Ukrainą w latach 1654—1667. Jeńcy c i składali się z różnych w a r s t w społecznych: szlachty, rzemieślników i mieszczan. Najbardziej wyróżniający się p i a s t o w a l i różne godności a d m i n i s t r a c y j n e i wojskowe, pozostali natomiast w c h o d z i l i w skład oddziałów kozackich j a k o prości żołnierze" . W i e l u jeńców wysłanych wówczas z M o s k w y n i e dojechało do I l l i m s k a i zmarło podczas ciężkiej drogi. I n n i natomiast już w M o s k w i e przyjęli propozycję służenia dozgonnie n a S y b e r i i i o t r z y m a l i tytuły b o ­ jarów, j a k n p . J a n Świrski, któremu wypłacano za służbę tę żołd w r u ­ blach, chlebie, owsie i soli. Po podpisaniu t r a k t a t u andruszowskiego z I l l i m s k a odjechało do P o l s k i 17 osób; wśród n i c h K a z i m i e r z A b r a m o ­ wicz, Aleksander J a t k o w s k i , Stefan Boguszewicz, Wojciech Kołpanowski, P i o t r O s t r o w s k i — w większości „litowskie l i u d i c z e l a d n i k i " . Pozostali Polacy t a m osiadli „ostalis dobrowolno w stronie wieliczestwa i p o c h o t i e l i służit w i e l i k o m u gosudarju w Sibiři w I l l i m s k o m " . Następną postacią, którą w o j n y Rzeczypospolitej z Moskwą rzuciły na rozłogi syberyjskie, był Nicefor Czernichowski, s y n Romana, pochodzą­ cego prawdopodobnie z Żytomierszczyzny, zesłany ukazem c a r s k i m w 1632 r . w r a z z grupą jeńców do Jenisejska, a p o t e m do I l l i m s k a . W o b u miastach służył o n w oddziałach kozackich, a p o t e m j a k o dozorca działu wodnego między r z e k a m i Leną a Niżna Tunguską, przez który przecią­ gano łodzie z jednej r z e k i na drugą. O d r o k u 1652 Czernichowski k i e ­ rował warzelnią soli w Usť-Kutsku n a d górną Leną. Po wejściu w k o n ­ f l i k t z p r a w e m (zabójstwo wysokiego przedstawiciela władzy terenowej — w o j e w o d y i l l i m s k i e g o Wawrzyńca Obuchowa, w o d w e t za zniewolenie siostry), wyruszył ze swoją drużyną n a d A m u r . Wędrował więc zwykłą naonczas drogą k u południowi oddział Czernichowskiego, jednając sobie łagodnym t r a k t o w a n i e m l u d y tubylcze. Płynąc r z e k a m i oraz przeciągając łodzie przez międzyrzecza oddział dotarł do A m u r u , a następnie zatrzymał się w okolicy, w której znajdował się zniszczony przez Chińczyków gród 60 61 62 e s 6 0 В. P. Pierwootkrywatieli Polewoj, s. 23; B . O. D o ł g i c h , Rodowoj i plemiennej Sachalina, sostaw Jużno narodów Sachalińsk 1959, Sibirii w XVII wie- kie, M o s k w a 1960, s. 579. 61 F . G . S a iг o n o w, Ssylka 1967, s. 84. op cit, s. 84. 6 2 S a f r o n o w, 6 3 S a f r o n o w , op. cit, s. 84. w wostocznuju Sibir' w XVII wiekie, Jakutsk �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 139 SYBERII w a r o w n y Ałbazin. Pod osłoną odbudowanej przez Czernichowskiego t w i e r d z y rozpoczęła się szybka kolonizacja obszarów n a d a m u r s k i c h . O n sarn natomiast zdając sobie sprawę z tego, że t r u d n o m u będzie bez p o ­ parcia władz r o s y j s k i c h utrzymać się n a d A m u r e m , zaczął w 1669 r. w y ­ syłać podatek do Nerczyńska. Przedsięwzięcie okazało się t r a f n e . Władze carskie przebaczyły m u popełnione w y k r o c z e n i e i mianowały go zastępcą komendanta t w i e r d z y . W r o k u 1674 t w i e r d z a przekazana została w ręce rosyjskie, a losy Czernichowskiego n i e są bliżej znane. Wiadomości o t y c h w y d a r z e n i a c h zachowały się w źródłach rosyjskich, a badacz dziejów S y ­ b e r i i S. Maksimów poświęcił m u sporo miejsca w swej p r a c y pisząc między i n n y m i , że jeśli: „można wierzyć świadectwu k r o n i k a r s k i e m u o p o c h o d z e n i u p o l s k i m tego czło­ wieka, noszącego n a z w i s k o n i e p o l s k i e i imię r o s y j s k i e , C z e r n i c h o w s k i j e s t postacią przedstawiającą P o l a k a w syberyjskiej. się łączy o w e zamierzchłe i mało z b a d a n e Postać t a zresztą c h a r a k t e r y s t y c z n a j e s t p o d t y m względem, że z nią h i s t o r i a z a l u d n i e n i a s t r o n n a d a m u r s k i c h . Jeżeli w typ bohatera jedyną czasy historii polskiego bieskiego, to w z owych sławnych n i m się n i e odbijał r y c e r s k i c h czasów P o l s k i , z a J a n a S o ­ każdym r a z i e uwydatnił się o n j a k o j e d e n z t y c h śmiałych i s t a ­ n o w c z y c h zaborców, których dużo posiadała S y b e r i a podczas ostatecznego j e j p r z e ­ c h o d z e n i a pod p a n o w a n i e carów m o s k i e w s k i c h . Imię C z e r n i c h o w s k i e g o stanęło n a równi ż i m i o n a m i C h a b a r o w a , Atłasowa, P o j a r k o w a i innych" 8 4 . Z osobą Czernichowskiego łączy się interesująca w z m i a n k a N . K . W i t sena, uczestnika holenderskiego poselstwa J . Borelja, przebywającego w M o s k w i e pod koniec l a t sześćdziesiątych X V I I w . W y n i k a z n i e j , j a ­ k o b y gromadząc t a m materiały do swojej książki p t . Noord en Oost Tartarye... ( A m s t e r d a m 1692, pierwsze w y d a n i e ) korzystał W i t s e n z rękopisu opisującego podróż po S y b e r i i , pochodzącego o d polskiego zesłańca N i k i pera (Nicephorus). P a r o k r o t n i e powołuje się on na c y t a t y z tego ręko­ pisu, informując пр., że „według pisemnej r e l a c j i Polaka N i k i p e r a , długo znajdującego się w t y c h stronach w charakterze jeńca [chodzi o r e j o n y rozsiedlenia Mansów — A . K . ] , Ostiacy rzadko prowadzą w o j n y porusza­ jąc się pieszo l u b wi e r z c h e m , zawsze do tego celu posługują się łodziami, dlatego że ziemia t a m , oprócz n i e l i c z n y c h d o l i n , w większości p o k r y t a jest l a s e m " . Ponadto i n f o r m u j e on, że w opisie N i k i p e r a podkreślona jest ważna rola, jaką pełnili „Tunguzi i B u r i a c i w r o s y j s k i m transporcie n a J e n i s e j u " i określa, że według niego odległość z Tobolska do J a k u c k a w y n o s i „pół r o k u drogi, n i e z p o w o d u odległości, lecz ze względu n a b r a k dogodnych dróg". Z i n n y c h wiadomości t a m z a w a r t y c h podać należy wzmiankę o szerokości Bajkału, liczącego według n i e j 12 m i l , oraz s k r o m ­ ne wiadomości o Chińczykach . 6S 8 4 S. Maksimów, Syberya i ciężkie roboty. 1900, s. 6-7. 6 5 Witsen, op. cit, 638, 657, 682, 802. Sybir i katorga, t. 3, W a r s z a w a �I 140 ANTONI KUCZYŃSKI Niestety, j a k do t e j p o r y n i e udało się ustalić, czy istotnie ów „ N i c e p h o r u s " t o Czernichowski, n i e w y k l u c z o n e jednak, j a k stwierdza Pole­ w o j , że pod t y m i m i e n i e m k r y j e się właśnie t e n odważny p o l s k i p o d ­ różnik p o S y b e r i i , który przebywał przecież w okolicach O b u , Jeniseju, Bajkału, w J a k u c k u , n a d A m u r e m i w północnej Mandżurii —( r e j o n r z e k i Gan. Przebywał o n również w M o s k w i e i być może wiadomości t e spisane zostały p o d d y k t a n d o Czernichowskiego, przez któregoś z urzęd­ ników rosyjskich, i w t e n sposób powstała o w a k r o n i k a ? Jeśli nawet n i e był o n w i t s e n o w s k i m „Nikiperem", t o i t a k dalsze poszukiwania źródłowe rozpoczęte przez Polewoja w a r t e są szczegółowego zainteresowania. Waż­ ne także byłoby zajęcie się badaniem w s z y s t k i c h i n f o r m a c j i o S y b e r i i z a w a r t y c h w dziele holenderskiego autora. Według M . J a n i k a o polskości Czernichowskiego „świadczą n i e t y l k o zapiski i t r a d y c j a syberyjska, ale także nazwa osady, a n i e m n i e j d o b i t n i e f a k t osobliwy, że g d y w 11 l a t po złożeniu władzy przez Czernichow­ skiego, Chińczycy wysłali jeńców czy też d o b r o w o l n y c h wychodźców z Jaksy, b y c i skłonili towarzyszy do poddania się P e k i n o w i , w e z w a n i e swoje w y s t o s o w a l i w językach chińskim i p o l s k i m , co n i e było chyba rzeczą p r z y p a d k u . Czy polscy towarzysze Czernichowskiego wrócili choć­ b y w części do ojczyzny, czy zostali S y b i r a k a m i — nic o t y m , j a k i d a l ­ szych losach i c h energicznego przywódcy n i e w i a d o m o " . Wiadomo n a ­ tomiast z ostatnio u j a w n i o n y c h źródeł, w których "Jest m o w a o jeńcach p o l s k i c h powracających z S y b e r i i po t r a k t a c i e a n d r u s z o w s k i m , że pozo­ s t a l i t a m w służbie carskiej t r z e j synowie Czernichowskiego . Był więc C z e r n i c h o w s k i synem jeńca polskiego, skoro objęły go ustalenia tego t r a k t a t u , śmiało więc można go włączyć w poczet p o l s k i c h podróżników po S y b e r i i , chociaż bliższe szczegóły jego b i o g r a f i i są do dzisiaj n i e znane. Rosyjska t r a d y c j a syberyjska zachowała jeszcze w i e l e n a z w i s k polskich związanych z poznawaniem S y b e r i i w X V I I stuleciu. W r o k u 1642 znalazł się n p . w K e t s k u „z p o l i t y c z n y c h m o t y w ó w " Polak — Maciej Sosnowski. Stąd wysłał o n w 1644 r. n a ręce cara prośbę o u w o l n i e n i e pisząc, że „już d w a l a t a męczy się w więziennej p i w n i c y " . Odpowiedzią była canska „gramota o ssyłkie M . Sosnowskiego" n a d Lenę do służby w o j s k o w e j . Postać t a p o j a w i a się później w X V I I - w i e c z n y c h a k t a c h dotyczących J a ­ kutu. W y n i k a z n i c h , że w r o k u 1649 złożył Sosnowski skargę do w o j e ­ w o d y j a k u c k i e g o n a kupców i i c h pomocników, którzy dopuszczali się fałszerstw w księgach p o d a t k o w y c h czerpiąc z tego poważne zyski. Źródła te wspominają również, że przebywając w J a k u c k u cieszył się o n dużym zaufaniem miejscowego w o j e w o d y i był prawdopodobnie jego „tajnym agentem". N a zaufanie t o wskazywałoby powierzenie m u specjalnych ee 67 e8 6 6 Polewoj, 6 7 Janik, 6S Polskije soczinienija..., op. cit., s. 8. ' S a f г o n o w , op. cit., s. 84. s. 11-12. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 141 SYBERII dokumentów, które miał dostarczyć z J a k u c k a do M o s k w y , dokąd udał się w ' 1 6 5 1 r. Służbę tę pełnił Sosnowski aż do śmierci i był w i e r n y m p o d d a n y m , za co dosłużył się odpowiedniego żołdu. Zmarł p o d koniec l a t siedemdziesiątych X V I I s t u l e c i a . W J a k u c j i p r z e b y w a l i wówczas jeszcze i n n i Polacy. W r o k u 1656 dotarło n p . t u t a j zawiadomienie z M o ­ s k w y informujące o o d p r a w i e n i u 10 „polsko-litewskich w j a z n i e j " . N a ­ kazywano w n i m włączyć i c h do służby „z w y n a g r o d z e n i e m 10 r u b l i , 8 .-metrów żyta i tyleż samo owsa oraz t r z y p u d y [ p u d = 16,38 k g — A . K.] soli w r o k u " . S i e d m i u z n i c h (przybyło do J a k u c k a w 1660 г., natomiast t r z e j pozostali — t j . K r z y s z t o f T e t r o w s k i , Franciszek Krzyża­ n o w s k i i A l e k s a n d e r Chlewiński — n i e p o j a w i l i się t a m jeszcze w r o k u 1662. Z r e l a c j i S a f r o n o w a analizującego stare a k t a j a k u c k i e w y n i k a też, że w r o k u 1660 przybył do J a k u c k a jeniec, ksiądz R. Tyszkiewicz, któremu należało przygotować wyżywienie „za d w a a l t y n a d z i e n n i e " ( a l t y n , d a w n a rosyjska moneta miedziana = 3 k o p i e j k o m ) , a t r z y l a t a później przybyła t a m n o w a g r u p a 35 l u d z i , wśród których b y l i Polacy, Rosjanie i Tatarzy. A k t a j a k u c k i e wymieniają p o d datą 1668 nazwiska następnych Polaków — Włodzimierza Borowskiego i Michała S a n a c k i e g o oraz Wojciecha Grudzkiego. T e n ostatni k i l k a k r o t n i e uciekał z zesłania, a uję­ t y w M o s k w i e , wysłany został do J a k u c k a , dokąd przybył w 1670 г., p o ­ dobnie j a k G a b r i e l K o t k o w s k i , zesłany t a m „na stałe osiedlenie z żoną i dziećmi" . Zanotować wreszcie należy jeszcze jedną postać związaną z d z i e j a m i wkładu Polaków w kolonizowanie t y c h ziem. Jest nią J a n Krzyżanowski, który do n i e w o l i rosyjskiej był „wzjat n a b o j u w B o r i s o w i e " (1655) i w 1662 r . został „sosłan w J a k u t s k " razem z i n n y m i Pola­ k a m i . Przebywając w Jenisejsku ożenił się Krzyżanowski z córką r o ­ syjskiego osadnika, a g d y podpisano między Rosją a Polską t r a k t a t a n d ruszowski, n i e skorzystał z możliwości p o w r o t u do k r a j u . Wcześniej b o w i e m zdecydował się rozpocząć służbę w oddziałach kolonizujących Syberię. Przez w i e l e l a t pełnił Krzyżanowski funkcję „jasacznago sborszc z y k a " cieszył się zaufaniem władz. Jego dzieci otrzymały tytuły b o j a r ­ skie, o n s a m natomiast posiadał rozległe dzierżawy . ( 69 70 71 72 73 7 i Polaków s p o t y k a m y również w następnych l a t a c h w J a k u c k u , gdzie pełnili o n i różne f u n k c j e w tamtejszej a d m i n i s t r a c j i . W c h o d z i l i w skład oddziałów kozackich wyruszających n a podbój n o w y c h ziem, z a j m o w a l i 6 8 B a c h r u s z i n , Otkrytije 7 0 S a f r o n o w , op. cit, s. 84. 7 1 Safronow, я Otkrytije wiero-wostokie 314; S a f r o n o w , op. cit., <s. 75. op. cit, s. 84. ziemleprodcew Azii. Jakutii..., Sborník i polarnych dokumientow moriechodow sostawlen XVII wieka N. S. Orłowoj, na' Sle- M o s k w a 1951, s. 472-473. Safronow, я 7 4 L i b г o w i с z, Safronow, op. cit, s. 84. op. cit, op. cit, s. 84. s. 28; B a c h r u s z i n , Otkrytije Jakutii..., s. 314; �142 ANTONI KUCZYŃSKI się zbieraniem p o d a t k u wśród tubylców i słynęli ze swej przedsiębior­ czości. W a r t o n p . wspomnieć, że wojewoda j a k u c k i w latach 1678-1681 podzielił miasto n a cztery części. W jednej z nich, położonej między twierdzą a klasztorem mieszkali Polacy i i n n i j e ń c y . O d g r y w a l i o n i dużą rolę w kształtowaniu się n o w y c h warunków życia w mieście, u p o ­ wszechniali rodzime wzorce k u l t u r o w e , a k t y w n i e uczestniczyli w pracach o d k r y w c z y c h i bez n i c h z całą pewnością działalność t a byłaby znacznie ograniczona. 7S W dziejach naszych kontaktów z t e r e n e m S y b e r i i występuje nazwisko A n d r z e j a Kawieczyńskiego (Kawęczyńskiego — Kawaczyńskiego?), h e r b u Ostoja, który dostał się do n i e w o l i w Nowogródku (1655), podczas „na­ j a z d u w o j s k Aleksego Michałowicza n a L i t w ę " . Wkrótce znalazł się w Moskwie, gdzie rozwinął działalność na p o l u w y z n a n i o w y m stając się p o p u l a r y z a t o r e m k a t o l i c y z m u . Po j e j u j a w n i e n i u zesłany został 11 g r u d ­ n i a 1660 г., j a k w i e l u jego poprzedników, za U r a l . W dotychczasowych opracowaniach podawano zawsze, że n i e znane było miejsce p o b y t u K a ­ wieczyńskiego n a S y b e r i i . Ostatnio natomiast dzięki s t u d i o m P o l e w o j a , który odnalazł w C e n t r a l n y m Państwowym A r c h i w u m A k t D a w n y c h w M o s k w i e d o k u m e n t y z tego zakresu, wiadomo, że przebywał o n w T o b o l s k u i N a r y m i e . N a zesłaniu pozbawiono go możliwości k o n t a k t o w a n i a się z i n n y m i P o l a k a m i . Pracował t a m w kamieniołomach, a okoliczna l u d ­ ność, wśród której wypadło m u żyć „oddawała cześć diabłom i d r z e w o m oraz praktykowała n a g m i n n e czary". Dzięki staraniom „posłów króla p o l ­ s k i e g o " odesłano go do P o l s k i (1664). W l a t a c h 1665-1667 przebywał w Nieświeżu będąc zarządcą majątków kolegiackich, gdzie zmarł w 1667 r. Według t r a d y c j i l i t e r a c k i e j Kawieczyński pozostawił pamiętnik, w któ­ r y m opisał p o b y t w n i e w o l i . Był t o jeden z p i e r w s z y c h naszych opisów S y b e r i i i niewątpliwie posłużył o n a u t o r o w i n e k r o l o g u wysłanego do R z y m u po śmierci Kawieczyńskiego do skreślenia epizodu jego s y b e r y j ­ skiej b i o g r a f i i 76 7 7 Do poznania ludów europejskiej i azjatyckiej części Rosji p r z y c z y n i a się Dyaryusz więzienia moskiewskiego... A d a m a Kamieńskiego-Dłużyka, który dostał się do n i e w o l i rosyjskiej w r o k u 1660, g d y „z k n i a z i e m J u r g i m Dołhorukim p o d Basią między Uchłami była potrzeba". Pamięt­ n i k Kamieńskiego zawiera w i e l e wiadomości etnograficznych i jest p i e r w ­ szym z zachowanych do naszych d n i p o l s k i m opisem S y b e r i i . Przedstawił 75 Istorija 76 Polewoj, 7 7 J. K r z y s z k o w s k i , wieczyński, Jakutskoj został t. 2, M o s k w a 1957, s. 228. soczinienija..., s. 11. Pierwszy polski „Nasze Wiadomości" (Chicago), n i e został odnaleziony. tykańskim. ASSR, Polskije Według przekazany na Sybirze O. Jędrzej O s t a t n i o poszukiwał go J . K r z y s z k o w s k i w A r c h i w u m przypuszczeń do jezuita Archiwum Ka­ t. 1 5 : 1955, s. 3-5. D o d z i s i a j pamiętnik B . Natońskiego Prowincji po śmierci Litewskiej •{feuiSez a r a d ^ s B U в 'этицм М- A. Towarzystwa Bz-raiuirze^ Wa­ Kawieczyńskiego Jezusowego s p p s o i j Aziu �143 UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU S Y B E K I I w n i m a u t o r szlak swojej wędrówki p o t y c h ziemiach, opisał szereg g r u p etnicznych i i c h k a t a l o g k u l t u r o w y . Z a w a r t y w n i m materiał f a k t o g r a ­ f i c z n y stawia go w rzędzie najwartościowszych przekazów o e t n o g r a f i i S y b e r i i i jest c i e k a w y m źródłem do dziejów Polaków za U r a l e m i i c h wkładu w poznanie t y c h rozległych obszarów . 78 W o d k r y c i a c h geograficznych w e wschodniej S y b e r i i i n a D a l e k i m Wschodzie doniosłą rolę odegrał Stefan Polaków, s y n polskiego zesłańca. Uczestniczył o n w l a t a c h 1650-1652 w w y p r a w i e J . P. Chabarowa n a d A m u r , będąc dowódcą a r t y l e r i i . W s i e r p n i u 1652 r. Polaków opuścił z grupą kozaków oddział Chabarowa i udał się w r e j o n y dolnego A m u r u . T u t a j zebrał szereg interesujących wiadomości geograficznych i wykonał pierwsze szkicowe m a p y t y c h obszarów. Jako „badacz" południowej czę­ ści Dalekiego Wschodu zgromadził najwcześniejsze w Rosji informacje 0 narodzie określanym przez tubylców n a d a m u r s k i c h cziżem — t j . o J a ­ pończykach, którzy w o w y m czasie zamieszkiwali już południowe r e j o n y H o k k a i d o . P o t e m pełnił o n różne f u n k c j e a d m i n i s t r a c y j n e na S y b e r i i . Mieszkał w Tobolsku, gdzie miejscowe k r o n i k i wspominają o n i m j a k o urzędniku, następnie w s t o p n i u k a p i t a n a dowodził oddziałem dragonów 1 był naczelnikiem („naczalnym czełowiekom") w a r o w n e j osady Isetsk na Syberii . T r u d n o t u t a j o odtworzenie szczegółowej m o t y w a c j i pobudek, które kierowały o w y m i jeńcami p o l s k i m i penetrującymi rozległe obszary Rosji. Bez wątpienia była n i m i służba w oddziałach w o j s k o w y c h , które „zdo­ b y w a ł y " nowe ziemie. A że spora g r u p a t y c h jeńców rekrutowała się ze szlachty i posiadała ważną j a k n a owe czasy umiejętność czytania i p i ­ sania, często też nabytą w w o j s k u znajomość t o p o g r a f i i i zdolność dowo­ dzenia, dlatego chętnie włączano t y c h l u d z i do „ekspedycji" poznawczych, powierzano i m stanowiska w a d m i n i s t r a c j i i h a n d l u . Zwłaszcza w h a n d l u i jego organizacji na S y b e r i i położyli Polacy duże zasługi. Pisał o t y m w s p o m n i a n y już h o l e n d e r s k i dziejopis S y b e r i i W i t s e n , informując, że w i e l u z naszych rodaków mieszkało w Mangazei — w i e l k i e j f a k t o r i i n a d d o l n y m Tazem, w której koncentrował się h a n d e l f u t r a m i — i s p r a w n i e organizowało h a n d e l skórami sobolowymi. Z t e k s t u t z w . Penżyńskiej kroniki, odnalezionej w a r c h i w a c h radzieckich dopiero w 1969 r . w y n i k a także, że jakiś „pan l i t e w s k i " dotarł również do t e j f a k t o r i i . 79 80 8 1 U w a g i historyków, piszących o udziale Polaków w dalekich w y p r a ­ w a c h s y b e r y j s k i c h i i c h r o l i w r o z w o j u t e j k r a i n y nie może ujść postać 1 8 A. Kuczyński, Pierwsza polska relacja o ludach Syberii, „Etnografia P o l s k a " , t. 1 2 : 1968. 70 kow P o l owoj. o naucznoj Japońcach siessii Pierwootkrywatieli..,, (1652-1653 Instituía gg.), Etnografii 80 W i t s e n, op. cit., s. 762. 8 1 Polewoj, Polskije s. 36; t e n ż e , [w:] AN soczinienija..., Kratkoje SSSR, s. 13. Pierwyje sodierżanie izwiestija dokladow kazagodicznoj 1970 д., L e n i n g r a d 1971, s. 55-57. �144 ANTONI KUCZYŃSKI w o j e w o d y i l l i m s k i e g o Tichona A n d r e j o w i c z a Wyndomskiego — zdaniem Polewoja również Polaka, o którym Kamieński-Dłużyk w s p o m i n a (w Dyaryuszu, że przysłał o n do n i c h podczas p o b y t u w t y m mieście „Polaka, niejakiego Brzozowskiego, który t a m już dawno mieszkał, że­ byśmy się m i e l i w e w s z y s t k i m dobrze" . O okolicznościach, w j a k i c h j W y n d o m s k i zawędrował na Syberię, nic j a k do t e j p o r y n i e w i e m y . J e d y n i e w L e n i g r a d z k i m A r c h i w u m H i s t o r y c z n y m zachowała się t z w . „nakaznaja p a m j a t " z 1659 г., którą otrzymał o n obejmując urząd w o ­ j e w o d y I l l i m s k a , oraz opis miasta sporządzony w 1662 r. z o k a z j i zda­ w a n i a tego stanowiska. Ponadto jedna z wyniosłych skał n a A n g a r z e do dzisiaj n a z y w a się „Filarem W y n d o m s k i e g o " upamiętniając jego p o b y t na S y b e r i i . Równie fragmentaryczne wiadomości odnoszą się do i n n y c h postaci, które Polewoj uważa za Polaków, opierając się n a s t a r y c h a r c h i w a l i a c h syberyjskich. Należy do n i c h B o r y s Onochowski, który w l a t a c h sześćdziesiątych X V I I stulecia zarządzał twierdzą w Ochocku. I o ' n i m dokładnie n i e wiadomo, gdzie i k i e d y się urodził oraz w j a k i sposób dotarł aż na rubieżne obszary A z j i . Podobną rolę w a d m i n i s t r o ­ w a n i u t z w . Leńskim K r a j e m pełnili Polacy, a wśród n i c h A . Chlewiński, S. K r u p i e c k i oraz ojciec i s y n Czernyszewscy. Młodszy z Czernyszewskich był k o m e n d a n t e m t w i e r d z y w A n a d y r s k u i zgromadził pierwsze w i a d o ­ mości o alaskańskich Eskimosach, o czym poinformował w M o s k w i e zdo­ b y w c a K a m c z a t k i W. Atłasów, gdzie spisana została jego relacja w 1701 r . Odnośnie do s p r a w y staropolskich wiadomości o l u d a c h Rosji n a t l e udziału Polaków w p o z n a w a n i u S y b e r i i w X V I I i X V I I I s t u l e c i u w y p a d a zauważyć, że koncepcja zasiedlenia i zbadania j e j rozległych obszarów zrodziła szereg przedsięwzięć k o l o n i z a c y j n y c h . Znalazły one również swo­ j e odbicie w mechanizmie deportacji za U r a l większości jeńców z w o j e n polsko-rosyjskich w X V I I stuleciu i w i e k a c h późniejszych. Szczególnie j a s k r a w o wystąpiło t o p o d koniec X V I I I stulecia, który w h i s t o r i i P o l s k i łączy się z konfederacją barską, p o w s t a n i e m kościuszkowskim i rozbio­ r a m i . Dbałość Rosji o opanowanie z i e m leżących n a wschód U r a l u w y ­ zwalała podejmowanie t a k i c h przedsięwzięć a d m i n i s t r a c y j n y c h i w o j ­ skowych, które sprzyjały p o z n a w a n i u t y c h obszarów. N i c też dziwnego, że wywodzące się z postępowych w a r s t w społeczeństwa polskiego osoby, które znalazły się n a S y b e r i i , w s z y b k i m czasie obejmowały rozliczne stanowiska. Najczęściej j e d n a k z a p r a w i e n i w rzemiośle w o j e n n y m szlach8 2 83 8 4 8 2 P o 1 e w o j, 88 Dyaryusz mieńskiego, skiemu niego op. cit., s. 15. więzienia [w:] Warta. proboszczowi kapłaństwa moskiewskiego Książka przy w dniu miast zbiorowa kościele św. Wojciecha 23 kwietnia 1874 od jego 1874, s. 384. 8 4 Polewoj, Polskije i miejsc ofiarowana soczinienija..., s. 15. spisany przez Adama księdzu Franciszkowi w Poznaniu przyjaciół na Jubileusz i wielbicieli, Ka­ Bażyń50-let- Poznań �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 145 SYBERII cice polscy w c i e l a n i b y l i do oddziałów wyruszających „na oswojenie n o w y c h z i e m " . T a wielotysięczna fala Polaków rzucona n a o l b r z y m i e przestrzenie zauralskie doskonale wywiązywała się z narzuconej i m r o l i kolonizatorów zjednując sobie uznanie za wiedzę i pracę. I c h losy w p l e ­ cione są w historię t w o r z e n i a się i zagospodarowywania w i e l u miast n a S y b e r i i , niektórzy z n i c h pośredniczyli w stosunkach h a n d l o w y c h między t u b y l c a m i a Rosją, uczestniczyli w w y p r a w a c h geograficznych, służyli w w o j s k u i z a j m o w a l i się a d m i n i s t r o w a n i e m t y c h ziem. S t a n badań oraz szczupłość materiałów n i e pozwala n a przedstawienie w całości obrazu r o l i Polaków n a ziemiach s y b i r s k i c h . Bardzo mało do dzisiaj w i e m y o r o l i w y m i e n i o n y c h powyżej w y b i t n i e j s z y c h jednostek, o których wspominają źródła rosyjskie. Przypuszczać j e d n a k należy, że „temperament żołnierski P o l a k a — pisze Pobóg-Malinowski — z n a c z n i e wyższy stopień k u l t u r y i i n t e l i g e n c j i , ułatwiał strzelecko-kozackiej w epoce szych w bohaterskich kolonizatorów, okresie niejednemu nieustannego wypraw, z początku śmiałych wysuwanie podboju napadów, n a d brzegami coraz się n a czoło to n o w y c h p i o n i e r s k i c h wysiłków Tobola masy obszarów pierw­ i O m y , później J e n i s i e j a , L e n y i n a w e t A m u r u . C z y n y i c h j e d n a k w o l b r z y m i e j większości w y p a d k ó w zatarły się w pamięci, zamarły, zlały się l u b pomieszały g r u n t o w n i e z elementem kozac- k o - s y b i r s k i m w e w s p o m n i e n i a c h , d u m a c h i pieśniach" . 85 J a k w y s o k o ceniono w M o s k w i e męstwo i odwagę Polaków w X V I I w . dowodzi „prykaz c a r a A l e k s e g o na Tobolsk hord Michajłowicza w 1646 г., kałmuckich, koczujących wtedy który spodziewając się ponad górnym Tobołem, napadu powie­ rzył w a ż n ą część o b r o n y m i a s t a szczególnej p i e c z y h u f c a złożonego wyłącznie z j e ń ­ ców p o l s k i c h i l i t e w s k i c h , którym Tobolsk [...] Z pskowskiej Sybir, tworzono bitwy hetmanił i c h własny za Zygmunta wódz. I I I wojennych T e n hufiec ocalił jeńców wysyłano n a z n i c h r o t y i pułki, które n a k r e s a c h r o s y j s k i e g o i m p e r i u m z m i e j ­ s c o w y m i n i e u j a r z m i o n y m i l u d a m i walczyły; p o t e m osiedlano n i m i n a j d a l s z e p u s t y n i e i zamieniano i c h w kozaków" . M / Udający się p o d koniec X V I I w . przez Moskwę do C h i n j e z u i c i f r a n ­ cuscy stwierdzają, że wziętych do n i e w o l i Polaków osadzali Rosjanie „na zarosłych g r u n t a c h między Wołgą i Moskwą stolicą i^które teraz są najlepsze w całym państwie r o s y j s k i m " . Oprócz wziętych do n i e w o l i , s p o t y k a m y też n a S y b e r i i d o b r o w o l n y c h p o d d a n y c h cara, którzy w y r u ­ szali razem z oddziałami r o s y j s k i m i n a podbój n o w y c h ziem. D o t a k i c h n p . zaliczyć należy „wolontariuszów z r o k u 1679 Jakubowskiego, Jeżew­ skiego i i n n y c h " , którzy o p a r l i się aż w W i e r c h o t u r j u . G d y mówimy o Polakach pełniących różne f u n k c j e n a S y b e r i i , t o w y p a d a wspomnieć 87 8 8 8 5 W. P o b ó g - M a l i n o w s k i , Syberia, świata, t. I , z. 3, W a r s z a w a 1939, s. 235. 8 8 L i b r o w i с z, op. cit, s. 32-33. 8 7 Pobóg-Malinowski, 8 8 Janik, op. cit., s. 44. 