78 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da9fbf2f21e5c33cce8ce435e5cfd3fb.pdf aa6dadea8b139feff8a3d0db83bbd3f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3409 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3196 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.170-176 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S * Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES J a Ti К u Ь i к . F O R M A N I ) M E A N 1 N O I X PHI M I T ! V.E A R T . H O L E O F A R T I X I 4 U ) C E S S E S O F .SOCIAL L E G I ­ TIMIZATION 1 Th'-^ article aims at. o x p l a i n g tho CMS ' Ш Ч o f the r e l a t i o n between tho s )irr;ntic and ftosthotioal layer of a work of art. The p r o b l e m is considered on t h " example of the so-called p r i m i ­ t i v e p o p u l a t i o n . T h ' a u t h o r in p r i m a r i l y interested i n the process of l e g i t i m i z a t i o n , i.e. legalization of the social order a n d psychical life o f the members o f a given group, T h ' character of the process is thai o f i n t e g r a t i o n , as Ave U as o f r e g u l a t i o n of behaviour a n d Avay of t h i n k i n g o f b o t h i n d i v i d u a l s and the society. The process takes place on four levels; language, c o l l o q u i a l " theories (ex. legends, parables, proverbs), scientific theories, a m i symbols. Tho l e g i t i m i z a t i o n o c c u r r i n g on the three Lower levels aims a t c o n v i n c i n g the society of the ad^quasy o f t h e e x i s t i n g political i n s t i t u t i o n s . The l e g i t i m i z a t i o n o n the level o f symbols, i n t u r n , concerns the universal ideas expressed by religious and a r t i s t i c symbols, essential i n a given c u l t u r e . The act of intense ex­ periencing o f a r t , \.e. c o m m u n i o n Avith the m y s t e r y of an a m b i ­ guous s y m b o l and intense experiencing of t h beauty of f o r m constitute a psychological foundation of l e g i t i m i z a t i o n t h r o u g h a r t . These tAvo phenomena combine i n the process of perception of a w o r k o f art. T h u s , tho semantic and aesthetic layers f o r m a peculiar u n i t y . T h " e x a m i n a t i o n of the r e l a t i o n between the essence and f o r m of Avork of art in A f r i c a n p r i m i t i v e societies enabled t h - a u t h o r to sta.e t h a t even t h ' Avork Avhich at first sight seems to be of p u r e l y dccoratiA'o character m a y lie m fact a message i m b u e d Avith symbolic meanings. The existence (if aesth^tica! consciousness in th/v-• cult uros (ex. not Avritten art c r i t i c i s m a p p l y i n g abstract notions) has also been observed. Thus, t h h i g h l y developed a r t both i n its semantic and aesthetic laye n a y exist i n various cultures despite t h e i r loAad o f techno­ logical development, 1 1 p 1 1 A 1 e к s a ii I e v J о e к o w s k i — А Н Т OF Т Н К , , N A I V E " N a i v e t e does not constitute an o b j e c t i v e l y constant ca­ tegory. YVhat riocms naive i n a g i v ' n epoch or e u l l i i r e may lose t h i s peculiar feature under different circumstances. I n our aesthetics the category of naivete s t i l l a n d quite d i s t i n c t l y marks its presence. I t s characteristics consists in the distance from the generally held opinions and ovaluatiA^e judgements. N a i v e moans as m u c h as anachronic, i n f a n t i l e or unusual. Ideals, notions, a n d Avords which noAvadays seem old-fashioned (e.g. m'sencordia, kindness, s u b l i m i t y , h u m i l i t y ) я г е considered naive. I n ethics the notions opposite to the naive a r ? : sober realism, common sense. shreAA'dn ss, providence, and b r u t a l i t y , a l l that provides a n i n d i v i d u a l Avith e v i d e n t advantages. N a i v e t e as an aesthetic value is s i m p l y a d e r i \ a t i v e of t h e naive a t t i t u d e , i.e. straight-foi'Avardness, i n t u i t i o n , genuine, f a i t h , and simple i m p u l ­ ses. W h a t is naive is not a lm< or shape but i n t e n t i o n accomplished b y asailable means. p r 1 T h ^ a r t i c l e deals AAUth naive; painters focusing on the rides of selection applied by t h a n a n d tho i n t e r p r e t a t i o n o f nature i n accordance Avith t h u r h i e r a r c h y of values. N a i v e painters represent not only the seen but also the kn AVU Avorld. T h e y do not p a y a n y a t t e n t i o n to the rules of perspective, optics a n d physiology. T h e y are p r i m a r i l y interested i n the p a i n t e d object, details thoy know b y experience (e.g. leaf). C o n t r a r y t o p r i r n i t i v i s m , naivete as a positive A^alue is revealed i n the conception of the artist's pers u i a l i t y (e.g. H e r o d o k ' s sculptures, N ' k i f o r ' s p a i n t i n g s ) . When looking at t h e i r w o r k s one is astonished b y the fact that so l i t t l e m a y stand for so m u c h , t h a t the effect m a y be achieved by such modest, means. Tho ..otherness ' o f t h i s a r t boeonr's an aesthetic vedu". it broadens our i m a g i n a t i n and Avorks against the , , i n f o r m itive" noise o f c u l t u r a l conventions. A r t of tho naives is characterised by utmost s-nc^rity; it does not folloAV ready solutions but is chiefly a result of the creator's a t t i t u d e and his capacities. Tho greatest d i f f i c u l t y a naive 1 170 painter faces is to grasp th" figure's mo\'emejit and outline, r i g h t proportions, HoAvever, one can come across the examples o f a n excellent colouristio s e n s i t i v i t y . E a c h t r u l l y t a l l e n t e d naive painter develops his peculiar style on w h i c h he elaborates d u r i n g his w h o l e l i f e . C o n t r a r y to a n educated p a i n t e r aware o f various trends, possibilities a r t i s t i c fashions, a naive a r t i s t has to r e l y first o f a l l on his needs and abilities, H e neither seeks nor c h o o s e b u t f i n d s . H o is n o t interested i n a r t i s t i c problems; ho creates i n order to t e l l the others what he regards as beautiful a n d i m p o r t a n t . E a c h naiA'o painter is somewhat different b u t Avhat a l l o f t h e m have i n c o m m o n is the courage t o be themselves, their unconsciousness o f t r a d i t i o n s a n d influences as Avell as l i m i t e d possibilities of expression Avhich disable t h e m the choice out of different conventions. H i s inner Avorld is determined b y his personality. T h e i r a r t is thus a h i s t o r i c a l ; t h a t is w h y no chronologies and f i l i a t i o n s are applicable here. W h a t one can g 'asp are o n l y the roots o f the c u l t u r e t h e y emerge f r o m ; i n the case of Polish a r t i s t s i t is t h e i r r u r a l provenance (OaAvel H e ­ ródek, N i k i f o r , W i ę c e k ) . The a r t i c l e dwells next on tho more significant personages ami motives of their creativity, e.g. need t o t e l l about the t r u t h Avhich one Avants to convoy to the others ( N i k i f o r , Ociepka, Monsiel). I n a r t called naive, JackoAvski finds tavo extremes t h a t o f a u t h e n t i c i t y a n d of c o n v e n t i o n . W h e n the naivete becomes fashionable, i t triggers the c o m m e r c i a l i z a t i o n of t h i s k i n d o f a i t , i.e. the appearance o f a n u m b e r o f amateurs p a i n t ' n g a la n a i v e . There emerge centres (e.g. H l c b i n e i n Yugosla\na) Avhere naive­ ty' is involved i n mechanisms o f the development of f o l k a r t . T h e n the c r e a t i v i t y o f a n indiA'idual is a v a r i a t i o n o f a local s t y l e . One can also observe the appealance o f professional a r t w h i c h consciously aims at tho- effects o f n a i v e t e . 1 1 For a c o n t e m p o r a r y beholder, naive a r t has a n i m p a c t s i m i l a r t o t h a t the e x o t i c i s m used to have i n the past. I t is b u t the w a y to a different w o r l d of dreams fantasy and beauty. The p r o b l e m of n a i v e t y i n p a i n t i n g is also dealt w i t h i n other articles treating on various artists. A . JackoAvski discusses three personages: . , H i o g r a p h y and Avorks, Life and p a i n t i n g s <f B r o n i s ł a w K r a w c z u k and his son", L u d w i k W i ę c e k " , ^ H e n ­ r y k a A d a m c z e w s k a " . R o m a n W ó j c i c k i , i n turn w r i t e s about himself, Avhereas his Avorks are discussed b y D o m i n i k O p o l s k i . I t should be emphasised here that the above a r t i s t s represent different milieus and a r t i s t i c m o t i v a t i o n s . E AV a K o r u l s k a ONLY — DOLL 8 I N FOLKLORE A N D NOT The doll is an object o f c u l t u r e Avhich beside its real deno­ t a t i o n has m a n y m e t a p h o r i c a l meanings. I t appears at Awario us levels o f life, f r o m a child's t o y to a t h e a t r i c a l , magical object. XoAvadays there have vanished such forms as cult or magical dolls, while tho noAv ones like a doll i n f o l k costume a k i n d o f fashionable souvenir, ha\ e appeared. Hence the conclusion, t h a t the existence o f dolls k n o w n i n e\-ery c u l t u r e rcsnlts f r o m es­ sential permanent needs o f a h u m a n being. The needs i n question can be defined as those o f creation, p l a y , and i m i t a t i o n of the observed w o r l d . Each o f t h e m is f u l f i l l e d b y v a r i o u s forms o f dolls; dolls-creations Avhich live t h e i r o w n independent l i f e ; dolls-actors Avhich m a y p l a y Awario us roles b u t o n l y AA'hen a n i m a t e d b y m a n , a n d f i n a l l y dolls-statues w h i c h can be c o n t e m p l a t e d as a r t i s t i c objects. To present c o n t e m p o r a r y dolls more t h o r o u g h l y the a r t i c l e deals Avith t w o e x h i b i t i o n s (dolls f r o m various parts of the w o r l d ; dolls o f the .Soviet nations) held a t the State E t h n o g r a p h i c a l Museum i n W a r s a w in 1981, Dolls i n regional costumes belong t o the sphore o f , .souvenirs" .; the d i v e r s i t y of their forms results f • : л 14" i - . l i ' . , i o f a g i v e n c u l t u r e . Dolls of the Russia nations f r o m the 19th a n d 2 0 t h centuries reveal c o m p l e x i t y o f the dolls' universe. T h e y are magic a n d c u l t figures, theatre dolls o f various types (puppets, marionettes, hand, puppets), crib dolls a n d c o n t e m p o r a r y toys and .,souvenirs'*. T �F R O M Т Н К E T H N O L O G I S T ' S D I A R Y . L U D W1K STOM­ MA'.Я P A R I S L E T T E R TO T H E E D I T O R ENTITLED: E L E P H A N T A N D T H E Q U E S T I O N OF E T H N O L O G Y . Denomiant ion a m i e l o t e r m i i m t i o n uf relations between the elcnominant a.nd ourselves is. i n fact, a creative act. The w o r l d t h a t we perceive, t h o u g h each t i m e differently, can be as i t is, but i t c e r t a i n l y is n o t as we see i t . Cognition equals d e n o m i a n t i o n , descripl i ' u , i.e.. incorpo­ ration in c u l t u r e . Therefore, the d o m a i n o f ethnology concerns the research i n t o the d e n o m i n a t e d phenomena. E t h n o l o g y emerged from the fascination w i t h otherness. A t present, a n ethnologist is to analyze his o w n c u l t u r e i n the same? w a y as other ones. Only t h e n ho can observe things oqually ,,hideous, sonsless, and r i d i c u l o u s " as those ho had once f o u n d in other cultures. H e w i l l r e m a r k , for instance, t h a t orders (besides other things) exert the same function as j e w e l l e r y for w o m e n (they are a refined k i n d o f men's j e w e l l e r y ) . The n u m b e r a n d eolouo o f nose-rings are for t h ° W a t usi the same attribute; of social r a n k as t i t l e s : Doctor o f Science, Esquire, Professor, General, etc. E t h n o l o g y , however, has its l i m i t a t i o n s . K n o w i n g a p i c t u r e we can foresee, t h o u g h o n l y i n a general o u t l i n e , the reaction i t is going t o excite. Moreover, w h e n a t t e m p t i n g t o s t u d y c e r t a i n phenomena wo arrange t h e m according t o our o w n perspective. H o w e v e r , there are no phenomena ,,as s u c h " , there is no elephant ,,as such". E t h n o l o g y ' s d o m a i n contains o n l y the denominated elephant, the one i n c o r p o r a t e d i n c u l t u r e : a l i v i n g elephant, an elephant s u p p o r t i n g the globe, a china elephant, a n d elephant and tho Polish question, elephants o f our desires a n d awes. B o ż e n a — P E A S A N T T R A V E L L I N G SLEDGES The subject of peasant sledges has n o t been u n d e r t a k e n i n scholarly w r i t i n g except for the w o r k of W . M a t l a k o w s k i o n Sub-Carpathian decorative a r t . The artieule is based on the analy-sis o f a f a i r l y small d o c u m e n t a t i o n gathered a t tho D o c u ­ m e n t a t i o n D e p a r t m e n t o f Polish f o l k a r t o f the P o l i s h A c a d e m y o f Sciences' I n s t i t u t e of A r t i n Cracow. Tho d o c u m e n t a t i o n i n question consists of t o n photographs, t h i r t y drawings, and a n u m b e r o f notes. I n the countryside , there ha.s been preserved o n l y a small n u m b e r eif these sledges, anel because o f long w i n t e r s anel bail roa.ds they are usee! o n l y i n tho meiuntains, as w e l l as i n the eastern p a r t o f Poland. I t m a y be assumeel t h a t t r a v e l l i n g sledges began to bo user! after the affranschiment, when a now class of r i c h peasants emergeel. T h e y were m i t c o m m o n l y used, their f u n c t i o n l i m i t e d m a i n l y to the reprcseantaJive one. The t r a v e l l i n g sledge is f o r m e d o f a beix fixed to the attached anary anel installed o n runners. The sledges wore made by t o w n manufactures or village craftsmen whe> followeel theise useel b y the g e n t r y . T h e y were p a i n t e d or incised, decorated w i t h moul­ dings, panels and carved or t u r n e d elements. I t should bo empha­ sized t h a t i t was m a i n l y the head or back of the sledge t h a t were embellished. A m o n g travelling sledge, the Sub-Carpathian ones distinguished themselves w i t h t h e i r b e a u t i f u l anel harnioniuos shape, anel this was due t o th<> high level of decorative art i n t h a t p a r t of Poland. I n t u r n , th" sledges m a n u f a c t u r e d i n W y ­ sokie Mazowieckie wore m a r k e d out b y a r i c h painting decoration. However, the most information we have about t h i s a r t i s t i c p r o d u c t concerns the woiksheip i n R o z b i t y K a m i e ń near S o k o ł ó w Podlaski, active t i l l the o u t b r e a k of tho Second W o r l d W a r . 1 T H E THE Kura] GIPSIES STUDENT'S SESSION , , M Y E T H N O G R A P H Y " T h e session , , M y E t h n o g r a p h y organized at the i n i t i a t i v e o f students f r o m the D e p a r t m e n t of Slav E t h n o g r a p h y o f the Jagiollonian U n i v e r s i t y was h e l d i n Skawica near Sucha on M a y 7—9, 1982. Besides students f o r m Cracow and Warsa,w there participated research workers f r o m the above scholarly centres: M . A . Zbigniew F i j a k ( Ш ) , dr C z e s ł a w R o b o t y e k i ( U J ) , d r Jerzy S ł a w o m i r Wasilewski ( U W ) , M . A . Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i e z (IS P A N ) . T h o u g h the session programme was not meant to present such opinions, the expressed ones m a y be regarded as the c o n t i n u ­ a t i o n o i m a r g i n a l notes on the epiestions of tho P o l l orga.niz.ed by tho Polish F o l k A r t , , E t h n o g r a p h y — A n t h r o p o l o g y of C u l t u r e — Folk Studies. W h a t are t h e y and w h a t do t h o y a i m a t ? " (PSL n 2/81). Tho answers formulated on t h i s occasion by tho students revealed their great passion and personal a t t i t u d e towards the presented problems. Moreover, t h e y evoked fierce, h o u r - l o n g discussions, presenting various visions of the science w h i c h is cherished, c u l t i v a t e d , d i e a m t o f beyond the formalized programmes. : I t is significant t h a t tho m a j o r i t y o f subjects of the pre­ sented papers, w h i c h had been n e i t h e r advised against nor i m ­ posed (besides tho general theme of the session , , M y E t h n o ­ g r a p h y " ) g r a v i t a t e d towards e v a l u a t i v e t h i n k i n g , sense, a n d cognitive possibilities o f t h i s precise w a y of c u l t i v a t i n g the science. Tho P S L decided to p u b l i s h t h e paper , , A b o u t an unfinished loot-note b y A d a m C z y ż o w s k i f r o m the .Ja,giollonian U n i v e r s i t y , w h i c h is, in a w a y , a c o m b i n a t i o n of the ideas discussed at the m o o t i n g , i h . , the philosophical aspect a i m i n g at tho choice of the cognitive w a y and the s t r i c t l y ..material — e t h n o g r a p h i c " one. S t a n i s ł a w B l a s z c z y k — C R U C I F I X E S OF GLANC, A K U J A W Y SCULPTOR JÓZEF J ó z e f Glanc b o r n i n R z a d k o w i n a ( K u j a w y ) in 1837 l i v e d in tho village G ó r y as a farmer. H e d i d not care for a g r i c u l t u r a l w o r k ; i t was s c u l p t i n g o f crucifixes ho was passionately fond of. There are k n o w n 41 w o r k s o f warious sizc s (from 14 to 95 c m h e i g h t ) executed by J ó z e f Glanz. They were sculptured for his f a m i l y a n d friends as w e l l as to a d o r n c h u r c h ' s . T h " artist followed c h u r c h figures and life models t o o . A c c o r d i n g to Blaszczyk, the sculptures b y Glanz being an expression o f true a n d genuine f o l k a r t reflect the conscious, noss o f rural p o p u l a t i o n o f tho P o z n a ń r e g i o n f r o m the 2nd h a l f of tho 19th c e n t u r y . ; 4 W i t h seimo elifticulty and very slowly the Gipsii's besielo either populations become tho subject of P o l i s h e t h n o g r a p h i c a l studies. I n comparison t o other countries, the l i t e r a t u r e o n t h e Gipsies is rather modest: i t is o n l y the book „ T h e Gipsies on Polish r o u t e s " by J e r z y F i c o w s k i t h a t distinguishes itself i n t h i s Field, Articles, M . A . theses a n d researches carried o u t from the 70s onwards raise our hopes o f further progress of the studies i n question. The monographic issue of „ E t n o g r a f i a P o l s k a " (Polish E t h n o g r a p h y ) eievoteel to the Gipsies appeared i n 1978; i n 1979, i n t u r n , at the D i s t r i c t Museum i n T a r n ó w was held tho event p a r t l y basoei en t h e n e w l y organised leical collection of exhibits related to t h ° Gipsies a n i l their c u l t u r e . Moreover, at the present m o m e n t tho e d i t o r i a l staff o f tho „ P o l s k a Sztuka Ludow-a" eleeided to p u b l i s h a special issue o f tho q u a r t e r l y dedicated to the Gipsies. However, the circle o f those interested i n tho problem remains, so to say, vory n a r r o w . Studies on the Gipsies are s t i l l a matter of individual scholars, not i n s t i t u t i o n s . One is to hope, however t h a t these swallows m a y m a k e a summer —• for the Gipsies a n d Gipsy-lovers as well. A n d r z e j Mirga SOME C A T E G O R I E S OF T H E W E L T A X S H U U N G OF T H E ROMS F R O M T H E SPISZ REGION The present article is dedicated t o the t r a d i t i o n a l c u l t u r e of tho Gipsies (Rome) long since settled d o w n i n tho region o f Polish Spisz. Tho group i n question d i d s m i t h o r y for a l i v i n g t i l l the 60s of the 2 0 t h c e n t u r y w h e n tho decay of t h i s occupation i n i t i a t e d the desintegration o f the t r a d i t i o n a l , u n i f o r m anel d i s t i n c t culture'. C o n t r a r y t o the Nomaelie Gipsies, t h e Spisz Reims elid not elevolop (preserve) r i t u a l a n i l i n s t i t u t i o n a l forms r e g u l a t i n g the w a y o f l i v i n g w i t h i n a given g r o u p . Nevertheless, there were v a l i d the specific, named m o r a l categories anel ethic rules defining the a t t i t u d e o f a, . . t r u e " R o m . T h e y were; obsorvoel however, o n l y a m o n g the R o m s themselves. Loch .Mróz — FORMAL OF T H E G I P S Y A T T I R E A N D SEMANTIC ANALYSIS Nowaelays the Gipsy a t t i r e is characterised b y the t w o opposite features: on one hanel it consists o f t h e e h m e n t s typioa.l for a, g i v e n country and at. the same t i m e i t has a p o c u l i a i i t y of its eiw n. r 171 I �The analysis o f h i s t o r i c a l m a t o j i a b confirms tin- above o b s e r v a t i o n . The Gipsies always wore dresses (given thorn as alms or p a y m e n t ) used i n the countries t h e y t r a v e l l e d t h r o u g h . I t was o n l y i n the m i d d l e o f the 19th century t h a t the E u r o p e a n Gipsies followed the c o m m o n style which was connected w i t h the expansion of the Transilvanion a n d V a l l a c h i a n Gipsies. Similar t o the H u n g a r i a n a t t i r e i t wa,s m a r k e d w i t h a great number o f golden and silvei ornaments (bosses, coins). The style s u r v i v e d t i l l the Second W o r l d W a r . N o w a d a y s the Gipsies cither e n t i r e l y follow the fashion of the p o p u l a t i o n l i v i n g on the t e r r i t o r y they i n h a b i t or their costume preserves an i n d i v i d u a l character ( m a i n l y nomadic groups). I t should be emphasised, however, that, the r u r a l a t t i r e is i m i t a t e d less w e o l i n g l y . Y e t , following the fashion the, Gipsies aim a t preserving t h e i r t y p i c a l colouis a n d ornaments. The Gipsy male a n d y o u t h a t t i r e is h a r d l y m a r k e d by peculiar features, wheras the a t t i r e o f a m a r r i e d w o m a n preserves t r a d i t i o n a l characteristic elements, i.e. showl w o r n on the shoul­ ders, kerchief t i e d u p f r o m the back, f u l l s h i r t w i t h a b i g pocket, and a p r o n . These elements are related to the t a b u conserning the lower part o f the female b o d y , a n d , more generally, to t h e position o f w o m e n i n the Gipsy p o p u l a t i o n . Moreover, t h e w o ­ man's a t t i r e plays an. i d e n t i f i c a t i o n p a r t . I t also stresses the seperate character o f the Gipsies i n r e l a t i o n t o t h e alliens. O n the c o n t r a r y , the man's costume often serves t o obliterate the differences between t h e Gipsy and non-Gipsy p o p u l a t i o n w h i c h enables t h e Gipsies to f i n d jobs. To recapitulate the a t t i t u d e t o w a r d s the a t t i r e constitutes an i m p o r t a n t clement of the Gipsy w o l t a i i s h u u n g i n w h i c h t ho possession o f t h i n g s is n o t of significance. A d a m B a r t o s z — THE GIPSIES GRAPHS B Y IGNACY K R I E G E R 1 r D a v i d o v a — CHANGES I N T H E COSTUME OF GIPSIES L I V I N G I N CZECHOSLOVAKIA Czechoslovakia is i n h a b i t e d by m i l 25(1 thousand Gipsies. Since 1959 w l v m the nomads wore forced to settle d o w n the process o f a.dapl ing the -way of l i v i n g o f the non-Gipsy p o p u l a t i o n lias boon going o n . Th'-so change?- also concern the costume. Men wear r o a d y - m i d o trousers a,nd s h i r t s ; sometimes t h e y distinguish themselves w i t h boots w i t h colourful, o r n a m e n t e d tops, u n f o r t u n a t e l y v a n i s h i n g nowadays*. The costume o f Gipsy w o m e n preserved more chaia-'lojistie elements, i.e. colourful .--kins w i t h a pocket, kerchief-, w i t h large patterns a n d nocker-chiefs. There s u r v i v e d fashion t o wear Coloniful ornaments, m a i n l y ainoi% women and c h i l d r e n . A n d i t is h a i r t h a t is regarded as the greatest orna.ineut. The Gipsy costume together w i t h their w a y o f Jiving becomes similar to that, o f non-Gipsyes. 172 H г у ń — GIPSIES DWELLINGS The a i m o f the article is to present the Gipsy d w e l l i n g as an element adapted from non-Gipsy c u l t u r e , w h i c h has n o t caused a n y changes i n the babbits o f the g r o u p . The m o d e r n d w e l l i n g o f the Gipsies settled d o w n in Poland is furnished w i t h t y p i c a l items t h a t also appear i n other house holds. H o w e v e r , t h e i r w a y of usage is quite different (e.g. items meant t o decorate the place are not regarded as such, beds are to present the bode ing r a t h e r than to be slept o n ) . S i m i l a r l y , as it. was the case of car­ riages, i n t e r i o r decoration consist o f photographs, magazines' i l l u s t r a t i o n s , h o l y pictures hanging on the walls, (hie, m a y sometimes come across the p a i n t i n g s placed on the ceiling. The a t t i t u d e o f the Gipsies t o w a r d s items o f furniture, they do n o t care m u c h about reveals t h e i r a t t i t u d e t o w a r d s m a t e r i a l t h i n g s in general. 1 A d a m Bartosz RITES A N D ART — F I G U R E S OF G I P S I E S I N FOLK The stereotype o f the Gipsy preserved m Polish folk t r a ­ d i t i o n has s u r v i v e d t i l l n o w w i t h o u t greater alterations. T h i s stereotype, is made o f t h e characteristic female costume a n d the a t t r i b u t e s accompanying Gipsy professions (fortune-telling, horse t r a d e music m a k i n g a,nd c o p p e r - s m i t h i n g ) . Gipsies appear b o t h i n groups of (Chr-istmas, C a r n i v a l ) a n d a t marriage coremonies as peisonages ensuring p r o s p e r i t y , harvest a n d happiness. A figure of the Gipsy w i t h a bear is one o f the t r a d i t i o n a l elements of a Christmas c r i b . I t was quite recently t h a i the Gipsies together w i t h other secular thomes appeared i n f o l k p a i n t i n g a n d sculpture. H o w o v o r , t h e y are o n l y rare and stereo­ t y p e representations. ON T H E PHOTO­ ТЦ' purpose of the a r t i c l e is to analv.-'' I I a r c h i v a l p h o t o ­ graphs representing the Gipsies f r o m K r l d e r a s z t r i b e , w h i c h \\ oro made b y the Cracow pilotogi'aphor at the end of the 19th c e n t u r y . П is I bo Gipsy a t t i r e , ornaments and accessories visible on the photographs that are the subject o f i ho analysis. Ewa THE R e i u t a P a w e 1 L e c h o w s k i — OUR L A D Y FROM T H E GIPSY CAMP I n 1978 a n icon w h i c h seems to have boon executed b y a Gipsy a r t i s t was found i n the abandoned Gipsy c a m p . I t i,". the c o m b i n a t i o n o f costume colours a n d the w a y o f representing t h e faee o f Our L a d y t h a t point out the Gipsy provenance of the work. The results o f the investigations carried o u t i n 1980 were not satisfactory; i t f u m e d out t h a t the, icon was o n l y k n o w n to a group o f y o u n g Gipsies presently l i v i n g i n Cracow. C o n t r a r y t o the Poles, the Gipsies do n o t t r e a t religious p a i n t i n g s as c u l t objects. Therefore, the execution o f the Gipsy icon m a y be a s y m p t o m of a different e m o t i o n a l a t t i t u d e towards religious m a t t e r expressed b y a h o l y image. A d a m B a r t o s z — T h e G i p s y issue is dealt w i t h b y a few short t e x t s b y A d a m Bartosz. T h e a u t h o r treats o f desto (wooden stick) a weapon o f nomadic Gipsies i n P o l a n d w h o were f o r b i d ­ den t o raise i r o n a r m against another G i p s y ; Gipsy t o m b o n the cementary i n T a r n ó w ; the p a i n t i n g ,.Gipsies i n a t o w n " b y Z b y s ł a w B i e l e c k i , an a r t i s t o f Gipsy o r i g i n ; conference o f Gipsy logists h e l d i n L e a n y f a l ( H u n g a r y ) i n A u g u s t 1980; p r o g r a m m e of the N a t i o n a l G y p s y EoLucation Council i n Great B r i t a i n a n d of t h e I r i s h Council o f I t i n e r a n t Settlement i n Trelami, w h i c h first o f a l l deal w i t h the e l a b o r a t i o n o f methods to i n t e g r a t e the nomads w i t h the settled p o p u l a t i o n . �РЕЗЮМЕ Я н К у б и к — ЗНАЧЕНИЕ И ФОРМА ПЕРВОБЫТ­ НОГО И С К У С С Т В А . Р О Л Ь И С К У С С Т В А В П Р О Ц Е С ­ САХ ОБЩЕСТВЕННОГО СТАНОВЛЕНИЯ В с т а т ь е д е л а е т с я п о п ы т к а о т в е т и т ь на в о п р о с , касающийся сущности соотношения семантического и эстетического воздействия произведения искусства. Автор рассматривает упомянутую проблему, ссылаясь на и с к у с с т в о т а к н а з . „ п е р в о б ы т н ы х н а р о д о в " . Е г о особенно интересуют процессы легитимирования об­ щественного порядка и сознательной жизни членов данной группы. Это процесс интеграции, р е г у л и р у ю ­ щий поведение и способ мышления как отдельной личности, так и общества. П р о ц е с с этот отмечается па 4 у р о в н я х : я з ы к , т е о р и я п о в с е д н е в н о с т и ( н а п р и м . п р е д а н и я , п р и т ч и , п о г о в о р к и и т.д.), н а у ч н ы е т е о р и и , теория символов. На трех н и з ш и х ступенях цель ле­ г и т и м и р о в а н и я с о с т о и т в том, ч т о б ы в ы р а б о т а т ь и у т в е р д и т ь в с о з н а н и и о б щ е с т в а у б е ж д е н и е , что с у ­ ществующие политические институты являются для него самыми надлежащими. Легитимирование теории символов касается универсальной сущности, выражае­ мой символами, которые имеют наиболее существен­ н о е з н а ч е н и е д л я д а н н о й к у л ь т у р ы (в р е л и г и и , в про­ изведениях искусства). Психологической основой ле­ г и т и м и р о в а н и я п у т е м искусства я в л я е т с я акт и н т е н ­ сивного переживания — чувство общения с таин­ ственностью многозначного символа и интенсивного восприятия п р е к р а с н о й ф о р м ы . О б а эти я в л е н и я о б ъ е ­ диняются при восприятии произведения искусства. Таким образом семантическое и эстетическое значение создают своеобразное целое. Исследование сотношения сути и ф о р м ы произведения искусства среди африканских первобытных общеетвенностей дало воз­ м о ж н о с т ь установить, что п р о и з в е д е н и я , к а з а л о с ь бы чисто декоративного характера, в действительности глубокого символического значения. В упомянутых культурах наблюдается также присутствие эстетичес­ кого сознания, в частности наличие х у д о ж е с т в е н н о й критики, располагающей рядом абстрактных понятий. Итак, независимо от уровня т е х н о л о г и ч е с к о г о р а з в и ­ тия, в р а з л и ч н ы х к у л ь т у р а х м о ж е т с у щ е с т в о в а т ь вы­ соко развитое искусство как с семантической, так и эстетической точки зрения. А л е к с а н д р НЫХ" Я ц к о в с к и — ИСКУССТВО „НАИВ­ Н а и в н о с т ь не я в л я е т с я о б ъ е к т и в н о й . н е и з м е н н о й категорией. То, что к а ж е т с я н а и в н ы м в о п р е д е л е н н о й э п о х е или. к у л ь т у р е , в д р у г о е в р е м я м о ж е т у ж е н е к а з а т ь с я н а и в н ы м . Т е м не м е н е е в н а ш е й э с т е т и к е категория наивности определенно формируется. Это находит свое в ы р а ж е н и е в отношении к о б щ и м взгля­ д а м па о к р у ж а ю щ и й мир и о ц е н и в а ю щ и м с у ж д е н и я м . Н а и в н ы м считается то, что я в л я е т с я а н а х р о н и ч е с к и м , инфантильным, странным. Наивны идеалы, наивны — понятия и слова, которые теперь к а ж у т с я старосвет­ скими (милосердие, доброта, возвышенность, чувство, смирение). Итак противоположностью наивности в этике является трезвый реализм, рассудок, оборотли­ вость, п р е д у с м о т р и т е л ь н о с т ь , г р у б о с т ь , с л о в о м все т о , что я в л я е т с я в ы г о д н ы м д л я д а н н о г о лица. Н а и в н о с т ь как эстетическая ценность — это л и ш ь результат наивного подхода к ж и з н и , следовательно' простого, интуитивного, вытекающего из доверчивости, н е п о ­ с р е д с т в е н н о г о п о р ы в а . И б о н а и в н ы м не я в л я е т с я ч е р ­ точка или форма, но замысел, осуществляемый д о ­ ступными средствами. Автор описывает наивных живописцев, соблю­ даемый ими принцип селекции, интерпретирования природы согласно собственной иерархии оценок. Наив­ ные р и с у н к и не т о л ь к о т о , что .видят, н о т а к ж е то, о ч е м з н а ю т . О н и н е п р и н и м а ю т .во в н и м а н и е п е р с ­ пективы, законов оптики, физиологии, для них имеет значение нарисованный предмет, знакомая им черта (наприм. подробность). В отличие от примитивиз­ ма, н а и в н о с т ь , как п о л о ж и т е л ь н о е с в о й с т в о , выра­ жается в концепции, в личности художника. Приме­ ром могут с л у ж и т ь скульптуры Герудка либо ж и в о ­ пись Н и к и ф о р а . В их произведениях обращает вни­ м а н и е тот ф а к т , что с т о л ь н е м н о г о е м о ж е т с о д е р ж а т ь так много, что м о ж н о достигнуть эффекта, оче'нь скромными средствами. „Отличие" этого искусства становится эстетическим достоинством, обогащает на­ ше воображение, противопоставляется „информацион­ ной" ш у м и х е к у л ь т у р н ы х конвенций. И с к у с с т в о .наив­ н ы х о т л и ч а е т с я и с к р е н н о с т ь ю , ото н е п о л ь з у е т с я г о ­ товыми решениями, и является результатом личного 'подхода х у д о ж н и к а и его способностей. „Наивным" т р у д н е е в с е г о уло>вить д в и ж е н и е ф и г у р ы , п р о п о р ц и и , р и с у н о к , по в то ж е в р е м я с л у ч а е т с я п о р о й и с к л ю ­ чительное чувство колорита. К а ж д ы й из подлинно талантливых „наивных" вы­ работал свойственный ему стиль и часто совершен­ ствует его в течение всей ж и з н и . О д н а к о в о т л и ч и е от образованного х у д о ж н и к а , которому знакомы на­ правления, возможности и художественная мода, „наивный" х у д о ж н и к руководствуется собственными . п о т р е б н о с т я м и и в о з м о ж н о с т я м и . Он, н е и щ е т , н е в ы ­ б и р а е т — он н а х о д и т . Е г о н е и н т е р е с у ю т х у д о ж е ­ с т в е н н ы е проблемы, о н .созидает для того, чтобы п о ­ к а з а т ь д р у г и м то, что по е г о м н е н и ю п р е к р а с н о и •важно. Т а к и м о б р а з о м они р а з н я т с я м е ж д у собой, но 'в т о ж е . в р е м я и х и м е н н о о б ъ е д и н я е т . с м е л о е р е ш е ­ ние оставаться собой, незнание традиций, влияний, ограниченная возможность выражения, которая пре­ д о с т а в и л а бы в о з м о ж н о с т ь в ы б о р а р а з л и ч н ы х кон­ ц е п ц и й . М и р к а ж д о г о ' и з .них п р е д о п р е д е л я е т с я и н ­ дивидуальностью. Потому их искусство является в н е и с т о р и ч е с к и м , в н е х р о н о л о г и ч е с к и м , оно не п р е е м ­ ственно. Чувствуется лишь первооснова культуры, на почве которой они .возникают. В частности в П о л ь ш е я в л я е т с я этим к у л ь т у р а д е р е в н и (Гавел, Г е р у д е к , Н и кифор, Виенцек). Д а л е е а в т о р ггишет о в ы д а ю щ и х с я л и ч н о с т я х и мотивах и х творчества, в частности о потребности гласить истины, которые хочется внушить другим ( Н и к и ф о р , О тешка, Монюель). В искусстве, называемом наивным, Яцковски от­ м е ч а е т д в а п о л ю с а п о д л и н н о с т и .и . к о н в е н ц и и . М о д а на н а и в н ы х способствует коммерческому характеру явления, появлению многочисленных любителей, ри­ с у ю щ и х в с т и л е „наивных". В о з н и к а ю т центры (на­ прим. в Югославии, г д е „наивность" включена в ме­ х а н и з м развития 'народного искусства. И н д и в и д у а л ь ­ ность творчества становится тогда вариантом мест­ ного стиля. Кроме того возникает искусство п р о ф е с ­ сиональных живописцев, сознательно пользующихся а ф ф е к т а м и наивности. Дли современного зрителя искусство' наивных яв­ л я е т с я тем, ч е м н е к о г д а была, э к з о т и к а : в с т у п л е н и е м в другой мир, мир мечтаний, ф а н т а з и и , прекрасного. Проблема в живописи конкретно раоемтаривается в последующих статьях. К а ж д а я из них посвящается творчеству отдельных х у д о ж н и к о в . Яцковски пишет о ж и з н и и творчестве трех х у д о ж н и к о в : Биография и творчество, О ж и з н и и картинах Бронислава К р а в ­ ч у к а и его с ы н а ; Л ю д в и к В и о н ц е к ; Г е н р и к а А д а м чевска. О себе п и ш е т Роман Вуйцицки, а о нем Д о ­ миник Опольски. Описываемые х у д о ж н и к и являются представителями различных кругов и видов паивнего искусства. Эва К о р у л ь с к а И ВНЕ ФОЛЬКЛОРА — КУКЛЫ В ФОЛЬКЛОРЕ К у к л ы п р и н а д л е ж а т к тем предметам культуры, которые наряду с реальным значением содержат бо­ гатый м е т а ф о р и ч е с к и й смысл. К у к л а выступает в раз­ личных э п о х а х жизни, начиная с детской игрушки вполоть до театрал'ышй магической куклы. В настоящее время исчезли такие формы, как к у л ь т о в а я либо м а г и ч е с к а я к у к л а и .вместо них п о я - 173 I �в и л и с ь н о в ы е — к у к л а :в н а ц и о н а л ь н о м н а р я д е , ф о р ­ ма нового ,,сувенира". О т с ю д а в ы в о д , что с у щ е с т в о ­ вание кукол, известных во всех к у л ь т у р а х вытекает из п о д л и н н ы х и з в е ч н ы х п о т р е б н о с т е й человека. Эти потребности м о ж н о о п р е д е л и т ь как: потребность во­ площения, потребность игры, потребность .имитирова­ ния (подражания) о к р у ж а ю щ е г о мира. К а ж д а я из упомянутых потребностей осуществляется при помощи кукол различных форм: куклы-образы, живущие соб­ с т в е н н о й ж и з н ь ю , н е з а в и с и м о ' от ч е л о в е к а , куклы- а к т е р ы , к о т о р ы е могут и с п о л н я т ь р а з л и ч н ы е роли, н о о д у ш е в л я е м ы е ч е л о в е к о м , .и к у ж л ы - с т а т у и , кото­ рые зритель созерцает, как х у д о ж е с т в е н н ы й предмет. К а к доказательство существования кукол в совре­ менном мире автор приводит в качестве примера две в ы с т а в к и (региональных кукол, мира и к у к о л н а р о ­ д о в С С С Р ) , к о т о р ы е б ы л и о р г а н и з о в а н ы в 1981 г. Г о ­ сударственным этнографическим музеем в Варшаве. К у к л ы .в р е г и о н а л ь н ы х н а р я д а х п р и н а д л е ж а т к ч и с ­ лу „сувениров", и х подлинное разнообразие в ы р а ж а ­ е т с я в р а з л и ч и и форм,, к о т о р ы е с о з д а е т т р а д и ц и я данной культуры. Куклы ж е народов СССР (XIX •и X X вв.) . в с к р ы в а ю т в с ю с л о ж н о с т ь к у к о л ь н о г о м и р а . Среди них встречаются давние фигурки культового и магического значения, они есть различного типа: театральные куклы (куколки, марионетки, бибабо), вертепные куклы, современные игрушки и „сувени­ ры". В ы с т а в к а о т м е т и л а р а з л и ч и я в и с п о л н е н и и п о д ­ линно старых и с о в р е м е н н ы х кукол, с о з д а в а е м ы х по давним образцам. Хотя программа симпозиума не предусматривала э т о г о , в ы с т у п л е н и я во в р е м я в с т р е ч м о ж н о р а с с м а ­ тривать как п р о д о л ж е н и е либо дополнительные д а н ­ н ы е к о т в е т а м на в о п р о с ы а н к е т ы П о л ь с к о г о н а р о д ­ ного искусства: „ Э т н о г р а ф и я - А н т р о п о л о г и я к у л ь т у р ы — народоведение; чем они являются?, куда стремят­ с я ? " ( П о л ь с к о е н а р о д н о е и с к у с с т в о № 2 (1981). Ф о р м у л и р о в к и в ы с т у п а в ш и х с т у д е н т о в на' с е й р а з отличались личным подходом, пылом и страстью. Они вызывали яростные и длительные дискуссии, у ч а с т н и к и к о т о р ы х часто, п о д ч е р к и в а л и р а з н и ц у м е ж ­ д у к у л ь т и в и р у е м о й н а у к о й ,и т о й , о. к о т о р о й „ д у м а ю т и м е ч т а ю т " н е з а в и с и м о .от ф о р м а л ь н ы х программ. З н а м е н а т е л е н тот ф а к т , что б о л ь ш и н с т в о в ы с к а ­ з ы в а н и й , р а в н о .как т е м а т и к а д о к л а д о в , к о т о р о й н и к т о н и „ о с п а р и в а л " ,и н и к т о н е „ н а в я з ы в а л " ( р у к о в о д с т в о сессии выдвинуло только общий лозунг „Моя этно­ графия") содержали размышления о ценностях, о ра­ зумности, целесообразности и достоинствах тех или иных познавательных методов продвижения пауки. В публикуемом докладе Адама Чижевского (Ягелломский университет) „К вопросу незаконченного при­ мечания" с п л е л и с ь с и г н а л и з и р у е м ы е з д е с ь мотивы , к о т о р ы е в ы д в и г а л и с ь во .время э т о й в с т р е ч и : ф и л о ­ с о ф с к и й мотив, н а п р а в л е н н ы й на п о и с к п у т е й п о з ­ нания, как „stricte" м а т е р и а л ь н о - э т н о г р а ф и ч е с к и й . ИЗ ЗАПИСОК ЭТНОЛОГА — ПИСЬМО ЛЮДВИКА СТОММЫ ИЗ П А Р И Ж А В РЕДАКЦИЮ ОЗАГЛАВ­ Л Е Н Н О Е : „ С Л О Н ,И В О П Р О С Э Т Н О Л О Г И И " Ю з е ф Г л я н ц , . р о д и л с я в 1837 г. в Ж а д к о в н н . е ( К у я н ы ) . О н х о з я й с т в о в а л IB д е р е в н е Г у р ы , н о с е л ь с к о ­ хозяйственных р а б о т не л ю б и л . Е г о с т р а с т ь ю было в ы п о л н е н и е р а с п я т и й . И з в е с т н о 41 и з е г о п р о и з в е д е ­ н и й р а з л и ч н о й в е л и ч и н ы ( р а з м е р о м о т 14 д о S5 см). С в о и с к у л ь п т у р ы Глянц в ы п о л н я л д л я .костелов, д р у ­ зей и семьи. Образцом служили ему костельные скульптуры, а иногда ж и в ы е модели. .По м н е н и ю а в т о р а с т а т ь и с к у л ь п т у р ы Г л я н ц а о т ­ о б р а ж а ю т ч у в с т в а пО'Зна.ньскгн.х к р е с т ь я н , в т о р о й п о ­ ловины X I X века и являются свидетельством подлин­ ного н а р о д н о г о 'Искусства. Наименование и установление соотношения между н а з в а н н ы м и нами я в л я е т с я актом творчества. М и р в с я к и й р а з .иначе п о с т и г а е м ы й н а м и , м о ж е т .быть т а ­ ким, к а к о в он есть, по н а в е р н о не т а к и м , к а к и м мы его видим. Познание значит описание, . н а и м е н о в а н и е , т.е. в к л ю ч е н и е .в к у л ь т у р у . С ф е р о й э т н о л о г и и я в л я е т с я изучение названных явлений. Этнологию создало у в л е ч е н и е ч е м то. и н ы м , н о в ы м . С о в р е м е н н ы й э т н о ­ лог д о л ж е н а н а л и з и р о в а т ь н а р а в н е с д р у г и м и соб­ ственную культуру. Тогда он с м о ж е т отметить пред­ меты .равно о т в р а т и т е л ь н ы е , б е с с м ы с л е н н ы е и с м е ш ­ ные, как и те, к о т о р ы е о т м е т и л и в д р у г и х 'культу­ р а х . Т а к н а п р и м . о н о т м е т и л , что. о р д е н а . и с п о л н я ю т , наряду с другими предметами, такую ж е роль как д р а м ц е н н о с т и (орден .выполняет ф у н к ц и ю скромного м у ж с к о г о у к р а ш е н и я ) . То, что п р е ж н и м исследова­ телям казалось у „.первобытных" народов смешным, выступает также в нашей культуре. Разве коли­ честве и цвет с е р е ж е к в носу у В а т у с и с л е д у е т 'рас­ сматривать иначе, чем сокращения звания, наприм.: д - р . доц., д р о ф , д - р , .ваша милость. Этнология имеет свои ограничения. Зная картину м о ж н о предусмотреть — р а з у м е е т с я только, в о б щ и х чертах — какую реакцию она может вызвать у зри­ телей либо участников. Мы п р о к л а д ы в а е м свои мас­ ш т а б ы к я в л е н и я м , к а к к т а к о з ы м , по в е д ь с л о н , „как таковой" не существует. Ведь с ф е р о й этнологии являются определенные слоны, включенные в куль­ туру, слоны Ганнибала, п о д д е р ж и в а ю щ и е земной шар, н а п р и м . ф а р ф о р о в ы й слои., в к о т о р о м ж и л Гагарош. Слон и п о л ь с к и й в о п р о с . -Слоны н а ш и х мечт и упо­ ваний. СТГУДЕНЧЕСКАЯ СЕССИЯ „МОЯ ЭТНОГРАФИЯ" - С т а н и с л а в Б л ащ и к — РАСПЯТИЯ КУЯВСКОГО С К У Л Ь П Т О Р А Ю З Е Ф А Г Л Я Н Ц А В о ж е н а К у р а л ь НЫЕ САНИ 174 КРЕСТЬЯНСКИЕ ВЫЕЗД­ В этнографической литературе до сих пор н е за­ трагивалась тема к р е с т ь я н с к и х саней, и с к л ю ч а я т р у д В. Матляк.овското о подгалянском декоративном искусстве. А в т о р н а с т о я щ е й 'статьи о п и р а е т с я на а н а л и з и е многочиеленной документации, собранной в Кабинете документации польского народного искусства Инсти­ тута искусств краковского отделения Польской Ака­ д е м и и паук. Собрание насчитывает 10 ф о т о с н и м к о в , 30 р и с у н к о в и с в ы ш е 10 з а п и с е й . В деревнях сохранилось лишь небольшое коли­ чество саней. П о л ь з у ю т с я и м и только в восточных .районах страны и в горах, где отсутствуют благоус т р о е н н ы е д о р о г и , а з и м а бывает .продолжительной. М о ж н о п р е д п о л о ж и т ь , ч т о сан.и в о ш л и в у п о т р е б л е ­ ние после р а с к р е п о щ е н и я крестьян, когда о б р а з о в а л ­ ся с л о й богатого крестьянства, Ш и р о к и м р а с п р о с т р а ­ н е н и е м сани н и к о г д а в д е р е в н е не п о л ь з о в а л и с ь ; о н и в первую очередь выполняли репрезентативную функцию. В ы е з д н ы е с а н и — б е з р е с с о р н а я п о в о з к а на п о ­ лозьях — изготовлялись либо по образцу помещичьих саней деревенскими ремеелениками, либо городскими м а н у ф а к т у р а м и . С а н и у к р а ш а л и в ы р е з н ы м и или. т о ­ чеными элементами, профилированием, филенками, резьбой или ж е росписью. Главным образом декори­ ровали заднюю и переднюю части саней. Особенно красивыми, гармоническими формами отличались подгалянекие са>н>и> ( н а П о д г а л ь е р е з ь б а б ы л а в ы с о к о развитым ремеслом). Богатой декоративной росписью отличались сани; в ы п о л н я е м ы е в местности. В ы с о к е Мазовецке. Б о л ь ш е всего сведений имеется о т н о с и ­ т е л ь н о м а с т е р с к о й IB м е с т н о с т и Б о з б и т ы К а м е н ь бл"из С о к о л о в а П о д лн е к о г о , к о т о р а я р а б о т а л а д о н а ч а л а II мировой войны. 1 1 7—8 м а я 1982 г. в С к а в и н е б л и з С у х о й с о с т о я л а с ь н а у ч н а я сессия под лозунгом „Моя .этнография". Сес­ с и я б ы л а о р г а н и з о в а н а по и н и ц и а т и в е с т у д е н т о в к а ­ ф е д р ы э т н о г р а ф и и славян. Я г е л л о н е к о т о у н и в е р с и т е ­ та,. Н а р я д у с к р а к о в с к и м и ,и в а р ш а в с к и м и с т у д е н т а ­ ми в с е с с и и п р и н и м а л и у ч а с т и е н а у ч н ы е с о т р у д н и к и обоих научных центров — магистр З&лгнез Фляк (Ягеллсшский у н и в е р с и т е т , д - р Ч е сл а в Роботыцжи (Ятеллсш'ски'й у н и в е р с и т е т ) , д - р Е ж и С л а ' з о м и р В а с и л а з с к и (Варшав. у н и в е р с и т е т ) , .магистр З б и т п е в В е недыкто'вич (Институт и с к у с с т в а П о л ь с к о й А к а д е м и и Наук). — �Ц Ы Г А Н Е М е д л е н н о , с т р у д о м п р о к л а д ы в а ю т .себе ц ы г а н е путь к тому, чтобы н а р я д у с другими 'народами и общественнсетями стать предметом внимания поль­ ских этнографов. Библиография польских трудов, п о с в я щ е н н ы х >цыпа|нам б е д н а п о с р а в н е н и ю с б и б л и о ­ г р а ф и е й д р у г и х стран. Обращает внимание лишь кни­ га Е ж и Ф и ц е в с к о г о „ Ц ы г а н е в П о л ь ш е " . 'Книга с 7 0 - х г о д о в , стать и - м а г и с т е р с к и е труды п р о в о д и м ы е и с с л е д о в а н и я о б е щ а ю т п е р е м е н ы . В 1978 ц. (вышел в свет м о н о г р а ф и ч е с к и й с б о р н и к „ П о л ь с к о й этнографии' о цыганах. Год спустя в тарн.звеком Окружном музее б ы л а 'открыта в ы с т а в к а , в з н а ч и ­ тельной степени опиравшаяся на коллекции Музея, посвященная цыганам и их культуре. В настоящее время редакция ж у р н а л а „Польское народное искус­ ство" решила издать цыганский сборник. Имена из­ вестных у ж е авторов иоаторяются, круг заинтересов а и а ы х этой т е м а т и к о й лиц, все е щ е н е в е л и к и э л и ­ тарен. Исследованиями в области ж и з н и цыган поп р е ж н е м у з а н и м а ю т с я не у ч р е ж д е н и я , а о т д е л ь н ы е лица. Выть м о ж е т все ж е это первые ласточки, пред­ в е щ а ю щ и е в е с н у д л я цыган, и л ю д е й , у в л е к а ю щ и х с я данной тематикой. А н д ж е й М и р т а — НЕКОТОРЫЕ КАТЕГОРИИ МИРОВОЗЗРЕНИЯ СПИССКИХ ЦЫГАН Статья посвящена традиционной культуре цыган (ромов), и з д а в н а о с е д л ы х на п о л ь с к о м С п и ш е . Г р у п п а эта т р а д и ц и о н н о з а н и м а л а с ь к у з н е ч н ы м д е л о м в п л о т ь д о 60-х годов X X века, когда отмирание этого в и д а ремесла дало начало распаду традиционной однород­ ной и своеобразной культуры. В о т л и ч и е о т г р у п п .кочующих цыган, елиюские рамы н е сохранили ритуально-институциональных ф о р м , р е г у л и р у ю щ и х паэеденгпе ч л е н о в группы. О д ­ нако обязывали конкретные моральныекатегории, этические нормы, -определяющие облик „-настоящего •рома". Они, с о б л ю д а л и с ь т о л ь к о -но- о т н о ш е н и ю к р о ­ мам. Л ex М р у з — ФОРМАЛЬНЫЙ ЛИЗ ЦЫГАНСКОЙ ОДЕЖДЫ СМЫСЛОВОЙ АНА­ Цыганская одежда характеризуется двумя проти­ воположными черта-ми. О н а с о с т о и т и з элементов о д е ж д ы данной страны, в то ж е время определенноо т л и ч а я с ь о т -нее. Эти свойства, в ы с т у п а ю щ и е теперь, п о д т в е р ж д а е т проведенный в настоящее время анализ исторических материков. Цыгане всегда одевались так, как одева­ лось н а с е л е н и е т е х стран где они к о ч е в а л и (эту о д е ж ­ ду о н и -получали либо в виде подаяния, либо как о п л а т у з а работу). Л и ш ь в « в р е д и л о X I X в. с р е д и е в р о п е й с к и х -цыган р а с п р о с т р а н и л с я о д н о р о д н ы й т и п о д е ж д ы , связанной с э к с п а н с и е й цыган из Семиградья и В а л а х и . Это наряд с х о ж и й с венгерским, отличал­ ся большим количеством золотых и (серебряных у к р а ­ шений (пуговицы, монеты). П о д о б н ы й стиль царил до второй мировой раины. В настоящее время цыгане Полностью перенимают стиль -одежды населения тех местностей, где сни проживают, либо ж е сохраняют своеобразный наряд ( о с о б е н н о к о ч у ю щ и е -цыгане). О н и о х о т н е е перени­ м а ю т г о р о д с к о й , ч е м д е р е в е н с к и й н а р я д . Однако-, д а ­ ж е п о л н о с т ь ю -заимствуя д а н н ы й с т и л ь о д е ж д ы , цы­ г а н е т е м н.е м е н е е с о х р а н я ю т с в о й с т в е н н ы й им к о ­ лорит и укрышекия своего наряда. В м у ж с к о й и м о л о д е ж н о й о д е ж д е трудно найти •отличительные цыганские свойства, по наряд з а м у ж ­ ней женщины содержит характерные неизменные э л е м е н т ы , к а к : к у с о к .щкгоотна л и б о п л а т о к на п л е ­ чах, головной платок, завязываемый сзади, з складку с ,бол>ыпим к а р м а н о м и п е р е д н и к . Э л е м е н т ы э т и свя­ заны с табу, касающимся н и ж н е й части ж е н с к о г о т е л а и, в б о л е е ш и р о к о м з н а ч е н и и с п о з и ц и е й ж е н ­ щ и н ы в ц ы г а н с к о й о б щ е с т в е н н о с т и ' . К р о м е тюте ж е н ­ ский н а р я д играет о п р е д е л я ю щ у ю роль: с л у ж и м в частности для подчеркивания различия в контактах с не-цыганоми. М у ж с к о й наряд, наоборот, часто д о л ­ ж е н затирять разницу м е ж д у цыганом и пе-цыганами, чтобы благодаря этому было легче наприм. найти работу. В а ж н ы м элементом мировоззрения цьыган являет­ ся их отношение к -одежде, как к предмету, которому -не п р и д а ю т з н а ч е н и я и н е у д е л я ю т - в н и м а н и я . А д а м Б а р т о ш — ЦЫГАНЕ В ОБРЯДАХ И РОДНОМ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОМ ИСКУССТВЕ НА­ Стереотип цыгана запечатленный в польской на­ родной т р а д и ц и и до сих пор почти не изменился. Стереотип тот составляют: характерный ж е н с к и й п а ряд и атрибуты, сопровождающ-ие- -цыганские п р о ф е с ­ с и и ( в о р о ж б а , т о р г о в л я л о ш а д ь м и , и з г о т о в л е н и е к'отлсв, м у з и ц и р о в а н и е ) . Ц ы г а н е появляются также в группах ряженых (Рождество, Масленица), а также в свадебном обряде в качестве лиц обеспечивающих благополучие, у р о ж а й , счастье. Ц Ы Г Е Н с медведем является одной и з т р а д и ц и о н ­ ных ф и г у р р о ж д е с т в е н с к о г о вертепа. К а к мотив в -народной ж и в о п и с и и с к у л ь п т у р е ц ы г а н е появились watnaiEi.lo в м е с т е с Д р у г и м и , с в е т с к и м и м о т и в а м и . Э т о п е р е ч и с л е н и е л и ш ь н е к о т о р ы х с т е р е о т и п н ы х цыгап-паких занятий. Э в а Д а в и д о в а — П Е Р Е М Е Н Ы В О Д Е Ж Д Е И 'МА­ НЕРЕ ОДЕВАТЬСЯ ЦЫГАН, ПРОЖИВАЮЩИХ В НАСТОЯЩЕЕ ВРЕМЯ В ЧЕХОСЛОВАКИИ В Ч е х о с л о в а к и и п р о ж и в а е т с в ы ш е 250 ООО ц ы г а н . После войны начиная с 1959 г. к о г д а , к о ч е в н и к о в стали 'Принуждать х оседлости, наступил процесс з а и м с т в о в а н и я о б р а з а ж и з н и нецыгааекогО' н а с е л е н и я . П е р е м е н ы этк к а с а ю т с я также одежды. Мужчины . п а с я т г о т о в ы е б р ю к и и р у б а ш к и , л и ш ь п о р о й .оттаи"чают их сапоги с цветными р а з у к р а ш е н н ы м и г о л е н и ­ щ а м и , к о т о р ы е в п о с л е д н е е ' в р е м я ' в с т р е ч а ю т с я все реже. Больше своеобразных элементов сохранилось в о д е ж д е .цыганок — разноцветные, ю б к и с карманом, у з о р ч а т ы е п л а т к и па п л е ч а х . С о х р а н и л а с ь с т р а с т ь к цретпым украшениям, которые ныне прэимущестзешп'э- н о с я т ж е н щ и н ы и дети. Самым большим украшением считаются волосы. В общем цыганский н а р я д все б о л е е у п о д о б л я е т с я нецыганекому, как впрочем весь о б р а з ж и з н и цыган. Р е н а т а Грыпь — ЦЫГАНСКИЕ ЖИЛИЩА А в т о р статьи ставит с е б е -целью -отобразить ц ы ­ ганское ж и л и щ е как элемент, заимствованный из анец ы г а н с к о й с р е д ы , ч т о о д н а к о не в ы з ы в а е т изменений в обычаях и нравах группы. В современном ж и л и щ е ссе.длых в П о л ь ш е цыган находятся типичные пред­ меты, встречаемые в д р у г и х домах. Однако способ употребления и пользования этими предметами р а з ­ нится. (Наприм. предметы у к р а ш е н и й н е 'всегда яв­ ляются декорацией жилища: кровать не предназнач е н а д л я о н а , но- л и ш ь д л я п о к а з а п о с т о л » и т.