10 — E t n o g r a f i a P o l s k a XXIII op. cit, s. 233. [w:] Polska i Polacy w cywilizacjach �146 ANTONI KUCZYŃSKI o t y m , żę w 2 połowie X V I I I w . przebywał t a m k a p u c y n p o l s k i z Uściługa n . B u g i e m , z w a n y Ojcem Electusem. W r o k u 1762 t z w . Propaganda R z y m s k a wysłała go do Nerczyńska n a d Szyłką (jedną z d w u rzek d a ­ jących początek A m u r o w i ) w celach m i s y j n y c h . T a m dowiedział się o n 0 „katolikach rozrzuconych po S y b e r i i , w o l n y c h i skazanych do kopalń 1 „na posielenie", i odwiedzał i c h . Spisywał nazwiska i w a r u n k i p ra c y, w j a k i c h p o z o s t a w a l i . Niestety, podobnie j a k w i e l e i n n y c h materiałów dotyczących epizodu za U r a l e m i te n o t a t k i n i e zachowały się do naszych czasów. Stare a r c h i w a l i a rosyjskie orientują w głównych zarysach o r o l i Po­ laków przebywających za U r a l e m i w europejskiej części Rosji. I c h ogólnikowy c h a r a k t e r n i e pozwala n a przeprowadzenie w n i k l i w y c h r o z ­ ważań n a temat użyteczności społecznej i gospodarczej zesłańców p o l ­ s k i c h zamieszkujących t a m w X V I I i X V I I I w . Odnosi się o n również do trudności z ustaleniem l i c z b y t y c h zesłańców oraz i c h narodowości. W i e l u z n i c h straciło b o w i e m n a zawsze k o n t a k t z Polską, przyjęło prawosławie i język r o s y j s k i . O n i c h d o w i a d u j e m y się z l i c z n y c h pamiętników i sybe­ r y j s k i c h k r o n i k . Zdarzały się w y p a d k i , że jeńcy c i wcale n i e o k a z y w a l i chęci p o w r o t u do Ojczyzny, n a w e t g d y t a k i e możliwości zaistniały. B y l i n i m i zwłaszcza prości chłopi, którzy w o l e l i niewolę sybirską niż pańsz­ czyznę w Polsce. A ponadto powrót z t a k d a l e k i c h s t r o n n i e należał do łatwych. W i e l e b o w i e m p r z y c z y n stało n a przeszkodzie. Jedną z n i e ­ z m i e r n i e ważnych były o l b r z y m i e r o z m i a r y państwa rosyjskiego i fakt, że w i e l u jeńców zsyłano za U r a l , aby utrudnić i m ewentualną ucieczkę. N i e łatwo też było odszukać w s z y s t k i c h po zakończonej w o j n i e . Stąd t r a k t a t y rozejmowe między Polską a Moskwą często t y l k o f o r m a l n i e gwarantowały jeńcom odzyskanie wolności. N i e prowadzono wówczas dokładnej e w i d e n c j i zesłanych. Dlatego prości żołnierze, o których n i e ­ często i m i e n n i e upominały się poselstwa Rzeczypospolitej, z a p o m n i a n i pozostawali w n i e w o l i . Z n a m y też przykłady mówiące o u t r u d n i a n i u p o ­ w r o t u , n a w e t zasłużonym d l a k o r o n y polskiej o b y w a t e l o m , j a k chociażby perypetie z odzyskaniem wolności, których doświadczył w s p o m n i a n y p o ­ p r z e d n i o jeniec z czasów „Dymitriady" — N i e m o j e w s k i . Właśnie z myślą o t a k i c h zesłańcach, którzy pozostali z różnych względów n a z i e m i w y ­ gnania, udał się t a m w 1 połowie X V I I I stulecia ksiądz E. Głębocki. Wędrując z osady do osady szukał katolików, a na posłudze t e j spędził około 40 l a t , przechodząc „całą przestrzeń tamtego k r a j u kilkadziesiąt r a z y " . Mając około 90 l a t zmarł w 1798 r . w Tobolsku » . Odzyskanie wolności przez w s z y s t k i c h jeńców p o l s k i c h znajdujących się w R o s j i gwarantował n p . t r a k t a t andruszewski (1667) zastrzegając 89 9 9 1 8 9 S. 9 0 A. Załęski, Jezuici Kuczyński, w Polsce, t. 5, cz. I , K r a k ó w 1906, s. 432-433. Syberyjskie szlaki, andruszowski i jego Wrocław—Warszawa—Kraków— Gdańsk 1972, s. 201. 9 1 Z. W ó j c i k , Traktat geneza, W a r s z a w a 1959. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 147 SYBERII W p u n k c i e 11 wymianę i powrót i c h z n i e w o l i określając, że „z S y b i r u i samych dalszych s y b i r s k i c h horodów zebrani być mają do u w o l n i e n i a w r o k u albo j a k można będzie najśpieszniej". Uzupełnieniem tego t r a k ­ t a t u , w którym znalazły się również kwestie związane z p o w r o t e m jeńców p o l s k i c h z n i e w o l i rosyjskiej, był t z w . t r a k t a t m o s k i e w s k i z g r u d n i a 1667 г., p o p u l a r n i e z w a n y t r a k t a t e m poselskim. W p u n k c i e c z w a r t y m tego t r a k t a t u czytamy, że zarówno szlachta j a k i w o j s k o w i , świeccy i d u c h o w n i poddani królewscy, którzy są w n i e w o l i rosyjskiej, bez wzglę­ d u n a w y z n a n i e i płeć, a ponadto Kozacy, Żydzi i Tatarzy, którym t r a k t a t ze stycznia 1667 r. gwarantował wolność, p o w i n n i bezzwłocznie ją o d ­ zyskać. „Tedy, żeby się w t y m p u n k c i e n a r u s z e n i e przysięgi n i e działo, rozkaże w i e l k i h o s u d a r J . C . W i e l i c z e s t w o p i l n o przykładać s t a r a n i e , żeby żaden z s z l a c h t y i z w o j ­ skowych wszelkiej kondycji ludzi przymuszony którzeby b i c i e m , m o r d e r s t w e m lubo w o j s k o w y c h do pozostania n i e był i t a k o w y c h , i u t r a p i e n i e m przymuszając l u d z i l u b o s z l a c h e c k i c h zatrzymywali, surowie kazać karać. A z s t r o n y J . Królewskiego W i e l i c z e s t w a według tegoż u c z y n i o n o b ę d z i e " . 92 Również następny układ polsko-moskiewski z 9 k w i e t n i a 1672 r. uwzględniał s p r a w y p o w r o t u Polaków, „którzy znajdują się obecnie gdzie­ k o l w i e k n a terenie państwa moskiewskiego, a którzy dotąd n i e zostali wypuszczeni, mają teraz p r a w o p o w r o t u " . D o posłów Rzeczypospolitej przybywających do M o s k w y docierały wówczas różnymi d r o g a m i w i a ­ domości od Polaków znajdujących się w n i e w o l i . Stąd też w każdych p r o w a d z o n y c h wówczas r o k o w a n i a c h sprawa jeńców p o l s k i c h stanowiła j e d e n z ważnych punktów, a i n t e r w e n c j e poselskie n i e pozostawały bez echa. W i e l u też Polaków w X V I I stuleciu, zwłaszcza w okresie „walk Samozwańców — j a k pisze L i b r o w i c z — ciągnęło d o b r o w o l n i e do M o ­ s k w y , a stamtąd n a odległe krańce państwa, szukać przygód i ... łupu. W i e l u z t y c h przybyszów zlało swe losy z losami nowej ojczyzny, aż do zupełnego nawet zruszczenia nazwiska, aż do zagłady rodowej t r a d y ­ c j i o s w y m pochodzeniu. Tego rodzaju przykładów mogą dostarczyć dzieje i podania domowe w i e l u r o d z i n r u s k i c h z S y b e r i i pochodzących" . 9S 9 i Taką n p . postacią, która zlała „swe losy z losami n o w e j ojczyzny, aż do zupełniego nawet zruszczenia nazwiska", był J a n G r z y b o w s k i , wzięty do n i e w o l i rosyjskiej w początkach X V I I stulecia. Przebywając z dala od rodzinnego k r a j u zaciągnął się o n później n a służbę rosyjską. Zmienił wówczas nazwisko i źródła rosyjskie wspominają o n i m j a k o J o a k i m i e Gribojedowie, który dał początek sławnemu w Rosji r o d o w i , z jakiego pochodził znany pisarz r o s y j s k i Aleksander G r i b o j e d o w . Rosjanie b a r 65 9 2 Z. Wójcik, polsko-rosyjskie 9 3 traktatem andruszówskim a wojną turecką. Stosunki W ó j с i k, op. cit, s. 298. " L i b r o w i c z , 9 S Między 1667-1672, W a r s z a w a 1968, s. 108. S. F . op. cit, s. 32. P ł a t o n o w, Wstęp, [w:] F. G r i b o j e d o w , Istorija o cariach �148 ANTONI KUCZYŃSKI dzo c e n i l i wiedzę Polaków i chętnie Wciągali i c h n a swoją służbę, zwłaszcza w odległych rejonach, którymi były przede w s z y s t k i m , nowo Włączone w skład państwa (ziemie za U r a l e m . Pełnili o n i t a m różne funkcje, począwszy o d w o j s k o w y c h , poprzez urzędnicze, rzemieślnicze i k u l t u r a l n e . Dał t e m u w y r a z między i n n y m i r o s y j s k i d y p l o m a t a G r i g o r i j Kotoszychin w swojej książce p t . O Rosji za panowania Aleksego Mićhajlowicza (1666 ) oraz d r u g i z dyplomatów r o s y j s k i c h w X V I I s t u ­ l e c i u Afanasij Ordin-Naszczokin. T e n ostatni w j e d n y m z memoriałów pisanych w 1664 r. do cara, w sprawie zawarcia p o k o j u z Polską, i n f o r ­ mował, że wówczas 9e „trzeba będzie zwrócić w s z y s t k i c h jeńców p o l s k i c h i l i t e w s k i c h , których mnóstwo z n a j d u j e się n a służbie w e w s z y s t k i c h k r a i n a c h W i e l k o r u s i pożenili się tu, k o b i e t y zamąż powychodziły [...] są t a m b a r d z o potrzebni, że s w o i l u d z i e , pozostający n a służbie, w s k u t e k długoletniej w o j n y wani, znudzeni względu i niechętnie wypełniają n a chana krymskiego swoje i Kałmuków, obowiązki, a takie i n a Syberii, są dlatego zdemoralizo­ ziemie kresowe, n i e mogą być p o z b a w i o n e ze sprawnej służby i z d y s c y p l i n o w a n y c h l u d z i " . 97 Również na d w o r a c h możnych władców r o s y j s k i c h spotkać można było Polaków. Kniaź B o r y s Aleksiejewicz G o l i c y n zatrudniał Polaka j a k o n a u ­ czyciela swoich dzieci. Ponadto, j a k podaje J o h a n Georg K o r b , sekretarz poselstwa austriackiego, który gościł w r o k u 1698 n a dworze Golicyna, znajdowała się t a m także o r k i e s t r a złożona z p o l s k i c h muzykantów. W i a d o m o również, że w o w y m czasie Polacy b y l i nauczycielami języka polskiego i łaciny u możnych o b y w a t e l i m o s k i e w s k i c h oraz w i n n y c h miastach Rosji. Znał n p . język p o l s k i i łacinę Paweł, m e t r o p o l i t a k r u t i c k i . Posiadał o n swą siedzibę w M o s k w i e o d r o k u 1664, a w jego b i b l i o ­ tece były książki w języku p o l s k i m . Zapewne t o o n i m wspomniał w s w y m Żywocie protopop A w w a k u m , pisząc, że przywódcy c e r k w i rosyjskiej o r i e n t o w a l i się n a „prawa r z y m s k i e " i określał i c h j a k o „kostielników" — o d polskiego słowa „kościół" . W życiu umysłowym oraz w dziedzinie obyczajowości ówczesnej Rosji występowały duże w p ł y w y polskie. Tłu­ maczono n a język r o s y j s k i różne dzieła polskie, n p . Macieja z Miechowa, Bielskiego i i n n y c h . B o j a r z y o r g a n i z o w a l i często swoje d w o r y n a wzór polski, g r o m a d z i l i obrazy p o l s k i c h malarzy, u b i e r a l i się po polsku, uży­ w a l i p o l s k i c h wyrobów rzemieślniczych. W p ł y w y te dotarły również n a dwór, a za krótkiego panowania Fiodora, który znał dobrze język polski, 98 i wielikich kniazjach ziemli russkoj, „Pamiatniki d r i e w n i e j p i s m i e n n o s t i " , „Pietier- b u r g t. C X X I : 1896, е. I . 9 6 T. L e h r - S p ł a w i ń s k i , języka rosyjskiego, 9 7 S. Warszawa S o ł o w i o w, W. Witkowski, Istorija Rossii s driewniejszych 1960-1963, s. 162. 98 Żywot protopopa Wybór tekstów do historii 1965, s. 213. Awwakuma..., s. 190, 308. wriemion, t. 6, Moskwa �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU SYBERII 149 i jego p r z y b o c z n i doradcy r o z m a w i a l i między sobą po p o l s k u " . J a k więc w i d z i m y , t o władza państwowa wyraźnie opowiadała się w o w y m czasie za w z o r a m i p o l s k i m i , przyjmowała do p e w n y c h d w o r s k i c h zajęć Polaków, powierzała i m drobne urzędy i angażowała n i e j e d n o k r o t n i e w y c h o w a w ­ ców p o l s k i c h d l a s w y c h dzieci. Rzecz t o szczególnie znamienna n a t l e trwających między Polską a Moskwą długotrwałych konfliktów p o l i t y c z ­ n y c h w X V I I stuleciu. T y m też należy zapewne tłumaczyć w p e w n y m s t o p n i u f a k t p o w i e r z a n i a P o l a k o m n a zesłaniu p e w n y c h stanowisk w a d ­ m i n i s t r a c j i , h a n d l u czy umożliwianie i m u p r a w i a n i a rzemiosła i zajmo­ w a n i a się r o l n i c t w e m . W o p i n i i uczonego niemieckiego P. S. Pallasa, który podróżował po S y b e r i i w 2 połowie X V I I I w., polscy wygnańcy \ X V I I i X V I I I w . u d o s k o n a l i l i używane t a m narzędzia rolnicze oraz przesunęli n a północny wschód granicę u p r a w y roślin n a d rzekę Lenę i Jenisej ° . O wpływie p o l s k i c h zesłańców n a syberyjskie r o l n i c t w o świadczy również f a k t występowania w dalekiej J a k u c j i t a k i c h nazw, j a k „polskja pasznja" i „polskaja p o l j a n a " . W i e l u j e d n a k p o l s k i c h ze­ słańców posuwało się w k i e r u n k u północno-wschodniej A z j i — do J a ­ k u c j i , n a Półwysep C z u k o c k i i Kamczatkę. T y m zapewne trzeba tłuma­ czyć obecność Polaków l u b l u d z i polskiego pochodzenia w f a k t o r i a c h n a Alasce i n a wybrzeżu K a l i f o r n i i , które powstały t a m p o d koniec X V I I I w . p o d p a t r o n a t e m K o m p a n i i Rosyjskowschodniej. W l a t a c h 1790-1818 p r z e d ­ siębiorczy kupiec r o s y j s k i A l e k s a n d e r Baranów stworzył t a m coś w r o ­ dzaju własnej k o l o n i i , która obejmowała obszar 3000 k m . Należało do niego około 10 000 I n d i a n , których traktował bardzo surowo i zmuszał do różnych posług. Znajdujący się t a m Polacy o r g a n i z o w a l i handel, z a j ­ m o w a l i się rybołówstwem i ł o w i e c t w e m . Oprócz w y m i e n i o n y c h t u t a j postaci i n n e posiadają daleko mniejsze znaczenie d l a t e m a t u pracy. A nagromadziło się i c h wiele. W i e k X V I I i X V I I I , t a k o b f i t y w w o j n y polsko-rosyjskie i ingerencje państwa carów w losy naszej ojczyzny, dostarczył S y b e r i i w i e l u zesłańców. Wzięci w b i t ­ wach, p o r w a n i z posiadłości szlacheckich l u b aresztowani za działalność patriotyczną, z a l u d n i a l i o n i różne gubernie Rosji. Zarówno w rosyjskich, j a k i p o l s k i c h źródłach zachowało się w i e l e l a k o n i c z n y c h wiadomości o t y m . Chociaż n i e pozostawili o n i żadnych r e l a c j i etnograficznych i n i e b r a l i udziału w w y p r a w a c h o d k r y w c z y c h , odegrali j e d n a k poważną rolę w kolonizacji S y b e r i i , pełnili różne urzędy i służyli w w o j s k u c a r s k i m . Wzbogacając t e m a t n o w y m i r e a l i a m i wspomnieć należy, że również uczest1 0 2 101 102 n 1 0 0 L . В a zу 1 o w , [w:] Polacy 1 0 1 Historia W. S i e r o s z e w s k i , M. na Syberji. Szkic Poniatowski, Rosji, Wrocław—Warszawa—Kraków Od pierwszych historyczny, Histoire światowej pod r e d . W . C z u m y , W a r s z a w a 1928, s. 11. la Russie, polskości 1969, s. 158. do wojny de śladów d'Amérique et de l'Alaska, P a r i s 1958, s. X - X I I . 1 0 2 W. D z w o n k ó w ski, s z a w s k a " , t. I : 1913, s. 87-124. Polacy w armii Katarzyny U, „Biblioteka War­ �150 ANTONI KUCZYŃSKI n i k powstania kościuszkowskiego zesłany n a Kamczatkę J . Kopeć wędru­ jąc n a zesłanie spotykał d a w n y c h mieszkańców P o l s k i n a różnych eta­ pach swego marszu. Widział „niektórych P o l a k ó w c y w i l n y c h i w o j s k o w y c h , ora rakowskiego j a k o t o : Księdza Bułhaka, p r z e ­ X X . Dominikanów, Horodeńskiego pułkownika p o w s t a n i a z Mińska, Z i e n k o w i c z a J a n a pułkownika p o w s t a n i a . Dwóch ze s z l a c h t y ubogiej O s z m i a n , b a ­ wiących z dwoma się z a jedność nazwiska n a s z y m i m a g n a t a m i w Smoleńsku będącymi, których u w o l n i o n o , uprawą roli, najniewinniej a ci jako u b o d z y cierpieć z a n i c h m u s i e l i " 1 0 S wziętych, bo tylko . W s p o m n i a n y już t u t a j Kamieński-Dłużyk również spotykał n a swej drodze osiadłych w Rosji rodaków., W Solwyczegodsku n p . pisał: „mnó­ stwo naszych niewolników, ale się z n i m i widzieć n i e w o l n o " . P r a c o w a l i o n i w w a r z e l n i a c h soli kupców Strogonowych l u b wypełniali i n n e p o ­ winności n a rzecz s w y c h „panów". Podobnie w Tarze pisał o n : „naszych t a m jest gwałt, ale się zawsze bić muszą z Kałmukami białymi i wielką biedę cierpią", a T a t a r z y według jego i n f o r m a c j i osiadli w okolicach Tobolska „na popis co miesiąc muszą być g o t o w i , a t o d l a buntów n a ­ szych". Jego Dyaryusz jest bardzo ważnym źródłem do poznania dziejów Polaków n a S y b e r i i . Razem z Kamieńskim wędrowało n a zesłanie 400 jego rodaków, których w Tobolsku rozdzielono n a k i l k a g r u p i s k i e r o ­ wano do różnych miejscowości — do Tomska, N a r y m u , S u r g u t u i leżącego n a północy Berezowa. Wymieniając t y l k o niektórych ze s w y c h towarzyszy w s p o m i n a autor w Dyaryuszu, że ciężka była droga, podczas której n p . pod Żygańskiem zginęło „naszych l u d z i 35, różnych i znaczniejszych, j a k o t o : p a n Horoszko, p a n Tomasz Stołkowski, p a n K r y s z t o f Sołtan, p a n M a n i e w s k i etc." I n n i z Polaków osiadłych na S y b e r i i wspomina Kamieński: „brali służbę carską i c h r z c i l i się" — tzą, p r z y j m o w a l i prawosławie, czę­ sto b o w i e m różnymi sposobami starano się i c h nakłonić do dobrowolnej służby carowi, „bo t o m a za wielką przysługę wojewoda carowi, k i e d y kogo ochrzci, albo n a służbę carską p r z y n i e w o l i " . B y l i też i tacy, a wśród n i c h i a u t o r Dyaryusza, którzy w o l e l i poczekać nadarzającej się „do Moskwy okazji". Dopełniając obrazu p i e r w s z y c h p e n e t r a c j i p o l s k i c h n a S y b e r i i , podać należy, że według p e w n y c h o p i n i i syberyjscy d u c h o w n i prawosławni — I . K u l c z y c k i , F. Leszczyński i P. M a l i n o w s k i , którzy w. X V I I I s t u l e c i u p r z e k a z y w a l i k r a j o w c o m słowa ewangelii, w y w o d z i l i się z p o l s k i c h r o ­ d z i n osiadłych n a wschodzie Rzeczypospolitej . Oprócz tego t r a d y c j a syberyjska w y m i e n i a w i e l e nazwisk o p o l s k i m b r z m i e n i u , w odniesieniu do których n i e jesteśmy w stanie ustalić pochodzenia noszących j e l u d z i . Z całą pewnością w i e l e z n i c h było pochodzenia polskiego, ale b r a k p e w ­ n y c h i n f o r m a c j i n i e pozwala n a jednoznaczne stwierdzenie, w j a k i m stop104 103 Dziennik 1 0 4 L i b r o w i с z, op. cit, Józefa Kopcia..., s. 89. s. 30-31; S i e r o s z e w s k i , op. cit, s. 8. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU SYBERII 161 n i u l u d z i e c i b y l i świadomi swojego pochodzenia. Często w źródłach r o ­ syjskich b r a k jest określenia narodowości zesłanych. Stąd też z koniecz­ ności w w y p a d k u b r a k u dokładnych d a n y c h biograficznych, za podsta­ w o w e k r y t e r i u m pozwalające domniemywać o p o l s k i m pochodzeniu danej postaci uznawano opinię badaczy rosyjskich, b r z m i e n i e i m i e n i a i n a z w i ­ ska l u b okoliczności zesłania — n p . „ w p i e r i o d t a k nazywaiemogo s m u t nogo „wriemieni", który . odnosi się do czasów „Dymitriady", l u b inne określenia w rodzaju: „plennyj od B o r y s o w a " , „pojman p o d Izbórskom", „plennyj inoziemiec", „litowskije l i u d i " i t p . . pozwalające domniemywać 0 p o l s k i m pochodzeniu danej osoby. Liczba Polaków, którzy znaleźli się na S y b e r i i w początkowym o k r e ­ sie j e j poznawania przez Rosjan, j a k również i później, po u t r a c i e n i e ­ podległości przez Rzeczypospolitą, sięga w i e l u tysięcy. M i m o t o t y l k o n i e l i c z n i z t e j p l e j a d y p r z y m u s o w y c h wędrowców pozostawili opisy zie­ m i w y g n a n i a . Rodowód polskiego pamiętnikarstwa syberyjskiego w y ­ w o d z i się bezpośrednio z tego, co zwykło się określać zespołem zjawisk życia społeczno-politycznego n a r o d u , t j . w o j n y , powstania, p o r w a n i a z g r a n i c z n y c h strażnic, działalności p a t r i o t y c z n e j i t p . Dodajmy, że p o d ­ czas g d y inne n a r o d y europejskie szczycą się opisami l i c z n y c h podróży 1 odkryć na lądach i morzach świata n a przestrzeni X V I I i X V I I I stulecia, w Polsce poważny rozdział tego rodzaju twórczości przypada n a opis szlaków zauralskich i odkryć geograficznych n a S y b e r i i . J a k w wyraź­ n y m zwierciadle odbija się w t e j twórczości obraz epoki w r a z ze wszyst­ k i m i c i e k a w y m i przeżyciami n a zesłaniu, obraz odmienności k u l t u r o w e j S y b e r i i t a m t y c h czasów. Wśród jeńców w o j e n n y c h i p o l i t y c z n y c h wygnańców, którzy uczest­ n i c z y l i w p o z n a w a n i u S y b e r i i , znaleźli się tacy, którzy opisali miejsce swego p o b y t u , co przyniosło duże korzyści nauce. Z biegiem l a t , z grona zesłańców s y b e r y j s k i c h wyodrębniła się g r u p a l u d z i , których osiągnięcia w zakresie poznawania k u l t u r y tubylców oraz k r a j u przymusowego p o ­ b y t u , postawiły i c h w rzędzie zasłużonych pionierów w i e d z y o S y b e r i i . Odnosi się to szczególnie do 2 połowy X I X i początków X X stulecia. Pamiętniki z syberyjskiej tułaczki, zwłaszcza te najstarsze, zawierają w i e l e cennego materiału etnograficznego, który p r z y współczesnym roz­ w o j u badań n a d kulturą ludów zamieszkujących wówczas Syberię nabiera znaczenia n i c z y m n i e dającego się zastąpić źródła historycznego. T r u d y i n i e w y g o d y syberyjskiego zesłania nie sprzyjały sporządzaniu notatek oraz pełnieniu systematycznych i w n i k l i w y c h obserwacji życia g r u p et­ n i c z n y c h s p o t y k a n y c h na zesłańczym szlaku, zatem to t y l k o , co zachowało się w pamięci, znalazło w y r a z w spisanych po l a t a c h wspomnieniach. Ponadto autorzy t y c h wspomnień to ludzie n i e p r z y g o t o w a n i do badań n a u k o w y c h . Z a p i s y w a l i o n i przede w s z y s t k i m f a k t y rzucające się w oczy l u b zasłyszane opowieści o zwyczajach, wierzeniach, strojach i i n n y c h osobliwościach. O d czasu powstania t y c h r e l a c j i życie mieszkańców S y - �162 ANTONI KUCZYŃSKI b e r i i uległo g r u n t o w n y m przemianom, zatem pamiętać należy, że ukazany w n i c h obraz dotyczy faktów z okresu o d połowy X V I I do końca X V I I I w . Zdarza się także, że zaobserwowane zjawiska oceniono w n i c h przez p r y z m a t własnej k u l t u r y w s i i dworów szlacheckich, wyśmiewając n p . tubylcze zwyczaje i obrzędy. W s p o m n i j m y jednak, że błędu tego n i e ustrzegło się także w i e l u późniejszych wykształconych podróżników bada­ jących kulturę egzotycznych p l e m i o n odległych kontynentów. W sumie, pamiętniki syberyjskie t o wartościowy zasób źródeł do poznania życia gospodarczego i obyczajowego poszczególnych g r u p etnicznych. Sporo jest j e d n a k jeszcze nazwisk, które do d n i a dzisiejszego n i e zostały o d k r y ­ te d l a h i s t o r i i e t n o g r a f i i S y b e r i i . J e j początki rozpoczynają się przecież nie t y l k o skrótowymi r a p o r t a m i w y p r a w kozackich i podróżników r o s y j ­ skich, lecz także r e l a c j a m i p o l s k i c h zesłańców z epoki caratu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/96ada957cb0bec0d33edac68d780c48d.pdf 6b808723c5c86019eb17974c616bae05 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6007 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5599 Title A name given to the resource Udział rodziców chrzestnych w religijnym i osobistym życiu dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.313 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 27. Udział rodziców chrzestnych w religijnym i osobistym życiu dziecka Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Rodzice chrzestni uczestniczą w obrzędach: I — pierwszej komunii, 2 — bierzmowania, 3 — ślubu i wesela, 4 — Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski) 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. XX wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 59. Czy obecnie, względnie dawniej kumowie interesują się i opiekują się w późniejszych latach chrześniakiem ? Jeśli tak czy ta opieka dotyczy: a) życia religijnego chrześniaków np. pierwszej komunii, bierzmowania itp.? c/jego życia osobistego np. niepowodzenia, nieszczęścia /śmierć rodziców/ albo udziału w obrzędzie weselnym, pogrzebie /podaćfunkcję chrzestnych/. d/ w jakiego rodzaju świadczeniach przejawia się ta opieka kumów nad chrześniakiem? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4fb9979873aeccbfc01930fe69d35aa5.pdf 9e34eebf4cc0567654085009df7ad44c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3561 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3338 Title A name given to the resource Udział rzemieślników żydowskich w kulturze wsi. Materiały / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.113-123 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Fryś-Pietraszkowa UDZIAŁ RZEMIEŚLNIKÓW ŻYDOWSKICH W KULTURZE WSI M A T E R I A Ł Y Z ARCHIWUM Z E S P O Ł U DOKUMENTACJI SZTUKI LUDOWEJ PRACOWNI INSTYTUTU SZTUKI PAN W KRAKOWIE Do wybuchu I I wojny światowej rzemieślnicy żydowscy wytwa­ rzali wiele dóbr przeznaczonych dla chłopów, szczególnie jednak dominowali w szeroko pojętej produkcji odzieży. Krawcy, czapnicy, kuśnierze, szewcy wyrabiali konkretne elementy ubiorów, inni — jak farbiarze i drukarze płócien, folusznicy — zajmowali się przygoto­ waniem potrzebnych materiałów. Ważną rolę wśród Żydów odgry­ wali stolarze meblowi. Mniej natomiast były wśród Żydów popular­ ne takie rzemiosła, jak kowalstwo, garncarstwo czy budownictwo. Kwestionarusze, używane w badaniach terenowych, organizo­ wanych przez Zespół Dokumentacji Sztuki Ludowej, a przygotowa­ ne przez ok. 40 laty, nie zawierają żadnych pytań dotyczących konkretnie Żydów — rzemieślników. Jednak uczestnictwo tych wytwórców w zaopatrzeniu ludności wiejskiej odgrywały rolę tak poważną, że trudno byłoby nie zauważyć tego zjawiska. Tak więc wmateriałach archiwalnych zwłaszcza opracowanych przez bardziej doświadczonych badaczy, znajduje się wiele informacji na ten temat, ważnie jednak w postaci krótkich notatek i uwag. Z najstarszych materiałów korzystał fragmentarycznie Przemys­ ław Burchard, przez jakiś czas związany zawodowo z Instytutem. Podkreślał on masowość zjawiska i zwracał uwagę na wkład bardziej uzdolnionych jednostek w sztukę ludową różnych regionów naszego kraju . Nawoływanie Burcharda do pogłębionych badań w tej dziedzinie, a także nad kulturą polskich Żydów długo nie znajdowa­ ło oddźwięku. Omawiane materiały również nie były dotychczas korzystywane szerzej w publikacjach poza wzmiankami w prasyntetycznych, czy monografiach dotyczących ludowego rzeiła artystycznego . Wytwórcy żydowscy pracowali na indywidualne zamówienia, przede wszystkim jednak specjalizowali się w masowym wyrobie przedmiotów przeznaczonych do sprzedaży jarmarcznej. Wiele t nich miało charakter dekoracyjny i odpowiadały one pod tym względem obowiązującej na danym terenie modzie i pojęciom estetycznym. Były to np. elementy stroju ludowego, skrzynie malowane wzorzyście, okuwane i mazerowane kufry. Wyroby te ze względu na cenę niższą od podobnych, ale robionych na zamówienie byty powszechnie nabywane przede wszystkim przez chłopów, chociaż nabywcy przeważnie zdawali sobie dobrze sprawę z ich gorszej jakości. Pytaniem otwartym pozostaje, czy wytwórcy ci tylko dostosowy­ wali się do gustów odbiorców i lokalnie panującej mody, czy też gusty te kształtowali, lansując nowe wzory, kroje czy techniki i motywy zdobnicze. Przemysław Burchard opierając się na wybraych przykładach wysuwał przypuszczenie, że wśród Żydów — rze­ mieślników było więcej zdolnych twórców, autorów obiektów klasyfikowanych w zbiorach polskiej sztuki ludowej, a niektórzy z nich byli nawet inspiratorami nowych gałęzi plastyki ludowej na *nym ograniczonym terytorium . Trudność w określeniu rozmiarów roli i miejsca żydowskich mieślników w polskiej kulturze ludowej polega m.in. na tym, że mamy niewiele obiektów autoryzowanych, bądź o określonym mtorstwie natomiast dokładniejsze badania nie będą łatwe niemal wieku po zagładzie narodu żydowskiego i w obecnym stanie izacji wsi. zykładowo podajemy w dosłownych wypisach materiały aralne, dotyczące rzemiosł związanych z produkcją tkanin i odziestolarstwa, kowalstwa, garncarstwa, budownictwa i in. na Jasiu i Ziemi Łukowskiej (województwa: białostockie, bialsko­ 1 2 3 podlaskie, siedleckie), a także — w nieco węższym zakresie — na Lubelszczyźnie (województwa: lubelskie, zamojskie, chełmskie, tar­ nobrzeskie) zebrane w latach 1952—1986*. Strój, tkanina, druki na płótnie P a p r o t n i a : Odzież odświętną szyli przeważnie Żydzi, we wsi był Żyd Ankiel (Jankiel), który bardzo dobrze szył, ale około 30 lat temu zmarł. J a b ł o n n a L a c k a : Krawcami byli przeważnie Żydzi, przycho­ dzący z Sokołowa. P a t r y k o z y : Głównymi dostawcami tkanin oraz krawcami byli przeważnie Żydzi. Takim znanym krawcem był tutaj Żyd Lejbka, który przyjeżdżał przed odpustem, wypadającym tu w pierwszą niedzielę września i szył dla ludzi — „dobrze szył". C e r a n ó w : Materiały fabryczne ... kupowano w mieście Sterdyniu i Sokołowie Podlaskim. Sprzedawcami byli przeważnie Żydzi ... Krawcem dobrze było być, bo jeść dostał u tego gdzie szył i jeszcze zarobił pieniędze. Dawniej krawcami byli przeważnie Żydzi, podob­ nie jak szewcy. Znanym tutaj był szewc Janis, który „szył eleganckie buty" . Z e m b r ó w : Spodnie, spódnice odświętne szyli krawcy. Nadto krawcy szyli palta, burki. Do krawca dawało się do Sterdynia lub sprowadzało się go do wsi do siebie do domu, albo też krawiec ulokował się u jednego gospodarza i do niego znosili z całej wsi, płacąc mu pieniędzmi lub czymś w naturze. Krawcem dobrze było być, bo zarobił pieniądze, które miał na odzież dla siebie i dla rodziny i dostał jeszcze coś do jedzenia. Nie narobił się dużo w polu. „Dobrze im było, bo swój zakon trzymali lepiej." Najlepszymi krawcami byl Żyd Rybak, Sadownik i katolik Polak Paweł, który „nie chował czeladzi". „Żydzi byli uczeni, ożenił się mając lat 18, kształcił go ojciec i teść, więc umiał szyć i dobrze szył i tanio, a nasz naród to był do roboty, drogo szyli i nosa zadzierali." Gotowe części ubrania mało kupowali, tylko czapki, buty, czepki, welony, girlandy. Wyrabiano je w mieście i kupowano w Sterdyniu i Sokołowie, przeważnie u handlarzy żydowskich. W r o t n ó w : „Kramnych" tkanin używano mniej więcej od czasu pierwszej wojny światowej. Kupowano je przeważnie u Żydów w mieście. Krawiec, przeważnie Żyd, szył sukmany, burki, marynar­ ki. Krawiec mieszkał albo w mieście, albo sprowadzano go do wsi. „Krawcem dobrze było być, bo się nieźle zarabiało." L i w : Kaftany, algiery, kapoty, odświętne spodnie i spódnice szyli krawcy, przeważnie Żydzi, rzadziej ktoś ze wsi, wyuczony u jakiegoś starszego krawca lub krawcowej. „Krawcem dobrze było być, lepiej niż na polu, ,bo nie pracował na upale i lżej było'." W Liwie był niegdyś sławny krawiec Kowalski i Żyd Josko, którzy dobrze szyli, ale już pomarli. Ładnie i starannie szyli. Jeżeli szyli komuś na modę miejską, to brali za to drożej parę groszy. W ten sposób przedzierała się moda miejska na wieś. Czapki buty, kożuchy kupowano przeważnie w mieście u handlarzy żydowskich. P a r c z e w : Z rzemieślników najwięcej było tu szewców, dalej krawcy, kuśnierze i farbiarze. Byli to wszystko Ż y d z i . W miastecz­ ku było za jego młodości (informator ur. ok. 1882 r.) kilka farbiarni żydowskich, zajmujących się farbowaniem motków wełny i lnu. Ponadto był Żyd farbiarz specjalista od drukowania płócien. Pracował on w Parczewie około dwóch lat (ok. r. 1906), później wyniósł się z Parczewa z braku klientów. Drukował on techniką 5 6 7 8 9 10 11 12 113 �/ II. 1. Szewc, Kraków-Kazimierz; i l . 2. Hazyn, zawiadamiający pukaniem kołatką w okiennice o rozpoczęciu szabasu; il. 3. Kominiarz druku bezpośredniego na płótnie dostarczonym przez kobiety wiejskie. Miał wzornik, w którym był przegląd wzorów, jakimi rozporządzał. Drukował najczęściej obrusy i przykrycia na łóżka. Były to drobne wzorki na tle białym. Zdobione przez niego tkaniny był niepraktyczne, gdyż wzory łatwo się spierały. M i ę d z y r z e c P o d l a s k i : Przed I wojną było tu szewców około 90-ciu, a w okresie międzywojennym przeszło 150. Ok. 80% z tego to byli Żydzi. Byli tu przed 1939 r. również żydowscy farbiarze. K o c k : Farbiarzy było kilku, Żydów, farbowali tylko na jeden kolor. „Trochę farby kupił... (nieczyt.) i już się nazywał farbiarz, bo stale był zapaprany." W o j c i e s z k ó w : Pierwszą maszynę do szycia w Wojcieszkowie miał niejaki Duwid, t.j. około 50—60 lat temu. Równocześnie miały też maszynę do szycia Żelczychy — chłopskie Żydówki, szyjące po wsiach ... Przedtem wszystko szyto ręcznie. Ł u k a : Krawcy we wsi byli miejscowego pochodzenia, było ich dwóch. Jeden uczył się u Żyda w Narwi, drugi u swojego ojca... oprócz tego we wsi mieszkał Żyd, który też szył ubrania. K l e j n i k i : We wsi była przed I wojną światową Żydówka, która szyła kobietom ubrania, ale „paradnych" nie umiała. O g r o d n i k i: W ramach gospodarstwa domowego szyto dawniej niemalże wszystko za wyjątkiem kożuchów, sukman itp., które szyli krawcy żydowscy mieszkający we wsi względnie wędrowni. Do miasta nie noszono do szycia nic. Zawód krawca nie był ceniony, co łączyło się z ogólnym nastawieniem do Ż y d ó w . K r z y w a : Wiejscy krawcy szyli sukmany, kożuchy. Byli to przewa­ żnie Ż y d z i . H o ł o d y : Ubiory zimowe szyli przeważnie żydowscy krawcy... We wsi ceniono umiejętności krawieckie Żydów, wbrew nieprzychylne­ mu do nich nastawieniu... Około 45 lat temu w Narewce osiedlił się Żyd, który miał folusz i farbował sukno. Od tego czasu zaczęto nosić „świty" fabowane, najczęściej na czarno. D z i a d k o w i c e : Sukmany, kożuchy itp. szyli najczęściej żydowscy krawcy w Siemiatyczach. Zawód krawca na wsi był bardzo mało rozpowszechniony, krawiectwem zajmowali się na ogół Żydzi... Na targach kupowano gotowe czapki męskie, kurtki, czasem kożuchy, 13 14 15 16 17 18 19 20 21 114 palta kobiece, buty. Wykonywali je i wynosili na targ żydów rzemieślnicy z Siemiatycz. S i e k 1 u k i: Krawcami byli przeważnie Żydzi mieszkający w sąsiei nich miasteczkach. Z JSiekluk noszono do szycia zwłaszcza do pobliskich Boćków ... Zimą na buty z cholewami, aby było ciepło, ubierano „krajczaki" plecione ze skrawków sukna, robili je Żydzi w Siemiatyczach... Kobiety zimą nosiły w e l j niane pończochy, które robiły na drutach Żydówki i sprzedawały we w s i . N o w o s i ó ł k i : Świty szyli wędrowni krawcy, Żydzi i „krześcija- | nie". Informator wspomina też o drukach na płótnie, wykonywa­ nych przez Żydów w Terespolu i Piszczacu. N i e w i n o B o r o w e: We wsi byli krawcy, ale nie uważano ich i najlepszych. Jeżeli ktoś chciał mieć dobrze uszytą rzecz, to dawa szyć Żydowi, który przychodził tu z Brańska. Śmiano się z niego, I nazywano „Popsujko", ale uznawano go jako fachowca. Szył tylko I w rękach, nićmi przez siebie ukręconymi. Za pracę dawano mu jeść \ i płacono pieniędzmi. Gotował sobie sam w swoim garnuszku. Buty, | czapki kupowało się u Żydów w Bielsku, w sklepach, na targu, gd; „siemiatyckie Żydy" przywozili towar, przede wszystkim but: Dawano swoje skóry owcze do wyprawy Żydom, którzy przycl dzili do domu, zabierali ze sobą, a przywozili już gotowe usz, kożuszki... Len farbowali sobie sami, ale tylko biedniejsi, bogata I oddawali nici farbiarzowi, niejakiemu Muśko, albo jednej Żydówce, j którzy chodzili po wsi, zabierali przędzę i przywozili gotową. Skąd \ pochodzili i gdzie farbowali Żydzi, tego informatorka nie pamięta. *! P1 u t y c z e: Na głowie czasem w lecie noszono słomiane kapelusze, i poza tym czapki kupowane w mieście u Żyda, np. „kozyroki z daszkiem" lub „czapki na cztery gubernie" (rogatywki) obszytej barankiem. N o w e B e r e z o w o : Na głowę ubierano... zimą czapkę kupioną w mieście u Żyda, najczęściej siwą. W czasie I wojny zaczęto już szyć spodnie zimowe z sukna „kraszonego" przez Żydka w mieście. ' P o p ł a wy: (Kobiety nosiły...) pończochy najczęściej „siwe", zweł-1 ny przędzionej w domu. Wełnę tą dawano do roboty Żydówkom w Brańsku... w Brańsku był stary Żyd farbiarz. 22 23 24 25 2 27 2 29 �H u s a k i : Płótno farbowali sobie sami... względnie zabierali płótno Żydzi i po ufarbowaniu odnosili. Ł y n i e w : Płótno na spódnice ... farbowała Żydówka w Wiszni­ cach... Skóry na kożuchy mieli ludzie z własnych owiec, wyprawiali je Żydzi w Wisznicach, szyli krawcy... Szyli ubiory wędrowni krawcy polscy i żydowscy, którzy zatrzymywali się we wsi. C i c i b ó r M a ł y: W Białej był Żyd Dawid, który mieszkał na ulicy Janowskiej i tam wykonywał druki na płótnie. Podobno drukował na spódnicach czerwone i niebieskie szlaki u d o ł u . K u z a w k a: Informatorka przypomina sobie spódnice z samodzia­ łowego płótna drukowanego. Drukował je u siebie w pracowni Żyd Josiel z Terespola. O s o w a: Żydzi robili „malowanki" ale nie we wsi, brali (płótna) do Włodawy, Sawina, Dubeczna. W o r s y : Był w Puchaczu folusz żydowski. U h n i n : Kożuchy i sukmany szyli po domach klientów krawcy miejscowego pochodzenia. Przed I wojną było wśród nich także kilku Żydów, m.in. Herszko, który zawsze jak szył w domu gdzie dbano o niego i sam się bardzo starał, to stroje mu się nie udawały, a najlepiej udawały się, gdy zupełnie o to nie d b a ł . B i a ł k a : Ojciec i teść mieli ubrania wykonane całkowicie z surow­ ców pochodzenia domowego, natomiast mąż nie chciał już chodzić w lnianym ubraniu, ani też w samodziałach wełnianych, więc (informatorka ur. ok. 1884) wymieniała w Parczewie u Żydów białe płótno (swojej roboty) na tkaniny pochodzenia fabrycznego. Szum i n k a : Zimowe nakrycie głowy stanowiła wysoka czapka barankowa — „czapa głęboka, że uszy się schowają, baraszek z wierzchu, a od spodu kłakami podszyta". Czapy te wyrabiali Żydzi we Włodawie. 30 31 32 33 34 35 36 37 38 O r z e c h ó w S t a r y : „Malowanek" informatorka nie pamięta. Chodziły po wsi farbiarki Żydówki i farbowały płótna, ale tylko na jednolity kolor. Przeważnie jednak każda kobieta farbowała sa­ ma. W o ł o s k o w o l a : (Kobiece obuwie świąteczne...) były to trzewiki sznurowane czerwoną lub czarną tasiemką, kupowane od szewców Żydów we W ł o d a w i e . " Ż d ż a r k a : Informatorka (ur. w r. 1897) ... niejasno opowiedziała o Żydach którzy przejeżdżali do wsi i „malowali" (drukowali) tkaniny. Mówi, że przestali przyjeżdżać w r. 1912, a jednocześnie, że nie noszono tu „malowanych" strojów. D a w i d y : Płótno farbowali na różne kolory, przeważnie jednak na czarno. Farbowaniem płótna zajmował się Żyd Wiktor Gecht, zamieszkały w Bejdach, 1,5 km stąd. Jeździli oni po wsi, zbierali materiały do farbowania i po ufarbowaniu przywozili do w s i . O s o w a : spódnica „malowana" — malowali Żydzi, chodąc po wsi. H a d y n ó w : Tylko szycie świątecznego ubrania męskiego oraz szycie szub damskich powierzano krawcom w Łosicach, którzy najczęściej byli pochodzenia żydowskiego. H r u s z n i e w: Kożuchy najczęściej kupowano gotowe w kramie lub oddawano skóry baranie Żydom przyjeżdżającym do wsi i przyjmu­ jącym zamówienia. W o j n ó w : Świąteczną odzież szyli krawcy najczęściej Żydzi, którzy chodzili po wsi i przyjmowali zamówienia. Na targach kupowano najczęściej buty, czapki, chusteczki damskie, lub czasem Żydzi przywozili (ten) towar do wsi i sprzedawali. Kramy najczęściej były żydowskie. K r z y m o w s k i e : Odzież świąteczną i roboczą niektórą męską szyli 39 41 42 43 44 45 46 115 �G o r z k ó w : W miasteczku było najwięcej krawców, przewa Żydów, którzy szyli ubrania dla okolicznych wsi. 53 Stolarstwo — meblarstwo J ó z e f ó w : Przed 60 laty było dwóch stolarzy Polaków, Łuckiewicz i Wapniarski oraz 5—8 Żydów. Stolarze w Józefowie nie wynosili swych wyrobów na jarmark. Polacy robili tylko na zamówienia. Natomiast Żydzi, aczkolwiek robili na „tandet", to jednak nie wynosili na rynek, a tylko mieli skrzynie w różnych szopach i tam można było wybierać jakie się chciało skrzynie. Żydzi byli wyłącznie stolarzami, nie posiadali ziemi ; a jarmarki robili tylko Żydzi. Było ich tu stolarzy około dziesięciu, a tylko trzech lepszych. Reszta tandeciarze i takie też były ich meble, choć tańsze. Wystawiali „kanapy", łóżka rozsuwane, łóżka zwykłe — z tyłem i przodem półkolistym, niemal okrągłym, lub z ozdobnymi toczonymi „wałka­ mi". Kredensy zwłaszcza miały te „ w a ł k i " . B y c h a w a była ośrodkiem stolarskim dość silnie oddziałującym na najbliższą okolicę. Rzemiosłem tym zajmowali się przede wszystkim Żydzi. Około r. 1910 w miasteczku było około 10 warsztatów stolarskich, w tym tylko trzy prowadzone przez Polaków... Stolarze Polacy robili trumny i meble na zamówienie, Żydzi robili meble na „tandet" — na targ. Były to przede wszystkim „kanapy" (szlabany), szafki na naczynie, łóżka. ... Żydzi w Bychawie robili też skrzynie malowane w kolorowe kwiaty. Skrzynię taką miała mieć matka (informatorki ur. ok. 1881 r., zamieszkałej w Starej Wsi sama informatorka natomiast miała skrzynię mazerowaną we wzory, kupioną również w Bychawie ok. 1900 r . ) . W o j c i e s z k ó w : W Bełżycach byli stolarze, dwaj Polacy i Żyd Mosiek, którzy robili meble dla wsi, a m.in. skrzynie malowane. H o r o d y s z c z e : Skrzynie malowane we wzory wykonywali Żydzi w Chełmie aż do pierwszej wojny światowej, a potem już rzadko. Skrzynie te miały tło czerwone i żółte kwiaty. R e j o w i e c : W Rejowcu było wówczas (tj. ok. 1910 r.) dużo stolarzy Żydów, sześciu z nich robiło meble, kilku t. zw. białą robotę. Żadnego stolarza Polaka informator nie pamięta. Miejscowi stola­ rze pracowali tylko na zamówienie. 54 55 56 57 58 5 9 60 II. 4. Wędrowny tapicer. Wilno 61 wędrowni krawcy — Żydzi. Żydzi szyli ręcznie, na miejscu. Prze­ strzegając rytuału sami sobie gotowali (kluski gnietli na odwrotnej stronie siedzenia krzesła). Chopcy często płatali im figla i wrzucali kawałki słoniny do garnka, w którym gotowali z u p ę . N o w a W i e ś : Sukna tkała matka (informatorka ur. w r. 1904) na „burki" dla ojca. Używała do tego niefarbowanej wełny z szarych owiec, potem oddawała „do filcowania" do Żyda w Sokołowie. K a m i o n k a: Do I I wojny było bardzo dużo Żydów w Kamionce. Zamieszkiwali oni wszystkie domy naokoło rynku i trudnili się przeważnie rzemiosłem — najwięcej było krawców i szewców. C i os my: Druki na płótnie wykonywali wędrowni Żydzi, prawdo­ podobnie z Biłgoraja, których informatorka (ur. 1900 r.) doskonale pamięta. Do Ciosm chyba nie zachodzili, ale „rozgłaszano, że tu i tu są malarze", np. w Dąbrowicy czy Banachach, zanoszono tam wybielone płótna, wybierano wzory i rzemieślnik na miejscu odbijał je z deski na płótnie (na powleczoną farbą deskę nakładano płótno i klepano gumową pałką). W roku 1922 gdy informatorka wychodzi­ ła za mąż, malowania płócien już zaprzestano. Informatorka słyszała, że w Ciosmach był przez jakiś czas kuśnierz Jan Rejman. Był to dziadek jej męża, Żyd, wędrowny naprawiacz kożuchów który zakochał się w dziewczynie z Ciosm, wychrzcił się, ożenił się z nią i osiedlił w Ciosmach, pracował na roli, potem jednak wyjechał na zarobek do Ameryki i tam z m a r ł . K u z a w k a : Na nogach kobiety nosiły pończochy (robione na drutach), w poprzeczne pasy. Kupowano je w mieście u Ż y d ó w . W ó l k a K a m i e n n a : Pończoch w lecie nie noszono, zimą noszo­ no pończochy z wełny, które kupowano od Żydówek, trudniących się robieniem pończoch k u l k ą . 47 48 49 50 51 52 116 S i e d l i s z c z e : W samym Siedliszczu było stolarzy bardzo niewielu, prawie sami Żydzi (przed wojną osada liczyła ok. 1800 Żydów, ok. 300 katolików). Ł ę c z n a : Do I I wojny światowej było w Łęcznej około 10 żydowskich stolarzy i ok. 5 Polaków... Żydowscy stolarze robili roboty budowlane i meblowe, w tym łóżka, kufry, stoły, szafki, półki kuchenne, a w okresie międzywojennym kredensy. Głównie wysta­ wiali je na jarmark. Poza tym jeździli po wsiach, wykonując roboty stolarskie na zamówienie. Było z nimi trudno konkurować. Mieli bardzo małe wymagania. Wystarczył im kawałek chleba z cebulą na cały dzień, i mimo to pracowali wytrwale, by zarobić choć parę groszy. Inna rzecz, że robili szybko i niedbale, ale taniej... Kufry robiono tu i przywożono do ostatniej wojny. Okucia albo stolarze kupowali .w sklepach i sami przybijali, albo też dawali kufry do okucia tutejszym żydowskim ślusarzom... Łóżka z toczonymi wałka­ mi robili głównie Żydzi, jeszcze w okresie międzywojennym, w jego pierwszym dziesiątku lat. O p o l e : Przed I wojną światową było w Opolu 20—30 stolarzy żydowskich, m.in. Machu, Mosiek Kos, Solpa. Było też sporo stolarzy Polaków. Polacy produkowali przeważnie na zamówienie dla „lepszych domów", robili też stolarkę budowlaną. Natomiast Żydzi robili głównie „chłopskie meble" sprzedawane na jarmar­ kach... W Opolu robiono skrzynie jeszcze przed J a p o ń s k ą wojną". Potem kufry. Kufry były na kółkach. Skrzynie orzechowe i zielone, bez kółek. Skrzynie były mazerowane przeważnie... Kufry na kołach kupowali przeważnie Żydzi, ze względu na łatwość wytoczenia na pole cennego mebla na wypadek pożaru... Do 1939 r. robiono jeszcze w Opolu kufry, robili je przeważnie Żydzi. W r z e ł o w i e c : Tu było kilku stolarzy Żydów, którzy wyrabiali tandetę meblarską, m.in. skrzynie mazerowane. W czasach kiedy informator (ur. 1878) się żenił, były już modne kufry. W ą w o l n i c a : Dawniej było w Wąwolnicy sporo Żydów tandecia6 2 63 64 �rzy, wyrabiali kufry, łóżka, „sofki" (szlabany), także skrzynie mazerowane. G r a b o w i e c : Informator Jan Sieczkowski ur. 1908 w Górze Grabowskiej, mistrz stolarski. Około r. 1925, kiedy inf. zaczął uczyć się rzemiosła, było tu mniej więcej 7—8 stolarzy, w tym 3 Żydów. 0 cechu stolarskim w Grabowcu nigdy nie słyszał... Informator mając lat 17 zaczął się uczyć stolarstwa u żydowskiego stolarza potem przez 5—6 lat pracował u Żydów jako czeladnik. Do ostatniej wojny stolarze z Grabowca, zwłaszcza Żydzi pracowali dla niezna­ nego odbiorcy. Z miejsc targowych dokąd wozili wyroby, wymienić potrafi tylko Wojsławice i Uchanie... Z wyrobów stolarskich produkowanych na tandetę wymienia informator: łóżka pojedyn­ cze i rozsuwane, z wycinanymi nogami, z wysokimi szczytami; w okresie międzywojennym były też modne łóżka ze szczytami owalnymi' sofki" (ławy ze skrzynią do spania) z oparciami prostymi szczebelki' szafki jednodrzwiczkowe malowane żółto 65 1 mazerowane; skrzynie na kółkach wyrabiali rzadko, sprzedawali albo skrzynie „białe" (surowe deski), albo malowane jednobarwnie. Skrzyń malowanych wzorzyście informator nie widział; kufry z wypukłym wiekiem, lekko zwężające się do dołu, na kółkach, okute „bednarką", z antabami, zamykane na klucz. Kufry malowane były na ciemny orzech lub żółty i mazerowane „w kwiaty", podobnie jak szafki, łóżka... Szafy ubraniowe, dwudrzwiowe, proste bez filunków. Niektóre elementy mebli jak nogi stołów, „półkolumny" na łóżka, były toczone Na jarmark wykonywano także ale w mniejszych ilościach kolebki na biegunach i taborki" (taborety) Krzeseł nie robiono 6 6 F r a m p o l : Stolarzy Żydów ... było tutaj przed wojną sześciu. Robili skrzynie malowane bardzo tandetnie. Sprzedawali je tylko we Frampolu ... Pamiętają starego Żyda, stolarza Zambela, który wynosił swoje skrzynie na targ. Poza Poterańskim robili malowa­ ne skrzynie też Żydzi. Jak wyglądała skrzynia frampolska produkcji żydowskiej, czy Poterańskiego, nie udało się dowiedzieć. Przed 1939 r. było we Frampolu majstrów stolarskich około 20. Przed 1914 r. miało ich być jeszcze nieco więcej. Przeważnie byli to Żydzi, tylko pięciu czy sześciu Polaków. Wyrabiali oni skrzynie malowane z tą różnicą że Żydzi robili na targ a Polacy robili tylko na zamówienie Spośród Polaków najładniejsze skrzynie robili dwaj bracia Poteraóscv Ich skrzynie bvłv ładniejsze od żydowskich i Żydzi brali od nich wzory ' 67 68 11. 5. Kowal, 87-letni Beryl Cyn z Nowego Miasta (woj. warszawskie) 6 T a r n o g r ó d : Przed I wojną światową było w Tarnogrodzie około 20 stolarzy, w tym 6 Żydów. Ze stolarzy żydowskich dobrym rzemieślnikiem był podobno tylko niejaki Herszel, a reszta Żydów to „faszerzy" (?). Herszel był jednak dobrym stolarzem budowlanym, więc skrzyń malowanych ani mebli nie robił. Reszta tych żydowskich stolarzy również zasadniczo skrzyń nie robiła, a jak nawet który robił, to taką skrzynię zaraz poznawano po partackim wykonaniu... Oprócz skrzyń robiono i kufry głównie dla Żydów. Kufer był droższy, kosztował 8 rubli, a trzeba go było robić 3 dni (1 dzień samo okuwanie)... Kredensy początkowo robiono dla Żydów... Około 50 lat temu zaczynają robić kredensy dla wsi.... Już za czasów dziadka były „bambetle" (szlabany), ale ... wraz z kredensami wędrują na wieś dopiero ok. 1912 r . T u r o b i n : Malowane skrzynie robił tu przed I wojną Szołtek mieszkający na przedmieściu... prócz niego robili skrzynie Żydzi (którzy robili i kufry). Skrzynie malowane, na kółkach, robiono jeszcze w latach 1920—25. Tło skrzyń „kanarkowe", dwa pola, wazoniki w kształcie trapezu... kwiaty najczęściej malowane były zielono i czerwono, „makówki". Robili te skrzynie dwaj stolarze, Jankiewiczi i Majlach.obaj Żydzi. Oprócz tych skrzyń wyrabiali też szafy, stoły itp. Jankiewiczi zatrudniał okresowo nawet 7 pracowni­ ków najemnych, Majlach czterech. Polak stolarz był niegdyś w Tu­ robinie tylko jeden. Stolarzy żydowskich poza wymienionymi było kilkunastu (razem ok. 15). Robili oni łóżka, stoliki i kufry, tzw. „tandetę wiejską", przeznaczoną na sprzedaż na jarmarku. Targi odbywały się w Turobinie co tydzień, a raz na trzy miesiące miał miejsce „główny jarmark". Zapotrzebowanie na skrzynie było nieraz tak znaczne, że gdy dwaj turobińscy producenci nie mogli go sami pokryć, sprowadzali wówczas skrzynie z Frampola. „Wysyłał 7 0 71 furmankę, czy sam tam pojechał i przywiózł 4—6 skrzyń." Zazna­ czyć należy, że skrzynie turobińskie jakkolwiek podobne, nie były robione na wzór frampolskich... W Turobinie poza stolarzami działał niejaki Hoppen, Żyd, sam nie fachowiec, lecz sprowadza! stolarzy Żydów z Janowa Lubelskiego, „trzymał ich", a produkcję wywoził, prawdopodobnie do Piasków Luterskich... Tandeta jar­ marczna była wyrabiana do r. 1939... Do tandety były zaliczane łóżka, „kanapy" (łóżka-^awy szufladowe), stoły. Informator urodzony w r. 1907, stolarz: W czasach jego młodości było w Turobinie około 25 stolarzy, w tym najwyżej 5 Polaków, reszta — Żydzi. Skrzyń malowanych w kwiaty w Turobinie według niego nie robiono, „bo nie opłacało się i m " . Miejscowi Żydzi robili tylko skrzynie malowane jednobarwnie. Inny informator, urodzony ok. r. 1895 twierdzi, że skrzynie malowane w kwiaty wyrabiali w Turobinie Żydzi Majlach i Jankiel. Siostra inf., zamieszkała w Olszówce ma skrzynię robioną przez Majlacha, na zamówienie. Dwaj inni informatorzy: jeszcze do r. 1939 na zamówienie ludzi ze wsi wykonywały skrzynie malowane w kwiaty 3 żydowskie warszta­ ty stolarskie: Majlach, Jankiewici, warszatat Flaków. Skrzynie te miały kolorowe kwiaty na żółtym tle. W ogóle w Turobinie było w okresie międzywojennym około 20 żydowskich warsztatów stolar­ skich. Inf. Stanisław Sieciechowicz ur. ok. r. 1920 pracował u Żyda, który skrzyń nie robił, ale wyrabiał masowo tanie meble na jarmarki, a mianowicie kufry, kanapy, łóżka, szafy. Skrzynie malowane w kwiaty można też było kupić na targu w Turobinie. Robiło tam skrzynie dwóch stolarzy Żydów, z których jeden nazywał się Smoluch (informacja z Ż a b n a ) . Ł o p i e n n i k : Skrzynie malowane robili najwięcej Żydzi w Kras72 73 74 117 �nymstawie. Zdobili je w czarne „kulasy" (kwiaty) na wiśniowym tle. Taką skrzynię można było kupić do I wojny światowej za 3 ^ ł ruble. Potem rozpowszechniły się już kufry, malowane na jeden kolor, bez kwiatów." K r a ś n i k : Do I I wojny światowej najwięcej stolarzy było Żydów — liczba ich wynosiła 15—20. Oni też głównie wykonywali meble wystawiane na targach i sprzedawane dla ludności wiejskiej. Były to „kanapy" z wyciąganą szufladą do spania i ozdobnym oparciem, „kredensy" ozdobione w jakieś skromne wycięcia oraz szafy do ubrań, zupełnie proste i w ogóle bez żadnych ozdób (to w okresie międzywojennym, wcześniej także skrzynie malowane w kwiaty). Dużym ośrodkiem stolarskim, w którym już za czasów ojca (informator ur. ok. 1887 r.) zaopatrywały się okoliczne wsie, był Kraśnik. Pracowało tam dużo stolarzy, przeważnie Żydów, którzy w dni targowe wystawiali na ulicy koło swoich domów wykonane przez siebie meble. Były to łóżka, szafy na naczynie, stoły, składane krzesła, kuferki, szlabany i t p . (informacja z Olbięcina). T o m a s z ó w L u b e l s k i : Skrzynie wyrabiał tylko jeden stolarz — Żyd. Posiadały tło żółte, boki i wieko mazerowane („umbra" na żółtym). Na ścianie frontowej wymalowane były kwiaty bez ograni­ czonych p ó l . K r a ś n i c z y n : W miasteczku było paru stolarzy, głównie żydows­ kich, którzy m.in. robili skrzynie. Były one produkowane nie na sprzedaż targową, tylko na zamówienia. Jednym ze stolarzy żydows­ kich, którzy robili skrzynie, był niejaki Wulwa, którzy zmarł w czasie I I wojny światowej, mając lat ok. 50. Z a m o ś ć : Zawsze było tu kilku stolarzy żydowskich, którzy wyrabiali tandetę jarmarczną (łóżka, komody, sofki, skrzynie). Ż ó ł k i e w k a : Stolarze żydowscy w Żółkiewce wykonywali tylko t. zw. białą robotę, którą inf. nazywa też „utwory" (otwory, tj. drzwi i okna). K ł o d n i c a : Meble bardziej skomplikowane, szafki, łóżka, stoły, kupowali u Żydów w miasteczku, głównie w Kraśniku. Stolarze 16 77 78 79 80 81 pojawili się na wsi dopiero przed 1914 r. Nauczyli się fachu od Żydów w Kraśniku. A n n o p o l : Przed I wojną światową w Annopolu było 10 warszta­ tów stolarskich żydowskich, a 2 katolickie. Rzemieślnicy robili meble „na wynos" — do sprzedaży rynkowej oraz na zamówienie. 70-letni informator pamięta, że na rynku sprzedawano półki z ogo­ nem, łóżka z szufladą, szafki na naczynie (nie pamięta skrzyń malowanych). G o r aj: dużym ośrodkiem stolarskim był Frampol, gdzie meblarst­ wem zajmowali się przeważnie Żydzi, robili zwłaszcza skrzynie malowane, na tandetę. W Goraju nigdy stolarzy nie było dużo, zazwyczaj około 5—6. Skrzynie malowane robił Jan Nędzyński oraz Stanisław Zalewa (zmarł 1955 r.). Pierwszy stolarz narodowości żydowskiej — Herszek sprowadził się tu ze Szczebrzeszyna przed I wojną. Był bardzo dobrym stolarzem, wyuczył kilku Polaków. Prawdopodobnie robił też skrzynie. Pracował — jak wszyscy miejscowi stolarze — tylko na zamówienia. Zginął w czasie okupacji w wieku około 50 lat. Później od niego zaczęli pracować inni żydowscy stolarze, Don i Wajs. T o m a s z ó w L u b e l s k i : W miasteczku stolarstwo było rozwinię­ te, stolarze dzielili się na „tandeciarzy" i stolarzy „obstalunkowych". Tandeciarze, byli to przeważnie Żydzi, mieli niewielkie warsztaty i robili meble na sprzedaż na rynek, gdzie zawsze mieli swoje stoiska podczas t a r g ó w . S z c z e b r z e s z y n : W Szczebrzeszynie mieszkali jeszcze (poza polskimi) stolarze Żydzi. Jeden z nich, „Kulawy Szmul" (zmarł ok. r. 1938) według jednego informatora robił malowane skrzynie (według drugiego — nie). O s t r ó w e k : Około 1910 r. skrzynie zaczynają ustępować kufrom, a ok. r. 1920 tylko kufry sprzedawano na jarmarkach. Wożono je głównie z Czemiernik. Robili je głównie Żydzi. O s t r ó w L u b e l s k i : Tu było około 40 stolarzy, w tym 20 żydowskich, którzy kiepsko, „oby interes szedł", r o b i l i . S ł a w a t y c z e : Było tu kilku stolarzy Polaków i Żydów. Pracowali na zamówienie. Na jarmarki przywożono kufry z jakichś innych ośrodków. J a n ó w P o d l a s k i : W okresie 20-lecia byli tu stolarze Żydzi i Polacy. Niektórzy wystawiali swe wyroby na miejscowych jarmar­ kach (krzesła, szafy, kufry). C z e b e r a k i : Przed i po I wojnie kufry i inne meble robili Żydzi w Parczewie i sprzedawali je na rynku; były tam też przywożone wyroby z Lubartowa. M i ę d z y r z e c P o d l a s k i : J a k miał 5— 10 lat (inf. stolarz, ur. ok. 1906 r.) na jarmarku były skrzynie bez kół, malowane w kwiaty ... Robił je stolarz Ciesielski. Po skrzyniach nastąpiły kufry. Robił je Polak Orzechowski i wielu żydowskich stolarzy. Było tu 40 żydow­ skich stolarzy. Do 1939 r. meble robili najwięcej Żydzi. Biedniejsi pracowali chałupniczo. Miał warsztat wstawiony do mieszkania i robił sam, wynosząc później na rynek. Byli również Żydzi stolarze, którzy mieli dwa warsztaty, zatrudniali pracowników i mieli uczniów. Spośród nich wymienia informator Żyda Reichmanna, który miał przy ul. Lubelskiej duży warsztat i sklep meblowy z własnymi wyrobami. Robił meble nowoczesne dla miasta, ale również tandetę dla wsi. Reszta Żydów robiła tandetę dla wsi: łóżka z wysuwaną szufladą, szafki dwudrzwiowe na naczynie, półki na naczynie, szafy dwudrzwiowe, stoły i kufry. Wywozili na rynek przy okazji jarmarku. K o s ó w L a c k i : Przed wojną poza ojcem informatora (Bolesta) nie było stolarzy Polaków. Było wielu stolarzy Żydów wykonują­ cych meble. Była to „tandeta sprzedawana na jarmarkach". Mieli zbyt, bo były to meble o niskiej jakości, więc tanie. W ę g r ó w : Skrzynie malowane w kwiaty ... przywozili (ok. 1880 r.) na targ do Węgrowa Żydzi z Siemiatycz i Żelechowa. Nie było specjalnej różnicy między wyrobami katolików i Żydów tylko tyle, że Żydzi robili częściej meble fuszerowane, zbijane na gwoździe. S i e d l c e : Stolarzy Żydów było w Siedlcach dużo. Mieli swoje pracownie wzdłuż ulicy Puławskiego. Robili przeważnie tandetę na wieś i wynosili na rynek. Mało zamawiano u Ż y d ó w . A n c u t y : 30 lat temu Żyd stolarz z Narwi, Lejzor, robił meble. Chodził po wsiach i na miejscu z powierzonego materiału robił 82 83 84 85 86 87 88 80 90 91 92 93 94 95 96 II. 6. Tkacz 118 �szlabany, łóżka i stoły. Szlabany miały ozdobnie wycięte oparcie i profilowane nogi. Lejzor robił też tzw. białą stolarkę, tj. obramienia okienne i drzwi oraz roboty ciesielskie. O r l a : Przed I wojną i w 20-leciu byli w Orlej stolarze Żydzi, którzy robili meble głównie dla Żydów i okolicznych wsi. W Orlej byli też dwaj stolarze Polacy. W 20-leciu mebli dostarczali przede wszyst­ kim stolarze Żydzi z Orlej (łóżka rozsuwane, szlabany, stołki, krzesła). S i e m i a t y c z e : Przed I wojną światową Żydzi wyrabiali skrzynie mazerowane... Przed I wojną było trzech Żydów „kuferników"; Ićko Jozbonde (?), Szmul, Ićko Szyje. Później było znacznie więcej stolarzy żydowskich, bo zawód stolarski przejęli po w.w. ich synowie i krewni. Przed 1939 r. było tu kilku stolarzy Żydów. Część z nich robiła tandetne meble na wieś: łóżka z szufladą, szlabanki, stoły, szafy. Robili na zamówienie i mieli również zawsze na składzie gotowe meble do wybrania. Reszta Żydów robiła kufry mazerowa­ ne. Wozili te kufry na jarmarki do Białegostoku, Janowa, Brańska, Ciechanowca, Wysokiego Litewskiego, Kobrynia oraz sprzedawali je na miejscu, na targu w Siemiatyczach. B r a ń s k : Przed I wojną meble tu robili stolarze Żydzi, sprzedawali na jarmarkach i na zamówienie. Zamawiano u nich szlabany, kufry, stoły, szafki na naczynie. W Brańsku było kilku stolarzy Żydów, którzy do ostatniej wojny robili meble na zamówienia i masowo „tandetę" na j a r m a r k i . 