д.). Декорацией интерьера, с л у ж а т , к а к некогда в цыган­ с к и х из'з.ах — ф е т о т р а ф и и , и л л ю с т р а ц и и и з ж у р н а ­ л о в , с в я т ы е о б р а з а на с т е п а х . И н о г д а ' в с т р е ч а ю т с я Р'С-списные п о т о л к и . О т н о ш е н и е к п р е д м е т а м , к о т о ­ р ы м -не п р и д а ю т о с о б о г о - з н а ч е н и я , свидетельствует о б о т н о ш е н и и цыган- к в е щ а м в о о б щ е . А д а м Б а р т о ш ЦИЯ КРИГЕРА — ЦЫГАНЕ. НА С Н И М К А Х ИГНА- Статья содержит анализ 11 а р х и в н ы х -снимков, п р е д с т а в л я ю щ и х цыган из п л е м е н и К е л д е р а ш а . С н и м ­ ки в ы п о л е н е п ы к р а к о в с к и м ф о т о г р а ф о м конца XIX века,. П р е д м е т о м а н а л и з а я в л я е т с я ц ы г а н с к и й -наряд, у к р а ш е н и я и р е к в и з и т ы , тфедгтэале-нп'ые н а с н и м к а х . П а в е л Л гх о в с к и ГО О Б О З А — МАДОННА ИЗ ЦЫГАНСКО­ В 1978 г. н а т е р р и т о р и и , п о к и н у т о г о к о ч е в ь я б ы л а о б н а р у ж е н а и к о н а . П о х о ж е н а т о , ч т о ее авнпр.см был ц ы г а н с к и й х у д о ж н и к . Об этом гозз-рлт к о л о р и т н а р я д а и в ы р а ж е н и е л и ц а М а л о й i-ы. П р е д п р и н я т а я 175 �а 1980 г. п о п ы т к а у с т а н о в л е н и я д а н н ы х о н а й д е н н о й и к о н е , у к а з ы в а е т ' л и ш ь н а то, ч т о и к о н а б ы л а и з в е с т ­ н а т р у п п е м о л о д ы х .цыган, п р о ж и в а ю щ и х т е п е р ь в К р а к о в е . К а р т и н ы р е л и г и о з н о г о х а р а к т е р а не я в л я ­ ю т с я д л я ц ы г а н (в о т л и ч и е от п о л ь с к о г о е а е г л е п и я ) Предметом культа. К ним относятся таким ж е обра­ зом, как к о б ы к н о в е н н ы м предметам. Факт выпол­ нения цыганской иконы может быть ироявленглэм и н о г о , э м о ц и о н а л ь н о г о о т н о ш е н и я к р е л и г и о з н о м у со,д е р ж а н и ю святого образа. Несколько кратких текстов А д а м Бартош посвя­ щ а е т ц ы г а н с к о й т е м а т и к е . А в т о р по о ч е р е д и р а с с м а ­ 176 тривает: доску, деревянную палку, я в л я ю щ у ю с я ору­ ж и е м к о ч у ю щ и х в П о л ь ш е цыган, которым закон запрещает пользоваться против цыган ж е л е з о м ; з а ­ т е м а в т о р о п и с ы в а е т ц ы г а н с к у ю м о г и л у на к л а д б и щ е в Тарнове, картину „Цыгане в городе" работы 3выс­ лана Б е л е ц к о г о — цыгана п о п р о и с х о ж д е н и ю , в с т р е ­ чу цыганологов, с о с т о я в ш у ю с я в августе 1980 г. в Leanyfalu (Венгрия), а т а к ж е программу деятельности National Gypsy Education Council в В е л и к о б р и т а н и и , а т а к ж е I r i s h C o u n c i l of I t i n e r a n t S e t t l e m e n t в И р л а н ­ дии — общества,, к о т о р ы е в п е р в у ю о ч е р е д ь з а н и ­ маются разработкой методов объединения кочевников с оседлым населением. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/10adde3d1c1b050ad24f019ec25c9353.pdf 53f23856a64730f0df1d3daa86ce7714 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3411 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3197 Title A name given to the resource Spis treści R. 1980; Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A ROK L XXXIV - U D O W A 1980 B a z i e l i c h B a r b a r a , H a f t l u d o w y na częściach s t r o j u regionalnego ( u w a g i po k o n k u r s i e w T o r u n i u ) , s. 99 nr 2 B u j a k J a n , P i l i c h o w s k a Bogdana, L a j k o n i k w oczach badaczy, s. 3 nr 1 Błachowski Aloksander, K i l k a u w a g w związku z reconzją k o n k u r s u n a h a f t l u d o w y , s. 109 nr 2 Błachowski Aleksander, O w y c i n a n k a c h . Refleksje po k o n k u r s i e ogólnopolskim w T o r u n i u , s. 181 n r 3/4 Chętnikowa J a d w i g a , Wielkanocne p a l m y k u r p i o w s k i e i k o n k u r s y w Łysem, s. 15 CiesLi-Reinfussowa nr 1 Zofia, Aleksandra Polańska-Hryńczuk, p i s a n k a r k a łemkowska, w. 227 n r 3/4 Czajkowski Jerzy, Zo studiów n a d h i s t o r y c z n y m rozwojem d o m u wiejskiego w po­ łudniowej ]V»lseo, s. 167 Fryś-Pietraszkowu n r 3/4 E w a , A r c h i w u m P r a c o w n i D o k u m o n t a c j i Polskiej Sztuki L u ­ dowej I n s t y t u t u S z t u k i P A X , s. 137 n r 3/4 F u r d y n a Józof, Józef Słonina, rzeźbiarz l u d o w y z Bogdanówki, s. 245 . . . Goldborg-Mulkiewicz Olga, Postać Żyda w polakioj rzoźbio l u d o w o j , s. 21У . . n r 3/4 . n r 3/4 Jachor-Tyszkowa Aleksandra, I k o n o g r a f i a przodstawionia M a t k i Boskiej Gromnicznej w grafico i malarstwie l u d o w y m , s. 71 J a c k o w s k i Aloksander, Tradycje nr 2 i współczosnośe. U w a g i po Biennale Kowalstwa Ludowego, s. 39 nr 1 J a c k o w s k i Aleksander, R o m a n Reinfuss i sztuka l u d o w a , s. 131 K a r w i c k a Teresa, Zwyczaj n r 3/4 s t a w i a n i a „ m a j ó w " w polskiej k u l t u r z e ludowej n a t l e europejskim, s. 213 n r 3/4 K o r u l s k a E w a , K r a s n o b r o d z k i o wieńce, s. 21 nr 1 K u b i a k Krzysztof, O strażach p r z y grobie Chrystusa, 8. 89 nr 2 K u n e z y i i s k a - I r a c k a A n n a . Chrystus F r a s o b l i w y i jogo miejsce w t r a d y c y j n e j r e l i ­ gijności l u d o w e j , s. 143 n r 3/4 Łopuszańska I r o n u , Hoża Ciolczyk, nioznaiia rzeżbiarka z B y c z y n y , s. 112. Matusok Małgorzata, W sprawie pochodzenia p o l s k i c h dywanów . . nr 2 dwuosnowowych, s. 205 n r 3/4 I'etora J a n i n a , K a p l i c z k i i rzeźby Józefa K w i a t k o w s k i e g o , s. 237 Śledziewski A n t o n i , W y c i n a n k i podwarszawskie n r 3/4 Z o f i i Świderskiej, s. 31 . . . nr 1 Waligóra E d w a r d , Z n a k i rozliczoniowo folwarków p o l s k i c h o d X V I do X X w i e k u , s. 153 n r 3/4 B e n e d y k t o w i c z Zbigniew, K o - A n t r o p o l o g i a k u l t u r } * w Polsce—dziedzictwo, po- b o t y c k i Czesław, S t o m m a L u d - jęcia, inspiracje (matoriały do słownika), cz. I , I I ; w i k , T o m i s k i Ryszard, W a s i - s. 47, s. 117 n r 1,2 l e w s k i Jerzy S. R o l a n d B u i t h e s , s. 47 nr 1 J a n Stanisław Bystroń, s. 48 Stefan giczuoj nr 1 Czarno4'ski i Marcel Mauss ( O d intorpretacji kultury do aocjolo- elementarnych k a t e g o r i i myśli), s. 50 nr 1 Georges Dumózil, s. 49 Mircea Eliado, Rudolf nr 1 Otto (Od fenomenologii r o l i g i i do fonomonologii k u l t u r y ) , s. 52 . . . E d m u n d R o n a l d Leach, s. 117 Claude Levi-Strauss, s. 119 nr 2 Eiouzar Mojsiejewicz M i e l e t y i i s k i , s. 120 . . . nr 2 L a Nouvelle H i s t o i r e , s. 122 Władimir Jakowlowicz P r o p p , s. 124 nr 1 nr 2 nr 2 . . . . nr 2 R E СE X Z J E Aleksander J a c k o w s k i , E d w a r d Waligóra. Bogactwo szaeh Józefa Janosa, jest tu -r.ic. O rzeźbach i wi.tr- s. 01 nr 1 K a n t o r Ryszard, X I przegląd filmów o sztuco w Z a k o p a n e m (9—12 kwiocioń 1980 г.), s. 115 nr 2 Sułowski Z y g m u n t , Miłość i małżeństwo w Europia, Lićgo 1975, s. 116 . . . . nr 2 R ÓZ X E K r o n i k a I X — X I I 1979, s. 64—66 nr 1 Kronika I - I I I nr 2 1980, e. 126—127 K r o n i k a I V — V I 1980, s. 2 4 9 - 2 5 0 S u m m a r y of articles Резюме . n r 3/4 n r 1,2,3/4 vir 1,23/4 �1 �POLSKA AKADEMIA NAUK • I N STY TU T SZ TU К I • ROK XXXV • 1981 • Nr 1 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD N A R O D O W Y - W A R S Z A W A - * K R A K O W IMIENIA OSSOLIŃSKICH, WYDAWNICTWO - G D A N S K POLSKIEJ AKADEMII NAUK �C O N T E N S Czesław R o b o t y c k i The c h a i n o f happiness a h a l f c e n t u r y later . . . E w a Korulska Transformations o f t h e aesthetic p a t t e r n s — p a t t e r n s , 3 opinions, models 11 A n n a Świątkowska E m b r o i d e r y i n t h e Łowicz costume 27 Jifi Stone sculpture i n Orawa 45 T h e c o m p e t i t i o n o f stone sculpture 55 Langer E w a Fryś-Piotraszkowa Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z , Cze T h e antropology o f c u l t u r e i n Poland, heritage, concep­ slaw R o b o t y c k i , L u d w i k Stom­ t i o n s , i n s p i r a t i o n s . (Materials for a d i c t i o n a r y , p a r t 3) m a , Jerzy S. W a s i l e w s k i T a r t u a n d t h e Soviet semiotics of c u l t u r e . L E T T E R TO E D I T O R I A L . . . 58 V a n Gennep 59 The m y t h of A l k m e n a 60 K s . K a z i m i e r z Mrówka [Easter p a l m s ] 61 OFFICE CHRONICAL SUMMARY РЕЗЮМЕ V I I - I X 1980 OF ARTICLES 62 63 64 R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . inacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i czowa, Anna Kutnczyńska-Iracka, Jan Krzysztof Makulski, Jerzy Łoziński, R o m a n Reimfuss (z-ca r e d . nacz.). S e k r e t a r z r e d a k c j i — E w a K o r u l s k a . R e d a k t o r t e c h n i c z n y — H a l i n a Żelechowska. T ł u m a c z e n i a — P i o t r P a s z k i e w i c z (ang.) i N a t a l i a Stasińska (ros.). S e r w i s f o t o ­ graficzny — Jan Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dd21259bc48687d69457f029af3e7ebe.pdf 2a47ac54d3dcb847b8529681ef1ee2d0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4286 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3991 Title A name given to the resource Strony tytulowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5,z.4-5; s.98 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA WYDAWANY DWUMIESIĘCZNIK, T PRZEZ R E LUDOWA PAŃSTWOWY Ś Ć INSTYTUT SZTUKI : ARTYKUŁY T E O R E T Y C Z N E I P R A C E Aleksander Wojciechowski — Zagadnienia rzemiosła i przemysłu artystycznego na tle stosunku do dziedzic­ twa polskiej sztuki ludowej. Władysław Muller — Spo­ łeczne podłoże m o t y w ó w janosikowych w sztuce ludo­ wej. Zojia Cieśla-Reinfussowa — Skrzynie kurpiowskie. Kazimierz Pietkiewicz — ,,Szmaciaki" mazurskie. Maria Zywirska — Twórczość plastyczna górników, cz. I I I . RECENZJE I DROBNE WIADOMOŚCI Bohdan Urbanowicz — Konferencja w Jadwisinie. Ro­ man Reinfuss — I V Konkurs ceramiki kieleckiej. R — Otwarcie Muzeum Etnograficznego w Krakowie. P A Ń ROK V S T W O W Y I N S T Y T U L I P I E C - PAŹDZIERNIK 1951 T S Z T U K I NR 4 — 5 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2724219d1cccf4715cae5e7474df0e5.pdf a01dfe3ec3d07597cbbb8ab807f58702 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4038 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3776 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.3, s. 181-189 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R Konferencje i O zjazdy Ogólnopolski Zjazd Polskiego T o ­ warzystwa Ludoznawczego odbył się w Białymstoku w dniach od 15 do 18 września. Na zjeździe wygłoszo­ ne zostały następujące referaty: prof. dr Jan Czekanowski — Rererat inauguracyjny; mgr. Maria T r a wińska-Kwaśniewska — Stan ba­ dań nad regionem białostockim; dr Krzysztof Kwaśniewski — Biało­ stockie w świetle niektórych w y n i ­ ków badań kartografii etnograficz­ nej; mgr Jerzy Damrosz — Węzło­ we zagadnienia etnografii Podlasia i pogranicza polsko-białoruskiego; prof. dr Witold Doroszewski i ze­ spół Pracowni Dialektologicznej Z a ­ kładu Językoznawstwa P A N — Z badań dialektologicznych na Pod­ lasiu; prof. dr Tadeusz DzierżykrajRogalski — Długość trwania życia starożytnych mieszkańców Jaćwierzy. Komunikaty: mgr L . Szwengrub-Judenko — Starowiercy F i l i ­ pom w województwie białostockim; mgr Maria Trawińska-Kwaśniewska — Z badań nad budownictwem regionu białostockiego; mgr Jerzy Damrosz — Wartość źródłowa zbio­ rów Michała Seberewskiego dla ba­ dań wschodniego Polasia; dr T a ­ deusz Prus-Wiśniowski — Z badań nad poznaniem środowiska na Pod­ lasiu. * Staraniem Zarządu Klubu Twór­ ców i Artystów Ludowych przy P D K w Puławach odbył się 20 sierp­ nia w Nałęczowie wojewódzki zjazd poetów ludowych. Zjazd poprze­ dziła tygodniowa wystawa sztuki ludowej i amatorskiej województwa lubelskiego. Pokazano pisanki, w y ­ cinanki, ceramikę, zdobnictwo w metalu, tkactwo i stroje ludowe, a w dziale amatorów — wyroby z wikliny, rzeźbę w drzewie i m a ­ larstwo. Na zjeździe dyskutowano m. in. nad wydaniem antologii poe­ tów ludowych Lubelszczyzny z oka­ zji 10004ecia Państwa Polskiego. Wystawy i konkursy "Wystawa współczesnej wycinanki kurpiowskiej otwarta była przez pierwsze dwa tygodnie sierpnia w Kordegardzie na Krakowskim Przed­ mieściu w Warszawie. Eksponowa­ no wycinanki wykonane przez po­ nad czterdziestu twórców ludowych pochodzących z okolic Puszczy Zie­ lonej (grupy: z Myszyńca, Kadzidła i okolic Przasnysza) i Puszczy B i a ­ łej (pow. Wyszków). Ogółem na w y ­ stawie znalazło się 120 eksponatów. Na otwarcie wystawy przybyli w y cinankarze: Piotr Puławski z K a ­ dzidła, Maria Chrostek z Tatarów i Anna Kordecka z Myszyńca, De­ 250 N I monstrowali oni technikę wycina­ nek, a wykonane przez nich prace zwiedzający mogli nabywać. K o m i ­ sarzem wystawy był mgr Antoni Sledziewski; wybór eksponatów i oprawa plastyczna — art. piast. J a ­ nina Stankiewiczowa. Po zamknięciu ekspozycji w War­ szawie wystawę przeniesiono do Płocka, gdzie otwarta była przez cały wrzesień, ciesząc się rekordo­ wym powodzeniem. Pod koniec trwania wystawy w Płocku odbył się odczyt rngra Sledziewskiego n a temat wycinanek kurpiowskich, i l u ­ strowany wykonanymi na miejscu wycinankami Czesławy Konopkówny z Tatarów Wystawa sztuki ludowej woje­ wództwa białostockiego, zorganizo­ wana w Białymstoku przez Wydział Kultury Prezydium W R N i Muzeum Białostockie dla uczczenia 1000-lecia Państwa Polskiego, otwarta była w drugiej połowie sierpnia i we wrześniu. Pokazano przede wszyst­ kim współczesną twórczość ludową. Wśród pokazanych eksponatów naj­ większą ilościowo i najbardziej i n ­ teresującą grupę stanowiły tkaniny dekoracyjne, a przede wszystkim dywany dwuosnowowe. Pokazano również ceramikę, plecionki i maty słomiane, rzeźbę i snycerkę w drze­ wie oraz pisanki, pieczywo obrzę­ dowe i figurki z szopki. Do ekspo>natów zabytkowych należały stroje kobiece, przykłady haftów tkackich i krzyżykowych oraz krzyże żelaz­ ne ze szczytów kapliczek. Scena­ riusz wystawy opracował Zygmunt Ciesielski, opracowanie plastyczne — Cecylii Ambrożej i Jerzego Łabanowskiego; komisarzem wystawy była Zofia Brancewicz. Wyróżniający się twórcy zostali odznaczeni nagrodami z funduszów Ministerstwa Kultury i Sztuki (na ogólną sumę 27 000 zł.) i Prezydium W R N w Białymstoku (10 000 zł.). Znaczna większość eksponatów zo­ stała zakupiona przez Muzeum Sztuki i Kultury Ludowej w War­ szawie i Muzeum w Białymstoku. W końcu sierpnia i we wrześniu otwarta była w Muzeum w Kosza­ linie wystawa wielkopolskiej sztuki ludowej czynna uprzednio w M u ­ zeum w Poznaniu (por. kronikę w nrze 3/1961). W czasie trwania eks­ pozycji w Koszalinie ukazał się k a ­ talog wystawy wydany przez Mu­ zeum w Poznaniu i Muzeum w K o ­ szalinie. Autorem tekstu wprowa­ dzającego w problematykę wystawy jest mgr Stanisław Błaszczyk. K a ­ talog liczy 24 strony, ilustrowany K A jest 6 zdjęciami fotograficznymi włamanymi w tekst. W Powiatowym Domu Kultury w Łukowie zorganizowano w sierp­ niu i wrześniu wystawę sztuki l u ­ dowej i ludowej kultury material­ nej powiatu łukowskiego, złożoną z eksponatów pochodzących ze zbio­ rów organizującego się Muzeum Regionalnego. Ekspozycja obejmo­ wała tkaniny dekoracyjne i ubra­ niowe, fragmenty strojów, cerami­ kę, meblarstwo i rzeźbę w drzewie. W dziale kultury materialnej po­ kazano narzędzia rolnicze, sieci ry backie, koszykarstwo. Wystawa malarstwa Nikifora otwarta była w sierpniu w Salonie C B W A w Nowym Sączu. Organiza­ torem wystawy — urządzonej z ini­ cjatywy Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych — było miejscowe Muzeum. Pokazano 154 prace. Wy­ stawę zorganizowano w trzech sa­ lach, wprowadzając podział tema­ tyczny prac. W pierwszej zgrupo­ wano autoportrety i wnętrza miesz­ kalne, w drugiej architekturę fan­ tastyczną i dworce kolejowe, w trzeciej pejzaże krynickie. W spe­ cjalnej gablocie umieszczono biblio­ grafię o Nikiforze i katalogi jego wystaw za granicą. 6 września nastąpiło w Muzeum Świętokrzyskim w Kielcach roz­ strzygnięcie wojewódzkiego konkur­ su na wyroby tkactwa ludowego. Ilość eksponatów była stosunkowo niewielka, a ich poziom artystyczny nie odbiegał od przeciętnego. Po­ kazano wełniane pasiaki dekoracyj­ ne, kilka zapasek, ręczniki i obrusy lniane. Z konkursu wyeliminowano eksponaty oparte na motywach nieludowych, czerpanych z wzorników, oraz naśladujące wzory ludowe in­ nych regionów. * Muzeum Etnograficzne w Toru­ niu i Kuratorium Okręgu Szkolne­ go Bydgoskiego zorganizowały kon­ kurs ludoznawców, którego celem jest gromadzenie dla Muzeum naj­ cenniejszych i najlepiej udokumen­ towanych zabytków kultury i sztuki ludowej Polski północnej. W kon­ kursie uczestniczą liczne grupy mło­ dzieży oraz poszczególne osoby. Muzeum w Radomiu wspólnie z Wydziałem Kultury W R N zaini­ cjowały konkurs na ceramikę i tka­ niny ludowe. Działem ceramiki zaj­ muje się ob. Zaremba z Kielc, wie- �loletni zbieracz folkloru, pracow­ nik C P L i A ; dział tkanin opraco­ wuje mgr Apanowicz, dyrektorka Muzeum Miejskiego w Radomiu. Celem konkursu jest przede wszyst­ kim wyszukanie w terenie i spopu­ laryzowanie tradycyjnych tkanin ludowych z Radomskiego. tografie i plansze charakteryzujące różne dziedziny sztuki ludowej po­ szczególnych Republik. Wystawa przygotowana została w ten sposób, aby można ją było przenosić i eks­ ponować w miastach powiatowych. Wystawa sztuki ludowej narodów Związku Radzieckiego urządzona została w sierpniu w Warszawie staraniem warszawskiego Oddziału TPPR. Zgromadzono eksponaty, fo­ ficzne w Krakowie, wyruszyła we wrześniu na objazd po Ziemiach Zachodnich. Ekspozycja przewidzia­ na jest w Raciborzu, a następnie W Bytomiu, Opolu i Brzegu. Na wystawie zgromadzono około 200 przedmiotów pochodzących z ko­ • lekcji Rogozińskiego ofiarowanej Wystawa chińskiej sztuki ludowej Muzeum przed siedemdziesięciu prowincji Kueiczou (położonej w laty. pd.-zach. części Chin) odbyła się w sierpniu w Pałacu Kultury i Nauki Różne w Warszawie. Pokazano ponad We wrześniu zmarł w Krakowie 200 eksponatów z zakresu strojów w wieku 61 lat Antoni Wojciechow­ i hafciarstwa ludowego, batiku, w y ­ ski, jeden z czołowych twórców robów z laki, a także figurki i n a ­ szopek krakowskich, z zawodu mu­ czynia ceramiczne i rzeźbione w k a ­ rarz i elektromonter. Wojciechow­ mieniu, ozdoby ze srebra, plecionki ski od 1937 roku brał udział we bambusowe, wycinanki, rzeźbę f i ­ wszystkich konkursach szopkarskich guralną. Wszystkie te przedmioty, urządzanych przez Muzeum Histo­ przeznaczone n a użytek ludności ryczne m. Krakowa, zdobywając wiejskiej, wykonane są przez współ­ często pierwsze nagrody. Wykonał czesnych twórców ludowych sied­ około 2 000 szopek. Wiele jego prac miu narodowości zamieszkujących znalazło się w zbiorach krajowych prowincję Kueiczou. i muzeach zagranicznych, m. in. w Niemczech, Szwajcarii, Włoszech • Wystawę chińskiej wycinanki l u ­ i Ameryce. Wykształcił on również dowej zorganizował w Świdniku liczny zastęp młodych szopkarzy. lubelski Oddział Towarzystwa Przy­ Za wieloletnią pracę na polu twór­ czości ludowej otrzymał Wojcie­ jaźni Polsko-Chińskiej. chowski w 1959 roku od Prezydium Wystawa sztuki Kamerunu, przy­ W R N w Krakowie Złotą Odznakę gotowana przez Muzeum Etnogra­ Zasługi P D Konkurs na zabawki i pamiątki regionalne organizują Wydziały K u l ­ tury poszczególnych Powiatowych Rad Narodowych województwa k a ­ towickiego, pod patronatem W R N Katowice. Na konkurs przyjmowane są zabawki wykonane według tra­ dycyjnych lub nowych wzorów oraz niewielkie przedmioty powiązane z regionem, a mogące służyć jako pamiątki. We wzorcowym sklepie C P L i A w Gdańsku zorganizowano w sierp­ niu wystawę wycinanek ludowych z całej Polski, połączoną z kierma­ szem. * R Z E G L Ą W Y D A Gerard Labuda: Fragmenty dziejów Gdańsk 1960, stron 238, 115 ilust­ Słowiańszczyzny Zachodniej. Tom I. racji, 4 mapy. Etnograficzna mono­ Wydawnictwo Poznańskie. Poznań grafia powiatu Świecie. Najobszer1960, stron 312. niej, jeśli chodzi o własne bada­ nia, traktuje autor kulturę m a ­ poświęcając szczególnie Kultura ludowa Wielkopolski. R e ­ terialną, ludowe­ daktor Józef Burszta. Tom. I. Wy­ dużo uwagi budownictwu dawnictwo Poznańskie, Poznań 1960, mu. stron 743, tabl. 8, ilustracje, mapy, bibliografia. Zawiera: L . Gomo- Bożena Stelmachowska: Budow­ lec —• Wielkopolska. Zarys geogra- nictwo Słowińców. Polskie Towa­ ficznohistoryczny; J . Burszta — rzystwo Historyczne, Poznań 1960, Osadnictwo i kształty wsi; T.Wrób­ stron 78, ilustracje. Oddział w lewski — Dom i zagroda; J . Dydo- Słupsku — Biblioteka Słupska Tom wiczowa —> Wnętrze chałupy; A. 5. Artykuł pt. Uwagi nad współ­ Wojciechowska — Naczynia i n a ­ czesnym stanem zabytków budow­ rzędzia domowe; J . Topolski — K u l ­ nictwa słowińskiego opracował K l e ­ tura rolnicza; S. Chmielewski — mens Krajewski. * Rybołówstwo; Cz. Łuczak — Młynarstwo; W. Sobisiak — Przemysł Klonowa i okolice pow. Sieradz. włókienniczy; Z. Jasiewicz — K o ­ Łódź 1960, stron 313, mapa 1, m a ­ walstwo; S. Błaszczyk — Garncar­ py i ilustracje w tekście, tablice, stwo; O. Podlewski — Plecionkar­ nuty, bibliografia, streszczenie w stwo; A. Glapa — Ubiór chłopski; jęz. francuskim. Muzeum Archeolo­ S. Błaszczyk — Plastyka. giczne i Etnograficzne w Łodzi. Prace i Materiały... Seria Etnogra­ * Tadeusz Seweryn: Polskie zabawki ficzna, red. Kazimiera Zawistowiczludowe. Wydawnictwa Artystyczne Adamska, n r 3. * i Filmowe, Warszawa 1960, stron 132, ilustracje. Autor omawia z a ­ Atlas Polskich Strojów Ludowych, gadnienia psychologii zabawki, h i ­ Polskie Towarzystwo Ludoznawcze storii polskiej zabawki ludowej, we Wrocławiu. W 1960 r. ukazały jej roli jako odbicia środowiska się następujące dalsze zeszyty: społecznego, zwyczajów, obrzędów, Część 1: Pomorze i Warmia, ze­ magii i legend. szyt 3 — Franciszek A. Klonowski. Strój Warmiński. Plansza barwna: Władysław Łęga: Okolice Świecia. Jerzy Karolak, stron 62, tabl. 2, i l u ­ Gdańskie Towarzystwo Naukowe, stracje, mapy. bibliografia. W N I C T W Część 5. Małopolska, zeszyt 9 — Tadeusz Seweryn. Strój Krakowia­ ków wschodnich. Plansze barwne: Jerzy Karolak, Wrocław 1960, s. 100, tabl. 2, ilustracje, mapy bibliogra­ fia. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, redaktor naczelny Jerzy Z. Łoziń­ ski. Instytut Sztuki Polskiej Aka­ demii Nauk, Warszawa. W ciągu roku 1960 ukazały się następujące dalsze zeszyty katalogu: Tom V. Województwo poznańskie, pod redakcją Teresy Ruszczyńskiej i Anieli Sławskiej: Zeszyt 6, powiat kaliski, stron 69, ilustracji 169; Ze­ szyt 8, powiat kolski, str. 25, ilustr. 60; Zeszyt 22, powiat słupecki, str. 23, ilustr. 81; Zeszyt 29, powiat wrzesiński, str. 22, ilustr. 73; Tom V I I . Województwo opolskie, pod redakcją Tadeusza Chrzanow­ skiego i Mariana Korneckiego: Ze­ szyt 4, powiat kluczborski, stron 54, ilustracji 113; Zeszyt 10, powiat oleski, str. 36, ilustr. 80; Zeszyt 12, powiat prudnicki, str. 82, ilustr. 176. W tekstach wymienionych zeszytów katalogu wzmiankowane są wiejskie kościoły i kapliczki przydrożne, rzeźby i obrazy ludowe oraz n a po­ ły ludowe, znajdujące się w kościo­ łach i kapliczkach, oraz zabytki wiejskiej architektury świeckiej ponad stuletniej. W zeszytach kata­ logów wydanych w 1960 r. znajdują się szczególnie interesujące ma- 251 �teriały z zakresu architektury ko­ ścielnej drewnianej i rzeźby cechowo-ludowej; budownictwo ludowe cytowane jest rzadko. zych — Konferencja w sprawie ska M. Juchturowicza w Kraskowie ochrony i inwentaryzacji drewnia­ pow. Kluczbork). Ilustracje i rysun­ nego budownictwa ludowego na ki w tekście. Warmii i Mazurach, s. 321—322; * Kazimierz Pietkiewicz — Warmiń­ Komunikaty Warmińsko-Mazurskie, Teodora Modzelewska: Stroje ludo­ ska rzeźba ludowa na wystawie kwartalnik. Stacja Naukowa Pol­ we Warmii i Mazur. Prezydium polskiej sztuki ludowej w Paryżu, skiego Towarzystwa Historycznego (Instytut Mazurski) w Olsztynie, Wojewódzkiej Rady Narodowej w s. 323—326. Olsztyn 1960. Olsztynie. Wydawnictwo Pojezierze, • Olsztyn 1958, stron 148, 8 tablic, Wydawnictwa Śląskiego Instytutu Nr 2 (68) zawiera: Emilia Sukertowa-Biedrawina — Bibliografia 10ilustracje, rysunki wykrojów. Naukowego. * Z serii „Biblioteczka wiedzy o Śląs­ lecia Mazur i Warmii (1945—1955). Łódzkie Studia Etnograficzne. R e ­ ku". Rudolf Jamka: Pradzieje i Nr 3 (69) — A. Franciszek Klonow­ daktorzy: Kazimiera Zawistowicz- wczesne średniowiecze Górnego ski (Olsztyn) — Mazurskie chałupy Adamska, Bohdan Baranowski. Śląska ze szczególnym uwzględnie­ podcieniowe, s. 372—394, 21 i l u ­ Tom I I . Polskie Towarzystwo L u ­ niem obszaru przemysłowego. K a ­ stracji. Dalszy ciąg bibliografii 10lecia Mazur i Warmii. doznawcze, Oddział w Łodzi, Łódź towice 1960, s. 118, 2 nlb. * 1960. Stron 200, tabl. 7, ilustracje w Aleksander Gieysztor: Kultura śląs­ tekście. Zawiera m. in. Prace i m a ­ ka między I X a X I I I w. 1960, s. Zygmunt Cieślewski: Na tropach przeszłości. Poradnik amatora-etnoteriały: D. Mikołajczykowa — 23, 2 nlb. Technika i organizacja tkactwa cha­ Konrad Jażdżewski: Stosunki et­ grafa. Poradnia Amatorskiego R u ­ łupniczego w Dłutowie (woj. łódz­ niczne n a Śląsku w I tysiącleciu chu Artystycznego Wojewódzkiego kie); I. Turnau — Znaczenie źródeł przed n.e. i w I tysiącleciu n.e. K a ­ Domu Kultury w Białymstoku, B i a ­ łystok 1960, stron 82, rysunki w etnograficznych dla badań histo­ towice 1960, s. 38, 2 nlb. rycznych (Badania nad historią tka­ Biuletyn nr 18. Józef Matuszczak: tekście, bibliografia. * nin i odzieży w X V I I I w.); B. B a ­ Stan badań nad sakralnym budow­ ranowski, J . Bartyś — Źródła do nictwem drewnianym na Górnym Maria Drabecka: Tańce i zabawy historii budownictwa wiejskiego z Śląsku. Katowice 1960, s. 40, i l u ­ Warmii i Mazur. Centralna Porad­ początków X I X w.; J . P. Dekow- stracje. Nr 19. E w a Kozłowska: nia Amatorskiego Ruchu Artystycz­ ski — Rzeźby demonologiczne Igna­ Przegląd prac dotyczących badań nego. Warszawa 1960. (Powielar. cego Kamińskiego; W. Nowosz — etnograficznych związanych z te­ Copia), s. 159, ilustracje, nuty, b i ­ Stodoły o konstrukcji wewnątrzso- renem województwa katowickiego. bliografia. chowej we wsi Czarnocin powiatu Katowice 1960, s. 80. łódzkiego. Kronika: A. Włodar­ Zaranie Śląskie, kwartalnik. Wśród Gładyszowa Maria: Wiedza ludowa czyk — Wielki triumf folkloru ło­ artykułów publikowanych w 1960 r:. o gwiazdach. Polska Akademia wickiego w Anglii; B. Kowalec — Nr 1 — przygotowany celem uczcze­ Nauk, Instytut Historii Kultury Ma­ Działalność Wydziału Kultury nia 15-tej rocznicy wyzwolenia Gór­ terialnej — Biblioteka Etnografii PWRN w Łodzi w zakresie opieki nego Śląska spod okupacji hitlerow­ Polskiej, n r 4, Wrocław 1960, stron 1 upowszechnienia twórczości ludo­ skiej — gromadzi materiały z z a ­ 235, map 15, bibliografia, streszcze­ wej woj. łódzkiego; B. Kowalec — kresu historii Śląska Górnego w l a ­ nia w językach francuskim i r o ­ Instruktaż na wycinanki w szko­ tach 1939—1945. syjskim. łach powiatu łowickiego; M. Mi• * sińska — Działalność Zespołu Etno­ Kwartalnik Historii Kultury M a ­ L e Musée Etnographique de Toruń. graficznego Muzeum Archeologicz­ terialnej. Polska Akademia Nauk, Red. Maria Znamierowska-Pruffenego i Etnograficznego w Łodzi; J . Instytut Historii Kultury Material­ rowa. Muzeum Etnograficzne, T o ­ Kucharska — Etnografia na U n i ­ nej, Warszawa, Rok V I I I : 1960. Po­ ruń 1960, stron 6, tabl. 12. Informa­ wersytecie Łódzkim. Koresponden­ szczególne numery zawierają m. in.: tor o Muzeum w języku francuskim cje z terenu. Nr 1. Studia i rozprawy: Walerian * * Solisiak — Z badań nad narzędzia­ Autorzy artykułów zamieszczonych Lud. W 1960 roku ukazał się 45 mi obróbki lnu i konopi w X V I — w ostatnim kwartale 1960 r. na ła­ tom „Ludu" za lata 1958—1959 X V I I I wieku. Kronika: Jerzy T o ­ mach prasy regionalnej (codzien­ (Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ polski — Dzisiejsza etnografia fran­ nej i tygodniowej), a poświęconych cze, Wrocław 1960). Tom zawiera cuska; Irena Turnau — Muzeum problemom ludowej twórczości ar­ m. in. rozprawy: Stefan Łysik — Etnograficzne w Sofii. tystycznej, koncentrowali swą uwa­ Pigmeje afrykańscy i zagadnienie Nr 2. Anna Kutrzeba-Pojnarowa — gę przede wszystkim n a zagadnie­ ich języka, Wacław Korabiewicz — Kazimierz Moszyński jako historyk niu podtrzymywania i rozwoju sztu­ Makonde — wielcy rzeźbiarze. kultury materialnej Polski i Sło­ ki ludowej. W poszczególnych re­ Ponadto obszerne działy sprawoz­ wiańszczyzny. gionach szukano dróg utrzymania dań i recenzji wydawnictw książko­ Nr 3. Zofia Libiszowska — Gospo­ istniejącej jeszcze tradycyjnej kul­ wych i periodycznych, działalności darstwo wiejskie w Polsce w X V I I tury wiejskiej przez właściwą opie­ muzeów, kronika i dział „różnych". w. w opinii cudzoziemców; Zofia kę nad zespołami amatorskimi, po­ Streszczenia w językach angielskim Hilczerówna — Warsztat tokarski stulowano znalezienie rynków zbytu i rosyjskim oraz indeks rzeczowy dla obróbki rogu. dla plastyki i rzemiosła ludowego, 42, 43, 44 i 45 tomu „Ludu". Stron • którego wyroby powinny zastąpić 670, ilustracje w tekście. Kwartalnik Opolski. Polskie Towa­ tandetę i szmirę, jakie spotyka się rzystwo Przyjaciół Nauk w Opolu. najczęściej w świetlicach, domach Rocznik Olsztyński. Tom I I . M u ­ Rok V I : 1960. Poszczególne numery kultury itp. Zamieszczono również zeum Mazurskie w Olsztynie, zawierają m. in.: wiele artykułów i wzmianek i l u ­ Olsztyn 1959, P W N Warszawa 1960. Nr 1. Piotr Swierc — Z badań nad strowanych, poświęconych najwy­ W dziale „Materiały": Franciszek opolskim folklorem muzycznym w bitniejszym spośród działających A. Klonowski — Z historii inwen­ latach 1945—1959. jeszcze na różnych terenach Polski taryzacji młynów wodnych na War­ Nr 3. Barbara Jankowska — Z ba­ twórcom ludowym, jak Ignacy K a ­ mii, Mazurach i Powiślu, s. 173— dań nad garncarstwem ludowym miński, Leon Kudła, Stanisław P a 194. W dziale Kronika: Sława Moj- Opolszczyzny (pracownia garncar­ stuszkiewicz i inni. 252 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc2eb776bcb8bf3ca50475e7662794b8.pdf 44bdeab8ad3f4c0f3480558749164915 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4291 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3995 Title A name given to the resource Spis treści i strony tytułowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.7-8 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.7-8 ; s.194 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A LUDOWA Miesięcznik, Organ Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej ПОЛЬСКОЕ НАРОДНОЕ ИСКУССТВО Ежемесячный журнал LAR Т POPU L AIRE Revue mensuelle P O L I S H P E A S A N T M o n t h l y T R O Dgnowski P R Reinfuss Zdzisław Szulc С T E O R E T Y C Z N E C O W — Maloiuane — Gęśle ska — C h ł o n n o ś ć Manugiewicz S — H i s t o i y c y z m ш sztuce ludoiuej cz. V I . A Roman A R T r e v u e E A R T Y K U Ł Y Witold POLONAIS czy muzyczna zręby Cichowicz N I chałup A miejskich. skrzypce. Jadwiga naszego — Zadania generalne ujych. Wiesława A ludu Sobie- Jan Zolna- Muzeum Kultur Ludo- — Haft unelkopolski i czepce ujielkopolskie. D Z I A Ł Franciszek czyckiej I Kotula Janina N F O R M A C — K l o c e k dtzeiuoiytoiuy Stankiewiczów Y J N Y z Woli Zar- a — Pokonkursoma шу- stauia kurpioujskiej sztuki ludomej ш P u ł t u s k u . R O K III L I P I E C — S I E R P I E Ń 1949 Nr 7 — 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f3bdee0bbb021834b9d3de591fd3407.pdf 9e46f8f884e2ab703d2c6ca1639ce33f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:784 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:720 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA INSTYTUT AKADEMIA H I S T O R I I KULTURY NAUK MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XVII Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1973 OSSOLIŃSKICH A K A D E M I I NAUK �REDAKTOR: SEKRETARZ WITOLD DYNOWSKI REDAKCJI: KRYSTYNA MAŁKOWSKA C z ł o n k o w i e K o m i t e t u : Józef B u r s z t a , M a r i a F r a n k o w s k a , Jadwiga Klimaszewska, A n n a Kutrzeba-Pojnarowa, Szyfelbejn-Sokolewicz, Zofia Danuta Markowska Adres redakcji: Warszawa, N o w y Ś w i a t 69, k l . С Okładkę projektował ZBIGNIEW Teksty KLIMCZYK angielskie PIOTR GRAFF Redaktor Z y t a Kwiecińska Redaktor techniczny Aleksandra I k o n o m u Printed in Poland Zakład N a r o d o w y i m . Ossolińskich — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1973. N a k ł a d : 500 + 140 egz. O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 21,20, a r k . d r u k . 17,13, a r k . A l 24. P a p i e r d r u k . s a t . k l . I I I , 70 g, 70 X 100. O d d a n o d o składania 7 X I I 1972. P o d p i s a n o d o d r u k u 2 1 I V 1973. D r u k u k o ń c z o ­ n o w m a j u 1973. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 418/72 — N-15 — C e n a zł 55.— �SPIS TREŚCI Część I ARTYKUŁY Kazimiera Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a turze ludowej Maria Słowiańszczyzny P a r a d o w s k a daniach kultury Streszczenie w Andrzej — — Pokrewieństwo fikcyjne w próba 11 — P a m i ę t n i k i p o l s k i e i i c h wartość ź r ó d ł o w a ludów kul­ interpretacji w ba­ pozaeuropejskich 19 jęz. a n g i e l s k i m P r i nк e — 38 Możliwości porównawczego stosowania danych etnogra­ ficznych w archeologii Streszczenie w 41 jęz. a n g i e l s k i m Krystyna Ł a p i ń s k a 66 — P o s t a w y w o b e c w o l n e g o czasu n a w s i uprzemysło­ wionej 67 Maria B i e r n a c k a — Wanda P a p r o c k a — Osady uchodźców Problematyka greckich w współczesnych Bieszczadach przemian . w W i e r u s z e w s k a — Integracyjna STUDIA I Antoni K u c z y ń s k i , i wychowawcza . . funkcja . . folkloru Tomasz S k a r ż y ń s k i — Zakazy 95 105 MATERIAŁY — Spichrze o kopulasto skle­ p i o n y m zrębie n a terenie południowej Opolszczyzny Teresa K a r w i c k a 83 kulturze l u d o w e j w o s t a t n i c h p r a c a c h c z e s k i c h i słowackich e t n o g r a f ó w . Maria . 115 związane z d r z e w a m i i motywujące j e wierze­ nia 131 Część II ARTYKUŁY Aleksander stwa Psern-Zieliński rodowo-plemiennego. — Rozwój Kontrowersyjne i morfologia założenia religii teorii społeczeń­ S. A . Toka- riewa Streszczenie w 141 jęz. a n g i e l s k i m Marek Arpad K o w a l s k i — Spostrzeżenia n a t e m a t k u l t u r y 168 ludowej Danii 171 �tí SPIS TREŚCI RECENZJE R e j o n y uprzemysławiane. P r o b l e m a t y k a i b a d a n i a . W a r s z a w a ka 1971 — Agniesz­ 193 Baranowska Jarmila Štástná, Z m ě n y ve industrializace, Praha Stan Steiner, sposobu 1970 — života Wanda The new Indian, New tkalců n a Náchodsku v procesu 195 Paprocka York, Evanstone, London 1968 — Ewa 198 Nowicka Language use a n d s o c i a l change. Problems reference to Eastern A f r i c a , L o n d o n John С. D e W i l d e , Experiences with of multilingualism with 1971 — Leszek . Dzięgiel A g r i c u l t u r a l Development A f r i c a , v o l . I - I I , B a l t i m o r e 1967 — Leszek special . . W a s h i n g t o n 1965 — Anna 204 207 Dzięgiel S y l v i a Leith-Ross, A f r i c a n W o m e n . A s t u d y of t h e I b o of Nigeria, N e w Ester Boserup, W o m a n ' s . i n Tropical York, 210 Partyka Role i n Economic Development, L o n d o n 1970 — Anna 214 Partyka Africa Remembered, N a r r a t i v e s b y W e s t A f r i c a n s f r o m t h e E r a of t h e Slave T r a d e , M a d i s o n , M i l w a u k e e , L o n d o n 1968 — Anna 219 Partyka Samuel M a r t i , A l t - A m e r i k a . M u s i k der Indianer i n prakolumbischer Zeit, Seria: M u s i k g e s c h i c h t e i n B i l d e r n , B a n d 2 M u s i k des A l t e r t u m s , L e i p z i g Romana Polesie Mańkowska, (Lingwistyka, Andrzej 1970 — 226 Krzanowski archeologia, toponimika), Moskwa 1968 — Alicja Bed227 narczuk G. A . S i e r g i e j e w a , Arczyńscy, M o s k w a Lew Fajnberg, Abramowicz matierinskogo 1967 — Edward Obszczestwiennyj r o d a к sosiedskoj . Pietraszek . . . s t r o j Eskimosów i A l e u t o w , obszczinie, Moskwa 1964 — Antoni 231 od Ku­ 238 czyński Ludmila Wasilewna Chomicz, Nieńcy, k w a - L e n i n g r a d 1966 — Antoni Ryszard Kukier, Kaszubi bytowscy, Konrad Wypych, 1969 — Antoni Spichlerze W istoriko-etnograficzeskie 245 G d y n i a 1966 — Leore Młyński c i e n i u fe. Śladami J a n a Stanisława K r a k ó w 1967 — Antoni wodne k ó w 1969 — Antoni Kubarego, . . . 252 Wrocław 258 w Opolu-Bierkowicach, 260 Kuczyński Opolszczyzny, 261 Kuczyński nakł. M u z e u m W s i Opolskiej, Kra­ 262 Kuczyński K s i ą ż k i nadesłane — Marek silewski . Kuczyński O p o l s z c z y z n y , nakł. M u z e u m W s i O p o l s k i e j i młyny Mos- Kuczyński M u z e u m W s i O p o l s k i e j , K r a k ó w 1969 — Antoni Wiatraki oczerki, Arpad Kowalski, Lech Mróz, Sławomir Jerzy Wa­ 264 �СОДЕРЖАНИЕ Часть I СТАТЬИ Казимера Завистович-Адамска — Фиктивные родства в народной культуре Славян. Попытка интерпретации 11 Мария П а р а д о в с к а — Польские мемуары и их значение как источников по изучению культуры внеевропейских народов 19 Резюме на английском языке 38 Анджей Принке — Возможности сравнительного применения этнографических дан­ ных в археологии 41 Резюме на английском языке Крыстына Л а п и н ь с к а 66 — Видыподхода к свободному времени в индустриализованной деревне Мария Бернацка 67 — Селения греческих беженцев вБещадах 83 Ванда П а п р о ц к а — Проблематика современных преображений в народной культуре в последних работах чешских и словацких этнографов Мария Верушевска — Объединительная и воспитательная функции фольклора 95 . . . 105 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Антони Кучиньски, Томаш С к а р ж и н ь с к и — Амбары с куполообразно выпуклым сру­ бом на территории южной части Опольского воеводства Тереса К а р в и ц к а — Запреты, связанные с деревьями, и поверья, обосновывающие их 115 131 Часть I I СТАТЬИ Александр Посерн-Зелиньски — Развитие и морфология религии родово-племенного общества. Спорные положения теории С. А. Токарева Резюме на английском языке Марек Арпад К о в а л ь с к и — Заметки по народной культуре Дании 141 168 171 �8 SPIS TREŠCI РЕЦЕНЗИИ Индустриализируемые районы. Проблематика и исследования. Варшава 1971 — Агнеш193 ка Барановска Jarmila Štástná, Z m ě n y v e sposobu života tkalců n a Náchodsku v procesu i n d u s t r i a l i z a c e , P r a h a 1970 — Ванда Папроцка Stan Steiner, The n e w I n d i a n , New York, 195 Evanstone, L o n d o n 1968 — Ева 198 Новицка Language use a n d s o c i a l change. P r o b l e m s of m u l t i l i n g u a l i s m r e f e r e n c e t o E a s t e r n A f r i c a , L o n d o n 1971 — John С. D e W i l d e , Experiences with with special 204 Лешек Дзенгель agricultural development in Tropical A f r i c a , v o l . I — I I , B a l t i m o r e 1967 — Лешек Дзенгель 207 S y l v i a Leith-Ross, A f r i c a n w o m e n . A study of t h e I b o of Nigeria, N e w York, W a s h i n g t o n 1965 — Анна Партыка 210 E s t e r B o s e r u p , W o m a n ' s r o l e i n e c o n o m i c d e v e l o p m e n t , L o n d o n 1970 — Анна 214 Партыка Africa Remembered, Narratives by West Africans from the era of slave i n prakolumbischer Zeit, t r a d e , M a d i s o n , M i l w a u k e e , L o n d o n 1968 — Анна Партыка Samuel Marti, Alt-Amerika. Musik der Indianer 219 S e r i a : M u s i k g e s c h i c h t e i n B i l d e r n , B a n d 2, M u s i k des A l t e r t u m s , 1970 —• Leipzig Романа Манъковска, Анджей Кжановски Полесье (Языкознание, археология, топонимика), Москва Г . А . Сергеева, Арчинцы, Москва 226 1968 — Алиция Беднарчук 1967 —Эдвард Петрашек 227 231 Лев Абрамович Файнберг, Общественный строй эскимосов и алеутов, от материнского рода к соседской общине, Москва 1964 — Антоны Кучинъски 238 Людмила Васильевна Хомич, Ненцы, историко-этнографические очерки, Москва — Ленинград 1966 — Антоны Кучинъски Рышард Кукер, Бытовские кашубы, Гдыня 245 1966 — Леон Млынъски 252 Конрад Выпых, В тени фе. П о следам Яна Станислава Кубары, Вроцлав 1969 — Анто- ни Кучинъски 258 Амбары Опольского воеводства, изд. Музея оггольской деревни в ополе-Берковицах, Краков 1967 — Антош Кучинъски Музей опольскои деревни, Краков 260 1969 — Антош Кучинъски 261 Ветряные и водяные мельницы Опольскоговоеводства, изд. Музея опольскои деревни, Краков 1969 — Антоны Кучинъски Новые книги — Марек Арпад Ковальски, Лех Мруз, Славомир Ежи 262 Василевски . . . 264 �T A B L E OF CONTENTS Part I ARTICLES Kazimiera folk Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a culture. A — Fictitious Kinship i n slavinic tentative intepretation Maria P a r a d o w s k a — 11 P o l i s h m e m o i r s as sources f o r t h e s t u d y of n o n - -European cultures 19 Summary i n English 38 Andrzej P r i n к e — C a n e t h n o g r a p h i c a l d a t a be u s e d f o r a r c h e o l o g i c a l parisons Summary com­ , 41 i n English 66 K r y s t y n a Ł a p i ń s k a — A t t i t u d e s t o w a r d s l e i s u r e i n i n d u s t r i a l i z e d r u r a l areas Maria B i e r n a c k a — Settlements of Greek refugees in the Bieszczady Mountains 83 Wanda P a p r o c k a — C o n t e m p o r a r y c h a n g e s i n f o l k c u l t u r e as seen i n r e c e n t w r i t i n g s by Czech and Slovakian ethnographers Maria W i e r u s z e w s k a AND Teresa south f r o m K a r w i c k a — 105 MATERIALS A n t o n i K u c z y ń s k i , Tomasz S k a r ż y ń s k i frames 95 — T h e i n t e g r a t i v e a n d e d u c a t i v e f u n c t i o n of f o l k l o r e STUDIES ted 67 — Granaries w i t h cupola-vaul­ Opole 115 Taboos related Part to trees and the u n d e r l y i n g beliefs 131 II ARTICLES Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i g i o n o f c l a n - t r i b a l societies Summary — Development a n d m o r p h o l o g y of reli­ 141 i n English M a r e k A r p a d K o w a l s k i •— R e m a r k s 168 on folk culture i n Denmark . . . . 171 REVIEWS R e j o n y uprzemysłowione. P r o b l e m a t y k a i b a d a n i a . ( I n d u s t r i a l i z e d regions. P r o ­ b l e m s a n d researches). W a r s z a w a 1971 — Agnieszka Baranowska . . . ]93 �10 SPIS TBEŠCI Jarmila Stástná, Z m ě n y ve Stan Steiner, The sposobu 1970 — indutrializace, Praha New života Wando Indian, New tkalců na Náchodsku v procesu Paprocka York, 195 Evanstone, London 1968 — Ewa 198 Nowicka Language use and social change. reference to Eastern Africa, John С. De Wilde, Washington Ester Anna with B a l t i m o r e 1968 — Anna Woman's of multilingualism with 1972 — Leszek Leszek . . 204 Tropical 207 Dzięgiel York, 210 Partyka Role in Economic Development, London 1970 — 214 Narratives Marti, Alt Amerika. Seria: Musikgeschichte 1970 — by West Africans f r o m t h e E r a of t h e S l a v e Romana Musik der Indianer 219 Partyka in prakolumbischer i n B i l d e r n , B a n d 2, M u s i k d e r A l t e r t m u s . Mańkowska, Andrzej Poponymics), Moskva 1968 — Alicja Faynberg, metierinskogo Social System; Moskva roda from 1964 — к the 226 Antoni Archeology, 227 E d w a r d Pietraszek Obshchestviennyi sosiedskoy Maternal Leipzig Bednarczuk G . A . S i e r g i e y e v a , A r t c h y n c y , M o s k v a Г967 — Abramowitch Zeit. Krzanowski Polesie ( L i n g w i s t y k a , archeologia, t o p o n i k i k a ) (Polesie: Linguistics, ot . in S t u d y of the I b o of Nigeria, N e w T r a d e . M a d i s o n , M i l w a u k e e , L o n d o n 1968 — Anna Lev special Partyka Africa Remembered, Samuel . Dzięgiel Agricultural Development African Women. A 1&65 — Boserup, London Experience A f r i c a , v o l . 1-Й, Sylvia Leith-Ross, Problems stroy obshchinie Clan to Eskimosov (The the . i Eskimo Neighbour . . . 231 Aleutov, and Aleut Community), 238 Kuczyński L u d m i l a Vasilevna K h o m i c h , Niency, istorikoetnograficheskiye ocherki (Niency; H i s t o r i c a l a n d E t h n o g r a p h i c a l Notes). M o s k v a , Leningrad 1966 — Antoni 245 Kuczyński Ryszard K u k i e r , Kaszubi bytowscy Leon Młyński Konrad Wypych, ( T h e K a s h u b s f r o m B y t ó w ) , G d y n i a 1966 — 252 W c i e n i u fe. Siadami Jana Shadow o f t h e Fe. T r a c i n g t h e R o u t e s Antoni Kuczyński Spichlerze Stanisława the of. J . S. K u b a r y ) . W r o c ł a w 1969 of the Region of Opole). Published b y M u s e u m of O p o l e C o u n t r y s i d e , K r a k ó w 1967 — Antoni ni (In — 258 Opolszczyzny (Granaries M u z e u m W s i Opolskiej Kubarego Kuczyński . the . ( M u s e u m of O p o l e C o u n t r y s i d e ) . K r a k ó w 1969 — . 261 Kuczyński Wiatraki i młyny Region of kow Books received — lewski wodne Opolszczyzny Opole). Published 1969 — 260 Anto­ Antoni Marek by (Windmills and Water Mills of t h e M u s e u m of O p o l e C o u n t r y s i d e , the Kra­ 262 Kuczyński Arpad Kowalski, Lech Mróz, Sławomir Jerzy Wasi­ 264 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1db05ddd4b238bf8eb622849cedb71e3.pdf 821f7473d52d8000ef378fd1320ad25d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:265 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:234 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.I-IV Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text u L D ORGAN POLSKIEGO l'O'VARZYST"~ LUDOZNA WCZEGO ORGANE DE LA SOCUtTE POLONAISE ZAŁOŻONY D'ETHNOLOGIE W ROKU 1895 OGÓLNEGO ZBIORU TOM L ZA LATA 1964·65 WYDANO Z ZASIŁKU POLSKIEJ AKADEMII NAUK ill WROCŁAW POLSKIE TOW A RZYSTWO LUDOZNAWCZE W R O C Ł A W 1966 �i.;" I \t", WYDAWNICTWA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO LUD cena zł Tom Tom Tom Tom XL _ Indeks 39 tomów, pod red. J. Gajka XLI - za rok 1954 2 cz. . XLII - za rok 1955 (ku czel oskara Kolberga) 2 cz. XLIII - za rok 1956 Supl. H. Pitlner-Szewczykowa Mater. do bibli~grafii etno Tom XLI V - za rok 1957 Tom XLV - za rok 1958/59 Tom XL"I - za rok 1960 Tom XLVII - za rok 1961 Tom XL\'III - za rok 1962 (na Kongres Slawistbw w Sofii) Tom : LIX - za rok 1963 2 cz. Tom L - za rok 1964 2 cz. . PRACE I MATERIAŁY LUD ETNOGRAFICZNE Tom XIII Prace zbiorowe. Tom łódzki p~d red. K. Zawist~wicz-Ada:nskieJ. Wrocław 1959 Tom XIV Prace zbiorowe. Sląsk Cieszyński, p:.>d red. M. Sub~czowej, Katowice-Cieszyn 1959 (wyczerpany) Tom X St. Wall i s i J. C n d r u s z, Przysłowia śląskie pol red. St. Bąka i M. Suboczowej, Wrocław 1961, 2 cz. . Tom XVI Prace zbi:>rowe. Tom szczeciński pod red. J. Gajka i Z. Jank~wskiego, Szczecin 1959 (wyczerpany) . Tom XVI! W. Łęg a. Ziemia Chel:nińska p~d red. J. Gajka i M. Znamierowskiej-Prdferowej, Wrocław 1961 • Tom XVIII Prace zbiorowe. Tom lubelski pod red. O. Gajk~wej Tom X Ill, cz~ść II, Anna C z e k a n a w s k a: "Pieśni Eilgorajskie" Tom XIX - Prace zbiorowe - Olsztyńskie • Tom xxn - Konferencja Pomorzoznawcza w Szczecinie Tom XXI n - Prace zbiorowe. Tom śląski pod red. St." Bąka Tern XXIV Z. S t a s z c z a k, Budownictwo chłopski~ w woj. lubelski:n Tom XXV, J. P a w ł a w ska. Dolnośląska wieś Pracze w powiecie ml1ickim w latach 194:;-1960 (Studium etnograficzne, cZ. I) (w druku) PRACE 87.14~.130.75.55.85.88.88.85.85.100.100.- TOM L 68.16.- 7a.20.72.46.32.45.15.- ao.45.- ETNOLOGICZNE Tom lIT Marian P l e z i a, Gro;ckie i łacińskie źródła do naj starszych dziejów Sl~wian cz. I (d~ VIII wieku), Poznań-Kraków 1952 . Tom IV Edward Kar wat, Katal()g magii RuIoHa (wycz~rpany) T~m V F. H. N o C o ń. 07ieje, kultura i upadek Inków (wy-z'r~any) Tom'I J. Czekanowski, W gląb lasów Anwimi Tom vn Ch. Va kar e l s k i, Etno[rafia Fulgarii . Tom VIII K. P i e t k i e w i c z, Kultura ludowa Łotwy (w druku) 37.14.4'.4'.·80.- CZĘŚĆ I ,~• '0 .~ �L u D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO ORCANE DE LA SOCIli:TE POLONAISE ZAŁOŻONY D'ETHNOLOGIE W ROKU 1895 OGÓLNEGO ZBIORU TOM L ZA LATA 1964-65 POLSKIE TOWARZYSTWO W R O C Ł A W Lt'DOZNAWCZE 1966 �SPIS RZECZY KOMITET K. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA, I J. CZEKANOWSKI, Część I. REDAKCYJNY W. AKTO;\,IE\VICZ I J. GAJEK, I. Rozprawy A. L. GODLEWSKI M. ZKAMIEROWSKA-PROFFEROWA ~-ii"1',\ -,.\ ," ! 41. ~. 1~ ~/1'- _~~~" "1'. LI.. ..: , , . O j 3 .. REDAKTOR JÓZEF GAJEK W 70-lccie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (J. Ga}ek) . S t a n i s ł a w P o n i a t o w s k i, Dziennik wyprawy (do Kraju Goldów i Oroczonów w 1914 roku) . F r a n c i s z e k Wok r o j, Ludność Nadarnurska w świetle antropologicznych materiałów SL Poniatowskiego (2usammenfass,mg, KpaTKoe co.uep)f(aHHe) J ó z e f G l i n k a, Somatoskopia i somatotypologia (konstytucjocio'laJn'l) grup nadamurskiej ludności Galdów i Oroczonćw (2usammenfassung, KpaTlwe cOl1ep)f(aHl1e). T a d e u s z L e w i c k i, Przeżytki starych kultów i wierzeń pogańskich u śre:1niowiecznych Berberów doby muzułmańskiej (Resume, KpaTKOeco.uep)f(aHHe). T a d e u s z M i l e w s k i, Ziemia niebo w poezji Azteków (Summary, KpaTKoe COlIep)f(aHlfe) II. R e c e 11z j e (K. l POLSKIE TOWARZYSTWO REDAKCJA, IXDOZNAWCZE - \YROCL\W WROCŁAW, "ANKIER A 4 Nakład 1200 egz. Ark. wyd. 49,5, druk. I i k!. III, 100 g, 70X100. Oddano do składania czono w lutym 18 II 1966 r. Cena zł L\KL\DY KARTOGHAFJCD1E, 1965 II tomu 52,00 Papier ilustr. 18 II 1~64 r. Druk ukor,100. 2am. 199/64 (0-12) WROCŁA \Y, l"L. T. KOSClCSZKI 29 121 191 230 297 i s p r a w o z d a n ia Sztuka Kamerunu, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Kraków 1961 r., s. 11, tabL 12 (J. Gajek) . E r n e s t o Ve i g a d e O l i v e i l' a i F e r n a n d o G a l h a n o, Casas da zona central do litoral portugucs, Porto 196]·--1962 H en r y dan, Dov N sche 7 321 322 Wolski) F i e l d, Camel brands and graffiti from Irac, Syria, JorIran and Arabia (Krzysztof Wolski) . o y, Jefet Schwili erzahlt hundertneunundsechzig jementiVolkserzahlungen aufgezeichnet in Israel 1957--1960, Berlin 1953 (Konrad WYPuch) . P e t e l' F u c h s, Die Volker der Siidost-Sahara, Tibesti, Borku, Ennedi, Wien 1961 (K. IV.) . R e i n H e l m u t, Die Insektennahrung dcl' australische.1 Ureinwohner, Berlin 1962 (K. W.) . lVIa l' i e R e a y, The Kuma-Freedom and Conformity in the New Guinea Highlands, Carlton 1959 (K. W.) . 323 324 326 328 329 �III II BEITRA.GE ZUR V(jLKERFORSCHUNG, Hans Damm zum 65. Geburtstag, Veroffentlichungen des :\Iuseums fur Volkerkunde zu Leipzig, Berlin 1961 (Konrad WY1Jych) G Ot t f r i e d O o s t e r wal, People of the Tor, Rotterdam 1961 (K. W.) A. L. Kro e b e r, Anthropology, l'~ew York and Burlingame 1948 (Wanda StęśLicka) . ANTHROPOLOGY TODAY, Chicago 1953 (Wanda Stęś/icka) CURRENT ANTHROPOLOGY, Chicago 1956 (Wanda StęWcka) CAHIERS FRAN<;AIS D'ANTHROPOLOGIE, Paris 1963 (Wanda 331 ( 340 341 345 348 M a r i a n P o kro p e k, Niektóre tradycje historyczne a współczesne przeobrażenia kultury wsi północno-wschodnich terenów Polski (Summary, KpaTKoc cO,L(ep)f(aHHe) E d war d P i e t r a s z e k, Problematyka kultury robotniczej a etnografia (Summary, I<paTKoe cOUepJKaHl1e) B r on isł a w a K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a, Problematyka karpackiego szałaśnictwa i chowu owiec w czechosłowackich publikacjach etnograficznych z lat 1959-1962 . II. Stę- ślicka) 350 352 ski) 353 354 357 •• I. R o zp r a w y Pietkiewicz) Burszta) 1962 Roma1tska) P r i m o v s k i, Ii jJ . '. 