97 98 99 100 101 102 103 Kowalstwo 1943 jako stary już człowiek. Pomagali mu w pracy synowie, wyrabiał ceramikę biskwitową i glazurowaną, a także siwaki (tylko „wierciochy" do maku). Niektóre wyroby, np. dzbanki malował w kwiaty. Wyrabiał garnki do gotowania, dzbanki, słoje, miski, wierciochy, ładyszki, doniczki. Sprzedawał na jarmarkach i targach miejscowych... nazwiska garncarza informatorzy nie zapamię­ tali. S u w a ł k i : I . W Suwałkach był Żyd zwany Srolko albo Srol, który mniej więcej do wybuchu I I wojny światowej trudnił się wyrobem naczyń glinianych. Choć potrafił toczyć, zostawiał tą czynność swoim robotnikom (stale zatrudniał 2—3 wędrownych czeladni­ ków), a sam wypalał ich wyroby. Były to naczynia glazurowane, często malowane. Sprzedażą trudnił się Srol i jego dwóch synów. Piec garncarski Srola był prawdopodobnie poziomy, częściowo wkopany w ziemię. I I . Pod Suwałkami mieszkał Żyd Srolo, który handlował starymi domami (skupywał drzewo z nich)... U niego pracowali robotnicy—garncarze. Wyrabiali dzieżki, garnki, donicz­ ki, wazony. Wazony były biskwitowe, pozostałe naczynia glazuro­ wał wewnątrz ołowianym szkliwem, często pobielał. Zewnątrz były biskwitowe. Na miskach malował k w i a t k i . Garncarz w Suwał­ kach nazywał się Srul (Izrael) L e w i t a . M i 1 e j c z y c e: Do I wojny robił czerwone polewane i czarne garnki „jeden Żydek garbaty", n i e m ł o d y . Do I I wojny światowej wykonywał w Milejczycach garnki Żyd o imieniu Kielman. Mieszkał on po sąsiedzku z informatorem, wykonywał garnki gliniane bez żadnego pomocnika, sam je toczył i wypalał... Wykonywał garnki polewane, bez ozdób malowanych. Obok garncarza Michniowskiego (zmarł ok. r. 1897) byli dwaj garncarze Żydzi, Kielman i „Pejsak", którzy do r. 1914 robili naczynia polewane, sprzedawali na miejscu (jedną furę naczyń Kielmana zawiózł informator, który był furmanem, do Orli). Żaden garncarz nie miał u c z n i ó w . S o k ó ł k a : W Sokółce przed wojną był gancarz Żyd, który sam 115 116 117 118 119 K l e s z c z e l e : Do I I wojny było w Kleszczelach 5 kowali Żydów i dwóch tylko chrześcijan. Z przedmiotów ozdobnych wykonywali tylko wykładki i krzyże żelazne... Krzyże nagrobne wykonywali Żyd Lejzor Krewiatycki który odziedziczył swój zawód po ojcu oraz Marcin Józwiak, prawosławny. D r o h i c z y n : W dwudziestoleciu międzywojennym pracowali w Drohiczynie 3 kowale Żydzi i 3 Polacy. Wszyscy wykonywali jedynie czysto użytkowe przedmioty, niezdobione. P l u t y c z e : W okresie międzywojennym był w Plutyczach dobry kowal — Żyd Branko; nie pamiętają by zdobił jakieś przedmioty oprć-z wykładek. P o p ł a wy: Do 1939 r. był tu kowal Żyd, który robił bardzo ładne wykładki (często głowy ptaszków) oraz zawiasy esowate. Innych swoich wyrobów nie zdobił wcale. M i e r z w i n D u ż y : W Mierzwinie był przed ostatnią wojną niezbyt dobry kowal — Żyd ł e z k o . H o ł o d y : Na ogół dobrymi kowalami byli małomiasteczkowi Żydzi, którzy zajmowali się tylko rzemiosłem, więc byli wyspecjali­ zowani. C i e c h a n o w i e c : Przed I I wojną było w Ciechanowcu 25 kowali, większość Ż y d ó w . G r o c h ó w k a : W okresie międzywojennym było we wsi trzech kowali: Piotrowski Feliks, Nowosielski Józef oraz Żyd Lejzor. T a r n o g r ó d : Przed wojną było w Tarnogrodzie siedmiu kowali, a tyłki jeden Żyd kowal — Majer... ( I I inf.) było 15 kowali, w tym trzech Żydów, a przed samą wojną było 8 lub 6 kowali... do najlepszych kowali zaliczał się Majer — Żyd, sławny na całą okolicę ze swych robót... ( I I I inf.) Kowale żydowscy byli kowalami z pokole­ nia na pokolenie. Terminowało i wyzwalało się u nich wielu Polaków, natomiast Żydzi byli tylko jako czeladnicy u kowali polskich, ale nie terminowali. Było ich mniej, niż Polaków u Żydów. Zamawiano robotę bez względu na wyznanie (rzemieślnika), o ile nie miał to być krzyż na cmentarz, zamawiano tam, gdzie było taniej. U kowala żydowskiego kuli wozy wszyscy furmani Ż y d z i . J a n ó w L u b e l s k i : w Janowie był przed 1939 r. Żyd k o w a l . T u r o b i n : Dawniej w Turobinie było dwóch kowali, jeden Polak i jeden Żyd nazwiskiem K r y g . 104 120 105 106 107 108 109 110 111 112 113 1 1 4 Garncarstwo D ą b r o w a : Do samej okupacji pracował w Dąbrowie „hunczar" na ul. Tatarskiej. Był Żydem, został wywieziony do obozu około r. _ I II. 7. Krawiec Zelig, Wołomin k. Warszawy 119 �toczył i wypalał garnki. Czy te garnki były siwe czy czerwone, co do tego zdania są podzielone. Jedni twierdzą, że tylko czarne, drudzy, że tylko polewane. Żyd ten mieszkał i miał pracownię gdzieś koło stacji, został zabity przez Niemców w czasie ostatniej w o j n y . W czasach jej młodości (inf. ur. ok. 1915 r.) byli jeszcze na ul. Kolejowej garncarze narodowości żydowskiej. Wyrobów ich nie pamięta. C h o d ó w : Żona garncarza Marcina Wyrębka (ur. ok. r. 1896) przypomina sobie, jak jakiś Żyd Siolka (nazwiska nie pamiętała) przynosił swój materiał, siadał do warsztatu Wyrębka i na nim robił naczynia, które sprzedawał i brał pieniądze dla siebie. 121 122 123 Budownictwo M o r d y : Podobno cieśli Żydów nie było przed wojną... Byli (prócz polskich) przedsiębiorczy stolarze Żydzi, młodzi ludzie, którzy chodzili po wsiach, ofiarując swoje usługi włościanom, przeciwnie niż Polacy, którzy nigdy poza Mordy się nie ruszali. Kożuchowania i inne ozdoby na domach wiejskich były tedy dziełem tych wędrow­ nych rzemieślników chyba, że wykonywali je sami cieśle, którzy dom stawiali. N u r : W związku ze zniszczeniami wojennymi 1914—1920... w naj­ bliższej okolicy zaczęły działać trzy firmy budowlane: 2 w Ciechano­ wcu i 1 w Czyżewie. Założycielami i właścicielami tych firm byli Żydzi, w Czyżewie niejaki Sane, tej w Ciechanowcu szczególnie sprężysty i przedsiębiorczy Jankiel Ogórek ... działały na terenie Nura i okolicy. Firmy te podejmowały się wykonywania wszelkich robót budowlanych łącznie z przewozem materiału budowlanego. ¿(11 r LI ci ni iii v one (Ogórek) murarzy Żydów i Polaków, cieśli tylko Polaków ponieważ Żydzi obawiali się jakoby pracy na niebezpiecz­ nej wysokości stolarzy budowlanych przeważnie Żydów szklarzy dekarzy i innych niezbędnych rzemieślników Na miejsce budowy orzvbvwał najpierw sam przedsiębiorca osiadał i mierzył miejsce nod budowę domu klientem w kończenia oraz cene i warunki zaołatv Jeżeli zaołata miała bvć dok t •, p sy od ,mo * ałv ,sie ao o a a aia o ę . . Frm wyKonywama i wyKonywa y czasem oomy ta* wyKonczone, ze właścicielowi oddawano Klucze od zupełnie gotowego domu... Części domu pretabryKowano w głównej bazie tirmy i przewożono... na miejsce budowy^ Montaż i wykończenie trwało około tygodnia. Budowano tez stodoły i wszelkie budynki do ustępów włącznie. Ozdoby na domach budowanych przez te firmy miały kształty charakterystyczne... (Firmy te wprowadziły kilka nowości technicz­ nych, m.in. stolcową konstrukcję dachu)." H a n n a : W Hannie domy budowali w okresie międzywojennym ciesle-Zydzi. Najbardziej wziętymi byli dwaj bracia: Abrum i Lejzor Moszko ze Sławatycz. Za postawienie domu brali oni pieniądze i jedzenie. Ojciec tych Zydow był również cieślą. Budowę całego domu brali ci Żydzi na siebie, ale sami robili ciesiołkę, natomiast do stolarki dobierali sobie w Hannie Zyda stolarza niejakiego Dawida Libmana, któremu sami płacili. Byli to „pierwszorzędni rzemieślni­ cy". Jednym z domów... (postawionych przez nich) był dom Adama Ignatiuka (zbudowany w 1937 r.). Za wybudowanie wzięli Żydzi 250 zł + życie. Stawiali od Nowego Roku do Świąt Wielkanocnych. Dlatego tak długo, ze schło powoli... Co tydzień na „szabes" jechali Żydzi do Sławatycz. Za to ze się starają to „matka każdemu i kurę dała i zawsze cos jeszcze". Pieniądze brali na raty, po 5 zł tygodniowo... Ł y n i e w: Najlepiej w owym czasie (międzywojennym) stawiali domy Marcin Kisiel oraz Żydzi ze Sławatycz... Stolarkę (architekto­ niczną) w tym okresie robił znany w okolicy stolarz — Żyd Bencyja, zamieszkały w Wisznicach. W ó l k a O k r ą g l i k : (W czasie pożaru wsi, w 1911 r. spłonęły wszystkie domy drewniane, zachowały się dwa murowane...) Od tego czasu wielu postawiło murowane domy... Budowali te domy murarze — Żydzi z Kosowa. Najczęściej tak było, że Żydzi wykonywali dom ze swoich materiałów, kryjąc dachy blachą. Obecnie domy te nie cieszą się wielkim powodzeniem, „ściany pękają, bo byli kiepscy murarze". 124 y 126 127 11. 8. Kufer okuwany, zapewne wiano żydowskiej dziewczyny, datowany 1906. Niezdów, woj. lubelskie; il. 9. Kufer mazerowany z 1920 r., wyk. przez żydowskiego stolarza z Suchowoli. Róż indyjski i c. zieleń na tlej. ugru; il. 10. Skrzynia z 1938 r., wyk. w Szczebrze­ szynie Spul Gecel. Róż indyjski i C. zieleń na tle żółtym; i l . 11. Skrzynia na ubrania z ok. 1900 r., kupiona u stolarza żydowskiego w Bystrzycy. Róż indyjski i c. zieleń na tlej. ugru 120 128 p J ? �Ż ó ł k i e w k a : W miasteczku było dużo rzemieślników, przede wszystkim Żydów. „Tylko szewcy, kowale, stelmach to tu byli Polacy, bo to chłopska robota, a inni to Żydzi już". Żydzi też skupiali w swym ręku cały handel... K r a ś n i c z y n : Z rzemiosł było tu najwięcej szewców i kilku stolarzy, głównie Żydów, którzy jednak robili skrzynie wyłącznie na zamówienie, poza tym wożono je z Pawłowa. Byli również w mieście żydowscy kuśnierze oraz malarze, którzy zajmowali się drukowa­ niem płacht. Żydówka imieniem Jęta zajmowała się wyrobem czepków siatkowych. T o p c z e w o : 200 lat temu było w Topczewie 100 rodzin żydows­ kich. Była szkoła żydowska. Później Żydzi poprzenosili się gdzie indziej, a zostali tylko kupcy żydowscy przy dworze: kupiec mleczny, kupiec zbożowy, leśny i karczmarz... Rzemieślnikami bywali prze­ ważnie Żydzi, we wsi był stolarz, cieśle, szewc, k r a w c y . K r a m k ó w k a D u ż a : była tu olejarnia (z żelazną stępą — okres międzywojenny) należała do Żyda Giedyna, syn jego Jankiel też ją obsługiwał. T r z c i a n n e : Mieszkało tu dużo Żydów, którzy przede wszystkim trudnili się handlem (sklepy, restauracje), a także rzemiosłem, kowalstwem (ok. 5 kuźni żydowskich), stolarstwem. G o n i ą d z: do ostatniej wojny było tu bardzo dużo Żydów (ponad 2.500), którzy trudnili się rzemiosłem, np. szewstwo, czapnictwo, krawiectwo, także — w mniejszym stopniu — powroźnictwo, bednarstwo, garbarstwo, kowalstwo (było 5—6 kuźni żydowskich). Stolarzy było paru (ok. 7), większość z nich to Polacy. 131 132 133 134 135 136 Varia G o r z k ó w : Gorzków jest miasteczkiem, zamieszkałym do czasów II. 12. Kredens kuchenny, wyk. w 1918 r. przez stolarza żydowskiego Hymia (?) z Bychawy, woj. lubelskie Różne rzemiosła Ł ę c z n a : W Łęcznej najwięcej ze wszystkich rzemieślników było krawców i szewców. Krawcy byli to sami Żydzi. Szyli głównie na potrzeby wsi. Wśród szewców było i sporo Polaków. Poza tym było sporo stolarzy (ok. 10 Żydów i pięciu Polaków), pięciu kowali (sami Polacy) i trzech Żydów ślusarzy. Wreszcie było trzech tkaczy żydowskich. Tkali płótno białe. Farbiarni nie b y ł o . " I B y c h a w a : W miasteczku rzemiosło rozwinięte było stosunkowo silnie, zajmowali się nim przede wszystkim Żydzi. Wypadki, by chłopak — Polak praktykował u Żyda zdarzały się, ale nie były zbyt częste, „każdy wolał u katolika, swego, się uczyć, bo to i robota była lepsza i poważanie inne miał." ... Około r. 1910 było ok. 10 warsztatów stolarskich, w tym parę tylko polskich... Stolarze polscy robili trumny i meble zamawiane przede wszystkim przez mieszkań­ ców miasteczka, natomiast Żydzi wykonywali „tandetną robotę", którą wynosili na rynek, na targi... Obok stolarzy w mieście było dużo krawców i to też niemal wyłącznie byli Żydzi; specjalną część placu targowego nazywano „targ krawiecki" i tam sprzedawano ubranie... Było parę piekarni, piekli chleb i bułki i to przede wszystkim dla Polaków. Żydzi niechętnie kupowali w katolickich piekarniach. 1 130 II. 13. Szafka na ubranie; wyk. w 1924 r. stolarz żydowski w Zakrzówku, woj. lubelskie 121 �I wojny światowej przede wszystkim przez ludność żydowską. Według podania jakaś Żydówka wyleczyła z długiej choroby właściciela sąsiedniego majątku, stawiając mu bańki. Kiedy dziedzic ów zapytał się o zapłatę, Żydówka poskarżyła się, że nie ma gdzie mieszkać i wtedy pozwolono jej postawić sobie chatę na gruncie dzisiejszego Gorzkowa. Tym podaniem mieszkańcy miasteczka tłumaczyli sobie fakt, że ludności żydowskiej było znacznie więcej niż polskiej. Ludność polska zajmowała się częściowo rolnictwem, a częściowo rzemiosłem, Żydzi przede wszystkim handlem i rzemios­ łem. T a r n o g ó r a : Istnieje stara nienawiść między Tarnogórą a Izbicą, ponieważ według relacji Tarnogórzan Żydzi mieszkający w Izbicy przekupili urzędników, wytyczających drogę, aby szosa przebiegała koło Izbicy, gdyż wówczas w Izbicy właśnie ustanowiono t a r g i . P i o t r k ó w : Około 20 lat temu u Żydów w Bychawie na ścianach widywali na czarnym płótnie naklejane wycinanki z prasowanej słomy, ptaki (pawie) itd. Około 8 lat temu rozpowszechniła się ta 137 138 moda na wsi, ale od 3 lat już tego nie robią, bo wolą wyszywan makatki. K r z c z o n ó w: około 1900 były jeszcze używane do oświetlania izby kominki ale w tym czasie zaczęły je wypierać tzw. „żydki". Były to małe lampki naftowe bez szkiełka. Bardzo kopciły i dawały minimal­ ną ilość światła. Żydków używano około 10 lat, potem już rozpo­ wszechniły się lampy naftowe ze s z k ł a m i . K ł o d n i c a : Były lampki na olej z wyciąganym knotkiem, tzw. żydki. K r y n k i : Konik w obrzędach ludowych nie występował tu, nato­ miast znany był w obrzędach żydowskich jako „haman" w jesien­ nych świętach przed kuczkami „purym". „ H a m a n " jest to ktoś, kto kiedyś męczył Żydów, więc na tę pamiątkę co roku występuje przebrany „Haman", którego Żydzi biją i plują na niego. Na „ H a m a n a " wynajmywano co roku tego samego chłopa, który występował ubrany w konika na dziurawej kołysce z wikliny, a całość przykryta jest płachtą lub k o ż u c h e m . 139 140 141 142 PRZYPISY 1 P. Burchard, Przyczynki do zagadnienia żydowskich rzemiosł ludowych w dawnej Polsce, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Histo­ rycznego", nr 37, 1961, s. 66—80 M . in. R. Reinfuss, Meblarstwo ludowe w Polsce, Wrocław 1977, s. 55 i dalsze; E. Fryś-Pietraszkowa, Ośrodek garncarski w Łążku Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki malowanej w Polsce, Wrocław 1973, s. 28 i dalsze. Burchard, op. cit., s. 67 Wypisy wykonały: Wanda Drabik, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Bożena Kural i Alicja Małeta. Podajemy w kolejności alfabetycznej lokalizacje wzmiankowa­ nych miejscowości (B = woj. białostockie, Bp = woj. bialskopodla­ skie, Ch = woj. chełmskie, L = woj. lubelskie, Ł = woj. łomżyńskie, S = woj. siedleckie, T = woj. tarnobrzeskie, Z = woj. zamojskie): A n c u t y , gm. Narew, B B i a ł k a , gm. Dębowa Kłoda, Bp B r a ń s k , m, B B y c h a w a , m, L C e r a n ó w , gm. w miejscu, S C i c i b ó r M a ł y , gm. Biała Podl., Bp C i e c h a n o w i e c , m, Ł C i o s m y , gm. Biłgoraj, Z C z e b e r a k i , gm. Milanów, Bp D a w i d y gm Jabłoń Bp D ą b r o w a B i a ł o s t o c k a , m, B Drohiczyn m B D z i a d k o w i c e, gm. w miejscu, B G o n i ą d z gm 'w mieiscu Ł G o r z k ó w em w mieiscu Z G r o c h ó w k a , gm. Zbuczyn, S H a d y n ó w em Olszanka Bo H a n n a grn w mieiscu Bp H o ł o d y em Bielsk Podl B H r u s z n ' i e w , ' g m . Platerów, Bp H u s a k i em' Bielsk Podl B J a b ł o n n a L a c k a , gm.'w miejscu, S Janów Lubelskim T 2 3 4 ł a n ó w P o d l a s k i ' em w mieiscu Rn K a m i o n k a om w mieiscu I K l e i n i k i ern Czyże B K1 e s z c z e' l e e m w mieiscu B K odnica'emWilków L K o c k m, L ' K o s ó w L a c k i , gm. w miejscu, S K r a m k ó w k a D u ż a , gm. Goniądz, Ł K r a ś n i c z y n , gm. w miejscu, Ch K r z y m o w s k i e , gm. Biała Podl., Bp K r z y w a , gm. Orla, B K r z c z o n ó w , gm. w miejscu, L K r y n k i , gm. w miejscu, B K u z a w k a , gm. Hanna, Bp L i w , gm. w miejscu, S Ł ę c z n a , m, L W 122 U K O W Ł u k a , gm. Narewka, B Ł y n i e w, gm. Wisznice, Bp M i e r z w i n D u ż y , gm. Wyszki, B M i ę d z y r z e c P o d l a s k i , m, Bp M i l e j c z y c e , gm. w miejscu, B M o r d y , m, S N i e w i n o B o r o w e , gm. Wyszki, B s N o w a W i e ś , gm. Sokołów Podl., S N o w e B e r e z o w o , gm. Hajnówka, B N o w o s i ó ł k i , gm. Sławatycze, Bp N u r , gm. w miejscu, Ł O g r o d n i k i , gm. Bielsk Podl., B O r l a , gm. w miejscu, B O r z e c h ó w S t a r y , gm. Uścimów, L O s o w a , gm. Hańsk, Ch O s t r ó w e k , gm. Łomazy, Bp O s t r ó w L u b e l s k i , m, L P a p r o t n i a , gm. w miejscu, S P a r c z e w , m, Bp P a t r y k o z y , gm. Bielany, S P i o t r k ó w , gm. Jabłonna, L P l u t y c z e , gm. Bielsk Podl., B P o p ł a w y gm Brańsk B S i e d l c e m wojewódzkie S i e k l u k i em Boćki B Siemiatycze' m b ' S ł a w a t y c z e W w mieiscu Bp S o k ó ł k a , m, B ' S u w a ł k i ' m ' wojewódzkie S z u m i n k a em Włodawa Ch T a r n a e ó r a em Izbica Z T a r n o g r ó d ' gm w mieiscu Z T o o c z e w o 'gm Wyszki b ' T r z c i a n n e ' gm w mieiscu Ł T u r o b i n em w mieiscu Z U h n i n eni Dębowa Kłoda Bo Węgrów mS W o j c i e s z k ó w , gm. w miejscu, S W o j n ó w , gm. Przesmyki, S W o ł o s k o w o l a , gm. Stary Brus, Ch W o r s y , gm. Drelów, Bp W r o t n ó w , gm. Miedzna, S W ó l k a K a m i e n n a , gm. Zbuczyn, S W ó l k a O k r ą g l i k , gm. Kosów Lacki, S Z e m b r ó w , gm. Sabnie, S Ż d ż a r k a , gm. Hańsk, Ch Ż ó ł k i e w k a , gm. w miejscu, Z W tym i następnych przypisach podajemy kolejno sygnaturę źródła w archiwum Zespołu Dokumentacji Sztuki Ludowej IS PAN w Krakowie (numer inwentarzowy, numer teczki i pozycji w teczce), nazwisko etnografa, który dokonał zapisu, rok zapisu w terenie: 14243, 179/16, Barbara Bazielich 1952 14247, 179/26 j.wyż. 5 6 �7 7 4 8 7 5 14278, 179/180 j.wyż. 14280, 179/182 j.wyż. 9 14283, 179/193—94 j.wyż. 10 14284, 179/204 j.wyż. 11 14287, 179/215 j.wyż. 12 23140, 179/279 Leszek Dzięgiel 1954 13 23244, 179/281 Roman Reinfuss 1954 14 23141, 179/280 Leszek Dzięgiel 1954 1 5 26891, 179/397 Przemysław Burchard 1954 16 28250, 179/431 Zofia Reinfussowa 1954 17 31571, 179a/62—63 Olga Mulkiewicz 1955 1 831573, 179a/80 Olga Mulkiewicz 1955 19 31575, 179a/92 j.wyż. 20 31576, 179a/97 j . wyż. 2 1 31577, 179a/104,113 j . wyż. 22 31578, 179a/l 18 j.wyż. 23 31579, 179a/127—31 j.wyż 24 47908, 179a/303 Ewa Fryś 1958 2 547910, 179a/310 Roman Reinfuss 1958 1955 26 31614, 27 31617, 28 31618, 29 31619, Reinfussowa 1955 30 31620, 31 47899, Przeździecka 1958 32 47900, i Reinfuss 1958 33 47912, Donderkiewicz 1958 34 53993, Pytlińska 1960 3 553997, ryś 1960 36 54007, /lulkiewicz 1960 37 54030, Karwicka 1960 38 54064, 39 54072, 40 54075, 1960 (być może drukowa­ 41 54086, nych płócien używano wówczas tylko na nakrycia łóżek, więc w informacji 42 60326, 179a/681 Celestyn Wrębiak 1962 43 54087, 179a/671 Jerzy Czajkowski 1960 44 60330, 179a/692 Wacław Sułkowski 1962 45 60651, 179a/759 j.wyż. . 46 60926, 179a/789—90 j.wyż. 47 62956, 179a/924 j.wyż. 48 92459, 181a/373 Ewa Fryś 1981 49 23559, 362/130 Maria Przeździecka 1954 50 82451, 582/81—82 Ewa Fryś 1971 5 1 54031, 179a/483 Danuta Słowińska 1960 i 1962 52 61369, Przeździecka 1959 53 48984, 54 20087, 5 520088, 190/81 Leszek Dzięgiel 1953 56 46908, 190/rf3 Olga Mulkiewicz 1958 57 46881, 190/5 Maria Przeździecka 1958 58 46910, 190/91 Zofia Reinfussowa 1958 59 47795, 190/143 Maria Przeździecka 1958 60 52853, 190/190 Ewa Fryś 1959 61 23219, 190/209 Przemysław Burchard 1954 62 26493, 190/260—64 Leszek Dzięgiel 1954 63 27011, 190/498 Przemysław Burchard 1954 64 56150, 190/609 Ewa Fryś 1960 6 556159, 190/519 j.wyż. 66 70465, 190/570—72 Ewa Fryś 1965 67 14805, 579/3—5 Adam Surmaj 1954 68 46948, 579/186 Maria Przeździecka 1958 69 46961, 579/206 Teresa Karwicka 1958 70 14816, 579/33—41 Leszek Dzięgiel 1952 71 23127, 579/96 Leszek Dzięgiel 1954 72 23220, 579/97—98 Przemysław Burchard 1954 73 52947, 579/628—30 Ewa Fryś 1959 52954, 579/649 j.wyż. 23512, 579/101 Maria Przeździecka 1954 46946, 579/182—83 Maria Przeździecka 1958 47043, 579/509 Ewa Fryś 1958 47823, 579/567 j.wyż. 48959, 579/580 Roman Reinfuss 1959 52935, 579/608 Ewa Fryś 1959 52941, 579/615 j.wyż. 46996, 579/407—8 Anna Kunczyńska 1958 47004, 579/432 Olga Mulkiewicz 1958 47034, 579/475 Ewa Fryś 1958 47822, 579/565 Olga Mulkiewicz 1958 52971, 579/673 Olga Mulkiewicz 1959 26767, 172/210 Leszek Dzięgiel 1954 26767, 172/211 j.wyż. 53794, 172a/418 Ewa Fryś 1960 47844, 172a/315 Ewa Fryś 1958 26764, 172a/202 Leszek Dzięgiel 1954 23133, 172/161 j.wyż. 61364, 172a/733—34 Krystyna Marczakowa 1962 92393, 172a/1031 Anna Słupczyńska 1981 13969, 172/86, Zuzanna Karasińska 1952 60869, 172a/651—52, Krystyna Marczakowa 1962 31354, 172a/121, Anna Kunczyńska 1955 31339, 172a/75, jak wyżej 31341, 172a/78, jak wyżej •-!i 13974, 172/118, Zuzanna Karasińska 1952 .,; . 62742, 172a/836, Krystyna Marczakowa 1962 31365, 172a/152, Anna Kunczyńska 1955 31327, 172a/56, Ewa Fryś 1955 34086, 174/173, Maria Przeździecka 1955 31508, 174/172, Anna Kunczyńska 1955 31506, 174/169, Ewa Fryś 1955 31501, 174/64, jak wyżej ' ° 31499, 174/62, jak wyżej 31497 174/60 jak wyżej ' 14046^ 174/71, Maria Szenic 1952 61374, 174/223, Celestyn Wrębiak 1962 14788, 578/25—28 Dobiesław Walknowski 1953 46752, 578/96, Teresa Karwicka 1958 52923, 578/23, Ewa Fryś 1959 47986, 437/79, Ewa Fryś 1958 « . , 47995 437/92, jak wyżej 16246, 437/39, Leszek Dzięgiel 1953 34103, 176/445, Maria Przeździecka 1955 31967, 176/350, jak wyżej 31985, 176/376, Ewa Fryś 1955 33800, 437/27, Zofia Reinfussowa 1955 47987, 437/80, Ewa Fryś 1958 14127, 176/32, Maria Szenic 1952 14362, 180/307, Przemysław Burchard 1952 • •• 14381, 180/389—92, jak wyżej; por. P. Burchard, op.cit. 54095, 180a/415—16, Zofia Reinfussowa 1960 54098, 180a/433—34, jak wyżej 14228, 178/118, Antoni Stojak 1952 26648, 362/20, Leszek Dzięgiel 1954 130 4 7 362/155, Olga Mulkiewicz 1958 , •, 53004, 582/49, Olga Mulkiewicz 1959 48986, 582/34, Roman Reinfuss 1959 31237, 178/206,208, Teresa Dobrowolska 1955 94270, 438/525, Alicja Małeta 1986 77012, 442/134, Ewa Fryś 1968 77013, 442/135, jak wyżej 53002, 582/45-46, Olga Mulkiewicz 1959 52998, 582/38—39, jak wyżej 23117, 190/184, Leszek Dzięgiel 1954 46923, 190/132, Ewa Fryś 1958 46996, 579/407, Anna Kunczyńska 1958 47285, 441/22, Maria Przeździecka 1958 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 8 6 8 7 8 8 8 9 9 0 9 1 9 2 9 3 9 4 9 5 9 6 9 7 9 8 9 9 1 0 0 1 0 1 1 0 2 1 0 3 1 0 4 1 0 5 1 0 6 1 0 7 8 1 0 9 1 1 0 1 1 1 1 1 2 1 1 3 1 1 4 1 1 5 1 1 6 1 1 7 1 1 8 1 1 9 1 2 0 1 2 1 1 2 2 1 2 3 1 2 4 1 2 5 1 2 6 1 2 7 1 2 8 1 2 9 1 4 4 ; 1 3 1 1 3 2 1 3 3 1 3 4 1 3 5 1 3 6 1 3 7 1 3 8 1 3 9 4 1 4 0 1 4 1 1 4 2 Rys.: Maria Czarnecka — ii. 8; Irena Tarsia — il. 9; Tadeusz Kwaśnik — il. 11—13; Zofia Rablin — il. 10. Fot.: repr. z Ajencji Fot. „Światowida" — il. 1; Arch. IS PAN — il. 8—14. Fot. 2—7repr.z książki: Lucjan Dobroszycki i Barbara Kirshenblatt-Gimblett, Image Befor my Eyes. Photographic History of Jewish Life in Poland 1864—1939. Yivo, N. udostępnienie tej książki redakcja serdecznie dziękuje p. Józefowi Kozłowskiemu. Skrzynia na il. 10 pochodzi ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2d09c3ab8f46f9489a0e87b090ae6e06.pdf 37e8b1b9efd522293509f19549173b06 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6598 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny wesele - zwyczaje współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6168 Title A name given to the resource Udział społeczności wiejskiej w przygotowaniu kolejnych dni wesela / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr 18 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 18. Udział społeczności wiejskiej w przygotowaniu kolejnych dni wesela Oprac. nauk. Anna Drożdż Objaśnienia znaków: 1 - zwyczaj występuje; 2 - informacje pochodzą z literatury XIX-wiecznej oraz monografii F. Olesiejuka; 3 - zwyczaj praktykowany był w przeszłości; 4 - informacje uzyskane z wypowiedzi osób przesiedlonych i osadników; 5 - brak informacji;6 - brak tradycji Badania Pracowni Atlasu Etnograficznego Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w latach: 1982-1990 (Kwestio­ nariusz nr IX) i 1975-1982 (Kwestionariusz nr XII). W oparciu o wypowiedzi spontaniczne pojawiające się w ramach odpowiedzi zebranych według kwestionariu­ sza: Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także „tłoką" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: Która z form współdziałania występuje we wsi? [...]. Przynoszenie gotowych potraw na ucztę weselną? oraz informacje zebrane według kwestionariusz nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J. Gajek, przy współudziale F. Olesiejuka) pyt. nr 212. Czy uczestnicy „poprawin" przynoszą jakieś dary, jeśli tak - co przynoszą? Potrawy? Żywność? Napoje, podarunki inne? Wymienić je. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01808d8c6c2e6ee2660ed58450a3a9c6.pdf ffaca0104f94607df0e4d22eb7d1b7e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6596 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6166 Title A name given to the resource Udzielanie noclegu gościom weselnym/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.III: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr 16 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 16. Udzielanie noclegu gościom weselnym Oprac. nauk. Anna Drożdż Objaśnienia znaków: 1 - sąsiedzi i krewni udzielali noclegu gościom; 2 - gospodarze częstowali nocujących u nich gości śniadaniem; 3 - zwyczaj praktykowany był w przeszłości; 4 - informacje uzyskane z wypowiedzi osób przesiedlonych i osadników; 5 - brak informacji; 6 - brak tradycji Badania Pracowni Atlasu Etnograficznego Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w latach: 1982-1990 (Kwestio­ nariusz nr IX) i 1975-1982 (Kwestionariusz nr XII). W oparciu o informacje zebrane według kwestionariusza: Kwestionariusz nr XII do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także tłoką" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne w obrzę­ dzie weselnym: Która z form współdziałania występuje we wsi? [...]. Przyjmowanie na nocleg gości weselnych oraz wypowiedzi spontaniczne pojawiające się w ramach odpowiedzi zebranych według kwestionariusza nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J. Gajek przy współudziale F. Olesiejuka): 123. Czy znane są wypadki, że wesele - nie licząc 'poprawin' odbywało się w dwu domach? Sprawa wyma­ gałaby dokładnych badań, gdyż dotychczasowe materiały są niejasne i niepewne. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f85b6cc9c10c49c847549864b5c0be7.pdf 5700c4b9410b1919782d8f92d7c6b680 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:718 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:661 Title A name given to the resource Układ przestrzenny i budownictwo wsi Gramada / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.163-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pokropek, Marian Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia MARIAN P o l s k a " , t. X V z. 1 POKROPEK UKŁAD PRZESTRZENNY I BUDOWNICTWO WSI G R A M A D A * Współczesny układ przestrzenny wsi Gramada jest wynikiem regu­ lacji zapoczątkowanej w latach 1925-1928. Wykonano wówczas pierwszy pomiar wsi wytyczając nową sieć drożną, centrum administracyjno-handlowe oraz określono kształt, wielkość i stosunki własnościowe w istnie­ jących kwartałach, czyli działkach siedliskowych. Przyjęto istniejący już od dawna podział na cztery dzielnice, tzw. machały. Były to: Tabaszka, Mareńska, Brankowska i Nowa. Tabaszka i Mareńska machała oddzielone są od dwóch pozostałych części wsi głę­ bokim parowem, którego dnem płynie meandrami niewielki potok z kie­ runku południowo-zachodniego na północ. Południowo-wschodni płasko­ wyż zajmują machały: Tabaszka i Mareńska, północno-zachodni Bran­ kowska i Nowa. Dzielnice te połączone są jedną drogą przelotową łą­ czącą wieś z miastami wojewódzkimi i powiatowymi: Widinem, Kułą, Beogradczykiem i in. Droga ta dzieli wieś w poprzek w stosunku do jaru w ten sposób, że po stronie południowej znajdują się dzielnice: Tabaszka i Brankowska, natomiast po stronie północnej Mareńska i No­ wa. Centrum wsi wyodrębniło się w Tabaszkiej máchale, jednakże blisko jaru, głównej drogi i tuż przy sąsiedniej máchale Mareńskiej. Było ono zlokalizowane mniej więcej po środku wsi i początkowo obejmowało trzy kwartały, w obrębie których znajdowały się: cerkiew, szkoła, budy­ nek administracji państwowej i sklepy. Istotne zmiany w układzie i zabudowie centrum nastąpiły w okresie kolektywizacji wsi. W 1959 r. wysiedlono kilka rodzin z kwartałów przy­ legających do dawnego centrum, tworząc obszerny plac, wokół którego wkrótce usytuowane zostały liczne budynki administracji państwowej i spółdzielczej oraz budynki o charakterze handlowo-usługowym i k u l turalno-oświatowym. Na placu urządzono skwer z klombami kwiatowymi i fontanną, po środku placu ustawiono pomnik miejscowego działacza * Artykuł oparty W 1&61 i 1969 serdecznie dziękuję na r. i przez badaniach Andrzeja za pomoc i terenowych Woźniaka współpracę. w przeprowadzonych 1968 r. K o l e d z e A. przez autora Wożniakowi �164 M A R I A N POKROPEK ruchu robotniczego Miko Ninowa Mikowa (1921-1944). Drogi i ulice do­ jazdowe do placu, a także sam plac pokryto nawierzchnią asfaltową i betonowymi chodnikami. Plac stał się rzeczywistym centrum wsi speł­ niającym nie tylko rolę ośrodka administracyjnego i handlowo-usługo­ wego, ale także rolę reprezentacyjną. Tu bowiem odbywały się państwo­ we i lokalne święta, niekiedy także nowe świeckie obrzędy, jak np. wesela, chrzciny lub też obrzęd pożegnania wojników (rekrutów). Obok głównego centrum zlokalizowanego między Tabaszką i Mareńską ma­ chała tworzy się drugi punkt o znaczeniu lokalnym pomiędzy Brankowską i Nową machała. Punkt ten powstaje wokół sklepu i baru oraz przystanku autobusowego obsługującego ludność tych dzielnic. R y e . 1. O g ó l n y w i d o k B r a n k o w s k i e j �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A 165 Kolektywizacja wsi przeprowadzona po 1948 r. przyczyniła się do drugiej nie mniej istotnej zmiany w układzie i rozplanowaniu prze­ strzennym Gramady. Na peryferiach wszystkich czterech machał zlo­ kalizowano nowe dzielnice o charakterze gospodarczym: rolniczo-hodowlanym oraz rzemjeślniczo-przemysłowym dostosowane do potrzeb roz­ wijającej się gospodarki socjalistycznej. W dzielnicach rolniczo-hodowlanych należących do TKZS (Trudowo-Kooperatiwno Zemědělsko Stopanstwo — Spółdzielnia Produkcyjna) znajdują się budynki gospodarcze, jak chlewy, obory, stajnie, szopy, koliby dla owiec i wszelkiego rodzaju budynki spełniające rolę magazynów. W Gramadzie są cztery takie sku­ piska budynków rolniczo-hodowlanych należące do TKZS. Dwa w raa- i Nowej machały Fot. M . Pokropek �166 M A R I A N POKROPEK R y e . 2. O g ó l n y w i d o k koliby Fot. M . Pokropek chale Tabaszkiej i po jednej w Mareńskiej i Brankowskiej. Obok bu­ dynków rolniczo-hodowlanych istnieją budynki należące do MTS (Maszinno-Traktorna Stancja — Stacja Maszynowo-Traktorowa) i do bazy remontowej sprzętu mechanicznego (traktorów, samochodów, maszyn rolniczych itp.). MTS i baza remontowa pełnią tu rolę usługową dla R y c . 3. W s p ó ł c z e ś n i e c z y n n a koliba TKZS Fot. M . Pokropek �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A 167 TKZS. Niezależnie od zabudowy związanej ze spółdzielczą gospodarką rolniczo-hodowlaną w Gramadzie zlokalizowano warsztaty rzemieślnicze z produkcją przemysłową: TPK (Trudowo-Proizwoditelna Kooperacija — Spółdzielnia Pracy). Mieści się ona w południowej części Tabaszkiej ma­ chały. Obok TPK zlokalizowano również tzw. Pazar, czyli targowisko, plac, na którym raz do roku we wrześniu odbywają się kilkudniowe targi, tzw. panairy, połączone z lokalnym wiejskim świętem. R y c . 4. O g ó l n y w i d o k kaszty z p r z e ł o m u X I X / X X w . ( r o z e b r a n a w 1969 r.) Kaszta p o s i a d a ł a odżak, krewe i d w i e soby Fot. M . Pokropek Rozbudowa na peryferiach wsi- dzielnic rolniczo-hodowlanych nale­ żących do TKZS oraz dzielnic rzemieślniczo-przemysłowych należących do MTS i TPK przyczyniała się do likwidacji w obrębie zwartej zabu­ dowy mieszkalnej części budynków gospodarczych oraz prywatnych warsztatów rzemieślniczych. We współczesnym układzie wsi Gramada utrwalił się podział na trzy części — każda o innym charakterze przystosowana do odmiennych funkcji: 1) centrum administracyjne, handlowo-usługowe i kultural­ no-oświatowe, 2) dzielnice gospodarczo-hodowlane i rzemieślniczo-przemysłowe oraz 3) dzielnice mieszkalne. Centrum oraz dzielnice TKZS, �M A R I A N POKROPEK 168 PLAN WOJ. WSI GRAMADA WIDIN — B U L G A R I A Tab. I. Plan wsi Gramada Rys. M . Pokropek I — SONS: I I — Dom K u l t u r y ; Ш — ł a ź n i a ; I V — przedszkole; V — ż ł o b e k ; V I — Zankoop — Spółdzielnia R z e m i e ś l n i c z a ; V I I — sklep; V I I I — m í y n ; I X — sklep ż e l a z n y ; X — apteka; X l - poczta;. X I I — Selkoop — Wiejski Dom T o w a r o w y i restauracja; Х Ш — sklep z pie­ czywem ; X I V — straż p o ż a r n a : X V — X V I — b u d y n k i dla TKZS i SONS (w budowie) ; X V I I k s i ę g a r n i a : X V I I I - piekarnia; X I X - sklep s p o ż y w c z o - p r z e m y s l o w y ; X X — Selkoop: 1—129 — numeracja k w a r t a ł ó w zwartej zabudowy, C5£) — cerkiew; ++t+í* — cmentarze: » pomnik: ЩШШ nagrody zinwentaryzowane �169 U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T Л'О W S I G R A M A D A MTS i TPK lokowano na działkach upańs' .mówionych lub spółdzielczych. Własnością p r y w a t n ą pozostawały jedynie kwartały z zabudową miesz­ kalną. Obecnie wieś Gramada we wszystkich machałach posiada ponad 120 kwartałów z zabudową mieszkalną. W każdym kwartale znajduje się od kilku do kilkunastu siedlisk, każde w granicach 1000-2500 m (10-25 arów). Według danych statystycznych aktualnych dla 1966 r. we wsi było 1117 rodzin (4200 mieszkańców). Przyjmując, że każda rodzina po­ siada własną zagrodę, na jeden kwartał przypadałoby około 9 zagród. Liczby te będą nieco inne przy obliczeniach ilości domów, których było ogółem ponad 1600, czyli na 1 kwartał przeciętnie przypadałoby około 13. Różnica między ilością domów i rodzin wynika stąd, że w wielu siedli­ skach należących do jednej rodziny stoją dwa domy: jeden nowy, mu­ rowany, drugi pajantowy. Oczywiście, stopień zagęszczenia budynkami w poszczególnych kwartałach był znacznie większy, ponieważ każda zagroda oprócz budynku mieszkalnego posiadała jeden lub dwa inne 2 R y c . 5. Kaszta w z a g r o d z i e A n t o C z a n k o w a K a r a d ż o w a w M a r e ń s k i e j m á c h a l e ( K w . 64). Kaszta b u d o w a n a w 1910 r . i z a m i e s z k a n a do 1960 r. z ł o ż o n a z odżaku, kreive, d u ż e j soby p o p r a w e j s t r o m e o d ż a k u i d w ó c h m a ł y c h izb po strome l e w e j Fot. M . Pokropel? �170 M A R I A N POKROPEK R y e . 6. Kaszta w zagrodzie T o d o r k i L i t o w e j C h a d ż i j s k i e j w T a b a s z k i e j m á c h a l e ( K w . 91). Kaszta w k s z t a ł c i e l i t e r y L z ł o ż o n a z odżaka, krewe, d w ó c h staij i kilera Fot. M . Pokropek budynki: jachyr, chambar, a niekiedy także kurnik, szopy itp. W od­ różnieniu od centrum i dzielnic gospodarczo-rzemieślniczych, powsta­ łych w wyniku zaplanowanych akcji władz państwowych i spółdzielczych, rozwój kwartałów siedliskowych następował bardziej żywiołowo. Wpraw­ dzie w czasie pierwszego pomiaru wsi w latach 1925-1928 wyodrębnione zostały działki należące do zarządu wsi, tzw. działki z obsztińskiej mery, to jednak dzięki nadaniom i sprzedaży ich właścicielom prywatnym tra­ ciły wkrótce swą odrębność w stosunku do dawniej istniejących siedlisk. Działki z obsztińskiej mery charakteryzowały się regularnymi kształta­ mi w formie kwadratów lub prostokątów o ujednoliconych rozmiarach sięgających około 1000-1500 m . Regularność ta była bezpośrednio uwa­ runkowana regularnością nowych kwartałów wydzielanych na krańcach starej zabudowy, na nieużytkach okalających wieś i oddzielających ją od pól uprawnych. Pas nieużytków okalających wieś jest jeszcze na tyle szeroki, że na wiele lat zabezpiecza rozbudowę wsi. O ciągłej rozbu­ dowie wsi niech świadczy fakt, że nowe zagrody w Nowej máchale zaczęto lokować blisko cmentarza z końca X I X w., który kiedyś był oddalony o kilkaset metrów od zwartej zabudowy. Na miejsce starego cmentarza powstał nowy, obecnie używany, znów oddalony od granic współczesnej zabudowy o dalsze kilkaset metrów. 2 �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A 171 Największe nasilenie rozbudowy wsi przypada na okres międzywo­ jenny i po 1948 r. O ile w pierwszym okresie rozbudowa wsi związana byla z rozpadem wielkich rodzin, to po 1948 r. proces ten spowodowany był głównie czynnikami ekonomiczno-społecznymi, przede wszystkim wprowadzeniem na wieś kolektywizacji. Procesy zmian i skutki tych zmian w obu przypadkach były różne. Początki rozpadu wielkich wspólnot rodzinnych przypadają na ko­ niec X I X stulecia, jednakże największe zmiany w tym zakresie nastą­ piły dopiero po I wojnie światowej. Rozpad gospodarstw wielkorodzinnych spowodował daleko idące zmiany w kilku dziedzinach, w tym także w osadnictwie i budownictwie wsi. Zmiany te polegały na dzieleniu siedlisk należących do jednej dużej rodziny na kilka mniejszych części i na usamodzielnianiu się gospodarczym nowych właścicieli. Wraz z po- R y c . 7. Kaszta w zagrodzie M i k o M i k o w a Spaskiego. P r z y k ł a d kaszty budowanej przez S e r b ó w Fot. M . Pokropek działem siedlisk następował podział istniejących budynków i jednocześ­ nie budowa k i l k u nowych obiektów celem zabezpieczenia osobnego mieszkania każdej usamodzielniającej się rodzinie. Podziału siedlisk do­ konywano w rozmaity sposób. W początkowym okresie przy podziale siedlisk nie przeprowadzano dokładnych pomiarów określających wiel­ kości nadziału. Dane siedlisko pozostawało do celów podatkowych ca­ łością niepodzielną, chociaż w obrębie siedliska powstawało kilka no- �172 M A R I A N POKROPEK Rye. 8. Budowa domu parterowego przyziemiem. M a r e ń s k a m a c h a ł a z mieszkalno-gospodarczym ( K w . 50) S ł a w c z o P e t r o w W o ł c z e w Fot. M . Pokropek wych zabudowań stanowiących zaczątek samodzielnych gospodarstw. Wkrótce jednak względy praktyczne, a także rozporządzenia odgórne ujednoliciły zasady podziału polegające przede wszystkim na wyzna­ czaniu granic nowo utworzonych siedlisk. Rozpad wielkiej rodziny nie tylko powodował podział starych siedlisk, ale także przyczynił się do powstawania zupełnie nowych zagród sytuowanych w innych kwarta­ łach. Dokonywało się to wówczas, kiedy na starym siedlisku pozosta­ wały jedna lub dwie rodziny, reszta natomiast wyprowadzała się za­ gospodarowując nowe kwartały. Uzależnione to było bądź od wielkości siedlisk, bądź też od liczebności wielkiej rodziny, jej zamożności i możli­ wości kupna nowych działek siedliskowych. W poszczególnych dzielnicach Gramady zamieszkuje dotychczas od k i l k u do kilkunastu rodzin pochodzących ze wspólnot rodzinnych. Mimo że rodziny te w chwili obecnej prowadzą samodzielne gospodarstwa do­ mowe, to jednak tradycja wspólnoty jest jeszcze bardzo świeża i łatwa do uchwycenia. Przykładu dostarczyć może kilka rodzin np. Chadżij­ skich, Pałujków i in. W Mareńskiej máchale w kwartale' 59 pod koniec X I X w. zamieszkiwały trzy rodziny: Kurdaskich, Mitowa i Chadżijskich, zwana wówczas Chadżijata. Rodzina Chadżijskich posiadała największe siedlisko liczące ponad 4 dekary (4000 m ). Po środku siedliska stała 2 �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O WSI G R A M A D A T a b l . I I . P l a n siedlisk r o d z i n y C h a d ż i j s k i c h (rekonstrukcja) Rys. M . Pokropek 173 ��U K Ł A D PRZESTRZENNY I BUDOWNICTWO W S I G R A M A D A 175 kaszta (stary dom) budowany jeszcze za czasów tureckich (przed 1876) złożony z dwóch pomieszczeń: odżaka i soby. Obok kaszty stał jachyr. W latach 1909-1911 przed starą kasztą dziad Jonczo Czołow Chadżijata wybudował w rzędzie trzy nowe kaszty dla trzech synów: Tosza, Atanasa i Mika. Nowe kyszty były większe od starej i posiadały inny układ oraz większą liczbę pomieszczeń. W 1912-1913, a więc po wybudowaniu nowych domów nastąpił formalny podział siedliska między synów. W wyniku tego podziału siedlisko podzielono na trzy części. Każdy z sy­ nów otrzymał V3 siedliska i nowy dom. Ponadto każdy z synów otrzymał drugi budynek: Toszo — kolibę, Atañas — stary dom, k t ó r y od 1911 do 1934 r. (do chwili rozebrania) zamieniony był na jachyr, natomiast Miko — stary jachyr. Dalszy podział siedliska nastąpił przed I I wojną światową i tylko w części środkowej należącej do Atanasa. Wydzielono tu bowiem dwie nowe części, które otrzymali synowie Atanasa: Toszo Atanasow i Baj K r u m Chadżijski. Siedliska Toszo Jonczewa i Miko Jonczewa nie były dzielone i w całości przeszły na synów: Miko Toszowa i Kruma Mikowa. W 1963 r. siedlisko Tosza Atanasowa Chadżijskiego zostało sprzedane innej rodzinie Naczowych. Tak więc na prze­ strzeni niespełna 50 lat na siedlisku rodziny Chadżijskich powstały cztery nowe zagrody z trzema nowymi domami i ośmioma budynkami gospo­ darczymi. Ponadto, co należy szczególnie podkreślić, siedlisko nie zo­ stało utrzymane w rękach jednej rodziny. Podobnie, choć może mniej skomplikowanie, dokonał się podział siedliska rodziny Pałujkowych w kwartale nr 60. Tu rozpad wielkiej ro­ dziny nastąpił w 1925 r. Wówczas podzielono siedlisko na dwie części i wybudowano kosztem całej rodziny drugi dom dla jednego z braci. Dalsza rodzina wyprowadziła się do innych kwartałów. Ostateczny rozpad wspólnot rodzinnych i uformowanie się siedlisk jednorodzinnych dokonało się w latach 1948-1956, w okresie kolektywi­ zacji wsi. Procesowi temu sprzyjały czynniki państwowo-administracyjne, które zabezpieczały wstępującym do Spółdzielni Produkcyjnej rodzinom działkę siedliskową i ułatwiały zagospodarowanie jej w wypadku, gdy rodzina ta nie miała odpowiednich warunków na starym siedlisku. W okresie kolektywizacji obserwuje się tendencję do pozostawiania jednej rodzinie całego siedliska i do tworzenia nowych siedlisk w innych kwar­ tałach dla pozostałych członków rodziny. Jest to spowodowane chęcią utrzymania większego placu, który oprócz funkcji placu budowlanego staje się także rolniczo-warzywną i ogrodową działką przyzagrodową, niejednokrotnie jedyną, jaka pozostawała przy rodzinie po przystąpieniu do Spółdzielni Produkcyjnej. Powstawanie nowych siedlisk związane było także z likwidacją kolib. Przed kolektywizacją większość rodzin posiadała dwie zagrody. Jedną �T a b l . I V . P l a n siedliska rodziny P a ł u j k ó w Rys. M . Pokropek �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A 177 w obrębie wsi, drugą tzw. kolibę, w pobliżu pól uprawnych i terenów wypasowych. Istnienie kolib zabezpieczało mieszkanie dla większej ilości członków rodziny w obrębie jednego gospodarstwa. Po likwidacji kolib następowała konieczność zabezpieczenia mieszkania dla tych członków rodziny, którzy poprzednio pracowali i mieszkali na kolibach. Tabl. V. Plany kolib ¡Rys. M . Pokropek Nie bez znaczenia jest fakt, że po 1948-1956 r. zmieniły się wymogi ludności w zakresie mieszkaniowo-bytowym i że dzięki korzystnym wa­ runkom, jakie zostały stworzone na wsi bułgarskiej, mogły one być reali­ zowane. Jeszcze pod koniec ub. stulecia najbardziej powszechną formą domu w Gramadzie był dom pajantowy, dwuczęściowy złożony z tzw. odżaka i soby. Odżak pełnił funkcje kuchni, tu bowiem przy ścianie dzielącej odżak od soby stał komin z otwartym paleniskiem. Niektóre kaszty, bo tak nazywano takie domy, posiadały ponadto przed odżakiem wnęki, ro12 — Etnografia Polska, t . X V , z. 1 �178 M A R I A N POKROPEK .Tl J—l_J П ^ 3 4 C 10 i 12 u u.t ч U ' L_:.tl_J Tabl. V I . Plany d o m ó w pajantowych Rys. M . Pokropek �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A 179 dzaj podcieni zwane krewe. Wymiary takich kaszt wahały się w grani­ cach 5-6 m szerokości i 8-9 m długości (40-54 m ). Były one zamieszkałe przez wielką rodzinę liczącą do kilkunastu ludzi (12-15), a nawet więcej. Byli to zazwyczaj dziadkowie, ich dzieci z rodzicami oraz wnuczki, często także już z własnymi żonami i mężami. Niekiedy pod wspólnym da­ chem z dziadkami mieszkali także ich bracia i siostry. Wszyscy członko­ wie wielkiej rodziny zamieszkiwali w kaszcie jedynie w ciągu zimy. 2 0 T a b l . V I I . P l a n kaszty 3m i koliby Miko M i k o w a Spaskiego Rys. M . Pokropek �180 M A R I A N POKROPEK Od wczesnej wiosny do późnej jesieni część domowników głównie mło­ dych mężczyzn przenosiła się do koliby. Kolibę stawiano na wzór kaszty, tyle tylko, że była mniejsza i nie tak starannie wykonana. Składała się również z odżaka z otwartym paleniskiem i jednej soby, a niekiedy i z podcienia, czyli krewe. Wymiary kolib wahały się w granicach 5-8 m długości i 4-5 m szerokości (20-40 m ). W obrębie zagrody w y ­ korzystywano także na czasowe letnie mieszkanie budynki gospodarcze. W jachyrze, w górnej części, gdzie przechowywano słomę, łęty kuku­ rydziane i siano, spała młodzież. Tam też lokowano zazwyczaj robotni­ ków sezonowych, głównie robotników budowlanych. Na przełomie X I X i X X w. następują zmiany w układzie kaszt. Przy zachowaniu dawnych wymiarów zwiększa się ilość pomieszczeń, po­ czątkowo o jedno, później o dwa, a nawet o trzy. Nowe pomieszczenia uzyskiwano kosztem odżaka, które po prostu dzielono na połowę. Nowe pomieszczenia nazywano drugą sobą, staiczką lub killerem. Było ono prze­ znaczone na mieszkanie dla dziadków lub dla młodych. Jednocześnie peł­ niło ono funkcję komory. Wydzieloną z odżaka drugą sobę wkrótce po­ nownie dzielono, tworząc dwie małe izby. W ostatniej kolejności podziało­ w i ulegała właściwa soba. Wówczas kaszta nie zyskując na powierzchni użytkowej, a nawet nieco jej tracąc, wzbogacała się o 2-3 nowe pomiesz2 R y c . 9. D o m m u r o w a n y , j e d n o p i ę t r o w y w zagrodzie M i k o M i k o w a Spaskiego Fot. M . Pokropek �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A 181 czenia, które zajmowali żonaci synowie, zaczątek nowych rodzin. Zazwy­ czaj oni byli pierwszymi, którzy opuszczali stare siedlisko i budowali nowe domy w innych kwartałach. Rozwój planu kaszt polegał nie tylko na dzieleniu, ale także na dobudowywaniu nowych pomieszczeń. Efekt był podobny — zwiększona ilość pomieszczeń, chociaż w tym drugim przy­ padku niejednokrotnie zmieniały się rozmiary i bryła samego budynku. Nowe pomieszczenia dobudowywano do ściany szczytowej od strony odżaka. Często zajmowały one większą powierzchnię niż szerokość pier­ wotnego budynku, dzięki czemu tworzył się z tyłu lub z przodu kyszty występ. Dom przybierał wówczas kształt litery L . W taki sposób powstał dom Iwana Gergowa Baiłkowa w Mareńskiej máchale. Początkowo dom składał się z odżaka, soby i krewe. W latach 40-tych przybudowano do starego domu dwie soby z cegły. Przed przebudową domu mieszkało 5 osób: gospodarz, jego żona i troje dzieci (dwóch synów i córka). W do­ budowanych dwóch sobach zamieszkali później żonaci synowie. Na rozprzestrzenienie się nowych typów kaszt w Gramadzie duży wpływ w y w a r l i również zamiejscowi rzemieślnicy budowlani, głównie Serbowie. Do I wojny światowej granica między Bułgarią a Serbią była otwarta i dzięki temu liczne grupy Serbów przychodziły do Bułgarii w poszukiwaniu pracy, której nie mogły znaleźć u siebie. Otrzymywali ją przede wszystkim przy budowie. Bułgarzy chętnie zlecali Serbom bu­ dowę nowych domów, dlatego że Serbowie robili to szybko, dobrze i sto­ sunkowo tanio, a Bułgarzy usamodzielniwszy się gospodarczo przestali zajmować się dodatkowymi zajęciami, skierowywując całą uwagę na podniesienie poziomu i wydajności gospodarki rolniczo-hodowlanej. Grupy rzemieślników Serbskich liczyły od 8 do 20 ludzi. Gospodarz, który zamawiał u nich dom, nie określał dokładnie jego planu, mówił jedynie, jakie mają być wymiary i umawiał się co do ceny. Czas bu­ dowy trwał do k i l k u tygodni. Serbowie wykonywali całość robót, łącz­ nie z pokryciem dachu dachówką i stolarką budowlaną. Budowano prze­ ważnie kaszty pajantowe, chociaż już wówczas zaczęto stosować także cegłę wypalaną w polowych cegielniach. Majster i jego pomocnicy byli na całkowitym utrzymaniu gospodarza. Dostawali całodzienne wyży­ wienie i nocleg. Po zakończeniu budowy byli ponadto obdarowywani różnymi przedmiotami, jak ręczniki, skarpety, koszule itp., i goszczeni w czasie uroczystości kończącej budowę, zwanej fetem lub zajetém. Serbowie w zasadzie nie budowali kászt o dwu pomieszczeniach złożo­ nych z odżaka i soby. Stawiali oni od razu kaszty większe składające się z 4 i więcej pomieszczeń. Najczęściej stawiano kaszty złożone z cen­ tralnie usytuowanego odżaka oraz jednej dużej soby z jednej strony, i dwóch małych z drugiej strony odżaka. Odżak przed wejściem miał podcień (krewe) z jednym lub kilkoma słupkami zakończonymi arka- �M A R I A N POKROPEK R y c . 10—11. P r z y k ł a d y d o m ó w m u r o w a n y c h o o d m i e n n y m w y s t r o j u architektonicznym Fot. M . Pokropek �183 U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O WSI G R A M A D A • R y c . 12. Ś c i a n a zamieszkanej) s z c z y t o w a kaszty z widoczną z o k r e s u t u r e c k i e g o (obecnie pajantową konstrukcją ściany. * nie Nowa machała Fot. M . Pokropek darni. Ten typ o różnych drobnych odmianach jest dla domów pajantowych z lat 1900-1930 najbardziej powszechny. Pod koniec okresu mię­ dzywojennego zaprzestano budować domy pajantowe o tradycyjnym układzie. Coraz częściej stosowana jest cegła, a rozplanowanie staje się bardziej skomplikowane, często już oparte na projektach architekto­ nicznych. W zasadzie już od 1928 r. w Gramadzie należało przy wznosze­ niu nowych budynków uzyskiwać zezwolenia i plany w Wydziale Archi­ tektury w Widinie. Do końca I I wojny światowej nie przestrzegano jednak tego zarządzenia. Dopiero po 1948 r. unormowano przepisy budowlane, które wcielone w życie przyczyniły się do wyjątkowo szybkiej przebu­ dowy wsi i zmiany oblicza architektonicznego. Przepisy te dotyczyły obowiązku uzyskiwania zezwolenia na budowę, lokalizacji i zatwierdzenia planu przyszłego budynku. Okręgowy W y ­ dział Architektury w Widinie przygotował kilka planów domów parte­ rowych i jednopiętrowych o różnych rozwiązaniach funkcjonalnych. Rodzina pragnąca budować nowy dom wybierała któryś z gotowych planów lub zamawiała nowy, zazwyczaj różniący się od planów typowych jedynie drugorzędnymi elementami. We wszystkich układach powtarza �184 M A R I A N POKROPEK 4 Tabl. VIII. Plany i elewacje domów murowanych: I — projekty architektoniczne; I I — plany d o m ó w pobudowanych we w s i Rys. M . Pokropek �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A 185- się podobne rozwiązanie. Dom jest sytuowany na planie kwadratu lub prostokąta zbliżonego do kwadratu o bokach 8-10 m. Podzielony jest na cztery części. Trzy części zajmują trzy izby, w części czwartej mieści się przedpokój lub tzw. holi, spiżarnia bądź łazienka, a w domach jedno­ piętrowych także klatka schodowa. Szczególnie w pierwszym okresie pomiędzy planami opracowanymi przez architektów a gotowymi budynkami zachodziły dość istotne róż­ nice. Dotyczyły one głównie odżaków i magazynów-spiżarni, zw. maze. Architekci w planach nowych domów nie uwzględniali odżaków, czyli kuchni z otwartymi paleniskami przy odkrytym kominie. Natomiast w pierwszych domach murowanych takie odżaki istnieją, z t y m że są one sytuowane w przyziemiu razem z maze i jedną lub dwoma izbami. R y c . 13. Koliba o konstrukcji pajantowej Fot. M . Pokropek Tworzyło się wówczas gospodarczo-mieszkalne przyziemie, natomiast nieco podwyższony parter stawał się reprezentacyjną częścią domu. Oczy­ wiście odżak w domach murowanych nie pełnił tej samej funkcji, co w dawnych domach pajantowych. Miał on sporadyczne zastosowanie przy wędzeniu mięs, wyrobie serów i wina, przetworów owocowych itp. Tworzenie części gospodarczo-mieszkalnej w przyziemiach budynków parterowych stało się dość powszechne we wsi i zostało zaakceptowane przez władze architektoniczne, jakkolwiek w dalszym ciągu bez odżaka. Zresztą odżak w latach późniejszych coraz częściej jest zupełnie pomi- �186 M A R I A N POKROPEK R y c . 14. K o n s t r u k c j a d a c h u z w i d o c z n y m odżakiem. rozbiórki. Tabaszka m a c h a ł a Dom w czasie Fot. M . Pokropek jany. Funkcję jego przejmują z powodzeniem zamknięte kuchnie kaflowe. W nowych domach parterowych z mieszkalnym przyziemiem za­ mieszkanym przez rodziny trzypokoleniowe utrwala się nowy zwyczaj polegający na tym, że starzy rodzice zamieszkują dół, a syn lub córka z rodziną zajmuje górę, z t y m że na dole w dalszym ciągu przygotowywuje się dla wszystkich jedzenie i tu spędza się większość dnia ro­ boczego. W ostatnich latach dość często powstają domy jednopiętrowe, ale już bez mieszkalnego przyziemia. Parter jest sytuowany równo z zie­ mią lub nawet jest nieco wgłębiony w ziemię i spełnia tę samą funkcję, co mieszkalne przyziemie. Z innych różnic pomiędzy planami a gotowymi budynkami wymie­ nić należy brak w istniejących domach ubikacji i bardzo często łazie­ nek, mimo że każdy plan przewidywał pomieszczenia na urządzenia sani­ tarne. Ubikacje są zawsze stawiane oddzielnie poza obrębem domu, na- �U K Ł A D PRZESTRZENNY I BUDOWNICTWO W S I G R A M A D A 187 tomiast łazienki zamieniane są na jedno z pomieszczeń użytkowych: mieszkanie, spiżarnia itp. W nielicznych tylko przypadkach łazienka speł­ nia swą właściwą funkcję. Inne zmiany są już mniej istotne i dotyczą nieco innego ustawienia okien lub drzwi w ścianach, innego wystroju zewnętrznego. Te drobne zmiany w wystroju (schody, balkony, kolumny czy filary balkonowe"), a także różnorodne w kolorze i fakturze tynki czynią, że domy, mimo iż budowane według kilku ujednoliconych planów, są do siebie nie po­ dobne. Każdy obiekt nabiera cech indywidualnych, zatraca szablonowość i monotonię standardowych projektów. W porównaniu z domami pajantowymi domy murowane z reguły są większe i posiadają większą ilość pomieszczeń. Domy pajantowe najczęściej miały 3-4 pomieszczenia, podczas gdy nowe domy parterowe z mieszkalnym przyziemiem i domy jednopiętrowe mogą posiadać do 8 izb. Zwiększenie ilości izb i powierzchni użytkowej w nowych do­ mach było nieproporcjonalne do ilości mieszkańców. W nowych do­ mach przeciętnie mieszka 3-5 osób, a przecież kilkadziesiąt lat wcześ­ niej w domach, niekiedy tylko dwuczęściowych mieszkało do 20 osób. Bardzo często współczesny program użytkowy w nowych domach mu- R y c . 15. P o k r y c i e s ł o m i a n e koliby Fot. M . Pokropek �188 M A R I A N POKROPEK R y c . 16. B u d y n e k gospodarczy. N o w a m a c h a ł a Fot. M . Pokropek rowanych nie jest uzasadniony aktualnymi potrzebami rodziny. We wsi zdarzają się dość często wypadki, że na jednego mieszkańca nowego domu przypadają 2-3 mieszkania, z których tylko część jest zamie­ szkana na stałe. Mimo takiego stanu nie buduje się mniejszych domów, a wprost przeciwnie, każda rodzina stara się pobudować dom jak naj­ bardziej okazały. Jest to więc sprawa mody i prestiżu, ale nie tylko. Jest to także lokata kapitału. Po kolektywizacji dochód rodzin prze­ znaczany jest w większości na konsumpcję, do której zaliczyć należy także budowę domu i jego wyposażenie. Po drugie powstaje znaczna nadwyżka wolnego czasu, który w pierwszym rzędzie przeznaczany jest na zajęcia przy budowie i przy utrzymaniu siedliska. Właśnie obecnie rozpowszechnił się w budownictwie system gospodarczy po­ legający na tym, że większość robót przy budowie wykonuje sama rodzina. Nie jest to oczywiście regułą, bo we wsi działają także spół­ dzielcze brygady rzemieślnicze wykonujące wszelkie prace przy budo­ wie. Należy również odnotować nową formę współpracy sąsiedzkiej stosowaną przez członków jednej brygady. Ruch budowlany w Gramadzie w ostatnich latach jest bardzo duży. �U K Ł A D PRZESTRZENNY I BUDOWNICTWO W S I G R A M A D A R y c . 18. Chambar-spichrz na kukurydzę Fot. M . Pokropek �190 M A R I A N POKROPEK Według danych statystycznych w 1963 г. zburzono 9 starych domów pajantowych, na miejsce których postawiono tyle samo domów muro­ wanych. W 1964 r. zburzono 7, a w 1965 r. 11 domów pajantowych. W t y m okresie postawiono około 20 nowych domów murowanych. Tak duże postępy budowlane mogą być realizowane tylko dzięki stworze­ niu odpowiedniej bazy materiałowej. Na wieś dostarcza się każdej potrzebnej ilości materiałów budowlanych jak również gotowe elementy (znormalizowane drzwi, okna, balustrady, schody, a także części więźby dachowej, dachówkę itp.). Ponadto wykorzystuje się miejscowe re­ zerwy materiałowe, a przede wszystkim kamień, piasek i glinę, z której każdy może wykonać, jeżeli tylko zechce i ma czas, potrzebną mu ilość cegieł. Wyrobem cegieł i wypalaniem jej w polowych cegielniach w Gramadzie zajmowali się przeważnie Cyganie. We współczesnym budownictwie mieszkalnym przeważa jednak ma­ teriał zakupiony bezpośrednio w cegielniach lub w składach z materia­ łami budowlanymi. Zupełnie inaczej zdobywano materiał budowlany Ryc. 19. Budynek gospodarczy — jachyr. Czeków Mareńska machała ( K w . 