634 635 636 641 646 pesni, Sofia 654 655 657 665 672 1962 Romańska) (K. Simiczijew) 652 673 . Trudnovo-pomynacni D i n e k o v P e t ar, Brat'ja Miladinovi v istorijata na balgarskata folkloristika, Sofia 1962 (Henryka Romańska) . IZWESTIJA NA ETNOGRAFSKIJA INSTITUT I MUZE.J, ~ofia 1962 j 629 647 (Henryka (Henryka 601 639 PRACE I MATERIAŁY MUZEUM ARCHEOLOGICZNEGO I ETNOGRAFICZNEGO W ŁODZI, Łódź 1957-1962 (Irena Tmnau) PRZEGLĄD HISTORYCZNY, Warszawa 1962 (Irena Turnau) . NARODOPIS V HISTORICKE EXPOSICII VLASTIVEDNEHO MUZEA, Brno 1959 (Halina Bittner-Szewczykowa) SBORNIK SLOVENSKEHO NARODNEHO MUZEA, Bratislava-Martin 1960 (HaLina Bittner-Szewcz)Jkowa) . ETHNOGRAPHICA, Brno 1fJ59 (Halina Bittner-Szewczykowa). KRATKIJE SOOBSZCZENIJA, Moskwa 1962 (Barbara Bazielich) P e t r o v P e t a r, Kragovidni pametnici v Zapadna Balgarija, Sofia Atan as 585 zj e i sp r a w ozd a n ia G i u s e p p e C o c c h i a r a, Istorija fołkłoristiki w Jewropie, Moskwa 1960 (Aleksander Zyga) . RUSKIJ FOLKŁOR, Moskwa-Leningrad 1962 (Kazimierz Strzala) DEUTSCHES JAHRBUCH FDR VOLKSKUNDE, Berlin 1962 (Józef CZĘSĆ II J a n C z e k a n o w s k i, Zagadnienie praojczyzny Słowian w slawistyce polskiej a wyniki antropologiczne (Zusammenfassung, 365 KpaTKoe coueplKaHlle) R o d e ryk L a n g e, Kinetography Laban (Movement Notation) and 378 the Folk Dance Research in Poland (KapTKoe coueplKaHl1e). A n n a C z e k a n o w s k a, The Diatonic Melodies of the Narrow 392 Range in Slavic Countries . B o h d a n B a r a n o w s k i, Zanik użytkowania wolów jako siły pociągowej w Polsce i w krajach sąsiednich (Summary, KpaTKoe 411 cOUepJKaHl1e) T a d e u s z W l' Ó b l e w s k i, Pogranicze polsko-niemieckie w świetle materiałów etnograficznych (Zusammenfassung, KpaTKOe 431 cOUepJKaHlle) S t e f a n L e w, Dom przysłupowy w górnym i środkowym dorze467 czu Sanu (Swnmary, KpaTKoe couep)Kamle) J a n u s z B o h d a n o w i c z, Analogie słowiańskie i odrębności kultury ludowej Pomorza Zachodniego w świetle atlasowych opracowań etnograficznych (Smnmary, KpaTKoe couep)f(aHl1e) 526 W Ol f g a n g J a c o b e i t, Agrarethnograph'sc'he Forschungen in dfr Deutschen Demokratichen Republik 557 11 R i c h a r d Wei s s, Hauser und Landschaften der Schweiz, Erlenbach-Zurich und Stuttgart 1959 (J. Gajek) . H e n ryk Z w o l a k i e w i c z, Etnografowie i regionaliści w badaniach kultury ludowej Lubelszczyzny, Lublin 1962 (J. Gajek) P i o t r Ś w i e l' c, Pieśni Józefa Lampy ze zbioru Juliusza Rogera, Opole 1963 (Henryka Romańska) . L i n d a D e g h, Marchen, Erzahler und Erzahlergemeinschaft, Berlin 1962 (Maria Fryczowa) ŁATYSZSKIJE NARODNYJE PREDANIJA, Rjga 1962 (Kazimierz M. O. K o s wen, Etnograficzeskije Rezultaty Wielikoj Siewiernoj Ekspedycji 1733-1743, Moskwa-Leningrad 1961 (Antoni KuczY1iZ. P. S o koł o w a, Zamietki ob Ewienkach bas3iejna Keti, Sibirskij etnograficzeskij sbornik, Moskwa 1962 (Antoni Kuczyński) ISTORIKO-ETNOGRAFICZESKIJ ATł_AS SIBIRI, Moskwa-Leningrad 1961, (Antoni Kuczyński) Contents of part I . Rece 568 673 674 675 �::, Ie S, ~ j , ,; j'w,c'ojen~::~=:·w::.::'=-'-----r styczne RO:vIANOSLAVICA, Bukareszt 1963 (J6zcf Gajek) PRZEGL\D HU:vIANISTYCZNY, Warszawa 1953 (:l1al'ia Frurzo1c'o) Kir i a n o v A n g e l, Narodnostni elementy v ezika na "Istorija slavjanobalgarska", Sof Li 1962 (H, R.) RUSSKU FOLKŁOR, t. VIII, ::-.:oskwa-Lenmgrad 196,3 (Hen)'yka Ramańs.1w) 677 690,' ( 694 I 695 096 III. M u z e a M a r i a Z n a fi i e l' O W S k a - P r li f f e r o seum Collections in Poland . IV. Kro VIi a, Ethnographk Mu701 n i Je a Wspomnienie o drze Tadeuszu Delimacie (J. Gajek) . Sprawozdanie z całoksztaltu prac Polskiego Towarzystwa Ludoz~;a'vvczego w 1963 r. (O. G.) . SprawozQmia z działalności naukowej i dyGaktycLnej Katec'r i Zakładów Etnografii (zestawili K.W. i T.S.) . Seminarium amerykanistyczne zorganizow:cne przez krakowski Oddział Folskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Tadeusz Milewski) V. R ó żn e Indeks L t. Ludu (O. G.) . Spis rycin i map . Contents of part I. and. part II PROF. I # l I i i ł, DR JAN CZEKA:"JOWSKI 1882-1965 Dnia 20 VII 1956 r. zmarł w Szczecinie PROF. DR JAN CZEKANOWSKI - czlonek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk, członek Towarzystwa Artropologicznego w Brnie Morawskim i Zurichu oraz członek koresponde:lt Societe d'Anthropologie de Paris i Royal Anthropological Institute oi' Great Britain and Ireland, przewodniczący Komitetu Antropologicznego PAN. prezes i członek honorowy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, FO'sk'ego Towarzystwa Antropologicznego, rektor Uniwersytetu Jana Kaz'mierza we Lwowie, profesor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, profear Uniwersytetu w Poznaniu, doktor honoris causa Uniwersytetów w Poznaniu i Wrocławiu. Członek Stałej Rady Międzynarodowej Unii Nauk Ant~'oPO]ogicznych i Etnologicznych, przewo~niczący Polskiego Komitetu Narodowego MUNAiE, członek honorowy wielu innych towarzystw naukowych w kraiu i za granicą. O:lszedł wybitny antropolog, etnolog, twórca antropologicznej szkoły ]\\'O\\'sl,izj, reprezentan~ kierunku historycznego w etnologii, a zarazem \\'ybiL'y afrykanista i slawista. Zao''''i Towarzystwa i Redakch "Ludu" składaj, hold pc'mięci jed:'err.u z najwybitniejszych uczonych polski~h XX stuie:ia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26c1ededa0bd9d61c9eb3b59e3d22e5a.pdf ee9991071a78b0a4e48d99db1e7412f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:261 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:231 Title A name given to the resource Muzea/ LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.751-786 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 751 750 p:;baba znana mi jest w znaczeniu ostatniego d:lia pracy przy jesiennych zbiorach, zakOllczonej obfitszą niż zazwyczaj kolacją z 0:::>0v.·iE,zk'J'.vym kołaczem; \vieczerza ta slano\vi jedyny ekwiwalGnt dla pracujących w tym dniu ochot:1ików spoza grupy zgodzo:1ych do pracy robotników; poczynać - ma w nr 5470, 5669 i 5670 inne znaczenie aniżeli w nr 2·151 i 2695, oznacza bowiem pysznić się, naclymać się; smykać się znaczy ra::zej włóczyć się; tak określa się również tzw. chodzenie z osobą pIci odmiennej; s7.lapa objaśniona jako łapa, noga, oznacza również st0pę; Telijan - wymav;ia się również Talija:L którym to epitetem obdarza się osobę słuchającą kogoś z rcztargnieniem; wurszt kiełbasa, ma w nr :3983 inne znaczenie, mianowicie obojęt:lOŚĆ; warzonka to grzana \vódka z palrmym cukrem, cynamonem ; gożdzikami, rzadziej z miodem i masłem (krupnik); przysłowie: Zabija::zka bez warzónki... (nr S016) oznacza: Świniobicie b2z krup:1iku ... wymieszyć posiada częstszą formę wymiszyć, a i łudowa nazwa kastrJtora brzmi: miszkorz; zocny ---:- nie oznacza dostrzegalny, lecz ceniony, cenny, snnowany, t.Ylko takle znaczenie mają wszystkie pJZycje wymieni:xle przy tym hasle. Ponadto w powiedze:1iu nr 31 bania oznacza róvmi2ż pJEczek, tj. u:le·· rzeDle w twarz, a w nr 1250 wyraz śpi bywa wymawiany soi. . Zauw~żYłerr: kilka błędów drukarskich: pod nr 3332 zamiast: Każdy ..., wl~no byc: Kazdymu ... ; również pierwszy wyraz v..; nr 6145 zdaje się być zDlekształ~o:1Y; pod nr 70~7 wydrukowano błędnie 4047; w itldek,ie hasło "bulaty" zawiera objaśnienie "niedotF;żny" zamiast "niedołężny"; nazwisko Szczyrba z nr 4666 zmienio:10 w ind.eksie na Szczerba, ale umieszczono je tim dopiero pa haśle szczypta. W niektórych wy!)adkach hasła indeksowe odsyłają mylnie do numerów, nie zawierających przysłów z tymi wvrazami, a to: drzystać do 4085, gospoda 4052, iskać 4634, kłósko 5995 k~kot 3433, koń 7536, kot 8533, lechty 2847, mandon 1776-1781 mora '31'>4 h ' ' napac ac 5844, noczniak 4192, nóż 6065, ojciec 4'15, pański 22.71, pytany 4111, smutny 16, stodoła 2271, wróbel 875, Wysznia Brona 732 natomia~t J;~lsl() _,. ko!1ót nie odsyła do nr 3432 i 3433 ' a hasło p an urywa '. Slę na nr 150:1, :hoc w.ystępuJe ono jeszcze wielokrotnie tak w liczbie pojedynczeJ Jak l mnogieJ, np. nr 5517, 5518, 5520-5528, 5530, 6203, 6434. oJ Alojzy Prcissller , WANDA z u M A E JOSTOW A MUZEUM TATRZAŃSKIE Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem powstało w r. 1883; założone przez grono entuzjastów Tatr i Podhala, dla uczczenia zasług dr Tytusa C h a· ł u b i ń s k i e g o pod jego imieniem. Aby zrealizować ten pomysl powołano Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego imienia dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem. Protokół pierwszego posiedzcnia Towarzystwa znajdujący się w archiwum Mu'cum podaje nazwiska założycieli: prof. dr Ignacy B a l' a n o w s k i, dr. Adam B a u e re r t z, dr Władysław F l o 1'k i e w i c z, Robert H e l' s e, Henryk K u c h a r z e w s k i, 'Władysław K u d e l s k i, dr Konstanty Kar wow s k i, Michał ]\'[ u t n i a ń s k i, prof. Antoni Ś l ó s a r s k i, dr Feliks S o m m e 1', Adolf S c h o l t z e. Statut Towarzystwa uzyskał zatwierdzenie w sierpniu 1888 r. Celem towarzystwa określonym w § 1. statutu było "gromadzenie przedmiotów naukowych i artystycznych odnoszących się do Tatr Polskich, a także zbieranie wytworów przemysłu miejscowego oraz okazów przyredy z Tatr i najbliższych okolic i utworzenie z tychże lVIuzeum pod nazwaniem "J\luzeum Tatrzańskie imienia Dra Tytusa Chalubińskiego w Zakopanem" L. Przyszłe działy Muzeum zostały przewidziane w § 2 statutu. W skład Muzeum wchodzą stcscwnie do jego przeznaczenia: a. Zbiory mineralogiczne, zoologiczne, botaniczne, etnograficzne, archeologiczne b. Zbiory it.p. przemysłu licznej. c. Książki, rysunki, i produktów plany i mapy wytwórczości dotyczące Tatr miejscowej i Podhala i oko ..· Tatrzań- skiego" 2. W ówczesnych warunkach galicyjskich bodaj pierwsze w Polsce Muzeum regionalne nosilo w zaczątku swym charakter prywatny. Istnienie Muzeum opieralo się na środkach finansowych pc chodzących z: a. z wkładów jednorazowych i periodycznych od członków. b. z opłaty za zwiedzanie Muzeum. c. z ofiar dobrowolnych i zapisów, z odczytów, zabaw i koncertów na rzecz Muzeum urządzanych 3. Członkowie Towarzystwa dzielili się na członków: założycieli, którzy na urządzenie lub utrzymanie Muzeum ofiarowali jednorazowo w zbiorach �752 753 lub gotówce dwicście lub p:mad dwieście złotych austriackich, członków J'Zeczywistych opłacających corocznie dziesięć złotych austriackich i korzystających wraz z rodziną z bezpłatnego wstępu do Muwum oraz członków honorowych nie wncszących żadnych epłat i korzystających z prawa bezpłatnego wstępu do Muzeum ". Członkowie założyciele wybierali z pomiędzy siebie Komitet składający się z pięciu osób, stanowiący zarząd Towarzystwa. Następny wybór miał się cdbyć l września 1889 r. i w tymże terminie corocznie 5. Do eb:Jwiązków zarządu należało: "a. Wyszukiwanie środków i sposobów urządzenia i rozwoju Muzeum. b. Rozkład zajęć w Muzeum pomiędzy cdonków Komitetu oraz zaproszonych cdonków hon::>rowych, rzeczywi. stych jako też osoby p:::stronne. c. Mianowanie lub zapraszanie na urzędy: Kustcsza, Podskarbiego, Gospodarza, Konserwatora i innych osób ::nających c bsługiwać Muzeum, craz ułeżenie instrukcii dla tychże i postanowienie prawideł określających sposób korzystania z Muzeum. d. Układanie katalogów objaśniających przedmioty um'eszczone w Muzeum. e. Sporządzanie corocznego sprawozdania oraz przedstawianie dorocznemu zgromadzeniu Członków Założycieli budżetu dochodu i wydatków. f. Komunikowanie się z instytucjami i csebami, których współudział może się okazać potrzebnym i p::>żytecznym dla rozwoju Muzeum". St2.tut przewidywał powołanie kustcsza mianowanego lub "uproszonego przez Komitet z pomiędzy osób posiadających ku temu cdpowiednie uzdolnienie". Ob::>wiązki jego określa § 11. "Kustosz ma bezpośredni nadzór nad p:rządkiem w Muzeum, odpowiada za c2łość zbiorów, przedstawia Komitetowi wnioski dotyczące potrzeb Muz um w razie gdy te przekn:czają granicę władzy, nadanej mu pnez Kemitet, układa corocznie projekt budietu wydatków niezbędnych na p::>l11ieszczenie i utrzymanie zbioróVI Muzeum, jakoteż sprawozdani~ zC" swej ddałaln::>ści" 6. Towarzystwo Muzeum Tatrz"ńskiego liczyło w roku 1888/9 - 48 czło:1ków, w roku 1889/90 - 26 członków, w roku 1890/1 - 34 c:'.łonk6w 7. Działajacy na podstawie powyższego statutu z,Hząd Towarzystwa w',najął pomieszczenie na Muzeum w domu Krzeptowskich przy ul. Kr~pówki, w miejscu, w którym obecnie znajduje się Bank Narodowy Polski. Pcmieszczenie składało się z dwu większych i dwu małych izb. Pierwsze zbiory zgromadzone zostały drogą darów i kupna całych kclekcji z rClk prywatnych zbieraczy. Po roku pracy organizacyjnej nastąpiło otwarcie ••_U_O,,1':.:, "cs~(:_o VI becnosci ara T. Chałubi!1skiego, (który w kilka miesiĘCY p6źniej umiera) Najstarsze zbiory pozyskane w początkach istnienia Muzeum skladają się z kolekcji botanicznej i ge:logicznej, ofiarowane nowo powsta~ącej placówce przez Chałubińskiego. Stanowią je: zbior mchow tatrzanskich zebranych i opracowanych wraz z preparatami mikroskopowymi dotyczącymi budowy morfologicznej około 400 gatunków ziełnik t:trzańskich re·ślin jawno-kwiatowych (około 1300 gatunków). P~nadto L :VIuzeum ot;-zyn13ło kolckcjl'; geologicznq tatrzańską (320 okazów). Dar Komisji Fizjograficznej Polskiej Akademii Umiejętności obejmował zielnik roślin tatrzańskich obejmujący około 900 gatunkó\v roślin. Podstawę zbiorów zoologIcznych stanowił" zakupiona od Antoniego Kocjana. leśniczego z Zuberca na Orawie, kolekcja ssaków i ptaków w ilości 500 okazów. Por;adto przejęto bądż ]{upiono mniejsl.e kolekcje mineralogiczne i zoologicz:·'l-. Dział etnografii inicjo\\"a:o .5~ yozycjl i,nwenl8.rzo\\'~·ch ofiaro\\',,:l?ch pn:cz Drohojowskicgc' z Czorsztyna. )la bibliotckt; ~kłada!c się 279 pLlZYC~j książeK i map ", Ten skromny zaczątek \Tuzeum przetrwal na Krupówkach d:J roku 1892, Frckv':cncja Ó\"czcsnego Muzeum w 1891 r, \\'~'ncsiła .50J osjb. Od roku 18!H po ustąpieniu z prezesury Towarzystwa hr. E. Raczynski'ego bowi'IZki prezes:, obj,jl dr \Vl<'.~:y>h;w Fj(!~kit'wi('z, pozosta:,ący :',,; tym st,!l1()WI,:~~Udo 19U2 roku. Za Jego p.-zcw:::dnictwa zostalo :',[llzeum przenie~ione do własnego 10kc.lu. Przeniesienie to ul11::>żliwila darowizna parceii z przeznaczeniem na budowę '\l11zeum, dokonana przez córkĘ Jddwigę z Chałubińskich Surzyckq i ~yna Lud\,'ika Chałubińskiego. Kosztem 5 799 złr zbudowano parterowy drewniany dom. w którym rolę sal wystawowych pełniły dwie duże czterookienl~e izby i przedsionek. \". izbic na lewo od wejścia pomieszczono Lbiory geol"Jgic:zne, b::>taniczne i zo::>logiczne, \V izbic na prawo zbiór mineralogiczny, resztę przyrodniczych zbiorów oraz zbiory etnograficzne 9. Izba w tyle budynku oraz dwie izdebki na poddaszu służyły początk::>wo jako mies:kanic kustcs::a, Z czasem prywa Lne jego mieszkanie przeniesiono dCl budynku. który \vybudowano poza Muzeum, zaś użytkowane przez niego poprzednio izby zuźyto na pomieszczenie biblioteki i pracowni. Sale muzedne były w ZImie nieopalane, dopiero w roku 1904 doczekało się Muzeum instalacji piccow, Przy Muzeum znajdowała się stacja meteorologiczna. pomieszczenie dl::\ niej z (;!asem stanowił strych w domu mieszkalnym. OboI'.riązki pierwszego kustosza Mu'~eul11 pelnił Walenty Staszel, miejscowy nauczyciel. Lcsy TOW'1fZ,\stwa .\1\.izeum Tatrzal\skiego były podobne do losó", ~vszystkich to,van:ystw. Gd~" budYJlEk :Vluzeum st2.nął, Lbiory zostały przenipsione, linba członków TJwarzystwa zaczęła sil'; zmniejszać, co w skutkach podągnęło obniżenie funduszów Ii tak skr: mnych) na organizacje: l\luzeum '0. Dalsze dzieje :Muzeum Tatrza!'1skiego w cstatnich latach XIX \~'. i w pierwszych XX w. zdają się b,-ć okresem zmniejs-:enia intensywności pracy nad organizacjq piacówki, o czym ~wiaduy. brak artykułów \\Zmicl1(K o ;\Tuzcum oraz o działalności Towarzystwa w okresie :kuj-) o~miu i 't. (1802-'000). W miarę skromnych środków oraz w wyniku d',rowi%n powil;kszaja ,.i<; ni~c,-· :'oi(,r~ J\'!uz,·'nm. W roku 189i opraco'.var;,' I)~WY sralUI 'lowarzystwa. wpro\\'<ldzaiący nową kategorię członkó\\' Z'N)'"zajn~'Cf', placqc.''Ch roc ....n[e 2 złr. ", Stull i:Wl"Cji :v1uzeum zaczął oko!) rOk:l ,.L;,(\" l, XLIX �755 754 1900 budzić poważne wątpliwości, o czym świadczą artykuły w "Przeglądzie Zakopiallskim" :~, "Kurjerze Warszawskim", "Wiśle" 13, przy czym szczególnie krytykuje się dział etnografii, na którym w roku 1900 składało się około 100 pozycji inwentarzowych. Jednakże sprawozdania z Walnego Zgromadzenia Towarzystwa w dniu 22 sierpnia 1900 dowiadujemy się, że Towarzystwo liczyło w owym czasie 72 członków wszystkich kategorii i że finanse jego przedstawiały się nicżle, gdyż pozostałość z ubiegłego rOJ<u wynosiła 640 złr. minus dług bankowy 300 z!r. za budowę domku mieszkalnego dla kustosza 14. W 1901 r. pojawia się jako cdbitka z "Przeglądu Zakopiańskiego", wydany nakładem "Związku Przyjaciół Zakopanego" a opracowany prwz Bohdana Dyakowskiego przewodnik po dziale przyrodniczym Muzeum 15. Wymieniony przewodnik i artykuł Dyakowskiego w "Przeglądzie Zakopiańskim" I~ oraz artykuły Weyberga w "Wiśle" 17 i "Przeglądzie Zakopiańskim" 13 odtwarzają obraz ówczesnej ekspozycji Muzeum wraz z całokształtem pracy placówki. Z wymienionych publikacji wynika, że wśród działów reprezentGwanych w Muzeum najwyższy poziom osiągnął dział geologii. Wystawę zebranych okazów, opracował Mieczysław Limanowski, późniejszy geolog i pro·· fesor Uniwersytetów w Wilnie i Toruniu. O pracy Limanowskiego wyraza się Z. Weyberg: "w zbiorach Limanowskiego widzimy szer:;ką kulturę muzealną, widzimy uczynienie zbiorów żywemi, informacjami i nauczającemi". Najsłabszą stronę Muzeum stanowił dział etnograficzny, który razil ubóstwem, przypadkowością doboru zbiorów i brakiem wszelkiej pomyslowości w ekspozycji. Już w 1901 r. Weyberg podnosi "larum" nad zmniejszaniem się bazy materiałowej etnografii Podhala: "pod brutalnem tchnieniem szarej kultury wszecheuropejskiej w oczach nikną prześliczne pierwiastki twórczości góralskiej. Periculum in mora". Nawołując do organizacji działu etnografii i biblioteki, jako podstawy pracy naukowej apeluj~ do Towarzystwa Tatrzańskiego, o przejęcie i zabezpieczenie Muzeum Tatrzańskiego w nowo Powst£ljącym budynku. Dalsza działalność Muzeum w latach przed pierwszą wojną światową rozwijała się w dwu kierunkach: gromadzenia drogą darów i zapisów środków finansowych na budowę murowanego gmachu muzealnego oraz powiększania zbiorów muzealnych, jakkolwiek jeszcze skromnych lecz już wymienianych w publikacjach naukowych. Koszt budowy gmachu muzealnego obliczano pierwotnie na 70 000-80 000 kor., w latach zaś bezpośrednio poprzedzających pierw~zą wojnę światową na 120000 kor. Fundusz Towarzystwa w owym czasie wyrażał się kwotą: w roku 1909 - 26000 kor.19, w roku 1911 - 47 000 kor. 20. Środki finansowe wzrastały dzięki ofiarnym zapisom społeczeństwa, z których wymienię kilka najpoważniejszych: zapis Zygmunta Gnatowskiego prezesa Towarzystwa w latach 1902-1906, w kwocie lO 000 kor., zapis dra Władyslawa Florkiewicza z 1902 r. w kwo- ~ , I , de 4640 ker. zapis Jarnus,kiewiclOwcj w kw:cie ;; 0)0 kor., dr Kazimierza Dłuskiego i 'jego żony Bronisław] w kw:cie 4.500 kor. i wielu innyc:1. C. k. Ministerstwo Oświaty przyczynił') się d) budowy Muzeum Jedyme jednorazową subwencją w kwocie 1 000 kcr. ,J<.:kkolwiek śr~dki finans~w~ w 3rastały iąC:en z l.arządów nie przystf;p:wal d) budowy. ogoln:1 kwota 00Niem była niEwystarczająca. Równ:::le:;ne z gromadzeniEm środków finan.s')wych prowadzono prace nad projektem [machu muzealnego. Dr D:us.k~, prezes Towarzystwa w latach bezpcśrednio poprzedzających w.oJnę SWlcltewą pewien y! (pracowanie Stanisławowi Witk:ewiclOwi, tworcy "stylu 7.; kopiańsld'2r:o". Do współpracy 7. nim p:w::>hno 7awodowego prchitekta inż. Franciszka Mączyńskiego, W"półpraca obu projektantów dla spraw artystycznych i technicznych nie kszt"łtowała się pomyślnie. W projekcie 'VIuzeum Tatrzańskiego Witkiewicz zrealizował przeniesienie zasadniczych idei "tylu, wyrosłego z tradycyjnego, budownictwa górals'kiego. Pracujący w Towarzy::twie Muzeum Tatrzańskiego, Bronisław Piłsudski, etnograf, świetny znawca ludów północnej Azji, z którymi zetknął się w c~asie z'2słania na Sybir, reprezentcwał stanowisko muzeologa. ZWYCIężyło jednakże stanowisko artystyczne i gmach otrzymał swa obecną postać. Decyzja budowy Muzeum zapadła ·dzięki energicznemu stan?wisku prezesa Dłuskiego i jego żony na posiedzeniu Towarzystwa w dmu 29. IV. 1913 r. Zarząd rozpatrzył 'Sprawę zakupu parceli o pow. około 800 m", położonej w centrum miasta przy ul Krupówki, obok gmachu Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego, stanowiącej własność Towarzystwa Tatrzańskiego, tej na której obecnie stei budynek Muzeum. Zakup został zaakceptowany. Równocześnie rozpatrzono projekt budynku i upoważniono Zarząd do rozpoczęcia budowy 21. Równoc3eśnie Zarząd Dóbr Kużnickich otworzył kredyt na budowę gmachu na kwotę 20000 k:·r. w materiałach budowlanych. Dnia 3 sierpnia 1913 r. ,odbyła się w Zakopanem uroczystość peświęcenia kamienia węgielnego pod nowy gmach mu:ealny. Prezes Towarzystwa dr. Dłuski w przemówieniu podkreślił zasłu:;i założycieli, func~atorów oraz kolekcjonerów, którzy cenne swe zbiory ofiarowali l\'iuzeum. W uroczystości wzięli udział prze:istawici€le uc:elni, muzeÓw, Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego i miejscowego społeczeństwa. Kwota zebrana na budowę Muzeum w czasie obchodu wyniosła 1420 ker. \Vmurowanie:n pt;s~k: p,miątk: wej z pergaminem ~akońcył się pierwszy etap budowy Mu' cum 22. Wraz z przystąpieniem do budowy gmachu rozp~c£;ł'y się tr~dności finansowe. Zarząd odwołuje się do ofiarności publicznej, rozsyłając odezwę pióra Kazimierza Tetmajera "". Rozpoczętą budowę gmachu przerwał wybuch wojny światowej ~'. Równole.!;!e z ,-keją budowy nowego gmachu Muzeum prowadzono prace nad powiększeniem zasobu zbiorów muzealnych. W stanie zbiorów etnograficznych należy zanotować poprawę. W roku 1906 l'vIu-cum przejęło w drodze zapisu cenną kolekcję Zygmunta Gnatowskiego, w i1Jści �,57 756 pozycji inwentarzolvy(;[l. złeżoną ze staryci, (·ksponatów. wkrótce je::::' zuppInie nieosiągalnych: obrazków na szkle-. łyżników, czc·rpak6w, spinek do koszul, mebli. Katalog zbiorów t'tnogr3ficznych Muzeum z roku 190':" wykazuje 757 poz~'(;ji imvcntarzov,:ych ". Wśród innvcr. kolekcii. które przejęto w owym c/.asie wymienić należy zbiory Br~nislawy KondratC'wil:wwej, Wojciecha Brzegi, Stanisława Witkiewicza. Muzeum jako inst'·, tucj~ nie prowadziło w tym czasie żadnych prac nauk:wych. perscmel je~' .. bowiem składał się z jednej osoby, zajętej czynnościami administracyjnymi, jedynie Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego uozie!alo subwencii n" bad~nia w Tatrach! na Podhalu. W f'Gku 1903 np. udzieliło ich Zygrnunt.oWI Wcyberg0wi na badania petrografiCZnE' i I\'Iieczyslawowi Limanowskiemu na badania geo!ogicwe. Przystąpieeie do budowy gmachu muzc:"lncgo spowodowalo dysk li> 1f, nad strukturą Muzeum Tatrzańskie!?o IV C"ólnośd Projekt Org~nil"~'; działu elnograJiezncgo. Muzeum opr:cował ~rO:1iSła'\V Piłsudski ~~i ~-r'~~~ swoj,ą rozpoc.;:.\·na uzasadnie:licrn p:.Jtrzeby ~tworz('nia ..poiężnej i żywej placowkl 11'.1 Podhalu. ktora utrwaliłaby II' LbL)rach i eks:Jozyeji ca:o':szlalt kultu:'y ludcw(-j Podhala, a l13wet nie 1 vlko dzi<i~is'" <>0'0 Pod I)"c...lc '. ale t"KżC s'lsicdnich krain Spisza i Orawy". należCjcych polilvclni w owym ccasie do Węgier. lecz złączonych więz<lmi etnicznymi z [;OohaI~m. Zadania dzi,'du ujmuje B. Piłsud,.ki"" spasób niejednokrotnie wpe!nle . ,nowoczes'~v st'II\"aJ'''c rn ln. . • .. • < ,q '. po t rze b ę ,.systematyczme ' pracujaec"g(· dZlaiLI nauk()wt~g(). i instytucji oświato\vej", Poprzez omówienie pO~:Jl:Y' naukcw.\ch teC'hlllkl pracy etnografa. sp;sob6w ma~azynowania i kons~rW~CJI zb.lorow. docl1c(i;:i do zakresu i rodzajów działania w pJSLczc"ólnvch d~lałac!l pracy. d,jżąC'cj do utrwalenia kultury ludowej regionu. n;zwa'żama zam:.ka slll'i<'rd7.cni~m lwniE'czności współpracy iVluzcum z s,"ere""ic:!i ll1S1ytUCJI l organi'·.8C'ji na terenie Podhala. "Vśród roZWaŻ,lI1 nc:d strul~'~'Jr<. M.uzcum wymicni(' !laIdy gks ;\1icczysiawa Swierza wysuwaj<,:cego pro_o .leKt utw:lrZCnia 1'.- Muzeum Tatrzańskim dzi,J!u poświE;conl'p'O turvs·,·c' . ""1 ~ •. c. ..~1a wzor "',llzeum Al!)ejskiego w Monachium "', ' \'v rck u 1918 ~\'luzeum Tatrzańskie D'n1'o<zc"0"(' J'es"('z" n ~d'"ul \V d a"\\'n::m budynKU, .pn.y .dmclze do KUŻ,lic ·dost:aj" ;:i"; po·d o",ie'kę władz poiSJuch, Jakkcl\l:lCk nK z'_'5talo uparisiwmvione. niemniej ctrzymuje aż o:) wybuCh,U drugJcj I\'ojny światowej subwcnejc P3I1st\l/owe. llil'jedl;okrom:'c d.o.kliwle obeinanL' lub otrzvl11Vwan" ninr""u'"'rlll'" Z CJ1"'I'lą wysunlęcl<': .. ' '. ,a ZE; stron~ p.CJlsklC')ros:;,czen do Soi'za i Or'"\\'v " H' -ze' ·e".o'lno'c· , . . • .~ u. S I po aecvzJ: R~dY i\mbasadorow w Paryżu w roku 1920. na m::icy której Państwo Poiskle o'DJęło sw:;mi grHr,icami dwadzieścia cztEry wioski spiskie i oraw'ski~ pOWIĘkszy! SI<; zasięg dLlalalnośei Muzeum. Po u'·'·'niu Q'zl',olan'IVa'lcnnvcr;. ~lo:~'_arzystwo prz.'·s:ępuj~ nadal do budowy gma(;hu l\Iuo:cum, lecz ~v .iakz:'· .J.ęZ'dch . 1'.'<:'~u:lk:-,c!1.Truun<: ~ytuacja gospodar('za kraju zniszCI.O:lcg( \\ .')n". lll'W:1.!U'](',!" stanuwia . ist::l!nic ))Ol"~z'nó trudno""'c" I)'rac~ prowau,,:' . '.u c' 300 • _ •.•. '-oJ' - ••...':1 l ~ . '. _ • . ..'" _., .'- .. ' :.. 'b .. <C. <1 ., U CI. ~ ,,~ ",I. .•• ~'- . ~ '" (;l . <c nadal korzy'stając z pomocy Rządu. Samorządu. a przede wszystkim fiarn2ści społecznej. \\' tymże czasie· Bronisława Dłuska ofiarowała \!u,:cum 100000 i\'Ikp. oraz parcelę o pow, l iDO m'. przylegającą bezpoś~cdnio do tej. na której budowano CI'Iuzcum z myślą o rozbudowie plaC'ówki. poszczególnych dlarodawców wyiTIi~ni.;l czasopismo "Zakopane" 'Jr"z .,Gazeta Zakopiańska" w rubryce .,kronika·· ;:'. Wymienię jedynie dar Ig:1acego Baranows.kiegu \1 kwocie .) 000 rubli, dar Polaków z Ameryki 'x kwocie 140 GOO l\'Ikp. oraz i\-lariana Lindego IV kwocie l 000000 Mkp. Budvnek Muzeum ukoiJczony' ::ostal w reku 192f) IV tym stopniu. że przeniesienie do niego zbiorów było możliwe. Przez przeciąg jednakż~ H120-1922 r. Muzeum bylo zamknięte ,d.la publiczności. W latach zamknięcia r)rowadzon') nadal nietylko prace budowlane ale także (użyję tutaj słów Juliusza Zborowskiego) "wc\vnętrzne życic i;lstytucji stawało się coraz ż.~'wsz" Z')iory zwla.szcza etnof,;raficzne wzrosły poważnie na skutek prze· .'~cia '~i1ku kolekcji. \\. szczegó;noścj kolekcji Dernbo\\'skich. w ilośe( :ć . d\T. 90nad ,':00 pozycji in wentarzov.'ych ,\1'. \V prawym skrzydle sa.li 'pDmies7;czono v:nętrzc chaty góralskiej. Crząd-~enie czarnej izby. izby bialej oraz sieni opracowano starannie operując cennymi zbiorami Muzeum. Lewe skrzydło sali 'zajęły usystematyzowane kolekcje łyżników. IJbrazkÓ\\i na s.zkle. ins!rumentóv,' m'uzycznych. sprzętów !)d.sterskich i gospodar-czych. ceramiki. wyrobów metałowych, stroju i odzie'~v chlopskiej oraz mieszczal1skiej, nowotarskie,i poda~le zgodnie z ólvcześnie obo,;viązującymi w muzealnict,wie zasadami. Salę na pierwszym piętrze t)oświęcono ekspozycji przyrody Tatr i Podhala. Operując analogiczną zdsadą zwiększania powierzchni ekspozycyjnej pomieszczono tutaj: dzia! ~eologiczny. w uj(~ciu stra.tygraficznym oraz działy zoologiczny i bc,taniczny w kcmbinowan yrn układzie syslematycz!1o-środowiskowym. W reku 1921 Towarz,'stlvo ogłosi.Jo konkurs na stanowisko kicro','inika \'[uzeum, W wynj.l{u konkursu obejmuje kierownicle stanowisko oraz kustoszem dział.u etnografii zost3ł Juliusz Z b o r o w s k i świetny znawca glvary podhalańskiej i kultury ludowej Podhala. pracujący od dwu Lit w Towarzystwiel\1uzeum TatrzaI1s-kiego. Stanowisko ku:;tosza dział~ przyrody objąl dl' 1(on;;tat~t\· Steck!, obecnie profe:;or Uniwersytetu Po/.,:a:1skiegu. Nowy uchwalony'.': roku 1912 statut rozszerzył zadania Towarzystwa. Postanowił on prowadzenie Cl\I"Udziałów: etl~ogrdficzncgo i przyrodniczego. \\'edług statutu, członl·:arni c;;ynnymi z glosem di:'cydującym na puledzcniaeh mogą być tylko osoby pracując0 tIa poiu naukovvym lub szczec;óhic zasłużone dla rozwoju :\Iu:eum. Xa cwk' I\Iuzeum ustanowion" Kuratorium Naukowe. Rówllocze';ni", powoiano organ wykonawczy Dy:'ekcję zlożoną z trzech Kuratorium i dwu kU5tOSZYl\iluzewn;l1 Pierwszym Kuratorem do roku 1926 b\'ł prl)f. dc' Władysław Szafer drugim -- pro!'. '.:~ St"ni~la\\- Sokołowski. �759 758 Muzeum nawiązało kontakty z uniwersyteckimi ośrodkami naukowymi. Dysponując lokalem, zapewniało badaczom pomieszczenie w Zakopanem, oddając im w sezonie letnim pokoje na II i III piętrze. Uroczyste otwarcie Muzeum odbyło się 23 lipca 1922 r.32• . Ohvarcie Muzeum w roku 1922 nie oznaczało zakończenia trosk. Lata międzywoJenne,. to ,nieustający ciąg wysiłków związanych z instalacją elektryczną, WOdOClągOW. budową pieców, uporządkowaniem terenu otaczaJąc:gO ~uzeu~, które t? inwestycje na 'tle braku stałego budżetu i zbyt S:C,,"UPłY.Ch,.meregularme napływających dotacji cbciążają niezmierniekle~own:k~ mstytucji, jedynego stałego pracJwnika Muzeum, oprócz waż· nycn, gayz na opłacanie etatu przyrodnika cc:ęsto brakow~ło kredytów. Dotacje Samorządu były bardzo niskie 33, Trudności prac:, w tych warunkach charakteryzuje Zelechowski. "Mówiąc o Muzeum Tatrzańskim trudnJ byłoby nie mówić o jego administratorze i kustoszu działu etnograficznego prof: Juliuszu Z b o r o w s k i m, Profesor Zborowski 'umie robić rzeczy ~zlwne. Muzeum trzeba tu wyznać, nie posiada żadnych stałych dochodo~. Czasem dostanie zapomogę rządową, lub też znajdzie się szl3.~he~n~ ~flarodawca i złoży pewną kwotę na bieżące wydatki. Trzeb3- umieć Istmec I opędzać bieżące potrzeby z prob1ematyc3nego CLęStO budżetu. W tych to warunkach umie prof. Zborowski znależć zawsze wyjście ":' o~resjac~ f~nansow~ch, to ;wydawnictwem, to sprzedawanymi fotograilaml, ~oplaml lub tez ad hoc wymyślonymi, a sprężyście wykonanymi planamI. SwoJe osobiste sprawy podporządkowując zawsze interesowi M~zeum umiał ten świetny ltUstosz wzbogacić i pomnoży6 kilkakrotnie Z~lOry, Godnego współpracownika w dziale przyrodniczym znalazł w osobl,e p~of. Kons.tantego S t e c k i eg o" 34, Celem zilustrowania stanu dcchodow mstytucJJ podaje się, że w roku 1923 wyniosły one 52 290 000 Mkp oraz 2.0 ~3 .drzewa opałowego ofiarowanego przez Dyrekcję Zarządu Dóbl~ Z~koPlansklch: W roku 1926 budżet Towarzystwa Muzeum wynosił 20 000 zł. NI~Jedn~krotme ~ latach miedzywojennych powstawała sytuacja, w rezult~cle ~tore) ,:",y~!ata pensji dyrektora Zborowskiego zalegała przez przeClą~ kll~U mieSIęcy a na. ~okryCie potrzeb Muzeum trzeba było zaciągać pozyczk! wekslowe. Na)Clęzszy kryzys finansowy przeżyło Muzeum w latach 1925-1926, r Pomim? je~n~kże tych ~asadnic~ych trudności postępowało naprzód g omadzeme zblOrow etnografIcznych 1 przyrodniczych oraz zasobów bibliote.c~ych. Biblioteka IMuzeum, która liczyła w roku 1918 zaledwie 400 volum~no~' rozrosła się w ciągu jego pracy na stanowisku kierowniczym do rozml,arow pokaź~ej biblioteki naukowej, liczy bowiem obecnie ponad 12 000 vOl~ml~o,:. (N~e posiadam danych dotyczących poszczególnych etapów roz~O)~ bl~lIotekl z lat międzywojennych). Zaznaczyć należy. że zakupy do biblIotekI prowadzone byly i są osobiście przez dyr. Zb:>rowskiego ze szcze- , " gólną starannością mającą na uwadze dobranie publikacH współcześnie wydanych oraz antykwarycznie dostępnych, odnoszących się tematycznie bądź to do regionu Podhala, Spisza, Orawy i Gorców oraz peryferycznych obszarów, bądź też do pozycji ogólniejszych, krajowych i zagranicznych. Wśród tych ostatnich uwzględniono specjalnie literaturę doŁyczącą Karpat, jako całości i krajów w ich zasięgu leżących, w szczególności Słowacji, związanej ścisłymi powiązaniami kulturalnymi z Podhalem. Nie brak też wśród pozycji inwentarzowych literatury węgierskiej :Z czasów, gdy Spisz i Orawa wchodziły w skład węgierskiego organizmu politycznego. Do biblioteki Muzeum włączony został na podstawie darów prywatny księgozoiór dyr. Zborowskiego, bibliofila z zamiłowania. Niezmiernie cenną pozycję stanowi zbiór lokalnej pr<lsy zakQpańskiej, podhalańskiej i słowackiej. Przedmiotem osobistej, niezmiernie troskliwie i z własnych prywatnych funduszÓw prowadzonej pracy jest zbiór wycinków prasowych w ilości kilkudziesięciu tysięcy (nieopracowany). Cenną pozycję stanowi archiwum, na które składa się około 500 rękopisów. Przedmiotem osobistej troski dyr. Z bo r o w s k i e g o są również zbiory specjalne nut, klisz, filmów li fotografii. Przy Muzeum Tatrzańskim istniała założona jeszcze przed rokiem 1880 Stacja Meteorologiczna, do której instrumenty ofiarował prof. Ignacy B a r a n o w s k i. Stacja Meteorologiczma I rzędu pomieszczona w nowym budynku Muzeum i wyposażona w nowoczesne aparaty otrzymała poparcie Tymczasowej Komisji Uzdrowiskowej, która wstawiła ,w swój budżet etat obserwatora. Stanowisko to objął obecny kierownik stacji PIM w Zakopanem - Józef Fedorowicz. \Vspomnieć jeszcze należy o alpinarium "wtgetującym" Muzeum. Obecnie dzięki pracy kustosza prof, Steckiego przy dawnym osiągnęło ono właściwy poziom naukowo-dydaktyczny. W trudnych warunkach materialnych pracujące Muzeum, istotnie osiągnęło poziom instytutu regionalnego. Świadczy o tym wysoki poziom wydawnictw, 1914-1921 które Rocznik wymienię: Podhalański (projektowany jako wydawnictwo perio- 1926 dyczne). Konstanty S t e c k i Ludowe ob7'azy nct szkle, Odbitka z Rocznika Podhalańskiego. Konrad Gór s k i - Tatry i Podhale w twórczości Jana Ka- 1927 Adolf Ch y b iń sk i - 1927 Julian K r z y ż a n ow sk i - 1914-1921 sprowicza. " 1!J28 nej nędzy. T. E. M o d e 1s k i - krakowskiej od strony O muzyce Spory Spisza. górali Pieśniarz podhalańskich. krainy o południowe kęp i wiecz- granice djecezji �1 760 \~ładysław .s e m k a II; i c z - ,11ateriaiy źródio/.l-·e do d.liewa Górnej Orawy. Cz. I. Jan i Stefan R e y c h m a n o o,. . . ,. l. e - Przemysł (CleJski na Podhalu. JOU' 1937 7151 ::,leży: 1. organizacjE; działu turY5tyki, 2. organizację skansenu dla regionu ?0dhala, 3. budoWE; bądż rozbudowę gmachu, 4. organizacj(; muzealnej stacji naukowej tatrzańskiej w górach. Pomysł ten zdawał się być bliskim ~~dlizacji na skutek daru parceli na polanie Palenłca, przy drodze do \lorskiego Oka. ofiarowanej przez Sronisławę i Kazimierza Dluskich przeznaczeniem na budowę odpO\\'iednio zaprojektowanego budynku Stacji '''. Trudne \\"arunki finansowe uniemożliwiły realizację tych nadal osadnict WładYSlaw "' . '., .s c m ; . ~ a w l c Z Jlateriai1,iródlo;xe do d.~i<?Gorliej Orawy. Cz. II. .Ponadto w:,dano popularno-naukowe prace: ,.Z Tatr i PodhaL!·· 1930 Mar'an S l) koł ' k' - . 1936 ' .',.', o \\. S I Swta roślinna Tatr Polskich. StClnJ~ław S o koł o w ~ k i La" Tat 'k' J ' r.zans 'I. ,G!.<\: Ivy•.;:azuJE' J. C-z e k a l" o'" - l-; ,,,, "" I' . 19?0-19:ł0 b'ł ,,' ." ~" , ,.1•..zea mctwo ,pols:ne w latach \~,-, ." ~~~ l o "mInImalne postępy. Jakkolwiek Polska posiadała . ' o Nym cza~Ie dose duzo wartościowych zbiorów nic b,",y onc jednak ~J]ę:e, w ramy ,wspołezesnej organizacji muzealnej. Instvtu'ej'(' te I" wipk' ~zosel wypadkow nie rozporząd ~l' d ,. ..' '<i techn' '... . .. Za} O powlednim personelem nauko\vYn\ braku rP)Ol~I~ladaIY, oparcia w stałych budżetach. Dowodziło' t(J muzeow przez owczcsne \ . tym t' t -. l _. . czynni. 'Jn. ,';:Ierownicze Na Ie au or . t aC.!1 " Muzeów r,:cgionalnych przeL . , M . , mowl ' . o,." pięknej. r eprczcn ,uzeum Tatl zan:;kle Analogicznie prcf Wł d" . ' w i c z sta\via Muzeum Tatrzańskie; '" ~ Zlmlerz A n t a n l e, 1 a 'lIZOl' Innvm muzeom l' . ),a nym w Polsce "';. Zd"nie '" .-.;hCrlF'V-'C"a ,\ , '. . eglo'" 111 ;vluzeum ' ł 5zy poziom d 'k' , t ' . ~ '. - ~ oSlągn~ a powvżswego d ' ł z:ę I, za,s Osowatllll następujących zasad: 1. ustalenia obsz~rLt Z13 ama l konsekwentnego opr" . wych granic szczegółowych ogólnie wyró::;~:ma n~ podstawach .naukoE'kazów muzealnych (\\':;1)0 ,;,' " '.,C ~ go regIOnu, 2,systematyzacji " . m1.. (0 . dca' n,uez'\' O kolek'" 't ' muzvczn I'ch dobran ., . :' , . CJI 111Srumento'Ą "O . ora; o 'k I k "eJ kIoprac~waneJ przez prof, Adolfa C h y b i ń s k i e"Zofię P a c . o" e CJl e " sponatow daty'· . cząc;.c, l1 pasterstwa zebranych przez l \\ l C Z a \~ ą), .'l, na stworZE:niu inst t t b' d go obszaru dZI'. ł ' 4. '. y u u a awczego dla swea_ama " na pos'a\'ITIel'i ,. ' dvd kt.". C. LI ZOlOrow na wysokim poziomi . a, }CZIl}m, .J. na stworzeniu b'bl' t l'" ( ułatwianiu naukowej prac\' bad ,I 10 e \1 na~kowcJ regionalnej, G, n:; lania, 7. na podjeciu akcji w ;wcz~J, na tercl1le własnego obszaru ri:dClz zakresu proble~atYki regiOn~. aWl1lczeJ. 8. na popularyzacji zagadnic!1 1939 • JI)1), 'J.,adlnctwa I . - .:ldualnych pri)jektó\\'. Po ~zczegolnie ciężkich latach 192,3-1926. \\' któr~'ch dzięki wysiłkom dyr. Zborowskiego ,.Muzeum nie rozlaLło się" i których atmosferę oddaje parodiCl pióra Orkana 3e nastąpi! według \"yrażenia dyr. Zborowskiego ..rok tłusty" 1927/1928, Muzeum ,;piaciwszyokolo 50"/" długu bankoweg,-' zdołało uzyskać powiększenie i stabilizacj~ zasilkaw wpłacanych przez Departament Nauki Mini·sterstwa Oświaty oraz subwencję z Funduszu Kultury Narodowej, W 1928 r. zos,td obsadzony etat kustosza działu ;przy~cdniczego. Stanowisko to objął prof. Janusz D a ma n i e \V s k i. były ku"tosz Państwowego Muzeum Prz;:rodniczego \1' \;Varszawie. Pracowai do roku 1930 po czym pracę objqla dr Irena D o m a n i e w s k ,\ zajmu;aca się uprzednio alpinarium li (lbionuni bot<Jnicznymi. Wraz z pomyśh~iejszą sytuacją finansową .Muzeum wiąre się poważny wzrost zbiorów zarówno etnograficznych, ja,k .przyrodniczych i bibliotecznych "'. DziałalnoŚl' :\'Iuzeum w latach międzywojennych objęła ·oprócz opisanych uprzedni~-' 'viele różnorodnych akcji. 'wśród nich \V,spomnieĆ' jeszcze należy ,o przejeeiu pod opiekę w roku 1937 przyszłego Muzeum regionalnego orawskiego \\- dworze Moniaków Vi Zubrzycy Górnej. Rolę oświatową Muzeum ilustrują c:rfry dot~'czące frek\\"encji. W rnk;;,; " :~~~~I:;C~;~ J y\, Glosy uznania Idla naukowe"o. -,; • . ' d~lebst\l-ęm, Istotnie .pełn;/o o pO~,o,nu :\luzeu:l1 me byly czczym po. ,ono role In5t\·tutu Nauko" nalnego, utrzymywało ż w' k t ;, . ',_, '.'.ego Regiopracowało z państwow: ~ad onoakht z Za"ładaml Umwersyteckimi. wspól, ą c ronI' Przyrody z 1,,yo' .' d k' • dem Konserwatorskim. z Pol k' T' -, Je\\O z 'lm Urzę,s. lm owarz\'stwem T t 'k' ności z Sekcja Ochrony Tat " ,' a rzans 'lm. W szczegól, . • I' oraz mnyml muzeami Ku t ' Muzeum współpracował przy o '. . .. . s os:~ owczesneg(l wych (np. Kong'res Geografów iri~~~~o;~'~~~,'-ls~Jaz.dó,w kongresów naukodydaktyczna znalazła wyra' v; or' , " oWIanskich \\. r. 1927). Praca tatrzaliskiej i be."idzki~J' -, ; 926gamZCiCJl wysta\I' np, wystaw'y fotografi: • . -.... '10\-. r, DYr. Zborowski w - , K . );auKowI'm I\\'orzl'/i orojekt\' . l . . raL. z uratonun~ , '.. • . oa szeJ rozbudow." Muzeum, Tutaj wymienic 192223 zwiedziło Muzeum 13289 oSc)b .~Okres okupacj: przeszedł dla :\Iuzcum Tatrzailskiego stosunkowo pomyślnie. Ocz:rwiście o jakimkelwid.;: rozwoju placówki nic mogło by':' mowy _ jednakże ~\luzeum straciło jed,l-nie nieliczne' pozycje inwentarzowe \\' zbiorach i archiwum, Pozostający \\' tym czasie nada l na stanowisku kierowniczym dyr, Zborowski zdola! pomim~ ::rozumialych trudnOŚCI l)owiększyć niceo zbiory bibliot~czl1C o publikacje dotyczacc' Pcdhab, wydane przez istniejący w Krakowie hitlerowski. p~elldonaukowy .,Institllt :ur Ostarbeit". Ponadto zgromadził cenny zbiór !okalnei pr:lsy podziemne.' 'Jowiększył zbior wycinkóv, praso\vych i materiałów archiwal1:ych dot:,-cz<\- ! l', I \ L'\-ch okresu okupacji. \V okresie organizowania \vladz polskich \\. roku 1915 c\Iiniswrstwc' Kultury i Sztuki przyszło natychmiast ",ruzeum z pomocą w postaci staiyct! "ubwencji. Muzeum w wymienionym okresie nosiło nadal charakter instytucji prywatnej opartej o Towarzystwu I\luzeum Tatrzallskiego. W owyn1 czasie pGwiększa się personel :\'Iuzcum o drugi etat ctnograf:l. 'IV rok;" 194<' 'i'o\varzyst \\'0 ~Vluz('um Tatrzd1'lski. ..:·go !ć.)cz;y 5i~ z To\\·arl:·~t '.t,r,,_,-:", T;:~~"7:!. ~"~- �762 I I I· I skim, zachowując stanowiska samodzielnej jedncstki tegoż Towarzystwa. Wraz z ogólnym upaństwowieniem muzeów krajowych w roku 1950 mającym 'swe żródło we właściwej ocenie roli społecznej muzeów. M~zeum Tatrzańskie zostało upaństwowione. Odtąd Muzeum otrzymało stały budżet. W rezultacie upaństwowienia następuje znaczne powiększenie etatów. Obecnie skład personalny Muzeum przedstawia się następująco: etat dvrektor~ s.amodzielnego pracownika naukowego w stopniu profesor~; etat klerownI:ka działu etnografii w stopniu adiunkta; etat praktykanta muzealnego sIły pomocniczej w dziale etnografii; etat kierownika działu przyrody w stopniu adiunkta; etat kierownika biblioteki w stopniu kustosza; etat siły pomocniczej \V bibliotece w stopniu asystenta; etat kierownika Park~ Etnograficznego wspólny z etatem kierownika biblioteki; półetat techl1lka muzealnego, siły pomocniczej w pracach nad organizacją skal1senu; etat konserwatora w stopniu asystenta; etat pracownika oświatowego w :~topniu asystenckim; półetat pracownika oświatowego w stopniu as:vs~~ncklm; etat dyspozytora muzealnego. Omawiając pracę działu etnografII wsp::;mnieć naleiy, że w latach 1950 - 195.5 pracJwała w Muzeum Tatrzańskim w charaktErze asystenta Helena Roj - Kozłowska zmarła w roku 1955, gó.ralka, świetna znawczyni kultury ludowej Podhal'a, artystka ludo.wa. ktora wielce zasłużyła się w pracy nad organizacją dziaJu etnografIcznego. . Ustabilizowanym i polepszonym znacznie warunko:n finansowym odpJwI~daJą nowe inwestycje: częściowa przebudowa wnętrza, w rezultacie ktorej uz.yskan:> salę na pomieszczenie biblio:eki, instalacja cetralnego ogrzewanIa. Zwiększony znacznie zespół muzealny pod sprężystym kierownictwem d 'rektora Zborowskiego przystąpił do ważkich zadań opracowania zbioro.w. ZblO~y Muzeum ze względu na minimalną obsadę personalną w latach mlędzywoJ_en~yCh przetrwały do końca drugiej wojny światowej nieoprac~wane. W pIerwszych latach !poslugiwano się prowizorycznymi katalogamI. Praca ~becn.a ~Iuzeum od szeregu lat polega na odrabianiu zaległości. ~pracowanIe zblOrow etnograficznych przedstawia się następująco: wszystkIe eksponaty w liczbie 5530 (stan z dnia 31. XII. 1961 r.) są zarejestrowane około połowa z nich została zinwentaryzowana. W opracowaniu pozostaj~ ~artoteka rzeczow~ i topograficzna. Opracowanie biblioteki polega na ~lI1w~ntaryzowal1lu I skatalogowaniu alfabetycznym i działowym. 8467 ksiązek I b:oszur oraz. 760 tytułów wydawniczych czasopism. Pozostaje 111 tytUł~w wydawl1lczych czasopism nieopracowanych. Również nieopracowany J:~t OkOło..trz~?zieści kilka tysięcy liczący zbiór wycinków prasowych. ZblOr 'archlwallOw opraCOwano w połowie. Zbiory kartograficzne oprac.o,,;ane są w całości. Wymienione prace obciążają niezmiernie praCO~l1lko~v Muzeum, .ut~udniając im pracę .nad badaniem regionu, niemnIeJ Jednak odrabIanIe tych wieloletnich zaległości jest podstawą d:) 7 I~ 763 panowania nad cennymi zbiorc:mi, gromadzonymi pieczołowicie przez dyrektora Zborowskiego w ciągu czterdziestu pięciu lat pr~cy. . Oprócz wymienionych uprzednio zapisów wymienić nalezy dra Jozefa Lesieckiego z roku 1920 'obejmujący około 200 eksponatów, dar Komitetu Plebiscytowego Spisko-Orawskiego z roku 1920, dla którego gromadził zbiory dyrektor Zborowski, dar Ksawerego Prausa, Mieczysława Jeromina, Bronisławy Kondratowiczowej, Stanislawa i IgnacegoWitkiewicza, Wojciecha Brzegi, Juliusza Zborowskiego, Adama Krasińskiego, Bronisławy Giżyckiej. Kilkadziesiąt wytworów współczesnych twórców ludowych ofiarowało w roku 1951 Ministerstwo Kultury i Sztuki. Oprócz wymienionych uprzednio darów - Muzeum zakupiło zbiory Konstantego Steckiego, Stanisława Barabasza, Adama Liberaka oraz Wojciecha Brzegi. Pozostaje jeszcze do wymienienia cenny zapis dokonany już po drugiej wojnie światowej przez dra Stefana, Tadeusza i Janinę Szymańskich, na który składa się parcela o pow. 1 ha, położona na Bystrem u s,tóp Nosala oraz wyposażeni2 wnętrza zabytkowej chaty złożone z 259 eksponatów. Wymieniony obiekt jest oddziałem Muzeum i miniaturą skansenu. Charakterystyka zbiorów etnograficznych Muzeum Tatrzańskiego sprawdza się do oceny wartości, j2ką zwykle posiadają zbiory stare i pochodzące w dużej mierze z kolekcji prywatnych. Stanowią one niezwykle cenna dokumentację sztuki ludowej Podhala, natomiast wykazują ]:;raki \V ~?kresie kultury materialnej. Eksploratorzy, dyletanci zainteresowani ur~kiem ludowej sztuki podhalańskiej główny nacisk położyli na ten dział kultury. Specjalnie cenną pozycję w zbiorach Muzeum przedstawia zbiór obrazów na szkle; jest to 549 obiektów, 'Spinek i klamer góralskich, Wymienione kolekcje stanowią poważne materiały do pracy naukowej. Obecne zakupy materiału dotyczą m. in. współczesnegio malarstwa na szkle, zdobionych wyrobów metalowych, haftów itp. Ponadto ponieważ, kultura materialna jest słabo reprezentowana w zbiorach Muzeum prowadzi się zakupy Imające na celu wzbogacenie działu rolnictwa, komunikacji i transportu. Niewystarczająco jest reprezentowany gospodarczy s'przęt kuchenny. Praca nad problematyką różnych <działów rzemiosła i Iprzemysłu, tak charakterystyc.znego dla Podhala, Orawy i Spisza w okresie samowystarczalności gospodarki wiejskiej napotkałaby na trudności ,w postaci braku dostatecznych materiałów w zbiorach l\Iuzeum. Uzupełnia się !również zasoby obiektów związanych z obrzędowością j folklorem. Zbiory Muzeum Tatrzańskiego pochodzą przeważnie 'ze Skalnego Podhala. Nowotarszczyzna, Spisz, Orawa południowe Gorce wymagają wytężonej pracy eksploratorskiej. Wspomnieć tutaj należy, że Orawa posiada zbiory etnograficzne i ,to pomieszczone w uroczym, naturalnym swoim środowisku, 18-wiecznym dworze Moniaków w Zubrzycy Górnej. Zbiory Muze'um w Zubrzycy Górnej jakkolwiek nieliczne (o 359 pozycji inwen tarzowych),stanowią jednak dzięki koszystnym warunkom, jakie daje im środowisko, zorganizowane w postaci" �705 764 Parku Etnograficzn~go, dobrą ze stclil0wiska dydaktycznego reprezentacjq .kultury ludowej Orawy, Sprawa własności mienia muzealnego, ze stanov.riska społecznego nie jest sprawą zasadniczą, Zbiory \\" Zubrzycy Górnej sCi ,;\'lasnośclą PTTK, Muzeum Tatrzańskie zaś sprawuje nad iVTuzeum Orawskim patronat i kieruje stroną merytoryczną, przy ·,'.:s~óipracy ·Z Podhala11~ką Komisją Opieki nad Zabytkami. Oddziału PTTK Zakopanem, W .poI,vyższej sytuacji Muzeum postanowiło skierować swoje wysiłki na Spisz' oraz zagrożone zalaniem tereny wschodniej ;\i'owct"rszczy,my, I.••.• rvluzeum Tat.rzańskie jest placówką o te;o rodzaju usytuowaniu gco~:'a.ficzn,\'m, które z natury rzeczy -,':,':suwa postulat silnego ośrodk~ muzeal):eg(), Do k011sumowania dóbr kultli!'y trzeba dysponować wC'ln~'m et.<iscm, Wypoczynkowy cllarakter ZClkopanego narzuca myśl o rOibudowic: :\Iuzeum Tatrzańskiego, st,jd też Ustawa o rozwoj u Zakopanego i Okrę~u 'i'atrzańskiego z roku 19.i8 uchwalJna przez Prezydium HZc!du s:worZ\~ci realne \\'arunki do urzeczywistnienia idei podhalańskiego skansenu, pr~(;z wstawienie budowy Podhałal'1skiego Parku EtnograficZI"cgO. jako jedncj z inwestycji, w ogólny program rozwoju Zakopanego, W ten sp:s6b \VI'marzona myś~ dyrektora Zborowskiego, inicjat.ora idei Parku Etnografic;'ncgo dia regionu Podhala znalazła rcdne m:>żliwości, li'iuzeum, wśród ogromnych trudności związanych z !okallzacia Podhaiariskiego Parku Etnograficznego pracuje nad or"'anizacia n ~we~'o dZl'''łu b J. ::;)' a Hez:llt~tem tej akcji 'N dziedzinie wzbogacenia zbioró\v jest zaku~ urządzen kilku chlopsl.;:ich zakładów przemysIowych t.j, browaru, mlyna, olc,iarni i folusza wraz z budynkiem, Wymienione obiekty zestaly rozebrane i znalazły pcmicszczcnie w prowizorycznym b:J.r2.ku w Kuźnicach, Stale rozwijające się Muzeum odczuwa brak magazynów, Obecnie prz,' z\~'iękS'Zonych etatach równolegle z pracą nad inwentaryzacją, katalogo,.l'a'n~em i powiększaniem zasobu .zbioró'.,,: przystąpiono do 'organizacji magazynaw muzea.lnych, Wzorowy projekt. magazynó\v, budzący uznanie w krajl: I za granIcą opraccwał nieźyjący już starszy konserwator Muzeum inż, Jar', :Ylarksen. pod którego kierunkiem przeprowadzono realiza<:ję koncepcji .\Iagazyn:l· Muzeum znajdują się 1A' budynku muzeaLn,vm w Oddziale Muzeum" \\' willi :pcd Jedlami, i w innych pomieszczeniach paza Muzeum, \\' ktorych prowizorycznie ulokowano eksponaty ,nie znajdujące miejSCa w magazynach właściwych, VI budynku Muzeum magazyny zajmują dwie ,;ale, Podst.awowy magazyn znajduje się na drugim piętrze :.vluzeum, lirządze:1ie magazynu złożone ze specjalnie skonstruowanych, stelaży, :'egalol\' I odpowiednlo dostosowcmYC;1 szaf umożliwiło maksymalne wykol'zyst;lnie przestrzeni magazynowej, lJoz\\'oliło na rozmieszczenie eksp~natO\\' według podziału rzeczowego. przy zachowaniu zasady dostępu de Pl'szczególnych obiektów, Orientację \'. magazynie ułatwia .specjalnie opraCO\\'aI1Y sv tern k"rtote-k topograficznych oraz plan sytU:H:,vjny. Drug-ie po- . mieszczenie magazynowe znajduje się n2. drugim piętrz.e :VIuzeum, w ścięte: . "'l' ~rl' '''l;e~cl' Sl'ę tu kolekcja. kilkuset łyżników ""ustawionych " m. ~d I pvudasza, ,v. ~ stelażach, Trzeci magazyn, przeznaczony na pomieszczeme mebu I WIęKszych sprzętów gospodarczych znajduje się l\' willi pod Jedlami. czwarty \\' prowizorycznym baraku w Kużnicach, Pomimo zaabsorbowania pncov.;nikó\\' prac,] iJnventaryzacyjna, katalogowaniem i pcv-:if,k3zaniem zbiora"'; ",luzeum Tatrzańskie prowadz' prace terenowe, którymi kieruje osobiścit' dyrektor Zborowski. W, rok,l' 1953 i 1959 pracownicy Muzeum przeprowadzili akcję inwentaryzacJI ponhalaI'1skieg.o budow:1ictwa mieszkalnego i gospo<:larczego, spisano 198 zabytk:>wych zagród. Wyniki w postaci systematyzacji bud~wnictwa zostały opublikowane", Ponadb oprac()wano dokumentację pomIarową 43 zab~'tkowych zagród, l piwniczki. 2-ch bram 'wjazdowych, lO-u chłopsklen icakiadów przemysłowych 9-u dawnych typów pieców oraz zgr?mad~Ono 800 zdję:: felogr;1ficz:1yc:h zabytt<:owego budownictwa, Poniewaz buetov.;nictwo pastcr,kie w Tatrach <.ostal0 nadzwyczaj. starannie opraco\VanE' oxl kieru:1kie:n uro£. Włodzimierza Antonie\Vicza'2. Muzeum T8tTzansklE :v reku 1960 op;'acc.\vało wstępną inwentaryZflcję opi.sową budownictw,,: pa,ster,;kiego w G.or:::Cl!ch, Na materiały uzyskane z badań składają się opisy budynków oraz inwentaryzacje pomiarowe lO-u obiektów, Ró\\'nG,cze~niEo w reku 1960 i 1962 j\>iuzeum Tatrzańskie p:-owadzn, .•, : bc.;'dzie kO'1tynttO\\'ai: !1<ldal, prace ')[:0. inwentaryzacją opisową chłopskiej-: Lakladów prZEmysłowych w pcw, nc.v,'otarskirn. Pcwyźs.a akcja prowadzona przy współpracy z Muzeum Techniki NOT w Wa:szawic oraz PodhaJat'lska ILmisja Opieki nad Zabytkami, Ocld'.idu P, T, T. K. w Zakopanem ma' do)row2dzii: do opracowania Kat<41'Jgu Zabytków budownictw., przemysłow~~O w pJW, nowotarskim. jak:) jednc~o tomu katalogu obejm\;.' .iące:;o cał<l Polsk~ '0, \\' roku 1961 Muzeum prGwadziło i będzie prowadzit nadal przy w,;pó!pracy z Oddzialem PTL 1\ Zakopanem ill'vventaryzac.l(; i{apliczek, dZ-""'C:111ici fig·ur kamiennych, Oprócz prac il;-,,\'('ntaryzacyjnych prowadwno badania terenowe n"d n"'~ stępującymi zolgddnieniami specjalnymi: strojem~piskim, zdobnictwem metalow'.'m,:1ad rzeźba fi.guralną i dekoracyjnej. nad malarstwem na szk1[·. prow~dzi prac,," hist'ory~zno-archiwa1r;e o tematyce: Historyczne POdUI1'" góralskie i ich edbicie 'x piśmiennictwie XIX i XX w, Dzieje badań etn'.'graficzc1y-eh na Podhalu, Dzieje :YIuzeum Tatrzailsidegc ". W ramach wsp6łpracy naukowej dyrektor Juliusz Zbore\\'skl ki~rUJe badaniami terenowymi i archiwalnymi Jlad dziejami dawnego gc,;'nictws i hutnictwa tatrzaliskiegc. prowadzollymi z kredytów Zskiad, Historii Nauki i Techniki PA:\', Równ:czl'Śnie "-1uzeum Tatrzanskie bil'''',' udzia: \\' pracach Komisji Badar'1 KuHur~' Karpackipj PAN, opracow,,:,;;' aktualn," stan pastersl .•'.'a na Orawie i Spiszu �767 766 \\'śród pn.c polegających na zbieraniu dokumentów do dziejów Podhala wymienię ciekawą akcję podjętą przez Muzeum w roku 1958 i 1959, przy finansowym poparciu Ministerstwa Kultury i Sztuki. Na Spiszu w tamtejszych majątkach wielkiej własności przetrwały do lat międzywojennych relikty pańszczyzny, które zniesi~ne zostały dopiero uchwała sejmu w roku 1932. Muzeum korzystając z okoliczności, że we wsiach spi~ skich, w szczególności w Niedzicy i Falsztynie żyje kilkanaście osób d3.wnych "żelarzy" czyli pcddanych tamtejszej wielkiej własności o~łosiło konkurs z nagrodami na pamiętniki tychże. Wynikiem konkursu było d~i~więć pamiętników oraz dziewięć odpowiedzi na kwestionariusz, uzupełmaJących swobodnie spisane wspomnienia .• Jeden z pamiętników zostal cpublikowany 4'. Muzeum Tatrzańskie przystąpiło do własnych wydawnictw, publikując pr.lew~dniki: po stałej wystawie kultury ludowej Podhala "\ po wystawie geo10g1cznej ~7, ,oraz kilkujęzyczny w związku z organizacją Międzynarodowych Zawodów Narciarskich FIS w Zakopanem ~8. Ponadto Muzeum za?o.czątkowało serię wydawnictw popularno-naukowych. Serię inicjuje kSIązeczka Hanny Pieńkowskiej pt. "Podtatrzańskie obrazy na szkle" .1". W opracowaniu pozostaje przewodnik po Muzeum w Zubrzycy Górnej na Orawie. O żywotności pracy Muzeum Tatrzańskiego pod sprężystem kierownictwe~ dyrektora Zborowskiego świadczy poważna ilJŚĆ konsultacji. Dyrek'~~r Zboro",:ski, świetny. znawca literatury dotyczącej Tatr i otaczających atry kram, prowadzI n:estrudzenie dział kwerend bibliografic.n ycn l archiwalnych, udzielanych ustnie lub pisemnie zainteresowanym badaczom w kraju i zagranicą. R.ównolegle z ~romadzeniem materiałów, działalnością naukową i wyda~V'mc;1:ą,postępuje praca dydaktyczna. Muzeum Tatrzańskie nie dysponUJe korzystnymi warunkami dla ekspozycji oraz organizacji ruchu zwiedzających. Dwie duże sale na ,parter,ze i pierwszym piętrze odgrywają rolę sal wystawow~ch. Na pa~terze mieści ,się stała wystawa kultury ludowej Podhala, na pIerwszym pIętrze stała wystawa przyrody regionu. Obydwie wystawy uległ~ w latach po drugiej wojnie światowej przerobieniu. Wystawa :tn~gr.af.Iczna została dwukrotnie przerobicma, przy czym jednakże zasad~~czeJ Jej postaci nie zmieniono, dział przyrodniczy z wyjątkiem zoologu został podany w nowym układzie; brak pomieszczenia na wystawy ozasowe. Mimo tych trudności odbyły się następujące wystawy: "W~stawa meblarstwa witkiewiczowskiego" zorganiz<Y\'1ana w roku 1953 w OddZIale Muzeum w "willi pod Jedlami". "Pokaz współczesnej sztuki ludowej" pokaz prac twórców ludonych, uczniów szkół zawodowych l spółdzielni .artystycznych 19-5 r ~. N d . ;) . Oze aro zel1le w sztuce ludowej i obrzędach pod Tatrami w 195iJ r. "Biały haft podhalański" wg sceniariusza dr Anny Kowalskiej-Lewickiej w 1957 r. Malarstwo na szkle" Scenariusz wystawy zestawiał w układzie history~znym 19-wieczne m;larstwo na Podhalu oraz uwzględniał twórczość współczesną w tej dziedzinie. Wystawa została zorganizowana przez Muzeum Tatrzańskie wspólnie z Centralnym Biurem Wystaw Artystycznych w sali C. B. W. A. w Zakopanem w roku 1960. "lVIalarstwo Nikifora", pokaz wybranych prac Nikifora znajdujących się w zbiorach Muzeum w Nowym Sączu, eksponowany w hallu Muzeum w roku 1961. Lata powojenne przyniosły pokażny wzrost frekwencji muzealnej. Cyfra zwiedzających Muzeum przekracza w ostatnich latach 90000 osób rocznie, przy czym 75/'/0 stanowią turyści zwiedzający wystawy grupowO. W tej sytuacji zaistniała konieczność odpowiedniego ustawienia działu oświatowego, aby podołać zadaniom dydaktycznym. Pracownicy oświatowi Muzeum są wyrobionymi popularyzatorami. Władają również biegle kilkoma językami obcymi, co pozwala lm na oprowadzanie coraz liczniej napływających wycieczek zagranicznych bez pośrednictwa tłumaczy. ? N' Przypisy l Statut Towarzystwa Chalubińskiego 2 3 4 5 Statut... Statut... Statut... Slósa lubińskiego Muzeum w Zakopanem, j. w. j. w. j. w. r s k i Antoni, w 6 Statut... 