45). Gano Łukanow Fot. M . Pokropek �U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A 191 kilkadziesiąt lat wcześniej. W przeważającym stopniu był to materiał pochodzenia miejscowego zdobywany systemem gospodarczym. W bu­ downictwie z przełomu X I X i X X w. i w pierwszym ćwierćwieczu X X w. cegła nie odgrywała zbyt dużej roli. Tzw. domy pajantowe budowano z drewna, plecionki i gliny. Na podwalinach zwanych temel leżących bezpośrednio na ziemi lub na kamiennym fundamencie usta­ wiano pionowe słupy, tzw. igli, które wzmacniano dodatkowo skośnie biegnącymi pojancami. U góry i g l i wiązano dwoma parami belek, zw. posłankami, ułożonych wzdłuż i wszerz ścian. Na postrankach (rodzaj opasi) układano gredy — belki, na których ustawiano konstrukcję dachową i umocowywano pułap. Ramowatą konstrukcję ścian wypełniano czakma_, czyli plecionką, którą oblepiano z obu stron gliną. Zamiast plecionki z chrustu stosowano także plecionkę słomianą. W późniejszych latach zaczęto stosować pecki z gliny zmieszanej ze słomą, suszoną na słońcu cegłę i wreszcie cegłę wypalaną. Z czakmy oblepianej gliną wykony­ wano pułapy, a także kominy. Konstrukcja dachu wymagała dużego R y c . 20. B u d y n e k g o s p o d a r c z y — jachyr Fot. M . Pokropek �192 M A R I A N POKROPEK zużycia drewna, bo mimo że dachy nie były zbyt wysokie, szkielet ich musiał być mocny ze względu na wyjątkowo duży ciężar ceramicznego pokrycia. Na gredy, czyli belki pułapowe, nakładano tzw. poklopce, w które wpasowywano pionowe słupki, zwane popami. Jeżeli były tylko dwa słupki — popy, wówczas ustawiano je po środku budynku; na wierzch nakładano poziomą belkę — bilo, na której dopiero opierano krokwie. Bardzo często krokwie podpierano jeszcze w połowie długości podobną konstrukcją do wyżej opisanej tyle tylko, że o połowę niższą. Stosowano także tzw. stolicą — rodzaj konstrukcji stolcowej. Dachy były czterospadowe; narożne krokwie zwano maijami, tak samo jak dawniej nazywano narożne dachówki. Dachy domów kryto dachówkami, chociaż wielu mieszkańców wsi pamięta, że dawniej kryto także słomą. Pokrycie słomiane obecnie spotkać można jedynie na nielicznych bu­ dynkach gospodarczych oraz na niektórych zachowanych jeszcze, choć już nie używanych kolibach. W budownictwie wiejskim w Gramadzie występują trzy rodzaje dachówek. Pierwszy rodzaj to dachówki pół­ okrągłe nakładane na przemian, jedna na drugą. Zwą ją piturą lub turską keremidą. Była ona najbardziej rozpowszechniona na przełomie X I X i X X w. Do dziś zachowała się jedynie na najstarszych domach pajantowych. W 1 ćwierćwieczu naszego stulecia na krótko pojawiła się dachówka podobna kształtem do karpiówki, ale układana pojedyn­ czo. Zwano ją ploczkami. Około 1908 r. rozpowszechniła się, a obecnie występuje wyłącznie dachówka felcówka, zwana w Gramadzie marsilską. O ile dachówkę półokrągłą wykonywali kiedyś sami mieszkańcy wsi, to obecnie dachówkę zakupuje się wyłącznie w cegielniach lub w składach budowlanych. Drewno wykorzystywane do budowy domów pochodziło przeważnie z prywatnych lasów. Przed kolektywizacją wielu gospodarzy posiadało po kilka dekarów własnego lasu. Przeważnie były to drzewa liściaste: dęby, buki, akacje, klony itp. Potrzebne drzewo iglaste na okna, drzwi, podłogi sprowadzano z Bałkanu, dokąd jeżdżono w kilku gospodarzy tworzących spółkę transportową, zwaną zaredą. We współczesnym budownictwie mieszkalnym właściwie nie zacho­ wały się tradycyjne materiały i techniki b u d o w l a n e . Jak już wspo­ mniano, z chwilą wprowadzenia nowych przepisów budowlanych oraz planów od razu zabezpieczono ich realizację, dzięki czemu uchroniono się przed tymczasowymi i prymitywnymi sposobami budowy. Trady­ cyjne materiały i techniki budowlane zachowały się natomiast w bu­ downictwie gospodarczym, gdzie można prześledzić formy bardzo pry­ mitywne, chociaż i tutaj zauważyć można coraz więcej elementów budownictwa nowoczesnego. �193 U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A MARIAN POKROPEK SPATIAL PATTERN AND ARCHITECTURE OF GRAMADA S u m m a r y The begun contemporary i n 1925—1928, Measurements of were administration ihe reshaped ledged, spatial taken, and the a new trade settlement called pattern of Gramada is a result of a regulation a n d of a r e b u i l d p r o g r a m d u r i n g c o l l e c t i v i z a t i o n was lots. Makhals and Makhals, performing and i n d u s t r i a l installations), of roads was build, and property The old division named Nova. After collectivization, new four network were functions adjusted to relations four Tabashka, sections economic into traced, a new were sections Marenska, established after defined was needs of Brankovska, on the fringes the in acknow­ ( a g r i c u l t u r a l , or h o u s i n g the 1948. centre and of the craftsmen developing socialist economy. At p r e s e n t , the v i l l a g e is f a i r l y c l e a r l y d i v i d e d into t h r e e p a r t s w i t h functions: 2) 1) the districts quarters. of c e n t r e of a d m i n i s t r a t i o n , t r a d e , s e r v i c e s , c u l t u r e a n d agriculture, There is about husbandry, 120 the quarters crafts with and dwelling industry; houses. 3) In different education; the each living quarter t h e r e is a v a r i o u s n u m b e r of i n d i v i d u a l lots c o v e r i n g f r o m 1000 to 2500 square meters. village. The In 1966 number The wars social 1948. I n the or 4200 inhabitants in been going the joint- families, collectivization different in each on i n the expansion while were village was after 1948, decisive. between the erected can old b u i l d i n g s each have been case. The s e r v e as a n e x a m p l e At the Gramada At in end was of a the b r e a k of interior was Immigrant types of the payant the of the 19th and changes and The a d i v i s i o n of lots into kásta. more Before often tions h a v e b e e n of t h e a most of common two accepted of buildings family them smaller the form parts, called the rooms, or plan. of house and was changed. rooms were The build. s p r e a d of houses in soba. new S e r b s , c o n t r i b u t e d to t h e have new been become b y a r c h i t e c t s . A f t e r 1948 u n i f o r m b u i l d i n g r e g u l a ­ of its architectonic image. District Architect's typical projects w h i c h have been 13 — Etnografia Polska, t . X V , z. 1 a odjak c o m m o n b y t h e n , a n d p l a n s of houses h a v e a change The has settlement kdstas W a r I I , t r a d i t i o n a l payant a n o f f i c i a l p e r m i s s i o n to b u i l d on a definite number of n e w Khadjiyski i n t r o d u c e d , w h i c h h a v e c o n t r i b u t e d to v e r y r a p i d v i l l a g e , a n d to required an designed the a r r a n g e m e n t of of World abandoned. B r i c k has become more complex, the consisting c e n t u r i e s the divided of into independence. process. century, house craftsmen, among the divided, and a number division the economic case. d i s i n t e g r a t i o n of j o i n t - f a m i l y f a r m s b r o u g h t about Also the related with s m a l l e r p a r t s , as n u c l e a r f a m i l i e s h a v e b e e n g a i n i n g t h e i r e c o n o m i c been the 1600. have with were families, f o r m e r p e r i o d , the of connected their consequences The works disintegration factors 1117 exceeded intensive a n d after of were of houses most process there Office reconstruction The new regulations place and according w i t h at generally Vidina used by has the prepared villagers. �M A R I A N POKROPEK 194 Since the enactment of the new building regulations by supplying n e c e s s a r y b u i l d i n g m a t e r i a l s to the v i l l a g e . T r a d i t i o n a l m a t e r i a l s a n d are still even employed there After h a v e been modern in i n d i v i d u a l a u x i l i a r y buildings elements are becoming (yakhyra, ambara all the techniques etc.), but common. 1948 the k o l i b a s , i.e. s e a s o n a l s u m m e r p e n s n e a r the fields a n d p a s t u r e s abandoned. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ca04e5577b1353c6f6760a32dcce3dc.pdf 86c5320d89be1b42752af460301a10d8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5187 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe - Polska Ukraińcy - przesiedlenia tożsamość językowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4812 Title A name given to the resource Ukraińcy na Warmii i Mazurach/ LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.231-252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Domagała, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 BOŻENA DOMAGAŁA Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego Olsztyn UKRAIŃCY NA WARMII I MAZURACH. MIĘDZY ZACHOWANIEM TOŻSAMOŚCI JĘZYKOWEJ A JĘZYKOWĄ ASYMILACJĄ Rozważania nad zjawiskiem etniczności we współczesnym świecie pokazały, iż zmieniają się społeczne sensy klasyfikowania ludzi do określonych zbiorowo­ ści etnicznych, a także sensy społecznego „użytkowania" etniczności. Dotyczy to kryteriów, które w praktyce badawczej, jak również w odczuciu badanych, kwa­ lifikują określoną grupę jako grupę etniczną właśnie. Takim podstawowym kry­ terium jest język; asymilacja w sferze kultury dopełnia się, gdy następuje zmiana statusu i następnie zanik języka grupy asymilowanej. Asymilacja językowa może być konsekwencją procesów tworzenia się nowoczesnych narodów, których dy¬ namika zakłada językową homogenizację i celowe działanie instytucji państwa promującego jeden ogólnonarodowy język jako język życia publicznego i kultury. Tego typu uniwersalizacja językowa traktuje język jako jeden z wymiarów polityki narodowej i wiąże się z mniej lub bardziej zinstytucjonalizowanym przymusem, mimo deklarowanej przez państwa gotowości do ochrony i popierania języków grup mniejszościowych. Asymilacja językowa nie musi być jednak tylko efektem działań politycznych. Pod uwagę należy brać także dynamikę przeobrażeń współ¬ czesnej kultury, związaną z rozpadem wielopokoleniowej rodziny tradycyjnej, z kurczeniem się wiejskich społeczności lokalnych, z zanikiem izolacji terytorial¬ nej i nasilającymi się migracjami do miast. Towarzyszą temu zjawiska opisywane jako desakralizacja życia społecznego, detradycjonalizacja i indywidualizacja, cha¬ rakterystyczne dla gwałtownie urbanizującego się i globalizującego świata. Powo¬ dują one erozję tradycyjnych kultur etnicznych. Proces zaniku tradycyjnych sposo¬ bów kreacji i autokreacji kulturowej ma swoje konsekwencje w postaci głębokich przeobrażeń tych treści kultury, które można uznać za nośniki etniczności oraz za kryteria klasyfikacji określonych grup jako grup etnicznych. Przeciwwagą dla za­ rysowanych powyżej tendencji, które — jak pokazują badania — wzmagają dyna¬ mikę procesów asymilacji, są zjawiska emancypacji etnicznych grup regionalnych. W literaturze są one określane jako mobilizacja etniczna czy etniczne odrodzenie (Burszta, 1998, s. 157-172; Żelazny, 2002, s. 57-85). Zdaniem Ewy Nowickiej, we współczesnym świecie mamy do czynienia z głębokimi przeobrażeniami zasad istnienia grup etnicznych, polegającymi, �232 Bożena Domagała najogólniej rzecz ujmując, na zmianie charakteru więzi społecznej. Chodzi tu o zmniejszanie się pola więzi nawykowej, a poszerzanie obszaru więzi ideolo­ gicznej jako podstawy istnienia tych grup. W konsekwencji etniczna przyna­ leżność czy tożsamość przemieszcza się z płaszczyzny oczywistości, nawyku, bezrefleksyjnej codzienności na płaszczyznę świadomych wyborów i ideologicz­ nie motywowanych deklaracji (Nowicka, 2006, s. 291). Grupy etniczne zyskują świadomość, iż posiadają coś, czego inni ludzie nie mają, pewien „skarb" niezby¬ walny, który może się stać ich politycznym, a nawet ekonomicznym kapitałem — własną niepowtarzalną kulturę etniczną, której znakiem widocznej odrębności jest język. W rezultacie jednym z najbardziej widocznych zjawisk współczesne¬ go świata jest wzrost samoświadomości własnej kultury. Ludy, które przez wieki nie zauważały swojej kulturowej specyfiki, dziś odkrywają j ą jako coś cennego, jako coś, co umożliwia nie tylko budowanie tożsamości indywidualnej i grupo¬ wej, ale także zdobycie odpowiedniej pozycji w świecie. Celem podejmowanych przez nie działań jest nie tyle zachowanie, co wydobycie i ukształtowanie według obowiązujących wzorców własnej tradycji kulturowej. Coraz częściej można za¬ uważyć, pisze Ewa Nowicka, iż używanie języka etnicznego nie jest tylko spra¬ wą podtrzymywania tradycji, ale przede wszystkim sprawą etnicznej świadomości jednostki, jej osobistego zaangażowania i indywidualnych wyborów, które sta¬ j ą się ważną częścią jej osobistego projektu tożsamościowego (Nowicka, 2006, s. 291-292; Babiński, 2005, s. 106-108). W tym procesie powstawania etniczności świadomej i refleksyjnej język ma znaczenie zasadnicze, ponieważ obok wartości, wierzeń i norm jest istotnym składnikiem kultury. Jest także jej produktem, znakiem przynależności, emblematem, przekazywanym z pokolenia na pokolenie w procesie socjalizacji. Nasze kulturowe reprezentacje przybierają językowe formy i oprócz funkcji uczestnictwa w przekazywaniu kultury, język jest głównym środkiem jej internalizacji. Język mówiony i pisany jest jednym z najważniejszych atrybutów kulturowych grupy; w języku zawierają się niepowtarzalny ogląd świata, wzory myślenia i wzory kultury. W tym sensie możemy mówić o tożsamości językowej grupy i jednostki. Badania pokazują, iż to właśnie język jest najwyraźniejszym społeczno-kulturowym wskaźnikiem przebiegu i natężenia procesów asymilacji grupy mniejszościowej w społeczeństwie globalnym, której ostatecznym efektem jest zmiana jednostkowej identyfikacji (Kłoskowska, 1996, s. 103-133). Tożsamość językowa środowisk ukraińskich na Warmii i Mazurach — sytuacja wyjściowa Przybliżając problem tożsamości językowej w kontekście zachowania języ­ ka, jak i zaawansowania procesów asymilacji Ukraińców na Warmii i Mazurach, trzeba sobie uświadomić z jak rozległego obszaru byli oni wysiedlani w roku 1947, i w związku z tym, jak skomplikowana była ich sytuacja językowa po �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 233 osiedleniu. Badania historyków pokazują, iż wysiedlenia objęły cały południowo¬ -wschodni obszar Polski, od byłego województwa krakowskiego po białostockie. Były to tereny zamieszkałe przez Ukraińców Łemkowszczyzny, Bojkowszczyzny, Nadsania, Chełmszczyzny i południowego Podlasia (Sakson, 1998, s. 130-131; Misiło, 1993, s. 7-35). Osiedlani na Warmii i Mazurach Ukraińcy mówili bardzo różnymi odmianami gwary ukraińskiej; zdarzały się sytuacje, że ludzie w jednej wsi ze zdziwieniem konstatowali, iż mówią inaczej, zależnie od tego, skąd przy¬ jechali. Mówiąc o języku trzeba zaznaczyć, iż zwykle ma on dwie odmiany. Jedną potoczną, nieznormalizowaną, różną na różnych terenach obszaru etnicznego; takie odmiany języka zwykle określa się jako gwary, dialekty lub narzecza. Drugą zaś literacką, pisaną, normowaną, w miarę jednolitą dla całego narodu, choć nieko¬ niecznie pokrywającą się z językiem mówionym. Wydaje się, iż osiedlani na War¬ mii i Mazurach Ukraińcy po raz pierwszy uświadamiali sobie, iż mówią różnymi dialektami i że te dialekty dalekie są od jednego ogólnonarodowego językowego wzorca, którego najczęściej wcale nie znali. Pamięć o tym pierwotnym doświad¬ czeniu znajduje potwierdzenie w wynikach badań zrealizowanych w Ośrodku Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w latach 1996-1997. W swojej pracy wykorzystuję 27 obszernych wywiadów swobodnych, przeprowadzonych w nastę¬ pujących miejscowościach: Wyskoku, Węgorzewie, Górowie Iławeckim, Zabroście Wielkim, Kętrzynie, Toprzynach, Bajorach Wielkich, Lidzbarku Warmińskim, Runowie, Żywkowie, Miłogórzu, Solance, Wydminach, Mazuchówce, Czarnówce, Bobrowie i Taborze. Badania te dostarczyły obszernego materiału, umożliwiające¬ go ukazanie procesu kształtowania się tożsamości kulturowej, w tym także języko¬ wej, osiedlanych na Warmii i Mazurach Ukraińców, opisywanego przez badaczy jako zderzenie kultur i tak też doświadczanego przez badanych. O językowym zróżnicowaniu mówili przede wszystkim starsi informatorzy; P.S., urodzony w 1921 w Rudzie Żurawieckiej pod Lubaczowem, w momencie prowa¬ dzenia badań zamieszkały w Zabroście Wielkim, zapamiętał zderzenie różnych gwar i dialektów języka ukraińskiego we wsiach, w których osiedlano Ukraińców: Byli Ukraińcy z różnych stron, z Leska, z Włodawy, z Przemyśla, z Lubaczowa (...) oni mówili inaczej, inaczej tam od Sanoka, od Leska, to oni tak jak górale. Trudno się było z nimi porozumieć. I oni nawet mówili: „Ty Ukrainka, dlaczego ty inaczej mówisz?" (...). Teraz tak już wyrównało się, zmieszało. Inny informator, nauczyciel historii z Górowa Iławeckiego, J. N., tak opisywał sytuację językową swojej rodziny, w której spotkały się różne języki: Moja mama potrafi mówić tym dialektem z Podlasia. To też nie jest literacki język, to jest bardzo archaiczny ukraiński język, ojciec z kolei ma znajomość literackiego i dialektu łemkowskiego. J.N. literackiego języka ukraińskiego uczył się w szkole w Żelaznej Górze, gdzie przez pewien czas mieszkał, ponieważ z rodzinnego domu wyniósł jedynie �234 Bożena Domagała znajomość gwary łemkowskiej. Różnych dialektów używało się także w rodzinie młodej Ukrainki J.G., zamieszkałej w Węgorzewie, której ojciec został wysiedlo­ ny z okolic Tomaszowa Lubelskiego, a matka z Wisłoka Krośnieńskiego: Dziadek (ze strony matki) do tej pory nie umie po polsku, babcia też. Mama, jak nami rozmawia, to mówi trochę inaczej, tata inaczej, my tak więcej rozmawialiśmy w domu językiem ukraińskim wymieszanym, ale raczej tak jak tata. Ale na przy­ kład ja się przysłuchiwałam, jak mama rozmawia z babcią, to nie tak, jak ze mną, tylko inaczej. Problem gwarowego zróżnicowania jest nadal widoczny w rodzinach ukra¬ ińskich. Obecnie trzecie i czwarte pokolenie Ukraińców na Warmii i Mazurach wynosi z domu znajomość języka gwarowego w takiej formie, w jakiej znali go dziadkowie czy pradziadkowie. Świadczyć mogą o tym badania zrealizowane przez autorkę w roku 2006 w środowisku nauczycieli języka ukraińskiego. Byli to nauczyciele pracujący w punktach nauczania zorganizowanych w szkołach podstawowych i w gimnazjach. Badania te dotyczyły problemów związanych z nauczaniem języka ukraińskiego, ujmowanych w kontekście kształtowania się tożsamości językowej Ukraińców na Warmii i Mazurach. W sumie zrealizowano w różnych częściach Warmii i Mazur 15 wywiadów swobodnych, które moż¬ na uznać za komplementarne do badań z lat 1996-1997, zwłaszcza jeśli chodzi o proces kształtowania się tożsamości językowej środowisk ukraińskich. Jego badanie z natury rzeczy wymaga przyjęcia perspektywy porównawczej, mię¬ dzypokoleniowej, uwzględniającej procesy długiego trwania. Taka perspektywa pozwala uchwycić trwałość i zmienność wzorców transmisji kulturowej, w tym także zasięg i tempo asymilacji kulturowej, której wskaźnikiem jest zanikanie odrębności językowej społeczności asymilującej się. O etnograficznym zróżnicowaniu językowym środowisk ukraińskich mówili wszyscy nauczyciele pracujący w regionie. K.K. z Ostródy potwierdziła, iż: Dzieci wynoszą z domu gwarę, na lekcji, gdy proszę dzieci by coś mówiły, to wte­ dy mówią gwarą, ale rodzice chcą, by nauczyły się języka literackiego. K.S. z Węgorzewa, z dziesięcioletnim stażem nauczycielki języka ukraińskie¬ go, potwierdza obserwacje z Ostródy: Dzieci z domu wynoszą znajomość ukraińskiego języka, ale to są dialekty. Słyszy się, skąd rodzice pochodzą, to od razu jest rozpoznawalne, kto skąd. To nie tyle ak­ cent, co gwara. Literacki bardzo dobrze opanowują, kiedy są występy, kiedy grają, kiedy czyta się teksty, ale mówią po swojemu. Z wywiadu udzielonego przez M.D.H. z Morąga także wynika, iż przycho¬ dzące na jej zajęcia dzieci „wynoszą z domu dialekt ukraiński, a w szkole uczą się języka ukraińskiego praktycznie od podstaw. Czytać, pisać i porozumiewać się, bo w nielicznych rodzinach mówi się w ogóle po ukraińsku". �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 235 Podobnie jest w Pozezdrzu. Tamtejszy nauczyciel B.K. wskazywał, iż językiem mówionym dzieci pozostaje gwara, nawet jeżeli w szkole uczą się literackiego: Dzieci rozmawiają w domu po ukraińsku, ale gwarą. Zależy, z jakich okolic przy­ jechali rodzice, inny akcent, inne słowa. W klasie rozmawiają tak jak w domu, a między sobą po polsku. Czytają normalnie, ale mówią tak jak w domu, to znaczy gwarą. Badani przeze mnie nauczyciele wskazują nie tylko na gwarowe zróżnicowanie języka mówionego wśród ukraińskich uczniów, ale także na obecność polonizmów. Historycznie rzecz biorąc, wpływ języka polskiego na język ukraiński wynikał ze współistnienia obok siebie obu tych języków na obszarach Polski południowowschodniej. Współistnienie to polegało nie tylko na praktycznej dwujęzyczności znacznej części mieszkańców tych terenów przed II wojną światową, ale także na wy¬ mianie form językowych. Poza tym, język gwarowy, którym posługiwały się środo¬ wiska ukraińskie, nie mógł dostarczyć określeń na oznaczenie pojęć abstrakcyjnych; szukano ich w języku polskim. Zdaniem historyków, zapożyczenia z języka polskie¬ go, zwłaszcza w środowiskach inteligencji zachodnioukraińskiej, stanowiły rzecz zwyczajną (Łesiów, 2006, s. 28-37). W badaniach zrealizowanych w latach 1996¬ -1997 mamy przykłady wypowiedzi, w których rozmówcy potwierdzali mniejszy lub większy wpływ języka polskiego na gwary ukraińskie, zwłaszcza tam, gdzie istniało polsko-ukraińskie sąsiedztwo i działała polska szkoła. Badania te pokazują także, iż mieszkańcy polsko-ukraińskiego pogranicza przed I I wojną światową w zdecydo¬ wanej większości byli dwujęzyczni. Używane przez nich języki tworzyły złożoną i dynamiczną sieć wzajemnych relacji bilingwalnych, z czym łączyła się niestałość i nieostrość podziałów językowych. Historycznie rzecz biorąc, ukraiński był języ¬ kiem życia codziennego ludności chłopskiej, w miastach natomiast używano języka polskiego. Poza tym język polski obowiązywał w instytucjach administracji pań¬ stwowej. Były także znaczące zróżnicowania związane ze strukturą społeczną. Na kresach Polski południowo-wschodniej język polski był językiem elit społecznych, właścicieli ziemskich i urzędników, a na wsi wśród ludności chłopskiej przeważał ukraiński (Serczyk, 1993, s. 219). Mimo to znaczna część przesiedlanych na Warmię i Mazury Ukraińców w mniejszym lub większym stopniu znała język polski. Zdarzali się jednak tacy, którzy nie znali go wcale. Wielu było też takich, którzy oba języki znali, ale tylko w formie mówionej i nie potrafili czytać ani pisać w żadnym. Poza tym oba te języki mieszały się i przenikały wzajemnie. W gwarowych odmianach języka ukraińskiego można dopatrzyć się wielu polonizmów także dzisiaj. Mówili o tym badani nauczyciele; I.O., ucząca w Pieniężnie, stwierdziła: Uczniowie często z domu wynoszą znajomość gwary. To nie jest język literacki, jest to język pełen kalek językowych z polskiego. Ale nawet używanie takiego języka jest ważne, to jest podstawa, na tym się pracuje. O gwarze nasyconej polonizmami mówiła także M.F. z Pasłęka: �236 Bożena Domagała Na te wszystkie dzieci, które uczę, to żadne nie wyniosło z domu języka literackie¬ go. Trzeba zaczynać od początku, bo gwara to mniejszy zasób słownictwa, inna wymowa i częste polonizmy. Z podobnymi problemami zetknęła się w swej pracy L.Ł., z punktu nauczania w Kętrzynie: Gdy uczniowie przychodzą tutaj, to zazwyczaj znajomość języka ukraińskiego jest słaba. Dzieci znają mieszankę polsko-ukraińskiego. Wpływ języka polskiego przejawia się w inny jeszcze sposób: ukraiński i pol¬ ski mieszają się w konkretnych aktach mowy. Mówiła o tym J.K. z Sępopola: Na początku było tak, że jakby dzieci wstydziły się mówić po ukraińsku, miały jakąś blokadę, potem ośmielały się i były już bardziej otwarte, ale trzeba zwracać uwagę, by konsekwentnie mówiły po ukraińsku, a nie zaczynały po ukraińsku, a kończyły po polsku. Jeszcze wyraźniej problemy językowe środowiska zauważa B.M. z Elbląga, nauczyciel który kilkanaście lat temu przyjechał z Ukrainy: Dzieci, jeżeli mówią po ukraińsku, to gwarą, jest sporo dialektów. Żeby rozmawiać językiem literackim, to trzeba znać słowa i składnię, tutaj dzieci mają małe pole do popisu, bo nie znają słów, nie są osłuchane, bo i skąd, jeżeli w wielu rodzinach nie mówi się po ukraińsku, a kiedy już zaczynają mówić, to wplatają wyrażenia gwa¬ rowe lub przechodzą na polski. Niektórzy uważają, że jak dodadzą końcówkę „t" do polskich wyrazów lub inaczej zaakcentują, to już będzie ukraiński, a przecież tylko niektóre słowa są podobne, wiele słów jest zupełnie innych. Odcięcie języka ukraińskiego od źródeł rozwoju, w nowoczesnych narodach istniejących w postaci centrów kulturalnych, skupiających elity intelektualne i ar¬ tystyczne pracujące nad językiem, było jednym ze skutków Akcji „Wisła". W re¬ zultacie język ten przetrwał aż do dzisiaj w postaci luźnego konglomeratu gwar i dialektów nasyconych polonizmami. Można jednak wskazać na inne jeszcze konsekwencje planowych przesiedleń, uderzające bezpośrednio w tę część dzie¬ dzictwa kulturowego Ukraińców, jaką stanowi język. Jednym z podstawowych założeń akcji „Wisła" było takie pokierowanie transportami, by osiedlani Ukraiń¬ cy zostali rozproszeni w polskim otoczeniu. Dążono do tego, by w danej miejsco¬ wości, a nawet w najbliższej okolicy nie było rodzin z tej samej wioski, by ludzie wyrwani siłą z małych społeczności, przeniesieni w obce otoczenie i rozprosze¬ ni, nie odbudowali dawnych więzi (Sakson, 1998, s. 134; Drozd, 2001). W no¬ wym otoczeniu Ukraińcy zostali poddani silnej presji asymilacyjnej, a jednym z wymiarów tej presji był nacisk na asymilację językową. Dokonywała się ona �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 237 poprzez szkoły, przedszkola, miejsca pracy, kontakty sąsiedzkie, a także środki masowego przekazu. Wszechobecność języka polskiego prowadziła nie tylko do mieszania ukraińskich i polskich form językowych, ale i do zmiany społecznej roli języka ukraińskiego. Jego używanie zostało ograniczone do wewnętrznej, prywatnej sfery życia rodzinnego. Po ukraińsku mówiło się w rodzinach oraz w kręgu znajomych pochodzenia ukraińskiego. Używanie ukraińskiego w miej­ scach publicznych było traktowane jako przejaw nacjonalizmu, podobnie jak pie¬ lęgnowanie rodzimych obyczajów i tradycji religijnych. W pierwszym okresie, to jest do roku 1956, Ukraińcy na Warmii i Mazurach byli praktycznie pozba­ wieni zewnętrznego kontaktu z językiem macierzystym; istotną rolę odgrywał tu także czynnik zastraszania ze strony władz oraz wrogie nastawienie części osadników polskich tak zwanych zabugowców. W badaniach zrealizowanych w latach 1996-1997 mamy szereg przykładów wypowiedzi, które pokazują, iż strach był jednym ze skutecznych środków administracyjnie sterowanej języ¬ kowej presji asymilacyjniej. Przykładem może być S. H . z Węgorzowa, która zapamiętała, iż: potem jak żeśmy tu przyjechali, to jak ojciec opowiadał, chodzili pod oknami, spraw­ dzali, jak się mówi, co się mówi (...). Moja rodzina była duża. Razem z nami mieszka­ ła babcia, dziadek i ich oboje dzieci, tak że nas było dziewięcioro i wszyscy mówili po ukraińsku (...). O, jak przypuśćmy, ktoś szedł z Polaków, zbliżał się, to wtedy się za­ czynało po polsku. Przy Polakach się mówiło po polsku (...). Może żeby nie sądził... może to był jeszcze strach, może, że nie rozumiał. Zdaniem Andrzeja Saksona, kulturowa samoizolacja Ukraińców polegała na tym, iż zamknęli się oni w obrębie własnej grupy, utrzymując kontakty tylko ze „swoimi" i zachowując przez długi czas ostrożność w stosunkach z „obcy­ mi" (Sakson 1998, s. 184). Dramatyczna przeszłość rodziny, pamięć przymu¬ sowej deportacji i wrogie nastawienie otoczenia doprowadziły do rozpadu tych elementów kultury, które ułatwiały zewnętrzną identyfikację i mogły wzbudzać w nowym otoczeniu wrogie postawy. Zachowały się natomiast te elementy kul¬ tury, które mogły pozostać wewnętrzną własnością poszczególnych rodzin. W tej zamkniętej sferze