7 Muzeum Zakopanem, Tatrzańskiego (Kraków, Muzeum Kraków, imienia Dra Tytusa 1888). TatrzaiLskie imienia Dra Tytusa Cha- 1891. j. w. Tatrzal'tskie imienia Dra Tytusa pane", Zakopane, 1891, Nr 3. B S l ó s a r s k i A. ... op. cit. • (B ę d z i k i e w i c z Sebastian), b, Muzeum lubi1'tskiego w Zakopanem, "Kurier Zakopial1ski" Chalubińskiego, Tatrzaliskie Zakopane 1892 r. l" (B e k Dionizy), t Dr. Wladyslaw piańskl", Zakopane, IV, Nr 34 s. 323-324. Florkiewicz, Tytt!sa "Zako- Cha- z dnia 22 lipca "Przegląd Zako- �769 Muzeum 30 :: St.atut T0i(:(lr=y~,lC:! iilllcnia Dni Tl'til:,(l u; Zak()pc- C;w!uhi'lsklepu KrClkóv.'. 189i. '" Prz. O ~.lu:cli;n Tfltrzrlilsk1m 'nr,u" parę. "Przeglqc) ZakopiL'nski Z<lkopanc, II, HIOD. :';r ~'ti.s. 331. " We y b c r g Z~'grnunt. ,"\'1ilZ('ilHl Tatr:al'tskie im. Clw!ubiJ't::;1,:ir,):,. ., Wis/a", X'V, 1901 (przedruk z .,Kurie!'" Warszawskiego" 1901. Nr 2. G:. ',; W,.s.S" iW u::eu m Tar.rzn liski" 'm. Tut ~l!'[( Cha: ubi ńsk lego, . "Prz?gląC: Zakopiański", ZakOpcil1e. II. 1900, Nr 36. ". 363. IS D y a k o w s k i Bohdan, Muzeum Tutrwiiskie. Dzia! PrzyroclniC:li. Odbitka z "Przeglądu Zakopialiskiego". Kraków. 1901. ' I" D yak o w s ki Bobdan, W sprflwic Muzeum Tfll.rz(I'''18kic(jo .. ,przegląd Zakopianskj", Zakopane. V. 1903. Kr 15. ". 10fj-llO. " W e y b e r g Zygmunt. op. ci\. J3 We ..•.b c r g Zygmunt. Towarzystt~·() Tatr:a)'lskie i ;l,luZCIl'll im. CI1HI1I.bIiLskie(jo u; ZakOpallClil. (Przedruk z \\'szcchswidta" 1901) .. PEcgl<' •..: Zakopial1ski. Zakopanl, III, 1901. Nr 52. s. 51~-51f). '" 'vV'E.'.v b (' r g Zygmunt. T()lrar::ustu;o Tat.,·zańskie i ,vluz.elL!It im. Cllall/.bUl.~kił!Uo u: Zakopanem ... Przegląd Zakopianski", Zakopane IV. !iW:!. Nr l, s. :'i-ii, Nt· 2. ~. 14-15. Nr 3, s. 27-28. Nr 4. s. 37·-;30. Nr;) s. 48-·HL Nr 6. ~. 5i--59. Nr 7. s. 'iS-if). . lOa \i\1U::CL:m Tatrzańskiu ... Znkopant'·. Zakopane. 11. J90n. 21 kL11:. "" (i\Ill7.~um Tatn:anskic), ,.Zakopam'''. Zakopane, IV. 1911, Nr 20. " Muzeum im. Dra T. CllalubiJ'lskicgo .. Zakopane", ZakopanC'. R \'1. un:!, Nr 9. z dnia 16 rnaj", 1913. :," MU.zeum Ta(,rzllIl.skie nn. Dm Tyli/sa Ciw/ubi./"tskicgo w Zakopane:,.;. PC'8więcenie kamienia wfi9ielneqc, pod i:Olqi [1JJ1nc/l IIlIL:;;e.11ny l!' dnill .'ierpnia UIL 1'. Zakopane. "' (Tl':tma.j(·r Kazimierz). Ode:'~:·(l .. ,zllk opa li e". Zakcpa:'lc. VI. 1912. b. nem, -" Statu/. !.;u,,)(lnern. :1; tt:~a 1'(I'((:o1':::U51.1CI: Kraków. ChałubiJisi<:iego ::" :\ll1~'e,nrt Cl1a/.u/)l1iskie;lo CllH;(/ro.fic.:·'QiCIi. :\·luzC'um Tatrl.aJi~kir ';'nlr.:'or'j"kic ... r1rzt'~2'};:1ci '- Bwnisla\\·. Zakopanem. im. Dr. T:" Z(tt':.(:piań~ki··, Zakopane, I(r,,].;ow, 181.'1. c·, S w i l r z :\l;cczysi;,w H. \'L, . Tctr:all.skic Jl'tZCUIIl Zac/oHin i sposoby imienw prowadz'enia T. CIl(i- Dra Dziofu LLldo:- '1(1'!'C~('rJl;. : ::;·:cksjil ... Taternik', tV .'n"(lI.,;ie ;:><.1!'" <L::ia/!/ Zakopane. .,. i~\!l17.('un) Kraków. tntcTl!icki('i/O '>.1112('110: uipcjskie 'vlI. s. 103-113. IHl:J /l: ,'HIl:eltlll im. w jYICJIlllC!lilll'H. Tatrzcn1skic). .:Zak.(lp~i!)l··. Z;:.;kopanc. IKilK:. Ś \\. i L' r z :\liecl\'sia'.':. Cilall1bi1\sldcoo VII. 191-+. 1 192], 1 "Nauka .. .'Z(Lkc" i\r :~. Polska", Muzeum 32 Nr 30. 33 T. Cha!ubińskiego, s. 59-60. Muzeum Warszawa, Tatrzańskiego Zb or ow sk i Dra im. Kraków, "Taternik", T. Chałubińskiego, IV, 1923, s. 399. "Gazeta Tatrzańskie, Juliusz, R. XIV, 1929, Nr 11. 34 Ż e l e c h o w s k i Zakopiańska", Przegląd Władysław, Zakopane, Muzealny, Placówka "Orli lot", Kraków, R. 4, 1923, s. 139-142. 35 C z e k a n o w s k i Jan, Refleksje "Ziemia", naukowa II, Warszawa, u stóp "Nauka muzeologiczne, 1922, Tatr, Polska", Warszawa, X, 1929, s. 556-565. 36 A n t o n i e w i c z Włodzimierz, Wzór Muzeum Regionalnego w Polsce (Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem), "Ziemia", Warszawa, R, 11, 1926. 37 Z. Stacja wysokogórska Muzeum Tatrzańskiego, "Ziemia", Warszawa, R. XIV, 1929, Nr 2. 38 Or k a n Władysław, w O kołtunie i kołtunach o dwóch albo "Wierchy", Kraków, II, 1924. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie, muzeach Zakopanem, 39 R. 5, 1927. 39. Z b o r o w s k i Juliusz, przyszłość, ,,'Wierchy", Muzeum 40 Muzeum Kraków, Tatrza·ński.e Tatrzańskie. "Wierchy", Kraków, R. 1928/29 plany Kronika w Zakopanem, Muzealna, budownictwa "Przemysł, podhalańskiego, "Etnografia Polska", Wroclaw, Warszawa, Kraków, V, 1961. 42 A n t o n i e w i c z Włodzimierz, (red.) Pasterstwo Tatr i Podhala, T. I, II, III, Wrocław, 1959, 1960, 1961. 43 Katalog zabytków budownictwa przemyslowego H Zbor ow sk i Z dzialalności w Zakopanem, "Etnegra-fia T. Chalubińskiego na R. 7, 1929. Rzemiosło, Sztuka", R. IV, 1924, Nr 4. 41 J o s t o w a Wanda, Z zagadnie7i u; 7.(1. w Zakopanc:n. " P i ł s u ci ~ ki te TY/lisa " 1~FL=). ~~r 10. s. 7.j-r(i, il:li'r,,.,sk'<'fJ'; DHI HIll. zi)iorólc K:J.ta[og J\-1l1zeum nn. 31 im. Tatrzańskie 1922, Nr 3-4, Towarzystwo R. IX, Juliusz, w Polsce, Muzeum Polska", Kraków, V, 1961. 45 J a n o s Jan, Pamiętnik żelarza, "Wierchy", 46 S t a rek Edyta, Przewodnik po dziale kultury Polskich T. L z. 1, Tatrzańskiego im. Wroclaw- Warszawa, Kraków, T. 30, 1961. materialnej Podhala, Zakopane, 1953. 47 Kor o s a d o w i c z Zbigniew, Tatry i ich dzieje. Przewodnik po zbiorach geologicznych Muzeum Tatrzańskiego, w Zakopanem, Zakopane 1955. 48 pane, Tatrzańskie im. Tytusa Cha!ubińskiego Zakopane, Zaku- 1962. 49 szawa, 49- Muzeum P ien kow sk a 1961. "Lud". t. XL!X Hanna, Podtatrzańskie obrazy na szkle, War- �770 171 LITERATURA 1. A n t o n i e w i c z Włodzimierz, Wzór Muzeum Regionalnego Tatrzańskie w Zakopanem). 5. B e k Dionizy, t Dr. Władysław Zakopane, IV, 1902, s. 323-324. 6. B ę d z i k i e w i c z Sebastian, tusa Cha!ubińskiego Ftorkiewicz. "Ziemia", w Pol- r. 11, 1926, nr 11. 2. A. Ch., W sprawie Muzeum Tatrzańskiego. "Wierchy", Kraków, II, 1924. 3. B. J. M. Muzeum Tatrzańskie im. Cha!ubińskiego w Zakopanem. "Wierchy", Kraków, R. 17, 1947. 4. B. M. Z przeszłości Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. ,,'Wierchy", Kraków, R. 22, 1950-1951. sce. (Muzeum Warszawa, "Przegląd Zakopiański", Stanisław, Muzeum Tatrzańskie Ty"Kurier Zakopiański", Zakopane, w Zakopanem, 1892, Nr 2. i-I " :': il,:] !i ;:-1 !:"! .1 t-i 7. "Biuletyn Informacyjny Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków" (później) "Biuletyn Informacyjny Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków", Warszawa, r. 1955, Nr 1, str. 7, str. 10-11, str. 11, Nr 2, str. 2, r. 1956, Nr 3-4, str. 12, str. 16, Nr 5, str. 4, str. 7, str. 15, str. 29, Nr 6, str. 6, str. 24, str. 36, Nr 7, str. 24-25, str. 33, 1957, Nr 10, str. 22-23, Nr 12, str. 19, 24, 36, 52, Nr 14, str. 20, 23, 55, 1960, Nr 30, str. 42-43, 1961, Nr 33, str. 3D, Nr 34, str. 17, 41, 42, Nr 36, str. 20, Nr 37, str. 62. 8. B o h u s Ivan, Na navśteve v Zakopanom, "Pamiatky a muzea", Bratislava, IV, 1935, C. 2, s. 83-85. 9. B o h u s Ivan, V depozitaroch Muzeum Tatrzańskieho v Zakopanom. "Muzeum", 1955, nr 4. 10. C z e k a n o w s k i Jan, Refleksje muzeologiczne, "Nauka Polska", Warszawa, X, 1929, s. 556-565. 11. (D ą b l' o W s k i Zdzisław), 25-lecie Muzeum Tatrzańskiego w Zako"Taternik", Warszawa, R. XXII, 1937/38, z. 6. 12. D yak o w s k i Bohdan, Muzeum Tatrzańskie. Dzia! Przyrodniczy. Odbitka z "Przeglądu Zakopiańskiego", Kraków, 1901. 13. D yak o w s k i Bohdan, W sprawie Muzeum Tatrzańskiego, Przegląd Zakopiański", Zakopane, V, 1903, Nr 15, s. 109-110. 14. "Gazeta Zakopiańska", Zakopane, 1921, I, Nr 3, s. 3, Nr 6, s. 3, Nr 8, s. 3, Nr 10, s. 3, 1922, II, Nr 19, s. 3, Nr 23, s. 3, Nr 24, s. 3, Nr 27, s. 3, Nr 30, s. 3, 1923, III, Nr 49, s. 5. 15. "Giewont", Zakopane, R. I, 1902, Nr 7, s. 11, Nr 8, s. 12, Nr 9, s. 11. 16. "Giewont", Zakopane, R. I, 1924, s. 29-30. panem. 17. "Glos Zakopiański", Zakopane, R. II, 1924, ~r 2. s. 4, Nr 2'4, s. 5, Nr 9, s. 3, R. IV, 1926, Nr 12, s. 3, Nr 23, s. 2. 18. (G o e t e l Walery), W. G., Muzeum Tatrzańskie im. dr. T. Cha!ubińskiego. Z życia instytucyj zakopiańskich. "Wierchy", Kraków, R. 4, 1926. 19. G l' Z e g o l' z e w s k i Jan, M'lzeum Tatrzań,kie, .,Wędro\viec". XXI, ser. IV, t. 42-43, s. 674-676, t. 44, s. 689-691. 'W.. J o s t o w a Wanda, Organisatiansarbeiten ube', die Grundung der Freilichtmuseen cwf dem Gebiete von Orawa, Podhale und Spis,? "Rocenka Moravskeho iVlusea v Brne", Brno, 1959, Nr 1. 21. .J o s t o w a Wanda, Praca nad organizc!cjq Podhalańskiego Parku Skansenowsldef]o,' ,,'Wierchy", Kraków, XXVIII, 1959. 22. J o s t o w a Wanda, Sl,an prac 01'az zalożenia metodologiczne Podhalaitskiego Parku Etnograficznego. "Biul2tyn Informacyjny Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków", Warszawa, 1960, Nr 31. 23. KatCllog zbiorów etnograficznych. Muzeum Tatrzańskie im. prof. dra Tytusa Cha!ubi1'tskiego w Zakopanem. Kraków, 1908. 24. Katalog zbiorów etnograficznych. Muzeum Tatrzańskie". rec. "Na ziemi naszej", I, 1909, Nr 18. '25. K o l' o s a d ow i c z Zbigniew, Tatry i ich dzieje", Przewodnik po zbiorach geologicznych Muzeum Tatrzańskiego im. T. Chalubińskiego. Zakopane, 1953. 26. L i m a n o w s k i Mieczysław, List otwarty do Przewodniczącego Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem p. dr. Florkiewicza. "Przegląd Zakopane, III, 1901, Nr 39, s. 374-377, 27. L i t y ń s k i Alfred, Zjazd Muzeów Polskich, "Zakopane", Zakopane, VII, 1914, Nr 7. 28. L u t o s ł a w s k a lVI. J., Czterdziestolecie Muzeum Tatrzańskiego. "Tęcza", Poznań, R. II, 1928, Nr 2. 29. M i l e w s k i Witold, 50-lecie Muzeum Tatrza7l.skiego. "Wierchy", Kraków, r. 16, 1938. Witold, Dzial Turystyczny w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem, ".Jedziemy na FIS", \Varszawa, 1939, Nr 23. M i s z e w s k i Piotr, Lubicz, O zagrożony byt poważnej placówki, "Gles Zakopiański", Zakopane, R. I, 1923, Nr 10, s. 1-2. M ł a d z i e j ()w s ki .Jerzy, Muzeum Tatrzańskie, Odbitka z "Tęczy" Poznań, 1938, Nr 9. Muzeum Tatrzańskie, "Biuletyn Oddziału Warszawskiego P. T. T." (maszynopis powielany), 'Warszawa, l, 1946. Nr 1. Muzeum Tatrzańskie, '"Gazeta Pcdhalańska", Nowy Targ, R. I, 1913, Nr 45. 30. 1\1 i l e w s k i 31. 32. 33. 34. �773 772 ~ 35. 36. 37. 3B. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. im. dra Tytusa Chalubińskiego "Kurier Lwowski", Lwów, R. VI, 1888, s. 260-261. Muzeum Tatrzańskie, "Kurier Zakopiański", Zakopane, 1892, Nr 1. s. 2, Nr 4,5, s. 4-5. Muzeum Tatrzańskie, "Kuźnica", Warsrawa, I, 1945, Nr l. Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem, "Muzeum", Vol. XI, 1958, Nr 3. XI, 1958, Nr 3. Muzeum Tatrzańskie im. dra Tytuw Clwlubińskiego. "Nauka Polska", Warszawa, V. 1925, s. 450. Muzeum Tatrzańskie im dra Tytusa Chalubińskiego, "Nauka Polska", Warszawa, VII, 1927, s. 160-161. Muzeum Tatrzańskie, "Przegląd Muzealny", Poznań, 1920, Nr 4. s. 64. Muzeum Tatrzańskie im Chalubińskiego, "Taternik", Kraków, VII, 1913, s. 75. Muzeum Tatrzańskie, "Zakopane", Zakopane, VI, 1913, Nr 18, s. 2-4. Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem, "Ziemia", Warszawa, XV, 1930, s. 381-382. Mu:<eum Tatrzańskie, "Ziemia", Warszawa, XXX, 1946, 6. Mu:<eum 46. Muzeum Tatrzańskie Tatrzańskie Poświęcenie 3 sierpnia im. kamienia dra Tytusa węgielnego Chałubińskiego pod nowy gmach w Zakopanem. muzealny w dniu .':;' li ;li ';": .)) 'j' ':t,. 'I bińskiego Zadania i sposoby prowadzenia Dzia/u Lu- doznawczego. Kraków, 1915. parę uwag. "Przegląd Zakopiański", 58. p l' z., O Muzeum Tatrzańskim Zakopane, II, 1900, Nr 36, s. 331. .j9. "Przegląd Zakopiat'tski", Zakopane, I, 1899, Nr 3, s. 3, Nr 5, s. 8, Nr 6, s. 7; II, 1900, Nr 43, s. 405; IV, 1902, Nr 14, s. 133, Nr 28, s. 250-251, Nr 35, s. 241, Nr 38, s. 373; R. V, 1903, Nr 4, s. 30, Nr 8, s. 61; R. VII, 1905, Nr 19/20, s. 159, Nr 15, s. 122, Nr 10, s. 75-76. i Przewodnik Turystyczny", Kraków, 60. "Przegląd Zdrojowo-Kąpielowy XII, 1913, Nr 3, s. 10-11, Nr 9, s. 14-15. z Przeglądu Zakopiańskiego, "Głos Wolny", Paryź, 1899, 61. Ro;,maito~ci R. I, 5 września, s. 7. imieniaDra Tytusa Cha62. Ś l ó s a r s k i Antoni, Muzeum Tatrzańskie lubińskiego w Zakopanem, Kraków, 1891. Edyta, Przewodnik po dziaLe kultury materialnej PodhaLa, 63. S t a rek (Muzeum Tatrzailskie im. T. Chałubińskiego), Zakopane, 1953. Tatrzańskie im dra T. Chalubińskiego 64. S t a l' e k Edyta, Muzeum w Zakopanem, "Lud", T. XLII, Cz. 2, s. 846-851, Wrocław, 1956. Muzeum Tatrzańskiego imienia Dra Tytusa Cha65. Statut Towal'zystwa lubińskiego w Zakopanem. (z r. 1888), Kraków, (druk). 66. Statut 1913, Zakopane. w Zakopanem, Towarzystwa Muzeum Tatrzańskiego imienia Dra Tytusa Cha- dra Władysława Florkiewicza, "Giewont", Zakopane, 1902, 7. 48. N u c k a w s k i Jan ks., Malpoczlowiek w Zakopanem, "Przegląd Powszechny", LXXI, 1901, s. 434-442. lubińskiego w Zakopanem, Kraków, 1897. Muzeum im. Dra Tytusa 67. Statut Towarzystwa panem, Kraków, 1911. 49. (Kilka ref68. S w i e r z Mieczysław, Muzeum alpejskie w Monachium. leksji). "Taternik", Kraków, VII, 1913, s. 108-113. W sprawie działu taternickiego w Muzeum 69. Ś w i e r z Mieczyslaw, im. Chałubińskiego, (z dopiskiem redakcji). "Zakopane", Zakopane, VII, 1914, Nr 16. Kazimierz), Odezwa, "Zakopane", Zakopane, VI, 1913, 70. (T e t m a jer 47. Śmierć (Odezwa Mu:<eum TatrzaiLskiego w sprawie funduszów na budowę Od Zarzqdu Muzeum im. Chałubhl.skiego w Zakopanem otrzymaliśmy, "Ziemia", Warszawa, IV, 1913, s. 466-467. 50. Or k a n Władysław, O kołtunie i kołtunach albo o dwóch muzeach w Zakopanem, "Wierchy", Kraków, II, 1924. 51. Otwarcie Muzeum TatrzaiLskiego w Zakopanem, "Ziemia", Warszawa, VII, 1922, s. 255. 52. Ogród roślin tatrzańskich Instytutu Ochrony Przyrody P. A. N. (przy Muzeum im. T. ChalubiIlskiego w Zakopanem), Kraków, 1'. 1955. 53. Otwarcie Muzeum Tatrzańskiego, "Ziemia", Warszawa, R. XXX, 1946, z. 1/2. 54. P a w l i k o w s kiJ. G., Reorganizacja Muzeum Tatrzańskiego, "Wierchy", Kraków, R. I, 1923. 55. (P a r y s k i Witold), W i P a r. Muzeum Tatrzańskie, "Biuletyn Oddziału Warszawskiego P. T. T.", I, 1946, 5/6. 56. P i I s u d s k i Bronisław, W sprawach Muzeum Tatrzańskiego. "Rocznik Podhalański", Zakopane, I, 1921 s. 147-188. 57. P i ł s u d s k i Bronislaw, Muzeum Tatrzańskie imienia Dra T. ChalumUTowanego gmachu). Chałubińskiego w Zako- Nr 12. Muzeum Tatrzaliskiego im. dra Cha/ubińskiego w Zako71. Towarzystwo panem, "Nauka Polska", Warszawa, IV, 1923, s. 399. "Muzeum Ta.trzańskie" im. dr. T. Cha/ubińskiego tV Za~ 72. "Towarzystwo kopanem, "Nauka Polska", 'Warszawa, VII, 1927, s. 424-425. "Muzeum Tatrzańskie" im. dr. T. Cha/ubińskiego w Za73. Towarzystwo kopanem, "Nauka Polska", Warszawa, XII, 1930, s. 291-292. im. Tytusa Cha/ubińskiego. "Przegląd 74. W. S. S., Muzeum Tatrzańskie Zakopiański". Zakopane, II, 1900, Nr 39, s. 368. Muzeum Tatrzańskie im. dra T. Cha/u75. War g o w s k i Mieczysław, bińskiego w Zakopanem, "Kurier Literacko-Naukowy", dod. IKC, Kraków. VI, 1929, Nr 19. �774 775 76. We s o ł o w s k i Eugeniusz, (Muzeum Tatrzańskie), "Gazeta Zakopiańska", Zakopane, I, 1921, Nr 10. 77. We y b e r g Zygmunt, Muzeum Tatrzańskie u' chwili obecnej "Przegląd Zakopiański", Zakopane, III, 1901, Nr 35, s. 333-334, Nr 36, s.344-345. 78. We y b e r g Zygmunt, Muzeum Tatrzańskie im. Chalubińskiego .,Wisła'·, War5zawa T. XV, 1901, (pr,zedruk z Kuriera Warsz~l\vskiego), 1901, Nr 2, r. 6, s. 613-116. 79. We y b e r g Zygmunt, Towarzystwo Tatrzańskie i Muzeum im. Chalubińskiego w Zakopanem, (Przedruk z "Wszechświata", 1901) "Przegląd Zakopiański", Zakopane, III, 1901, Nr 52, s. 517-519. 80. We y b e r g Zygmunt, Towarzystwo Tatrzańskie i Muzeum im. Ch9.lubińskiego w Zakopanem, "Przegląd Zakopiański", Zakopane IV, 1902, Nr l, s. 5-6, Nr 2, s. 14-15, Nr 3, s. 27--28, Nr 4, s. 37-39, Nr 5, s. 48--49, Nr 6, s. 57-59, Nr 7, s. 78-79. 81. (W i g i l e w Borys), W., Muzeum Tatrzańskie, "Echo Tatrzańskie" Zakopane - Nowy Targ, II, 1919, Nr 6, s. 6. 82. t Wladyslaw Florkiewicz, "Biblioteka Warszawska", \Varszawa, IV, 1902, s. 409-410. 83. W ó j c i k "Taternik", Zbigniew, Warszawa, O taternicki dzial w Muzeum Tatrzańskim, R. 35, 1960, z. 2, s. 30-31. 84. Wystawa malarstwa na szkle, Katalog, Zakopane, 1960. 85. "Zakopane", Czasopismo poświęcone sprawom Zakopanego, Zakopane, I, 1908, Nr 24, s. 10; II, 1909, Nr 19, s. 4, Nr 21, s. 5-6; III, 1910, Nr 15, s. 5-6, Nr 16, s. 2-3, Nr 22, s. 5; IV, 1911, Nr 18, s. 4; Nr 20, s. 3--4; V, 1912, Nr 21, s. 1-2; VI, 1913, Nr 8, s. 4, Nr 9, s. 2, Nr 21, s. 5-6, Nr 23, s. 5-6; VII, 1914, Nr 7, s. 5. Muzeum Tatrzańskiego, "Ziemia", VII, 1922, s. 254. 87. \Z b o r o w s k i Juliusz), Badania Naukowe Tatr i Podhala, "Zakopane", Warszawa, 1921, Nr 4, kron. 88. (Z b o r o w s k i Juliusz), Cenny zapis ella Muzeum Tatrzańskiego, "Wierchy", Kraków, R. 22, 1953, s. 234-236. 89. Z b o r o w s k i Juliusz, Dworek Moniaków w Zubrzycy Górnej na Orawie własnością Państwa, "Ziemia", Warszawa, XXVII, 1937, s. 223. 90. Z b o r o w s k i Juliusz, Kronika etnograficzna z Podhala, "Lud", XXI, 1922, s. 77-80. 91. (Z b o r o w s k i Juliusz), (Muzeum Tatrzal1skie), "Gazeta Zakopiańska", Zakopane, R.!., 1921, Nr 2, s. 4, Nr 4, s. 3, Nr 6, s. 3-4, Nr 8, s. 3, Nr 15, s. 3; II, 1922, Nr 16, s. 4, Nr li, s. 3, Nr 18, s. 2, Nr 19, s. 3, Nr 21, s. 3, Nr 23, s. 3, kron. 92. (Z b o r o w s k i Juliusz), (Muzeum Tatrzańskie), "Głos Zakopiański", 86. Zarząd. 93. 94. 95. 96. 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. 110. 111. Zakopane, II, 1924, kron. Nr 2, s. 4, Nr 3/4, s. 5, Nr 6, s. 3, Nr 9/10, s. 5, Nr 11, s. 4, Nr 32, s. 9, Nr 37, s. 4. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie i Ochrona Przyrody Tatr, "Ochrona Przyrody", Kraków, V. 1925, s. 20-33. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie. Rok 1928/1929 i plany na przyszlość, "Wierchy", Kraków, R. 7, 1929, s. 154-169 . (Z b o r o w s k i Juliusz), Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem, (w dziale Kronika Muzealna), "Przemysł, Rrzemiosło, Sztuka", Kraków, IV, 1924, z. 4, s. 98. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzai~skie, "Wierchy", Kraków, R. 5, 1927, s. 185-192. (Z b o r o w s k i Juliusz), Muzeum Tatrzańskie im. dra Chalubińskiego, "Wierchy", Kraków, II, 1923, s. 288-289. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie im. T. Chalubińskiego, "Taternik", Kraków, IX, 1922, s. 59-60. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie a ochrona przyrody tatrzańskiej, "Ochrona Przyrody", Kraków, IV, 1924, s. 127. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie i jego współpraca z P. R. O. P., Sprawozdanie za czas od 1. VII. 1925 do lO. VI. 1926, "Ochrona Przyrody", Kraków, VI, 1926, s. 144-145. (Z b o r o w s k i Juliusz), Z. Z., Nowy gmach Muzeum Tatrzai~skiego, "Zakopane", Warszawa, 1921, Nr 3, kron. (Z b o r o w s k i Juliusz), Ochrona przyrody a konferencje międzysekcyjne w Zakopanem, "Ochrona Przyrody", Kraków, IV, 1924, S. 127. (Z b o r o w s k i Juliusz), Odczyt Dra Wład. Szafera, "Głos Zakopiallski", Zakopane, IV, 1926, 16, s. 2. (Z b o ro w s k i Juliusz), J. Zb., Otwarcie Muzeum Tatrzańskiego, "Gazeta Zakopiańska", Zakopane, R. II, 1922, Nr 30, s. 3-4. Z b o r o w s k i Juliusz, Przegląd Muzealny, "Ziemia", Warszawa. XIV, 1929, Nr 8, s. 123-124. Z b o r o w s k i Juliusz, Przegląd Muzealny, "Ziemia", 'Varszawa. XIV ,1929, Nr 11, s. 184-185. Z b o r o w s k i Juliusz, Przegląd Muzealny, "Ziemia", Warszawa, XIV, 1929, Nr 15-16, s: 283. (Z b o r o w s k i Juliusz), A. B., Siedziba malarska, "Przegląd Turystyczny", Kraków, R. III, 1927, z. 5/6, s. 43-44. (Z b o r o w s k i Juliusz), Stacja wysokogórska Muzeum Tatrzańskiego, "Ziemia", Warszawa, XIV, 1929, Nr 2, kron. (Z b o r o w s k i Juliusz), W sprawie Muzeum Tatrzallskiego. "Glos Zakopiański", Zakopane, R. I. 1923, NI' 17, S. 2. (Z b o r o .,.;s k i Juliusz), W sprJwi<: oyrodu tatrzailskiego, "Gazeta Zakopia!'Jska", R. II, 1922, Nr 24 s. 2. �.77 776 112. (Z b o r o w s k i Juliusz), Zb. Wystawy czasowe Muzeum Tatrzańskiego, "Wierchy", Kraków, R. 22, 1953, s. 236. 113. (Z b o r o w s k i Juliusz), Zakopane, Muzeum Tatrzańskie, Komunikat Związku Muzeów Polskich. "Rzeczy Piękne", R. 10, 1931, z. l, 2, 3, s. 3, kron. 114. Z b o l' o W s k i Juliusz, Z Muzeum Tatrzańskiego, "Przegląd Turystyczny", Kraków, III, 1927, z. 5/6, s. 33-35, kron. 115. Z b o r o w s k i Juliusz, Z działalności Muzeum Tatrzańskiego im. T. Chałubińskiego w Zakopanem. "Etnografia Polska", T. V, 1961. 116. Ż e l e c h o w s k i Władysław, Placówka naukowa u stóp Tatr, "Orli lot", Kraków, 1923, s. 139-142. 117. Ż y c h o ń Józef, D i e h l Józef, Pamięci Bronisławy Dłuskiej, "Zakopane", Zakopane, R. XII, (2), 1939, Nr 10, s. 1-3. 118. (Ż y c h o ri Józef), Muzeum Tatrzańskie im. Dra T. Chałubińskiego, "Zakopane", Zakopane, R. IV, 1911, Nr 20, s. 3. I" .'., STEFAN LEW ETNOGRAFIA W MUZEACH UKRAINY Poszukiwania za materiałami interesującymi młodego etn :Jgrafa z Polski na terenie Ukrainy rozpoczE;ły się dość nieoczekiwanie i atrakcyjnie. Lwów, taksówka z dworca do hotelu "Inturista", ("To panie dawny George"; uprzejmi lwowianie czują się jakby w obowiązku informować o daw-nych, przebrzmialych nazwach przyjezdnego Polaka). W registr,,-cji prcszą poczekać "cdnu minutku". Wychodzę na przylegający plac. Kieruję się w pierwszą lepszą ulicę, kilka przecznic i przy trzeciej z kolei podnoszę przypadkowo wzrok na okazały narożny portal. Napis na tablicy, przymocowanej d) grubej, kutej kraty głosi wszem wobec, że wnętrze dużego dwupiętrowego, secesyjnego gmachu (dawna siedziba Galicyjskiej Kasy Oszczędności, informowano mnie póżniej) przy Prospekcie Lenina, mieści Ukraińskie Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego. Tak nastąpiło moje pierwsze zetknięcie z muzealnictwem radzieckim i przy tym z ukraińskim muzealnictwem etnograficznym na samym początku. Muzea Ukrainy, podobnie zresztą jak i na całym obszarze ZSRR dzielą się na kilka zasadniczych typów, zależnie od swego charakteru oraz posiadanych i eksponowanych zbiorów. Są to więc Muzea: historyczne, artystyczne, lieracko-pamiątkowe, poświęcone wybitnym .postaciom historycznym, przyrodnicze, krajoznawcze i tzw. zapowiedniki - pomniki architektury l. Muzeom, a może lepiej będzie powiedzieć zbiorom etnograficznym, przypadło w udziale zająć miejsce wśród grupy muzeów artystycznych. Chociaż, jak się póżniej przekonamy, eksponaty etnograficzne znależe można i VJ \nnego typu muzeach, zwłaszcza w historycznych, jak też w krajoznawczych. Całą półnccno-zachodnią l UkraL1i; 2 a więc Bojków, Huculów, Podole, Wołyń i Polesie po Prypeć z wyłączeniem Kijowszczyzny i Połtawszczyzny, reprezentuje Ukraińskie Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego A. N. U. S. R. R. we Lwowie, zwane dalej Muzeum Etnografic:nym w,~ Lwowie. Zważywszy zaś, że poza regionalnym Muzeum Twórcz:ości Ludowej Hucułów w Kołomyi, nawet Kijów czy Charków nie posiadają odrębnych muzeów etnograficznych, można śmiało powiedzieć, iż w chwili obecnej Muzeum Etnograficzm~ we L\vowie jako jedyne reprezentuje ukrairiski �779· 1',8 folklor i etnografię. Powstało ono w 1951 r. na mocy decyzji Rady Ministrów USRR i KC KP Ukrainy 3. Podstawą stały się połączone zbiory :\Iuzeum Towarzystwa Szewczenki (zai. w 1895 r.) i Miejskiego Ivluzeum Przemysłowego (zał. z inicjatywy rzemieślników lwowskich w 1873 r.) 4. Muzeum Towarzystwa Szewczenki, podobnie zresztą jak i późniejsze Ukrańskie Muzeum Narodowe (zał. w 1912 r.) 5 powstało z inicjatywy i dzięki pracy tak zasłuźonych ludzi dla etnografii ukraińskiej i kultury ukraińskiej wogóle, jak 1. Franko, F. Kołes czy W. Hnatiuk 6. '; rybołówstwo i narzędziu do obróbki surowców, naczynia, stroje i ubiory' ludowe, tkaniny wzorzyste i wyszywane, ceramika i artystyc;,na obróbka metali. Uwagę zwracają unikalne prymitywy z zakresu kultury m3.terialnej, jak czółno-dłubanka z Polesia, a J=.rzede wszystkim ogromny dział przebogatych strojów i ubiorów, przy czym reprezentowane są prawie wszystkie regiony kcstiumologiczne Zc:chodniej Ukrainy. Urzekają swym piĘknem artystyczne wyroby huculskie: biźuteria mct"l:;wa, ceramika, snycerka (naczynia drewniane, skrzynie wianne). Postarano się również odtworzyć wnętrza izb wiejskich z dwu odrębnych regionów: huculskiego i podolskiego (por. ilustr.). Dalszy ciąg ekspozycji stanowią na I i II p. dwie. wystawy stałe: 1) ukraińskiego i rosyjskiego rzemiosła artystycznego XVI-XIX w., 2) radzieckiej sztuki ludowej i sztuki stosowanej. Wystawa sztuki ludowej i sztuki stosowanej radzieckiej Ukrainy to raczej zbiory (szkło, ceramika, tekstylia itp.) repre::entujące osiągnięcia przemysłu radzieckiego, którego wzornictwo czerpie ogromną ilość wątków artystycznych z tradycyjnych motywów ludowych. Tutaj należy podkreślić, źe radzieckie wzornictwo przemysłowe jest ściśle powiązane ze sztuką ludową narodów i p:Jszczególnych grup etnicznych. Tak więc muzea, a w tym Ryc. 1. Rekonstruowane wnętrze izby huculskiej z okolic Woroch~Y. Ukraińskie Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego we LwowIe. (Fot. ze zbiorów Ukr. Muzeum Etnograf. i Przem. Artyst. we Lwowie). 'W w\'niku intensywnych prac penetracyjno-badawczych w terenie, prowadzo'nYCh w ciąg~ ostatnich lat przez pracowników Muzeum EtnOgr~~ Hcznego we Lwowie, zbiory ogromnie zostały powiększone, tak, ze w ChWIli obecnej sięgają około 70 tys. eksponatów. Stałą ekspozycję ści~le et~ograficzną, urządzoną na parterze gm3chu, stanowią kultura matcnalna l sztuka ludowa, a szczególnie bogato reprezentowane zbieractwo, łowiectwo, Ryc. 2. Rekonstrukcja wnętrza izby podolskiej (Fot. jak ryc. l). z okolic Borszczowa. �781 780 .: wypadku szczegól:1i~ muzea etnograficzne, współdziałają i są silnie powiązane z instytutami wzornictwa przemysłowego. We Lwowie z braku katedry czy instytutu etnogr8fii ciężar prac badawczych w tym zakresie spoczywa na barkach Muzeum Etnograficznego. Prace działu naukowego, który z kolei rozpada się jeszcze na oddział wystaw i cddział magazynów (fondy), oprócz działalności o charakterze ściśle muzealnym (przygotowywanie wystaw, pozyskiwanie nowych eksponatów, opracowywanie zbiorów), koncentrują się również wokół :lbierania, opracowywania i publikowania materiałów z zakresu tradycyjnej kultury wiejskiej i współczesnych przemian na wsi w okresie władzy radzieckiej. W zasięgu zainteresowałl etnografów radzieckich, a etnografowie lwowscy nie stancwią wyjątku, znajdują się również zagadnienia związane z życiem i kulturą klasy robotniczej. Dla zobrazowania przemian społecznych w opracowaniach bierze się pod uwagę zarówno okres kapitalistyczny jak i epokę władzy radzieckiej. stan taki wynika raczej z założeń metodologicznych etnografii radzieckiej, wlączającej problemy kultury klasy rob::>tniczej w orbitę zainteresowań etnografów, potraktowanej jako jeden z działów kultury ogólnonarcdowej. Z drugiej strony nie wyodrębnia się sflcjologii jako takiej (brak ka:edr socjołogii na Uniwersytetach), tym samym poszerzona zcstaje etnograficzna problem "tyka badawcza a zagadnienia kulturowe i socjalno-bytowe klasy robotniczej. wypadają czasami z zasięgu zainteresowań twórców ekspozycji problemy sztuki, a więc stylu i klimatu danej epoki w rozumieniu artystycznym. Zbiory etnograficzne jako materiał pomccnic~y wystawiane są również w muzeach krajoznawczych (krajewiedeczeskieje muzieji), w przybliżeniu b~dących odp8wiednikiem naszych muzeów regionalnych. Służą tu z reguły d8 zobrazoVl.-ania życia chłopstwa okresu przedrewolucyjnego. Wreszcie rozwinięta sieć muzealnictwa radzieckiego dotarła również do wsi kołchozowych. Siłą rzeczy w muzeach tego typu, w mniejszym lub większym stopniu, zależnie od posiadanych zbiorów posłużono się td eksponatami etnograficznymi. Etnografia podobnie jak w muzeach krajoznawczych, znalazła tu zastosowanie w ciągu eksp:)Zycyjnym poświęconym historii wsi okresu przedrewolucyjnego. Przykładem niech będzie otwarte przed paru laty Muzeum Historii W~i w Lubeni Wielkiej pod Lwowem 7, W przeciwieństwie do Lwowa, Kijów nie posiada odrębnego muzeum etnograficznego. Niewielkie grupy eksponatów Etnograficznych wystawiono w Muzeum Historycznym, gdzie stanowią materiał pomocniczy dla zobrazowania epoki feudalizmu (radła, pługi, brony, stępy i tp.). Tutaj też po raz drugi - pierwszy raz w Muzeum Historycznym we Lwowie - spotkałem odtwarzanie i z·estawianie epok historycznych na zasadzie kontrastów. Oto np. sala ekspozycyjna jakby podzielona po przekątnej na dwie części, na dwa światy. W jednym rogu świat zbytku i przepychu - ,stylowy salon arystokratyczny, w drugim rogu nędza i ubóstwo - odtworzone realistycznie wnętrze izby wiejskiej, to świat chłopa pańszczyźnianego. Przy odtwarzaniu wnętrz izb chłopskich oparto się na materiałach etnograficznych z końca XIX aub początku XX w. Niekiedy jednak zbyt rażąco wypadają zestawienia kontrastów obrazujących różnice klasowe w danej epoce historycznej, w danej formacji społecznej i gdy w lVIuzeum Historycznym we Lwowie tego rodzaju zestawienia zostały skonstruowane z pewnym umiarem, to do form naturalistycznych zostały sprowadzone w Kijowskim Muzeum Historycznym. Można też mieć pewne zastrzeżenia przy rozpatrywaniu układu ciągu ekspozycyjnego wystaw, gdzie za podstawę bierze się podział według następujących po sobie formacji społecznych, a eksponaty często są mechanicznie wtłaczane w zgary założone ramy. Przy tego rodzaju układzie a zwłaszcza wskutek rygflfystycznego jego przestrzegania, ZBIORY, PRACE NAUKOWO-BADAWCZE I POPULARYZACJA WIEDZY DZIAŁU ETNOGRAFICZNEGO MUZEUM W PRZEMY3LU W LATACH 1958-1962 W tym miejscu chciałbym szczególnie serdecznie podziękować ws·zystkim kolegom pracownikom muzeów Lwowa, KijQwa i Moskwy za niezwykle serdeczne przyjęcie i nie szczędzenie czasu przy wprowadzaniu mnie i zapoznawaniu z przebogatymi zbiorami i problemami badawczymi muzealnictwa radzieckiego. .' W wielodziałowym Muzeum w P r z e m y ś l u na czoło wybija się ekspozycja etnograficzna, zarówno rozmiarami jak bogactwem i różnorodnością nagromadzonych obiektów. Zasięg terytorialny ziem, które znalazły się w ,orbicie zainteresowań Muzeum Przemyski'ego mają swoją dawną historię. Muzeum Ziemi PDzemyskiej przemianow.ane później na Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej, a obecnie (od r. 1950) Muzeum w Przemyślu, powstało z inicjatywy założonego w 1909 roku Towarzystwa Przyjaciół Nauk Etnografia w owym ckresie nie stanowiła zresztą podstawy zbiorów, lecz nie była też całkowitym kopciuszkiem. Dość p'owiedzieć, że większa część eksponatów, a w niektórych wypadkach i całość kolekcji np. druków na płótnie, desek do druku płótna, ceramiki pisanek czy malarstwa na szkle została skompletowana w tym pierwszym pionierskim okresie, lub w czasie pózniejszego rozwoju, kończącego się wybuchem II wojny światowej. W latach 20 i 3D-tych powstają; w sąsiedztwie nowe placówki muzealne (Rzeszów, Jarosław, Sanok). Niektóre z nich, jak n:J. Rzeszów, za cel wyrażnie stawiają sobie, ob:>k innych oczywiście działów, szczególnie rozbudowę etnogirafii. Następuje już wówczas pewien podział kompetencji �783 782 ogólnej ekspozycji pod I13.ZWą "X wieków Przemyśla". Wystawa działu etnograficznego, wg scenariusza autora, pomyślana jest jako problemowa, obrazują.ca wybrane zagadnienia z Z[,kresu ,kultury materialnej i sztuki ludowej pogranicza polsko-ukraińskiego w południJwo-wschJdniej Polsce. Wystawa obejmuje zasadniczo 7 głó\':nych zagadnień (podaję wg układu ekspozy.cyjnego): rybołówstwo, obróbka roślin włóknistych i tkactwo, narzędzia rolnicze, przygotowywanie pożywienia, pszczelarstwo, stroje i ubiory oraz sztuka ludowa. Ekspozycja ponadto bogato uzupełniona jest materiałami ikonograficznymi, kartogramami występowania przestrzennego różnych zjawisk kulturowych na terenach obecnego w::>j, rzeszowskiego oraz napisami informacyjn>wprowadzającymi.. Dużą trudność sprawiał) rozmieszczenie odpowiednie eksponatów, wg właściwej kolejności poszc ególnych poddziałów kultury materialnej przy istniejących warunkach lokalowych (układ sal). Na podkreślenie zasługuje fakt umieszczenia na wystawie wielu nowych eksponatów, czy to wydobytych z magazynów, czy też świeżo pozyskanych w czasie penetracyjnych badań terenowych (narzędzia rybackie, stroje, warsztat tkacki, narzędzia do obróbki lnu i konopii i inne), Znaczne pcstępy poczynione zestały w dziedzinie inwentaryzacji i katałogowania zbiorów. W chwili cbecnej zinwentaryzowane są wszystkie eksp:maty, prowadzi się natomiast k;;.talogowanie, które zostało wykonane dla około 1/3 zbiorów. terytorialnych, który wyrażnie zaznaczył się p::>1945 r. Ooecnie w ogólnym zarysie teren pow. pow. przemyskiego, jare sławskiego i lubaczowskiego stanowi bazę penetracji i eksploracji eksponatów etnograficznych oraz prac terenowych i badawczych Muzeum Przemyskiego. Nie znaczy to wcale, że prace naukowo-badawcze prowadzone przez dział etnograficz.ny sprowadzają się do tego wąskiego kręgu terytorialnego, wręcz przeciwnie, obejmują swym zasięgiem znacznie większy obszar obecnej Rzeszowszczyzny, wkraczając na teren Rrz.es~owiaków, Las:.wiak6vv, Pcdgórzan czy Bojków. !vluzeum w Jar o s ł a w i u, to muzeum historii kultury mieszczar'lskiej teren pow. jarosławskiego znalnł się więc w ścisłej sferze 'zainteresoWal') dz.iału etnograficznego Mm.eum w PrzE:myślu. Doprowad.wno poniekąd do dużego zawężenia terytorialnego w porównaniu z okresem poprzednim, co jednak wcale nie wpłyn~ło ujemnie na samą ekspnycję i jakość zbiorów. Nastąpiło b:.wiem za\vężenie do pewne g::> określone.;'::> regionu etnograficznego, a w pewnym sensie i etnicznego, regionu CJ prawda o cechach odciętego kadłubka, który przyjęło się ostatnio ekre3lać może niec::> przydługą nazwą "Dawne pogranicze etniczne pdsko-ruskie" 8, Jeśli jeanak cebwe jest rozgranic"anie terytoriów p::>d kątem penetracji i eksploracji nastawionej na pozyskiwanie nowych eksponatów, zupełnie niecelowe li błędne wydaje się stwarzanie barier wyznaczających granice zasięgu badań naukowych zespołom czy pojedyr'lczym pracownikom, a takie tendencje niestety czasami są forsowane, Oczywista nie może być i pod tym względem zupełnej anarchii, gdyż dużą rolę odgrywa tzw, "zamówienie społeczne" czy potrzeby lokalne, dyktujące w pierwszym rzędzie uporządko\vanie spraw własnego pcdwórka. Nic zaw .. sze jednak opracowanie przestrzenne będzie się pokrywać z kompetencjami terytorialnymi danego muzeum, .często wykracza iPoza jego ,ramy, a już choćby poszukiwanie etnogrnficznych materiałów porównawczych na terenach sąsiednich jest równie nieodzowne. Odbiegłem tu może nieco od .zasadniczego tematu, łecz postawienie tego problemu było konieczne przy dalszym omawianiu zagadnień bezpośrednio związanych 7. działalnością działu etnograficz.nego Muzeum w :Przemyślu, w okresie ostatnich paru lat, przy tym może stanowić przyczynek w toczącej się dyskusji na temat celów i zadań muzealnidwa regionalnego w Polsce. " Ir I;: I E k s P o z Y c j a i z b i o r y m li z e a l n e. N a czoło :prac wewną trzmuzealnych, wystawieniczych wysunęła się organizacja nowej ekspozycji stałej ped nazwą "Kultura materialna i sztuka wsi regionu przemyskiego". Organizacja i otwarcie wystawy zbiegła się z obchcdami Tysiąclecia Przemyśla i Ziemi Przemyskiej w czerwcu 1961 r., przy czym stanowi ona część 7 ", P r a c e n a u k o w o - b a d a w c z e. Wśród indywidualnie Iprowadzoprac naukowo-badawczych na czoło wysuwają się badania zmierzające do opracowania b u d o w n i c t w a w i e j s k i e g o w d o r z e c z u g ó rn e g o i ś r e d n i e g o S a n u. Należy liczyć się z tym, że jest to tymczasowy temat roboczy, podobnie i zasięg przestrzenny prowadzonych badań może ulec poszerzeniu względnie przesunięciom. Podkreślić należy, iż mimo stosunkowo dużej ilości materiałów i rozrzuconych publikacji, żaden 'z regionów etnograficznych czy fizjograficznych Rzeszowsz.czyzny nie doczekał się jeszcze wyczerpującego opracowania monograficznego w tym względzie, Tu wyłania się problem metodyki opracowywania omawianych zagadnier'l. Czy brać na warsztat poszczególne grupy etnograficzne lub etniczne, a więc dla przykładu pogranicze polsko-ukrair'lskie, takie jak Rzeszowiaków, Podgórzan itp., czy też kryterium ,podziału stanowić mają odrębne typy budownictwa, występujące na interesującym nas terytorium. Typy budownictwa nie zawsze pokrywają się z regionsmi etnograficznymi, natomiast zdradzają dużą więź z regionami fizjograficznymi. Jedynie swego rodzajl.l osobliwością jest wypadek wyrażnego dysonansu między typem zabudowy a otaczającym środowiskiem geograficznym, mam tu na myśli system budowy (konstrukcja ścian) panujący w okolicy Przemyśla. Otóż rozpatrując konstrukcję ścian budynków we wsiach środkowego biegu Sanu, należ y pCldkreślić ogremną przewagę nie:.cwykle tandetnej na tym terenie kon- �784 735 strukcji sumikowo-łątkowej, będącej w zupełnym kontraście z bogactwem budulca (stosunkowo duże zalesienie). Sytuacja byłaby częścioWJ wytłumaczalna w strefie dawnej twierdzy przemyskiej (granice strefy biegną średnio w promieniu 10-15 km od Przemyś13.), gdzie nastąpiło prawie 100% zniszczenie wsi w okresie walk 1914/15, Drugim zaś kataklizmem dziejowym w okresie zaledwie kilkudziesięciu lat była równająca z ziemią całe ~ołacle tych terenów niszczycielska ddałalność band UPA \V latach 1944-1917. Licząc się jednak z dawnymi nawykami ludności ni0 mogła nastąpić zupełna zmiana upodobań nawet w obliczu konieczności szybkiej i natychmiastowej odbudowy, kosztem gorszej jakości budulcr\ i solidności konstrukcji. Zresztą sami informatorzy - autochtoni (nie zapominajmy, że mamy do czynienia z dużym nasyceniem elementu napływowego po II wojnie światowej), przyznają, że sumik-łątka jest konstrukcją powszechnie stosowaną od tak zwanych "niepamiętnych" czasów. Sytuacja zaczyna ulegać zmianie, gdy przekroczymy na półn:cy prawy dopływ Wiszni rzekę Szkło, zaś na południu środkowy Wiar, prawy dopływ Sanu. W obu wypadkach rozpoczyna się pow~lna lecz ciągła przewaga zrębówki, która przechodzi do absolutnej przewagi od północnego zachodu na pogranic'zu z Lasowiakarni w rejonie Sieniawy 9, a .od północy ,na pograniczu administracyjnym rzeszowsko-lubelskim. Na południu konstrukcja zrębowa zaczyna być dominująca na linii Rybotyc~e - Bircza, zdobywając sobie bezwzględną przewagę w strefie pogranicznej z Bojkowszc~yzną· Na zachód przewaga zr~bówki rozpoczyna się za linią Bircza - Pruchnik - Jarosław, Zresztą w lapidarny sposób wyraził się inform.,tor w jednej z podprzemyskich wsi (Kruhel Wielki): We wuhla budujut Mazury, tam pid Babicami, Dubieckom. Odrębny problem czekający omówienia, stanowi z a s i ę g p r z estrzenny i geneza ibudownictwa przysłupowego i to zarówno tej znanej grupy r.zeszowsko-przeworskiej, jak i ,niewzmiankowanej dotychczas nigdzie grupy w trójkącie PrzemyślRybotycze - DobromillO. Ostatnie fOI'poczty budownictwa przys~upowego grupy rzeszowskoprzeworskiej sięgają na południowy wschód w rejon Przewo.rska i Kańczugi, brak go już pod Dynowem czy Dubieckiem. Zwarty zasięg grupy budowinktwa przysłupowego rpod 'Przemyślem da się schematycznie ująć w granicach trójkąta, którego wierzchołki stanowią PrzemyślRybotycze - Dobromil, z najlepiej do dziś zachowaną enklawą w Kalwarii Pacławskiej i najbliższej okolicy. Przemysko-rybotycka grupa, (nazwijmy ją tak dla odróżnienia od rzeszowsko~przeworskiej) ma wiele cech wspólnych z tą ostatnia, lecz i różni s'ię (pod wieloma względami, których nie sposób omawiać bez przedłożenia matedału ilustracyjnego. Budynek przysłupowy gru,py rprzemysko-rybotyckiej zespolił w sobie wyrażnie cechy dwu a może -i więcej odrębnych typów budownictwa. Zaznacza się to szczególnie jaskrawo przy rozpatrywaniu rozplanowania wnętrza. Chałupa jest tu z reguły słuPo,wa w spółwystępujo z cało~ci::: bucty'nku, zdarza si i.., ~1 7C Z częSC18 gosp~dornza p~d ""l' . ę ,o_no ..;:,~,~ wyst,,wspc :Jym Gachem prz" , !" ' ' puje tylko w związku' ". ,y cz}m ;:onsLrul.;:cJJ,przyZ CZęSClą mieszkalną (sień - izba lk' '-Le, o~'u ,"~~ d' ~~r d' .. " , a lerz), a nad _.~_,! :lcn opiera Się na ści~n~"1 '..- "'" \" ' . czy będzie wspomniec" o bard?o . k ' .0<, _,.1 ". ~,~u. ,reS::212 nle od 1'ze- Cle aweJ mfor ... k nikach pod Kalwarią Pacławska; w t.ż maCJl: Ja ą u~ysk.a~o w Huw1 "'/ •. 1 ~\"i""" hL -'J l..JU""\-iu " "',, "g eJ oe ' . miały tu, lstmee do czasu .•. p ... ·.c.j.SiU1J ¥rI. z chrustu oblepiona gliną) I' ,. c: ~,Cl"llaCl1ry&10wych (pieeicnk..l . \.weSlla gen czy budo 't· na omawianych terenach J'e~t 'd l t' . Wl1lC wa przysłupowego _ .. na a o ,warta l w"mag , b d . omowienia, OSJbnogo omo' . . J ac ę Zle osobnego Wlel1la wymagalby rów " bl niektórych rozplanowań wnetr h ł mez pro em zasięgu ·(staJnia , ' za c a uny zwłaszcza' ' . ch 'ew) p d' • , .. Z CZęSClą gospodarczą , l, o wspolnym dachom \Vs ') .. . ... ludności p:lskiej WSi nads' ' k' h : p,mnę tylko, ze w sWla:1cmości _ • ans lC kOJarzą S1" one z l -' . Procz prac naj budo . t ,.," e emen;ern ruskim, wmc wem wleJ-klm p""wad ' nia nad strojem lud~wvrr ' -. lu lOne są rownież b)d~l' I pogranlcza PJISKO-ul ,'" k' '. mysko-jaroslawsl-'im wzhJg , t. u:nns lego w reJonIe prze" . aCJne os atmo mnteri"łam' b kwerendy prowadzoneJ.' , a .1 ze ranymi w czasie , w magazynach l arc'-i h ' I kijowskich. I, wac muzeow lwowskich , .. c,', , .. - ol <od J ~ , •• , , u , .~ .. ••••..••..•.•.. .l J 'J J CI 'Wreszcie skiego Aitasu - rok rocznie prowadzone s t t .ą prace badawcze dla potrzeb Po/' os a mo nad transDo t . k zagadnieniami innymi. • r ~m lomunikOleją Etnograf'icznego " . " .. l c;dową l mektorymi ,,,:'~ ..pula.ryzacja wiedzy. W dziedzin'c n ' taj. ~l"eu. ':y 1111,"1l1'~ rnoill ~'o y'" P" "n ' L, p_czynan" populs,ryzav;:, v!Plc,2t~ Z p·t·.",.~" "I., . ....~,' . Szowsklmi", gdzie publikowane' t k - ....., •.......""..., -. "c-, JW!"lULll 1.Z2ą Rozwinięta jest również akcJo sd art y uły o. charakterze ludoznawczym. · , . a a czy owa zarowno w P .. 'l' . Cle, Jak l w inn"ch ml'ast"C!l or az WSlac . h' rLeemyS u l powle, J c .", d , wspJłpraca nawiązana zastal a z ob -d w~J.e,;:o ztwa., W ~rzemyślu stala tową, z Towarzystwem Wied P y wu ~:bllotekaml MlCjską i PowiaS ł zy owszechneJ U'kraiń-k' T po cczno-Kulturalnym Pol k' ,~lm owarzystwem , s lm Towarzystwem Tur" t ...., czym i Wojewódzkim Ot.'rodk· S. ys yczno-KraJoznawlem portu l T t' wygłaszane są C7f'sto prelek' . 'urys yln, w dwu ostatnich . , -, cJe l pogadanki dla uc"est 'k' wo' d l1lkow turystycznych. W 1961 . nI ow r.ur50W prz"" rzystwem \Viedzy Po _ h '. roku nawlązany został kontakt z To'..va, w~zec neJ l Referatem K lt P" Cc) ooprowadziło do wygłos eni k'lk . u ury PRf~ w Łailcucie " ' ., a l u OdC7yiow dla l h ' we . h s ue aczy Uniwersyt erow Powszechnych ,_, WSlac pow lańcuck' g N' . mOZllwe jest zorganizowanie prelekc'; ,J.e o. 112 zawsze jednak przyczyn składa się na t . "J' a tematyce lud~znawczi2j. Kille , '., o, m. m. tematyka arch ol " ' LllaJQ\,.e więcej chqin\'ch Slo ... ~ ,_, e oglczna, lub hIstoryczna . .UCl1",CZ}, 1 ewną r,l" cd-t~ spo ł cczne dużej częś-i mies' k ". -, ywa pochodzeni,' · '- . z ancow mIast wOJ' SIę ze wsi któ~?\' w\'k'-~u' J ' rzeszowskIego wywod ących · _ ' <... • "'~ ją zupe.nv brak zai', .-. SIę rownie:~ zauważ\" pe .. , ... ,. .herosowan kUlturą wsi. Da;' J -. '\',one Opozmel1lC w publii, , " . LeUi_c.ny brak wyd-wnict t' -,O,V_I1lU, U. często wręc? wenograficznych o charakterze popularno-na u: l","!·," CI l. ' 7 =.. 7 .. J- h CI 50 -- "Luci", t, XLIX �787 786 kowym, a zarazem frapujących tematyką. Porównanie np. z naprawdE: świetnymi wydawnictwami tego typu z zakresu archeologii, spełniającymi świetnie rolę propagatorów wiedzy o archeologii, zwłaszcza w okresie obchodów Millenium, wypada wybitnie na niekorzyść ludoznawstwa. Dlatego ze wsz.ech miar wydaje się pożyteczna inicjatywa PTL wyrażająca się utworzeniem wydawnictwa "Biblioteka Popularna". Dalsza kontynuacja i roz'>z2rzanie prac w tym z9kresie jest oe;romni-= pożądane i przyczyni się nil:!\vątplhvle cd spJpularyzowania wiedzy etnograflc.mej wśród szerszego ogółu. Należy dodać, iż w 1961 roku autor był realizatorem wysbwy "Meblarstwo ludowe województwa rzeszowskiego" wg :scenariusza prof. dr. R. Reinfussa, zlokalizowanej w Łańcucie, a organizowanej pod patronatem i z funduszów Wydziału Kultury PWRN w Rzeszowie. Wc~eśniej jeszcze - bo w 1960 roku Polski Związek Wędkarski (Oddział Przemyśl) wspólnie z Muz.eum w Przemyślu zorganizował wystawę: "Rybackie narzędzia kłusownicze". Fakt zasługujący na uwagę, gdyż większość eksponatów o charakterze etnograficznym, będących własnością Przemyskiego Oddziału Polskiego Związku Wędkarskiego, dzięki obywatelskiej postawie Zarządu, przekazana została w formie daru do zbiorów działu etnograficz- R o N I K A nego Muzeum w Przemyślu. Organiczny związek między nauką a życiem jest naczelną zasadą. która przewija się wśród wszystkich prac pJdejmowanych przez dział etnograficzny Muzeum w Przemyślu. Stefan Lew WSPOMNIENIE 1 M i e z e n c e waG. G.: ••iteta. 1959. s. 158 i n. 'a F i s c h erA.: Rusini. 'Op. cit. str. 1· a Muzei Lwo\va. Kniżkowo • Op. cit. str. 22. , P a p e e F.: Historia szawa, 1924, s. 254. • M i e z e n e e waG. 1 1 rackie, 1 Ukrainy. MU2ei Z. N. im. Ossolinskich - Żurnalne miasta G. op. Lwowa cit. str. Muzei Lwowa ... s. 37. K o t u l a Fr. - Z sandomierskiej Kraków. 1962. Zasięgi wyznaczam dla Izctalielstwo łatwiejszej ehociaż mog'! 'ię zdarzyć przez to pewne : Miasto Dobromi! obecnie po stronie Lwów. \Vydawnict\\"O. w zarysie. l<ijowskogo 1928, s. 5. L';..riw, Polska, op. s. 7 kartogram. orientacji odchylenia Radzieckiej. wg HOROSZKIEWICZL W. g~udniowy szary dzień 1962 roku odszedł spośród roszk1ewlcz, jeden' nas Roman Hoz naJruchhwszyci1 ludzi nowej społeczności l'polskieJ' przydający jej w trudn h . . ' rumielica. yc powojennych latach niewątpliwie najwięcej s. 22. Ksi'!żnica 129. F i s c h erA. puszczy Uniwer- O ROMANIE cit. s. 170-171. Wydawnictwo większych w terenie. 7 km na Lwów-War- wschód Litt'- miejscowości. od granicy ~łYłłn~es:rul dzonym uczestnikiem każdej zespołowej inicJ' atywy m l'n . ' . . WSPO za ozycle em i . '. w O l Z Jeanym z pierwszych wiceprezesów Oddziału PTL okru~~ u. y;O reagował n~ .każdy społeczny sukces, schylał się po każdy k-us'e ~aro owej przeszłoscI, upar,~ie prowokował nie kończące się dysch \: o samego 1945. roku stał się nieodłączną postacią każdej ważnej ,\:'1.1,. czy s~arego dnIa opol,.kiej ulicy najpierw w żywym mars u POzl11eJ w nIezmordowanym kusztykaniu c l asc~. ~ P racownIk..- nIejednej .' czy 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a11afa531df16c7a62d26bc4fb10c66.pdf adb3120c9c33f6005d15f2447b929073 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:263 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:233 Title A name given to the resource Różne / LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.833-890 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 832 S, P. Tcl'itow (ZSRR), sekretal'~at prowadzi L. Krader (uSA). Sądzić należy, że w sierp:1iu 1964 r. w czasie Kongresu w Moskwie zapadną ostateczne d8cvzle 'ii tej sprawie, Y," ~,';u 1'.::[;:;"U2g0 zurkntowania I10lskich ucz(}nych - podaje siG ważniejsze aarcsy: Prze\~'od"iczący Komitetu Dyrektorów rC-AES - Prof. ell' H. V. V?lIe's ,,,IU"F'e dr j·Hutl1P.1e Palais će Chaillot, Paris XVle. • '~(;],:';;tarz' IU-Ai.:S ~- Pro£. dr Bosch - Gimpera. Private de OlivO 81-4 Cel Agricola, Mexico 20 D. F. Sskretarz Komisji do spraw polączenia IU-AES i CI-AES Dr Lawrence Krader. Secretary U. S. Delegation to Permanent Council of International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, National Academy of Sciences. NatLnal Hesearch Council USA. \Vsshington 2;) D. C· 2101 Constitution Avenue. Komitet Org8nizacyjny VII Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, Moskwa, Czeremużskaja 19. Józef Gajek o R J1ABl1rA ż E N KYXAPCKA I1CC.J1EAOBAHI1J1. KOnnEKTI1BHOrO IlPJ.1óEPDKHoro PhIóOnOBCTBA B KAlllYóJ.1J.1 MeTO,ll.bl J.l pe3YJlbTaTbl 3THorpaąll1'1eCKall Boli '1eTBepTH npH TonbKO XX mITepaTypa, BeKa pa3pa60TKe 'lecKoli np06J1eMaTI1KH. peHua, A. C PIOJle, E. pbl60nOBCTaa, 3TOM caHAeTenbcTByfOT TPYAax TaK KonneKTHBHoro Jr. TPY,lJ.bI r, 3erepa, BeKe li: B nep. pbI60nOBCTBa rOJl3M6HOaCKOrO, rupn, nCpeBO)l'lHKa) C nOAoK. 3aCTbIBWHX rrpHMeHlleMbIMIi a KpoMe - A, Toro, O,lJ.Ha In (OT Cem!, no- <1>, r, BfOHwa. B npJ16CpelKHOM cnOBa He3aTpOHYTa B 3TliX Tpy,lJ.aX BCTpe'laeTClI matschanp06J1eMa Onm60'lHall' KaK 06'be,ll.HHeHHI1 KOMMYHJ.lCTI1'ł.CCKOrO cBoeJ1" opraHIl3aUHOHHoli <popMe. 3THorpa<paMIl 03HaKOMJleHHlI <POpM KoneKTHBHoro rOJlnaH,ll.CKoro H cOBeprueHHo Mawonepl1li nOA3liHCKIIMI1 ueJlb 60nbwee, IlpJ1Me'laHHe apTenel1 IlpC,lJ.rrpl1HlITble caMoe "MaworrepHlI" ynoBa npeCJleAOBanH Onl1CaHa, Ha3blaaeMall pbI6a'IbHX xapaKTepa, B XIX KOJlJleKTHBHoro J.lCTopJol'leCKO-3KOHOMH'IeCKOli Hm! 3THorpa<pH'IeCKo-reorpaqm_ 06 TOBapl1weCTBo. TpaKToaKa TaK H HeMel\Kall, npo6neMaTHKOM EeHeuKoro, B ynoMlIHyTblX pij - KaK nonbCKall, 3aHHManaCb T. nep-CnJlaBI1HCKOrO, <l>Hwepa, J.lCCJJe,lJ.OBaHl1f1 I1ccneAOaaHHlI C OCHOBHbIMli pbI60nOBCTBe 1947-1960 B opraHli3aUl10HHblMIl OT KOfll\a XIX ro,ny rrpliHUHnaMH. BeKa AO ceroMlIwHerO BpeMeHH. MeTo}:]b1 Ii Kpyr H3MeHeHI1l1M no nOABepraJlOCb Bce no(epelKbe nonyocTpoaa OCTpOBe )THOrpa<pll'leCKliX Mepe rem-I. Anll cpaBHeHHlI' MHOrO'lIlCneHHbIM C TeppliTOpl1eJ1". ~lOpll OT r,lJ.aHCKa '10 ne6bI, J 960 B J.1ccne,ll.OBaHHIO C OC06bIM y'IeTOJ'.ł ro}:]y 6bIJlH npQ}13BeAeHbl IlCCne.ll.OBaHHlI Ha PymH. Ilp0l13aeAeHHall B CB1I3H C )THM pbl6a'lbl1X aaTeJlbcKol1 np06JleMaTHKH, CTaUHCHapHbIX apTeJlcl1 - I1p06J1eMaTHKa KOTopalI CTaUI10HapHblx Bl1ll, pbI6aUKO-3C~IJle.aenb'łCCKOli Horo cOTpynHH'IecTBa Ha reJlbCKOM yrpel1 no.allcpra.1HCb pbl6aKOB nOJlyocTpoae 6blJla li T. n. KpoMe ao nOTOM eil\e IICcne}:]oaaHHM ):(epeaHC, np06J1eM, 60nee XaJlynax, 6bIJla pa3pa6oTaHa ,ll.J1ll06il\eH pa3pa60TaHa PeBe 6bJJla ;:IJlll .aaHHoli npl1HUl1nbI )Ke onpOCHOrO J1HCTa. BO BpeMlt K KOHKpeT- HanpHMep np06J1eMa H HeBOIlHbIe Mawor:epJolH. xapaKTCpHbIX rpaHI1Ubl Ilccneno- JolXJlanoBe. npl1HopOBJleHa HCTOpl1CI1 MawonepHH, opraHH3aUHOHHble 11 Toro COBpeMeHHble MaTepHaJl OT):(eJlbHbIX }:]cpeBeHb. C 3eMJle.aenbuaMI1 Bce.X IlepeBHllX t. XLIX onpeAenHna H )lana KY3Hl1ue, ycnOBl1l1M 3aHIIMaJIIlCb nOaCTB l Ha OCHOBaHI1H O,ll.Horo "Lud", pa3Be}:]Ka MaWOnepl111 HCCJlCLIOBaHHli B KapaMII, HblM COUl1aJlbHO-3KOHOMH'IeCKHM 53 - nO.ll.BepraJII.Jcb 03HaKOMneHHlI EaJlTl1l1cKoro BbICTynaHllll ynoBa IlCCneAOBamUi 60JlbWerO B Kap.- X0311I1cTBeHB KY3Hl1ue,. OpraHI130aaHHblX .aepeBHH, )lJllt pa3pa6oTKe' KOJlneKTHaHoro. pbI6o.- �835 834 B cTau,IWHapHbIX HCCJle;J,OIJaJn1iIXnpH:vtemL111 B ilonHoli TO;J,a IICCJIen;OBaHHH:Ha6moJl,emle BceMlI pbr6aKaMH C06paHHblll crpllpyI<mIJ{x: li paccnpOCbr, Mcpe ilBa OCHOBHblX ~le· XpllCTOcjJOP MUTepHu,r 6b1.'Tpa3pa6oraH B <jJopMe ra6.rHU, HJlJllO- rOBlly::a npocjJeCCIIOHaiJbHbIC 6110rpa<jJIHl OTJJ:eJlbflblX pb16aKOB, HCTOplllO OTue!!b- HLIX KOJUleKTHBOB,a TaKiKe llJlll 1I1BCCTHoro nCpHOJIa Hcropmo pbl60JlOBCTBa B Hccne- '1ro KOnJleKTHllHOCpbl60nOBcrBO Bpe~'lSl rJlaBHblM 06pa30M MpOHrOBIlYC Ił 06meCTBO nepllll (aprenell, pbl6a'lal..Ll,llx C nO)lKI!. Bo BpeMlI IlCCnc):{oBallJ'lH 6b!nll pbl6a'lal..Ll,HX OCo6h1MlI cerllMIl-JKaKa~m), oco6eHHocTII B KaTlly61111 BhlcTync.eT HeBO,1lHbIXMaUlOnepl1i1 li aponpe)lenCHb! pa3HIllla KacanaCb opraHH1alll10HHblX rJlaBHblM 06pa30M .lCOJJJJeKTRBa, opraHH30BaHHoro npmn.IHnOB :HHX KonneKTIlBOB ;J,OJliKHOCTIlIUKHncpa (T. ecrb JJ:nll YJlOBa), Bep60BKH nOKa3aJlIl, 'ITO opraHH3allHlI B 06CTOllTeJJbCTBax. Bcex pbl6a'lamllX KOnJJeKTHBOB :no pbl6a'laWllX JleHIlli ;J,pyrolf ManeHbKall rroTpe6HocTH, B JIO,l('3H onpOBeprJlll KOnneKTI1BM COCTaBHall '1aCTb 3 'lenOBeK. pacnpOCTpaHeHHoe xapaKTepe Ha3b!BaeMall TOHb) li 06mee COBMeCTHo 3KcnnoaTllpycMall BJla,1leHlle lIml 06ulee II He:lpO'lHOCTI! Teppl!TOpllll yrroTpe6JleHlle yJlOBa (TaK opy,l(lIH: phI60noBcrBa npll6epeJKHOrO pbI60nOBCTBa npOI!CXO;J,lIT B HaCTO- llmee BpeMlI rro;J, BJllłllHl!eM pa3BHTlł1l ,1laJlbHeMOpCKoro KaTcpHOro ITpoUecc H3MeHeHIlK HapymaeT KaUly60B. pbl5Horo rrpOMbICJla. OCHOBHhle OpraHH'3allHOHHb!C YCTOl! KonneKTIIBOB, In- MeHlIeT IlX CTpyKTypy Ił <jJyHKUIllO,COxpaHlIl! 0,1HaKO nOKa HCKOTopble ,1laBHlte <jJOpMbl B HacTollmeK I. I CKoro onHcaHHe 'lero B 1826 rO~Y B XPI1CTOC1>OPOM HaUlloHanhHble PAHOHE CJIynCKA' MPOHrOBI1YCOM CO)lepJKaHlle II KyJJbTypHble np06neMhI BeKa. YCIłJleHlle npouecca repMaHI!3aUlll! COTpyn;IłIl- II ero B KOHUC XVIII KOTopble B Te BpeMeHa COCTaBnllJJH nonbITKa Tpy,LIbl no 06mall oueHKa KOHonnll npll,1leHlle BOJlOKHa. Ił pa'3Be.I\eHIf;M OBeą 3aKnlO'IellHe no cpaB:łeHHIO IlX C nOJlOJKeHHeM B CTpaHax lllTeHli) Ił ~aIlIlIl' .3Ha'lllTeJlbHoi1 KaK B 06nacrll AHaJll!3 aBTop II CyKOHHblX MaTepHaJlOB. II JIHTBe, 6accellHa BapMI!H, TaK KaK 3ana;J,Hoe TeppHTopHlł, CbJpbll, 3aTeM CJleA)'e1 TKaUKIlX np06rreM repMaHI1l! IloMophC 3Toro 6acceHlia (!\1eKJleH6ypr lIBrrlleTClI cBoero xapaKTepY3YlOmel1ClI npOA)'KUHH Cblpbll TaK l! nepepa60TKH Ilocne 3aHHMaeTClI MeTO;J,aMII paHoHa EanTl1llCKOrO UlBCl.{IłIl, <I>HHJlllH,LIIlH, B COBCTCKIIXpccrry6mlKax B Ma30BHIl, Ea.nurlf:· BorrOKHHCTblX paCTCHHll II lllCpCTI!. B npc.!I- Opy;J,IlK H TKallKolt lIBnlllOTClI np06neMbl TKaHHlI norrOTHa MOplI, T. e. B HopBenlll, CHHrerll'leCKOrO npoH3Bo,UcTBeHHblx no cpaBHeHHIO C ,npyrHMIl crpaHaMI! 3CTOHIlH, li UlJ1e1Bllr-ronb- pOLla oTpe3KoM MHOrHMJI 06mHMII 60JJee rrpli'3HaKaMlI, l! npOH3BO,1lCTBarOTOBblX npoLlyK- TOB. HaCTOllmee BpeMlI TKallKoe peMeCJIO B 3ana;J,HO\1 IloMopbe BepeTeHa, EanTHllCKoro npllnKI! 6bIJlO Il TKallKlle MaCTepclme, He BJllłlllOmlłe HO ~TO nl!Wb nOJlOJKeHlłe Hapo)UłOro TKa'leCTBa. B Koe-r;J,e pa60TalOT 060c06neHHble, Ha 6hICTPO pa3BIIB:llOml!llCll IlCXO,LIHbIMMOMeHTOM ,LIJJllnpOIl3Be;J,elł.HbIX B :Hoił HacTollw.ee l! B OCTaJlbHblX CTpa- MOpll HaXO,LIHTClIB CTa,LIIIH3aMlIpaHIllI. npouecc IICKJlIO- JlHKBlI,LIallJlH. CTaTbe yM03aKnlO'IeHlłił ;J,anbHeHmell nocne;J,OBaTenb- ROCTIł Ol1liCaHbl npeJKIlHe COl.