kultury znalazł się przede wszystkim język. Badania pokazu¬ ją, iż mówiło się „w domu po ukraińsku, na podwórku po polsku". Jedynie we wsiach, gdzie były większe skupiska osiedleńców, język ukraiński wychodził na ulicę, natomiast tam, gdzie Ukraińcy żyli w rozproszeniu, nie używano języka ukraińskiego w sferze publicznej wcale. Miało to konsekwencje dla jego statu¬ su społecznego. Został on zredukowany do języka domowego, języka tradycji, pamięci, jednak bez większego znaczenia dla życia publicznego. Brak zewnętrz¬ nych kontaktów z językiem macierzystym prowadził do jego erozji strukturalnej (mieszanie się różnych gwar i nasycanie polonizmami) i degradacji społecznej (język domowy). Świadomość tego mają młodzi i wykształceni Ukraińcy. Przy- �238 Bożena Domagała kładem może być wypowiedź Ukrainki z Węgorzowa, M.B., która tak opisuje swoje doświadczenia z pobytu na Ukrainie: Inny tam język był, trochę inne słowa. Może rodzice rozumieli, ja na przykład nie rozumiałam wszystkich słów, bo to był taki typowo czysty język, a nasz to taki był... nawet jak pan Włodek tu przyjdzie i do mnie rozmawia, to ja na przykład część rozumiem, a część nie, bo to typowo ukraiński, a tu, jak mówią, taki chachłacki. Jeszcze wyraźniej problem erozji języka w środowiskach ukraińskich postrze¬ gał młody Ukrainiec z Górowa Iławeckiego, nauczyciel historii w tamtejszym liceum: Ja w ogóle mam krytyczny stosunek do tego języka, jaki panuje tutaj, dlatego że ten język jest strasznie zanieczyszczony, on jest przemieszany polonizmami, albo wyrazami wymyślonymi ( . ) . Mnie to drażni czasem. Ja mówię w języku litera¬ ckim i z początku były trudności ze zrozumieniem mnie, rodzice nie rozumieli mnie. Rola szkoły w podtrzymywaniu tożsamości językowej Ukraińców na Warmii i Mazurach Historia szkolnictwa ukraińskiego na Warmii i Mazurach pokazuje, iż jego rozwój lub regres związane były z prowadzoną przez państwo polityką asymilacji tego środowiska i zainteresowaniem samych Ukraińców możliwościami kształ¬ cenia swoich dzieci w szkołach ukraińskich. Obecnie szkolnictwo ukraińskie na Warmii i Mazurach funkcjonuje na różnych poziomach i jest stosunkowo dobrze rozwinięte. W liceum i gimnazjum z ukraińskim językiem nauczania w Górowie Iławeckim oraz Szkole Podstawowej nr 8 i gimnazjum w Bartoszycach nauczanie wszystkich przedmiotów, oprócz języka polskiego i historii, odbywa się w języku ukraińskim. W szkole podstawowej w Baniach Mazurskich istnieją klasy z do¬ datkową nauką języka ukraińskiego (trzy i więcej godzin tygodniowo). Oprócz tego funkcjonują 42 punkty nauczania języka ukraińskiego, zapewniające kon¬ takt z ukraińskim językiem literackim na poziomie podstawowym; w 2006 roku korzystało z nich 997 dzieci. Liceum w Górowie Iławeckim działa od 1990 roku i jeśli uwzględnić ist¬ niejące przed 1990 rokiem klasy ukraińskie, to w 2004 roku obchodziło ono 35-lecie działalności. W latach 1968-2003 szkoła wykształciła 1111 uczniów z ca¬ łej Polski (w latach 1990-2003 — 660 uczniów); jednak w roku 2006-2007 do pierwszej klasy liceum przyjęto tylko 51 uczniów. Liceum górowskie jest nie tylko szkołą średnią z ukraińskim językiem nauczania, ale także centrum kultury ukraińskiej w Polsce północno-wschodniej, działającym zgodnie z założeniem, �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 239 iż: „Podstawowym zadaniem ukraińskiej szkoły jest (...) stworzenie atmosfery miejsca «przesyconego» ukraińskością, gdzie na każdym kroku słyszy się ukra¬ iński, ucznia angażuje się w wiele działań artystycznych, kulturalnych, związa¬ nych z tradycją ukraińską, kształtuje się poczucie własnej wartości ukraińskiej kultury" (Głowacka-Grajper, 2005, s. 51). Podobną rolę, chociaż na niższym poziomie, odgrywa powołana do życia także w 1990 roku Szkoła Podstawowa nr 8 w Bartoszycach z Ukraińskim Językiem Nauczania. Każdego roku uczy się w niej ponad stu uczniów. O szczególnych zadaniach tej szkoły tak pisała jej dyrektorka: Naszym pragnieniem było uchronić młode pokolenie przed asymilacją, stworzyć swoistą enklawę tożsamości i kultury ukraińskiej. Człowiek bowiem jest nieroze¬ rwalną częścią swojego narodu i zawsze boleśnie odczuwa zerwanie naturalnych więzi ze swoją ojczyzną, tradycjami i obyczajami, w których wzrastali jego przod¬ kowie, a które są mu bliskie" (Rohun, 2000, s. 5). Dzięki powstaniu wielostopniowego systemu szkolnego dokonuje się proces instytucjonalizacji transmisji kultury ukraińskiej na Warmii i Mazurach, polegają¬ cy na przejściu od przekazu rodzinnego, wewnętrznego, do przekazu pozarodzin¬ nego, zewnętrznego, zapewnianego przez szkołę. Oznacza to nie tylko zmianę sposobu transmisji kulturowej, ale także zmianę przekazywanych treści. Insty¬ tucjonalizacja przekazu wymusza określone zmiany w obrębie kultury etnicznej, polegające — zdaniem Ewy Nowickiej — na standaryzacji przekazywanych tre¬ ści, w celu stworzenia jednego, powszechnie obowiązującego (w ramach grupy etnicznej) kanonu czy standardu nauczania (Nowicka, 2006, s. 298). W sferze języka tym kanonem jest ukraiński język literacki, wypierający gwary i dialekty, język, który spełnia funkcje języka ogólnonarodowego i stwarza możliwość swo¬ bodnej komunikacji diaspory z narodem ukraińskim. W sferze historii i kultury tworzą go treści składające się na współczesną ideologię narodową, budujące i podtrzymujące więź ideologiczną z narodem ukraińskim. Szkolnictwo mniejszościowe jest także odpowiedzią na poczucie zagrożenia kultury mniejszościowej ze strony społeczeństwa globalnego. Specyfika stosunków między społeczeństwem większościowym a mniejszością sprawia, że znajomość własnego języka etnicznego, własnej obyczajowości, tradycji literackiej i historii nabiera obecnie szczególnego sensu. Przywódcy zbiorowości etnicznych starają się przeciwdziałać spontanicznie zachodzącym procesom asymilacji poprzez mo¬ bilizację świadomości etnicznej i pokazanie innej perspektywy i innych wartości członkom grupy mniejszościowej. Dotyczy to także programów mniejszościowego nauczania, które mają budować poczucie dumy z posiadania unikatowego i war¬ tościowego dziedzictwa kulturowego, do którego kluczem jest język. Dziedzictwo to może być cenione przez członków grupy mniejszościowej przede wszystkim ze względu na jego oryginalność i niepowtarzalność, co stanowi wartość samą w so¬ bie w społeczeństwie promującym kulturową uniformizację. Jak pisze Nowicka: �Bożena Domagała 240 Nie tylko utrzymanie wybranych, często wyselekcjonowanych lub nawet od nowa skonstruowanych elementów kultury tradycyjnej, ale także uzyskanie określonych efektów o charakterze społecznym (solidarność etnicznej zbiorowości), jak i psycho­ logicznym (poczucie własnej wartości), to cele, które stawiają sobie mniejszościowe systemy edukacyjne czy też programy etnopedagogiki (Nowicka, 2006, s. 299). Tak rozumiana etnopedagogika przekłada się na konkretne cele, jakie stawiają sobie nauczyciele pracujący w punktach nauczania, niezależnie od tego, jaki jest po¬ ziom zaangażowania dzieci i młodzieży uczęszczających na dodatkowe lekcje języka ukraińskiego, na ile jest to tylko wola rodziców, a na ile udało się nauczycielom roz¬ budzić zainteresowanie uczniów. Zdaniem M.D.H, jej praca polega on na tym, iż: Trzeba dzieci uczyć od podstaw czytać, pisać i porozumiewać się, bo tylko w nie¬ licznych rodzinach mówi się po ukraińsku. Bardzo często tak nawet jest, gdy oboje rodzice są Ukraińcami. O pracy od podstaw mówiła także E.K. ze Srokowa. Dzieci które trafiły do jej klas: Coś tam gdzieś słyszały, ale te dzieci nawet podstaw nie znają. Gdy pytam czy coś ro¬ zumieją, to mówią że nie i chcą, żeby tłumaczyć po polsku. Zwłaszcza te młodsze dzie­ ci. Starsze już coś umieją. Początki jednak są takie, jak przy nauce języka obcego, dla wielu dzieci nie jest to język ojczysty, a niektóre nawet czują niechęć, co mnie dziwi. Wielu nauczycieli, choć nie wszyscy, stara się w swej pracy uwzględniać tak¬ że oczekiwania rodziców. Mówiła o tym K.K. z Ostródy: Rodzice oczekują, żeby dzieci dobrze mówiły w języku ukraińskim, żeby czytały gazety, żeby się dobrze umiały porozumieć w tym języku. Mam dużo dzieci po¬ chodzących z rodzin mieszanych i np. rodzice chcą, by dziecko miało jakąś wiedzę o tej kulturze, z której jedno z rodziców wyszło. Według J.K. z Sępopola: Rodzice chcą, by dzieci nauczyły się mówić, pisać i czytać, bo rodzice nie zawsze rozmawiają po ukraińsku (zwłaszcza w rodzinach mieszanych). Uczniowie chcą więcej, zobaczyć fajny film, chcą zabawy. Mnie najbardziej satysfakcjonują zaba¬ wy z maluchami, ale w gimnazjum chodzi o to, by czytać i pisać, pogadać o Lwo¬ wie, o Ukrainie, by mówić w języku. Podobnie jest w Węgorzewie, gdzie rodzice jasno określili, czego oczekują od nauczycieli. K.S., która przybyła z Ukrainy, ma tego świadomość i stara się dostosować do oczekiwań rodziców: �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 241 Rodzice chcą, żeby dzieci czytały prasę, rozumiały, co mówi się w T V (czyli język słuchany i mówiony). Żeby troszkę poprawniej mówiły. Dużo rodziców uważa, że to język ojczysty i chcą, by dzieci mówiły w tym języku, chociaż kilka razy do roku, gdy jest jakiś jubileusz czy święta. Jest bardzo dużo takich rodziców. Czasami ambicje nauczycieli idą dalej niż oczekiwania rodziców. O tym, że ta sprzeczność może być źródłem konfliktów, przekonał się B.M. z Elbląga: Rodzice mieli do mnie pretensje, że zbyt poważnie traktuję ten przedmiot, że za¬ daję do domu, stawiam stopnie. Ja bym chciał, by dzieci poznały trochę historii, by wiedziały coś o Ukrainie, o kulturze ukraińskiej (nie tylko Iwan Franko i Łesia Ukrainka), a to budzi sprzeciw rodziców. Oni chcą, by dzieci trochę czytały, ale nie za dużo, aby trochę pisały, ale też nie za dużo. Młodsze dzieci chcą porysować, chcą pośpiewać, bo to lubią, chcą teatrzyk, kukiełki, by pokazywać dialogi. Także E.K. ze Srokowa napotkała na opór, gdy próbowała wyjść poza utrwa¬ loną w świadomości rodziców i dzieci formułę nauczania języka ukraińskiego w sposób łatwy i przyjemny, bardziej przypominający zabawę niż pracę: Zadałam wierszyk na św. Mikołaja i mama jednego z uczniów stwierdziła, że pani jest zbyt wymagająca. Ogólnie dzieci są znudzone czytankami i ćwiczeniami. Chcą na lekcjach śpiewać, tańczyć, malować plakaty, pisać ogłoszenia, by lekcje nie były monotonne i nużące. U podstaw zorganizowanego szkolnictwa mniejszościowego leży założenie, iż naturalnym dążeniem każdej mniejszości powinno być podtrzymanie i upo¬ wszechnianie znajomości języka ojczystego. Jest on podstawowym warunkiem międzypokoleniowej transmisji i kluczem do kultury narodu, którego częścią te środowiska się czują. Uzyskanie odpowiedniej kompetencji językowej, rozu¬ miane jako nauka języka ogólnonarodowego, literackiego, to cel podstawowy, realizowany w punktach nauczania języka ukraińskiego. Czasami jest on osiąga¬ ny poprzez wykorzenianie nawyków gwarowych w mówieniu, czasami języka trzeba uczyć od początku. Jednak, oprócz tego celu podstawowego, jest jeszcze jeden cel, który dla grup mniejszościowych może być równie ważny, zwłaszcza w konfrontacji ze społeczeństwem globalnym. Etnopedagogika bowiem to nie tylko przyswajanie pozytywnie wartościowanego dziedzictwa kultury, ale także budowanie wspólnoty opartej na wartościach tego dziedzictwa. Jest to możliwe w warunkach społeczeństwa wielokulturowego, którego cechą konstytutywnąjest wolność od nacisków i przymusów asymilacyjnych. Ta wolność jest pomostem ku wartościom i więziom budującym wspólnotę. O tym wymiarze pracy z dzieć¬ mi mówiła na przykład M.F. z Pasłęka. Jej zdaniem, rodzice posyłając dzieci na naukę języka ukraińskiego „na pewno chcą, by dzieci razem się integrowały, żeby tworzyły wspólnotę, by razem pójść na zabawę, do szkoły ukraińskiej". �Bożena Domagała 242 Jeszcze dobitniej wychowawczą i integracyjną rolę szkoły i jej ukraińskiej enklawy, w postaci kilku godzin ukraińskiego w tygodniu, podkreślała I.O. z Pie¬ niężna: Ja im mówię, jeżeli będziesz się ukrywać, to nic nie da, jeżeli jednak będziesz coś wiedzieć o swoim narodzie, będziesz z tego dumna, to zbudujesz swój autorytet. Tutaj nawiązuje się więzi na całe życie. Mniejszość narodowa ma to do siebie, że więzi są ważne, że szuka się kontaktu i szkoła te związki podtrzymuje, to daje ogromne możliwości. Tworzenie więzi i budowanie wspólnoty jest także celem M.S. z Braniewa. Wspólnota obejmuje nie tylko dzieci, ale także rodziców i realizuje się w kon¬ kretnych działaniach: W punkcie nauczania dzieci uczą się ortografii i literatury. Ale rodzice oczekują, by organizować różne święta, imprezy dla dzieci i dla rodziców. Bo to jest jakaś inte¬ gracja dzieci, które tu przychodzą z czterech różnych szkół (z trzech podstawówek i gimnazjum). Co roku wożę dzieci do Elbląga na przegląd zespołów szkolnych, bo dzieci bardzo chcą, dzieci chętnie jeżdżą z występami, poznają inne dzieci i na¬ wiązują kontakty. Chodzi o to, by dzieci utrzymywały ze sobą kontakt, bo dzisiaj nikt już nie wstydzi się swojego pochodzenia, dzieci do mnie mówią „dobry dzień" po ukraińsku. Ja też chcę, by dzieci zauważono, by dzieci nie wstydziły się ( . ) . Przywiozłam ze sobą mapę Lwowa i dzieci same szukają miejsc, z których po¬ chodzą ich dziadkowie. Poza tym wypracowałam sobie taki system, że rodzice są zżyci ze mną, ja wiem, kiedy dziecko nie przyjdzie na lekcje i dlaczego, rodzice utrzymują ścisły kontakt ze mną, bo inaczej ta praca nie miałaby sensu. Na przy¬ kład, gdy przygotowujemy kutię, to rodzice mi pomagają, gdy przygotowujemy wertep to pokazujemy ukraiński dom, dzieci poprzebierane za kozaków chodzą po kolędzie. 1 Takie właśnie działania budują obraz kultury ukraińskiej jako wartościowego dziedzictwa grupy etnicznej, tworzą wspólnotę uczniów i rodziców i pozwalają, jak powiedziała M.S. z Braniewa, „utrzymać klasy, bo przecież dla dzieci to są dodatkowe trzy godziny i nie wszyscy są zachwyceni". Czasami motyw spotka¬ nia może stać się najważniejszy; przekonał się o tym B . M z Elbląga: Robiłem ankietę wśród dzieci i powiedziały mi, że przychodzą po to, by się spot¬ kać, porozmawiać, powymieniać się nagraniami. Rodzice też chcą przede wszyst- 1 Ze Świętami Bożego Narodzenia związany był zwyczaj chodzenia kolędników, z wertepem. Skład grupy kolędników zwykle podobny jest do polskich kolędników, z tą różnicą, że w ukraińskiej wystę­ pują kozacy. W Liceum w Górowie Iławeckim z wertepem chodzą uczniowie; w jego przygotowaniu biorą udział ksiądz i siostra zakonna, następnie kolędnicy chodzą po domach, śpiewają kolędy, recytują zabawne teksty o treści religijno-patriotycznej, są obdarowywani słodyczami i drobnymi pieniążkami. �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 243 kim tego by dzieci ze środowiska ukraińskiego spotykały się, a nauka języka jest na dalszym planie. Podobnie zresztą jest w cerkwi, spotkanie z rodziną i znajomy¬ mi jest najważniejsze. Program działań uwzględniający różne potrzeby uczniów i rodziców jest rea¬ lizowany w Giżycku w Szkole Podstawowej nr 7. Według J.K.: Na lekcjach prowadzone jest szerokie nauczanie i kształcenie ukrainistyczne — uczniowie zapoznawani są z językiem ojczystym, kulturą, tradycją, historią, lite¬ raturą i religią. Organizowane są ciekawe imprezy, spotkania, konkursy, zabawy, wyjazdy krajowe i zagraniczne. Dzięki takim działaniom, oprócz swej funkcji komunikacyjnej, język zaczyna pełnić innąjeszcze funkcję, określaną w literaturze mianem funkcji identyfikacyj¬ nej, istniejącej w relacji do grupy posiadającej wspólne uniwersum symboliczne. Język tworzy wówczas „społeczność językową". Obejmuje ona ludzi posługują¬ cych się tym samym językiem, posiadających świadomość jego symbolicznego zaplecza w postaci wiedzy, baśni, mitów, legend, podzielanej tradycji, wspólnie przeczytanych książek, wspólnie śpiewanych pieśni, słuchanej muzyki czy na¬ wet oglądanych filmów. Wspólne znaczenia i wspólna wiedza, składające się na identyfikacyjną moc języka, mają wpływ na realizację funkcji komunikacyjnej (Niżnik, 1985, s.74-83). Komunikacja jest tym pełniejsza i efektywniejsza, im większa jest jednorodność identyfikacyjnej warstwy języka, w tym przypadku budowanej właśnie poprzez wspólnie obchodzone święta, wyjazdy na Ukrainę, wspólne występy na różnych festiwalach i udział w licznych imprezach organi¬ zowanych przez szkołę. Wywiady z nauczycielami pokazały, iż pojawia się inny jeszcze, bardziej pragmatyczny i stosunkowo nowy rodzaj motywacji do nauki języka ukraińskie¬ go, motywacji wykraczającej poza tradycyjnie rozumianą etnopedagogikę. Coraz częściej zdarza się, iż naukę języka ukraińskiego traktuje się nie tyle jako naukę języka ojczystego, lecz jako naukę jeszcze jednego języka obcego, który w przy¬ szłości może się przydać, zwłaszcza gdyby Ukraina stała się jednym z krajów Unii Europejskiej. Z tym wiązałoby się jeszcze większe otwarcie granic i po¬ szerzenie skali kontaktów gospodarczych i politycznych, dla których warto znać język. O tego typu postawie wobec języka i motywacji do jego nauki mówiła J.K. z Giżycka: I rodzice i uczniowie traktują naukę języka ukraińskiego jako języka ojczystego, choć doskonale rozumieją, że jego znajomość może być traktowana w zgoła innych kategoriach — jako znajomość jeszcze jednego języka (obok angielskiego czy nie¬ mieckiego), który może w przyszłości przydać się w pracy zawodowej (tłumacz z języka ukraińskiego, dziennikarz, polityk, nauczyciel, biznesmen). Wykształco¬ ny, młody Ukrainiec z Polski zna dobrze przynajmniej cztery języki — polski, ukraiński, angielski, niemiecki. �244 Bożena Domagała Podobne perspektywy dla języka ukraińskiego dostrzegali uczniowie K.B. z Reszla. Jej zdaniem: Dzisiaj pojawia się motywacja, że język ukraiński może przydać się w życiu zawo¬ dowym. Język ten słyszy się w mediach, ludzie robią interesy na Ukrainie. Język ten staje się równoprawnym językiem obcym. Także zdaniem M.F. z Pasłęka, znajomość ukraińskiego może stać się kapita¬ łem kulturowym młodego pokolenia Ukraińców w Polsce. Niektórzy rodzice: Uważają, że dobrze jest znać wszystkie języki i może ukraiński też się przyda. To może być atut. Kiedyś takie świadectwo chowało się do szuflady, teraz to jest atut. Dzieci odbierają to czasem jako przymus, ale są takie, które to rozumieją. W rezultacie na lekcje ukraińskiego posyłają swe dzieci także ci, którzy prowadząjakieś interesy z Ukrainą. Planują oni, że kontakty te będą na tyle trwałe, iż w przyszłości zostaną przejęte przez dorastające dzieci i wtedy znajomość ukra¬ ińskiego może okazać się bardzo przydatna, niezależnie od tego, na ile będzie to ich język ojczysty. Przytoczone powyżej wypowiedzi wskazują, iż szkoły ukraińskie oraz punkty nauczania języka ukraińskiego wykonują ogromną pracę, która wchodzi w zakres szeroko rozumianej etnopedagogiki. Szkoła staje się ważnym ogniwem procesu deasymilacji młodego pokolenia Ukraińców, którzy w punktach nauczania pozna¬ j ą literacki język ukraiński i są wprowadzani w kulturę ukraińską. Dzięki szkole dokonuje się proces emancypacji języka: od konglomeratu gwar i dialektów do języka literackiego, czyli języka narodowego. W tym procesie ważna jest tradycja literacka przekazywana przez szkołę; gdy przekaz ten z jakichś powodów zostaje zaniedbany lub przerwany, język z powrotem ulega „uludowieniu" i kulturowej marginalizacji. Folklor językowy, przejawiający się w gwarach, może być trak¬ towany przez niektórych nauczycieli z sentymentem jako dowód etnicznej od¬ rębności i tożsamości, jednak kulturowy awans grup etnicznych jako mniejszości narodowych dokonuje się za sprawą języka literackiego ogólnonarodowego. Dla językowych grup pogranicza oznacza to konieczność ciągłej pracy nad językiem, pracy, do której „w sposób naturalny" angażowani są nauczyciele, pełniący rolę inteligencji odpowiedzialnej za utrzymanie czystości języka. Rola liderów ruchu narodowego wynika stąd, iż nauczyciele są najliczniejszą grupą przekazującą tra¬ dycję historyczną i literaturę ukraińską, grupą związaną ze społecznością ukraińską i znającą jej kulturowe potrzeby. Praca nad językiem zaczyna się w punktach na¬ uczania, a w szkołach z ukraińskim językiem nauczania (podstawowej i średniej) kompetencja językowa staje się pełna. Świadczą o tym matury pisane w języku ukraińskim w Liceum w Górowie Iławeckim. Poza tym uczniowie poznają także te wartości kultury, które tworzą kanon kultury narodowej i są podstawą budowa¬ nia więzi etnicznych. Doceniając znaczenie tego rozwiniętego systemu edukacji etnicznej w regionie, trzeba brać pod uwagę również pewne bariery, których nawet �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 245 tak dobrze zorganizowane szkolnictwo mniejszościowe nie jest w stanie przekro¬ czyć. Włodzimierz Mokry, pisząc o roli szkoły w transmisji kultury ukraińskiej, przestrzegał, iż w szkołach mniejszościowych przekaz kultury jest przekazem prze¬ de wszystkim odtwórczym, a nie twórczym; poza tym szkoła nie ma możliwości przezwyciężenia historycznie utrwalonych kompleksów. Jego zdaniem, w ukraiń¬ skich rodzinach wychowuje się dzieci w języku polskim; ukraiński przestaje być językiem macierzystym i staje się dla dzieci językiem babci i dziadka albo języ¬ kiem wyuczonym w szkole. W rezultacie młode pokolenia Ukraińców mogą być (i to często z trudem) jedynie odbiorcami, a nie twórcami kultury ukraińskiej (Mo¬ kry, 1989, s. 155-183). Interesujące, iż na ten problem zwróciła uwagę tylko jedna moja rozmówczyni, E.K. ze Srokowa. Jej zdaniem, język żyje tylko tam, gdzie się go używa w życiu codziennym rodziny i środowiska: W takich centrach, jak Węgorzewo czy Górowo to język tam trwa, żyje, dzieci cho¬ dzą na imprezy, śpiewają, mówią. To jednak nie może być tylko szkoła, nie tylko książki, ale język musi żyć. Z książek to będzie tylko niechęć do ojczystego języka. Inny rodzaj barier wynika z faktu, że to szkolnictwo większościowe, a nie mniejszościowe, z reguły, choć mogą być wyjątki, zwiększa zasoby kapitału spo¬ łecznego ucznia i lepiej przygotowuje go do życia w społeczeństwie globalnym. To z kolei może być czynnikiem hamującym rozwój szkół mniejszościowych w przyszłości. O dylematach związanych z wyborem szkoły mniejszościowej lub większościowej pisała Katarzyna Pająk wskazując, że istnieje możliwość, iż pod wpływem szkoły większościowej i rówieśników dziecko może zerwać z tra¬ dycyjnymi wartościami, wyznawanymi przez daną rodzinę i wspólnotę etniczną (Pająk, 2005, s.12-13; Tracewicz, 2000, s. 36-77). Nie wiadomo zatem, jaki mo¬ del edukacji będą w przyszłości wybierać dla swych dzieci ukraińskie rodziny. Problemy pojawią się wówczas, gdy będzie to wybór między zwiększaniem kapi¬ tału społecznego dziecka a zachowaniem wierności tradycji rodzinnej. Poza tym rodzice wybierając dla swoich dzieci model edukacji praktycznie dwujęzycznej, muszą uporać się z pewnymi obawami, które pojawiały się także w prezento¬ wanych wypowiedziach. Chodzi o przekonanie, iż edukacja dwujęzyczna może przyczyniać się do obniżenia kompetencji językowej uczniów w obu językach, z których żaden nie jest poznawany w takim zakresie, by stać się językiem umoż¬ liwiającym pełny dostęp zarówno do kultury grupy mniejszościowej, jak i społe¬ czeństwa większościowego (Secada, 1990, s. 81-106). Rodzina, sąsiedztwo, życie publiczne — tożsamość językowa Ukraińców na Warmii i Mazurach wobec wyzwań współczesności Stosunkowo dobrze rozbudowany system ukraińskiego szkolnictwa mniej¬ szościowego na Warmii i Mazurach skłania do postawienia ogólniejszego py- �246 Bożena Domagała tania: jak dzisiaj wygląda sytuacja językowa środowisk ukraińskich na Warmii i Mazurach? Czy system rozbudowanego szkolnictwa ukraińskiego przyczynił się do zahamowania procesów asymilacji językowej, czy też proces ten odzna¬ cza się swoją wewnętrzną logiką, na którą nie mają większego wpływu wysiłki aktywnej części społeczności ukraińskiej w regionie oraz możliwości, jakie stwa¬ rza demokratyczne państwo, zapewniające ochronę praw i swobód językowych mniejszości? Pytanie o współczesny status języka ukraińskiego było jednym z najważniejszych spośród pytań zadawanych w wywiadach przeprowadzonych z nauczycielami nauczającym, w punktach nauczania tego języka. Odpowiedzi pokazują, iż generalnie zakres społecznego zasięgu tego języka, czyli jego moc, uległy ograniczeniom. Nauczyciele, na co dzień pracujący w środowiskach dzie¬ ci i młodzieży, i mający bezpośredni kontakt z pokoleniem rodziców, stwierdzają zgodnie, iż język ukraiński jest językiem domowym tylko nielicznych rodzin, a na zewnątrz jest używany tylko w szczególnych sytuacjach, które albo wyma¬ gają zamanifestowania ukraińskości, albo mają charakter spotkań rodzinno-religijnych. Obserwacje K.B. z Reszla potwierdzają, iż: W większości domów używa się języka polskiego. W tylko niewielu domach zwra¬ ca się uwagę na to, aby używać języka ukraińskiego. Języka ukraińskiego używa się na wszystkich spotkaniach środowiskowych, spotkaniach młodzieży, koncer¬ tach itp. Używa się go również podczas wszystkich wydarzeń kościelnych. Używa¬ nie języka ukraińskiego w domach zależy od bardzo różnorodnych czynników. Są to przede wszystkim: poziom znajomości języka ukraińskiego wśród rodziców oraz ich narodowa samoidentyfikacja, zaangażowanie w sprawy społeczne, utrzymywa­ nie kontaktów z innymi członkami społeczności ukraińskiej oraz cerkiewnej. Osoby, które są nieaktywne w społeczności lub skoncentrowane wyłącznie na sprawach ma¬ terialnych, nie zwracają żadnej uwagi na kwestię języka. M.F. z Morąga, mówiąc o procesie asymilacji językowej środowisk ukraiń¬ skich na Warmii i Mazurach, wskazała na sytuację językową swojej rodziny: Mój mąż jest polskojęzyczny, w domu u mnie też nie mówiono po ukraińsku. Ja się nauczyłam w szkole, w liceum w Legnicy. Pierwszym językiem w mojej rodzinie jest język polski ( . ) . Mąż nie umie, wstydzi się rozmawiać, bo nie umie. W rodzi¬ nach ukraińskich języka ukraińskiego używa się przy spotkaniach rodzinnych i to¬ warzyskich. To jest jednak coś więcej niż język domowy, bo to jest język liturgii. To jest druga okazja, by się spotkać i porozmawiać. Starsza wiekiem i doświadczeniem działaczka ukraińska i nauczycielka, pani L.