{lIa.nbHO-3KOHONIR'ICCKHe <POpMb!. aHa.nll3a lIIeHll1! npOIl3BO;J,CTBa OTJlll'laeTClI 60JlbllllłM B 3ana,l(HOM ITOMopbe Kawy60B, JIopeK CO.!lepiKaHHC pa3Bl1THlI Pe3YJlbTaTOM npOll3Be;J,eHHoro KpaTKoe MpOH- ,nl1anCKTax . 6hIJl npoll3Be;J,cH Il03TOMY KYJIbTYPE J{ KpaTKIlM 06pa30M rrp06JleM rrpC;J,BapIlTC.1bHOll o6pa60TKl1 'IlITeJlbHb!e npJlMepbl, EEHbKOBCKI1 ITP0I13BE~EHHbIE CTaTbe onHcaHa npe;J,cTaBneHO ewe HAPO~HOH IlaCTOp noe3;J,Klł MpoHroBHyca. KynbTypc CB1I3aHHble C KyJlbTIłBlłpOBaHlleM JlbHa, B ITO 1I0 BpCMlI nyreUlccrBHlI MOplI. l1CXO.!lHbIM MOMeHTOM B ,LIOKnall.e aBTopa Hax 6acceHHa llCCJIE~OBAHł1K II 3Ha'leHl!e no Kamy6cKoll. TeXHHKIl B 3anaJJ:HOM 110Mopbe KOJlneKTHBHoro TpY;J,a. BECJIAB Pe3ynbTaTbl CTaBJleHHlI BaiKHe!lmllX JIaTBIlH (JlO;J,KI!, HeBo;J,b!). 113MeHeHI!ll B OpraHll3au,HR KynbType II K06epUlTaHHOM. KpaTKoe BO Bcex KOJlJleKTHBOB,TaK KaK Ha lIX npO'IHOCTh ,1laJKeB Te'leHHe HeCKonbKHX nOKO- BJll-!lIJlH Y3bl pO,l(CrBa, IlepcnHCKa Ha3brBaeMOH B Te BpCMeHa "Ka6aTKH". JIopel<OM Tpy;J,OB !\1poHroBllyca O'lCHb :maCTłI'lHa Hepa3;J,enbHall y6eiK;J,eHl-!e O ce30HIIOM HCTOPIiI! B UlreTlIHC. A. <jJOH3aKOM, B lIHBapC 1926 rO;J,a. PYKOBO,1lI1TeJlll 3KI!naiK o;J,Holf nO,1lKIł, COCTOlllllHll 1!3 I1ccne,1l0BaHHlI ł1HcTHTYTa 3THorpa<jJI!H B 3THorpa<jJH'IeCKoll. mlTepaType xapaKrep. pl1rOpHCUI'IeCKH npl1MeHlIeMblMn 3aBl1CIlMOCTIl OT TOH lInH COe,1lIlHlIlOrclI. CaMall 3THorpa<jJlill Ma- 1825) l! B rCpMaHHH. HCCnell.OBaHIIH: n;Cpe9!-1HIJ,eueHoBO II LrYB'fI1Ue (B palfOHe CJlyncKa), KaUly6cKoH rpynnoll, '1eCTBO C naCTopaMH B 'mCTO MPOH- Ilc'IaTHbJc I1cC,'IC,1l0BaHI111,KpOMe KOJlnCKTHBHoro pbl60nOBCTBa 'H He PYKOBO,1lIlTClICyXIlMll npe,1lnllcaHHlIMH, .pa3,1leJJlIlOTClI lInH HaceneHHble KaUly6cKoH Hay'lHall Hape'lHlI. PYMlIHueB - li ~pe:JHc}j .J{ HmlllllaTHBa rOJJ:a. '1neHOB KOnJICKTI1Ba, llX npaB H 06113aHHOCTelf, a TaKJKC npHHllHnOB pa3,1lCneHl1113apa60TKOB. 'Toro, TeppHTopHlI HeKOrOpbl;) .phI6au,KHX ;J,epeBHlIX li B ;J,cpeBHlIX, lIMelOmHX 3eMJle;J,enb'leCKo-phl6allKHH: .3Ta nCJlarOlH'IeCKall Kawy6cKoro J{ npOBHIlUHI1, H. HCCne,l(OBaHHH no JleTOM 1826 rOBllyca, ::JIHX KOJlJleKrl1BOB Il KOllCTaTHpOBaHO HaJlH'IHe cymecTBeH- .HbIX pa1HHLI, B npeLlenax ero CbICKOB, H. 110MopcKoi1 C ry6epHaTopOM ITporpaMMa .B <jJopMe TaK lIa3blBae:-1LIX iKUKOBblXMawo- TeneH, 'xapaKTepHb!e 3TIlX Tpyn;OB B POCCHIi (A. MpollroBHyca I1cCJle,1l0BaHIl1l nOKa3aJlIl, (1764-1855), MpoHroBHyc B IlCCneLlOBaHl-IHHapO,l(Holf KyJlbTypbl "repl1allbl A)'eMhlX JJ:epeBHlIX. .B HacrOllmee IJ,e,re::TllH ,l(ClIrCJlbHOCrh (neKCI!KOrpacjJlI'ICCKlle li rpaMMaTI1'fCCKIIC TpYJlbr). ,'laHHOH: ;J,cpeBllH. TaKli M 06pa1o:-1 II IlX TCppl1TOpHlI ÓKOJlO 1800 rOLla. 60JJbUlIIHCTBO HaCeJleHlIlI. KOJ1lI'leCTBO Kamy60B npH'IC:vt nOC!ICllHHe npOIl3BO,!\iCrH CO 6blJl BbIBO,LI,'ITO TKaUKoe peMeCJlO BOTHaKOHCepBarI!3MOM, npl!MepOM '1ero MoryT cnYiKllTb, KaK YiKe 6bWO CKa3aHO, apXaH'IeCKIle 0PYll.l!lI Tpyn;a I! npllMIlTHBHble cnoc06h1 o3pa60TKIl, npllMeHlIeMble ;J,OceroIJ;HlIlllHerO BpeMeHI1. 3TI! Opy;J,Hll rrpHMCHlIJlII C O,1lHO~ �836 837 CTOpOHbl H3-3a npHBSl3aHHOCTH K HH:V·f,C npyroii 6blJJO ynoTpc6JJeHHC 06yC.l0BJlCHO CTOpOHbl BC,lcnCTBHC Toro, CyWCCTBylOllHlMH 'ITO HK COI.\I1<LlbHO-JKOHOMH'lCCKI1MtI IlOJlB.l11lOl1IlfCCJlB pa3HbIX HCTOpn'lCCKHX ncpnonax Hnp. npHlHaKII B o6.1aCTH npOIllBO!lCTBCHHbIX cpenCTB (npliMCHeHlie npSlJJKII, JleHTO'lHOrO MOTOBII.la) BHcnplJnliCb, CTHoro HaCe:IeHI111 JlHllJb C 60JlbWliM TCXHHKll 3ana)lHOrO HaMH 6accciiHa Ha CCBep mm SlB.1CHHiI: 1) npHcaocHHc 2) BBCJlCHHC pa3HblMH yCJJOBHHMH. rpccca, paKTCpHblX IloMophSl B 06paTHOM CTBOBaJJIi IOJKHble paiiOHbl, Hbte OC06CHHOCTH, 06umc rpe6Hll- aHaJIln TKaUKQK nyTllMll npOHllKaJIll C lOra BOl,!\CI1- npHHM'lHBbIC JJlI'lHOCTH, 'lTI1 BnOCJJC.:ICTBHlfB:II!SlJJOHa illlHaMHlM 6blTa )H!." 60Jlee po)].a (TaK Ha1blBaCMble paHOHOB, a TaKiKC Ha cnellll<IJH'lCCKOC npOTCKaHHC LlCevlOrpaq)}l'lCCKHX npOI.\CCCOB, DblpalKalOWHXCll 3Al1CJlAB międlke H cierce), TpCrraJla, COUHAJlbHO-3KOHOMI14ECKOE ll.\CTKJoI AJllI npllJKJoIJolTKaHci{ CTaJlIf B Ha- TC3HCb[ 2. PhI6aKH, CHla, 3ArIAAHOM npellCTaB~lllCT JlOBlIWI1X pbl6y lil Cl(y)lHOCTH CBSl3CiiB npOwnOM PC3IOMC Ha OTBoeBaHHbIX B Ilo'l,[laMcKOM ABTOp palJlI1'laeT ąl1X Ha r.PI1HYL\lueJlbHbIX pa60Tax ncpeCCJleHUeB 11'3 6blBWIIX rrOrpaHIi'lHblX naTpOHaTOB. 3aypllnHoro rTllOHepa, BCTpe'laeMOrO OTBOCBaHHblX :'CMJlSlX. BTOPbIM 1136paHHble 06weCTBCHHble CJIcL\YlOllIHe rpyrrnhl aBrycTa 06pa3CU) 1945 r. Imo- li ,[IOKyMcHTal.\l111 MaXJlHHKH) - L\CneraTOll Jol OpraHJoI3aUl1l1 re,l11) B nyuKoii B MllrpaI.\JoIOHHO-IIOCCJJeH'leCKllXKaMIIaHllllX aHanHla 6hIJlIi cneUH<lJI1'lCCKl1eyCJlOBlIll Tpyna laBC)lCHllSl, a TaKJKCy'lpeJKL\CHHSl BHIIMaHI1C Ha ABa xa.- OHH COCTaBJ111IOT98-100% rnc KOJJI1'lCCTBO:noro rrOCeJlCHUbl COCTaBJJlllOT 87,5o,~ Hacenemlll. yCllla rIYUK) npOJKIIBalOT (Ja BCCX phl6aKoB, HCKJlIO'leHJ1eM nOBllll\llX pbl6y pO)la pbl6aKOB OrpaHH'lCIłO (5), CxmKHe UH<lJPbI aBTOp nOJJy'lHJI JlaHHblX lID;llllOTCll IłCCJJenOBaIHlSl,KaCalOUll1eCR KOTOpbIC nOKa3aJlll, 'lTO 98,7o,~ pbl6aKOB (B no- npCL\CTaB.lllIOT nocToSlHHylo 6) paBHblM 06paloM Horo npH51CTap- (64,7-100~:)). ,LlononHCHI1CM .JJlll BblweyKalaHHblx 35,5°~) If npo- H BOlpacTHoi{ BeCb, KapBSl, CBaiKeBO, OCJJOlłllHO, (Ha TCppllTOpl1H ccro,LlHllWHero MCCTOiKHTC,lhCTBapbI6aKOB B 1939 rony, Ił Tpy)lOBbIC Y'lpeJKn.CHllll). ABTOp YKa3bIBaeT 3THX yąpeA<JlCHlIii, o6pawaH BJJanbICJlaBOBO, Be;lhKa npOHCXOlK.JCHHll; B nOCCJlKaX IlO,lyocTpoBa 6yxTe .!J.,lll KaTcpHblX pbr6aKoB CC.1KCfenb TCppHTOpHaJlMIOrO npUWCJJ K CJlC.i\YIOll.\HMBblBon.aM: C J10n.OK; TOJJbKO B nOCC.1Ke fe.lb, CntpblC H3 orpaJlH'lCHHOCTlt H npOlłlBO):;CTBeHHbIX rro- H npOlł3Be)].elłHblX palBe,i:(OK B pllile nOCeJIKOB (feJlh, a) Ha CTapOM n06epelKbH aBTOXTOHHoro a,!\MlIHllCTpaUIłI1, 6ClonaCHOCTIł I{ nOJJI1TI1'lCCKO- (npC)lnpIUITliJl aBTOp phl6aKH rrpe,!lMCTOM COUI10J10fH'leCKOrO pe;l-lCCJJy H noCe!lK)', npOHCXOJKL\CHHll,MHrpal.\HOHHHOH npo6.1CMbl HlI-OYP, KY'3HI1ua, X,Llynbl, " C Hlt)l(CC.1CL\YIOWi'lMH 06- lJO.10;KeHHlI IIX MCCTOJKHTeJJb- TaKJKe Hl CneUlJ(pH'lCCKHX 06bI'IaCB Ha)lJJeJKHOCTHpb16aHOB, - nHOHepOB: pa60- KOJIII- B rrpH6epC)I(HOM pbI60JlOBCTBe. C TCppl1TOpJolIł rCpMaHI1H, SlB,~llCTCSlO)lHOBpCMCHHO npe,JlCTaBHCHI1CM ro ynpaBJJCHlIll, BOCnl1TaTCJJbHble 11 06palOBaTCHhHble ell 2 rpynny OCHOBalłHH lICCJlCL\OBaHHii, KacaIOWHXClI: - $cccHOHaJJbHoro y'lpeJK,!lCHlili. KOTOphIC Ha'laJJI1 CBOIO L\CllTeJlbHOCTh B III{O- HCpCKIfHnepHOJl KaK Hanpl1MCp: opralIbl )1.;QIlOMI1'leCKOrOxapancpa OT TOrL\aIlJHlISl rrpecca paHOHOB, rpynnbI XapaKTepl1CTJoIKa )TlIX rpynrr Tlma LlorOBOpc 11miU, BOlBpallIalOwHxCll 3. Ha opraHlłlaUIłOHHo-no- XpHCTaJJJJHlOBaJlaCh MOL\CJJh (lIn.caJJhHhIH OTBOCBaHHhlX 3e~:CII.h, KOTOpyIO 3aKpCmrna 06UlCCTBCHHblX opraHlIlaUHH. Ha Tpc6HOCTeii rrepBhIC MeCllUhl 3CMJJllX, npCJlWCcTBylOII\JoIX<jJopMaJJhHOii ncpc,!\a'le JTHX 3CMCJlh lIO,[I nOJlhCKOC ynpaBJlcIII1e OneTJJIIBO aBTOp C Ca:vlb[M 60JIhWHM C JKI1TC.l11:'vIH 6JlIIlKJiiWIIX H 60JJce OTn.aJ1CHHbIX OKpCCTIlOCTCH, Hl npI1BlI'3aHHOCTII K cBoeMy IlOMOPbE TCppllTOplllO BbITeKalOll.\HMH 113: ItlOJll1pOBJHIIOrO lIX CTpaHCTBOBaIHlH, a IlIłOHCPCKJoIM rrepJolo)].OM HalhlBaCT c060i{ C J10,!lOK. COCTaBnmOWHe npo¢eCCHOHaJlblIYIO llIHMI1 'lepTaMI{, HA Pb160JlOBCTBE Chlphll. 3. AY JlbtIEBCKI1 IlEPHO,Ll B KAWY6CKOM rIOJlO)l{EHHE IlPI16EPE)l{HOM B HOBbIX co- 1. IlYUKHH yelp ncpl10Jl BbICOKO:VleCTCCTDeHHOM npHpOCTe 6ATOPOBl14 'lCCTBOM pbl6al(OB, B :nOT D IICK.llO'llne.lI>HO HaCCJlCHHH. OTn.aJleJłJłbIX OT MOpli rrpllCJlHUbI If BepCTCHa C YTOJJll.\CJłI1CMBHlny. Ul1aJJbHO-3KOHOMłI'lCCKllXycnoBJoIllx npCJKHHCrrpO)lyucHTbI Hepa MOJIO,LlbIC H npcf-(- COUHa;lbHo-Ky.lI>TyP· 11J11fCKaMeC'lHl>rCKapL\O'lCCaTCJlbHble YCTpoii- CTOllll.\ee BpCMll nO'lTJoI yCKJlIO'lJolTCnbHOnpO)lyucHTaMi'I CCJJCH'lCCKHX pa60T HC' xapaKTepHbl COBCpWCHHOHOBOH npo<IJcccHH Ha OT- BOCBaHHblX nCMJlSlx). Ha pHCK iKH3Hfl nJ10Hepa W.1H f.laBHbI:V' 06palO\f Horo 3aHllTHii, ncpHOlla B HClHa'lIITCJlbHOii CTerreHI1 L\c<lJop- Ha BCCH JoICCJJeL\yeMoJłTCppI1TOpJHI, 0PY,!\HllM rrp0I13BO)lCTBa CJlCL\YCTOTHCCTllnaJlbueBblC Ill10HEPCKl1l1 ilo6aBO'lHb1X ,Ll.1SlJToro B He~f COXpaHHJJI1Ch HCKOTOpblC cncUIf<IJI1'leCKI1CKyJJhTyp6aJlTlfHCKnM CTpaHaM, TCppl1TOpl1ii. K 06WeyrroTpe6HTC,%HbIM 'JCCaHHll JlbHa, 060'!\0'lHbJC TaKiKC 'laCTbl,) ncpCMCHbl npo<IJecclHI (Hl6paJlHC HCCMOTpll Ha TO, 'lTO Ha IlOMophe Ml1pOBaHHblC BJll1l1HHlIMH, pacnpOCTpaHllIOll.\HMJoICSl In CTBa, MlIJlKH palHoro lKC,lelHoro o6HapyJKHJl ee Ky.lhTypHblC CBlllll C OCTaJlbHblMll paHO- HanpaB,lCHHI1. HX Hop:V1a.lbHoił ilellTC.lbHOCTI1 H KOMncTeHuHIf, :VIHorHX pa3HoponHblx :SlBJlSlIOII\HXCSl HX \lPSlMOii C.1YiKc6Ho~r 06SllaHHoCTblO. CpaBHlneJlbHbli'\ baJJTHHCKOro ~10pSl; CB1l3HJTll palmt'lHbIMH opraHa'H1 TCXHH'ICCKOronpo· rrOJTOMy, B rrOBCe,!l.HCBHblii06llXO,!\ MC- onOlnaHllC'.1. pa3Hbl:VHf y'lpC:-KilCHHSl:VlH:vlHOfHX 3aMCHSllOWHX $YHKUl1ii HCBXO,LlSlWliXB nporpaMMy KopeHHylO rpynny HaccnCHHll. npC.i\CTaB.lllIOTCll UH<lJPbr, KOTopble KacalOTCR TeppllTOpHaJlh- npOHCXO)l(.i\CHlUlOTUOB CerO,[lHSlWlll{XpbI6aKoB, pbI6a'lall.\lIx C .10L\OK (88-10J~'~ �••• 838 839 pO lll'l.1HCb B .)CrC 3HHX, B KOTOphIX ;KIlByT CCr01l,H51I1X CbIHOBbn); COOTBeTCTBYfOUil~e llH<PPbl, OTHOCHlI\:IeC51 K KarcpHbl:\1 66,3%, 72,6(;;" B KlanbIc:raBoBc Ha pbJ6aKaM - 91,6-100(>~, clcnylOwl1e: 75% B KapBH OCHOB:1fIHHl1CCnC,'IOB:ne.lbCKIIX MaTepllanOB, MMKonAM ,1JITYX BHEIllHI1E MI1rPAUI1I1 Ha fe.le COÓpaliJlblX Ha :\,:e:lTe, a TaK;Ke COITYTCTBYłOIUI1E corn aCHO 3anHCK'1,'! 1l 1C\1C.lbHbIX Ka)laCTpUX MO;KHO onpe1l,CJIJHb, 'lTO nt:eDf:1l CCrO,'lHHU1HliX KaWYÓCKHXpbI6aKOB HOBbIC npl1WeJlblJhl npO;KIlBanH B 'JTOM pai10Hc CO£J1EHrUI BCTpC'łaIOTC5I pe)lKO. ABTOp paCOlBTpI1BaeT lfBJJllCTC5Inc~n! npaBHJlo:vr (87,5-100%); 'ITO KUCaCTC5IKaTCpJlblX pb16aKOB, TO HYiKHO30IV.eTl1Tb, 'ITO 3nCCb nO.10- iKeHlle llpyroc, TaK KaK 60.lec nO;lOBHHbl pbl6aKOB :no l) CTpyKTypy rpynn B noccnKax UI1<!JPbl1l00nllhl nOJlyocTpoBa B rCnb CCJlbllHlHCTBO iKCHIl'I1H rC,c,CM 111 pbI6a'łbllX nOCCJlKaX, KOTOpblC He COCT05lTI1CKJlIO'll1TCJlbHO113 pbl6al;OB B OCT<lJ1bHbIXpbI6a'lbl1X MHrpaUH51 lla6!1I0,!laJlaCb c) Ha nOCeJlClIl1iiX H pelKC H KaCaJlaCb, r;oce:lCJlHllX nr;CiK.n:e BcerC', CI\:CJlJumcro liqbrEa'lbhX pbl6a'IbCH rpynnbl, O CC 60raThlX Tpa,!lHU,H5IXH ropHBH-' ,!la 30 JleT). J1y'lwc 4. lIeoc06clUIO YJla'lHO (liJ 06CTOHT Bonpoc B03paCTHblM rpynna:Vl -- po.n:a rM6HOM pbJ60JiOllCTBa npOI\Lb!Cne li cnCUI1!jlH- 6. npo<!JCCCJ:OHanbHYIO CTpyKTypy D Mope npOnInaIlH51, oc06eHHO npI1BJlCKaTeJ1bHOCTb JIO,lIO'lHOrO pbr60JlOBCTBa pbl6aKOB, paHbWC H Tenepb. x0351ikrBa. r) CTupwcro 10 nCT, apTCJleH - 63,3~':' Pbl60JlOBCTBC - TOJlbKO 25,5~~ B .~O.rrO'JHOM BonpOCbl, np0l13BeCTlI TCopCTl1'rccKylO H rrpaKTlI'IecKylO "MawoncpHW' npOó:leMu, (OT rO.TLlaH,'\CKoro c.rIOBa "rnatschapir' OllCHKy- pbl6a'lbHX 06weCTBO) (a CBH3H c npOnCTapl13aUHeH HOn Ha Me.1KOM KamITa.10BJ10)j(eIlHH) D OTKpblTO\l :\10pc. B npll6cpClKHOM TO, 'ITO IlCTOpl151 CYW.CCTJ3YIOIIl,cli B HaCTOilwo;:e lraCCneHII5I 3ana.n:Horo flpH:\lOpb51 - 3TO B TO ;KC BpCM5I HCTOpH5I 1950 ro,L\y 2/3 }E\CCJlCHHiICOCTaB.15lJlI1Jll0.n:Il, HhIe )j(HTCJlI1- li3 3apy6c)I(IIbIX JlHIllb Bcc 3TIl rpynfJbI B 6%. 061J.(CCTBO- 3TO npH6bJB- IJCpCHCCCJlHblC 1I3 .n:P:THX Boe- CTpaH DMCCTCC pC1:\1I1rpaHTaMlI - 28%, MeCT- OTJlH'IaJllICb ,!lpyr OT .n:pyra KUKJ\CMorpaqll1'1CCKoi1, TaK II COUHanb- 1950-J 955 IT. BblcTyna.l HeKOTophlli 3acTof! a ncpCCCnCH'ieCKOM llBH1955-1959 rI'. CHJJbHCenp05lallJlOCb JlBH)j(eHlIe BHCllIHCii i\.mrpaUIUi. no KOJUI- nCplIO,L\ rKCHIlH.B '(eCTlly OHO KOMnCHCl1pOBaJJOCbII JJI1LUb TCII,!lCI1Il,HHnoccncHl1ii rpaUHlI npOI'IXCOL\ll;1<\3a c'Jcr C CO- II Ma.lbIX 11 <!JOPMOHXO'JHfICTBa, OCJIOJ3aIfpl>16o),IOBCTBeII pbl60JlOBCTBe 6blJJH ,!lpyniC. Bb1C1;:(a 113 ,!lepenCHb 11 D CBocii Macce KaCanaCb 3MH"aKI(Hlł COC;:\lUlClIll51CC~,1CHCTE". B f10:IblllY. OIB! Ha 3ana;U-lOe IlpHMopbC npllBJleKJJa 3a):lep;Kam1Cb npC;KJ\C Bccro 3aTC:\! aBTOp ncpcxo.n:Wf K rpynne AllTOp B OKO.10 ropo.n:ax 17% BCCXrrepeCe:JCHHblX li rrOCC"-Il<ax, nOCJlCJ,lIHXHM.lIIirpaHTOB B 3ana.n:HOC npIl'\10pbC, ,'\acT IlX ;:\el\lOrpacjJłI'JccKylO H npocjJeCC][OHanbHylo Bee wlcTymlllllJHc KacalOUlaRCH 113:\1CHCHH51 MCTO,!lOBnpO,!lYKUI1HB 60nbWHX KO.l.leKTIlIlHbIX rpynnax ITPHMOpb51 J1 penaTpJ1allTOJ3, CB5I3aHllble C penaTpaUHei1, 06palJ.(UCT BHJlMaHI1e lIa H:\BmrpaUH51 pbIOO- UHUJlbJIOti Jl 3KOHOMl1'lCCI<OnTO'lKJI lpeHH5I. 8. ,L\pymc lilHC JlIO.n:H.B 11 l\'IOJlO):lOro KO,lJlCKTI1BHOrOTpY,!la B TCXHH'JeCKOMpa3BI1THH npl16epe;KHoro JlOnCTna. nOnbITKa pcnaTpHaH- HX CIl5l3HC pO)lHbIM KpaCM H 3apy6cl[(HbIMII ncpeCeJJCH'ICCKOrO nBI1)j(eHI1Jl Ha 3THX 3CMJJHX. HaCTORwec pbI60JlOBCTBC. POJlb ncpeCCJleH'ICCTBa lIo-npo<!JeCCIIOHa.Tlblloi1 CTpyKTypoif, OTXOJl pbl6aKOB-JlOJlO'lIlHKOB K JlPyrHI\! OTpaCJl5lM MOpCKO- Y'IaCTI1C MOJlO,lIe)j(H B JlO.n:O'IHOMIf KaTcpllOM npHHH:\1aCT y'lacTHC B J10,!lO'f}fOMH KaTepllOM pbI60nOBCTBe, 7, rI'. a TaK;Ke COUllaJlbHO-fJpcqJeCCllOHanblla51 CTpyKTypa li ec H3Mel1eHI151Ha 3TIIX ABTop HaCCJlCIIH51pbI6a',bllX B nOCJlell.HHe ,lIJliI 01'- nOKOJleIlH51H 'ICM OHa 06b5lCIl5leTC5I; npOllCIITHOC COOTlIowellHC KaTepHbIX 11 JlOllO'lllbIX ro CTpaJIaMlI, BOJ~CTB,perraTpl1allTbI 5, BnJ1i1Hl1e pa311blX 06CTOnTe;TbcTB, npClKJlC BCerO pa3DI1TI1C pbl60JlOBCTBa B lia 113 npouCCCOB, no B03pacTY Ii nO;1Y HaCeJlCJIH5I3anaJ\Horo BpCM5I CTpyKTyphl 'leCKliMII COUHaJlbHblMI1 npH'IJmaMIl, n.JflIOlJ\i),; 1955-1958 paCC!vlOTpCH rrOCJle.n:lll1i1113 BbiWC- I1MemlO: a) CTpyKTyP[' CCMCHCTB penaTpHaHToB, 9,7°;, C B03paCTOM KaTcpHblX pbl6aKoB. 06bilCH::ICTC5I MeJ\JlCHHblM Te.\1nOM pa3BHTI1i1 :noro KpblTOM Mope, a TaK;Ke npH6blBWI1X B nepHo,r( 06CT051TCJlhCTBa, BblTeKalOwHe 6) pa3łUlua CorJlaCJlO' pbf6aKOB B B03r;acTC CBbIlL;e 60 nCT, HeH3MCHHlOlJ.(eeC5I nOJJO)j(CIIHe B .n:aBHI1WHCI'.1nOLrO'mOM J\epeBCHb,J\o6blBalOwero npH 3CMH5IX, )j() paCnpe,!lCIlCHHC pbI6aKOB-JJC',!lO'lHlfKOB no 1959 ro.n:a a rr., Ha 3ana)lHOC HaCCJlCHII5I1950 rO)la. nepemłCH rOB H HX cnOC06110CTJI OCHOaaHI151HOBOH cpeJ\hl, CCI\:ei't, 3aHHOCTH K CBOCMy peMCCJlY. ,!laHHbIM a) OCHOB:mHH BblWeH3JlO)l(CHllblX <!JaKTOB MO)j(HO rOBOpl1Tb O 3a,1KHyTOCTI1 li O):lHOpOJl,HOCTHKawy6cKoif Bcco6weii B HaCT()}IlJ.(eli CTaTbe [\BTOpOM npeiK.n:e Bccro YKa3aHHbIX nonpOCOB, B HH)j(eC.le,!lYJOweM nOp5lJlKe onpOCOB, npOBe,!leHHhlX l1HCTI1TyTo;vl 06w:eCTBCHllOrO X0351llCTBa cpe.n:11 penaTpHaHToa, ,3TH I1H)j(e 110 I1HTeHCHBHoe. rO,QAX npl1CrrO- CPE,QE HaCCJ1eHH51,npH6blBwero 2) nepCCCJJCH'łeCKOe ,ll,BII)j(CHHeB 1955-1959 ;1l0LlH, '1b51 npc<jJeCCI151He HacneLl- ):I) nOCJlC DOHHLI MI1rpa1ll10HIIoe ,'lBI1)l(eHl1e B BJJa.n:lIc.laBOBe 11rCJlC 6bIJlO ilOIlC.~bTlma, I1M}\[paUHoHHylO np06JJeMy 3) HCKOTopl.:e pC3ynbTaTbl (80-97,7'}~». BOnpOCbl K HOBOM TPMAHTOB MHrpauHolllloro MOpbC, Ha OCHOBaHl1l1Marepl1a"OB CTB~ i -{1~I. r) PErrA B 1955-1959 npl1MOPhE M HEKOTOPbIE y)/(C D IipCW.~()M CTOneTI111. D) TY3e\1HOe npOI1CXO;KLlCJlI1Cpbl6aKOB-C10)l0'lHI1KOB ceMei1 B 3AITA,QHOM MM flEPEMEHbI xapaKTepHCT/iKy, liC'IlICJliler 3-,\CCbIn~.'CHeHHH BC.1C-,\CTBHC p:r1EllDaKlweHC5I aKKO:\lOJJ,alIIUl !, HOBOi1 CpeLlC. BbfBO;:ILl aBTopa npOBC;~CHJ(bl:\I C lPHUC, CTaprapJ BbITeKal0r II3 PC3Y:lbTarOB, lIo,ly'lemlbIX 6clarOll,ap51 onpOca\!, 1097 CC;vlciiCTllaMII Il 179 a.J,MIIJ·i\ICTpaTllllllbIX nyHKTax WClIlIHCKH, WellllllCl< II C.'yncK. pal1oHoB: fpll- �840 841 B CTaTbe OCBeweHbl Te BonpOCbl, CywCCTBeHHbl~H H,lSl npoueccSl KOTOpbIC, no ~-1HCHfIIOaBTopa HHTcrpaUl1H, 13. npCIł3BClLlCTBO KOp3HH - SlB:JlIIOTCSlca~lblMU []PH'łC~1 ,eL1Sl nOC.leilHlfX pcnaTpHaHTOB CTB)'lOwHe OHH :HIWb Ha'łaJlHCu. AHKeTHblC 14. TKaUKoe CBe,i:CcllJSI JlOKa3bIBaIOT, OUCHHBalOT HaCTOSlwce BblBOllbl aBTopa nOCC,lCHlle li 'ITO 60,lbWHHCTBO He Cc~rCHCTB n01l0;ł<HTC,lbHO npOSlBIISlIOT )ł(eJlaHIISl )'e3n<aTb OCHOBaHbl Ha 60raTO"vl KYL1a-:JH60. CTo'JHoll COCTOSlHliSi HapOnHOf! l. - M. cpeAa MCCTHOCTH. 3THI1'leCKHe 365). (I1CTOpHSI. C06HpaTerrbcTBo Te.%HbIX n.'101l0B, 3nlOrpa<!Jml "HJlIC- KOTOpblC ewc yueJleml OxoTa B paMO- KOJlOHH3aUHOHHblC - rpe6HSl K. P. KYKep (CTp. 3(1). 11 opy,!!UlI (CnCD,bl 60pTHIt'lCCTBa, 20. KpaHHbl - P. KYKCP ,lOR). ,uJlll c06HpaHl151 lIro,u, Co6HpaHHc c06HpallHe paCTll- 9. PacreHeBoAcTBO M. 3HaMcpoBcKa-OpfO<p<!Jep pbI60noBcTBa, K. ,JoD). (fJpHMHTHBHbIC KOHCTpyKuHIl cwe CYIllCCTBYIOIllH~ rrollPo6HOCTI1 yTBapb, - M. B oc06eHHOCTIl 3Ha'l.1epOBCKa- pacnHcHblc CyH- P. KYKep (erp. - BeHua Ha 400). (npOucAypa, CBSl3aHHaSl C pOlK- OT 3J1a). cBlAe6HblH: 402). (CBaToBcTBO, IOpSlA, BblcTynJleHIHI nHpUlecTBo, ucpe~lOHHlI C pe- HaKna- [OJlOBy HeaecTbl). 06bl'łaH - M. (CTp. 407). fJcTIOKeBH'I (raA<\l{HC, ll,yWH YMCP- Jol T. ,U.). 06bI'IaH H elKerO,UHbIC 06pJIn:bI (ElKero,!!HIIH: 06PSl,'lHblH UUKJl. ranaHHe 21. TaHUbl - P. JlaHre CSI Tpa,!!HUHU. HapOAHaSl - K. CKnOAOBCKa-AHTOHOBII'l H Maru'łeCKHe 4 12). (TaHUbl, (erp. Kane.',"Ia 410). (eTp. npHe"vlbl): H3BeCTHblC 6"aron:apSl eoxpaHHBIllCH.· Ii MY3bIKaJTbHblC I1HcTpYMeHTbI). OXOTHl1'lbl! conOMeHHble - M. 113BeCTHblC no npHMeHlICMb1C B HaCTOSlwee M. 3HaMepoBcKa-ITploljJljJep 3 7 ~). (crp. nltlllH 37H). (TpaAHI.\HOHHaSl TCXHHKa pa- - M. fJOJlSlKeBH'I (crp. 382). Ha OTKpblTOM orHe, KOTopalI B 30.le, <!JOpMbI MacneHoK.) - (,JJ:aBHSlSI3arrpSllKKa 11 Tpa,!!I1I.\HOHHble CpcllcTBa K. CKJlOIIOBCKa-AHTOHOBII'ł TpaHcnopra, B 60IIbUlHH- ClBC C.1Y'laeB ylKe HecyweerBylOwHe). np06neM lleno - M. COBcpweHHOC I1C'łC3HOBeHHe rrpl1T\II1THBHbIXMaCTepcKHx. MaClepCKaSl B 3JTO'łYBC). fJo"S1KeBU'ł (CTp. CywecTByeT ewe :H\~)). TIoMopbe TO;]b' 2 B pe3y"bTaTe B. Eopxcpc, H HHlKHee noce,leHueB. Ky"brypbl AO peK" Teppl1TOpHH: pbl6a'łaSl MO)ł(HO rOBopHTb K. KaH3ep fJoMoPbe, 3arra,uHoro BKpbl Ha6JllOrrCllHe OOMOpbSl 11 )KapoBbl, .uo peKU Jle6bl. Clle:TaJl B. noSlc OBU pa3pa60' OOMopbe, AO peKH TpU 30Hbl MOlKHO pa3lleJll1Tb JI BH)'TpeHHHH nOllc. BO BTOpOM 3eM,leAe,lb'łeCKaSl. o KyJIbTypHb{}( paH:OHax. neccep, pa3;re,lSleTCSI Ha Tpl1 30Hbl: lleHTpa,lbHoe Bce OAHI1M H3 BaA<- I;YWCCTBOBaHI1S1BeCKOJlbKlIX li IIp. Bce fJo~IOPbe npu6epelKHblH. KyJIbTypa, Ha BO- IIci1.cTBI1TenbHOCTb, nOC5TeBOCHHOfl rrO,lbCKOH. KUJ10HI11aUHH 11 KynbTyprpyrrrr AOCTHlKeHHH. SlB.'1S1eTClI06HapylKeHue 3a OtlepOM, IllHpOTHblC o6na.uaeT pa3HbIX TeppHTOpUH. Ii paWOHOS. 3TO Tan <1>.rOJlCTeH, ABC OTllerrbHblC np06JI~MhI: OCTaTKH KOTOPOM cywecTBylOr 2) COBpe:l<1eHHall 3THorpaljJl1'IeCKaSl n:aBHef! HaporlHOH Hei1UlH:X Hay'lHblx ITapceHTbl 12. KOJlCCHOe npOH3BOACTBO H 60HLIapCKoe KO Tpa,LIuuUOHHaSl 60H;rapHaSl C03AaeTClI Ky.'lbTypHbrx co06lUcmuI OO,,",OpbSl MOlKHO paJ,lH'łI1Tb OOMOpbSl; npHcrroc06neHl1Sl l'h (TpallHUlloll- ne'łeillle COAeplKaHIle KOMnnCKC AaBHHIllHeH. aBTOXTOHHOfl KynbTypbl, CTO'lHbIX py6elKax HaCJlblWKC. BapelIHC cpcnCTBa 3arraAHoro I1CCJlE,JJ:OBAHHJI1: fJOMOPbE KpaTKoe TpaAI1UI1OHH<lll YJ1bSl). (CTp. 3THOrPA<1>114ECKI1X 3AfJA,Ll.HOM BpC"vlSl. il72). B 3THorpa¢HlI - OeTIOKCBIt'ł H cyxonyTHble 11 OEPCfJEKH1BbI B Horo 11. TpaHcrropT (nO'lTlI llpynlc II P. KYKCP (erp. cro KopTelK, 37fi). ITPHMHTHDHbTe crroc06l>[ (erp. CKJlOAOBCKa-AHTOHOBl1'I (erp. 10. ITpHroTOBJleHI1C 11 xpaHeHHe 387). :H):l). (CTpomwbHble (CTp. nTH'lbHK cTeHeBoAcTBa). (erp. WHX, npOlllaHHe 11 C03bIBaHl1e lKHBOTHbIX. pa3Hopo.uHblC 06bl'ł.au ,ublBaHHSI cBaAc6Horo OE30P - EOPTHH'ICCTBO 11 n'łeJlOBO.llCTBO Hble 6J1loAa, BTOpOH: 'I.1I1POBOH:BOH.Hbl. Ha- Ha 3aCOB H ilPyme) H HapO:lHaSl H oxpaHCHlICM 18. CBaAe6HbIc H COUHaJlbHO-3KOHOMH'leCKUe npoueccbI). CKJTOAODCKa-AHTOHOBH'I (CTp. 7. )K"BOTHOBOACTBO - 8. :1(11). (Tpa.JHUIlIł MHKy.10BCKa (erp. Ha'łana 103E<1> EYPlllTA - 6. Pbl60rroBcTBO nacTb6a (Cywe- 11 T. )l.). llrpywKH '1blO IIPYlKeK, cBallc6Hblfl rpynnbl. 3rroToBcKoil: K. CKJlOIIOBCKa-AHTOHOBI1'l (erp. C npHMeHcHHcM - OPYll.HSI). pbl6a'leHHSI <1>. KnoHoBcKII (Me6c;Tb 19. fJorpe6anbHble 11 3THorpaqm'IccKHe TeppHTopHH r. i10 (1amlpalOWHCClI yCTpOHCTBO H36bl 307). ACHHeM pe6CHKa YHI1BepCH- MaTepl1aJlbl, JIliU 1! T. A.). 5. - 17. 06bl'l<UI rrpH pO)ł(lIeHHIl - KOJlJlCKTI1B Hay'lHblX B paMoHe TepPHTOpl1H 3J10TOBCKOHKpaHHbl 3. ,JJ:eMorpaljJl1'lCCKI1C np06J1CMbl 4. ,!!YKH, pe3U6a, npOI.\eCC CHJIbHOM yp6aHlnawm. reorpaljJl1'lCCKaSl TonOrpaQlHSI (CTp. c06paJII1 MaTepHa;loB. TIplO<!J<pep (CTp. B 1960 r.) MY3eSl B TOPYHC 11 Ka<!Jenpa B 1960 rony UeHTpa"bHo-BO- (pe1lOMe 3£511). (erp. OCTaTKI1 naMSlTHHKOB HapO,1(HOH KyJlbTypbl, nepCTepnCBweM 2. HaCeJleHHlI KOWaJ1liHCKOro BceBoAcTBa 3HaMepoBcKa-ITplOljJ<!Jcp 11M. M. KOnCpHI1Ka B TopYHe erpHpylOume He, 15. CTpoHTe.lbcTBO 16. BHyTpcHHcc KopellHoro Ha OCHOBaHl1H KOrrJlCKTHBHOHpa3BeL[KI1 B paHoHe BCTynJleHl1e p<:60THI1KOB 3THorpa<!JI1'JeCKOrO Tcra CyWCCTB)'IOWlle 39fl). (erp. npoIBBoncTBa). B paHoHe). cOnCpA<aHHC KyJlbTypb[ 'łaCTH 3J10TOBCKoro nOBeTa, c06paHHblX npOlBBOLICTBO H onen<L1a - npOH3BOllCTBa, Jol nOCTpOHKH Ha CTO;16ax, KpaTKoe 3Ha"vlepOBCKa-OplO¢¢cp KOp3HHO'łHOrO pOJ.HblH KOCTIO"vlCOBCpWCHHO I1C'iC1). .~laTepJotanC, rrpenCTaB,lCHHO"vl B CTaTllerH- 'JCCKHX Ta6JII1uax. 0630p T KaUKorO M. <!JOp.~lbl TpanHuHoHHoro B nepBoM B rrperreJ,ax B03HHK.1U B pe3y,1bTaTC Ha npe- 3TUX 30H pa3,111'łHbIX �842 843 ljJaKTOpOB: reorpaqlJ1'leCKI1X, X0311HCTBeHHbIX(PbI60;WBCTBO H 3eMne,[le,1I1e), 1l0Ce:ll)iI- 'leCKI1X (Bnl111Hl1epa3HllWI1XCll B 3THI1'leCKOM OTHOIlleHlfIf rpyrrn nOCCneHUeB), COl\l1anh;) IIoxon<lfe TYT 51BJICHl-lllcywecTDyToT TaKJKC, Hap5lny HO-1KOHOMI1'lCCKOrOnOnOlKCHHll (MOHaCTblpCKIfe ,[lepeRHH H ,[lepeBHH, npI1Ha,[lnelKaBIllII- H CTH;len (cpeil.HCBeKOBaR, peHcccaHca, K phIUapCKOtl yca,ll,h6e) CKlie )TllOrpacPU'IeCKv.c HeMeuKlfe Ha :ny M T. ,ll,. Y'leHble, KaK npaBJUIO, perl1oHanbHylO He 3a""le'lanlI BnlIllHIfll cnaBllHCKoro ,[l1i<jJ<jJepeUl\l1aUMIO.IIonhcKaR l-iayKa CTapaeTCll ):IeHCTBHe Bcex <jJaKTopOB, B TOM 'lMC!!e TaKn<e 3Ha'leHMe nonbCKoro BblXOL(IIT Ta)(lKe M3 )lpyrOH: TO'lKIi 3peHHR Ha CYWHOCTh npouecca B033peHI111 Ha :ny np06ne.'Vly ,ll,aBHIiWHIIXHCMel]KI1Xy'leHbIX. Ha C)(all HayKa npOJnBO,ll,I1T nO)lp06Hble CTpOR M npOl\eCca CnJl:lBllHCKOro, AP06HblM repMaHl13aUl1l1. r. Jla6YAbl, K. C.l11CKoro M ,ll,p. IIoJlhcKaR HCCneL(OBaHHCM OT,ll,CJJhHhIXEy:rbTypHblX onpe,ll,e,lllTb cy6cTpaTa. 'leM 3TOM OCHOBaHl1l1nonbnneMeHHoro HCCne,ll,OBaHMRT. Jlep- 3THorpacPMll 3aHMMaeTCR no- llB:reHlIll, 1I3 (POPMbl OT- 'IT06bl ,ll,eJJbHblXJneMeHTOD, H1lOrpa In HeMHorllX coxpaHHBIllIfXClI peJ/IiKTOB, CAenaTb BhIBO,[lLI KUKO CJIaBllHCKOHKynbType JTOrO pallona TaK, nOJTOMY, HCCnC,ll,OnaHHll B 06'laCTH Diclenhaus), tore B no6cpelKHOH nmOB Hapon,Horo 'faK Ha3hIBaCMoro 30He, nma, ABOpOM (Vicrkanthof) li cnaBilHCKoro ,ll,OMa. HeMel\l<l1e y'leHblC (A. ,Q06pOBo,lbcKa, b. CTCTlbMaXOBcKa, 3. Paf\<luKll li T. Bpy6.~eBcKl1) BI1,ll,llTTaK)l(e lIBCTBeHHOCrOJI:raH,1cKo-ljJpH3cKoe H CJlOB5IHCKO-nOJTb- CKOCDJIi1mme. aH~1 YTBeplKA~HOT,'ITO THnbl AOMOB, BCTpe'laeME.1X B 3anaAlwM m3n5ll0TC51 nlmlMH, o6pa30BaBwHMHclI apXl1'reKTOHH'leCKHX KOHuenulllf, na MccTe, B TO~1 'mcne BCJ1CX\CTBHC cnflilHIiR T<IK)KeH cTapeJ1wclf - pO,ll,HMOii, cnaBilH- CKOH. 3dnallHo-no.\lOpCKOM lK<Iml TOnl>KO Te nlflbl HapOilHoIH )loro Hoii cTpoHTe.1bcTlle 6aii,QapOK .'10,ll,OK,KOTOPb!C cyuleCTBoBanH KOHCTUTHpOBaHO, 'ITO coopyTaY! cw,e B cnaBllHCKHH nepHOil. KOCTIOM 6blJl T:lK)l(C ,ll,llljJtjJepC]{l\~lpOBaHKaK II CTpOI1TeJlbCTBO, y KalK- paHOHa 61>iH, TaK CKa'3aTb, cBOll co6CTBellH:bli{ CTHJlb (nblplKl1l\Klti{, ilMHeHcKlli1, Kawy6cnti1). TO.lbKO B omra"'l HCMcuKalI KdWy6cKO:\1 1>. CTC.ll>,~taXOBCKOi1H oco6eHIlO JTHOrpaljJHll npJ!3IlaD<I,la KOCTJOMC. nO:JbCKaR pyrl1llcKliiL C:1aBilHCKlie JneMeHThl JTHOrpatjJHII A. Llo6pOBO_lbCK0i1) 06HapylKll.1a (IfccnC.'J,OBaHI111 B OTlIe;lbHblX pai1o- a T(I}:A<eB C60pHliKax 06Hapy;loIBaHlllo OÓ30P l\!eCTHblX HCCJJc;:IOBaJlllii itBTOXTOHHl'fI Ky.lbTypbl KpblBa.l0 C rO.lODHbTM YKpaWCHllC~I (czółko) gębnik) pym1H n.-laTKa, py6axy. KOTopyłO HOClUlI H nOB1I3KOll non KOTOpblii HOCIl.ll[ 110-,\ ,.Ha DulrIyCK·'. 3nl ,\lbllllKOIl nOA60pOAKOM (pod- (Regenrolle) pC.1UKThl HaXOI(T1.11!Ha KOTopalI COOTBeTCTllOBaJla JOHC pacnpOCTpaHCHllll CTByłOT O C.laBp.!lCKO.\l n.-1I1il[[T11!Ha OilClKil.Y)TOn TeppllTOpJU!. KpOIOTClI TPY::l no nOKal;,IBaeT, IfX 'ITO OHlI ][ npOJ1:lJJO:JIUJHCbC'fapiU-TI'illMHpa3HblX l\CHTpOB. HaH60Jlce Kynb7ypy aKT.1B- HccnCnOnaJla, CJIOBUHUC,>H K<IliJy60D. IIOJICBblC JlCCJIC;.(OBaHlHT lIpmnD UiTe",-;lHC BC,l Hccne.J,OBaJ-11l5l,KacalOlIUIC{:H cpCgCTB 3Hf!~~eHoucl\ofi·f1plO(I)(I:ep, B 3"0TODClCOM YC3nc. Ka¢e.lpa BC.o.CTW:CJlc.non<IH!llI !lO HCKOTOpblM BO- ap'<HTcKTypbl Jl nnaHHpOBKH gcpcncHb rn<lHh- CKoro f10JlHTCxHHKyMa npOH'lBO}lH'f D;OKY~:C[(T<llllIIO HapOJJ.Horo CTpOIfTC:rbCTB::tHa TeppliTOpl1H Bcera fIo\\opL5T. f1<'j(hCKOC 3T:-lOrpa(tJll'ICCKCe aGw.ccma npOH3BoAHT TaM Cl!CTC_.\taTJi',eCKJ.IC lICCJ:.CiIOBaHll11,CBfnallHhlC c f10JlbCKIIM 3THOrpa(pH'lCCKl-l""I ATJlaCOi\I. B TICC,lC;:IHCC BpeM5I Ha'!<łm{ npoTnDonHTb KOMI1JlCKTCa:JTHorpa<]ni'lCCI(I'IX np06JleM Hl{e, D pCly ..lbTa":e caCTCM3TI1'1CCKl1enCC..le1l0naHJ11I npyroro 3ana,1:wro 11OCJlCBCCH.Hoi1 nO.%cKoil f10.~lOpblf, a V.~CHHO: B03HHKHOUC- KO;ll)HH3aW1H, HODO~! KynbTyp£'1 ::ICpenHH B,aH~11I0rr nplicnoco6m;eMCCTi1 pa"lllOpO;lJ-lbIX rpYl1n J.1 pyl(OBOIlH, 'JbIX CJICLIOBaH1HIX, oprałiH30B~tHHbr;( aOIlICCTU'l n nporpaJ\lMe 3TjIOrp<,!pI1~ccKoro l-13pOJ11!OTO COBl:Ta B KOLlianHHe. f1P'iWiJ10 y';<ICT:-:C13 ":cneBeK. CTal\I10HapHblc ..J.OBaJnHi~npo ..'10.1/:{''-B:!.HICC5lUC.lh!il CKO~l nOBeTC. Kar.c:w ..Sł lU }-t-HX nCl:eileHb cTpyKTYPoli. Hanplly.cp, 111 JlKl6.'1HHCJ>:cro 11BeHTJ1HC In He lEv:CJ-()T .i\-:CC5E.!: oxn:~ r!.JtBU.l!l B "3e~L'H!: B 5I\llIC 8cpnlWC3C. TaK JH13bIBHC:..•lhIC rpatPll'leCKOH TeppHTopflH, pOBKa l3 npCJC:ia.x c rpyKTypOH. L'1C..JYIOUHI.\1 oóp:rJo!''''l: HCC,'C- llepCBeHb B KOlll(\.:lMH- HHOH 3THorpaqnflłecKoH j"lcTHuax 1:1 nOllH1HbCKoro LC;:CB':.'ca KaKoE-.'lH50 ficpece.lcHUbI. H ł:Y'.lbTypHcn.1 B B()CBO,UCTB3, rpynnhI CU511Ji c nocc:rCHOTHOWeHHJ1 palHolf o6pa'311~1 Oflpe,c:.C:lllIOTC>JKy"lbTypHalI OT;:re_1bHhI.X..Jepc.oCHI> --- B Ca\!O\1 60.1bUIO\1 cOKpallcclIIlll HeCt\O~'IbKO ł3 KO.;111\.:C::TBC;H\O~1 .• 1ZtÓYiKCł\!1C·· paJ;II;'1Hhl~l 6 paHoH BccnonCKoro npO:'KIlBJ.IOT npCH~1YU1CCTBCl!HO I1cpcce:reHllbl H KC~leUI~oro 80C:1()llC'd~~ B BC.r1łOllCKott nO,1 [!CI;pOBlnCII>CTllO'.1 0T_'1IP'I~~CTC~ l3 ilej:'CJJIC Jla6y~u 1C1MC'--IaC-,C5T, 1aTO nepCECC II nOCC1CHIlcn. B 11C- npoQ1 . .np 5f. bypurrOJ1 nO,lbCKOfO U MylKCKyfO il.peBHHX C.laBill-! U OHI! CBTlI(eTe.lb- IIoMopbii, TaM npol]J. np E. CTeilh.\1a;,;ollcKa (Yi\u:pnf! D 1956 rO}ly). aHa M. npo¢eccvpa npocaM lien no- Bccro TpaHCnOpTi! r; C,-pOI(TeJlbCTBa, 3"HOrpa(IJI1lJeCKHi1 My"x'li B TOPYHe, nOA pyKOBOAcTBOM Tophle TpaypHoc ntnepaTypbI JI TOnKOD<lJlIiIO. 6blJJJ! palHOpO)lHbI B nOjIOTHllHOe 6enoe Haponnoi1 pa3Hb!C C;12BlIH'.:KI1CMOTHDb!. B )TOM C.1Y'laC y'fCHblX OlKli,ll,aeT 60.1bIllOH lIax AaBHHe, MeCTHbTCTHflbl KOCTIOMOBCJlaB5IHCKOrOnpOHCXO;.KgCHHiI,a TaK)Ke HeKOpenHKTbl B lKCHCKOM 11 MyA<CKOMJiaplIlle: J1i1TepaTYPY, K<I- TCppHTOpJ1H IlpH3HaCT I1X C.lallilHCKCC npOHCXOlK,:JeHJ:e. Mey.CilY TC;,', B HpaBax H 06bl'lalIX, B npOl:ecce B 60,lhWYIO HereH,U, f!OCJ10BI1il, TaHI.(CB ł! HapoLlHoi1 My3bTKlI, O).lHaKO peaKO If TO TOJlhKO B BOCTO'l- IIoMopbe HeCKOJlhKHX JTOrO TaK lKe calOlI.lyloclI 06bi'l<lCB, CCMCHJlb[X[1 Llpyrllx elKcronHblX 06pil,ll,OB, CKa30K, f10BeCTBOBaHHH:, BO}lH;1Jl Tf!K)'{e _\IY3CIl. MY-len BbIBO,ll,lllllCrOCll OT H11/1meCaKCOHCKoro aHaJlOrlill np06.1C!\1bI - B nOJlbCKOH TrHOrpaljJIfIf l\!a:lO HCC.le- .nOBaH. HC'VICUKall JTHOrpa<jJi111HaKOflH.,a B :Hoi{ OTpacml [JJaBJlbIM 06pa10;vl, (mar- J110X Tpe6YlOT ClUC .Ja,lhHei:fWI1X IIccne,r:IOBaHHH CTpOlITCnhCTBa )(,:.caIOTCR npli)l.ep)KHB::tIOTCll MHCHll11O llCKJIIO'IHTenbHO HCMeUKO~1npOllCXO)K.'J,eHIIHJTIiX J(OMOB. IIOJlbcKlie I1CC,leLlOBaHlHl OTKpblBalOT pm!, Ky.lhTypHblX nblp)KI1UKOro TJma BCTpC'laCTCll TaK)Ke Y3KoqJaca.'J,HbIHAOM co CBOL('1aTOHraJ1J1epeeK. y'leHblc Ha no- IIO~lOphil. IfCTOpWlecKHx 6apOKKO) MCWaJlCKof! If BoeHHof! MO:lhI, nO.lb- CeKTOp COUHaJlhHOlf H l.lyXOBHOi1j;y.lbTyphl !lO pa60Tana H lIIHpOKo<paCa,ll,HOrO C Ilp5lMoyronbHoIM Ha nO~10pblI cy6cTpaTa. rCI-!C3IiC<l HCCKonbKłlX TlmOB ,ll,0!\10/l kisches OCa,ll,eBlIIIfXHa TeppHTopHH BJJJlllHTlllMH pa3J1Ii'lHblX CJ1aBllłlCI(\(MH H nO;lbCKI1.\1H paH:OHaMH. 3Tli KaK H npcnblLlYll.lHe .- TaK li o JTHH'leCKOM npolicXOlKAeHl11i OT,ll,enb- HblX MHrpaUIfOHHblX BO.~H nepcce:reHueB, 'lUC cnaDllHCKoro paH:OHa C npynl!\'!H aHa repMaHl13al\HI1, I1CCne,ll,OBaHI111 ,ll,aBHero C,laBllHCKoro 3,ll,eCb Cne,ll,yeT ynoMllHyTh cy6CTpaT:l B HapOnHO;.\1 HCKyCCTBC3ana.QHoro C pa3HOpOllHhL~lJl CDoero p('Ja ~lOJKHO pe3y.1bT'P:" JTllOrpaqlll'lCCKHK 3THO- HIfBe.1HCIlHTe1. HCC.1C..J.OlliHlIlf! n('cncTaBIITb �845 844 1) npouecc COW1aJJbHOi1 HHTCrpaUHH y;Ke HOBall 06wHHa, n.l0CKOCTlIX: CBlIlaHHall Bblpa60TKa 06WCCTBCHHall HOBoro H coccnCKall TliDa CBlIlb, pa60Tbl npl1 :vlOB, B01HHKWHX KOnalHlIl BHa'£a.le xopowcro WHnaHHe nyxa, K Cpe;:lHeMY 2) CHJlbHO pa3BHTblii. 'JelHOBCHHJl 3THX <POpM H 06bl'laCB), 06weCrBeHHoii. Hy)f(HbIMH B CCMeHHblX npOHCXO)f(AeHHlI H KyJlbrypHoro 06bl\fallX opy,'HH (Hnp. n '£acTcii. npeJKHHX cB:ln,e6HbIX HaplILl,a 11 HC'IelHOBeHlIll pllJm HOBblX C KaraHY1eM Ha calIlIX ,1leCTBa, pll)f(ellbe CTax (opynIlH, nCpCHI1MaHHC H 6blJlH 3JJeVleH'TOB, npl13HaHHblX norpC6aJ1bHbIX), - (Józef y, 3nCMeHTOB ·11 B031lHKHOBCIHle HOBblX nJJaTKa ,!IpyrHX 11 T. A. <pOpM, Króle, 06pll,1lbl, 4) Wig'liarzc) C)f(CrOL(Hi,IX rOJJOBe), II B CBlIlaHHblC Hnp. C npalUHHKoM CHnbHOC 3aKopeHeHHC Marll'leCKHX yJKC C HOBbl"! '£1'0 6C)lHhle, CTBe - )l,OJJ)KHbl 6blJlll ;VleTOM I1HTepcca, rOBopllTb B !'taCTepa, O yMepwlIx 3aHHMaJJIlCb OnHaKO, '!TO 31'0 yMeHHe 06pal0M /I Ha TaK KaK BblWllBaTb nO'!TH BMeCTC co CTapOI! nonOMy CerO,llHlI npCnTPYi1HO O HX MaCTCpCKI1X. OCHouallllll KpenocTlloi1 BbIWHnaJ1H 06pa3uaMfl yMena KOpO- nOBHHHOCTH L1J1l1no- C06CTBCHH0i1 ,LlCpeBHH 6bl.10 Ka)f(,UaSI KpCCTbllHKa TeXHIlKOH, H3BeCTHO, 'tTO )THM TaK)f(C lKeHWHHbl. B paMKax B nOJlb3Y npCiIaHliH 11.111 cneI:JoIa,lbHbIC BbIWHBaTb, 11 cnoc06aMI1 )KeHll{HH B nO)l,60pe KpeCTHKOM caMbl~l Bnepen, nO'lT1I Ha'laJJaCb nporpaMMe HaH60nee KOTOpoii BbIWI1BanblUHubl Ha y'leHHe J1MeK>T TaK)Ke Kpl!6blJ1\! J1 MOHa- H, KpOMe Toro, <paKT, nOMOWHHUaMY1 B X0311H- nOilXOAlIll{ci1 pa60Toii 6blelO cnOC06Hb[e, B Ka)KLlOli 'ITO TaM BblWI1BaHlIH rJ1aBHblM 06pal0M BHlIX 'lalUe !UHHbl. BpeMeHa, npe)l,nHCaHI1H BbIWHBan.blUHU cep60a, n0J1b30BaJlllCb non.b30BaTbClI UBCTHbIC. BbIWHBalOT npH60pOB, na- nOJJb30BaJJI1Cb npOllBJlSIn.l1 c06CTBeHH"rc KpeCTlIKOM, TKaHlIMH c pa3Bl1Tl1eM TOnll{HHbI; npH orpa- 11 TBOP- o6Hapy)f(l1Tb B TpaLlliuHH. 11)KeHll{I1!f, 60nrap HaCTOllwce YMelO!Ul1x BblWlfBaTb CYLllecTBylOT CneuHa!Jll- nOnO)KeHHe xopBaToB, <pa6pH'IHbIMlI KpOMe J1 3aKOHOM on,I1HaKOBOC, C TOri Jol CJ10BaKoB) coxpaHlt- BblWHBaHl1l1. ł\cerll,a TO.ąbKO B 3TOM OTHOWCHlm, ,D,pyrHx y 06bl'laeB !fHTKI1 H nOJ101JlO onpe,1leJleHHoii. UlfpOBaHa B HaWII CJJaBlIHCKHX CTpaHax (Hnp. H3 JlbHa. Tpa,'lHUl1ci1 CJ1en,SI3a HCii. MO)f(HO O,UHaKO, OT )l,pyrllx Tpan,I1UHOHHbIX npli llIa6JJOHaMH, B pa3BIITHJ1 KOHuenUHH O,1lHaKO, He Bce JKeHll{HHhl r)l.e BCTpe'£aCTClI lllHThe V1 B 06JJacnl. 60nbwe Bce oc06eHHO 111BeCTHblX lIMeH TCppI1TOpHH, B X03SIHCTBell- rrOJlb30BaJJIICb HapHCOBaHHbIMJ1 OCBlIll{eHHble CBOIO HCTOpllK>, HeOTKJlOHlIJOll{HeClI, nOTOM npenllTCTBHeM wa6n.OHaMll: I1MeeTClI J\tHoro a Hn.11nOMOll{blO LlJ1l1ce611. OHIi H1BeCTHble paJ\,U<1ITBOp'leCKY1X B03MOJKHOCTeH f{ 0651- 111MCHeHI1SIB BbIWHBKax. 60n.ec HaTypoii BblWHBano MOTI1BOB. 6b[JJIi l1AeanbHblM Toro nOMOllll! nOBI1,LlI1MOMY. He If HHTRMH CaMO,'lenbHOli npOMbllllJ1eHHOCTH TOBapaMI{. 60nee HOBall KpeCTHKll I1rOnKl1, OLlHaKO, BCCr,'la BblWHBKa pa60Tb!, Ha'£aJ1H B )l.epc- 60JJce nO,'l6HpaJJl1 )l.11<p(jJepeH- 60JJbWC Y1 OHI1 '1aCTO HCp~BHble, npeIlMyll{eCTBeHHO ynoTpe6JllllOT, Cpe)lHel1 TO,l- )l.aJKe HOJKHl1Ubl He HMelOT 3Ha'£eHH5I. KaK Bcerna BH,lIHO 111CTaTbll, TeXHI1'1ecKHe npH60pbl '1CM-TO HenonJle)f(alllHM Bocnpe- n03HUHlI nOToMy H 3Ha '1eHIIC. 111MCHlIJlClI HlrOTOBJlCHHSI B He MOrJ1H 6bITb )KHTb, nonoMy panJJeJJbHO fl)lyll{IIC a HIITKH 3aHliMaJ1I1Cb pa6bl yCTHblX BpCMeH a KpeCThllllKH BblWllBOK KOTopble CHa'£aJJa BbIWi1BHb[MH, npaBI1J10 illa6JJOHb[ nOCb HapOLlHblX rJ1aB- OT 6a6ywKH, npOABllraeTCSI npo<peCCHOHan.bHble npel1MYlUeCTBeHHO MHoro łlHn,HBHll,yaJJH3Ma. TaK KaK HC 'ICJ1onCK 6bm np0l13BeLleHllll. BeKax BbllUHBaHHeM B uexax. OKalbIBaeTCiT, I1X TBopUaM, cro nJlaTHJlH O)l,JlaKO, 'leCKOrO npl1 J1CCJlCIl,OBaHHlIX H OnJ1CaHlIlIX C HelanaMlITHblX MewallKH, ycaLlb6bl, nop BhlWI1Ban.bWlluax 06bCL(IIHeHHble )lBOpllHKH, I\lelllll'£bei1 weHO. HO rJ1aBHblM Il,peBHOCTH H B cpenHHX peMeCJlO'vl "leBhl, n,o CllX HI1KaKOrO BHII,"laHHlI C '{erO-TO cneUl1aJlbHhlMH, 3aTe"1bHOe !l. KPECTYf KOM BbIWHBa!ll1 CTpO'lKH cno060- ,!IJlSI HHX BbIWHBaHHe. 11 V1X OPY,D,V15I TPY,D,A npOH3Be,'lCJlHbIX ropO,Llax 60JJC1HeHHble H xpOMble, CTKH B )Toii. BbIWYfBOK BpeMlI ceroLlHlI BblWlIBaJlbWHUbl WKOJJa, nlO,LlH OTjI,aBaJ1H ,Llo'lcpeii Ha HOBblX MC- :\':CCTOM. 3TOMY B TOJJbKO palHflueii., B npO<pCCCHSI ll,epeBeHCKOH 3a)KHTO'lHble BhlWliBaHlill T. npHMCHeHI1H pyKon,eJlHIO, HH'IeHHlI II n,nll lapa60TKa. nOTOM BblWHBKa no :nOM EA3EJIl.1X He nOCB5I.lUCHO nO'lTH BeKa PO)f(- 06pll!lOB npH TKaHH - KOTopoe Y'lI1JlHCh OT CTapWHX - Kyll,a _ XY,D,O)l(ECTBEHHbIX naCCHHH. HlnOK n[larOnpl1l1TCTBOBaJJI1 3a BblwHBaHHC 11-.leHHHHble L1eBywKlI CTblpl1, BpeMlI npO,D,YLI,EHTbI npll npH'£eM 3aHlITHlI KOHUenuHI1, ];API>APA XIX KOHeu HblX pa60Tax. pacnpOCTpaHCHIIH B KpcnOCTHoe MeXaHH'ICCKIl. 06pllJlax, <POpMbl, B cnoc06c 06pllnllblX npe,'lpaCCYLlKOB, 3J1CMCHTOB, CBlIlaHHblX 3JleMCHTOB 06JJaCTH, pa60TalOlllylo KOTOpblC COCTaBJJlIaH, TaK CKalaTb, 6bITOBblX 3R'v10ii. (kulig), BepOnaHI1i1, Ha B: a) HC- HCraTI1BHOii HeKOTopblX B noii. HJJI1 OT nOLlpyrH noll, OLle)tCJ.bl, 06pllLlHblX npcn,MeTOM OT .apyra (Ilnp. MaTCpl1 nonOMy B ,1lepCBHe HCH1BeCTHO KaK nOHlITHe, OCCHbK>H lHMOH, BaJKHblM SIBJllleTClI paC'IeT OT:1H'IHlI, OH Ha6n.IO.aaCTClI 6blJ10 CneUHaJlHCTKy CTaJJJJH30BaTbClI. HHBCHTapll, npyr H CO- aHrarOJlln- 06paluy. KyJ1bTYPHOi1 ananraUHl1. 3Ha'laeT HblM 06pal0'vl y .1eMKOB) npllHopOBIHb- H nCKCI1Ke, r.ae n06C)f(L1aIOT ueHTpanbHO-nOJlbCKHe B01HIIKHOBeHI1C 06pll,'lbr laMeTHalI CJJHWKOM ornl1'£a;lIICb Hnp. CKOTa, 06bl'laii. C YHaCJ1e.aOBaHHoii. Tpa,LlHUHeii.. BO BblWHBaJJblllHua naTpHOTH1~1, HC'IelHOBCHHe OUCHKII; 6) B 06MCHe CO,LlCpJKaHHlIlI KyJlbTypHblX HOWCHl1l1 HeKOTophlX HeKOTopblX Bblnac OHI1 npH06peTanli B palHblX BlaH~lonO.\lOWH laTCM cOUHa.ąbHO:\1y 3,lCMeHTOB KOTopble 11 n0J1e3HbIMH, n HOMcHKnaType 3) npouecc Ky,lbTypHblX npOllB.ll1CTClI <pop Max 06WHH n.), KOpHCnJlo.aOB 11 T. Ha nO'£Ee palHoro OTHoweHHlIX 'uCpCBHC o6pal0Ba,lacb MC:THbIH B palHblX a TaK)I(C CIIJlbHO Bblpa)f(eHHa51. TeHLlCHU.HlI (OC06CHliO {;1I BO Bcex KailCIOH XOll1Hlla, Ha6J11o'uaeMall (O'lCpt:LJ.HOCTb B BblTICKaHHH xJJc6a, B'vlecTHoii. B laBcpWCH. co CBOIlM MeCTO)f(HTCnbCTBOM, 'no 6bL1H a.IJb>1O ilPyroii. H3MeHlIIOWHMClI 3JJeMeHTOM: TaK)I(C c HaM JIII'l110CTbJO. H caMO yMeHHe 113MeJleHI1K>; 3aTO Bblp~)I(eHllble H3MeHlIIJaCb MaCTep, KOTOpblit LlcnaTb HX <popMa, 6blJ! CTe)f(KH 6b1"'H HJ111 MOTHBbl H KOH- UBeT, npl!MeHeHl1e KaJK,Ublli pa3 l1H,'lHBllJlY- �846 847 BAH,QA HOCT li nepeMeH, KaKHC npOH10WJTIł D 3TOll c<pcpc Ha npOTlllKCHHH B CBOCMCTaThC nplłHllJT BO BHIiMaHIiC He TOJThKOnpOIIecc MATEPMAJlhI rIO BODPOCY KPECTh5IHCKOro HA'3bIBAEMOM X035I11CTBA "bOPhI B PA110HE, Ha TCppHTOpHH ClB<:po-1ana,!\Horo DOJ(raJlbSl KyJIbTyphI AepCBHłI Dpa'Ic, li BCPXHCM OpaBbl 3<lJlClKlI, no1;;;"'HbIC Jlyra, npocTHpacTclI B COCTaB JICC, Y'mCTKH naXOTHblX nOJlCH łI 3CMJlłI, HCrO,Ll,llUlcl1ClI ,!J;Jlll 06pa60TKIf. TCMOH HaCTOllUlCIł CTaTbH lIBJIllCTClI KpCCThSlHCK<lll3KOHOMHKa l3 "Dopax", OpaBa. B 06CHX ynoMllHyTblX HOCTbIO. 3a J(epeBHllX - <jJOpMbl nOCJTC BTOpOM MJolpOBOH.BoiiHbI bOpbI Ii 1:- r llBJIlllOTCll KOJIJTeKTHBHOH c06cTBeH- C06CTBCHHOCTIi Ka3Hbl - C06CTBCHHOCTblOTaK Ha3blBaCMblX "yp6apon", I 1848 HOCTH oCBo6olKAeHHbIX B co6cpBeHHOCTh. rOAY KpcnOCTHbIX KpCCThllH. KpoMc łlMeeTCll KOJIJIeKTłlBHall co6cTBeHHocTb (J>łl3Horpa<jJWlecKłlM xapaKTep BaHHlI OTACJlbHbIMH 3eMJlebHblMH Y'IaCTKaMli B bopax. nOJlb30- 1. 4. I1CpBhlX pOAa X031IikTBa. 3KCI1JTOa;au:III Top<pa, JTCCHOeX0111IłCTBO. Ha OCflOBaHIHl apXHBa (JTHTCpaTypa no 3TOMY rrpcAMeTy nO'ITH HC CYUICCTBYCT) 11 nOJTCBhIXpa3BCAOK aBTOp cxapaKTcp1130BaJT TCXHHKypa60T MHoro TaKlKC HHAłlBłlAyaJIb- BJIlUlHHe Ha cnoco6 nacTywccKO-3CMJle,llCJTb'ICCKOCX0311llCTBO, 3. BhllIac OBCll, CTaThH lIBJllllOTCll Tpl! co6llBJTll- B HX llpe,!J;e,lax BeAyTcll HJII1 BCJlHCb B HCA:··JlCKOMnpOWJTOM CJTCAylOUII!CBHAhI X0311i1cTBa: TeMoli yp6apcKoit OT,!J;eJTbHblX llawcH, H cnCUH¢H\ICCI\l1e OC06C~HOCTH, KOTophle CB:3 ~HhI C co6CTBeHHOCTblO HMCIOT pCIllalOUlce yp6apoB pc. lIBJlSlIOTClI T. CCTh X0311licTBeHHblx TOBapłlweCTB, IOUlI1XCll caMOCTOllTeJlbHhfMI1 X01JlHCTBeHHhIMlł eAJolHllilaMH, a 2. DOPbl B HaCTOllWee BpeMll B Ka'IecTBe rrpOJ(OJIlKCHłlllKOJTJTCKTHBHOIł c06CTBeH- CTBeHHOCTHB bopax Hall Haxo- ,!\CpCBCHbJI6J10HKa H XłllKHC, B npOBHHUlfl1 HCKJTIO'IeHJoleM He6oJThIllOM, B03HJolKllIerl JIJollllb BCJTC,!\CTBHe arpapHOM cywecTBylOwłlX MeCTa I! IOpHAH'ICCKHCHOpMhI 3KCI1JTOaTaUHHTOp¢:t. rrOCBllwCHO naCTbIpCKO-3eMJTCACJThąCCKOMY X0311lrCTBYB £'opax, pCCHOMy C TO'lKH 3peHłllI BhlweynoMllHyToil: coxpaHHBllIHXClI TCppHTOpHIł. Dpo6JTeMa B CB1I311C ,!J;eMorpa<plł'leCKIłMH 4laKTopaMI! HHTC- apxaHąCCKHX CHCTCM X0311HHHąaHHlI Ha ncpCMCUlCHlIll rpaHHUbl CeJTbCKOro X0311IłCTBa B npOBHHUHIł OpaBa, OTC'ynJTCHlrc ero pacnpocTpaHcHilll C B!.I,!\BliHYTbIXn03HUIlH COCTaBJIlICToCllomIylO 3a,ll3'1Y ynOMlIHyTolł TeppHTOpHli. JI,QBHrA TIABHOBCKA COIU1AHhHO-KYHhTYPHhIE B DPAt-IE HaCTOlIWall DEPEMEHbI MHHMl(KOM CTaTblI DOBETE B HH)KHECJ1HE3CK0I1 B 1945-1960 llBJTlleTCs! KpaTKHM COAeplK'lHlleM r. r. o6WllpHoro )J.eCKoro Tpy,!\a rrOA Ha3BaHHCM "HHlKHCCHJTe3CKaSl,!\epCBHll Dpaąe, 'Ie, B 1945-1960 r. r.", a)lanTal\HH nOCDllUlcHHOro cOBoKynHocTłI HO TaKlKC H npOl\ecc aBTOp npC)lCTaBłlJI Becb MeXaHJol3MrrcpeMCH, BMeCTCC <\JaKTO- ,QEPEBHE 3THorpaljJlł- B MJiJlHIIKOM yC3- npOOJTeM KyJTbTypbl AcpeBHIl H HHTerpaIIHH 6blcrpee Bccro npOllBJTlIJTClIB 06.laCTlI MaTepHaJlbHOM KyJTb- TYPbl, B CB1I3Hc 3KOH0!\1Ił'leCKIiMHHylKAaMłI ncpeCeJleHIICB, a 3Ha'I1UCJTbHO MC;:rJTCHHC6 B 06JIaCTH COl\J-laJlbHOIł J-l ,nyXOBOMKyJlbTyphl, CTpOro ,!J;llUlllXClll3 a,Ll,MHHHcTpaTHBHbIXrpaHHuax 3KOHOMlI'IeCKOIłH KyJlbTYPHOH cpe)le, paMH, KOTOpbIMJ-l3TH ncpeMCHb[ 6hlJTll 06yCJlOD.1CHbf. OH KOHCTaTHpOBaJT,'ITO npouecc KOMnJlCKCyro,!\HH, Jla3hlBaCMblX MCCTHblMłl lKłlTCJIllMłl "bOpbl", KOTOpblX BXO,Ll,llTTOP¢/IHblC r. r. ABTop HHTcrpaUHH, KOTOphlH CUle npO)lO.lfKaeTClI. KpOMe O11l1CaHHlICOBpCMCHHoro COCTOllHłlll OPABCKE" KpaTKOC cOJ(Cp)f\UHHC 06WHpHblli CCJTCHHlIK reorpa¢liąeCKOH, J 945--1960 npHMcHcHHlI rrpJ1lW10rO Ha- nplłcnOC06JlCHHll nepece.~eHueB rAe HC 6bl.10 K HOBOH cpe)lc. HC06XO)lIłMOCTH TaK 6b{- �849 848 JADWIGA KCCHARSKA RESEARCHES 0:;-; COASTAL COLLECTIVE KASHUBIAN PROVINCE FISHING IN THE ?>Iethods and results of investigations. The ethnographic literature, both Polish and German one, was dealing in the XIX th and in the £irst quarter o'f the XX th century with the problems of collective fishing only on marge of a historic~l and economic or ethnographic and geographic set of problems. Witness to that bear the works of H. Golębiowski, F. Lorentz, A. Fischer, T. LehrSplawiński, J. Seeger, Girth, A. SelL H. WUnsche, S. RUhle and B. BeneckL Above works take account at most of one of the forms 'of collective fishing -the so called mashoperie (Dutch: matschapij _ society, company) passing over in silence the question of collective boat fishing. What is more, we find in those works erroneous ideas about mashoperies which are considered as communistic associations, hardened in their organization form. Research works initiated by Łódź ethnographers in 1947-1960 aimed to learn the fundamental organization prineiples applied in coastal fishing frem the end of the XIX th century to the present tine. The methods and the range of ethnographic researches were undergoing numerous modifications as the region was becoming better known. The. investigations embraced the Baltic coast from Gdańsk up to Łeba, speCIal attention being paid to the peninsula of Hel. For comparative purposes investigations have been carried out in 1960 on the island of Rugia. Penetration researches have determined the contemporary range of mashoperies and the general set of research problems, which was afterwards widened during stationary investigations carried out in Karwia, Kuźnica, Chałupy, Rewa and Chłapowo. The problems of stationary investigations were adapted to concrete economic and social conditions of particular hamlets. In Karwia, for instance, which is a mixed village ·)f fishermen and farmers, the researches concerned the economic collabc,ration between fishermen and farmers and the queestion of mashoperies fishing by means of trail nets. In Kuźnica, on the peninsula of Hel. the history of mashoperies fishing eals has been studied. In addition to problems characteristic for a certain hamlet, in all villages investigations were carried out concerning organization pdnciples of collective fishing, on base of the same question sheet. Instationary re5earch work two basic investigation metods were fully applied: observation, the latter being carried out with all fisher- men of a given village. The material collected in this way has been elaborated and made apparent in tables ilustrating: professional Curricula of particular fisherman, history of particular collectives and for a certain period-history of fishing in villages where inwestigation have been carried out. The researches revealed that the collective fishing in the Kashubian Province makes its appearance at presel1t time mainly in form of mashaperies for fishing by means of nets called żaki, trail nets, and for boat fishing. During the investigations scmecharacteristic features of these teams have been determined; it has beenalso stated that then here are eSsential differences as to organization principles of those teams from fishermen's villages. Above differences concern mainly the status of the skipper i. e. the chief of the fishing team, the recruitment of the merabers of the team, their rights and duties, as well as the principles of the partition of the gain. The researches revealed furthermore that the organization of collective· fishing is very elastic and does not have strict rules rigorously applied in all circumstances. When necessary, the fishing teams unite or part. The smallest indivisible component part of all fishing teams is a three-hand-crew of a boat. The researches of the Etnography Department in Lodź refuted the very popular view in the ethnographic Iiteratureas to the 'seasonal and unstable character of the fishing teams, because the question of their durability even for several generations was influenced by kinship Jinks, common exploitation ci the fishing ar€a (called ton) and fishing tackle possessed or used in common (boats and nets). Changes in the organization of the inshore fishery take place now under the influence of the developing deep-sea cutter fishing. The process of modifications affects thee basic organization principles of the teams, changes their structure and function keeping in the meanwhile some ancient forms of collective work. WIESŁAW STUDIES BIEŃKOWSKI OF FOLK CULTURE IN THE REGION OF SŁUPSK BY CHRISTOPHER MRONGOVIUS IN 1826, The national and culturd problems in West Pomerania at the end of the XVIII th century. The increasing Germaniz,ation of the Cashubians, who at that time constituted the majority of the population. The number and territory ci the Cashub:ans about 1800. Christopher Celestin Mrongovius (1764-1855), his pedagogic and scientific activity (1exicor:raphic and grammatic works). Mrongovius initiative on investigations 51 - ..Lud". t. XLIX �850 ·851 of folk culture and Cashubian dialect. The copy-print of these i!1vestigations in Russia (A. Syskoff N. Rumianceff 1825) and in Germany. Mrongovius and the Society for Pomeranian's and the Antiquity's History at Szczecin. Mrongovius corresondence with the President of the Province J. A. v. Sack in January 1826. The programme of investigations on Cashubians' culture during Mrongovius' travel in Summer 1826. The area of the investigations: the villages Cecenowo and Główczyce (in the region of Słupsk), inhabited by the Cashubian group named at that time "Kabatki". The collaboration with the pastors Lorek and Koberstein. Pastor Lorek and his work upon the ethnography of the Cashubians. The results and the significance of Mrongovius' journey. The general evaluation of Mrongovius' works upon the Cashubian culture and dialect. WALERY SOBISIAK SUMMARY The author of the present paper tried to make a brief synthesis of the most important problems concerning the development of teals and of weaving technique in Western Pomerania in comparison with other countries of the Baltic sea basin. The point of issue in the author's report is the problem of raw materials connected with the cultivation of flax and hem and raising of sheep. Next comes the description of the preliminary treatment of fibriform plants and wool. After this, the author deals with the problem of spinning and finaliy with the weaving of linen and cloth. The analysis of weaving problems of that region has been carried out in comparison with the situation in countries of the Baltic sea basin, i. e. in Norway, Sweden, Finland, in the Soviet Republics of Estonia, Latvia and Lithuanb, in Mazovia, Warmia, Germany (Mecklenburg and Schleswig-Holstein) and Denmark because Western Pomerania is a kind of section of a more vast territory characterized by numerous common features, both in the line of cultivation and in processing and production of ready-made articles. At the present moment the weaving in Western Pomerania and in the remaining countries of the Baltic sea basin is in process of extinction. Hand spindles, spinning wheels and weaving workshops are still working' here and there but those are only sporadic isolated cases Which have no influence upon the quickly progressing decay. That is ",hy the base for conclusions in this paper was the present state of folk weaving. In further sequence previous social and economic conditions have been dealt with. As result of the analysis made it has been stated that the weaving handicraft is very conservative in respect of production, the example of it being, as already mentioned, archaic tools and primitive means of working applied up to the ores nt day. These to o Is arc being used first thing because their usage was conditioned by the existing social and economic situation. Signs of technical progress stated in various historical periods e. g. in the domain of production means (application of an iro:1 comb, spinning wheel, reel etc), penetrated in the everyday practice of the rural population with great delay. A compJrative analysis of the weaving technique in Western Pomerania has revealed its cultural links with the remaining cf the Baltic sea basin; above links penetrated by d~fferent routes £rem south to n8rth or vice versa. In spite of the fact that Pomerania has been influenced by southern regions, some specific cultural features, common with Baltic countries, remained b. the province, being only slightly deformed by inf1u~nces coming from territories more distant from the sea. Among tools which are commonly used all over the territory investigated, the following ought to be ranked: brakes, scutchers, swingIes, brushes for hackling flax, hand and bench cards, distaffs, and spindle whorls, spinning g:ars with a tuldg,? at the bottom part. In new economic and social cOI:;ditions the former producers of yarn and textiles turned at the present time almost exlusively to raw material manuf'lcturing. I i i '. THE PIO::\EEH PERIOD IN WEST POMERANIA Summary The pi:necr period is the name giVen by the authon:ss tJ tł:e first m:mths of crf.·anizatien settlement work; in the ale1 of RecJn1uered territ[:ries before that area has passed ur.der the Polish administratbn ar;~orJing ts the P.:tsdam treaty from the 2 nd August 1945. During that time the distinct model (an ideal sam)le) of a pioneer of the Reco!lquered territul-ies has bC2n formed: furthermore, ab8ve m8cel has b cen determined and fixed by the press ci that time and by the documentati Jn of th0 sscLl1 organiz.stions. The authoress differentiates the following pioneer groups: workmen of forced labour and persons returning from the GermaIl Reich, settlers from the previous b::rder areas, teams of delegates and patron'lge teams. The ehan:.cteristie features ef tEase gLUpS are at the same time a dem :;nstrati:m er an average m Jcel of a pion2er enc Juntcred in migration and settlement campains on the Reconquered Tcrrit~ries_. �852 853 Another subject of sociologic analysis were the chosen s::lcial institutions which have begun their activities in. the pioneer period, for instance: administrative bodies, security and political agencies, educational and scholarly institutions and establishments with an ec :nomic character (enterprises, plants). The authoress p:ints to the specific work conditions of those institutions and emphasizes two charac:eristic phen:mena: l) adoption by many an instituUcn of such various functions which are not in the program of their normal activities and cJmpetence, 2) initiation by particular bodies of many various additional occupations which did not belong to their official duties. Very typical for that period were aIs) frequent changes of professians (taking on work in the above provinces in quite a different line than the learnt profession). The risk of venturin~ pioneer life wes mainly taken by young people with initiative, this having had 13ter an influence up:n the dyn3mism of the social and cultur3l life in that area and aIs:> up~n the specific demographic pr,)cess with its exceptionally high increase of ;:lopulation. ZDZISLA W BATOROWICZ DIE SOZIAL-WIRTSCHAFTLICHE LAGE IN DER KASCHUBISCHEN KUSTENFISCHEREI T h ee s e n. 1. Der Kreis Puck ste11t ein Gebiet mit der grossten Anzahl von Kahnfischern dar. 2. Die Fischer aIs Berufsgruppe mit folgenden gemeinsame\1 Merkmalen, die sich aus Folgendem ergeben: aus der isolierten Lage ihrer Wohnstatten, aus dem Mangel an Kontakten in der Vergangenheit mit der Bevolkerung des naheren und weiteren Hinterlandes, aus der Anhanglicheit an ihren Beruf und inrer Siedlungsstetigkeit,aus del' geringen Wanderbewegung sowie au~ den spezifischen Sitten-und Produktionsgebrauchen in der Klistenfischerei. 3. Auf Grund von Untersuchungen hinsichWch: der territorialen und beruflichen Herkunft;·· der ...Migrationen und des Alters der ,Fischer, die in einer Reihe von Dorfern (Hel, Jastarnia-Bór, Kuźnica, Chałupy, Władysławowo (Wielka Wieś), Karwia, Swarzewo, Osłonino, Machlniki) unternommen wurden, wurde folgendes festgestellt: a) an der AltkUste (ir.:n Gebiete des helltigen Kreises. Puck) leben Fischer autochthonischer Herkunft; in den -Dorfern der Halbinsel (mit Ausnal.1me von Hel) und an der Pucker Bucht machen sie 98--100% a11eI' Ka!lnfischer ans; nul' in Hel, wo die Zahl del' Kahnfischer gering ist (5). machen die alten Siedler 87,5% aU5. Ahnliche Ziffern erhalten wir fUr die Kutterfischer (64,7-100%). Eine Erganzung obgenannter Angaben bilden die Untersuchungen liber die Wohnorte del' Fischer im Jahre 1939, die zeigten, dass 98,7°/. der Fischer (in Hel 35,5%) eine standige ortsgebundene Gruppe darstellen. b) Ahnlich lauten die Ziffern, die die territoriale Herkunft del' Vat e r der jetzigen Kahnfischer betreffen (B8-l000/0 wurden in den Dorfern geboren, die heute von den Sahnen bewohnt sind); die gegenstandlichen Ziffern der Kutterfischer lauten 91,6-100%, auf Hel 66,3%, in Władysławowo 72,6%, in Karwia 75%. Nach Felderhebungen, sowie der Grundblicher kann man feststellen, dass die Vorfahren der heutigen kaschubischen Fischer schon im 'lorigen Jahrhundert in diesem Gebiete sesshaft waren. Neuankammlinge sind selten. c) Die einheimische Herkunft der Kahnfischer ist einheitlich (87,::-100%). Bei den Kutternfischern ist die Situation anders, fast liber die Ha1fte der Fischer stammt aus anderen Berufen. d) In den Darfern der Halbinsel Hel stammen die meisten Fischerfrauen aus Fischerfami1ien (80-87,7"/0). In Siedlungen, die nicht ausse:hlies[,lich Fischersiedlungen sind, sind die Ziffern niedriger. e) Nach dem Kriege waren Migrationsbewegungen in Władysławowo und Hel ziemlich haufig. In den librigen Fischersiedlungen und Siedlungen gemischten Charakters waren die Migrationen geringer und betrafen 'lor allem nicht Fischerfamilien. f) Nach dem Obengenannten konnen wir von einer Geschlossenheit und Einheitlichkeit der kaschubischen Fischergruppe, von ihrer reichkaltigen Tradition und Berufsliebe sprechen. g) Die Altersstufe der Kahnfischer nach dem Stande 1959 gestaltet sich nicht besonders gUnstig (l/a liber 60 Jahre, 9,7% bis 30 Jahre). Glinstiger gestaltet sich die Alterstufe bei den Kultterfischern. 4. Die gleichbleibende Produktionslage der frliheren Kahnfischerei ist ein Resultat des langsamen Entwicklungstempos der Technik und der s.pezifischen sozialen Verhaltnisse. 5. Der Einfluss verschiedener Umstande, 'lor aIlem die Entwicklung der Hochseefischerei auf die berufliche Struktur del' am Meere lebenden Bevolkerung - der Fischerdbrfer, 'lor aIlem in den letzten 10 Jahren. 6. Das Anziehende der Kahnfischerei bei der alteren wie jlingeren Generation und ihre Ursachen; das prozentuelle Verhaltnis der Kutterund Kahnfischer frliher und jetzt, der Abfluss der Kahnfischer in andere Gebiete der Seewirtschaft. Anteil der Jugend an der Kahn-und Kutterfischerei (63,3Ih nimmt Anteil an der Kahnu n d Kutterfischerei, nur (25,6% an der Kahnfischerei). 7. Die Rolle der kollektiven Zusammenarbeit in der technischen �f 854 855 Entwicklung del' Ki.istenfischerei. Ein Versuch auf pheoretischem und praktischen Wege eine Beurteilung der Maschoperie vom sozialen und wirtschaftlichen Punkte a us gesehen zu geben. 8. Probleme betreffend den Wcchsel von Produktionsmethoden in kleinen und grossen kollektiven Gruppen von der Proletar.'qierung und Kleinkapitalwirtschaft der Kiistenund Hochseefischerel aus gesehen. MIKOŁAJ LATUCH EXTERIOR MIGRATIONS IN POMORZE ZACHODNIE IN 1955-1959, CHANGES BOUNDED WITH IT AND SOME PROBLEMS OF ADAPTATION OF REPATRIANTS TO NEW CONDITIONS The authel' begins with the thesis that the history of the actualpopulation 1) structure of the groups of population settled in Pomorze Zachodnie. 2) Migration movements in the p=riod of 1955-1959. 3) Some results of the enquire investigations provided by the Institute for Social Economy (Instytut Gospodarstwa Społecznego) from the period of 1955-1958. As a basis for the actual analysis, the latter results were mainly taken, and in particular, the problems as follows: a) factors ;01' migra tionprocesses of repatriant and of their accOmodation to the new environment, b) differences in the age and sex structure of the pepulation in Pomorze Zachodnie and of the repatriants in particular, c) structure of the repatriants' families, their links with the native and foreign countries as well as the social and professional structures taken with the changes registered after settlement in Pomorze Zachodnie, d) other problems of the repatriation. ThE author begins with the thesis that the history of the actu3l p:Jpulatien ill Pomorze Z2chodnie is a result of the migntien movements related to this region. The actu3.1 population there, is of migration origin. It consists of the following proportions: 210 are people resettled from the other regions, 28 per cent - repatriants coming from territories outside the Polish borders, reemigrants including, and, 6 per cent only the native population. Each of these groups was of different demographic, social and professional structure. It is elear from the analysis, that in 1950-1955 only a vo.ry little m!'gration movement could b= stated. A greater exterior migration movement has takcn place in 1955-1959. As tJ its qU:J.ntity there was a full compensation, but the tendencies of settlement \vere opposite one to another. The emigration was carried out at the expense of leaving villages and its basic purpose was the "action to unite families". The emigration on that territory has touched about 17 per cent of the total amount of he repatriants who have come to Poland. The greatest part of the settlement action was registered in cities and small towns. Furthermore, the author deals with he last wave of immigrants who have settled in Pomorze Zachodnie. The article gives characteristics of such immigration movement, and of its demographic and professional structure. All relative changes are also described in the paper as well as processes of accomodation to the new environment. The conclusions are based on the results of the enquiry investigations covering 1097 families in 179 administrative localities in the following regions: Gryfice, Stargard Szczeciński, Szczecinek and Słupsk. In the present article all problems are dealt with that, according to the author's opinion, are connected with the integration processes, Of course, the integration of the last part of immigrants has begun but very recently. The analysis of enquiries has proved that the majority of the families considers its 'settlement in Pomorze Zachodnie to be a satisfactory and the immigrants do not want to change the place. The analysis made by he author is based on a considerable quantity ·01' statistical tables. SUMMARY Outline of the folk culture state of the native population in the c('nl.1'"I-( astern part of the Zlotow district, Province of Koszalin. (Recapitulation of the material gathered on base of a collective investigation l. Intrcduction - 1\1. Znamierowska Priifferowa (p. 359). The collective of workers of the Ethnographic Museum in Toruń and the chair of Ethnography, N. Copernicus University in Toruń, have gathered in 1960 in the area materials illustrating the remaining relics of LIk culture still preserved in the territory which passed considerable urbanization). 2. Geographic environment of the Krajna Złotowska District Ił. Kukicr (p. 361). Topography of the territory. Ethnic and ethnonimie groups). 3. Some demographic preblems of the Krajna Zlotowska District :-1. Kukier (p. 365). (History. Colonization and social-economic precesses). 4. Gathering K. Sklodowska-Antcniewicz (p. 368). Collection of �856 vegetable collection 857 crops with application of bird eggs etc). 5. Hunting tools). - of a comb K. Skłcdowska-Antoniewicz tool for gathering (p. 369). Primitive berries, game 6. Fishing - M. Znamierowska-PrUfferowa (p. 370). Primitive means of fishing and contemporary fishing tools). 7. Raising of cattele - K. Skłodowska-Antonowicz (p. 372). Traditional shepherding and animal calls). 8. Wild bees' honey collection and apiculture - M. ZnamierowskaPrUfferowa (p. 374). Traces of beekeeping, str,aw beehives. 9. Raising of crops - M. Pieciukiewicz (p. 376). (Traditional technique of cultivation). 10. Food preparation and its keeping. tional dishes known within living memory. in ashes, various characteristic forms of 11. Transport and land communication (p. 387). (Old team and traditionalmeans non-existing any longer). 12. Wheelwrite craft and cooperage a total decay of the primitive workshops. cooper's workshop in Złoczow). M. Polakiewicz (p. 382). (TradiCooking on open fire, backing butter-dishes). - K. Skłodowska Antonowicz of transport for the most part M. Polak:ewicz (p. 389). (Almost There still exists a traditional 13. Basketry. - M. Znamierowska-PrUfferowa (p. 390). (Existing forms of traditional basketry). 14. Weaving and folk costume - H. Mikułowsk:t (p. 391). (Wea';;in<; traditions existing up to the last war, The folk costume quite disapeared). 1.'1. Architecture - F. Klonowski (p. 393). Rafter con;tructions and buildings on pillars (with door-bolts and others, still existing in the region). 16. Miscellanea (Interior of a hutch and other items). M. Znamie1'0wska-PrUfferowa (p. 397). (Furniture and folk household effects, especiallv painted trunks, carvings toys, etc). 17. Rites by child-birth - R. Kukier (p. 400). (Treatment c:mnected with the birth of a child and protection against evil). 18. Wedding customs - R. Kukier (p. 402). IMatchcnaking, groomsmen's speeches, wedding train, wedding dress, wedding feast, ceremony of putting the cap on the bride at her wedding). 19. Funerary rites - M. Pieciukiewicz (p. 407). Presages, souls of the dead, farewell ceremonies etc). 20. Annual ordinances and rites - K. Skłodowska-Antonowicz (p. 410). (Annual ceremony cycle. Forebodings and magic practices). 21. Dances - R. Lange (p. 412). (Dances known by hearsay. Musie band and instruments). JOZEF BURSZTA SURVEY AND PROSPECTS OF ETHNOGRAPHIC IN WESTERN POMERANIA INVESTIGATIONS SUMMARY There are two different problems in the ethnography of Western P:>merania one of them being the complex of the ancient autochtonie folk cultu;e, the relics of which are still existing in the eastern confines of Pomerania, and the second one, the modern ethnographic reality developing in result of post-war Polish colonization and cultural adaptation of various groups of settlers. Out of the problems of the ancient folk culture in Western Pomerania one of the most important scientific achievements is the stated fact of existance of several territories and cultural regions. This has been observed by W. Pessler and worked out by R. Holsten, W. Borchers, K. Kaiser and 'others. The whole Pomerania is composed of three zones: Pomerania beyond the river OdeI', up to the river Wkra and Zarowa (former German term- Vorpo.mmern) Middle Pomerania up io the river Parsęta and Lower Pomerania up te Łeba. Above thres zones can be in their turn divided into two latitudinal areas: a coastal belt (Klistengebiet) end an inner belt (Binn'enland). In the first one piscatoriel culture prevails, in the second agriculture has the upper hand. Within the range of those zones one can speak of cultural regions. They came into being as result of various factors: geographic, economic (fisheryand agriculture), of settlement (influence of ethnically different groups of settlers) of different social and economic position (monastic and knight's fee villages) etc. German scientists as a rule did not notice the influence of the Slav substratum upon those regional diffErentiations. Polish science aims to take into account the acting of all factors and among others also the importance of the Slav substratum, and evaluates in a different way the essence of the Germanization process than it has been preached by oldtime German scholars. On this base the Polish science has carried out detailed investigations of the ancient Slav tribal system and of the Germanization process. Here ought to be quoted research works of 'l'. LehrSpławiński, G. Labuda, K. Slaski and alii. The Polish Ethnography has initiated minute investigations of particular cultural phenomena in order to draw conclusions from the form of separate elements (which are often but scarce relics) as to the Slav culture of that region and as to the ethnic origin of separate waves of settlers which took up their quarters in Pomerania on a Slav suostratum. �858 Thus, the researches in the line of folk architecture concern the genesis of several types of houses: the "pyrzycki" house (markisches Dielenhaus) in the coastal belt a type originating from the Lower Saxon house, the house with a wide frontal part and a rectangular yard, and the Slovinian house. In the south we find also a narrow-faced house with a porch. The German scientists claim an exclusive German genesis of these types of houses. Polish scholars (A. Dobrowolska, B. Stelmachowska, Z. Radacki and T. Wróblewski) see in them also distinct Dutch Friesic and Slav-Polish influence. They pay attentioll to the fo.ct that the type of houses found in Western Pomerania are types produced on place by combining several architectionic conceptions, among others also the oldest one- the native Slav. In West-Pomeranian schooner building (works of T. Delimat and H. Wilczewski) one can state the appearanceof such bOClts only, which existed in that land already in the Slav period. The national dress has been also differentiated in the same way as architecture, every region having practically its own costume (the Pyrzyce, Rugia, Jamno and Kashubian dress). The German ethr!Ography admitted the existance of Slav elements only in the Kashubian dress. Polish ethnography (researches of B. Stelmachowska and especially of A. Dobrowolska) has discovered in different regions ancient, lOcal types of dresses of Slav origin and some relics in the women's an j men's garments (linen white mourning shcet with heed- gear called czołko and podgębnik, a kerchief roll carried under the arm (Regenrolle) as well as a man's shirt worn as a blouse "na wypust"). The territorial range of those garments was practically similar to the ancient range of Slav colonization which is a proof of the Slav influence upon the dresses in that area. The same phenomena exist in the folklore of Western Pomerania. Here also, together with various influences of different epJchs and historical styles (Middle Ages, Renaissance, Baroque), middle-class and military fashion, Polish ethnographic investigations reveal quite ;,J. number of cultural analogies of this territory with other Slav and Polish regions. This problem, same as problems previously mentioned requests further examination. The section of social and spiritual culture is not sufficieniJy investigated by the Polish ethnography. The German ethnography has accumulated in this question a vast literature concerning habits and family rites, annual ordinances, fairy tal'2.'>, stories, leger-ds, proverbs, dances and folk music but has seldom acknowledged their Slav origin and, what is more, only if this influence cOl1cerned the eastern area, whereas in the customs and habits and in the collections of folk literature of the whole Pomerania, numerous Slav clues are met with. Scholars have T 85~ here a vast field of work to reveal and to interpret above material.. A survey of field investigations having respect to aute,chton culture shows that they are various and they originate from different centres. Most actively worked in this domain prof. dr B. Stelmachow,ka who died in 1956. She investigated mainly the culture of Slovinians and Kashubians. Field investigations are also carried out by museums. The Museum of Szczecin made researches on means of transport and architecture. The Ethnographic Museum in Toruń, chief prof. dr Znamierow-ska-Pri.ifferowa, is carrying investigations in the district of Zlotów, which ;:oncern several problems_ The chair of Architecture and Country planning, Polytechnical School in Gdańsk, makes documentation for folk building in the territory of the whole Pomerania. The Polish Ethnographic Society carries out systematic investigations for the Polish Ethnographic Atlas. Lately, systematic investigations have been initiated. They concerned the second set of eth :1ographic problems of Western Pomerania, viz, the fcrmation, as result of Polish post-war colonization, of a new culture in the country, generated in processes of mutual adaptation of various groups of settlers. In researches organized and directed by prof. dr J. Burszta, on behalf of the Polish Ethnographic Society aEcI under the patronage of the National Council of the Koszalin Province, 13 participants have been contributing their share to the work. Stationary investigations lasting a whole month covered six villages in the district of Koszalin. Each of those villages has a different ethnographic :,tructure. In the village Labusz, for instance, there prevail settlers from the Lublin and Kielce areas, in the village Mscice settlers from the province of Poznań, in Iwięcin from the district of Wieluń, whereas in Jamno no prevalence whatsoever could be stated; as to the village of Wierciszewo, the most numerous pnd cultural settlers are immigrants from territories across the river Bug. In connection with such various. ethnographic structure the cultural levelling within the range of particular villages mentioned above has also various forms presenting a kind of ethnographic The results would synthesis. oi' investigations formulated in a most concise "ummary be as follows: 1) The process of social intesration has been already completely achieved. Each village has a new country society with strong loc:ll bonds constituted in many spheres: influence of the new type of a good farmer local patriotism, social bonds, neighbourly link3 noticeable in various forms of mutual help (such as backing bred b/ turns, fe:1th2r pluckinc;, common cattle pasture, customary collaboration by digging of potatoes etc.), vanishing of antagonisms which have initially arisen on base of different provenance and cultural distinctness: and finally a strong �860 861 tendency (most visible in the population of the Lemki) to adapt oneself in every re£pect to an average social type. 2) A very advanced process (,f cultural adaptation. It is visible: a) in a vanishing of those cultural elements {tools, inventory, dresses, ritual and customary forms) which were catching too much attention and became the object of a negative social opinion; b) in a mutual exchange of the ·c.ontentand cultural elements Tec-ognized as necessary and useful, e. g. mutual adoption of some elements in family rites (like, for instance, wedding and funerary ones) annual ordinances, in terminology and vocabulary where Central Polish forms are prevailing, in the way of wearing some parts of garments (e. g. head kerchiefs) popularization of some tools and decline of some others, etc. 3) Generation of ·some new forms 'of customs and rites viz. the ISO oalled "kuNgs" - namesday sledge parties, Xmas ordinances (the so called "Józef y" "Króle" "Wigilia,rze" etc.). 4) A very strong tendency of old beliefs to take root in new place:; in a form of creeds, superstitions, magic practices etc. and generation of new cla5s already linked with the dwelling. BARBARA BAZIELICH MANUFACTURERS OF CROSS WORKING EMBROIDERIES TOOLS AND THEIR SUMMARY In the research works and monographs on embroideries carried out so far hardly any attention was paid to their makers, because it was not the man who was the subjectof interest for the investigators but mainly his products. That is why it is difficult to speak today about the embroideresses and about their workshops. In antiquity and in Middle Ages embroideries were manufactured by serfs or by special master workers associated in guilds. Yet, on base of oral tradition it is known that women were also occupied te make embroideries. Queens, noblewomen, bourgeoises and even peasant women were also occupied to make embroideries. Queens, noblewomen, bourgeoises and even peasant women (within the framework of their duties towards the landlord because they could not work on their own account), all were embroidering. As to the latter, it was found that almost every peasant woman knew to embroider, this being so because they acquired that capacity together with the old technique, samples and means of manufacture by way of inherited tradition. That is why during the period of serfage the word embroideress, by which we understand today a specialist working to earn cne's living, was unknown in the country. Embroideries were manufactured mainly in automn and in winter, it being known that the girls learned from the elders: frem their gmndmother, mother or girl - friend during pasturage. When canted cressstitch is applied the main thing is to calculate the threads of the tissuethen the sewing goes on, almost mechanically. Toward the end of the XX th century the profession of the conutry embroideress began to crystallize. Of great helJp were the school 'Where fancy-w.)rk has been launched, professional embroideresse5 working in towns and convents where rich people have sent their daughters to get instructions as well as the fact that poor, weak and lime women, unfit for housework 'had to make their living somehow, the manufacturing of embroideries being for them the best work. It was paid for fancy-woork, mainly in kind or by helping in housework, though many women embroidered for their own use. They applied special embroidery patterns or stencils which were so to say a certain kind of framework for their creative possibilities and an obligatory canon in the assortment of motifs. Such restraint in the art of embroidery, sanctified by tradition and law was an ideal hinderance in the development of conception and creative individuality. The patterns have also their history, by watching it one can also observe changes in embroideries developin; paraJlelly. Yet, not all the women made use of patterns. The more capable of them, especially in modem times, had their own conceptilOn,although within the limits of tradition. At the present time we know the names of many embroideresses and women which can embroider - every region where cross-stitch embroydery is met with has its own set of specialists in this line. Even in other Slav countries the situation is the same, with the only exception that there (e. g. among the. Serbians, Croatians, Bulgarians and Slovaks) much traditional embroidery customs 'have been conserved. At embroidery work home made tissues and threads, mainly linen ones were always used. It was not until the development of industry that une began to make an increasing usage of factory goods. Yet, one has always chosen the adequate thickness of threads and linen. Mor~ modern embroideries are more differentiated in this respect, besides th Ol crossstich is bigger and often uneven and the threads are multicoloured. One is working by means of a needle, usually of medi\lm thickness. 0ther tools a~e' seldom used, even hiid.ssors have no application. - The present paper shows that technical utensils and the art to make the stitches were ::lways somethin~ unchan~eable, whereas the mJtif5 and the composition were elements subject to changes: their form, �863 862 colo'ur; application and meaning changed. each time a different individuality. WANDA Also the maker changed being JOST MATERIALS CONCERNING THE PROBLEM OF PEASA:'iT ECONOMY IN THE REGION BORY ORA WSKIE SUMMARY On the territory of north-western Podhale and Górna Orawa a vast complex is stretching called by the local population "Bory", above complex being composed of peateries, soaked grounds, woods, sectors of arable fields and barrens. The subject matter of the present paper is the peasant eC':Jnomy in the Bory lying within the administrative confines of the hamlets Jabłonka and Chyżne in the area of Orava. In both mentioned haml2ts the Bory Domplex is ,collective property. Except a small part, which came into being not until the end of World War II, as result of c;grarian reform, and which is the property of the fisc -- the Bory complex is the property of so called "urbary", i. e. economic societies existing now a continuation of a collective property of serfs to whom land was granted in 18'18. Besides this property of the urbary, there exists L1 the Bory region a collective property of particul:u fields, as independent economic units, and individual property. Both the physiographic character and the specific peculiarities connected with property have a aeCISIve influence upon the way in which separate earth sectors are beineg used in Bory. In this complex the following kinds of economy are met with or were met with till recently: 1. output of peat 2. shepherding and agricultural economy 3. pasturage of sheep 4. forestry. The subject matter of that work are the three first kinds of economy. On base of archival material of the urbary (the literature of that . problem is rather non-existing) 'and of field investig"tions the author has given a characteristic of the \vork technique and the legai regulations connected with the output of peat. Much place has been devoted to shepherding and agricultural economy in the region of BOfy, interesting because of the preserved archaic systems of economy b the ab:Jve mentioned area. The problem of the displacemen t of the rural economy range in the province of Orava, the withdrawing of the agriculture .frOm positions exposed in connection with demographic factors compose the maindilemma of the aforesaid territory. ' JADWIGA PAWŁOWSKA SOCIAL AND CULTURAL CHANGES IN THE LOWER SILESIAN VILLAGE PRACZE, DISTRICT OF MILICZ IN 1945---1960 The present work is a summary of a big ethnographic research work entitled "Lower Silesian" village Pracze, District of Milicz in 1945~1960" dealing with all the problems of the culture in the country and with changes which occured in this line during 1945-1960. The authoress took into account not only the adaptation process of the immigrated settlers in respect to the geographic, social an cultural environment but also the process of integration which keeps going on. Together with a description of the contemporary culture of the village of Pracze, the authoress reveals the whole mechanism of changes, quoting the factors which have influenced above transformations. She states that the process of adaptation and integration took the quickest course in the domain of material culture due to the ~~"'n()mic necessities of the immigrants and was much slower in the sphere of social and spiritual culture because here there was no immediate necessity of quick adaptation to the new environment. �I:\DEKS Aam;:: :\. 68:5 A1eksanclrowa W .. -\. OSOBOWY Anonim Baity E. Ch. Ba11net B. Baranowski Chaloupecky Chału!::>iński Chamisso 701 696 Chmielewska Chmielewski Chmielińska 751 C~~SClS 700 Z. T. 75;, 752 284 B. 142 S. 685 A. 500 D. 77, 81, 102 Chcdowiecki Chybillski J. B. leI Batcrowicz J. 789 V. 553 A. 108 1. 759. I'3::;rt.olo~~~ de l~ Basedow "LuDC' t. Ciszewski fió2 W. 7ei!, no Antoniewicz Aztek XLIX A. 759, 760 M. 107 Csaplovies J. 353 Czekano\Vski J. 760, 769, 770, Collin 171-·227 Bazielich B. 451-497 Bc,clkowski L. 231, 239 Behreda P. 231 Bernadzikowska B. 498 789-792 Delimat Bernal Diaz del Castillo 698-701 Bielcnsiein il... 07, li2, 693 T. 41-9, 431, 433, Bruk J. T. 657 Buko',vski A. 237, 283 Eurszta J. 417-~-44. 74:3 E:'ik550n Buschan B"stroń 108, 110 St. (H4. 682. 684 Fenikowski F. 230 Fi,~chc:: A. 22, 49, 230, 287, 6H, ,S.:;. 804 786, SO. FL'ndorIlc;r F. Frr'nt':o\\-~ki E. M. Eogucka 226 M. Bohdanowicz Bolduan T. 108, 111 733 DUllarc Bonno\v H. 446 BcrdErs W. 90, 92, 9ti, 100, 105. 112. 422, Branisch 424, 431, 432, 435. G. 230, 42:1. 4,17 437, 446 ~r. ,j. Ceclerbhm C?'nć)Wd i;) - .Lud·· F. t. 91. 229 XLIX. 1il7 675 DunduJene P. 688 D:vakowski Dziko\v5t:i 3. 231 3ru~kner,'193 G. 428, 445, Dujczewski Z. 115-145 Du.nn L. C. 733 J. 380. 388 289. 735, 420, 448 Dolgich B. O. 654 Drewniak B. 443 434, W. 65-73 Bieńkowski A. H5 430, Biskup ])el:!r('wolsb B. 768 :.vr. Fdll:c\\-:;;,i 100. 107. 112 ,J. 691 lOS ~ln~ 6S1 �36G S67 Gajek J. 445, 448, 677- -684, 73;), 792, 810--814 Gajkowa O. 792-799 Geijer A. lG8 Gerig 84 Gerlach A. 419, i4j Glapa A. 744 Glaser 0, <147 G lemżajte M. M, 108 Gloger Z, 551 Godlewski A. L. 810 Goehrtz E. 429, 448 Gohrbandt E. 429, 447 Golczewski K. 115, 117, 119, 141 Golębiewski H. 21, 22, 49, 224 Gosieniecki W. 738 Gottschalk J. J. 642 Gra'sse Th, 284 Gr'iekow B. D, 691 Grimm H. 712, 713 Gulgow-ski L 230, 284, 289 Gunda B. 674, 675 Guorffy G. 553 Gustawicz B, 512, 546, 553 Gutkowski, 99, 112 Guttówna T, 22, 49 Haas A. 289, 231, 306, 421, 437, 445 Haber1andt G. 84, 90, 110 Havemann G, 23 Heidenreich J. 789-792 Heyke L, 230 Hildebrand B. 109 Hilferding A. 229, 286, 294 Hirsch Ch. 9-19 Holsche A. C. 108 Holsten R. '122, 447 Hołowkiewicz E. 513. 547, 553 Hołub-Pacewiczo\va Z. 553 Horoszkiew'icz R. 787-788 .lahn C. 231. 28:J. H1.137 Jankowska-Polal1ska .\. 222 Janos J. 769 Jarmula S. 643 Jarosz S. ~,49 Jasiewicz Z. 74-\ Jerzmanowski J. 513, 547 JirlO'.v R. gó, 91, 93, 11') Jodełko T. 231 Johansson S. 107, 111 Johansson E. 10;; Josiowa W. 503-552, 751-769, Jurginis J. M. 683, 693 S. W. 665 Jacobeit W. 6-1, 110 283, 295, Kozłow W. L 657 Krajewski K. 448 Kraszennikow S. P. 660, 671 296, 306, 759 Kubin,vi ;VI. 333 Kucharska ]. 21-34, 225, 71:3--718 Kukier R. 107, 361-367, 4UO-407, 4'15 771 Kaiser W. 422, 43'i. 445 Kaleclak P. 328 Kalina A. 7(39 Kallenbach J. 789 Kamil1ska J. 11?, 501 Kamil1ska-Rzetelska E. 234 Kapełuś H. 231 Kaukonen T. J. 107 Kavuljak A. 549 Kaznowska-J a,recka B. 500 Kersten K. 117, 119, 141 Klineberg 0, 733 Klonowski F, 393--397 KI uge K. 6·'12 Kluk, 99, 112 Kłoskowska A. 141 Knoop 0, 289, 231, 284. 421. 437, 445 Kocian A. 553 Kohuth J. 553 Kojdecka A. 653-673 Kotula F. 786 Konieczny J. 142 Korosadowicz Z. 769, 771 Kosil1ski L. 142 Kostrzewski J. 108, l];l Kowalska-Lewicka A. 696-698, 698-7Gl Iwanow Krus~ J. 718-721 Kryński A. 789 Krywie]2w L A. 636 Krzyżanowska 1. 230, 283 Krzyżanowski J. 231, 238. 28:3, 284, Kuraszkiewicz W. 644 Kurek Cz. 7S7-8 Kuryłowicz J. 288 Kwaśnie\vski K. 448 Kwilecki A. 142 Labuda G. lOS. H7 Lange R. '112-·13 Latuch liT. 168. 307--358 L2hr-Spłavviński T. 22, 49, 230, 287, 446 Lesoiński H. 443 Leszczycki S. 549 Levi-Strauss C. 733 Lew S. 777-786 Lingis J. 693 Lips E. 697 Lompa J. 803-4 Lorentz F. 223. 230, 287 Łepkowski ,T, 513, 547 Łomonosow M. W. 660, 671 Łęga W. 108, 231, 283, 285 Łęgowski J. 229, 287 Majkowski A. 230 Malanowski J. 144 Malicki L. 453. 498, 735 Manninen. 97 Mal1ko\vski W. 223, 224 Markowski F. 420, 735, 738 Mesaros J. 553 Mienicki fi. 108. 109 ;Vliezencewa G. G. 736 ~vlięcl!.ybi:'::·l(i B. 6-i3 :'>1ikkola .J. 286 :"Iikłu~h::<vraklaj :\, :\. 666. 667 :'vlikulowska H. :391-393 . lI1ile',',ski T. 446, 701 ;Vlilewski \Ii. 771 ::Ylitzka 'N. 431 :Ylłodziejowsi.ci J. 771 :\~oszYl1skl K. 90. 92, 108, 112, 686, 690, 318 Mrongowiusz K. C. 6E--73 Mydhlrski ]. 792 ?--<."hlikA. 112, 113, 301 N ecer ,), 222 Niederle L. 433 l':itsch K. 6H 02zapowski, 84, 108, 109 Ogier K. 677-685 . Około-Kułek S. 149, 168 Olesiejuk F. 643-632 Olszański J. 644 Ortowicz M. 554 PacewiczolVa Z. 760 Parczewski A. 28'1 Paryski W. 772 Patock J. 234 Pawlak D. 415 Pawliko'Nski J. G, 772 Pawłowska J. 563-642 Peesch R. 49, 55-64 Pessler W. 422, 443 Piaścik F. 693-696 Pieciukiewicz M. 407-410 Pieńkowska H. 769 Pietkiewicz K. 735-739 Piłsudski B. 756, 768, 772 Piwocki K. 739 Pleszczyński A. 643, 647, 649 Podlewski O. 744 ?ohlhausen H. 713-713 Pohoski 1\1. 168 �868 369 Staszic :VI. 685-693 Pokrcpek Stecki Pol IV, 113 Polakiewicz :'vI. 382-386, Pontanus :;Vf. Popow A, A. PotepOW Potkański 389-390 290 113, 653 A. 759 :vr. 374-376, 359-360, 390-391, M. 739 431, 433, 445, 737 W. Z. Ramułt Sveton Slaski 287 230 Rospond Rudni,cki S. 283 M. 287 RusiiJski W. Schmidt Semkowicz Serzputc'.vsky Seweryn T. Sędzicki Sikora F. M.. 547, 554, A. 693 500, 760 SkarżYl1ski 372---374, Slaski SmolarEk S:-nólsKi B, 387-388. K. 368-370, 410-412 223 P. 431 G. 230 Sobleraj,k! L. 238 S'1ti;i,~k S:,',r:k \V. 75-113. Świeży J. 645 E. 7G?, t73 B. 690 L. 283, 290 Zborowski 768 Wierczyński S. 556 Viilczcwski Wossidło H. 432, R. 9, 19 430, 438, L. 554 Zelenin Zmorski D. 693 R. 237 1. A. 663 Zołotarie\vskaja L. 283 227 751-76t, 774--776 Zejszner 419, K. ,J. V-XVII, 769, 448 108, 724-726. 817 Zaremba P. 142 Zawistowicz-Adamska 554 Żdanko W. 562 W. F. INDEKS T. A. 658 N. 431, 446 S. A. 696 Inkowie, 698 667 Nowa 562 :VI. 147-- Turn2u 724--726 92, 107, 111, 669 Basen wlorza Bojki, Hueuiy, Buk pod Bułgaria, Gwinea, 666 Litvva, 88 Izrael, 717 67:3 Lwów, Łotwa, 777 88 Niemcy, Ncrwegia, 724-726 Kamczatka. Podole, 672 Karakałpacy, 658 Kazachy. 658 Lapotlczycy, Koriacy, 717 :\Io!'dwinl Sc~·t 0\1.'ie S.,-bel'ia, Samojedzi, 654 665 lscy, 657 9--19 NRD, NRF, 91-100 312 777 Słowacja, Słowianie 470 ostatni. Słowianie Zachodni, Szwecja. 91, Dalgard, Prz~·ara 429 '/14 :.vreekłenbur,6ia, Czukcze, ltclmenL 106 87 Karelia, 89 Lapoilczyey, 726-727 75, 777 ')79 Finlandia, i Oceania Bałtyckiego, Bnlinem, 47d Chorwacja, Azja D. D. 666, 6ti7 L. 100, 102, 109, 112 :VI. Owaherero, 702·-703 Indonezja, S. :55;;--562 L ·T·13 TurnO\';::ky-Pi1ner Ameryka Australia 226 K. Herero, Kolumbia, J. 142 Tekarew Europa Hotentoci, 660 28G, 423, A. Tumarkin Turkcm'ski ETNOGRAFICZNY Afryka Toc-ncz'ak 112 Z. 721---723. 726--727, Zaborski Zabrocki "''I'alterstorff E. 103, 104, ł13 WeInhold R. 64 1. 548, H. 224 K. J. 453, 498 Vaclavik A. ·4::19 VaIlinhl'imo V. 87-90. 74-1 (K. W.) IVrzeszcz-Krakowiecka Tełstow S. P. 652, E57 Tr3wi(]:;ka-Kw<lśniewskR --169. 6.\3-696 723--735 S!dcrlowska-Antonowicz :;VI. 726-727 Wróblewski T. 416, 711-743 446 M. 768 Tokarzówna 231 103 T. 438, Świerz Tokarz 737 Wunsche Wypyc:h J. 735, 739 Tetzner E. 447 Siuts 693 Tomaszewski W. Vesper 675 R. 702 Weyberg Thiele J. C. 512, 546 Tierentiewa L. N. 653 Tłccze;c 1. 693-696 108 L. vVellmann 234 TatiszcZ2w F. 223 A. 2;, Vargyas Velasghez J. 229-305 Tas'zycki 225 A. Schulz Seliga L M. L. 718-721 [;wią tkow::ka H. 803-804 L. K. Świderski Reycbman J. 673-677 Roberts H. H. 723 Romańska A. Ślizil1ski A. 554 R. 735, 739, 786 Roppel 703-71 J. 549 Szw2ngrub Ściebor A. 428, 430 S. 229, Rehman Reinfuss 702--705, StiebET Z. 288 Stopa R. 730 Szelinsky Z. 230, 283, 285 Radacki B. 108. 111. 288, 41£1, Sychta B. 234, 238, 283 Szarewskaja B. 1. 668 397-400 Rabska ni 711-713 PrUffer-Znamiero\',;ska Przeżdziecka K. Steimitz W. Stelmdc{wwska 430, 745-750 370-372, 5-1?, 546 Stęślicka L. P. 670 K. 554 Preissner S. 23t. 286 433 IDO, Dabrna. 110 epplancl. 100 t.:z!lam. Wolin. 430 Wileńszczyzna, 88, 100, 442 S3. 87, �T! 870 Wcl:;nianie. -H2, 777 Zabużanie, J-lO Polska Bojarzy :vliędzyrzeccy, 643 B6r, 33, 175-227 Bukowo, Gardno, Jamno. Łebsko. Żarnowieckie, 79 Bytów, 98, 109, 252 Cecenowo, 67 Chałupy, Chlapowo, 27, 33 Gard:,a Wielka, 67, 293, 297 Gdańsk, 181, 677-684 Główczyce, G7 Górale Beskidowi, 459 Hel, 171--227 'Istebna, 453, 461 Izbica, 293 Jamno, 84, 96, 423 Jastarnia, 22, 33 Jaworzynka, 466 Kabatki, 68-70 Kartuzy, 235 Karwia, 24, 45 Kaszubi, 21-48, 65-72, 135, 171-227, 229-305, 365 - nadłebsc,\', 423 Kielecczan ie, 440 Kołobrzeg, 128 Koszalin, 12B Krajna Nakielska, Złotowska 361-354 Krajniacy. 365 Kuleszów', 97 K użnica, 27, 33, 42 Litwacy, 651 Lublinia<lie, 440 Łemkowie, 440 j\ic1zurz~', 65, 737 iVlyślibórz, 126 Nowogrodzkie. 109 J\"o\V~'Targ, 505 Orc1\\'Cl.503-552 Pr;mc:rz<.1 skład etniczny: ';°2;:; 371 Pomorze. 9-19, 21-29 - Gdańskie, 26, 101, 10:3 -- )Jiemieekie, 55-64 - Zachodnie, 75-113, 115-145, 147-169. 307-·358. 417-444 Po\viat: -- Puck. 175-227 Radzyń, 643-652 Słupsk, 423 Szczecinek, 149 Walcz, 149 - Zlotów, 359--413, 373 Półwysep Helski, 22 Pracze, pow. lVlilicz, 503-642 PrzylEp Stary. 90, 92 Pyrzyce, 90, 98, 105, 423 Rewa, 27 Rowy pomorskie, 67 Rzeki: dcpływy Noteci, 362, 363 Skórzewo, 67 Słowińcy, 237, 738, 306 Słupsk, 65-73, 128 Smołdzino, 67 Stalamowa Góra nad J. Żarnowic;ckim, 254 Stojęcino, 67 SWCJTneg<:lcie,266 Szaflary , 503 \/i.'oj. Koszalin, Szczeci~1, 307--358 Ś!C1sk CieszYllski, 499, 745-750 - Dolny, 563-642 Ślązacy, 65 Świecie, 229 Toń Bridka, 35 -- Mewia Rewa. 38, 42 Tuszkowy, 276 Warmia. 737 Wejherowo, 242. 258, 283 Wielka Wieś, 44 Wielunianie, -142 -Woj. stanis!awo\\'skie, 567 lwowskie. 569 - łódzkie. 369 -- poznal1skie, 569 - :1owogródzkie, 567 Żelazne-Kluki, 288, 293, 303 Zatoka gdO!ńska, 23 - puckO!, 4U ZiemiO! kaszubska, 738 - łańcucka, 794 - łuk0\\'ska, 6-16 Ziemia przemyska, 781--787 Ziemie Odzyskane, 116-145 Ziemie Zachodnie, 794 Zubrzyca Górna, 555-562 I."JDEKS RZECZOWY Adaptacja, 637-6~O - gospodarcza, 440 - otoczenia, 577 Administracyjny padzial Z. Z., 143 Afryki nowe ,państwa, 657 Akcja opcyjna, :366 Alamański cmentarz, 722 Ankieta repatriacy j·na, 354-356 Ankietowe materiały, 104 Antropologia, 712 Archeologia, 721-723 Architektura ludowa, 738 Archiwalne materi'ały, 96 Asymilacja kulturowa Pomorza, 422 Autochtoni Z. Z., 160-163 Autorytet szypra, 216 Atlas Etnograficzny 5Tod.-wsch, Europy, 810-11, 814, 819-820 Atlas kultury lud:>wej Pomorza, 422 Atlas Polski Etnograficzny, 420, 431, 439, 4.45, 691, 785 Atlas der Pommerschen Volkskunde. 426 Badania ankietovie, 31·l, -- dialektologiczne, 65--73 - etnograficzne, 445 na Pomorzu, 113 na Pomorzu Zach., 417-444 pow. Złotów, 360 ZSRR, 670, 671 et:-Josocjo!ogiczne, 172 Katedry Architektury Plano- wania \\'si Politechniki Gdańskie j, 420 kultury tradycyjnej, 436--438 - ludoznawcze Mrongowiusza, 65-73 monograficzne, 358 muzealne, 435 nad budownictwem, 430 - nad haftem ludowym, 4G9 - nad rybołówstwem, 21-2'9 nad strukturą rodziny wiejskiej, 358 nad włókiennictwem. 75, 76 nad ws<półczesnością, 438--444 na Rugii, 27, 55-64 Oceanii w ZSRR, 666 - penetracyjne, 27 --- pow. radzyńskiego, 643-652 ---- stacjonarne, 27, 45 - socjologiczne, 145 imigrantów Izraela, 724-726 radzieckie, 662 środo Azji, 653 terenowe, 221 -- - Ivoj. koszalif1skie, 149 -- w Jamnie, III Bajarze, 676 Bajki ludowe, 9-19 Bartnictwo, pszczelnichvo, 37-1-376 Baśnie czarodziejskie, 614 - kaszubskie. 237 Bat drużby, --l03 Bednarstwo. 389--390 Bibliogr<lfia. 7:~2 �872 g73 - sztuki Słowińców, 7:38 Biuro Etnologii Ameryl(arlskiej, 723 Bory, 503-552 Brona beleczkowa, 378 - drewnian2, 585 Bydło, 372 - małe, 717 - rogate, 717 - wypas. 523-524 Budownid'.vo ludowe, 393-397 - Pracz, 575 - ryg:lo\"c, 575, 576 - Slowińców, 431 Budownictwo węgier~kie, 675 - \viejskie, 693 Budynki pasterskie, sZDłasy, 525-527 Cech h2.fciarski,ł98 - rybacki, 23 Cepów wiązanie, :380 Cepy, 586 Chałupa podcieniowa, 396 - ryglowa, 576 szeroko- i \vąskofrontowa, 395 - złotowska, 394 - z przyłapem, 394--396 Chata kaszubska, 2iJ8 łużycka, 'j31 - rybacka, 263 - \vnętrze, 397-400 Chleb, 383 - owocowy, 1576 Chłopi-rolnicy, 139 Chlopó',\l wyksztaice,de, 163--167 Chodzenie :~ kozą, 410 Chusta, poc1gębnik, 680 C. 1. A. P. Comrr,'-ssinn na.le ell'S Arts pulaires, 804 lntenwlio- et Tr(lclitions CierEce, 83 Czar'.'wnica. 402 Czaroi':nicc·. 718-121 Czasopismo Chiicz. Grd, 230-~31 .Po- Ka:-zi'be. Czaszki Dajak6w. 703 - uszkodzenia. 706 Czela.dnicy rybacc.\·, ~.2 Czerpak zgrzeb10v/a ty: ::;S8 Dach dwuspadowy, :1::15 Demografia Krajny, 36:J, 365-367 Demograficzne proce~:;, 138 - struktura, 315 Demos. 810-817 Deseczka tkacka, 105 Diabelskie skrzypce, 233, 413 Diabły lokalne, 232 Dom dolnosaski, 422, 429 -- kultury łużyckiej, 429 - mieszkanie, 158·-163 - pyrzycki (Weizl1ckerhI1Hs), 428 - wąsko i szerokofrontowy, 430 Drużbc}wie ''<''eselni, 403 Dusza zmarleg,o, 408 Dwór :Yluniaków, 555 Dziedziczenie stano-wis'!;a, 33, 35 Dziennik Ogiera, 677-- 684 Dziel'! Zadusz!1Y, 41(1 DZlerżgoIl do lnu, 381 Dzwonki dla krów, 373 Dzwo:lnice, 4:35 Ek2·1ogia, 712 Ekspedy:?j.a do A:l'ykL 708 -. Tu\vil1ska, 662 Ekspoz:,rcja muz(:alna~ 782 Emigracja na Or8wic, 543-5 .•5 - Pomorza Zc!:·h~d:Jieg'.1. 311 Etniczne prz('r~~i~ny~427 -- zagadnienia. 817 Etnikony, 643 Etno} ogi2, 7~~2 Etnografia .A.fr....ki, niemie<:kCl. 421 - PO\\'szech:'"i8. - radzje{'~;:~L --- Rusin6\\·. - 3o'.\-i2Cka 733 6~1 giO C~9'-()50 G;\:!.--.(;:71 - L-krainy, 777-736 Węgier, 673-677 Etnogr"ficz:,,<; podręcznik, 711 badaniOl '1ad '.vspólczesno,;cią, 81:3 in wentaryzacja, 55-·64 Ety;-l101cJgia nazw, 298, 299 Ewakuacja, 122 _o. Farbowanie, 491-493, 497 Figle gburóv;, 234 Folklor brabancki, 727-728 - Kolumbii, 702-705 Folkloru zmiany, 443 Folkloryści kaszubscy, 237 Folklorystyka, 811 kaszubskie, 736 400 Ge'ograiia wyrazów, 422 Germanizacja, 67, 426, 427 Gosp:;·darka chłopska, 152 -- w Borach, 503-552 -- pasten:ko-rolna, 522-536 - reniferowa, 717 .-< t~ójpolowa, 377 Gospodarki formy, 581 Gospodarstwa rolne indywidualne, 331 Gotowanie na ogniu, 383 Grt~ple, grE;plo'A"anie, 88, 89 Gręplar~lie mechaniczne, 90 Gręplarskie smyki, 89, 90 Grupa krewniacza, 30, 38, 4U - osiedleńcza, 307 Grupy poJcwowe, 210 Gvvara ruska, 648 Grzebienie Jo lnu, 87 Grzebień dzierż goń, 82 - do zbierania jagód, :368 - kolrJrowy, 472 krzyżyko'.vy, 451-502 liczony, 'łó2 łowicki, 47'ł na koszuli, 468--469 opoczyński, 473 rav,;ski, ·172 Slowian, 478 Haftu nauka, 456 - przemiany, 483 Hafty \vczesnośredniowieczne, - wielokolorowe, 457 Herody, 615 Higiena wsi, 600--601 Historia etnografii rosyjskiej, Hodowla renów, 713, 714 - zwierząt, 372--374, 587 480 660 Garncarstwo c; arncarz, Hafciarki, 433 I-Iafciarst."'vvo, 737 Haft kc..:-:zubsld, 7;:";6 Igllce na jastrz~bie, Igjy, 369 493 Imion wybór, 102 Inf0rmato~zy, 413--415 Instytucje morsbe, 135 - spolecz;1e, 131-137 Instrumenty kolumbijskie, 703 Integracja, 637, 640 Inwentaryzacja budynkóvl, 694, na Inwentarza zdobywanie, 125 Inwentarze dóbr starostw, 108 Izba hu.-:ulska, 778 - podolska, 779 - rozplanowanie, 580 J a.ki, s trój złotovls;;:i, 392 Jama n'a ziemniaki, 579 .Jarzma przyrożne, 379 - ramowate, 388 .Język Bagnos?an i Litwaków, 651 Jurta, 658 Kamosa. p. l",hioda, Kanc.junod. 65 Kapde złotow,kie. 413 !{artcgr8fia ('tr!ic:na~ 657 �375 874 Kaszuba, Kądziel. Kult, 2:33 kl,dziel, 90 Kibuce, Kwucoty, Ki,janka, KI uski 84 iGczmienne, Kłonic' C'zerpakowata, Kłusownictwo, Kobiety Kolcniści 724-725 369, - 371 582 455 fryzyjscy, 397 22, 654, - w Filadelfii, oriental. w - Paryżu, slawistów - ugrofil1ski, Konopie, Konstrukcja zrębowa, 784 371, Koziy do Krosna - - wątki: suszeni",-. części, błędne ogniki, - - 393 poziome; 577, 390--391 .586 pojęcie, fU!1kcje, - sp~łe:zn,a 406 ] 20-123 308 :VIagiczne terytorial- zdbiegi. :VIałże:'ls\'wO_ 411 szkle, 157 znak zlctowskim, 60 ł 73'7, 738 53 385 819 suszenie, 318, 319 Zachodniego, 375 379 :Vloty\\-.v roślinne. haf:u. -Hi7 676 728 helskie, nazewnictwa, nieckowate, 377 ludności 444 4'12 Nowiny, Obróbka lnu, wełny, 388 słowiańskiej, ławko- go, Obrzędy Oczepiny, 470 konopi, 434 2'1, 81, 392 392 Obrzędo\\'ośĆ stojakowe, 29, 39, 45 22, 23 371 kulturowa, Nosidła -- 461, sieci, 113 ='Jiewody Oazy 472 459. 107 549 małe Obiad mały, duży, 405 Obmann starszy maszop, 586 r<{rzne. 381 292 N et y, mance, - podbieranie, 385 lnu, 377, 378 włó!,ien:1i:ze, ról, 556 słowińskie, Niewód, Niwelac.ia 133 wzornik, obróbki chłopa, Nicielnice. 316, MotowidIo dwukorzystkowe, \\'C', 29, 100 - pracy do 688 Nici farbowane, 491 do haftu, 488 115-145, repatriantów, :VIotowidło 89-100 -- - MO:1grafia wsi, 563 wsi HeL 22- .. -24 369 orne, 665 Nazw pochodzenie, 247 N8.zwy bagien, 648 31 Pomarz,u, 663 663 663 - -- topograficzne, Migranci Pomorza 120-12:3 !VI ody, .- 25, 26 421, 731 668 Bliskiego Wschodu. 663 i narodcwości soc.i'cllistyczne, rolnicze, Naze''vnictw() 333, 386 786 własności, badań, Młócka, 582 :VIa jenie kró\\', :VLtlarstwo na 48, Młyny brabanc.kie, :VIodernizacja, 169 103 387 35, cisżynki, IVIłócC':lie cepami, lnu, 81 390 3::)9 w pow. 33, kartograficzna, Międlica, 83, 81 Miodu Mleko, i Oceanii, Narzędzia Mątewki, kozie:ek, :Vleblars\.wo ludowe, Metody 663 Australii Kaukazu. Syb2rii. 23, 24 663, Ameryki. 211--213 dział'ollność, rada, Afryki. 235 214-227 715 ludowej - 45 Maślni:c, Milicja, 673 Ława bcdenarska, Łowieckie doły, Łowiectwo 102. 248 633 Zachodniego, Łowiectwo, 104 siła pociągowa, pochodzenia 19-1-197 żakowe, - :VIigracie 2:32, 248 o niedźwiedziu, o śmierci, 702 Pomnrza Ludu 232 Mikołaju, 23, 24. Migracje na 307-35:8 683 2;57--259 B. Swarzev,'ska, kaszubskich, Mięsa przE'::hcw,Ywanie, wędzenie, 335 300 683 --- o św. 784-5 p. po- 32 411 - j1,lerk- 229-305 z Tuszkawych, krasnoludki, legenda M. ln2 pionowe. norweskie, Krowy j"ko słowińska, jaskółki, 390 390-391 domow'e, Kr.,·terium nego, dania kaszubska, 817-821 368, AtripleJ:", 606-608 o zabójstwie, Ludność pogranicza, Koszykarz, 391 Koszów wyplatanie, 375 368 diabeł, 300-305 czarownicy, 260-262, 379 Kosze. 368, Kos;~ykarstwo, kamosa, wiejskie, - 730 przysłupowa, - obada, Lecznictwo 78 - pszczół, 168 hortense, 654 394 3,94 697 ="arody 65~ partu, dialektów ;VIaszoperie, 563-642 7H, :YIuzyka 33. 42 :vIaszkary, 671 \vsi, Ameryki, głupi 730 Sofii, w współczesna Len, 78, 79, 83, 381 Literatura ludowa, 610-615 i Etnogra- 730 Meskwie, ryglowa, wieńcowa, Kosy, 563 729, 663 076, socjalistyczna, - czc;ść 'Wonclelnik, Mapa :Vlyśliwi, 625 137 porywa:lie, lVIunclel 741-743 616-620 - Lebioda, 23 Komunikacjs, 173 Kongres Atropo1ogiczny ficzny, społeczna, przez l\tIaswpi, do spraw osieclI2:1ia, filmu et:lOgralicwego, rybackie, - 571-601 Kurza u.:ka, podkurzanie 389-390 730 Kompanje Wielkopolski, Kwestionariusz, Kolowrotek, 96-99 KOP.'lin, czarna kuchnia, Komisja Kcmitet - Kultury ,125 Kołodziejstwo, miesz;me, na Z. Z., 704 - -' materialna, 405 p~zycja, 442, holenderscy, zmarłych, Kultur" duchowa, 601-616 ludo'xa, złoto\vska, 359-413 Pomorza 442 pogrzebowe, !eczepiny, Zachodnie702, 703 406 Odwiedzcll1ie matki, 401 Ogródki przy domu. 400 Okreś!e:lia gru;lOwe. 364 01C',ie. olejarnie, 385--386 �876 Opowiadania kaszubskie, 234 Oracje drużby, 403 Organiz&cja zespołów, H, 46 Orka U' skilIcI i w roznutkę, 378 Ornament geometryczny, zwierzqcy, 436 - prześlic, - roślinny, Osadnictwo, - Pomorza - Z. Z., 92 398 128 Zachodniego, 313 142 Osadnicy polscy, 116, 123, 566, Osadników praca, 172 Osady Olędrów, 225 Oswojenie zwierzą t, 716 Osiedla fryderycjQnki, 365 Ostrewki do siana, 379 Ości, 371 Owczarze, 80, 109 Owiec hodowla, 80 567 Palenie ognisk świętojańskich, 412 - torfo-wisk, 546 Pamiqtnil Kraszennikowa, 671-672 - żołnierza Korteza, 698-701 Pal1stwowe Gc'spodar:;two Rolne, 151, 162, 331, 353 Part, udział w maszoperii, 31, 32, 52 Pasterski odpust, 529 Pasterstwo, 713, 710 w Rumunii, 671 Pasterze, 372, 529, 530 Patronat Gniezna, 129 Piec, piekarski, 573-579 - części: tło, lcicrzchou:anie, ki, rZlJpioch. 384 Piec piekarski, 334 - poleski, 139 Pieczywo obrzędo\ve, 41 a - świątecZ'l? 384 Pieśni obr~d()we, 60ł - złotowskic. 412. n5 Pionieró'x modeL 11a - dź,cir- Pionierski okres. ] 15--145 P;smo rongo-ronr;CJ, 668 - węzłov;e quipu, 698 Placki aszebak, 383 Plecenie, 675 Płachta biała, '133 Płatnicy, 400 PJodozmian \\. Borach, 532 Pochodzerlie ludności Pracz, 568 Podbój Indian amerykańskich, 699 Podania: Antychryst, 273 p. literatura 1. -- Babiny, -- CZ;Jrny - Di,dJ2ł. Duchy. 267 pies, 272 2GB, 270, 271, 278 strachy, 2G5, 266 Eriicht błędne ognie, 267 o Francuzach, 24.7 o Gnieżdżewie, 279-281 - Hel zatopiony, 240 - Kalwaria wejherowska, 242 - kaszubskie, 239-285 - kościół w Żarnowcu, 240, 241 o dwu narz.eczonych, 248 Panna wodna, 233 Pastuszka, 253 o rybach, 231, 285 Smątel:, SJ]wntek, 259 o Sobieskim, 243 Sołtys w Tuszkowie, 273 StoJim, 255, 257 - Sz\;vedzi, 244-246 - Tuszkowy, 273-·Z77 --- 'vVdzydżana, 25:3 - Wieszczy, upiór. st.rach, 262-264 - V\'ilk morski, :2'11 Podania: zaklęta księżniczka, 251 - zamek - - - w BytowiC', 2,51 Żzr:l0\\·CU. Z50 złoto zakopane. 2ói o znakClch. 2~9-26(l w Podpalan porl\'.'2.1iny ie \\TZOS0Wisk, ći.re!e. 39j 5:l2 Pogrzeb murzyl1ski, 7e3 - samobójców, 409 Połowy łódk::Jwe, 25, 39·-49 Popularyzacja wiedzy, 785 Pota)'czy1iy, poprawiny, 407 Potr,nvy, 386 - weselne, 405, 406 - wigilijne, 384 Pożywienie, 368, 332-386, 589-592 _. mięs:le, 334, 385 Półpartnicy, 33 Prace b:łdawcze, 783, 793 - z2~:pcło\ve, Praw:, 4t)4 pJsiadania inwentarza, 354, 355 Z\\'yczajo\ve, 25 ProiJlematyk,,spDłeczna. 148-169 Procesy konsclidacji, 655 -. niwełacyjne, 166 Produkcja tkanil1, 100-106 Prządka, £3, 94 Przebier311cy v/eselni, m.aszki, 407 Przechowywanie ziarna, 386, 587 Przemiany społeczne, 563-642 Przemysl domowy, 592-5'95 PrLepowi,~denie pogody, 605 Przezwiska, 623 Przędzy wyrób, !Ja-IDO Przę"Jica, 90--S3 Przydonlki gór81i, 555--562 - - o.::limicnn:~, - p:zez\viskov.'e. 5Gl przy!Y}i8~~:('. 558 5j7--·-558 -- sytuacY,iri2. 559-561 - tc~ograficzne, 561 ppyclcmki zawodowe, 559 Frzyr~rnek, 473, 475 Pr7yrust lid turaln~·, 133 Przysro'.~>-i:::t ci::::szyns.kie. 7~5--750 Przy,to'oc-,v,'nie do środ:Jwiska, 3~'3--32± :lOC. 386, 407 Pytel, wzornik, 467 Radłu, rec1!o, 378, 726 Raki do chodzenia po lodzie, 372 - i.. łbki do wcirapy\vania się 374 Raubriterzy, 297 Regionalizacja Pomorza Zach. 425 Regresja rolnictwa, 541-545 Repa trianci, 307-358, 567 struktura społeczno - zawodO\va. :334, :34?..--350 - struktura rodzinna, 333---342 -. struktura wieku i pJci, 334-338 Repatriantów mieszkania, 351-353 Repolonizacja, 1:34 Retrogresja historyczna, 433 Robotnicy przymusowi, 119 Rodzina, 630-634 Rodzice k7'Z(lstni, 402 - model, 147-169 - ryba~ka, 23, 33, 204. 205 Rodzin łącznie, 310, 311 Rclnictwo dolnośląskie, 583-587 - w Borach, :S31 Rosz8.rnia. 29 Roszenie lnu, 82 Rośliny barwia,ce, 501 -- lecznicze, 582 _. uprawne, 381 R uch ludnoki, 145, 569 Huchy wędrówko,\72, 31(1 HtEk~e szycie, 477 Hybacki? narzędzia, 55-64 Rybacy łodziowi. 179 -- p2.ństwowi. 185 R:"!:aków grupa, li7, 182-227 jednolitość etniczr:a, 205 0jcowie. 198. 109 Sk~lpi2nie, 17·1 s~::~o\vic. ]90. PSY pastsrskie. Psz2zół 372 podkur7:ln~e. PUł2:Jki na l:s~,,·.. Pust,·] j~J 37.) stclt:\·st~·:!-(c.. zatru:-i:)i~!:ip. żo:"!;;. :~O) r11. 192 :2[3 175----:227 �878 Rybołówstwo, 370-372 - - bałtyckie, 23 - dalekcmorskie, 48 - kaszubskie, 171-227 - kutrowe, 24. 46, 18'1 - łodziowe, 221 pn;ybl'Ze7:11e, 211 - spółdzieiczc=, 188--189 - udziałowe Anteiljischerei, --- zespołowl~, 21-48 Rybolówcy Aralu. 658 RzeźbCl Ałtajczyków, 666 Buriatów, 666 czukockCl, 665 J'Clkutów, 665 ludowa, 7:37 Rzemiosłc rybackic=, 207 -- wic=jskie, 593 Rzeźbiarze złotowscy, 399 S:lo\\'c:dło, 23 skrzynia na ryby, 372 Sagi pomorskie, 9-19 Samołówki, 583 Samorząd rybacki, 36 Sanico ciOjt7'y, 388 - smyki, 596 Sc=sja naukow,C1 pomorska, 287 Sery, 385 Sieci niewodowe, 31 - włoki, 371 Sidła na ptaki, 369 Sień p:Jprzeczna Achterhaus, 429 Sierpy fabrycz.ne, 379 Skład ludności Pracz, 570 - maszoperii, 29-33 - narodów Syberii. 654 Skrzynie złotowskie, 398 Slawistyka, 818 Sieci, sŁęp, drygawica, 371 Słownik kaszubski, 69, 72, 229 nazw gwarowych, 549-552 - narzecza słowińskiego, 287 _ szałaśnlctwa karpackiego, 674 Sno?o\\·iązałki. 125 Sadz, 101 Sochy z",si(;g, 635 Sek z brzo:ćy. 386 Sombrero, 704 Sól św. Agaty, 402 Spółdzielnia lniarska, 78 - Samcpomocy Ch!., 126 Spis powszechny, 193 Spółka gos;Jcdarcza, 25, 547, 548 Sprzęt plor~ó\"', 535 -- przy wypieku chleba, 383 Sprzęty: lwlibki, kołyski, kreder.sy, ławy, półki, ryczki. skrzynie, zydle, 397, 393 Stosunki produkcyjne, 207 -- rodzinne, 155-153 Strachy, 443 Strefy i reglony Pomorza, 421--425 Stroje ludowe, 432-434 - Pomorza, 424, 432-434 Strój pasterzy orawskich, 541 - polski, 392 - weselny, 404, 405 Strój złotowski, 391--393 - żałobny, 409 Struktura wieku rybaków, 184, 185 -- własności, 510-512 Studnie, 382 StYP3, 409, 410 Suszarnie Di.irrst Hoe, 11O Swat, swok, wacman, '102, 403 Szałas pasterzy, 539 Szczotki do lnu, 36; 87 Szyper, szepe~ 27, 30, 47 Szkoła na Z. Z., 134 Szkutnictwo pomorskie, 419, 431 Szopy fińskie, 675 Sztecla, toń, 32, 45, 52 Sztuka ludowa, 734-7;39 - Kaszubów. 736 - Pomorza. 434-436 -- Syberii. 664 - Fkrainy. 779 Sztuka plastyczna. 615 Szufle do &b:;ża. :3il() Ścieg: janina, Qcc1ka. 1,fZyżykovvy, zakcpiański, 432--458 Środowisko geogra[iczr,2, 361--364 Świątki ludowe. i37 Św. Jan na Orawie. 529 Tanie-c na len~ o\vles: :::yto: 411 na przadci, 413 - indo~ezyjskie, 727 - złotowskie, 412-413 Technika batiku. 726 haftoo-'Nania, 494 - połowu, 2;3 -- upra-wy, 533. 584 Teksty pomorskie, 287 -- słowi11skie. 284 Tkactwo, 77, 391-3. 675 Tkackie sploty, 104-105 Toń, 32, 35, 37, 49, 52 Toponomastyka Borów, 505-510, 513 Torfo\Niska orawskie, 513-522 '-,-'ransport i komunikacja, 387-388, 395 Trumny Truwla, wynoszenie, 403, 409 skrzynia, 459 Trzebież, 377 Trzepaczka do włókna, 84,. 85 Typologia, 713 Typy budownictwa, 423-431 - gospodarki, 717 Ubiór kobiecy, 659 - ludowy, 680 - wsi Pracze, 598-600 Udział w połowie, 23 Układ Poczdamski (2. VIII. 116 Ule, 375 Uprawa ikr::ycy, 532 chemiczna, 377 - roślin, 376 1945), Cst9-\\'y bucio\\-lan:.',4;}i) -- o \\'olnym C"strój -lI rybcló··Yst\".·i~: mcL:;~o:Jerii. ?4. 34 25; 33. pa triarchClln o-rcd::J\\\-Afryki. Epoj('Czny C\Iela:18zji. 667 34. 66S Walka z przć:źytk;-;mi. 65(, W'ltki p. litcntura luciem-a. 233. 2% Warsztat kołodziejski, 389 Wełna potna, 81, 87 Wiadro, 388, 390 Węgiel chaty, 394 Wiara w czary, 719 Wieczerza wigilijna, 411 Wiedza ludu, 605 Wierzenia ludowe. 682, 683 Wicś koszalińska, szczecińska, 150--169 Wieszczy, Więcierze, Widły, 371 Wigilia B. - Z. Św., 429 371 N., 410 3;4 Wino gęEi,e, 406 Własność i:1dywidualna, 32, 35 Włókiennictwo, 75-113 Włóki, szlcpy, 387, 388 Woda wielkanocna, 411 - z trupa, 408 Woły, siła poeiągowa, 378, 379 Wosk, 376 Wozy, 388, 596 - na drewnianych osiach, 388 Wróżby, 443 Wsie rybClckie, 25-39 Wsi charakterystyka. 564-612 - nazwy, 366, 5C5, 570, 645 opis, 678 \Vspółdziałanie, 227, 626--630 -- gospodarcze, 25 Współżycie mi(;dzygruprm'e. 620___ o -63ł �880 881 V;yda',n:ict\l:a U~ESCO, 732, 3 Wy;)as owiec, 531:1 Wystawy, 734 Wyszy\vaczki. śląskie, 470 W;'w8r z roślin, 421 \\'::'.\·iady terenowe, 28 \Yz(xniki, pL/te;, I1wciy, '159-488 Zacuwa pasterzy, 374 Z"bawek wyrób, 400 ZabiEgi magiczne, 40.~, 479, 528 Z"kaz haftu, 452, 460 -- zabijania pszczół, 376 Zawol:il!."lia ni?, zwier~(;ta, 373-:3"14 Z,cpisy t(';kstć,w, 234 Zz,przęg Vi szle, 388 Zbieraet'vvo, 581 _... I': pow. ZłotÓVi, 368 Zb~ór si(;!1a, 5~i3 Zbo?a miary, 380 -- siemie, 339 Zderze'lic kultur, 424 Zd')cnictwo '';'i drzewie, 737 Zespoły łódkowe, 29, 33·-48 Zlel':Jne Ś\vięta. 530 Ziemi uŻ:itko\vanie, 182 vVYKAZ Biuro S:udió"· .. Budownict'.va Wiejskiego Pc.litechniki WarszawsJdej, 168 GeseJls,:haH fl.ir pom l1ersche Geschicl~te u. Altertumsk., 421 Inst)·tui Allti'C'~c;ogH w Rzymie, 705 _ .. ClIiw. Humbcldta \v Berlinie, T 711 Bałtycki, Etn:-:graiii 237 A. X. - ZSRR, 632·- ·t5'? Gospodarstw:" społecznego, 314 Przemysłu Włókien Łykowych. 103 ZtYE:".rh:>go Znachorka, Znak \\·yp~)::;(.~i:~ "R,' bab')l' ~ Etnograf.iczne Leningradzie, Etnograficzne 40B ,·~i)1 p. \\'zorniki Znaleziska \\·c:'.esnohistcryczne, 403 Z'vvii?,cek Zc;wodowy Rybakó',v, 48 Z\':}Tzaj majenia, 374 otar\cowania, 41:3 dorocZll8, -tl0-412, 681 i obrzędy, 635-637 pogrzebowe, 407-410 przy sianiu lnu, 79 tow3n.yskie, 620 urodzinowe, 400-402 wes2lne, 402-407 - wiosenne, 411 -- żni\vne, 412 Żc.ki, 32 1.'~8ro\vanie, 377 Żelaza na lisy, 370 Żniw d r:iżowe, 726 Żona dobra, 156 - czarownika, p. podanie o czarowni.kach Żvcic religijne, 603-610 Życiorysy rybaków, 28 Źróddłautrzymania, 175 l"arodóv,; w Toruniu, .. :\Iazowieckie Historii wsi w Olsztynie, 419 w Lubeni Wielkiej, 781 ludoznawcze w iVloskwie. 670 Śląska w Opolu, 80:3 twórczości ludowej Hucułów w Koł·omyi, 777 w Jarosławiu, 782 w Przemyślu, 781 w Słupsku, 107 w Sogn, 97 Tatrzańskie, 751-767. 769 C\ordiska Museet, 91, 97 O.śro::1ek Badania Opinii Publicznej, 150, 154 Polska Partia Robotnicza, 122, 124, 141 140 OśrG:ie:< Ochron~' Zabytków, 731 Unia N2.uk Antro- \\'l' L'\\ c\'.·ie. 777---';'81 ~Il;-- .. Lud'· 7. XLIX Towarzystwo 439, Ludoznav,;cze, 789-792 - Oddział w Opolu, 737 Polski Związek Zachodni. 122, 128 141 Pracownia Ustroju i Organizacji Szkol'1ictwa PAN, 1(,9 Towarzystwo Dziejów i Starożytności Pomorskiej, 68 - S02jclogiczne Radzieckie, 662 U~ESCO, 723 Węgierskie Towarzystwo Etnograficzne, 673 Wydział Kultury WRN Koszalin, 439 Zes,pół Etnograficzny IHKl\1 -- P AN \V Toruniu, 360 Zakład Etnografii Uniwer3ytptu Łódzkiego, 25, 45 Zwią.zek Polaków w Niemczech, 366 pcl:Jgiczny i Etnologicznych, 729 :YluCicc d'.' r.:Tcmme \'.' P<lryżu, 730 ::':Iuze\';r!1 w Bcr8s, 97 Etnogra1'icz!'lC i Przem~':słu i\:-t,V.:;iyc_?