Ł z Kętrzyna uznała, iż może mówić o całym środowisku, w którym pracuje od lat i bardzo dobrze zna jego sytuację językową: Sądzę, że język ukraiński jest używany na co dzień przez pokolenia dziadków i babć. Z pokoleniem rodziców bywa gorzej, bo oni się nigdzie nie uczyli ( . ) . W Kętrzynie zorganizowano dopiero w połowie lat 80. punkt nauczania, wcześniej �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 247 nie było tutaj. To jest sprawa rodziców, czy uczą swoje dzieci. Języka ukraińskiego używają różnie w różnych domach. Są domy, gdzie się używa języka i wymaga od dzieci, ale język polski wypiera, bo jest łatwiejszy, używany powszechnie (przed¬ szkole, szkoła, na ulicy). Podobną opinię wyraziła M.S. z Braniewa: Ci nasi dziadkowie mówią tylko po ukraińsku, pokolenie średnie w domu po pol¬ sku, a tylko, gdy się spotykamy w swoim gronie, to po ukraińsku. Wśród mło¬ dych rodzin dominuje język polski. Ale są pewne sytuacje, gdy mówi się tylko po ukraińsku: na przykład jak mamy przychodzą do mnie do szkoły, to starają się mówić po ukraińsku. Jest bardzo dużo imprez ukraińskich także w Braniewie (np. Głębock). Na przykład młodzież po polsku mówi ze swoimi rodzicami, ale na imprezach starają się mówić po ukraińsku, chociaż czasami łapię ich na tym, że mówią po polsku. Można więc powiedzieć, iż po ukraińsku mówi się na lekcjach, na imprezach ukraińskich, gdy spotykają się z dziadkami. Na przykład z rodzicami po polsku, ale z dziadkami jakoś nie mogą po polsku. Również obserwacje E.K. ze Srokowa potwierdzają prezentowane powyżej opinie; język ukraiński pojawia się w szczególnych sytuacjach, językiem życia codziennego staje się polski: Kiedy dzieci obchodzą święta, to wtedy wchodzi ukraiński, a na co dzień to polski, najwyżej wtrąca się jakieś słowa i chyba generalnie odchodzimy od tej tradycji, by w życiu codziennym posługiwać się tym językiem. Postępy procesu asymilacji językowej widać, porównując kolejne grupy dzie¬ ci przychodzące na naukę. Jak zauważyła M.S. Z Lidzbarka Warmińskiego, jest to sprawa młodego pokolenia rodziców urodzonych już na Warmii i Mazurach po roku 1956, pokolenia w znaczniej mierze zasymilowanego: Te dzieci, które przyszły w tym roku, to rozumieją po ukraińsku, ale nie mówią w tym języku. W domach rzadko się zdarza, by młodzi rodzice mówili po ukra¬ ińsku. W rezultacie te młodsze dzieci uczy się od początku, a tylko te starsze coś umieją. Zacytowane powyżej wypowiedzi potwierdzają fakt, że istnieje znaczne zróżni¬ cowanie pokoleniowe, jeśli chodzi o znajomość i zasięg języka ukraińskiego w śro¬ dowisku Ukraińców na Warmii i Mazurach. Dla pokolenia dziadków był on natu¬ ralnym językiem komunikacji, językiem życia codziennego, mimo iż wielu z nich znało także polski. Pokolenie średnie jest praktycznie dwujęzyczne: znajomość języka ojczystego wyniosło z domu, jednak językiem, jakiego używa ono w sytu¬ acjach życia codziennego, jest przede wszystkim język polski. W tym też języku rozmawia ono ze swoimi dziećmi. Młodzież zwykle posiada nikłą znajomość ję¬ zyka dziadków, dobrze jeżeli jest z nim osłuchana; języka literackiego uczy się już w szkole. Generalnie jest tak, iż — jak zauważyła J.K. z Sępopola: „To starszym �Bożena Domagała 248 ludziom zależy, by utrzymać język, młodszym nie". Język ukraiński jest dla dzieci i młodzieży językiem ojczystym, bo tak mówi tradycja i tak uczy się w szkole (nie¬ które dzieci, jak te w Srokowie, dowiedziały się o tym dopiero w szkole), ale i z ro¬ dzicami i między sobą młodzi mówią najczęściej po polsku. Oprócz podziałów pokoleniowych istnieje także skomplikowany kontekst sytuacyjny, określający, kiedy i gdzie powinno używać się języka ukraińskiego. Ukraiński to język kursów językowych, język oficjalnych spotkań organizacji ukraińskich, imprez organizo¬ wanych przez stowarzyszenia i organizacje ukraińskie, język cerkwi, a także język, który używany jest wtedy, gdy wielopokoleniowe rodziny ukraińskie spotykają się przy okazji tradycyjnych świąt. Czasami pojawia się na ulicy, co zauważył już na początku lat 90. Tomasz Marciniak (Marciniak, 1998, s. 126). Można zatem przyjąć, iż język ukraiński pojawia się wszędzie tam, gdzie ist¬ nieje potrzeba zamanifestowania odrębności i podkreślenia swojskości, czyli gdy język pełni funkcję identyfikacyjną. W rezultacie język polski i język ukraiński tworzą sieć wzajemnych relacji dysglosyjnych, czyli takich, w których zasady użycia każdego z dwóch języków zostały poddane konwencjom społecznym. Ję¬ zyki te są używane przemiennie w określonych społecznie warunkach i zgodnie z pewnymi normami społecznymi, które wskazują, gdzie wypada mówić w języ¬ ku ojczystym, a gdzie jego użycie może wzbudzać zdziwienie i niechęć polskiego lub ukraińskiego otoczenia (Bobrownicka, 2000, s.19-38). Konwencje te nie są jednak niezmienne; ogólna tendencja jest taka, iż język ukraiński jest wypierany przez język polski z życia publicznego. Reprezentująca starsze pokolenie pani K. z Czarnówki oburza się, gdy na spotkaniach Ukraińców słyszy obecnie język polski: „ A co to za małanka , za zabawa, jak oni pójdą tam i wszystko po polsku gadają, śpiewają po ukraińsku, a cała gadka po polsku". Asymilacja językowa środowisk ukraińskich na Warmii i Mazurach nie prze¬ biega według jednego wzorca ani w jednakowym tempie we wszystkich śro¬ dowiskach. Znaczące są tu różnice pokoleniowe, różnice związane z miejscem zamieszkania (zanik ukraińskiego sąsiedztwa, migracje do miast), stopniem inte¬ gracji środowiska, zwłaszcza w obliczu rosnącej liczby małżeństw mieszanych, które w sposób naturalny odchodzą od dwujęzyczności i w życiu codziennym używają języka polskiego. Mówił o tym B.M. z Elbląga: 2 Ludzie żyją w rozproszeniu. Przychodzą do miasta, żenią się i tracą kontakt ze swoim środowiskiem, niektórzy jeszcze się wstydzą. Jest duża bierność. Ci stara¬ j ą się zatrzeć ślady swego pochodzenia. Jest grupa, która nie wstydzi się, ale też nie manifestuje specjalnie swej ukraińskości. I jest wreszcie grupa świadomych Ukraińców, którzy rozumieją, co to jest tożsamość i starają się j ą podtrzymywać i rozwijać. Oni wiedzą, iż nie wystarczy raz do roku włożyć wyszywaną koszulę i pojechać na festiwal. Generalnie jednak w rodzinach miejskich nie rozmawia się 2 Małanka, od imienia Melanii, to ukraiński Sylwester, przypadający według kalendarza juliańskie­ go na noc z 13 na 14 stycznia. �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 249 po ukraińsku, a jeżeli babcia i dziadek mieszkają daleko, to dzieci praktycznie nie mają kontaktu z językiem, nie są osłuchane. Niektórzy rodzice robią chociaż tyle, iż zakładają anteny satelitarne i odbierają telewizję ukraińską, to chociaż dziecko posłucha muzyki, piosenek, bajek po ukraińsku. W rozważaniach nad stopniem asymilacji językowej środowisk ukraińskich na Warmii i Mazurach nie sposób pominąć kwestii statusu języka ukraińskie­ go jako języka narodowego. Język jest elementem kultury narodowej i jako taki jest obszarem rywalizacji kultur, obserwowanej nie tylko w stosunkach między­ narodowych, ale i trudnej do uniknięcia w relacjach mniejszość — większość społeczeństwa, nawet wówczas, gdy oficjalną ideologią i normą poprawności politycznej staje się kulturowy pluralizm. Język bowiem jest nie tylko biernym, neutralnym narzędziem komunikacji, lecz wartością, która pokazuje, jakie jest miejsce grupy mniejszościowej i jej kultury w systemie społecznym. Mówi o tym koncepcja mocy języka w komunikacji międzykulturowej. Zdaniem Elżbiety Ha¬ łas, moc języka, jego zdolność do trwania i konkurencyjności zależy od zjawisk występujących na zewnątrz języka, takich jak wielkość posługującej się nim gru¬ py, ruchliwość jej członków, poziom ekonomiczny, czynniki polityczne, promie¬ niowanie wartości i idei z nimi związanych (Hałas, 2001, s. 305). Status języka określają praktyki, działania i stosunki społeczne decydujące o tożsamości i miej­ scu kultury grupy w przestrzeni innych jakości kulturowych, identyfikowanych z określonymi kulturami narodowymi. Jeśli chodzi o Ukraińców, to problem kul¬ tury, tożsamości i symbolicznej komunikacji, czyli to, co określa moc języka, wskazuje na jego „niedoistnienie" nie tylko w odniesieniu do kultur i języków europejskich, ale przede wszystkim w odniesieniu do kultury i języka rosyjskie¬ go. Według Włodzimierza Pawluczuka, zjawiska te mają korzenie historyczne. W przeszłości, od X V I I I wieku do przynajmniej połowy X I X wieku, wzorcem kul¬ tury wysokiej, elitarnej, na wschodniej Ukrainie była kultura rosyjska, natomiast kulturę ukraińską uznawano za przeznaczoną dla ludu. Na Ukrainie zachodniej podobną rolę do rosyjskiej odgrywała kultura polska (Pawluczuk, 1998, s. 49). W rezultacie problem statusu i roli języka ukraińskiego jako języka narodowego jest jednym z najważniejszych, z jakim musi się uporać wolna Ukraina. Pisała o tym także Ola Hnatiuk, wskazując, że społeczeństwo ukraińskie domaga się od „elity rządzącej takich rozwiązań, by sfera użycia ukraińskiego przestała się kurczyć" (Hnatiuk, 2003, s. 328) i by język ukraiński awansował do roli języ¬ ka narodowego Ukrainy. Sytuacja na Ukrainie nie pozostaje bez wpływu na sytuację mniejszości ukra¬ ińskiej w Polsce. Można przypuszczać, iż w przyszłości status i rola języka ukraiń¬ skiego diaspory zależeć będzie od relacji mniejszość — większość, czyli od tego, na ile środowiska mniejszości będą podejmować wysiłki, by przeciwstawić się na¬ turalnym procesom asymilacji językowej („diaspora jest diasporą"). Warunkiem jest rozwijanie świadomej, refleksyjnej etniczności nowego typu, opartej na języ- �Bożena Domagała 250 ku. Będzie to możliwe, gdy w środowiskach mniejszości ukraińskiej w Polsce po¬ wstrzymany zostanie proces asymilacji językowej młodego pokolenia, które coraz większym stopniu uczy się literackiego języka ukraińskiego w szkole, a w coraz mniejszym przejmuje go od rodziców czy dziadków. Stwarza to szanse dla no¬ wej etniczności, której oznaką jest upowszechnianie wzorców języka literackiego, ogólnonarodowego. Język gwarowy, ludowy stanowi barierę rozwoju nowoczesnej kultury narodowej i opartej na niej tożsamości, unieruchamiając i izolując daną społeczność w jej folklorze. Język nauczany w szkole musi być jednak traktowany jako język ojczysty, a nie jako jeszcze jeden język obcy, którego można się uczyć z powodów sentymentalnych lub czysto pragmatycznych. Innym warunkiem kulturowego awansu mniejszości ukraińskiej w Polsce, na który ma ona niewielki wpływ, jest powstrzymanie degradacji języka ukraińskiego na Ukrainie. Dowartościowanie języka ukraińskiego w Ojczyźnie i w europejskiej przestrzeni kultur narodowych przełoży się na świadomość, iż jest to rzeczywi¬ ście „skarb" niezbywalny, coś cennego, niepowtarzalnego, co jest źródłem dumy i pozwala na zdobycie i zachowanie odpowiedniej pozycji w stosunkach z innymi grupami i kulturami. Słowa kluczowe: etniczność, tożsamość językowa, mniejszość ukraińska, etnopedagogika BIBLIOGRAFIA Babiński G. 2005 Tożsamość na pograniczach, w: Tożsamość bez granic. Współczesne wyz¬ wania, red. E. Budakowska, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. s. 99-117. Bobrownicka M . 2000 Poliglotyzm społeczeństw słowiańskich a rozwój ich świadomości naro­ dowej, w: Język a tożsamość narodowa, red. M . Bobrownicka, Slavica Universitas, Kraków, s. 19-38. Burszta W.J. 1998 Antropologia kultury, Wydawnictwo Zysk i Spółka, Poznań. Drozd R. 2001 Polityka władz wobec ludności ukraińskiej w Polsce w latach 1944-1989, Tyrsa, Warszawa. Głowacka-Grajper M . 2005 Zróżnicowanie ideologii edukacyjnych w ramach etnicznego szkolnictwa ukraińskiego w Polsce, w: Edukacja w świecie wielokulturowym, red. K. Andrejuk, Instytut Socjologii UW, Warszawa, s. 43-56. Hałas E. 2001 Symbole w interakcji, Oficyna Naukowa, Warszawa. �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... Hnatiuk O. 2003 251 Pożegnanie imperium. Ukraińskie dyskusje o tożsamości, Wydawnictwo UMCS, Lublin. Kłoskowska A. 1996 Kultury narodowe u korzeni, PWN, Warszawa. Łesiów M . 2006 Pogranicze słowa polskiego i ukraińskiego, w: Dziedzictwo polsko¬ -ukraińskie, red. S. Chazbijewicz, K. Szulborski, Instytut Nauk Politycz¬ nych U W M , Olsztyn, s. 28-37. Marciniak T. 1998 Ukraińcy wschodnich Mazur. Istnienie realne, obecność symboliczna, w: Tożsamość kulturowa społeczeństwa Warmii i Mazur, red. B. Domagała, A. Sakson, OBN, Olsztyn, s. 118-125. Misiło E. 1993 Akcja „Wisła": Dokumenty, Archiwum Ukraińskie, Warszawa. Mokry W. 1989 Polaków i Ukraińców wczoraj, dziś, jutro, „Znak" nr 413-415, s. 155-183. Niżnik J. 1985 Symbole a adaptacja kulturowa, Centralny Ośrodek Metodyki Upowszech¬ niania Kultury, Warszawa. Nowicka E. 2006 Etniczność na sprzedaż i/lub etniczność domowa, w: Mniejszości narodowe w Polsce w świetle Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 roku, red. L. Adam¬ czuk, S. Łodziński, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa, s. 285-301. Pająk K. 2005 Szkolna rzeczywistość a kwestia kulturowej odmienności, w: Edukacja w świecie wielokulturowym, red. K. Andrejuk, Instytut Socjologii UW, Warszawa. Pawluczuk W. 1998 Ukraina. Polityka i mistyka, NOMOS, Kraków. Rohun D. 2000 „10 lat minęło..." Szkoły Podstawowej nr 8 im. Łesi Ukrainki w Bartoszy¬ cach, Wydawnictwo Szkolne, Bartoszyce. Sakson A. 1998 Stosunki narodowościowe na Warmii i Mazurach 1945-1997, Instytut Za¬ chodni, Poznań. Secada W. G. 1990 Research, Politics and Bilingual Education, „Annals AAPSS" n. 508, s. 81-106. Serczyk W. 1993 Die sowjetische und die polnische Ukraine zwischen den Weltkriegen, w: Geschichte der Ukraine, red. F. Golczewski, Vendenhoeck und Rupre¬ cht, Gottingen, s. 210-231. Tracewicz Z. 2000 Oświata a procesy asymilacyjne wśród mniejszości ukraińskiej, Wydawnic¬ two Adam Marszałek, Toruń. �Bożena Domagała 252 Żelazny W. 2002 Etniczność w naukach społecznych. rodowościowe" nr 20, s. 57-85. Zarys problematyki, „Sprawy Na­ Bożena Domagała U K R A I N I A N S I N W A R M I A A N D MAZURY. BETWEEN THE PRESERVATION OF LINGUISTIC I D E N T I T Y A N D LINGUISTIC ASSIMILATION (Summary) Ukrainians came to the region of Warmia and Mazury in 1947 when they were re­ settled from southeastern Poland. The resettlement and dispersion were the first stage of the policy of assimilation of the Ukrainian population, including linguistic assimilation, which was pursued in the following years. For the contemporary Ukrainians, who live in Warmia and Mazury, language is one of the basic values, next to religion and histori­ cal memory, which are pillars of their national identity. The basic role in sustaining and developing the linguistic identity of the community is played by the school. Its job is to promote the knowledge of literary language, which matches the standards of the national language. It is a key to the Ukrainian culture and a link between the Diaspora and the Ukrainian people. The school is also an institution which integrates the Ukrainian com¬ munity in the region, particularly the youth. It builds the linguistic community through the organisation of many events and local and regional meetings. The preservation of the Ukrainian language in the minority will depend on the extent to which it w i l l be a language used in everyday communication in families and in the community, despite the spontaneous processes of assimilation. A greater and greater number of mixed marriages is a danger to the Ukrainian language and culture. The migration of Ukrainian families to towns, which disintegrates the families and traditional neighbourhoods, does not favour the strengthening of links with the native language. As a result many Ukrainian families are facing a dilemma today - should they insist that their children attend extra language classes or not? Whatever the ultimate choices are, everything w i l l depend on raising the awareness that the culture of a minority group is a value, which favourably distinguishes a minority group, that it is a source of prestige in the culturally uniform society and that it accords a higher social status. Key words: ethnicity, linguistic identity, Ukrainian minority, ethnopedagogy � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62e5108fadbfafeb5a92fc9a1954934d.pdf 6cfc94c16f149dd6e21e808960feabbb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3646 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3423 Title A name given to the resource Ukryta forma świata / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.21-23 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ukryta forma świata M a ł g o r z a t a Baranowska Odwieczne marzenie - odmalować świat. Objąć go umysłem, wyobraźnią, zmysłami. Cały świat pojąć i cały opowiedzieć, oczywiście cały na raz, to podstawowe marzenie każdego artysty - jakikolwiek program ujawnia on przed publicznością. Henryk Waniek wcale tego nie ukrywa. Świadomie unika zanurzenia się w dyskusjach warsztatowych. Naprawdę inte­ resuje go, jak sam twierdzi, nie sztuka, z dużej czy małej litery, lecz obraz, świat namalowany, orbis pictus. Taki miała tytuł wielka wystawa obrazów Wańka, prezentowana w Katowicach w lutym i marcu tego roku, i taki - Orbis pictus - ma bardzo piękna książka - album z tej wystawy, subsydiowana przez Fundację Kultury i wydrukowana przez Fibak-Marquard Press S.A. PZG Katowice. Zostały tu oddane wszystkie wspaniałe, natchnione kolory obrazów Wańka, jego nieba pogrążone w wiecznym zmierzchu lub rozjaśnione kosmicznym porankiem, jego głębokie, północ­ ne zielenie, skały rozświetlone przez tajemnicze komety i roz­ grzewane podziemnymi źródłami, których tu przecież nie widać. Na znakomitych reprodukcjach rozpoznajemy pagórki, góry, jeziora, mosty łączące ziemię z wysokim niebem i świat widzialny z niewidzialnym - tęcze gotyckie, tęcze mistyczne, tęcze opasujące kształt tajemnego Universum. W moim opisie znalazły się, być może, niebezpieczne cechy landszaftu. Odkąd krajobraz romantyków i ich naśladowców został uznany za krajobraz skompromitowany - zwany dziś czasem landszaftem, właściwie nie wypada malować takich zmierzchów ani poranków. Tylko że sztuka nie zna pojęcia „nie wypada" i Waniek nie boi się tych skojarzeń. Wręcz przeciwnie. Sam się przyznaje do swego niegdysiejszego (w latach sześć­ dziesiątych) powrotu do Gaspara Davida Friedricha, tego romantycznego mistrza księżyców wydobywających z mroku gotyckie ruiny, malarza zastygłych we mgle żaglowych okrę­ tów, które nie wiadomo, czy odpłyną, skoro od razu zostały stworzone przez artystę jako statki-widma. Friedrich (1774-1880) jest zadziwiającym portrecistą ludzi odwróconych do nas tyłem. Wydaje się, że malarz stawał za swymi modelami, by wraz z nimi patrzeć w dal, skąd mógłby się pojawić, a może j u ż się pojawił - dla nas jednak ukryty - znak. Patrząc na obrazy Friedricha czujemy, że tamci ludzie nie­ zmiennie tego znaku oczekują. Żeby przedstawić tajemnicę w sztuce, artysta zmuszony jest dać sygnał, że j ą w dziele sztuki ukrył. Friedrich czynił to używając krajobrazów nocnych, zamglonych, rozległych, nie­ pokojących, wielkich, w których ludzie wydają się obser­ watorami kosmosu rządzącego się własnymi - niedostępnymi dla człowieka - prawami wieczności i nieskończoności. Śred­ niowieczne ruiny, opuszczone krzyże na wzgórzach czy w śnie­ gu, wiszące nad krajobrazem ciężkie chmury, tęcze, drzewa, które wydają się czuwać, wszystko wskazuje na ukrytą obec­ ność tajemnicy. I ona jest właściwą bohaterką twórczości Friedricha. Malarstwo W a ń k a wywodzi się właśnie z tej tradycji sztuki symbolicznej, która, upraszczając, idzie od romantyzmu po­ przez symbolizm do surrealizmu. W pewnym sensie jest to malarstwo surrealistyczne. Ale oczywiście pod warunkiem, że zobaczy się w nim ów „surrealizm przez w i e k i " , do jakiego chętnie przyznawali się surrealiści anektując na swego przodka każdego w historii, kto miał wystarczająco dużo wyobraźni, wystarczająco silne senne wizje lub wystarczającą wiedzę tajemną. W tym sensie przodkiem ich był zarówno malarz Hieronim Bosch (około 1450-1516), jak i Nicolas Flamel, mający sławę alchemika (około 1330-1418), na którego się powoływali. M o ż e należałoby malarstwo W a ń k a wywieść z „symbolizmu przez w i e k i " . W y d a w a ł o b y się, wydarto j u ż i porozrzucano na wietrze karty z symbolicznej tajemnej księgi ludzkości, w której od wieków pod szyfrem symboli doszukiwano się zapisanej wyraźnymi znakami transcendencji. A jednak co jakiś czas pojawiają się artyści z wielkim pietyzmem odnajdujący i usiłu­ jący scalić strzępy tamtej całości. Malarstwo W a ń k a jest tak wyraźnie wyobraźniowe i fantas­ tyczne, że odczuwa to każdy, nawet ktoś nie stykający się na co dzień ze sztuką. Niektórzy boją się tych obrazów, ponieważ zauważają na nich wiele spotykanych od stuleci symboli, ale nie umieją ich odczytać. Powtarza się tu Świątynia Salomona, labirynt, spirala, alchemiczne retorty, szlachetne kamienie, zastanawiające kryształy, napisy, cytaty w różnych starożyt­ nych językach i dziwnych afabetach. Trzeba powiedzieć, że to, co w sztuce odczuwa się często jako ducha wielkiej, wolnej wyobraźni, w istocie opiera się na gromadzonym przez wieki repertuarze powieleń, stałych alego­ rii, powtarzających się symboli. Czy odbieramy to jako piękno sztuki, czy tylko jako powtarzającą się literę alfabetu mistycz­ nego albo magicznego, zależy wyłącznie od talentu malarza. Sztuka wyobraźniowa, fantastyczna - do jakiej należy też twórczość W a ń k a - właściwa była i jest wszystkim znanym nam okresom historii człowieka i zawsze walczyły w niej o lepsze pomysły artystów z konwencjami. Sztuka przechodzi stale od okresów bardziej skłaniających się ku myśleniu symbolicznemu do okresów bardziej symboli pozbawionych. T y m , którzy się boją malarstwa nasyconego symbolami, musi się odpowiedzieć - tak, tego rodzaju sztuka wynikała zawsze z wiedzy artystów o symbolach, ze znajomości języka wiedzy tajemnej. To nie powinno jednak stanowić najmniejszego powodu do zakłopotania. Oglądamy obrazy, na przykład Bos­ cha i Bruegla, bez tego poczucia zagubienia, mimo że oni właśnie na każdym obrazie umieścili całą księgę do odczytania. Dopiero gdy nasz współczesny odezwie się językiem sym­ bolicznym, wpadamy w popłoch, nie znając wszystkich od­ niesień. Czy można zrozumieć, otworzyć całość świata zgubiwszy klucze? Poprzez sztukę wiele rzeczy niemożliwych może stać się możliwymi. Owe symbole na obrazach W a ń k a nie mają przecież na celu przekazania precyzyjnego przepisu na uzys­ kanie kamienia filozoficznego, ale danie nam znaku, że tajem­ nica istnieje. Sztuka bowiem, żeby zostać tajemniczą, zmuszona jest nas o tym powiadomić. A czy odczytymy jej wszystkie znaczenia, to j u ż inna sprawa. Jeśli nawet nie - jakoś nie martwimy się nie rozumiejąc do końca większości otaczających nas zjawisk, co nie uniemożliwia nam ani życia, ani podziwiania urody świata. Waniek poszukuje pełni wyrazu symbolicznego. Dąży do 21 �przedstawienia „ w s z y s t k i e g o " . Jak to zrobić? To przecież wchodzenie w boskie kompetencje. A jednak w twórczości W a ń k a jest pewien obraz na kuli, który nosi tytuł „ W s z y s t k o " . T a ś m a krajobrazu namalowana w kształcie pełzającej spirali, zapełniająca całą kulę, tak właśnie została nazwana. Widzimy od razu, że mamy do czynienia z obrazem Ziemi. Nie widzimy części świata znanych z globusa, tylko jakiś łagodny górzysty krajobraz opasujący kulę. M i m o że niebo i ziemia ciągną się przez całość tej spiralnej panoramy, górna połowa kuli jest bardziej niebieska - od nieba i od koloru nieba - dolna bardziej ziemska. A więc malarz dokonał tu swej, można by powiedzieć, filozoficznej syntezy ( „ W s z y s t k o " pokazane też zostało w maju na wystawie malarstwa W a ń k a „Krajobrazy do śpiewania" i rzeźby Wiktora Gajdy w czerwcu 1994 roku w Ars Polona Gallery). Henryk Waniek jest filozofem-malarzem lub malarzem filo­ zofującym. Maluje w zasadzie czyste idee. A l e w jakiej materialności się one na jego obrazach objawiają! Maluje Kosmos, nieskończoność, czas, wieczność. Oczywiście stale i po wielokroć maluje Ziemię jako formę wieczności. „Pokole­ nie przychodzi i pokolenie odchodzi, a Ziemia trwa po wszyst­ kie czasy" (Eklezjastes 1,4). Zwraca uwagę, że na jego obrazach nie ma ludzi. Gdyby, na przykład, miał w swej spiralnej panoramie umieścić ludzi - czym by oni się mogli okazać - mniej niż kropką? Nawet pochód całej ludzkości zawarłby się w bardzo nikłym pochodziku wobec krajobrazu nieskończonego, wobec sił kos­ micznych w ciągłym ruchu. A to właśnie symbolizuje spirala, obok nieskończoności także nieśmiertelność, zmartwychwsta­ nie. Wybierając za temat „ w s z y s t k o " i „cały czas" ma Waniek trudności z malowaniem pojedynczych ludzi, tak szybko, na skutek działania czasu linearnego, znikających. Poszczególne realne istnienie, opatrzone imieniem, nazwiskiem, datą urodze­ nia i numerem butów, nie stanowi zazwyczaj zainteresowania sztuki symbolicznej. Mówiliśmy j u ż tu o obrazach Friedricha, gdzie występują drobiazgowo odmalowani ludzie, a jednak nie odnosimy wraże­ nia, że w jakikolwiek sposób moglibyśmy wejść z nimi w kontakt. Odwróceni od nas czekają na coś, zapatrzeni w mistyczne okna świata w żadnym wypadku nie żyją po prostu. Cała sztuka symboliczna nastawiona jest na porozumienie „pośrednie", na uogólniony symbol, bez względu na to, czy chodzi o sterylne, przezroczyste, kryształowe przestrzenie Świątyni Salomona w malarstwie Wańka, czy mięsiste centaury i syreny w malarstwie Bócklina, czy mgły, księżyce, gotyckie ruiny Friedricha. Waniek uporczywie powtarza tematy, mnoży wersje, jakby sam żył w czasie spiralnym, jakby nic nie miało się nigdy gwałtownie zakończyć. Jednym z takich jego ważnych, po­ wtarzających się tematów jest, opisana w Biblii, Świątynia Salomona. Ta realna i zarazem symboliczna budowla nasycona wielowiekową tradycją ciągle odciska swój ślad na wyobraźni artystów. Także wolnomularstwo powołuje się na tradycję świetnych budowniczych tej świątyni. Waniek, wcale nie precyzując swych intencji, często posługuje się tradycją malarstwa wolnomularskiego, jego symboli, tak jak elementami innych tradycji. Kolumny nie istniejących budowli umieszczone w otwartej przestrzeni, ale na dokładnie przedstawionych płaszczyznach posadzki, próby odnalezienia doskonałości przestrzeni Świątyni Salomona, w czym wyraża się dążenie do pradawnego ideału i do samodoskonalenia, łączą go z tradycjami wolnomularskimi. Waniek przecież od początku swego malarstwa szuka idealnej formy symbolu i najczęściej okazuje się, że dochodzi do kamieni szlachetnych, kryształów, fantastycznych budowli. M o ż e jego wyobraźnia musiała się spotkać z wyobrażeniami mitycznych murarzy, jakimi są masoni. Dla W a ń k a nie jest ważne jakieś „ s z t y w n e " znaczenie obrazu. Nie narzuca interpretacji, bo w końcu nie dąży do malarstwa użytkowego w sensie ideologicznym, religijnym, rytualnym, tylko do piękna wyrażającego pewną ukrytą prawdę. W a ń k a przede wszystkim pociąga tajemnica, ukryta, księżyco­ wa strona Kosmosu i Świata. Sposób patrzenia tego malarza to rodzaj kontemplacji zarówno formy przestrzeni, jak i świętych Henryk Waniek, Siedmiopiętrowa Góra, olej, potno, deska, 49x56 cm, 1989 22 �tajemnic. Przecież i spirala, do której doszedł w swym obrazie kulistym, może symbolicznie oznaczać kontemplację. Inte­ resuje go wszystko, co ezoteryczne i co bywa traktowane jako miara Kosmosu. Wydaje się, że podstawowym wzorem W a ń k a od dawna było Nowe Jeruzalem z Apokalipsy świętego Jana, miasto boskie, święte, niebieskie, idealne. Czciciel boskiej symetrii, jakim jest ten malarz, musi żywić swą wyobraźnię opisem cudownego miasta z wizji świętego Jana, miasta symbolicznego czasów przyszłych, gdy nastąpi zjednoczenie człowieka z Bogiem. „Zbudowane na planie kwadratu, jego mur jest z jaspisu, opatrzony trzema bramami z każdej strony świata. Te bramy to perły, a na bramach - dwunastu aniołów i wypisane imiona, które są imionami dwunastu pokoleń synów Izraela. [...] A mur Miasta ma dwanaście warstw fundamentu, a na nich dwanaście imion dwunastu Apostołów Baranka. A warstwy fundamentu pod murem Miasta zdobne są wszelkie drogim kamieniem. Warstwa pierwsza - jaspis, druga - szafir, trzecia - chalcedon, czwarta - szmaragd, piąta - sardoniks, szósta - krwawnik, siódma - chryzolit, ósma - beryl, dziewiąta - topaz, dziesiąta - chryzopraz, jedenasta - hiacynt, dwunasta - ametyst (...) [...] I rynek Miasta to czyste złoto jak szkło przeroczyste". Przez lata różne fragmenty ukrytego miasta - Nowego Jeruzalem - pojawiają się w krajobrazach malarstwa Wańka. To krajobrazy jeszcze ciągle przed nadejściem tego mistycznego miasta, bo wtedy zniknąć mają słońce i księżyc, a wszystko ma ogarnąć boska jasność. Zapewne wtedy samo malarstwo znik­ nie, ponieważ ono zasadza się na świetle słońca i na cieniu. W każdym razie można przypuszczać, że, na przykład, te niezliczone szlachetne kamienie na obrazach W a ń k a przynaj­ mniej w części pochodzą z tamtego miasta-wizji. Kiedy się patrzy na obrazy W a ń k a , przypominają się, albo sam malarz przypomina nam swymi tytułami, zapomniane nazwy, jak harmonia świata czy muzyka sfer. Wracają skojarze­ nia, które nawet ci, co je poznali, porzucili dawno, gdzieś u progu młodości, żeby zająć się pospolitą codziennością. Waniek wcale nie omijał historii mieszającej się w nasze życie i należy do tych dziwnych artystów mistycznych, którzy czytają gazety, słuchają radia (to jeszcze pokolenie nietelewizyjne). Ale należy też do tych, którzy piszą całe życie tę samą książkę czy malują ten sam obraz. W dodatku przy tym odmalowywaniu Kosmosu stał się Waniek niepostrzeżenie malarzem „ r e g i o n a l n y m " . Zachwyca­ jące, że Śląsk doczekał się swego mistycznego wyrazu i swego duchowego piewcy. Dotąd podobne prądy wyobraźniowe, mistyczne, romantyczne, modernistyczne w sztuce polskiej skupiały się na Tatrach. Teraz wreszcie jeden malarz ukształ­ towany w duchowej atmosferze lat sześćdziesiątych naszego wieku zwrócił się ku Sudetom, robiąc dla nich tyle, ile mógłby wykonać cały ruch. We wstępie do albumu Orbis pictus Waniek pisze: „Śląsk, jego bezcenne peryferia, Sudety będące wyjątkowym rezer­ watem przestrzeni mistycznej, nasycenie tajemnicą, której rozpoznanie wymagało czułych studiów i wreszcie nie dająca się z niczym porównać unikalna historia tych terenów lek­ ceważonych przez stulecia przez rację stanu polskich monar­ chów - wszystko to było dla mnie żywą księgą inspirujących postrzeżeń. (...) Zapuszczony, zostawiony samemu sobie Śląsk był dla mnie idealną scenerią dla wielkiej, heraklitejskiej syntezy filozoficznej. «Miasta upadają, lecz źródła trwają wiecznie», jak to ujmuje chińska Księga Z m i a n " . Miejsca same nie mówią, nie są w stanie wyrazić samych siebie. Tereny nie wyrażone w kulturze nie istnieją w niej, żeby nawet spływały po nich Niagary, wznosiły się na nich Himalaje lub stały na nich Troja czy Dublin. Waniek stając się malarzem pewnej prowincji wprowadził jej formę w formę świata. H. Waniek, Ziemia, olej, płótno, deska 49x55 cm, 1989 23 