~1eg9 Polskie +20, 35D, +19 Kut;:dra Architektury i Planow<lnia "\Vs·i Politechniki Warszawskiej, 683 Etnografii w Toruniu, 359 ;VliE;dzynaroclowy i Restaurac.ii :Ylic-;dzynarodowa w 665 INSTYTUCJI -- Sztuki PAN, 735 -- -- Sekcja Socjograf., ZS:łR �::;PIS RYCIN Prof. JUliUS3 ZbJr:;wski :\luzeum TatrzaI1skic \v Zakopanem (fot. K. Gorazdowska) Ryc. 1. Portret Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza (l764-1855) Ryc. 2. P'Jrtret pastora Michała lVIostnika-Pont"nusa (1583-1654) Ryc. 1. Nfłócenie kijanką Ryc. 2. Grzebień - dzieżqol1 do obrywania nasion Ryc. 3. Międlica Ryc. 4. Rzeźbiony trzepak dwunożny z początku XX w. Hyc. 5. Trzepaczka i trzepak Ryc. 6. Szczotki do czesania lnu z drugiej połowy XIX w. Ryc. 7. Szczotka szczecinowa Ryc. 8. Ręczne gręplowanie, w Finlandii Ryc. 9. Grępla ławkowa Ryc. 10. Smyki gręplarskie Ryc. 11. Przymocowanie kądzieli do przęślicy łopatkowej Ryc. 12. Rrzeżbione przęślice krążołkowe z Przylepu starego i Stróżewa, pow. Pyrzyce Ryc. 13. Przęślice krążołkowe Ryc. 14. Szwedzkie i fińskie przęślice widełkowe Ryc. 15. Współczesne przędzenie przy pomocy przys~adkowej przęślicy krążołkowej na Pomorzu Zachodnim Ryc. 16. Wyciąganie pasemek włókien czesanych, współcześnie stosowane na Pomorzu Zachodnim Ryc. 17. Wspólczesne przędzenie włókna na wrzecionie, moment skręcania. Jamno, Pomorze Zachodnie Ryc. 18. Nawijanie uprzędzonej nitki na wrzecionie, Jamno, Pomorze Zachodnie Ryc. 19. Współcześnie używany na Pomorzu Zachodnim kołowrotek skośny zwany polskim Ryc 20. Kołowrotek prosty zwany także franc/Lskim Ryc. 21. Rzeźbione motowidło stojakowe z drugiej poł. XIX w. Ryc. 22. Współczesne motowidło stojakowe z Pomorza Zachodniego Ryc. 23. Motowidła Ryc. 24. Snucie przędzy Ryc. 25. Schemat krosna szwedzkiego l XII 6u 7l 81 82 83 85 83 86 87 88 89 89 iH 92 92 93 93 95 95 96 97 98 98 99 100 101 102 �885 384 59. Hyc. 4. Narzc,dzia 30. Ryc. 26. ~orweskie 31. 32. Hyc. 27. Deseczka Ryc. l. Struktura morskich 33. Ryc. 2. Ilość krosno pionowe z drugiej tkacka z XIX w. zatrudnienia iudności rybaków w wioskach połowy kaszubskich nadmorskich XIX wsi pow. w. nad- puckiego w latach 1872-1959 34. Ryc. 3. Liczba rybaków łodziowych na tle ogółu zatrudnionych w miejscowościach nadmorskich pow. puckiego 35. Ryc. 4. Liczba rybaków łodziowych w miejscowościach nadmorskich pow. puckiego w latach 1951-1960 . 36. 37. . 38. 39. 40. 41. Rvc. 5. Struktura wieku rybaków morskich (stan z r. 1959) R~c. 6. Żatrudnienie synów rybaków łodziowych i kutrowych (stan z r. 1959) Ryc. 7. Pochodzenie terytorialne rybaków kutrowych indywidualnych i łodziowych (stan z r. 1959) Ryc. 8. Pochodzenie terytorialne i zawodowe dwóch generacji rybaków łodziowych i kutrowych (stan z r. 1959) . Ryc. 9. Pochodzenie zawodowe i terytorialne rybaków łodziowych i kutrowych indywidualnych (stan z r. 1959) . Ryc. 10. Występowanie maszoperii rybackich w miejscowościach nadmorskich pow. puckiego Ryc. 11. Trwałość maszoperii szprotowych (KarwLa 1949) Ryc. l. Kaszuba z Wejherowa w stroju regionalnym ze skrzypcami diabelskimi (fot. J. Śliziński) 44. Ryc. 2. Kalwaria w Wejherowie (fot. J. ŚlizillSki) 45. Ryc. 3. Bytów, zamek (fot. J. Śliziński) 46. Ryc. 4. Stalamowa Góra nad jeziorem Żarnowieckim (fot. J. Śli- 42. 43. 47. 48. ziński) Ryc. 5. Jezioro Wdzydze (fot. J. Śliziński) Ryc. 6. Stara chata kaszubska na rynku w Wejherowie 54. 55. 56. 57. 58. (fot. 178 180 65. 66. Ryc. 10. Wiadro drewniane Ryc. 11. Bednarz - Piotr (Zlutów) 67. Ryc. 12. Koszykarz - Wojciech prL:" wyplat!o1niu koszvk!o1 103 176 183 185 190 196 197 (fot. lnu 381 381 38e± ::85 ([{udna, pow. 387 (Złslów) Włoszczyński 388 przy wyrobie klepek 389 Piech z Rudnej, pow. Złotów 391 13. Wt;giel chaty lWers, pow. Zlot6w) 14. Chalupa 1',r 98 z "przylapem" 7C St. Świętej, pow. Zlotów 15. Chalupa podcienio'vva z Trudnej, pow. Złotów, 16. Skrzynia malowana (Bucek Wielki, pow. Złotów) l. Pytel, zszywany z kilku części, przekaz rodzinny w posiaJadwigi Fizek (Istebna-Andriolówka, pow. Cieszyn) H.yc. ~? PyteL uproszc.'~ony, przekaz rodzinny w posiadaniu wigi Fizek (Istebna-Andriołówka, pow. Cieszyn) . 212 74. 216 75. 7ti. 242 242 78. 252 79. 80. 254 81. 82. Ryc. 3. Janina Bury przy wyszywaniu przodu koszuli męskiej Ryc. 4. Nowoe7.esna bluzka kcbieca z tradycyjnym haftem Ryc .. 5. Kcszula męska, wyszywała Maria lVIdłyjurek w 19'20 r. Ryc. 6. Zbiór motywów przekopiowanych z żurnali, tzw. "mody" Ryc. 7. Przyramek, wyszywała w 1896 r. Nonkowa Ryc 8. Przyramek koszuli kobiecej, z 1905 r. Ryc. 9. Mankiet koszuli kobi cej, wyszywała Rozalia Buczkowska Ryc. 10. "Znak" do koszuli męskiej, Ryc. 11. Haft na suknie ściegiem krzyżykowym Ryc. 12. Haft na suknie ściegiem "Janina" Ryc. 13. Haft wykonany wif;kszymi krzyżykami Ryc. 14. Haft na przodzie koszuli męskiej, wykonówy Ini'.ll1ymi nićmi, przędzionymi i farbowanymi w domu oraz bawełną 200 77. 83. 258 276 Wielka R~'c. Ryc. 70. Ryc. 71. Ryc. 72. Ryc. daniu 68. 69. 380 D:.:ien::qoi" narzędzie do cbrywan'a t'Jr2bek I\arz<;dzia do 1rzepan~a lnu Piec piekarski \volnosts.iący ;\b.sieinica (Głom3k, p:1W. Złot:;w) Sz!cpa do przewożenia narzĘdzi rolnict.ych 7n. 263 266 J. Śliziński) Ryc. 11. Na przystani rybackiej w Klukach i widok n') Je'dom Łebskie (fot. J. Śli<:iński) Ryc. 12. Diabelski KamiE:!l koło Gardny Wiclkie j (fot .. J. Ś1Li:'1ski) Ryc. 13. Chaty rybackie. Kluki Żelazne (fot. J. Ślizi!'1ski) . Ryc. l. Grzebień do zbierania ja~ód (Rudna. pow. Zlotów) R~T. 2. Powrót z pastwiska (Rudna, pow. Zlotów) Ryc. 3. Wiązania cepów gospodarskie 60. Hyc. 5. 61. Ryc. 6. 62. Ryc. 7. 63. Ryc. 8. 64. Ryc. 9. Zlotów) 256 J. Śliziński) 49. Ryc. 7. Hel, chata rybacka (fot. J. Śliziński) 50. Ryc. 8. Swornegacie (fot. J. Śliziński) 51. Ryc. 9. Sianokosy w Tuszkowach (fot. J. Śliziński) 52. Ryc. la. Karol Judaszke, rolnik ze wsi Gardna 53. 104 297 298 29~ 30:3 368 373 380 84. 85. Ryc. 87. Ryc. 88. Ryc. 89. Ryc. ligą" 86. Ryc. 91. Ryc. 92. Ryc. (fot. 90. l. Odbiór wydobytych cegieł torfu (fort. Wł. Werner) 2. Praca w podciekłym wodą dole (fot. WL Werner) 3. Załadunek torfu na wóz konny (fot. Wł. Werner) . 4. Transport cegieł torfu przy pomocy wózka, zwanego (fot. Wł. Werner) 39'1 395 39CJ 393 461 Jad463 466 468 469 ,172 47:l 47;) 476 482 48·1 48,1. 485 490 514 516 518 '"ta- 5. "Buda", służąca do wypasu jałowizny (fot. Wł. Werner) 6. Wnętrze izdebki mieszkalnej w ..budzie" (fot. Wł. Werna) 7. Podpalony przed rokiem odłóg, zarastający roślinnością WL Werner) 519 526 527 532 �886 93. 9~. 95. 96. 97. 98. 99. :387 Ryc. W!. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Hyc. Ryc. 8. Szalas pasterzy owiec na ,.Cie:lcowskich szałasach" (fot. Werner) 1. Chalupa ryglowa (fot. .J. Pawłowska) 2. Stodoła ryglow'a (fot . .J. Pawłowska) 3. Sterly słomy (fot. J. Pa\vłowska) . 4. Kozioł do suszenia siana (£ot . .J. Pawłowska) 5. ".Jama" na ziemniaki (fot. J. Pawłowska) 6. Ubiór kobiecy (Bryńce Zagórne. pow. Bóbrka) fot .. J. Paw- lowska 100. Ryc. 7. Ubiór dziewczyny (Bryńce Zagórne. pow. BćbTka);ot. .J. Pawłowska 101. Ryc. 1. Reman Horoszkiewicz (Fot. Tadeusz Horoszkiewicz) 102. Karta tytułowa XXI tomu ,.Lu~ln . 10:3. Skład Komitetu HeJc:kcyjnego "Ludu" 104. Ryc. 1. Hekonstruowane wnętrze: izby huculskiej z okolic '1'10- 539 576 576 577 577 TABL 579 rochty Broszczowa lOu. Pismo do Urzędu wnętrza Wojewódzkiego izby pcdolskiej w Lublinie z okolic z dnia 16. X. 1943 r. About Juliusz 599 78il 790 779 791 TabL L Piece piekarskie 2, TabL II. Narzqdzia do obróbki :3. 'rabl. III. Narzędzia transportu "I'AELIe J. ziemi 578 585 597 SPIS MAP 1. 2. 3. 4. Mapa Mapa Mapa Mapa 5. :Vlapa 6. Mapa 7. ;Vlapa 1. 1. 1. 1. 1. Rybołówstwo zespołowe na Kaszubach Komunikacja na terenie powiatu puc:k;('£o Zasięg zwartego obszaru dialektów kaszt.:bskich Środowisko geograficzne i demografia Krajny Zlotowski.e.i Bory w granicach .Jabłonki i Chyżnego 1. Plan gromady Pracze pow. :VIilicz 2. Pochodzenie ludności wsi Pracze 26 173 235 363 506 5u4 568 CONTENS Zborowski (Włodzimierz Antoniewicz) I Dissertations 790 .: SPIS or P a.r t I 599 778 10:5. Ryc. 2. Rekonstrukcja Ę C h a r l Cl t t e H i r s c h, Social critique in the Mecklenburg and Pomerania folk saga of the 19 tll century. ,J a d w i g a K u c h a r s k a, Offshore collective fishery in the Kashubian land (summary in Russian page 833, summary in English page 848) . R e i n h a r d P e e sc h, The folk art, steck-taking of fishing tools and fishing boats on the German sea coast . W i e s l a w B i e ń k a w s k i, Stucliesof folk culture in the region of Słupsk in 1826 by Christopher :vIrongovius (summary in Russian page 834, summary in English page 849) . Wal e r i a n S a b i s i a k, Researches on textile industry in West Pomerania on ground of the Baltic historical and ,cultural territory (summary in Russian page 835, summary in English 850) Z Y g m u n t D u l c z e w s k i, The pioneer period in West Pomerania (summary in Russian page 836, summary in English page 851) lvI a r i a T r a w i ń s k a, Cha'nges if'. the modtl of peasant family in recaptured territories of West Pomerania . Z d z i s ł a w B a t a r a w i c z, Social and economic relations in the Kashubian coastal fishery (summary in Russian page 837. summary in German page łl52) .J e r z y Ś l i z i ń s k i, From the Kashubian and Slovinian folk literature :\1 i koł a j L a t u c h, External relations in West Pomerania in 1951~-1959: connected change's and some problems of repatriated peopl'? adaptation to a new environment (summary in Russian page 839, summary in English page 854) . C o 11 e c t i v e war k, Outline of the folk culture of 3. native popula tion in the middle-eastern part of the Zlotów district, \'c,ivodeshi.p of Koszalin (summary in Russian page 840. summar~' in English page 855) . 9 21 55 65 7:i 115 147 171 229 307 :359 �883 J ó f B u r s z t a, Survey and perspsctive's tigations in West Pomerania (summary summary in E:1gli.sb page E57) . Z ": Part of ethnogr~ph;c in Russian in'i2sp3.se S41, 417 II da B a r b a r a B a z i c l i o h, ::Vlanufadurers of cross embroideries and their \\'orking tools (summm'y in Russian page 844, summary in English pag'e 860) . IN a n d a J o s t o w a, Materials concerning the problem of peasant leonomy in the region of Bory Oraw5kie (summary in Russian page 840, summary in English page 862) . S t a n i s ł a w T a kar z, By-names of mountaineers from Zubrzyca Górna and Dolna (under the Babia Góra mountain) . ..r8. d w i g a P a w ł o w s k a, Social and cultural changes in th(? Lower Silesia village Pracze, district of lVIilicz in 1945-1960 (summary in Russian page 846, summary in Eng-ish page 853) . F e l i k s O l e s i e juk, A contribution to the investigations of ethnographic groups in the northern part of the district of Radzyń, voivodeship of Lublin II SOVIET part Reviews ETHNOGRAPHY, 2, part 3, part Anna Periodical Clnd 451 rad 503 553 563 Stęślicka) Wypych) POLISH Soci:=ty, 1962 (Jan 653 ReJjch- 673 man) FOLK ART., XVI th year, 1862, nr 3 (Kazimierz a lOg i e r, A travel journey to Poland 1635-1636. part I, Gdańsk 1953 (Józef Grljek) . S t e f a n C h m i e l e w s k i, Changes in the western fron~ier of the wooden plough range in Europe in the light of historic, s:Jcial and economic sources, vol. XXIII, 1961, Poznań 1962. pages 51-In (M. Pokropek) . . F. P i a .ś c i k, 1. T ł a c z e k, Housing architecture in the country. OneL,mily house, Warsaw 1961 (M. Trav:ińska) . E l i z a b e t h C h e s l e y B a i t y. America before Columbus. Warsaw 1962 (Anna Kowalska-Lewicka) . B e r n a l D i a z d e l C a s t i 11 o, Diary of a Cortez soldier or a genuine history of New-Spain conquest, Warsaw 1962 In the matter of review (T. Wróblewski) . Answer of the reviewer (frena T1Lrnau) . Some notices about proverbs and charaiCteristk Cie~zyn Silesia (Alojzy Preissner) . Kar (Annl! REVIEW lickrl) KOlca/ska-Lewicka) OF FOLKLORE Bogota . 1961 (Wam/fi III 077 685 693 695 698 . IN COLCMBIA. 713 718 721 SEVENTY-EIGHTH ANNUAL REPORT, of the Bureau of American Ethnology 1960-1961, Washington 1962 (K. W.) . THE SECOND GENERATION OF lVIIDDLE-EUROPEAN SETTLERS IN ISRAEL, Ti.ibingen 1962 (K. W.) . Tv1 a r l e n e V 6' S P e r, Tho'mand isles - Orle state (K. W.) . THE BRABANT FOLKLORE, Brussels 1962 (Tomasz Skarżyński) . ETHNOGRAPHY IN THE UNESCO WORKS, 1960-1962 (Tomasz Skarżyński) 6+3 708 723 724 725 727 728 735 Pietkiewicz) Pol~mics Kojdecka) Ethnographic 705 711 H a n s P a l h a u s e n, Wandering shepherds and t:,eir aboriginal traces, Braunschweig 1954 (Jaclwiga Kucharska) . .J a h a n n K r u s e, Witches among us? Magics and creeds of om time, Hamburg 1951 (LiIi Maria Szwengrub) . BADEN DISCOVERY REPORTS, Freiburg-Karlsruhe 'l!}62 (Kon- reports Academy of Sciences USSl, ;VIC3COW 1961, 4, part 6; Moscow 1962, purt I, part 2 of the Hungarian REVIEW ON ANTHROPOLOGY, Rome 1Z61 (Wanoa Stęślicku! . R. G a i re, Teuton :3.nd Slaven the Polish frontier, LO;ldon 1944, (Wanda StęWcka) H a n s G r i m m, Introduction to anthropology, Jena 1951 (Wan- C. Stęś702 The Museum Ethnography Ethnography 741 743 folk sayings in Museums of the Tatry Mountains (Wanda Jostowa) in the Ukrainian Mmeums (Stefan Lew) in the Museum oE Przemyśl (Stefan Lew) IV 745 751 777 781 Chronicle ?Temories conne'cted with Roman Horos2lkiewicz (Czesław Kurek) . Half a century of Jan Czekanowski's membership in the Polis~ Ethnographic Society (J. H.). . . . . Report. of the wrcle werk of the Polish Eth~cg;ap~ic 'Society durll1g 1962 (O. G.) . Scientific session devotcd to Józef Le:m:pa (Henryka Romańska) . 787 789 792 803 �Provisional statute of the CIAP. Information concerning the activity of CIAP (Aleksander Lech Goclleu:ski) . Proceedings of the working Conference of the Demos Redactio~. Mos2ow 9-14. VI. 196:~ (Józef Gujek) . Proceeding of the Demos Governing Body on the activity during the period since the conference of the r2dactiol in Br~J Ethnic and ethnogra:phic problems at the Vth International Congress of Slavists in Sofia 17-·-23. IX. 1963 (J ózej Gajek) . Extract from the protocolof the }:XXVIIl th Ge.neral Assembly, Polish Ethnographic Society, dated 8. XI. 1963 in Opo·le . Report on the a·ctivity of the Polish Committee at the International Congress of Anthropologic and Ethnographic Sciences (J. Gajek) 809 810 814 817 821 828 V Miscellanea Summaries in English, German a,nd Russian languages Jeleniewski) Index of the XLIX th vol. of the "Lud" List of illustrations and maps Table of contents in English . (Eugenius~ 833 (O. G.) 865 81\3 887 �ATLAS POLSKICH LUDOWYCH STROJOW cena zl CZĘŚĆ I POMORZE I WAR:'UA 1. Agnieszka D:..br'Jwolska Strój pyrzycki, 2. Bożena ,;telmaC!10Wska Strój kaszubski, 3. FranclSze:< Klonowski Strój warmiński, CZĘŚĆ 1. 2. :J. '. 22.29.27.- 1955 1959 1~60 II WIELKOPOLSKA I KUJAWY Aclam Glnpa - Strój sznmotulski, 1951 (wyczerpany) Adam Glapa Strój dZierżacki, 1953 Acla.l1 Glapa Strój lubuski, 1956 HaHn" Mikulow,;ka Strój kujawski, 1953 CZĘŚĆ III ŚLĄSK 1. Tadeusz Seweryn - Strój dolnośląski (Pog6rze), 2. SŁ8nisla\v P rOl1lCZ Strój pszczyński, lS51' 3. Longin Malicki Strój górali śląskich, 1956 CZĘŚĆ IV MAZOWS:t.'E 1950 (wyczerpany) 1. Maria Zywirska - Strój kurpiowskI Puszczy Białej, 1~32 (wyczerpany) Jadwiga SwiątkClw3:<a - Str;,j łowicki, lJ53 3. Jan j __ ~iotr Del<Qwskl Strój piotrkoW3ki, 1954 4. JanU3z Ś,'/leży S~r' j pOćllaski, 1358 o. Jan Piotr De:<ow.;ki - Str,6j sieradzki, L5) U. Jan'n'! Kraj .'wska - Strój o;>oczyń~ki, !J;3 7. Allam Chętnik Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, 1960 V 16,50 25,27.- 28.28.27,32.- MAŁOPOLSKA 1. H:>11an Reinluss Strój górali szczawnickich, 1949 (wyczerpany) F •.onei ;zek Kotu!a Strój rzeszowski. 1951 (wyczerpany) :l. Janl~z ŚWie;y Strój krzczonowski, 1959 (wyczerp.) Edy.a Stcr~k Strój spiski, 1154 ';z2k Kotula Strój łańcucki, 1955 S 'ba ;~;an Fliza" Strój Zagórzan. 1956 I. ['ncbara Kaznowska-Jarecka Strój bilgorajski, 1958 8. Janusz Kamocki - Strój sandomierski, 1957 9. Tadeusz Seweryn Stdj Krakowiaków wsc:lOdnich. 1960 10. J. i i\1. Kamoccy - Strój Świętokrzyski 1901 l!. Edyta Starel, Strój orawski (w druku) ~"."L. LITERATURA 13.5U 29.30.'- I SIERADZKIE 2, CZ.:;3.': 16,50 27.29.25.- 13.5~ 16.5J 26.27.26.2J.26.32.30.- LUDOVVA poświęcony sprawon1 literatury iudo\V2j, p::>ci reel. J. Krzyżanow· S. Świrki. Zeszyly: podhalati:;ki, kielecki, rzeszo\vsld, cieszyński, dolno~ śląski. g_~rnoslą· ..;:;.o-opolsl<i. ka5zubski. warmiński, lubelski, mazurski, podlaski. pornorski, lubuski, łowicki, mazowiecki, kurpiowski, sieradzko-łęczycki, piotrkowski. Prenu~n2rata r:J:,zna 48.-. Zamó\vienia przyjmuje Redakcja. \\'"arszawa, Nowy Świat n. pokój 121. Konto czekowe 1-7-1IUO;0 lub Oddzialy Rucł1u. Dwumies;p,cznil< ski?go i �Cena z1 100,- A :\r nc 9. L-=.)pol=l 7'1r 10. WI~dy.;la·'! 1'r I\. Nr 12. Nr 13, 1\'1' 17, Nl' J8. H I \\' L \1 E T :\ \'i(;f;rlyn)'.~·icz :~ien'a:j;i - 10JDE:i:<3 oGH "qRLEJ.O :.;ATE:UAL Y D.> "% L"T J I ...., '36"3 LUDO'.VEJ 1?'18-18jJ, 1:::J5j • H,din<l Bittner MATERIAŁY DO CI2LIJ I. POLSKIEJ CZl.ONKON P.T.L., 1)53 \Vie:;law Bicókowsld P-:J~:...tl7.E:JNICY C3:<AR.-\ Y~OLSE:l::;A NA POL,] BADA?~ LUDJZNAV,'CZYCH W POLS:E, 19;6 H, l), 13, Pra"a zbiorowa E1ULETYN INj,'ORM.ACYJKY P.JL,KIEGO TOWARZYSTWA LUD:JZNAWCZEGO Nr l, 2, 3, 4, (wyozer)anJ' Wikt"" Sc:'",;mm - Ll'D:J\VE 0.JR3c;DY WESELNE WE WSIAC:H D::JL!NY bOC,-EWK! I TAHNAWKI Z!E.\fI SAN..lCKIEJ, 1J58 (wy:z.) S~an'ci<lw BGk -- WESELE L1JDJWE W GJq ';O'NiE SAN;:).1MIEHSK!E Nr 1.1. Olga Gajko\va - JAN KAR,,-:JWICZ i LUD',VIK KRZYWICKI I'll' 23. Anno Ły,zoz·Wirpczowa NA=YTKI BIBLIOTE:n P.T,L. W LAT "CH IJ53-1!;5J Nr 21. JĆ'zof Bab:cl - N.,,"UKA O LUD.,,"CI FRYDEHYKA IL\TZLA 1.•1' 25. Maria Hen3!o'.Va R::~LINY DZIKO ROSNĄCE W KULT'UR:<E LT';DU P.:JLSKIEGO Nr 27. J5zef Gaje:, WYBRANE. LUDOWA Kwes\ionariusz Jifr Nr Nr KO\VALS1'V,'A Reec.IY2ja m"nog1'a:ii et:10g1'aficznych. etn.:>graCczne. Tw6rczo:ć muzyzzna, ~5 2).- ZJ.25.- 3).25.ZO2).- LUDY:;EGO ZAGADNIEN:A 30.- POPULAnNA 1. Józef Eurszta. 00 OSADY SŁOWIAŃSKIEJ D.J WSI W3PÓŁCZE3NEJ (wyczcrpa :lny) 2. Alfred ZarGba, P£tACA DIALEKTOLOGA VI TERENIE 3, Adam Ciapa i Alf.:m; Kowalski TAŃCE I ZABAWY WIELK:JPOLSKIE 4. Aleksander L~ch G()~lewc:,i D:1:JGI SYNO .;/ SL:J::'JCA... OSKAR KOLBERG, 2).- ZO.- KULTURA MATE:11ALI':." Nr 6 dla ce15w. P. A. E. BIBLIOTEI{A Nr DJ 13.- JAK,] REPHEZENTi.NCI DWU NURTOW W ETN:JLOCII PJLSKIEJ (wyoz=rp.) Ni' 20, Julia" Barty.' i Ir~n3 Turnau - MATERIAŁY DJ HISTORII ODZIEZY LUD:JWEj PL-\':SCriD. WJELKOPOLS:(l K1' 21. T'2reS3 Si:Jdow.;;ka-Myzyk - BARTNICTWO \'l PŁN.-WS~H. EURJ?IE ZE SZCZEGOLNY1>1 UWZ::;U;D;:.J'rENIEM POLSKI Nr 22. Józef Gajek TRAN3POR1' I K..J:'>lUNIKACJA L,\D:JWA k'Nestionariu3z Nr :3 dla C:215w Pols:{iego Atlasu Etno,1ra!:CZ112.10 (\vyczerpany) r;r 23. Janmz Eo!,d,:n:J\vicz - MATERIAŁY POŁUDNI:JWEJ KIELECCZYZNY €h.2 3).SO.10.45.- 3).- DZIELA \NSZYSTKIE In2dita. Materialy S~udia, materiały doku:nenta~yjn:;! Zam6wienia nadsyłać n:J. adres: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE WROCŁAW, NA":KERA 4 i przY2zyn~d pomo~n:zze. i. I l � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3ee9c0002153088550d715de8a84f71a.pdf fcbb15426bcdee6264b9ce55136b9687 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:262 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:232 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.787-832 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 787 786 kowym, a zarazem frapujących tematyką. Porównanie np. z naprawdE: świetnymi wydawnictwami tego typu z zakresu archeologii, spełniającymi świetnie rolę propagatorów wiedzy o archeologii, zwłaszcza w okresie obchodów Millenium, wypada wybitnie na niekorzyść ludoznawstwa. Dlatego ze wsz.ech miar wydaje się pożyteczna inicjatywa PTL wyrażająca się utworzeniem wydawnictwa "Biblioteka Popularna". Dalsza kontynuacja i roz'>z2rzanie prac w tym z9kresie jest oe;romni-= pożądane i przyczyni się nil:!\vątplhvle cd spJpularyzowania wiedzy etnograflc.mej wśród szerszego ogółu. Należy dodać, iż w 1961 roku autor był realizatorem wysbwy "Meblarstwo ludowe województwa rzeszowskiego" wg :scenariusza prof. dr. R. Reinfussa, zlokalizowanej w Łańcucie, a organizowanej pod patronatem i z funduszów Wydziału Kultury PWRN w Rzeszowie. Wc~eśniej jeszcze - bo w 1960 roku Polski Związek Wędkarski (Oddział Przemyśl) wspólnie z Muz.eum w Przemyślu zorganizował wystawę: "Rybackie narzędzia kłusownicze". Fakt zasługujący na uwagę, gdyż większość eksponatów o charakterze etnograficznym, będących własnością Przemyskiego Oddziału Polskiego Związku Wędkarskiego, dzięki obywatelskiej postawie Zarządu, przekazana została w formie daru do zbiorów działu etnograficz- R o N I K A nego Muzeum w Przemyślu. Organiczny związek między nauką a życiem jest naczelną zasadą. która przewija się wśród wszystkich prac pJdejmowanych przez dział etnograficzny Muzeum w Przemyślu. Stefan Lew WSPOMNIENIE 1 M i e z e n c e waG. G.: ••iteta. 1959. s. 158 i n. 'a F i s c h erA.: Rusini. 'Op. cit. str. 1· a Muzei Lwo\va. Kniżkowo • Op. cit. str. 22. , P a p e e F.: Historia szawa, 1924, s. 254. • M i e z e n e e waG. 1 1 rackie, 1 Ukrainy. MU2ei Z. N. im. Ossolinskich - Żurnalne miasta G. op. Lwowa cit. str. Muzei Lwowa ... s. 37. K o t u l a Fr. - Z sandomierskiej Kraków. 1962. Zasięgi wyznaczam dla Izctalielstwo łatwiejszej ehociaż mog'! 'ię zdarzyć przez to pewne : Miasto Dobromi! obecnie po stronie Lwów. \Vydawnict\\"O. w zarysie. l<ijowskogo 1928, s. 5. L';..riw, Polska, op. s. 7 kartogram. orientacji odchylenia Radzieckiej. wg HOROSZKIEWICZL W. g~udniowy szary dzień 1962 roku odszedł spośród roszk1ewlcz, jeden' nas Roman Hoz naJruchhwszyci1 ludzi nowej społeczności l'polskieJ' przydający jej w trudn h . . ' rumielica. yc powojennych latach niewątpliwie najwięcej s. 22. Ksi'!żnica 129. F i s c h erA. puszczy Uniwer- O ROMANIE cit. s. 170-171. Wydawnictwo większych w terenie. 7 km na Lwów-War- wschód Litt'- miejscowości. od granicy ~łYłłn~es:rul dzonym uczestnikiem każdej zespołowej inicJ' atywy m l'n . ' . . WSPO za ozycle em i . '. w O l Z Jeanym z pierwszych wiceprezesów Oddziału PTL okru~~ u. y;O reagował n~ .każdy społeczny sukces, schylał się po każdy k-us'e ~aro owej przeszłoscI, upar,~ie prowokował nie kończące się dysch \: o samego 1945. roku stał się nieodłączną postacią każdej ważnej ,\:'1.1,. czy s~arego dnIa opol,.kiej ulicy najpierw w żywym mars u POzl11eJ w nIezmordowanym kusztykaniu c l asc~. ~ P racownIk..- nIejednej .' czy 7 �788 . .. wszędzie. wnosI 'ł t ,\orczy .' ferm"nt kto' rv pchał go d, coraz mstytucJI ~, nowych sytuacji. Przeszedłszy na em2ryLurę był stałym gosclem. dZiesiątek biur, by przyn~sić w'ciąż nową radę. Słowem człowiek, ktory wyol • • _.. raźnie współtworzył nasze życie. .. . Przy tym wciąż chwytał za pióro, aby jak najrychlej uzupełmc naJpilniejszy brak. Tak wydaje pienvs7ą p:;wojenną publikację pt. .Z prze~ sz!ości Opolszczyzny, potem pisze kilka utworów o tematyce reglOnal?eJ dla teatralnych zespołów amatorskich. By zwrócić uwagę ~a l:ozbltą, a pełną ,vielkich pamiątek Nysę, ogłasza w prasie szereg opow.lad.an o Jej przeszłości. Na rocznicę powstań śląskich publikuje wspommema z I~I powstania pt. Pod Górą św. Anny. Swoje ustawiczne zaangazowa~le w akcjach społecznych popiera dziesiątkami arlyl<ułów ogłaszanych w roznych czasopismach, a zwłaszcza w Trybunie Robotniczej, Trybtlme Opolskiej i powstańclym Ogniwie. . .. \;I,"szechstronność jego nie miała jednak nic z nierzadkiego dZIS pokrzykiwania. Miał za sobą studia i miał czyny, które wyraźnie okre~lały jego postawę i miejsce. Działalność jego \V Opolu nie wynikła z pl'zypadku, chociaż urodził się w Solówce, w powiecie czortkowskim w ubiegłym wiel<u w roku 1893. W latach 1910-1914 studiował historię sztuki na wydziale' filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. By nie być zmobilizowanym przez zaborcę, zaciąga się do legionów. W czasie wojny dochod.zi do stopnia rotmistrza. W roku lfl21 jest czynny w przygotowywamu powstania na Slc)sku, w momencie jego wybuchu zostaje szefem grupy operacyjnej "Bogdan" i bierze ud;dał w walkach o Górę św. Anny. W okresie międzywojennym, kiedy Opolszczyzna nie była wolna, pracuje na drugim krailcu państwa, przez dłuższy czas w rozgłośni Polskiego Radia w Baranowiczach. Ale kiedy zmobilizowany w roku 193') dostaje się do niewoli, z obozu jenieckiego zaraz po jego wyzwoleniu spieszy do Opob. Nie nrzychodzi t"Jtaj z pustymi rękoma. Ma za sobq wydany w roku 1934 zbiÓr ,~ierszy żołnierskich Na kwatenwktl, późniejsze szkice W trzecim pou;.staniu oraz publikowane '·N różnych czasopismach artykuły krajoznawcze, ludoznawcze, historyczno-wspominkowe. Słowem dorobek, który potem \V Opolu kontynuuje. Wśród nas umiał nawiązać jak najbardziej bezpośredni stosunek z ludem ślą~kim, który był mu bliski :lie tylko przez wspólny powstańczy trud, ale przez swą odrębność kulturaln'1, która była dla niego tak cenna, bo prowokująca do najszlachet~iejSzyc~ o~ru~ chów serca i umysłu. Nic też dzhlinego, że na jeg.J pogrzebIe lHJclzlelmeJsl z tego ludu sta;lęli \V powstańczej gromadzie, nieśli jego odz'13czenia i• -, n" 'wYższym wzruszeniem żegnali człowieka, który złqczył nas wszyst~ "J •.. kich. W tym scaleniu. które t'.\'orzy nowe Opole, nową Opolszczyznę, żyje R o m a n H o r o s z k i e \\' i c z na za'lis:c. Czeslaw Kurek POŁWIECZNE CZŁONl':OST\VA .JANA CZEKANOWSKlEGO W POLSKIi\[ TOWARZYSTWIE LUDOZNAWCZY1\! W roku 1963 minela 50 l<:1tod czasu, kiedy J a n C z e k a n a ws k i został członkiem Towarzystwa, Od chwili wstąpienia był inicjatorem wielu pozytywnych poczynań w działalności Towarzystwa. Kiedy w 1913 1'. Jan Czekanowski po przeniC'sieniu się z Petersburga do Lwowa obejmuje Katedrę Antropoólogii i Etnologii i Etnologii na Uniwersytecie Jana Kazimierza po rezygnującym S t a n i s ł a w i e C i s z e w s k i m, Towarzystwo po okresie świetności za czasów prezesury An t o n i e g a K a l i n y było w stanie zupełnej martwoty, spowodowanej brakiem inicjatywy dwóch kolejnych prezesów: J ó z e f a Kall e n b a c h a l A d a m a A n t o n i e g o Kry ń s k i e g o, Swoją działalność na terenie Towarzyst\.va rozpoczął od zabezpieczenia i opieki nad cenną b~blioteką Towarzystwa, która została przeniesiona z szopy w pobliżu mieszkania A ci a m a F i s c h e r a do lokalu w Zakładzie Antropologicznym, gdzi.e pozostawClb pod Jego opieką aż do roku 1925 tj. do czasu powstania Zakładu Etnologicznego we Lwowie do którego została następnie przeniesiona. W roku 1916 C z e k a n o w s k i po dwuletniej nieobecności spowodowanej wypadkami woj-::nnymi wraca do Lwowa i wraz z A ci a m e m F i s c h e r e m reaktywuje nieistniejące już w zasadzie Towarzystwo. 30 czerwca 1917 r. na XVII Walnym Zgromadzeniu, a pierwszym po wojnie, zostaje C z e k a n o w s k i wybrany V-C2 Prezesem Towarzystwa. W 1921 r. wychodzi XXI kolejny tom "Ludu", który jest jednocześnie pierwszym tomem ,.Nowej Serii". Od tego tomu zmienia się zupełnie charakter "Ludu", Koncepcja nauk antropolo- �791 790 gicznych, której twórcą jest J d n C z e k a n o w s k i, znajduje pełny wyraz w tym właśnie tomie. W porównaniu z poprzednimi tomami wypełnionymi serwitutami polonistycznymi, na co wpływ mieli kolejni prezesi-poloniści, VI tomie tym zamieszczono szereg órtykułów teoretycznych i organizacyjno-informacyjnych. Od LUD ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA ETNOLOGICZNEGO WYDAWANY PRZEZ POLSKIE TOWARZYST\VO LUDOZNAWCZE WE LWOWIE ORlii\1'ffi DE LA SOCIETE POLONAISE D'ETHNOLOGIE Sf:.łł.JA It _ TOM I ROK lY'Zl o.CÓLNgGO ZBIORU - TOM XXI • • 1.rs••..A KOMI1'ET REDAKCYJNY "LUDU": J PROF. DR. WILHELM BRUCHNALSKI, PROf. DR. JAN ST. BYSTROŃ, PROF, DR. ADOLF CHYB1ŃSKl, PROf. DR. JAN CZEKANOWSKI, DOC. DR. ADAM FISCHER, DOC. DR. E~- ;:' GEN lUSZ FRANKOWSKI, PROF. DR. ANDRZEJ GAWRON. SKI, PROF. DR. LEON KOZŁOWSKI. -C" i~ ~; REDAKTOR NACZELNY: DOC, DR. ADA"'! FlSCHt:R .• ~ ", I \ .'. ',t ,__ •• t •• ~ud.r.ft.l'ł"l-.~'. ,- ·ł ... ·"l.~ ~ 'ydtt .•le ap.l.es •• ł.llty('znYII ł,.(lJ1'.f"l~ i'r.'" n"fH.1tJ~rj "'.l·r:l.r"~fo 1'. '.(naJ 1 "r •• t •• pll1' •• l" fefur:t" •. ·t'.-. d; 1f'].~tr-1 :!It.:r ł:":l.l ",7,.Ó. .• '.w.r&1!t~.Lud,z.'Ą~%. ~.~t ~t •• ~r11~tAnl~~ n.ll« •• e1t b.,1an1a:;,i .'n*p;r'łrt'"1n/.: •.l 1 .' r.., •. ·~"7-:nJ:l er.l j.utHl •.•... OJ" t'lt ••• pl.3ltl J,i.t. ""l.•ud"'. :a.d7HH .5'..l".rZ.f~"f1nt. ,fU Id•••• t. IS. ,:rS,ed •• Jn. Ił' ..••• 1••• "'.('nt::.r2.łct p.d •. ~.:,u:.tłr ••,.•• ~! ri.n.,~1 .l.dtl~, ••. ub'i»_. . , Z.r,za •." T.".r%.1:ttw" 1.".l'tIJ. ,1nZ.br.nl,""~ L." 11.tp.dł b.r .• alill tt4ryIUpl.~(.".n· J"!"lt yr1...,~.r."'t1z·.'11. ;:~.\i" 1! tt.·· łuet •• lleT_.!l(~St.łtut T"1"r;tl~'~" 'J'~" ,:',;,":;"'" '~. .,,~¥,.. ._~.t;'. 1.r..• :e Te'ftłrty"t \J';l t"l ,~,l.' �793 792 tego momentu "Lud" nosi charakter programowo-metodologiczny. 12 maja 1926 r., biorąc pod u''\"ag~ działalność i zasługi dla Towarzystwa, na XVIII Walnym Zgromadzeniu, zostaje C z e k an o w s k i wybrany Prezesem Towarzystwa Ludoznawczego. Dziewiętnastoletni okres prEc:zesury J a n a C z p k a n o ws k i e g o (1926-1945), to dla Towarzystwa okres ześrodlmwania uwagi na działalność wydavvniczą i gromadzenie zbiorów bibliotecznych. Jemu w szczególności zawdzięczać należy. że "Lud" oraz "Prace i Materiały Etnograficzne" zaczynają ukazywać się systematycznie i regularnie, co możliwe było jedynie przy ciągle napływających funduszach, o uzyskanie których starał si, osobiście. Z Jego inicjatywy rozpoczęto zakrojone na wielką skalę badawcze prace terenowe obejmujące swym zasięgiem całą Polske;. 22 listopada 1945 roku, po ogromie strat poniesionych przez Towarzystwo podczas wojny, z inicjatywy J a n a C z e k a n o w.~~k i e g 0, J ó z e f a G a j k a, L e o n a H a l b a n a i J a n a 2\1 y d l a r s k i e g o zostaje zwołane w Lublinie XXI Walne Zgrom8dzenie. Było ono jednocześni? uczczeniem pięćdziesięciolecin TOlwarzystwa, które powstało 9 lutego 1895 roku. Reaktywowane Towarzystwo było piel'wszym tovvarzystwem naukowym działającym po wojnie w wyz,wolonej Polsce. 2 czerwca 1960 roku w związku z obchodem uroczystości LXV-lecia i XV-lecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego VI Polsce Ludowej - Zarząd Główny postanowił na zebraniu plenarnym, z okazji XXXV Wnlnego Zgromadzenia w Szczecinie, nadać swojemu Seniorowi J~. n -o w i C z e k a n o w s k i e m u t y t u ł C z ł o n k a H o n o r o w e g o. J. fi. POLSKIEGO SPRAWOZDANIE Z CAŁOKSZTAŁTU PRAC TOWARZYSTWA L1.JDOZNAWCZEGO ZA ROK 1962 W roku sprawozdawczym głów'ny nurt prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego był skierowany na prace organizacyjne, naukowe, wydawnicze i n:1 zagadnienie uporządkowania i \vzmożenia prac w Bibliotece Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. A. P r a c a Z a r z ą d u G łów n e g o. W roku 1962 zaszły następujące zmiany osobowe w skłar'.ie Zarządu Głównego: na Sekretarza Generalnego powołano doc. dra A. L. Godlewskiego (poprzednio był dr Bolesław Garyga), na V-ce Prn"'sa pc \Vołano prof. dra Stz,nisława Bąka (poprzednio był doc. dr A. L. Godlew,ki). Aktualny skład Prezydium Zarządu Głównego: Prezes PTL - Prof. dr Jan C z e k a n o w s ki, 3-ch V-ce Prezesów prof. dr Stanisław Bąk, prof. dr Włodzimierz A n t o n i e w i c z, prof. dr Maria Z n a m i e r o w s k a - P r ii f f e r o w a, Sekretarz Generalnydoc. dr A. L. G o d l e w s k i, Z-ca Sekretarza Generalnego - mgr Maria S u b o c z o w a, Skarbnik PTL - prof. dr Adam Wan k e, Z-ca Skarbnika - dr Tadeusz W rób l e w s k i. W tym okresie odbyło się 8 posiedzeń Zarządu Głównegof'olskiego Towarzystwa Ludoznawczego: 1) 17. II. 1962 we Wrocławiu, 2) 29. III. 1962 r. ,ve Wrocławiu, 3) 26. V. 1962 r. - posiedzenie nadzwyczajne, w składzie poszerzonym o przedstawicieli Partii, PAN i Komitetu Redakcyjnego DWOK we Wrocławiu, 4) 27. V. 1962 - we Wrocławiu, 5) 16. VI. 1962 we Wrocławiu, 6) 27. IX. 1962 w Łal1cucie, 7) 23-29. IX. 1962 XXXVII Walne Zgromadzenie PTL w Łańcucie, 8) 4. XI. 1962 we Wrocławiu . Głó,':na Ko:nisja REwizyjna przeprowadzila w 1962 r::ku 6 zebra:'!. a mianowicie: 1) 2. VI. 1962 we Wrocławiu, 2) 3. VI. 1962 we Wrocławiu. 3) 15. VI. 1962 we Wrocławiu, 4) 16. VI. 1962 we Wrocławiu, 5) 20. IX. 1962 w Poznaniu, 6) 29. IX. 1962 w Łańcucie, gdzie dokJn:mo zmiany w składzie osobowym Głównej Komisji Rewizyjnej. l';owy skład GKR: Przewodniczący - mgr Stanisław Badoń, Z-ca Przewodniczącego - dr Władysław Świrski, Sekretarz - dr \Valeri2in Sobisiak, członkowie: prof. dr Franciszek Wokroj, mgr Stanisław Błaszczyk. We wrześniu 1962 r. w Łań c u c i e na 'Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego wniesiono p::prawkę do ~ 30. Statutu PTL. Statut z w/w poprawką został zatwierdzony przez Prezydium Rady Narodowej - Wydział Spraw Wewnętrznych \\'e Wrocławiu, dnia 14. XII. 62 roku Nr USW-S-13/119/G2. B. Dział n ak ow o -b a d a w c z y i p o p u l a r y z a c j a. Prace naukowo-badawcze Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego związan? były w roku sprawozdawczym z problematyką milenialną, a więc poszukiwaniami dotyczącymi: a) monografii regionalnych, prace te prowadziły poszczególn:: ośrodki naukowe przy Oddziałach PTL, b) prace przygoto\vawcze - referaty na V Kongres Sło-wianoznawczy w Sofii i VII Kongres l\Iiędzynarodowej Unii Nauk Antropol. i Etnograficznych w Moskwie, e) prace związane z Polskim Atlasem Etnografic?nym (w drobnym tylko zakresie), �T I 794 d) prace związanc z programem naukowym studiów etnograficznych (Etnografia Bułgarii). W dziale naukowo-popularyzacyjnym przygotowano program naukowy na XXXVII Walne Zgromadzenie w Łańcucie, które stało sil~ okazją dla podsumowania badań etnografi~znych i folklorystycznych na obszarze Rzeszowszczyzny, a w szczególności Ziemi Łańcuckiej. Obok tej nowej problematyki przygotowano i ostatecznie oddano do druku materiały naukowe, jakie pozostały po Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej z 1960-1961 r. Ta część działalności PTL była zrealizowaniem uchwały dotyczącej skierowania aktywniejszej działalności naukowej na obszar Ziem Zachodnich. Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawc~ego postanowił włączyć się do VII Międzynarodowych Targów Książki przez wzięcie udziału i pokazanie dorobku Towarzystwa, w dniach 20-27. V. 1962 r. (Stoisko nr 126). Udział PTL na VII MTK był znacznym osiągnięciem Towarzystwa w porównaniu z latami poprzednimi. W tym samym czasie odbyla się na wyższych piętrach Pałacu Kultury w Warszawie wystawa dziesiĘciclecia działalności Polskiej Akademii Nauk. St3tystyCz.nc.: zestawienia i kartony wykazały działalność poszczególnych towarzystw naukowych w okresie 1952-1962, dotowanych przez Akademię. Należy stwierdzić, iż w zestawieniach ilu,trujących działalność wydawniczonauk::wą oraz wymianę ogólnopolskich wydawnictw - PTL zajęło jedno z pIerwszych miejsc. Należy również podkreślić zainteresowanie wydawnictwami PTL wśród pracowników naukowych, polskich i zagranicznych. Szczególnie atrakcyjny okazał się LUD, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Pieśni Ludu Polskiego Oskara Kolberga i inne wydawnictwa. W związku z wystawą - Towarzystwa wydało prospekty wydawnictw własnych w języku polskim i w językach obcych. W okresie sprawozdawczym wysłano na wymianę Lud, t. XLVI i t. XLVII do 287 instytucji zagranicznych, a także do instytuc li na ukowych polskich. . C. D z i a ł w y d a w n i c z y. Pracami wydawniczymi kierowały następujące Komitety Redakcyjne: "Lud" Redaktor Naczelny prof. dr Józef G a j e k, członkowie: prof. dr Jan Czekanowski, prof. dr Włodzimierz Antoniewicz, prof. dr Maria Znamierowska-Pri.ifferowa, doc. dr A. L. Godlew-ki "Prace i Materiały Etnograficzne" _.. prof. dr Kazimiera Za~is~owiczAdamska, prof. dr Józef Gajek, dr Anna Kowalska-Lewicka, mgr Maria Szwengrub, ,.Atlas ~olskich Strojów Ludowych" Redaktor Naczelny dr Olga G a J k o w a, członkowie Komitetu Redakcyjnego: dr Longin l\-Ialicki mgr Maria Suboczowa, mgr E<"yta Starek, mgr Piotr Kaleciak, ' "Prace Etnologiczne" prof. dr Jan Czekanowski, prof. dr J. Gajek, 795 ". doc. dr Andrzej kulski, "Biblioteka kowie, Waligorski, mgr Krzysztof MakuIski, Popularna" - Redaktor dr Anna Kowalska-L e w i c k a, członprof. dr Józef Gajek, doc. dr A. L. Godlewski, dr Tadeus:~ Delimat, ,.Literatura Ludowa" - Redaktor N<.czelny - prof. dr Julian K r z y ż an o w s k i, SekrE::tarz - dr Stanisław Świrko, c?łonkowie: prof. dr. Witold Doroszewski, prof. dr Józef Gajek, prof. dr Stanisław Pigoń,. prof. dr Tadeusz Seweryn, dr Wanda Pomianowska, mgr Jan Sadownik, l i "Dzieła wszystkie Oskara Kolberga" - Redaktor Naczelry prof. dr Józef B u r s z t a, Przewodniczący - prof. dr Julian K r z y ż a n a w s k i, członkowie: Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Jan Czekanowski, Stefan Dybowski, Józef Gajek (Redaktor Naczelny I tomu), Czesław Eernas, Helena Kapełuś, Tadeusz Ochlew~ki, Anna Kutrzeba-PojnarQwa, Maria Znamierowska-Priifferowa, Kazimierz Rusinek, Roman Reinfuss, Marian Sobieski, Stanisław Wilczek, Bogdan Zakrz~wski. W dziale wydawniczym we Wrocławiu od VI 1962 pracuje Konrad Wypych, w Poznaniu - mgr Medard Tarko i m~r Agata Skrukwa. D o r o b e k \V Y d a w n i c z y P o l s k i e g o T o war z y s t waL ud o z n a w c z e g o z a r oj, 19 6 2 (plan zatwierdzony przez Polską Akademię Nauk), w którego skład wchodzi 9 tytułów wydawniczych, przedstawiał si ęnastępująco: 1. "Lud", rccznik - organ PTL, :;! "Prace Etnologiczne" - wydawnictwo seryjne, 3. "Prace i Materiały Etnograficzne" - wydawnictwo seryjne, 4. "Bibliotek':! Popularna" _. wydawnictwo seryjne, 5. "Atlas Polskich Strojów Ludowych" - wydawnictwo seryjne, 6 .. "Archiwum Etnograficzne" - wydawnictwo powielaccowe, 7. "Literatura Ludowa" - kwartalnik, poświęcony folkl:Jrystyce, redagowany przez Kom. Redakcyjny w Warszawie, 8. ..Łódzkie Studia Etnograficzne" - wydawnictwo seryjne, redagowane przez Oddział PTL w Łodzi, 9. "Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga" - wydawnictwo seryjne, redagowane przez Komitet Redakcyjny. Redakcja w Poznaniu, druk fotooffsetowy w P. W. M. w Krakowie i L. S. W. w Warszawie P o z Y c j e w y d r u k o wan e i w d r u k u. IV 1962 roku wydrukowano 375.92 arkuszy wydawniczych: 1. ,.Lud'· - t. XLVII -19,75 ark. wyd 2. _,Literatura Ludowa" zeszyty 4-6/61, 1-2 62, i 362 3 ... Archiwum Etnograficzne" Nr 24 i Nr 23 4. "Ł6dzkie Studia Etnograficzne. t. IV Razem 2830,07 15122,82 �797 795 5. a) b) c) d) e) f) g) h) i) j) k) Tomy fotooffsetowe, Dzieła Wszystkie t. 1 "Pieśni Ludu Polskiego" t. 2 "Sandomierskie" t. 3 "Kujawy", cz. I t. 4 "Kuj a wy", cz. II t. 5 "Krakowskie", cz. I t. 7 "Krakowskie", cz. III t. 8 "Krakowskie", cz. IV t. 15 "Poznańskie", cz, VII t. 16 "Lubelskie", cz. I t. 17 "Lubelslde", cz, II t. 32 "Pokucie", cz. IV R a zem dzieła O,kara Kolberga: 26,5 ~O.8 24,6 25,5 20,5 21,5 19,5 21,9 15,8 19,- w produkcji pozycje: 3512- ark. wyd. 87.- ark. wyd. w- " vV porównaniu z planem wydawniczym, P81skic Towarzystwo Ludoznawcze zrealizowalo 9:'"/0. l'Jieznaczne opóźnienie powstało na skutek wycofania z wydawnict',va zgL:sz:mych poprzednio do druku, względnie złaź:nych prac (objętości 37 ark. wyd.), wyjątkowe trudności związane z tłumaczeniem Etnografii Bulgarii '. W sumie więc Dział Wydavvniczy przeprowadził łącznie do produkcji 375,92 arkmzy wydawniczych. Jcst to ogromne osiągnh;cie Towarzystwa, zważy\vszy, że w tym s3mym czasie inne n1ukuw0 instytucje, dysponujące znacznie \viększymi możliwościami, wykazały w rocznych sprawozdaniach: IHKM 2 Instytut Zachodni 3 Polskie To\varzystwo Ludoznawcze - prac w okresie sprawozdawczym w Bibliotece na- 1. IVycena i inwentaryzacja Biblioteki, 2. Przepisywanie inwentarza dzieł zwartych. 3. Porządkowanie magazynu po inwentaryzc:cji i wydanie, 4. Zakładanie kart akcesji dla czasopism, 5, Sprawa konserwacji książek, 6. Obsługa czytelni, 7. Prace inne. Na polecenie Polskiej Akademii Nauk w okresie 11. IX.-20. XII 62 r. została przeprowadzona całkowita wycena księgozbioru PTL: dzieł zwartych, czasopism, map, wycinków prasowych i dubletów. W wyniku tego otrzymano wartość księgozbioru PTL wyrażającą się w kwocie 1 141 7'19,2'3wartość dubletów 31 569 zł. 166,10 ark. wyd, O. Kolberga: W opracowaniu redakcyjnym z:1·,jdowały si<; trzy Prace Etnologiczne, t. VII Biblioteka Popularna, t. IV Prace i Materiały Etnograficzne, t. XXIII R a zem ark. wyd. 1,9,4 Do najważniejszych leżały: 481,05 ark. wyd. 311,20 ark. wyd. 375,92 ark. wyd. D. B i b l i o t e k a. \"1 reku 1962 do Biblioteki Towarzyótwa w)lyn~ło: z wymiany D07 vol., z zakupu 290 vol., dary i inne 37 vol. Razem 1134 vol. wartoi:ci 47204,81 zł oraz 82 paczki wycinków prasowych - wartości 3 000 zł. Wszystkie n"bytki zostały opracowanc, rozpisane, za!Jżono karty katalogowe. Karty dziel zwartych zostały włączone do katalogu alfabetycznego. l Dodać trzeb~. iż była prZ2'r\vć1 3 n1iesięczna \V z8truclnieniu nowego praco\vnikn \\'y(lGwniczego Polskiego Towarzystwa Ludoznawcze,e;o. , Sprawozdanie z rlziala!ności Instytutu Hi5t. Kult. Mat. Polsskiej Akademii Nauk za rok 1962. Maszynopis str. 2;. 'Sprawozdanie Władz Instytutu Zacl1odnie'"o 1. XI. 1~61-31. XrI. 1962, Poznat'" 1""3, str. 40-41. Do no\vego inwentarza zostaly przepisane następujące działy: bibliografia, historia, geografia, etnologia, literatura ludowa, :1auki przyrodnicze, statystyka, ekonomia, ubiór, "''.1zykologia, muzealnictwo, socjologia, kultury antyczne, archeologia, sztuka, językoznawstwo, encyklopedie, słowniki, razem 6900 tytułów, około ~!OOO vol. Ze zbiorów korzystało vV roku 1962 na miejscu 1400 osób (3100 vol.). Stosunkowo małe wykorzystanie czytelni podyktowane było koniecznością zamknięcia biblioteki całkowicie od 1. VII do 9. XII. 1962 r. w celu przeprowadzenia inwentaryzacji. Vol bibliotece PTL pracowały w roku sprawozdawczym Łyszcz- Wirpsza i od 15. IX. 1952 r. p. Helena Kooeć. W pracach biblioteki brali dorywczo wyższych Uniwersytetu Wrocławskiego, udział studenci mgr Anna etnografii lat To ogromne osiągnięcie Towarzystwa jest tym większe, że wszystkie swoje tytuły wydawnicze publikuje ono samodzielnie, tylko "Dzieła wszystkie Oskara Kclberga" są realizowane przez specjalne dwie instytucje wydawnicze, którymPTL zleciło prace wydawnicze (P, W. M. w Krakowi,: i S. L. W. w W8rszawie). 5. A r c h i w u m N a u k o w e P T L. PolgI.;:ie Towarzystwo Ludoznawcze posiada bogate 2trch\wum naukowe, (m. in. pisma związane z redakcją "Ludu" od roku 1895, a także maszynopisy prac już cpublikowanych). Największą wartość posiadają: 1. Niedl ukowane n:kopisy prac etn')graficznych, darowizny, wzgl~dnie złożone w depozyt, nabyte drogą 2. Materiały z badań terenowych, prO\vadzonych w ramach PTL w latach 1952-1956 i z jego funduszów finansowane, 3. ;\bteriały fDiograficzne - filmy, ~,...;l\.lWaIi. naukowych, zakupione PTL, depozyty i dary, błony i klisze - z bad,'ll lub wykonane w l'<}madl kupna, prac i po!:J'ac l �r . , '798 799 4. Rękopisy redakcyjne, 5. Waria - bibliografie l mne. Najważniejszy zrąb Archiwum stanowią: dary ,Jrof. dra Adam'. Fi.,chera, zakupione rękopisy po prof. drze Stanisławie Poniatowskim i prof. drze A. FischerZe, depozyty i dary prof. dra Józefa Gajka i innych, W roku 1962 zostały wykorzystane następujące pozycje arC'hiwalne: 1. materiały rękopiśmienne Oskara .Kolberga do reedycji "Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga"; 2. materiały rękopiśmienne Władysława Skierkowskiego (czę~ć etnograficzna w opracowaniu dr L. Marii Szwengrub. część muzyczna __ doc. Antonina Wozaczyńska); 3. materiały z wyprawy prof. dra Stanislawa Poniatowskiego do do Kraju Nadamurskiego (czę~ć antropologiczna prof. dr Franciszek Wokroj, część etnograficzna i dziennik podrÓŻy -- Barbara Heidenreich); 4. materiały rękopiśmienne Jana Swiętka "Brzozowa i okolice Zakliczyna nad Dunajcem", których druk przewidziany jest w planie wydawniczym; 5. praca Marii Henslowe.i - "R.ośliny dziko rosnące w kulturze ludu polskiego", oparta w części na materiale rękopiśmiennym Archiwum PTL. Z Archiwum korzystają stale pracownicy naukowi, doktoranci i magistranci Uniwersytetu Wrocławskiego i innych ośrodków uniwersyteckich, o a także studenci. W Archiwum PTL w okresie od czerwca do września 1962 r. na pracach zleconych pracował mgr Janusz Bogdanowicz, a od 20. X. 1962 r. - Jan Heidenreich. Ilość pozycji Archiwum (rękopisów i maszynopisów) wzrosła z 1008 do 1410 pozycji. Jeżeli chodzi o zawartość działu Archiwum materiałów ilustracyjnych, aktualny ich stan w chwili obecnej wynosi 4745 pozycji. Kartoteka materiałów, fotografie, rysunki i teksty z badań terenowych, i inne, zawiera w okresie sprawozdawczym około 9000 pozycji. Dokumentacja Archiwum obejmuje księgę inwentarzową rękopisów i maszynopisów oraz klisz, błon i filmów, a także kartotekę materiałową. ' W okresie od X do 31. XII. 1962 r. w Archivlium wykonanI) następujące prace: a) uporządkowano wg systematyki etnograficznej karty materiałowe z badań nad rolnictwem i hodowlą w ilości około 800 szt., . b) naklejono i opisano około 251) szt. fotografii, c) uporządkowano dział rękopisów i maszynopisów wg numerów inwentarzowych, z ckreśleniem ilości stron każdej pozycji, d) zinwentaryzowano ponownie materialy już opublikowane. E. S p r a w y o I' g a n i z a c y j n e. Sekretariat Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 1962 r. prowadziła Teresa Zytowiecka. Rozległość tematyki korespondencji PTL ilustruje schemat registratorów Biura: I. Sekretariat: 1. Sprawy Naukowe, 2. Popularyzacja, 3. Zarząd Główny (2 reg.), 4. Sprawy Organizacyjne (3 reg.), 5. Komisja Rewizyjna, 6. Oddziały (5 reg.), 7. Deklaracje członkowskie (2 reg.). Sekretariat wykonuje całokształt zleceń wszystkich działów prac (naukowych i organizacyjnych) PTL. Niemały wysiłek poza korespondencją, skierowany jest na wprowadzenie uchwał Zarządu Głównego i Głównej Komisji Rewizyjnej. Sekretariat PTL prowadzi sprawy członkowskie, które w roku sprawozdawczym zostały zaktualizowane zgodnie z zarządzeniem władz administracyjnych. Nowych deklaracji wpłynęło 477. W dziale tym jest prowadzona również specjalna księga protokołów, z posiedzeń Zarządu Głównego PTL. II. D:uiał wydawniczy: 1. Rada wydawnicza i Komitety Redakcyjne, 2. Lud, t. XLVII, t. XLVIII, t. XLIX (3 reg.), 3. Prace Etn.o1cgiczne, 4. Archiwum Wydawnicze, 5. Prace i Materiały Etnograficzne (4 reg.), 6. Papier, 7. Literatura Ludowa, 8. Biblioteka Popularna, 9. Międzynarodowa Konferencja Pomorzoznawcza, 10. Atlas Polskich Strojów Ludowych, 11. Plany i sprawozdania wydawnicze. III. Biblioteka i Archiwum: PTL: 1. Korespondencja Biblioteki, 2. Korespondencja Archiwum. IV. Sprzedaż i wymiana: 1. Sprzedaż wydawnictw PTL, 2. Wymiana wydawnictw PTL (4 reg.). Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga są wydzielone prowadzone przez Redakcję DWOK w Poznaniu. W roku sprawozdawczym do Sekretariatu PTL wpłynęło 4813 pism, wysłano 4253 odpowiedzi. W roku 1962 przeprowadzone były następujące kontrole w księgowości PTL: I. Przez inspektora finansowo-księgowego PAN ob. Alicję Nowicką, w kwietniu 1962 r. Kontrola obejmowała wyłącznie dokumentację finansowo-księgową wydawnictw Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga. II. Przez kontrolera I. K. R. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu w dniach 10. V. 1962 r. do 31. V. 1962 r. Kontrola obejmowała całokształt działalności Towarzystwa. W księgowości są zatrudnieni mgr Antoni Nienartawicz główny księgowy, Danuta Tyszkowska st. ekonomista, ob. Cecylia Strzelczyk kasjerka. Dział wymiany prowadziła ob. Zofia Pawełczyk, magazyn -' od września 1962 r. - ob. Jerzy Rudnicki. Olga Gajkowa �801 800 B i l a n s Polskiego To\varzystwa Ludoznaw- c,-ego na dzić!'! 31. XII. lf!62 r. Pasywa Aktywa L p. I I 108722,36; . 2308441,14 , (wy-' Dłużnicy - współpracownicy -- Zarządu Gł6wnego - Komitetu KolbergGwski2go - instytucje Odbiercy -Zarządu Głównego - Komitetu Kclbcrgowskiego Rozrachunki publiczno-prawne I Inne rozrachuni(j - Zarządu Głównego -- Komitetu Kolbcrgowskiego 5 Materiały w msgazynle w przerobie 6 Drobne i krótkotrwałe VI użytkcwaniu 7 \vłasnym Środki 9 pcdst:ó.wowe - Zarządu Gl. - Oc'd.'iał FIL - Komitetu KoJbcrgowskiego =-_ I ~:u~:~_ a~~;:wa Wrocław, -I I 2625559,95 164,15 . 9805,19 426,54 l L. p. i ----~-------_._._ \,Vicr;;:'ciclc I I i ; : 2 I I . I 535861,741 121582,72 : 8841,80 • 130424,52 79 046,02 68 787,68 . Zarzą:::u I<:.crnitetu I (J) Z~rz~r'::;uGłÓ'V;1c:gO b) l(:)n'l~tctu 1<>:lb:.;rgov::J,:i(~f,o Gł. 3:i2 733,15 ' I 5809,27 4135,32 Z8.:~i··'1du G-~~)V\711E::go i i -.- inne rozrachunki a) Zarzqciu Głl)\Vncgo 9496,34 - 1300,- dochody Sumy do l'ozEczenia d~ wyj<J.Śni2ni:\ (K'Jm. Kolberg.)! Fundus,;c w lir: (5k".>::~~ podst'::"jo'.vych: a) Zanąctl Cl/;wnęgo b) Komitetu Koll)~rg(}wskic2(o 4 __ i i;rcdkach (lbrot0~xych a) Z2~';:ąc:u GJó\vncgo ~_ Kc mit et !.' Kolbergowskiego FUl1du.s?c \V 147833,70 ! I 11 I I 1 954918,18 2730,- i 10 139,30 .79?,8~ .:92e;},7;) I 3619 410,7D 12172 9.ll,OU I 5792321,76 3 13290-1,40 : 1 330 797,83 \ 12000,-29 203,75 ; l 372 003,58 ! S 122 023,52 \ ! .. __ .... ~~_a_Lc_n_l .:_a_5)_·'_\'2._' . skarbnik: Prof. clI' Adam 51 -- .. Luci -. t. XLIX Wanke I 1 372 003,58 I I '. i 3.:2 I Księgowy: Nienartowicz 523,- : r·ublh.:~:n0-p!'a\vne dna 31. XII. 1962 r. IIIfjr Antoni 2672,60 : 303196,- ]{~.:lb:~'rgov;.~skiego I 2917067,80 215 836,60 ~--------------~--- :/ (.J16· ..~;n'.;go 2) b) 8) Sumy zbiorcze T b) Kom! tE't u KGlb~,rgcwskicgo i I .._------- \V'5p0łpracov.:nic _. r(,.~rachunki 156900,451 141 650,49 165916,60 214,20 28659,46 199 277,33 143,6ł o Sumy jednostko Ć C' ~: -- cdr~iOl'cy - I 109937,85 46 962,60 T r 10,395,881 przedmioty Gotowe wydawnictwa - w magazynie wlasnym - w obcych magazynach 8 zbiorcze : 203396..45 . - Zarządu Głównego - Oddziałów PTL - Komitetu Kolbprgow::,kiego Kcszty produkcji niewydzielonej c1awniczej w toku produkcji) - Z3rządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego 3 4 Banki - Zarządu Głównego - Oddziałów PTL - Komitetu Kolbcrgowskiego Kasa 2 Sumy Sumy jednostk_ Treść i 8~22 02~~ : �r I 802 803 I I I ~ I +' ell "O >. s:: t:- 'O "'. N l:') ~ ~ ~ ,., ~ M CO ro EJ ;j C/) .-< .-< co ~ O ~ M .-< ,., '" ,., CO t:- co M O· M t:- .n "'~ C'"' O M o .-< ""' ""' Ln .'ł~ 'lo' Ol co ....• l~ .-< tj ~ ~ ~ ~ <:l .n "Cl •... ~ O ~ cq , .C) .C) ~ o +' ;j '8 [J:1 'UJ o '?li 'N "O >. I --- I Ol .-< ~ ;j G) ~ ~ '0 'Q? t...! '2'"' o. ~ ro "O o •... >. +' +' o '" ~ " UJ N C'l o en .~ ~ 'eJ C; ~ P:: E-< o ~ 'O ~, c1 <t: EJ N ;j I co" o O Z ..c: >< s:: ~ [J:1 ~ p :r: () <t: P:: [J:1 u 'if!. :§ 'T.l P:: E-< >. "O o ..c: OJ o Q '"' CJ 'O Ol :;;; UJ C) N >. '"O a ..c: u o ! Q EJ o ,.., '", '"' Q) N '2 N ;j >. ~ UJ ~" co 'O ~ oj b (':1 ;~ +' C/) I, o' o o o o .-< ~ M Ol (:') ,,., o o n.o c Q) :s ~ ;j :2 O CCJ o •... o. ;:l "D N u o Q +' Ol "O ,., >. ~ UJ ~ CJ' .~ EJ t', N Ol Q) P:: Ol 00 Ó '" O c, o a '''-:J~ O '"a Ln a .-< CJ ro c::l .-" M CD ',:"-") UJ [$ o n.o C" ,~ o en " h 'J ;S 8 .n "O ~ ;j Z ~ '8 p.; (l) es ,.J •... +' Ol ,) .. N ~ C ~ B 2 n o CJ u Q o «j a ~ '8 ;j N ;j +' ~ '8o o •... "D OS' N •... Ol 2 N ~ cel Ol ;;;; ;:o ~ B Q) N o 'O >. 'O o ..c: '"' O Q I O" "'> .-< ,., co l(;)" Ol ""' L'" co .-< o N U ~ G i2 ~ 'u o ..c: ;.g <li c w >. "O ~ "O OH OQ N >. N UJ ;j .~ '>.~"' " 'cw Ol 'O Ol N a ... o.. >. Q) ~ n.o ~ ~ .~ o ~ ~ (l) ~ o o.. o UJ N ~ .B ~ ..c: '>."' o .>:: Z (l) C/) ...:l E-< , ;.g o N c.-"~ u is Ol o a •... H •... '" ID M c,", ---' ~ OS' Ln" C/) s:: ;j "O 'n C'l L'" N P:: a n.o •... .n 'O £ ~ B .... I ~ O ~ ~ o ~ ...: UJ 'N >. "O UJ o(j'J. ro-t .~ ~ 2 .~ ~ U ,., o n.o ~ o ill NAUKOWA POŚWIĘCONA JOZEFOWI LO:.vrPIE CO. Ol M M SESJA '" 'O M t:-' N •... Ol Q) N P:: C) CJ ~ ';;;' N '>."' ~ N 'O Ol ~ >. u Q ~ >. .c O u •....• n o ~ u Q UJ ,.... ....; 'O ~ C)' .~ <'l C) N "O tl ..: 'O N OJ >. ... M2: ~ ~ .8 ~ :::OJ o .~ ';;;' >, "O o ..c: 'O >. ~ O s:: Q '"Ci ·S "O t:I o .~ '"' o "Cl "O EJ CJ N Ol P:: ;,' .8 u ...CJ is: ::: ~ .8 «:<= a ~... Q W dniach 29 i 30 marca 1963 r . odbyła się w O p o l u sesja naukowa poświęcon3 pionierowi odrodzenia narodowego na Śląsku Józefowi Lompie (1797-1863). Otwarcia sesji oraz powitania zebranych gości, przybyłych z tej okazji do opolskiego Ratusza . dokonał doc. dr Roman Lutman. W sesji wzięli udział uczestnicy ze Śląska Cpolskiego i Śląska Dolnego, licznie była reprezentowana młodzież szkół średnich Opola. Przed południem wysłuchano dwu referatów: dra T. G o s p o d a 1'k a, Walka o polszczyznę i narodowoś(~ polskq na Ślqsku w epoce J. Lompy oraz prof. dra B. Z a k l' Z e w s k i e g o, Warsztat folklorystyczny J. Lompy. Ta ostatnia praca spotkała się z dużym uznaniem słuchaczy, wygłoszony referat stał bowiem na wysokim poziomie naukowym. Prof. dr B. Zakrzewski podkreślił m. in., iz J. Lompa jesZi~ze przed O. Kolbergiem w sposób cenny dla etnografa zbierał i zapisywał pieśni. Przy większości z nich (na zebranych 454) dał 184 informacje, kto daną pieśń śpiewał, nazwisko informatora oraz okoliczności w jakich ją śpiewano. 138 pieśni posiada oryginalny zapis nutowy. Jak wartoś~iowe są rękopisy J. Lompy ocenić może każ.dy folklorysta, który zdaje sobie sprawę z tego, iż w pierwszej połowie XIX w" a nawet i póżniej zbieracze stosowali niedopuszczalne poprawianie utworu: "szlifowali" wyrażenia gwarowe, zastępowali nieparlamentarne (szczególnie w przyśpiewkach) obojętnymi lub je usuwali, "poprawiali" zapisy muzyczne. Rękopisy J. Lampy znajdują si~ dziś w Muzeum Etnograficznych W Krakowie, Cieszynie i u SS. Słulebniczek v\l Dębicy kiPo znania. O godz. 13-tej nastC)piło otwarcie wystawy w l\lh'zeum Śląska Opolskiego pL "Zycie i t1Nórczość J. Lompy". Zgromadzono tu publikacje, fotokopie rękopisów, fotografie z życia wytrwałego działacza polskiego oraz zgromadzono najnowlsze opracowania wydanych przez niego. Po południu mgr St. Wilczek wygłosił odczyt: "Józef Lompa jako publicysta", po czym odbyła się dy,kusja nad wszystkimi wysłuchanymi \V tym dniu referatami. W dniu 3D marca o godz. lO-tej prof. dr J. Madeja przedstawił zebranym Dzialalność pedagogicznq J. Lampy, następnie mgr .T. P o śP i e c h referował Bajki i podania J. Lompy. Praca ta została potraktowana od strony etnograficznej wnikliwie, autor starał się usystematyzować wybrany z rękopisów materiał wg podziału FFC. Równie interesującą okazała się praca dra J. Kopcia, Język J. Lapmy. Wybrane teksty poddał analizie, na podstawie której okaZdlo się, iż Lompa starał się używać \V swych ulotk:lch, artykułach i dziełkach poprawnej polszczyzny czasami tylko, w popularnych publikacjach (porady dla rolników) stosował dialektyzmy, aby być bardziej zrozumiałym dla nievvprawnego czytelnika. �303 80·! korrlu~ik~l,t: L'"JrnpCl t~c6rcą n()lt~(;CZ2SneurJ S~()""I'·.'·:I :"'1 '.'C:7(:.'";c~(I~"kip"'/O relc.cjc rC'icrer~t.} b,\'1y ci,~~),:a\vc i :.:!,{:·1;pu~~)tnC'. , ·-~~'·ci'.;sl;;)';:ii,· 1\'~:t;';;-~;"\~zi(:l:J udli:'; ok;io 10 05ó'o, sesje: zakończono p~ji~n~'~'np::j'):.::.ł·u.'~~nicn1:~Llffi::lrCd: '.";licczorerli L~cJJyła ;Si-~\I:i'2czvl'n~cJ. Ks. St. :\,18. z Gl k podał Henryka R0111Gl1ska STATUT pr'~'-\'iz()ryczr:y CIAP' 7aprop"nowany do wIlądu i aprobaty c!!onkO:1i Stowarzyszenia przez Komitet Reorg,mizacy.jny, wyznaczony w Brukseli 11 września i zgromadzony w Antwerpii l i 2 listopada 19G2 r. WSTĘP 11. l.1ic;clzynarJdowa Kcmisja do Spraw Folkloru (CIAP), jako międzynarGclowa organizacja naukowa zawclzic;cza swoje powstanie Mh;dzynarodo-~:(mu K::mg;'esowi do Spraw Folkloru, który się odbyt v\' Pradze w 19:3 r. pod protektoratem Międzynarodowego Instytutu Wspólpracy [ntde:<:luBlnej Ligi Narodowej '*. Na zaproszenie UNESCO Międzynarodowa Komisja do Spraw Folkloru CIAP wchodziła w skhd organizacji, które utworzyły siC; IV Bruks2·Ji dnia 21 stycznia 1949 r. - lVIiędzynarodowej Hndy Fllo.30fii i Nau~c Hu:nanistyez:1ych (CISH). Scisla Komi:;ja do spraw reforrny, wyłoniona na zebraniach praworn:cn:, ch CIAP w Oslo (w 1961 r.) i w Bruks2li (w 1Dfi2 r,) ninic'js,ym przed3t:Hvia zmodyfikowany statut, który miała opracować. 1, Cele i sposoby dziaŁalności Z:ld,\I1ia CIAP polegają na: 1) z.apewnieniu stałej łączności między instytucjami naukowymi l badacz;,mi w sprawach dotyczących folkloru, sztuki i obyczajów 1udo,-,,-ych eraz et:1:grafii regionalnEj, 2) przyczynianiu się' do wzajemnego zroztE11ienia narodów i do poznania czlcwieka w tych dziedzinach, popierając wspólpracę międzynarodov,'ą' w najsz~rszym zakresie. CO:11j"n:S.,;e:p. łIltel'naticjlale rie~ Arts et Tr'adition-; P0pulaire:,;. Przy p ~" \V !,"cn~rt:'c;!e t~-iTl brał udział prof. dr. Aclam Fischer i był JerJnyn11 ol< ze :ożycieli CIAP Przyp. Red. SpJ3::1Ly d.daL,lności CI.~P 50, na';tE;puji~C(;;: zach(:cc~nie do t'·,vorzenia i:1')LytU::,il, k::.J1nisjj: tov •.arzyst',~,-: archhvó\v i innych organizacji narodo\"oych i mic;dzynarodowych, 21 p:;budzać kocrdynować ankiet:; i badania, mające charakter międzynarodowy i pcrównawczy or~z czuwać nad ich publikacją, :3) pobudzac: i koordynowae: rozprzestrzenianie informacji dotyczących przedsię-,vziętych lub pui:;li'O\'/C1nych pr<lC, jak również wszelkich innych infor:nacji mogących służyć badaniom, 4) popierać spotkania mięc!zynar:x!..l\\·e i kongresy, sympozjony, zjazdy ekspertóvJ itd., .~) ws~:óldziC1łaĆ l. inn:-'mi orgi\i1izacjami zgrupowanymi \V CISI-! i w ogól':) z każdą organizacją mającą zWl'1zek z pokr21vnymi naukami. l) Reel ... czŁonko . SI<ŁAD 1. CIAP !:klada się z czlonków 3 kategorii: a) członkowie indywidualni (ciała fizyczne), b) członkowie-instytucje (ciała pr<;wne), c) członku·wie wspierający i członkowie honorowi. 2. Stać się członkiem indywiduałnym może każda osoba kwali[ikująca się swą pncą naukową. Prośba jej o przyjęcie musi być zgłoszona przez dwóch członków do Zarządu, który przedstawia ją do dyskusji Radzie Zarządu i do aprobaty Ogólnego Zebrania, 3. I\1cże stać się członkiem - ciałem prawnym, każda organizacja, główne czynności której poświęcone są folklorowi łub jednego z jego podziałów, pod warunkiem, że cieszy się pewnym autorytetem naukowym, jest w szerokiej mierze reprezentatywna, jest wyposażona w stałe organa zarządzające i wykonawcze i która wykonuje jedynie nynności, z których robi sprawozdanie ogółowi swych członków. Procedur'a przystąpienia będzie tal.<:a sama, jak w wypadku członków indywidualnych, z zastrzeżeniem, że jeden z członków wprO\vadzających powinien być ciałem prawnym (instytucją)· 4. Członkiem wspierającym może być każda osoba lub instytucja, która, nie stawiając wymagań, odda do dyspozycji CIAP jednorazowo lub rocznie, znaczniejszą sumę przeznaczoną na potrzeby tej ostatniej, Propozycja będzie przedstawiona przez Zarząd Hadzie Zarządu i do aprobaty Ogólnemu Zebraniu. 5. Członkiem honoro',vym może być mianowana każda osoba, która oddała wyjątkowe usługi CIAP. Propozycja w tej sprawie będzi? zgloszona przez Zarząd do dyskusji Radzie Zarządu i dD aprobaty Zebraniu Ogólnemu. �807 806 III. Siedz'ba, 1. Siedziba CIAP statut jest \vyznaczon::l Rady Zarządu. 2. CIAP przybiera warzy~zeń, jaka tego jest prau:ny, przez środki Ogólne Zebranie na wniosek rodzaju formę prawną międzynarodowych określana przez prawa kraju, w którym stoma swą siedzibę. 3. Środki finansowe CIAP składają się ze: aj ~kładek członJwwskich członków indywidualnych instythcji (ciał prawnych), wysokość których będzie ustalona przez Ogólne Zebranie na zalecenie Rady Zarządu, b) aport6w wpływających od czlonków wspierających, c) subwencji przyznawanych przez władze krajowe i instytucje międzynarodowe, d) dotacj-e osób trzecich. 4. Członkowie honorowi mogą być zwolnieni od opłat składek członkow- skich. 5. Niewpłacanie składek w ciągu 3-ch, kolejno następujących lat, pomimo upomnień, pc ciąga 7a sobą utratę ch::lrakteru członka, za wyjątkiem wypadków rJozostawionych do uznania Zarządu. IV. Organa Organami tariat. CIAP są: Ogólne Stowarzyszenia Zebranie, V. Ogólne Rada Zarządu, Zarząd, Sekre- Zebranie 1. Ogólne Zebranie ma prawo decyzji we wszystkich sprawach, dotyczących misji i działania CIAP. 2. Ogólne Zebranie składa się z wszystkich członków CIAP. 3. Każdy obecny indywidualny członek ma prawo do jednego głosu, każda instytucja (dało prawne) ma prawo do 2-u głosów. 4. Każdy członek, indywidualny, czy jako ciało prawne może być reprezentowany przez innego członka, który musi przedstawić formalne upoważnienie od mocodawcy. Jednakże żaden członek nie mOŻf' dysponować ilością głosów większą niż 5. 5. Ogólne Zebranie zwołuje się conajmniej co 3 lata na sesję zwyczajną· Może być zwołane na sesję nadzwyczajną przez Zarząd lub na prośbę 1/3 członków. 6. Porządek dzienny sesji zwyczajnych i nadzwyczajnych jest ustalony przez Zarząd. Porządek ten jest zakomunikowany członkom: a) co najmniej na dwa o sesje zwyczajne, b) co najmniej miesiąc nadzwyczajne. 7. Decyzje są powzięte reprezentowanych. Głos dziale głosów). VI. miesiące przed przed otrzymaniem otwarciem sesji, sesji, jeżeli chodzi jeżeli chodzi o sesje zwykłą większością członków obecnych przewodniczącego przeważa (przy równym Rada Zarzqdu lub po- i Zarzqd 1. Rada Zarządu prowadzi sprawy CIAP pomiędzy d\\loma posiedzeniami Ogólnego Zebrania. Jest przez nie wybierana na 3 lata. Członkowie nie mogą być wybierani więcej niż dwa razy z rzędu. 2. Rada Zarządu składa sill z 15-u członków. Wybiera ona ze swego łona Prezesa, drugiego Prez8sa, dwóch v-ce prezesów, j8dnego Sekretarza Generalnego, jednego Skarbnika i 9 członków. Nie może mieć więcej niż 2 członków jednej narodowości. Zbiera się obligatoryjnie przed każdym zgromadzeniem ogólnym. Atrybucje Rady Zarządu polegają na przedstawieniu nowych członków, proponowaniu wysokości składek i rozpatrywaniu kandydatur nowych członków. 3. Zarząd składa się z Prezesa, Sekretarza Generalnego i Skarbnika. Zarząd zbiera się conajmniej raz do roku. Zarządza on wydatkami. 4. Decyzje Zarządu i Rady Zarządu zapadają zwykłą większością obecnych członków. Głos Prezesa przeważa. 5. Zarząd sporządza każdego roku dla Rady Zarządu sprawozdanie ogólne i finansowe, sprawozdania te Rada Z,arządu przedstawia Ogólnemu. Zebraniu. 6. Jeżeli stanowisko Prezesa opróżnia się, drugi Prezes przejmuje funkcję Prezesa, aż do następnego Zebrania Ogólnego. Jeżeli wolnymi stają się stanowiska Generalnego Sekretarza albo Skarbnika, Prezes po naradzeniu się z Radą Zarządu wyznacza jednego z członków Rady Zarządu do spełniania funkcji Sekretarza Generalnego albo Skarbnika, aż do następnego Zebrania Ogólnego. Nieobecny Prezes jest reprezentowany przez drugiego Prezesa. VII. Sekretariat 1. Sekretariat jest organem wykonawczym CIAP pod dyrekcją odpJwiedzialnego Sekretarza Generalnego. 2. Sekretarz Generalny wysyła korespondencje, przygotowuje i rozdziela publikacje, dopilnowuje wykonania programu, organizuje zebrania, utrzymuje w porządku archiwum i listę członków, administruje środkami, przygotowuje i przedkłada każdego roku ogólne sprawozdanie do za twierdzenia przez Zarząd. �(j09 803 III. Wysoke,ść składek V II I. SieCi rbn)k 1. Skarbnik zajmuje się składkami, sub\\"encjami i innymi środkami, które wpływają do CIAP'u. On dokonuje 'wYDiat zarząd:onych przez Zarząd. Przygotowuje i przedkłada każdego roku sprawozda!iie fina:1sowe do aprobaty Zarządu. IX. Rozwiązanie Stowarzyszenia 1. Decyzja dotycząca rozwiązania Stowarzyszenia CIAP powinna być powzioo:ta przez Ogólne Zobranie, decyzją dwóch trzecich glosó\'.'. 2. 'V wypadku roz\,'iąnnia, Ogól n'" Zebranie wyznacza trzech l'k\vidatorów różnej narodo\vości. 3. :Vlajątek CIAP winien w6wczas być przekazany instytucjom naukowym podobnego rodzaju, wyznaczonym przez Ogólne Zebranie, X. ReguLamin. 1V2Lc'nĘtrzny l, Szczegóły zastosowania przepisów niniejszE'~a statutu przez regulamin wewnętrzny. 2. Regulamin viewnętrzny jest sporządzony przez Zanąd do aprobaty Zebraniu Ogólnemu przez Radę Zarządu. XI. Zmiana 1. Statut nie może być zmieniony Ogólnego większością głosów 2. :), Projekt Regulaminu są określane i przedłożony Statutil przed powzięciem Wewnt;tr:ćnego decyzji Zebrania CIAP 1. Siedziba Siec1:dbą Stowarzyszenia jest prowizorycznie cyzji przez Ogólne Zebranie w myśl artykułu II, Wybory Paryż, do powzi(;cia III Statutu. de- Hc:dy Zarządu 1. Zarząd sporządza listę kandydat>j·x, zał:"]nóljac jeden E':~zemph'rz przy zwoływaniu Ogólnego Zebrania. CZ!J:lko'·.vie \I'edłu:; swego uzna:lia zatwierdzają, zmieniają lub fp:)rządzają !:lm! listq. 2. \Vybory cz!cnków Rady Zarz~c1u doko":;',';:;ne są \1' gloscwaniu tajnym w trakcie Ogólnego Zebrania, px! nadzo,em d\\'óch kon trol ?rów \\,.'"znaczonych przez zgromac1z:?:1i'2. Z3rz"r.1 sta',\'j-; do c1\'sqClz:'~ji tych kontroleró\," listC; człemkó,." CrAP. \'. CDlu zap'ć'.':;;il'nia obliczer.ia glos·.)'.\·, l. Wysoko.;ć skb(kk mir.~mum 3 ('olary (alb:) ich równo·xar:,ość) dla człr;nków indywielu,llnych i minimum 10 dolar(Jw (albo r6WI18\\'artość) ella towarzystw, muzeólv i i:H~YC;1instytucji orn 30 (101:')ró\,' minimum dla to'.var7.yst\,· naroci::r·,I.'ych lu'J niędzyn"ro~loNych. 2. Zarząd może jednak przyznać zniżkę opiat mi(~dzynarodo\\'ym instytucjam pokre\vnym, które przyznaj a CIAP równoważny przywilej. Informacje dotyczelce dzialalności CIAP Dnia 26 majd 19D3 r. ze stał roz2s}a:1Y :! Antwerpii list, do w:izystkich członków CIAP (Commission lnternntiona!e des Arts et Traclitions POPII!cLires) w sprawie przygot.owywanych reform statutowych. List był podpisany przez Rogera Lecotte z Paryża, Rogera Pinon z Liege, K. C. Peetersa z Antwerpii, oraz przez R:)b2rta 'Wildhabera z Bazylei i zawierał prośbę a zgłaszanie nowy(:h Inndydatur do przyjęcia do CIAP. Jednccz2śnie ukazał się II felp ort dotyczący reorganizacji Komisji, ulożony na podstawie 45 listów z odpowiedziami dyskusyjnymi c7łonków 20 krajów. Jedenaście krajów opowiedzialo się za przyjęciem projektu nowego statutu; siedem wysunęło pewne sugestie co do zmiany nazwy Komisji, co do uproszczenia procedury przyjęcia nowych członków, co do stałej siedziby Komisji i zmiany miejsca odbywania się walnych zgromadzeń. W dyskusji zwrócono również uwagę na konieczność jeszcze ściślejszej wsp6łpracy ze wszystkimi krajami europejskimi. Ta ostatnia sugestia nie przedstawiała żadnej wątpliwości, z tym jednak zastrzeżeniem, że CIAP nie jest wyłącznie instytucją europejską, ale międzynarodową. Komisja Międzynarodowa Sztuki i Tradycji L!tclowych (CIAP) jest bowiem organizacją naukową, mającą za zadanie zapewnieni~ stałej łączności między badaczami folkloru rozmaitych krajów, jak i mającą przyczyniać się do wzajemnego zrozumienia się ludów, do wszechstronnego poznania członka, do jak najszerszego współdzialania naukowego. Dla zrealizowania tych celów CIAP zachęca do tworzenia na uniwersytetach katedr folklorystyki, formowani:') nowych instytutów, towarzystw naukowych, muzeów, bibliotek, archiwów, na własnym krajowym terenie i w skali międzynarodowej, Organizuje zjazdy, rozsyła ankiety dla celów porównawczych, porządkuje rnD.teriały i wydaje, Zachęca również do wzajemnego informowania się I) wykonywanych i wykonanych pracach, do urządzania spotka;'! i wysylania specjalistów, do współdzic:lania z innymi organizacjami, zajmującymi się pokrewną dziedziną wiedzy. Projekt statutu przewiduje, że członkiem CIAP zostać można indy",'.'idualnie, o ile posi:')d,1 się oc1pJwic'dnie kll'alifikacje nauko'.,"e, j;;k rów~ �81 () 811 mez może nim zostać każda instytucja zajmująca sę głównie folklorem, lub jednym z jego działów, pod warunkiem, że zgłaszająca się instytucja przedstawia pewną powagę naukową, jest reprezentatywna, ustalona, ma swój zarząd, a działalność jej podawana jest wszystkim członkom w sprawozdaniach. Wobec tego, że Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, odpowiada wszystkim tym warunkom, zostało dnia 2 lipca 1963 r. zgłoszone, ponownie jako instytucja na członka CIAP. Towarzystwo bowiem by~o od 1928 r. tj. od powstania Komisji - jej członkiem. Aleksander z robcczej Konferencji SPRA WOZDANIE Redakcji DEMOS w w Moskwie dniach Lech 9-14. Gesamtredaktion Konferenz in Brno redaktora, dra R. Weinholda z pracy redaktorskiej za okres 1962-1963 r. 2. rderal J. P. Tclst:;rwa o zadaniach "Demosu" ,vobec VII-go Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie (1964 r.), 3. sprawozdania Komitetów Narodowych z udziału w pracach Redakcji l,Demosu", 4. omóv.·ienie prac radzieckich nad etnografią Europy, 5. referat S. A. Tokarewa i M. G. Rabinowicza "Stan i perspektywy prac nad historyczno-etnograficznym atlasem środkowej i wschodniej Europy", 6. narada robocza w sprawach Atlasu w Leningradzi2 (S. A. Tokarew, J. Gajek, J. Miartan, L. KUl1Z, B. Gunda, M. Pop). Sprawozdania z prac Redakcji "Demosu" - E. Weinholda, oraz przedstawicieli Komitetów Narodowych B. Bożikow3, B. Gundy, W. Jacobeit, A. Pojnarowej, J. Gajka, M. Popa, lVI. N. Terentiewej, i L. KUDza stworzyły podstawę do szerokiej, rzeczowej dyskusji. Szczególnie wyczerpująco przedstawiały się sprawozdania i informncje gospodarzy, zwłaszcza L. N, Terentiewej C. l. Bruka, K. W. Czisiol\va, W. K. Sokołowej, W. P. Aleksiejewa; m. inn. należaloby życzyć aby w polskiej etnografii w podobny sposób pogh)bily się studia nad folklorystyką, tak w sensie badań nad genezą literatury ludowej, jak też nad współczesnymi przejawami i przemianami w tej literaturze. Te ostatnie zagadnienia przedstawił interesująco Czistow, a pogłębił - M. Pop (Rumunia). Sprawozdanie dra Weinholda ujawniło wielkość wysiłku Redakcji "Demes" i udziału Komitetów Narodowych. Najlepiej zestawia to poniższa tabelka: Godlewski VI. 1963 r. Po konferencji redakcji czasopisma "DemJs" 17. XI. 1961 r. w B l' n i e 2, pod przewodnictwem prof. W. Steinitza, dra R. Weinholda, i dra L. Kunza, w ub. roku odbyło się zebranie w M o s k w i e w dniach 9 - 14 czerwca 1963 r. pod przewodnictwem S. P. Tołstowa i W. Steinitza. W konferencji wzięli udział: Prof. W. Steinitz (NRD) - główny Redaktor czasopisma, a dalej redaktorzy: dr R. Weinhold (NRD), dr L. Kunz (CSRS) oraz reprezentanci Komitetów Narodowych: dr. B. Bożikow (Bułgaria), prof. Bela Gunda (Węgry), prof. M. Pop (Rumunia), dr W. Jacobeit NRD, doe. A. Pojnarowa oraz prof. J. Gajek z Polski, członkowie kOl espondenci ZSRR: prof. S. P. Tolstow, prof. W. M. Żirmunski, prof. W. Propp, dr W. K. Sokołowa, kandydat nauk L. N. Terentiewa, dr J. Miartan z CSRS. Opróc.z wymienionych wzięli również udział z ZSRR dr Putilow, z Węgier zaś dr M. lsztwanowicz, oraz reprezentanci republik radzieckich, Estonii, Łotwy, Białorusi, Ukrainy, M<Jłdawii ,i Gruzji. Nieobecny z powodu złego stanu zdrowia prof. Chr. Wakarelski - nadesłał życzenia pomyślnych obrad. Obrady otworzył 10. VI. o godz. 12 - prof S. P. Tołstow. Referat wprowadzający wygłosił prof. W. Steinitz. Całokształt obrad i dyskusji toczył się wokół trzech spraw: 1) u s P l' a w n i e ni a i pogłębienia prac redaktorskich "Demosu", 2) p r z y g o t o wan i a Redakcji do VII Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie, 3) na marginesie zaś prac "Demosu" i Kongresu - poruszono i omówiono szereg zagadnień związanych z środkowo-wschodnio-europejskim a t l as e m e t n o g r a f i c z n y m. Odbiciem tych zainteresowań był program Konferencji: 'R. Wei n !l o 1 d, Demos. DEYlOS. z. l, rok 1962, s. 119-121. 1. Sprawozdanie (17. XI. 1961), Rodzaje nad·?slanych materiałów Sprawozdanie komunikaty ._----_._ I ogólne _-_ .. .. kroniki, -----_. -_ - _;) __29 _ ..•.. _ .•. •.. 9 8 6 6 5 66 27 90 74 37 417 6811 - .. __ ._._._-_._-------- Recenzje i sprawozdania z książek - Recenzje i sprawozdania z artykułów 7 92 211 22 63 147 - 146 7 140 341 74 98 243 80 188 l Ii l .- Razem: 45 -_ .._~---- 101 43 _._._---_._----- �E12 VV z\viązku ze sprawo;:c1<lwczym r.harakterem ,.Demosu·' d"jc się odczuwać brak jednoiitcgo klucza dla porządkowania materiałów bibli'Jgraficzno-spr:.,'.\'ozdawczych .. Jest to zresztc: stały brak iJlbliografii etnogl'aficznycil (jak godzić :;przecznć)ści i trudności między u1daclem przestrzennym, et l'XCCi.O\"·ynl i ,i.::.k o~rf'ś.J.ać granice dls 113.t:.k pom:cniczych i pQsiłkuj:ący<.:h etncgrafię). Potrzeby te wyraziły sic; w referacie dra L. Kun?:?-, l('sysfemattce oiJSuhou;ego tricle;li ctnograjickych jolklorist:ckycil Ci pTac!. Dyskusja nad rL'feratami i sprawozdaniami wskazała na k:mieczność wyrównania poziomu sprawozdań i recenzji. Porus~ono rĆJwniE'Ż problem ,.v;yważe'1ia" proporcji miqd.,-y długimi sprawozdaniami z artykułów w stosunku do recenzji dzieł zwartycll. Wspomniany referat L, Kuma i dyskusja nad nim dotkn'~ła również zag2dnienia profilu czasopisma. Wi~kszość biorących udział w oyskusji podkreśliła konieczność dalszego po:::l~hienia jako~ci i formy informacji, z zachowaniem właśnie profilu informacyjno-naukowego. Dyskusja na temat systematyki materiałów nie zastała zakończona, postanowiono wrócić jeszcze do tego zagadnienia. Podkreślano jednak, że w zacadzie należy granice informacji raczej zacieśniać do problematyki ściśle etnosraficznej, falklorystycznej i antropologicznej. Obrady ściśle związane ze spra\vami "Demosu" \vskazały na potrzebę z'Niększenia aktywności Komitetów Narodowych w mobilizowaniu autoró\v, jak też - zwiększenia listy prenumeratorów. Powzięto też rezolucję następujqcej treści: 1. "Demos" jest organem sprawozdawczym dla etnograficznych rystycznych badań u; socjalist'yc;_Jlych ;'J:tństll;ach Eu1'opy. 2. Do karty Sic" u'prowadza 3. Kierownictwu sustematyki tetowi sk;de 4. mogą ctwem tytulowej Prace o znacuniu przekazane 'W wydawcy narodowych 6. Z ulfagi by 1964 rcdakc,;; redakcji projekt podcza~ dlcl w z clnia la. VI. 1%3 z kolegami na postęp uprasza informacyjnej się z orgCl'!omi sprawozdau;czymi - celem 7'.). kontaktu u; u; tedlnice Moskwie "De111osu" 31. I. 64 przygotowaniami 1'ozmóu; o udziale instytt!cji specjalistycznych, Narodolre () konsultowanie viczyc/! !ch k1'aj61c. w 1\10- za po.';redni- ich redakcji Kond- Kongresu Kongresu ustalenia ogólnej nowej Międzynarodowemu tL'ydrukou;uniem nawiązanie "Demo- pracach opracowała T. zurzqdov.:i (termin w (D. D. R.). posiedzeniu i uchwalić. pr,zed - 1il964 uchwaly i za7'ządowi słowiańskimi i j'lgosc01.riariskich się, przygotowawczym "Demosie" S. Na podstawie się zleca go do 31. III. ruwnież udział Demokratyczną aby 7n ogólnym przedyskutotcać zostać komitetów biorących Rep. Redakcji i przed/ożyta redakcyjnemu, można projekt zrejerowania instytucji się Niemiecką i jolklo- pracach 1'. zleca jugo- "Demosn" się Komitety 1i(wk przyrod- 7. Zleca się zarząclolci rcciCi)ccjL by zil;,,,trcua! styi v':Unwqu17.2jinjormacji. 8. tego VlZU1 •.,(l Sił~ cttjt-qd pocztcu:.yn1l -- nar:.;doLre I{cn1it~;tu d:J l'e2~i..t()C2r:.£f;J ich f<:fC!jĆŁL' Hl Eedckcyjils }Hl1t·jq.?~n1,~a o ll'1Jr(~:.cQd2.2Ttie lXJc's(:((:ie kOr!.Ll:ktn nDe(110SU~' idlku o ile - pTzljk/adóu; nie cIa uczyni-tu urządconi, z odnośnymi subskrlfpcj~ cza- s )jJLsrn, S. P. TotstOVl -- pr:~E:-'.,vJdnic·.<.;cy zobr;::.nia - H rÓ\\Tn~czcśnie pr2c\vodniczący E':srnit2tu Organiz~cyjn=;~() 'III 7i.Tiędzynaiodcv:;,~gJ Kongresu Nauk Antrop::Jłoglcz;lYC~ i Etn01ogi2zoych w 1\lo>:!cv,'ie, - wyczerpując:} przedsta\vi! zadania "D~:lnoSUn viłaśnie 'l'1 zVliC)zku z tym Kongresenl. ~:Demos" vlinien być: organem dobrzo inforiYHljącym o oprawach KC:1gresu. H6wnocześnie przyp:':Tll;l;.;no, że Komitety l\'arcclowe winny polo:iyć dui}' nacisk na przygotc'war.ie m:,teriaihv d:) 1 Zenyiu "Dem:!su" na rok 1934, VI którym n3 pLm pi"rw3z)' n?,Je:iy ,'.'ysuc.qć prob12TnatylH~ e t n o g l' a f i c z n y c h b a cl a ń nad w s pół c z e s n o ś c i ą, jak też pr:blematykę m e t od o log i c z n ą (ref. Czistowa). Obrac'Y 'N dniu 12 c'cerwca 1963 r. p:}';\viC;cono zagadnieniom historyczn:>-ctno:::;T:1±j.ez'.1.:;-,?:O atlasu śroc1kc)\A,,:e,i i \V'schodr:d.ej Europy. Pr~~c2 i tend2ncje zespołu !'adz;cch:iego przf.~dst<".\'iJi S. A. Tokar,,\\" i ~L G. Habinowicz ("Prec1.tL a :"'yteln yj PTcspeJ~! istol'iko-el1ulf) r;~[rC.ZfS;'::Crro Ci tle5a ,/\' arodl! i V/l'8~CC~llJj EOTOPY"). Vi! .p".•. -;:Jekci" Ccn- C;DiÓ\\'i:)!10: 1) zadania atlasu, 2) chronclr}~lczn'.: r,~my ~lUa3u. 3) r.2()grafjc'2"j~:: gJ"'(~:1ice atlasu 4) formę at133u, 5) z~I.\.v~rtG";ćtr2ś:~iG\v::;: t;) crr::~nll:-:I('.j~ pr,).r' D:lc1 atlasem. Oprócz t"i;P wymienieni ".utorzy przcclsbwilj projekt KW2stionariusz2, obejmu':~lc:",,) zar;adniE':1!.3 narzlldzi rolniczych w środkowej i wschodniej Europie w XIX i XX w. Zre~erow3no również problem bud:)\vnichv,~ \V farn1ie k~,\:E'stionHrius·z3. W dyskusji n:\d tym z3gadni2niem głos zC1bierali dr Jacobeit, prof. Pop, dr Kur:z, prof. I'Ji:lrtan, prof. Gajek. D?lszy ciql;( dyskusji w fermie swobodnej wyn:iany zda)) pro\vadzono w Leninc;radzie w dniu 16, VII. 196:3 r. W zwi;"z\u z przebiegiem dysl-;:usji nad słowiańskim wzp,l. śrcc1kolVowschoonie;-ellropejs!,im atłasem etnograficznym, n }leży przYPCl;nnicć, że konc:pcj" ta zostab wysu'1ipta już na IV Kongresie Slawi,tóv,' \v Moskwie w 19;;8 r. przez J. Gajka - w 2wi<]zJ<\1.z je~!,o rderatem na temat regionalizacji Polski w ~\Vietlc prac nad Pclski!TI Atlasi?11l Etnograi:icz'lym. By\' to zr2sztą jedvny' na tym Kongresie re~ent etnograficzny. Wniosek w spra-' wie kartsgraiii etncgnfkzncj u.qskal wtedy· pcparcie i znalazł się w uchwałach V Kongresu Slawistycznego w SofiJ. Fo dy~kus.'i na:1 prz2d,tawicnymi przez gc~podarzy pnjektami p:J\vzięto następujące \~:ytYCZ.1?: 1.'·'a1e;::)' przecly,kutcw8Ć calckszt'.1łt spraw poruszo:l~'ch w cZ8.sie V Kongresu Slawistów IV SoW(1963 f.) Dyskusja taka odbył" się !1'l Kongr2si~ Etnol:;giC?~ym w Budapeszcie (X 1963 r.) (1'alnoj l �814 b15 2. Przedstawiony i omówiony zakres i cel Atlasu Etnograficznego uznaje się za podstawę dalszych dyskusji. 3. Byłoby pożądanym i celowym przed Kongresem w Moskwie - rozstrzygnąć wszystkie wątpliwości metodyczne i organizacyjne i wystąpić z gotowym pLanem. Byłoby pożądane odbyć w półr0czU 1964 r. robccze Konferencje w Polsce, gdzie prace atlasowe znacznie postąpiły naprzód. Dyskusja nad "Polskim Atlasem Etnograficznym" mogłaby stanowić punkt wyjścia dla ustalenia m e t o d i p .1' o g .1' a m u prac nad atlasem środkowo-wschodniej Europy 2. Konferencja zakończyła się zwiedzeniem Leningradu, wizytą w Instytucie Etnografii AN - ZSRR, zwiedzeniem Muzeum Etnografii Narodów ZSRR i wycieczką w okolice Leningradu. Józef zarządu redakcji SPRAWOZDANIE DEMOS z działalności za okres od konferencji Gajek w Brnie *. Na konferencji redakcji w Brnie zostały przedłożone: rocznik "Demosu" 1960, zeszyt 1/2; rocznik 1961, zeszyt 1. zeszyt 2 w korekcie. W roku 1962 wydan:J ;::cszyt 1/62; w 1963 r. (styczeń) 2/62. Uczestnikom konferencji przedkłada się zeszyt 1/63. Zgodnie z podjętymi uchwałami począwszy od zeszytu 1/62 wysyła się komitetom narodowym kopie manuskryptów do korekty i jednoczesnego zatwierdzenia do druku. System ten zdał egzamin i należałoby zachować go nadal. Zwraca się jednak ponownie uwagę na to, że odpowiedzialni redaktorzy komitetów narodo"wych powinni I:'rzeprowadzić korektę w ciągu m':!.ksymalnie 5-u dn.3 i (po otrzymaniu kopii) po czym materiały bezzwłooznie zwrócić. Zbyt czasopisma uległ w ubiegłym roku znacznej poprawie. Zostały dotąd sprzedane: zeszyt 1/62 w 90% (80"0 globalnego nakładu rozprowadza się wg danych Akademieverlag, wśród st'llych odborc5w), dowodzi. to, że DEMOS awansował do szeregu czawpism etnograficznych i folklorystycznych o międzynarodowym znaczeniu. Niemniej nie należy mieć złudzeń co do tego, że zwiększenie grona odbior;;ów może s)owodować podniesienie nakładu (większa ilość subskrybentó\v w krajach socjalistycznych istnieje tylko w NRD i ZSRR). Przy ostrożnej ocenie istnieje realna możliwość (w drodze subskrypcji za pośrednictwem poczty) poszerzenia grona subskryben tów. ~ Patr..::: T. D. F i l i m o n () w a. Razszyrenoje zasiedanije objedynneno'1 redkol~gii meżdunaroclnogo żurnala "Demos". Sow. Etn"grafija 1961 r. Nr 6 str. 142 i n. • Bench! cler ge3cłlaEtsfUhrenden Rpdaktion des DEMOS libel' die TiJtiJ'(keit seit ·der Redaktionskonferenz in Brno (\v maszynopisie) \v opracowaniu dr. R. Wein:101d. Po 5-cio letniej pracy (uwzględniając okres przygotowawczy od 1958 r.) i na podstawie dotąd wydanych lub przygotowanych 7 zeszytów, obejmujących 3,5 roczników, wydaje się celowym przeprowadzenie analizy statystyczmej, uwzględniającej także treść dostarczonych materiałów. Przez redakcje narodowe zostały doręczone i przez nas opublikowane (łącznie z zeszytem 1/63): 1171 referatów i sprawozdań (w tym 1105 referatów i 66 sprawozdań). Udział poszczególnych krajów kształtuje się następująco: Albania 7 referatów - sprawozdania, kroniki, komunikaty Bulgaria 137 3 NRD 6j 9 Czechoslowacja 213 29 Polska 90 8 Rumunia 237 6 Węgry 183 5 ZSRR 74 6 Podział ogólnego materiału (bez CZęSCl sprawozdawczej) na grupy tematyczne umożliwił nam wgląd w ilościową objętość poszczególnych tematów i tym samym w ogólne akcentowanie etnograficznej i folklorystycznej pracy w krajach członkowskich. W zakresie etnografii - czołowe miejsca 'Zajmują studia nad ubiorem i tekstyliami (114), po nich nastf;pują badania nad pracą i gospodarką (86) ordZ domami, osiedlami (67). Licznie reprezentow1ina jest n::dto cerami· ka (54). Względnie liczebne są grupy większe (B l), obejmujące studia :terytorialne 'wzgl. etniczne monografie (45). Pocieszająco wysoka jest także liczba studiów poświęconych robotnikom przemysłowym (44), do których większa część B 6 (pozostałe grupy) przynajmniej ubocznie mogłaby zostać zaliczona. Głównym tematem jest kultura górników. Niestety w dalszym ciągu jeszcze niska jest liczba studiów nad badaniami socjalistycznej wsi (8). Z zadowoleniem przyjąć należy także stosunko\voobfitą bibliografię (49), prac z zakresu teorii ·i metodologii (24) i historii n3uki (17). Grupa C 6-8, których przedmiotem są przede wszystkim tematy z zakresu nadbudowy, wykazują szczytowe zainteresowania w rozprawach nad wiarą ludową (41). W folklorystyce najliczebniejszą grupę stanowią studia nad pieśnią ludową (127). Po nich następują bajki i podania (73); pozostała twórczośc ludC'Wa (57), ogólne rozprawy (55). Także muzyka ludowa (łącznie z instrumentami) (38) i taniec ludowy (48) są opracowywane. Ten jednak dosyć samowolny wybór, p:>dejmowany przez poszczególne redakcje przy doręczaniu materiałów, nie pozwala zapewne wyciągać z przedłożonego sprawozdania wniosków o głównych zainteresowaniach �.,~ F17 816 eL1CJgraiów i [o;;';!orystuw \\" poszczególnych krajoch.~';ier.1nicj jednak mozna (;j:z'y~.ać, \':; czym tk\\"i telnatj"Czny p'.1nkt cic)ko~ci. W zy,ic:;/.ku z 'cym niedwj wolno bc;dzie przediożyć prcp:nycję wzgl. pro;i.;~; o przygot:'·J:,\'\·.a'·lie lM,(eriałó\,' szczególnie do następujących grup: B:3 (socjalistyczna \\'i2~), B 5 (robotnik przemysłowy), A :ja (tecnia i metoc!olCigia (A 1) bitlicgraU8), (Uaktywni:::nie informacyjnej treści 'N kierunku \v"pólc<esności i jej pctrzeb). Jdc]i się <ln"liLuje udzi"ł poszczególnych krajów w dostarczaniu rnateriałów do grup tematycznych (patrz tabela), ujawniaj,! się jednak slabe strony. C<:ech'JSlowacja: śmienity o[;0lnego np. IV udzialu), dobry udzicll, bkże dobry podział tematyczny, odniesieniu do robotnika przemysłowego (nieom~l Wy50":0 p~)clobnie Wc-;[::ry - względny i absolutnie ni1jwh:;kszy udział w badanbch s:Jcjologicznych i ideologicznych, , t3kźe R.umUl~i(( ogólnie bi:::rąe dCJbrze dostarc.ca materiał c10 poszczegolnych grup, Tu w odniesier-iu do organizacji pracy etnograficznej l folkbrystycznej przewagę mają grupy C 9 i C 10. '. Slaby j~st dotąd udział NRD (częściOWe) objektywnie U\\'arunkowany pozl1le.Jszym włącwniem się do pracy). Udział ten cbccnie stcpniowo uleRa . ~ poprawie. Szczególnie na ~ov:ie('ki(l.1 materiale i jego wielkim zróżnicowaniu w udziab pcszczególnych grup tematycznych (:licomal 600/0 folklorystyki) mazna, patrz2,C z specyficznego purddu widzenia, częściowo poznać także przyczyny bej nierówności (p3trz tabela), zreferowano 74 ksi8.żld lecz żadnych arykułów. . tucji danego kraju (ka:idoraz:)'",'O tytui IngI. obsz'lr - e\\'entuo.lnie w forn1~? haS2! - pod3ta\\~O\\'e i:lforrnacje o najistotniEjszym), Tu tkwiłaby możliwość k80rdyn?cji prac n3ukowo-r.ndawczych i podstawa ev.'e:ltuainej współpracy (z uply\vem czasu t"kże żródło dla historiQ2~afii etnogr2fii i folklory~tyki). N. '-Ówni j'o"n"tnv bYłb' .. sP;s (w zesz':cic 2.'52 ~8,początkowany), 1'0n:~:"~'\'C'11 '" "po'''~z"o~zp~";'ln':ch ·I<ro.·;.,'>ch prac d~ktcr:;kich i habilibcyjnych. -E.~-ol . " P03tE;~:;wanie takie odpowiadałoby recenzjom "Sowieckiej Etnografii" (tu ch j2 się w ogóle cenne wskazówki -- niestety bnl;, jeszcze dalszych re::e:uji 'N cZ8.sopismach facr.owych krajów sccjalistycznych. Byłyby bar..••'\.v .•.,-.!~'./... ~ L dzo potrzebne!). Sposoby popri\wy w strukturze DEM.OSU i ich e\':entualnq realizację zreferuje dr Kunz, Zarząd redakcji widzi r.,~jważniE::jsze zadania na lata 1963 i 1964: 1. w terminowej i dokładnej techniczno-organizacyjnej pracy (manuskr'lpt 2/63 jest kompletny, kopie do korekty i zatwierdzenia do druku z·o3taną do dnia 28, VI. 1963 r. doręczone rredakcjcm narodowym, że manuskrypt do dnia 1. VIII. 1963 r. rr;oże zostać; przekazany wydawcy). W ten spJsób nakład wyjdzie z końcem 1963 r, (jeżeli podpisane do druku korekty nadejdą do Drezna do 25. VII.), 2, w aktyv.mym udziale w pracach przygotowa'Nczych do M.iędzynarodev\'ego Kongresu Naut Antropologicznych i Etnologicznych w 1964 r. w M:cJskwie. O s'i:czegółach i roli, którą odgrywa DEivl0S w przygotowaniu t2gCJ nadzwyczaj ważnego kongresu poinformuje wnikliwie prof. Tołstow, przetłumaczył W ogólnym przekroju średnia wynosi ekolo 6'.1"/0 omówień artykułów i 40°'0 książek, Odwrotna sytuacja istnieje tylko w udziale .l\;'RD i ZSRR Albania ma za maly udział, by ją w ogóle uyvzględnić _ nowa przesyłka została zapowiedziana telegraficznie, ' ZAGADNIENIA ETNICZNE I ETNOGRAFICZNE V MIĘDZYl"ARODOWYM KONGRESIE SLAWISTOW 17--23. IX. 1963 r. vv tym \vłaśnie ujawnia się c.zęściowo pcwód p2wnego niedomagania: często bowiem zwłaszcza prace na temat sccjalistycznej wsi robotnika przemysłov,Te;::o, teoretycznych i metod:logicz.nych rozważań, ~ozpr()szone s'l pJ roznych czasopismach (właśni2 z powodu tego, że nie uczyniliśmy w tych t,em'.ltach. większych pcstępów), Należy więc omawiane artykuły refero\\'a(:, by mozna było udzielić zgodnej z pralvdą infc.rmacji. " Do ,p"J\~ie.k~zenia objętości d:dału informacyjnego winny siq przyczyl1\e tal;ze l1lektor'e środki prcp::mOW811e w phmL okólnym z dnia 9, II, 63 r. Dotyczą one technicznych uproszczet'l i ujednolicet'l (sposób cyto'vvania tvtułó\\" i r;odpisy\vania) jak ró\vnież ujednolicenia p~acy redakcji nar~dowych; ]ed2n raz w ci8gu reku (zeszyt 2, każdorazowo w części sprawo:~~a\\"cz('y ,sprawozdania z prowadz~)J1ych ważniejszych prac naukowych l bo.dan ter2l1owych vvszystkich etnograficznych i folklorystycznych in;ty- ~~ K. W. NA W SOFII M;edzvnarodowe Kongresy Slawistów są ważnymi wydarzeniami nauko\Vy~\, 'a posiadają swoją pJnad trzydziestoletnią tradycję *. Kongre.: w Sofii był powiązany z narodowymi uroczystościami bułgarskimi ku CZCl Cyryla i Metodego. Jeśli idzie o ilość uczestników i wygłoszonych referatów (ponad 500), a także o wachlarz tematyczny - był kongresem liczniejszym i bardziej bogatym od poprzednich, choć w porównaniu z kongresem w Moskwie - w referatach przeważała mikrografia, --'-);2~--Praga. \V Belgradzie; 52 - "Lud", HJ3J- t, XLIX 1934- \V'ar~zawa, i\"Ioskwa. 1963 - 1939. SofIa. wskutek wybUC~1l1 wojny nie odbył Sl~ �818 819 Zdawać by się mogło, że właśnie na kongresach slawistycznych rola etnografii winna być ,określona i ważna, Tradycyjnie jednak kongresy slawistyczne mają charakter językoznawczy, historyczno-literacki, a dopiero na marginesie tych nauk dochodzi czasem do głosu historia, antropologia, archeologia i etnografia. Przeważnie też tak pOszerzona slawistyka skupia główną uwagę na problemach etnogenetycznych. Etnografia dochodzi do głosu w zakresie badań nad ludową twórCliością literacką narodów słowiańskich, w komisjach i sekcjach folklorystycznych. Oczywiście _ problematyka etniczna tkwi w referatach językoznawczych i innych, nie mniej etnografia ma tu charakter marginesowy. Przyczyna tkwi _ być może, w braku 'zainteresowań etnografów studiami porównawczymi, które tak świetnie zainicjował K. Moszyński. Przerost badań terenowych typu regionalnego, ciekawy i ważny dla wzrostu zas'obów źródłowych, nie stanowi jednak szer'okiej podstawy dla slawistyk!i porównawczej. Nieobojętna dla etnografii problematyka na kongresie w Sofii dotyazyła wzajemnych związków pomiędzy językami słowiańskimi i niesłowiań,skimi, co szczególnie wyraźnie wystąpiło w związku z problemami południowo-słowiańskimi, gdy chodziło o zaleź;ności romańsko-greckie i madiarsko-słowiańskie w języku i w folklorze. Równie ciekawie rysowały się tematy bałtycko-słowiańskie 2. Zwłaszcza zagadnienia leksykalne raz po raz wchodziły w dziedzinę kultury i dotyczyły naj istotniejszych zagadnień etnografioznych (np. zagadnienie łaźni). Na V-ym Międzynarodowym Kongresie, niewiele się w tym zakresie zmienilo; jęzYkoznawcy zwłaszcza dialektologowie wnieśli wiele nowego materiału interesującego etnografów. Na szozególną uwagę zasługiwały referaty M. Karasia o elementa,ch słowack,ich w gwarach polskich; Z. Zagórskiego na temat zwią'zków językowych między Wiellkopolską, Krajną i Kaszubami; B. Moronia o języku przesiedleńców ukraińskich w woj. gdańStkim i olsztyńskim; H. Popowskiej-Tabor'skiej o dawnym pograniczu polsko-dolnołużyckim; T. Zdancewicza a litewskich i ru.skich zasięgach słownikowych w Białostock,iem. Nie sposób zresztą wy,czerpać wszystkich referatów językoznawczych, ważnych dla etnografów interesujących się Słowiańszczyzną. Referaty St. Stojkovej o gwarach bułgarskich, H. Klagstada, E. H. Wortha, J. Vukowicia, R. Lotzschera i inny,ch wnosiły nowe oświetlenia dotyczące problemu s,tyków językowych, zwł. leksYkalnych na obszarze Słowiańszczyzny. I. Kniezsa ,i E. Petrovici oświetlili stosunki słowiańsko-węgierskie w zakresie toponomastyki i przebiegu izoglos słowiańskich na terenie Rumunii. Skądinąd zaś wiemy, że tego rodzaju powiązaniom jęzYkowym odpowiadają zasięgi różnych zjawisk kulturowych. Pod tym . interesujący l dem wzg ę, sjezd Slavistu re f era t U . Weinreicha, Geographic relations. f t P Kiralego Metodologicke ysluchano re era u , , w. tl su slovenskych narect v Ma. ho Jazykoveho a a d k' . vane problemy pnpravo .' F N. Filiny (ZSRR) oraz H. Horo ,~s lej darsku. Referat ten, podo~me Jak. . . d I dużą wagę dla dyskusJI nad Metody kartografii lingwtstyczneJ .~osla adY' chwaly powzięte jeszcze . tnografn Szko a, ze u . metodą kartograflczną we· k'" \:vs'kazuJ'ące na potnzebę powląza. SI 'tów w Mos WIe, . na IV KongresIe aWls , faktów kulturowych _ me . k l y ch z kartogramaml . nia skartowan leksy a n . Si ry ten postulat P. Gelgera 'eswOl') wyrazu, a . k walazły na tym ongresl ." l' t wem Skartowania etnografIczne l F. Mielkego, wciąż je~zcze .Je~: pa la y , .'). typem wytworu _ sądzę, 'ąZkl mlęd?:y nazwą, . h d ., nie dość uwzglę mają ZWl , . tl ' J'ę7ykowych i etnograflcznyc , że jeszcze Jest czas na poglęblenle a asow , . , 'IneJ' problematykl. przez powlązame wspo . I' referaty folklorystyczne _ ,. t- - f'c'zny charakter mla y . ! W"razme e nogra l ! .. k;ch pierwszej po owy J 'd' , litnratur s owwns , M Jakóbca U źrode! lu ,OWOSCL, k baJ'ki -polskiej M. Brauna Zur . , '" kiego S ystema,ty a , XIX w l J Krzyzo.l0WS ł ' O n;októrych cechach roz.. b 11 d W K Sako owej ,. serbokroatischen Yolks a a e: . . "loru C Stiefina O dawnych htstowoju historyczno-piosenkarsktego folK 'O 'starovolskiej pieśni ludowej, ' ., h skich Cz. Hernasa . . Ś k J r'ycznl ch ptesnwc ru, l k' .. B ZakrzewskIego lqs a t k bajki pos tej l , H. Kapełuś - Charakterys y a T matvkę folkloru wschod, 11 kresu romantvzmu. e Pieśń ludowa w zbwrac, z o Ul' refer,atach' K W. Czistow, . . k' porusza l w ' " niego i południowo-sloWlans .. lego - W L' tyr Cw Romanska, M. PoP. W E Gu~~ewa, N, . ·m , . N . I . Krawc,owa,. . . b -F' M Bos k OVIC"Stulll' ,. R Lalić " S Haltsonnen, • Chr, Wakarelskl, TvI'. Czu e lC, " R A hełowa E W, Harkins i inm. R Petrović V. Smolej, ,n ,. A, Schmaus,. , f ratów folklorystycznych~. W sumie wygłoszono 41 re e h na szczególną uwagę zasługiiwały W seri!i referatów etnogenetycznyTc t' kow'a S Bondarczuka, W. Mar.. k' go P N re la " referaty T. Lehr-Spławms, le , ' . -t' B Grafeanuera, J, Paulika, ., t' J W Broms ema, ' . tynowa, Kl'. M'IJa lewa, .' dia K istorii bani w swete se naimenowanYJ a zwłaszcza L Vah.rosa (Fmla; Łozińskiego Evidence historique pour w slowianskych Jazykach. '.: d K' Potoczyście brzmiał referat . d de ta ctte e Lev. . . ('origine Palt u nom . rodo'w zachodnio-słow,i,amklch. t k ltury muzycznej n.a ,J F. Belzy na terna u Moskwie i .sugestii wy' . " d chwal IV Kongresu w Nawiązano rowmez o u 'd nl'u Komitetu Redakcyjnego "De1963 l' na pOSle ze . suniętych w czerwcu '. b nl' roboczej, zainteresowane) o grupy ,. dbyło SIę ze ra ~ mos" - a mianowlroe o d' Europy środkowej i wschodniej 4. sprawą Etnograficznego Atlasu naro ow paradoxes in the , Ze szczegolną htstory of uwagą u J J' -4 Porównaj: B. H a v r a n e k, S. W o l l m a n n, V. Mezinarodnl Vestnik Ceskoslovenski Ak. Ved. rocz. 72. 1963. Nr 5. str. 646-651. 2 byl Slal:o-Jiddish CSRS-2, NRF-4, NRD-l, 'd'a-l Belgia-l. USA-l. ka;tografii etnograficznej r';:;~t; a ZSRR-B: Polska nia-I, Bulgana-4, Dania-l, Jugoslawia-13, Rumu" 'ki w sprawie EtnograI ~nIO~em J Gajka Znaczenia ficz~e~~s~~~~~u n~lo,1;iańskiegO bYI1tŚC~~I':v zr~'1:~I~e p~~~e :~~ kartografii etnograficzne} dLa slaw Y polskim Atlasem Etno- �820 821 W zebra~liu \\"li li ud'<J!: W. K. SJkolc',\'~, L. W. Markowa (ZS~R), W. GelSp:JrU:rJ":a i H. Hinkowa (CSRS), T. W. Czulnłycz, D. Bariakte;:ewicz, (Jugc;1a ..··i".\, '~'. St2initz (:--rRD). :\J. Pop ([łumu~ia), C:Jr. Gam12w, W. Bcżik::>w. Chr. W2k~relski, W. 1\Iarinow i inni. Czistow przedotawil d0cobek uc~:on.',·ch I;.l(l/ieck ch kLó:::-:y O~1·3C(nV81i \vst(~pny plan t3kiego atlasu Gkn.~_Hili ramy crJ-r::;n(Jogjczc~; i gEozrc-.~ficz!12, a taki,c:. tenlatykę i program peelCY. Pcdkrc·~lił on IY;C;--Z:':;ę n"danL1 zSc;Jcło,,\'i t!"wal3zych ram crgzwizacyjnych. ~' dalszej dy:'kusji rozpat!"ywano możli',\iokci zwołania spctka!,,\j~ w J3udalPszcie i War.,z21wie. p::-Ied IVIiędzynarc)clowym Kongresem Nauk Antr. i Etno!. w iv..oskwie w 1964 r. Podkreślono również koniecz:1::>ść j2.śniejszego sfc;--mulGwHnia str:my metodycznej i met()dolcgicznej historyczno-r'!:lOgra.ficznego ,'tl21sU (J. Gajek). Do tych wypowiedzi przyłączył ,h p"O£' E;teinitz pC)dkreślajb,c, że w atlasie na czoło zagadnień tnL]:;i V:y" ..,ną;': sh; etnograSia ujf;ta \Ii kartogramy, teksty ZHŚ winny być tylko ko~j2cznym dope!nieni,?m dokumentacji. Dyskutanci ekre<lali kobjno tTlcżliwości \vspółpracy. S,cL2gólnL? mocno akcent::J.w:.::no sprawę t2kiego d8boru temat6\\', aby aUn ukazywał nie tylko zrówn":;ni, kultur::;·'.ve Europy śrcdk.JVi2j i wscho'.lnie.:, lecz r6wnież podkreślał charakter,'istycz:J.e r]s)' p:·sz, ..~egóhych kultur naro::lov.'ych. (Chr. Wakarelski). Zwrócono uwagE; ca k~ni'2C'nc,ść przedyskutowania charakteru i zakre·su zasobów źródłowych, aby bkty omawbne tyły porównywalne - z drugiej zaś strony _ ty nie wtlacZJć indywidualnych faktów kulturowych z różnych stron Eu;--oPl w gotc,we systemy typ::>lc[;ic3ne, cp:ute niejednokrotnie na form::i;'H?;' c1l1alhie m<1teri,tlu. Atlas \V przekonaniu refere:1tów wini'en być nic tylkc prz'cstrzennym uporz;::dkowaniem inwE'ntarza kulturowego, lecz i kC'ntrolą dstycr.cz3sowcj typclogii. I'.limo drobnych różnic w poglądach wszyscy uznali, że at1:\s jest pilną kO:1iecznością naukową i że referaty Tckar2wz: i Rabinowk:,:] wygłoszo!1£' \V l\/105kw12 winny być podstawą dalsz~j dyskusji. Postanowiono, że trwalszy komitet atlasowy 5 do czasu k::mgresu powinien nad2shd; mat~riały [18 p:>dstawie których można by zorientować się które f"kty kulturowe nabiy uznać za najważniejsze dla poszczególnych nared"w Europy środl{owej i wschodniej. W su:nie należy uznać, że V Kongres Slawistyczny w Sofii posiadał p:wną v'!agę i dia etncgrafii, a referaty język:::z"awcze, folkbrystyczne, et:1S2'en2t::cme i etnograficzne wniosły nowe punl<ty widzenia i posu:lęly nieco naprzód sprawę atlasu ;'. ~3. koniec dcdać należy, że raz pn raz spotyk,J:1e \\' czasie wyciec.zek 1-:'m~resowy('h akcenty kultury blióokiego i środke,',"'ego orientu. oraz sll~e \'.':iaż ieszcze t(;hn:enie kla:;ycznego c.ntyku w kulturze bułgarskieJ, a tak.ze . '. - '.' l. s'el'dn~zn~':'ć go-p' darzy - pczostawiły niezJ.tarte wspommel1la. r-JSCEl.nO.,c ,_I..- F ... :::' _ ,.,... " l graficznYiTL 1.V_wa l!jSU. Pop, " Proi. Z str. Prof.: polskich Loli-2J2. stUdió\vSla\Vi~Lycznych. Tokare;.v, Rabino·· ... "li\:z. Gajek. PAN Filow3. Komitet Bratanić, SlovJianDZna\\'.-:;t\,-(} Bożikow, Peesch •. Gundd, Gancle'vv - prze\.vodniczył zebranJu grupy robOCZt:'j. t1 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2L'takcento\\'alo swój udział w V . .l\f. Kon4 gresie Slawistóv..' przez wydanie "id tonlu LUDU, poŚ\viĘconego Kon.e;resowi SJf;jskiemu~ którego telnalyka. dotyczyła problemów Sło· ..viańszczyzny zaci1odn:ej_ Tom ten v\'zbu-dzH żywe zainter~sowałlie i był pilnie poszukiwany_ Jćzef WYCI.,\G Gajek Z PHOTCKCLU Z XXXVIII WALNEGO ZGROJ'JIADZENIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZ:-JAWCZEGO z dnia 8. XI. 1963 r. w ratusze-wej sali Vi O P o l u * W XXXVIII Walnym ZgromRdzen!u wzięło udział 97 osób. Nieobecność usprawiedliwili, przysyłając rówllOczcśnie życzenia p:'m~ś~.nych obra~: P~'d. 'Pr~f. Jan Czekano\vski, Aleksander Godlewski, WlodzlmlerZ AntomewlCZ, Dobrowolski i dr Bolesław Garyga. , K'zimierz .~.. "ff Vlcepre Walne Zaromadzenie otworzyla prof. dr Maria Pru erowa .'" . ł d t ., r p3.rtii i stronl11etw zes PTL. Przew.odniczQca pOWIta a prze s aWlcl2 l.. , ' . plitvcznych, wladz tere71owych, woj('wódzkich i mieJsklch, POlSKlej Al:a',' 'l"~'n zebranych członkow d~' ;'.. N"uk gości zaaral1lcznych Olaz WSZ.fShl". . ;r~:';rzy~tw~ oraz po"'dziękowała g8spodarzom rvli3.sta .i .Vl0je:vó~zt\~a Ololskiego za umozliwienie odbycia Walner;o Zgromadzel1la l SesJI Naukowei w Opolu na prastarych Ziemiach Piastowskich. . '- BE'ZDośrednio po otwarciu XXXVIII Walncgc> Zgromadzema odbyło 'iif; uro~zvste przekazanie pamiqtkowych dyplomów członkost~ła ~ono~'owe~o pr~fesorowi Janowi Czekanowskiernu, Wiesławie Ci('h~\~ICZ l JUII.U'szo~vi Zborowskiemu. Zebrani uczcili pamięć Janusza ŚWlCzego chWIlą milcze"ia. . ',' 'h~d' SIRderat inauguracyjny pt. Rzut oka na zagtldn!e,ue pac. ,} zenw .0 wian wygłosił prof. dr Tadeusz Lelw-S p ł a w i it s ki.. W dyskusji nad referatem Z'lbierali głos: prof. dr. Stal1l~ła\V Bąk, prof. dr Kazimiera Zawistovvicz-Adamska, prof. dr Mana Prufferowa, prof. dr Józef Gajek, dr Tadeusz Wróblewsl~i,. oraz litera.t Rafa: Urb~n. n Prof. dr Bąk poruszył problem l'Llblezy etnograficznej l zap} tał pr _1_ genta o jego stanowisko co do I';eurów Herodota. naco prelegent ~(! vJ:cm odpowiedział. że lud ten nie został jeszcze zide,ntyfiko.wan.y. pro.~ dr '~~=l wistowi<:z-Adamska zwróciła uwag£; na trudnoscI,. Jakle SIę .PlętLą pr:._. badaczem. co do ustalenia chronoiogii na POdSlawlC nazeWl1lctw~" l za ,lę0_ �823 822 gów, gdyż nie wszystkie wytwory jednakowo się przenoszą, niektóre odrywają się od zespołów. Prof. dr Pri.ifferowa podkreśliła potrzebę ściślejszej współpracy etnografów z językoznawcami. Prof. dr J. Gajek nawiązał do prac kartograficznych P. A. E. i podkreślił, że zawsze fakty kulturowe łączy się z na'zewnictwem. Zaznaczył też, że zapis zwyczaju, czy opis narzędzia bez związku z nazewnictwem bez lokalizacji i chronologizacji jest małowartościowy. Dr T. Wróblewski wskazał na zmienność tzw. rubieży etnograficznych. Prof. dr Lehr-Spławiński wyra'zil zadowolenie z pJwodu tak ożywionej dyskusji; stwierdził, że badania etnograficzne muszą być prowadzone kompleksowo w oparciu o s;zereg korelujących z sobą dyscyplin naukowych. Pan Rafał Urban wyraził radość, że na Zjazdach Pol. Tow. Lud. poznał wielu największych luminarzy nauki polskiej. Podał też, że zwyczaj palenia ognisk na miedzach na wiosnę uważa za tradycyjne wspomnienie dawnej gospodarki żarowej. Twierdz.ił również, że zachowane wśród tradycyjnych potraw wigilijnych tzw. simiotka i kluski z makiem miały stanowić narkotyki nastrajające lepiej do wies,zczych snów, których spodziewano się w okresie Godów. W przerwie uczestnicy Zjazdu zwiedzili Muz-eum Etnograficzne w Opolu. O godz. 16,00 rozpoczęto częsc organizacyjną Walnego Zgromadzenia. Przewodnictwo objął Viceprezes - prof. dr Stanisław Bąk. Przeczytał on nadesłane telegramy gratulacyjne, poczem przedstawił proponow8.ny porządek obrad. Przegłosowany jednomyślnie p::rfzc,dek obrad przedst,nvial się następująco: 1. Odczytanie protokołu z XXXVII Walnego Zgromadzenia w ŁU1icucie (i zatu:ierdzenie tegoż protokołn). 2. Wybór 3. komisji: mandatowej, Sprawozdanie Sekretarza 4. Sprawozdanie Skarbnika. 7. Sprawozciani,a Oddziałów. 8. spTawozdaniami. nad i wnioskowej. Generalnego. 5. Sprawozdanie G!ównej Komisji 6. Dyskusja nad sprawozdaniami. Dyskusja skrutacyjnej Rewizyjnej. przedstawionych przez Komisję Wnioskową. Ad. 1. Protokół z XXXVII Walnego Zgromadzenia w Łańcucie przeczytał mgr Piotr Kaleciak. W dyskusji nad protokołem zabierali głos: dr Malicki, dr Wróblewski, dr Jasiewicz. Dr l\hlicki zwrócił uwagę, że protokół jest zbyt szczegółowy; podkreślił, że oddsje wprawdzie dokładnie przebieg XXXVII Walnego Zgromadzenia, le2": zbyt wiele wypowiedzi przytacza nlemal dosłownie, a możnaby je streścić. uważa, że np. wypowiedż prof. dr Reinfu5sa o Oddziale Lubelskim możnaby 0puścić, albo bardziej uogólp.ić. Dr Wróblewski wypowiada się za pozostawieniem proto9. Uchu:alenieu:niosków kołu koły sany miast ,! i napisanego zbyt szczegółoowo - natomiast radzi, by przys~łe pro~były mniej drobiazgowe. Dr Jasiewicz uważa, ~e. prot~koł Jes,t napIstylem reportażowym i wnosi niekiedy wartosclOwame faktów, zapodawać same fakty. Prof. dr Bąk poddaje protokół pod głosowame. Protokół przyjęto i zatwierdzono jednomyślnie. . . Ad. 2. Do komisji mandatowej wybrano: dra Władysława Bahcklego, dr Annę Kowalską-Lewicką i dra Waleriana Sobisiaka. . Do komisji skrutacyjnej weszli: Jan Mic'ał - Kier. WydZIału Kultury w Łańcucie mgr Henryka Romańska z Wrocławia i mgr Leeh z Łod:d. Komisj~ wnioskową wybrano w nastĘPującym składzie: Dyrekt.or mgr Sbnislaw Badoń ze Szczecina, prof. dr Józef Gajek z :Vrocławla, mgr Jadwiga Klec'zkowska z Łańcuta, prof. dr Bolesław Olszewlcz z Wrocławia i prof. dr Francis,zek Wokroj z Poznania. . Ad. 3. Prof. dr Stanislaw Bąk przeczytał, w zastępstwIe prof. dra Aleksandra Godlewsldego, sprawozdanie Sekretarza Generalnego. Ad. 4. Sprawozdanie Skarbnika odczytał zastępca Skarbnika - dr Tadeusz Wróblewski. Ad. 5. Sprawozdanie Głównej Komisji Rew-izyjnej pr,zeczytał prze- wodniczący Komisji - mgr Stanisław Badań. . A,d. 6. W dyskusji nad sprawozdaniami zabierali głos: dr Longll1 Malicki, prof. dr St'misław Bąk, dr ,Tan Dekowski, prof. dr Prufferowa, prof. dr Józef Gajek i mgr Piotr Kaleciak. Dr Malicki podkreślił optymistyczny ton sprawozdań i dobrą .oce~ę prflcy Zarządu przez Głó'vvną Komisję Rewizyjną· ,Prof. dr Bąk dZlękUJ~ Głównej Komisji Rewizyjnej za wnikliwą pracę, klora pomogła zarz~dowl do wprowadzenia ulepszeń i do lEunięci9. usterek. Dr Jan Dekowskl wy'" 'd"z>Ie k' S·,u d'a wydawrazi! zdumie:lie, że GKa nazw" 'la ",-,o I ""tno<1raficzn~" <> ~ nictwem cbcym, skoro jest to nasze wydawnictwo i stawia v;niosek, by D ŁSE zostały prz~jęte przez PTL. Prof. dr J. Gajck informuje, że sprawa ta była przedmiotem obrad na ostatnim Dosiedzeniu Zarządu, na którym uzgodniono pewne założenia; zapadLi uch\~ala o finansowanie leg',) wydawnictwa jalw jednego z ośmiu tytukw wyda\'v'niczych PTL. Prof. dr NI. Prufferowa prosi, ~y d.r J. Dekawsk i wyc'Jfał S\vój wniosek, który w tych waru;1kach stał SIę nJeaktua~~ ny i zbyte;:z1l2, byłaby p,)no\vna dyskusja. Dr Gekov.:sld wycofał SW~J WniG52k. i\JIgr Piotr I{"lcciak zgłosił wniosek, by przcgłosO'N::lno p;·7.YJE:C!~ do wiadomości sprav.·ozdań Sb1rbniko. i S2kr.et9rB Geiler2.1nf:go i przYJęcie do vdadomości sprawozdania GKR w prlcdsta\\'irjnym bl"D1ieniu. Podeleny prZE'l prof. dra Bąka pod głosowanie wniosek mgra Kalec~aka p~ze~.z:,dł jeckomy,ilnie, w~,2ystkie spra;vozd'1nia zosbły przYjęte I zatwIerdzone. . Wobec tego przystąpiono ::lo sprawc.'zcifl!l z pracy poszczegolnych Oddziałó\\·. Sprawozdanie z Gdańska zlożył dr Longin :Vlalicki. Spra._~(1. 7. �821 wozdanie z Kielc, wobec braku przedstawiciela przeczytał prof. dr Stanisław Bąk. Również z Limano\vej brakło przedstawiciela, a sprawozdanie przeczytał mgr Piotr Kaleciak. Sprawozdanie z Oddziału Lubelskiego złożył mgr .Janusz Optolowicz. Sprawozdanie z Łodzi przedstawiciel mgr Jan Lech. Spraw'ozdanie z J\!lszany Doln<;j złożył mgr Piotr Kaleciak. Za Oddział OlsztYlISki -- sprawozdanie Zł02ył prof. dr St. Bąk. Sprawozdanie z Poznania złożył mgr Stanisław Błaszczyk. Sprawozdanie z Przemyśla złożył mgr Stefan Lew. Z Torunia prof. dr Maria Prufferowa. Sytuację Od<l2ia1u Wars:?:w·slciego przedsbwiła doc. dr Anna Kutrzeba-Pc.jnaro·,va. Z Wrocławia z!oży! :-:pr"wozdanic pr::f. d'.' Belesław Ols2.e\\'icz, z Krakowa p. Eugenia Haj6wna, z Zakopanego p. Barbara Kcwalska, z Łańcuta mgr Jadwiga Kleczkowska i ze Szczecina mgr Stanisław Badoń. Ad. 8. Po z',kończe:liu sprawozdó'ń z dział::l1ności poszczególnych Oddziałów pro,f. dr Bąk otworzył dyskusję nad sprawozdaniami. Mgr Antoni Nienartowicz z'vrócił uwagl;, że w sprawozdaniu Oddziału Kieleckiego są pewne nieclokladno"ci, które mogą wprowadzić w błąd członków PTL (jakoby Zarząd Główny uniemożliwił Oddziałowi otrzymyw<~nie subwencji z WRN). Oddział z~rejestrowany był nieformnlnie jako ol'.g:mi.zacja regionalna. Tymczasem :laden Oddzia! PTL nio jest organizacją autonomiczną, lecz podlega Zarządowi Główpomu, jako Centrali Towarzystwa. Oddział może otrzyrnywać zlecenia z Prezydium WRN na kcnkretne zadania, l"cz z całości swej działalno§ci rozliczR sil:l nie tylk9 przed zleceniodawc,j, ale i przed Zarządem Głównym PTL. Pretensk Oddziału Kie1=ckiego są więc nieuzasadnione i wynikają z braku zrozumienia zRrządzeń P. A. N., o których wszystkie Oddziały były parckrotnie poinformowane. Prof. dr Stanisław Bąk zaznacza, że sprawa Oddziału Kieleckiego \vróci jeszf'ze na p)~.jecll1~nie Z3rządu GlóY\T';ego: fi p'""j~;ievlaż brak na Zjeździe przedstawi.cieh\ z Kielc, nie bęcl.ó2my dłużej zJjmować siQ szcz"gółami tego Oddziału. Prof. clI' :Maria PrUfferowa informuje o uchwale Zarządu Gł., że te Oddzh:lly. które mają samodzielnych pracov:ników nauki lub plany ustalone pE~Z samodzielnych pracownikflw nauki i prace przez nich oceniane, mogą o!rzymyv/nc także z Zarządu Głównego pomoc finansową na prowadZ·2nie lndań nauko\vych. Pnf. dr Józef Gajek p::Jdkreśb mocno odpowiedzialność za celowe \\·~.·korzystanie t,\'ch sv.b'i,vr:n~.~ji .i 7::1"!':n~1CZ3.: Ż2 b2Z (pi~1i'1 i oC2n:)~ IJr::;c przez samodzielnych pr:;:·.co\vnlkó\v n~.~.uki, Zar~ąc1 GłÓ\Vll.Y FI'L nie będ:d? mógł loclziela0 dDL1cji na pLice naukowe. Podkreślii. Ż2 wyniki i rnateri,lły z bad:1ń t2rencv'ych n1uszą \vejś0 c1:) ..'\rc~.l'.':um Naul\:c\'·egf) PTL i stHj'1 si:; whs!1o~t:i<l TO'.':arzyst\'·a. Ad. 9. C"c2€':-1.:1icy ~<X~'~III \V31neg,J Zgrc;-na(JJ:~nia \\. OpJlu z~bo ... \-iązujti Pr2z.ydiu111 Zarządu (:-::·łó\\-n('go do \vys!ania lIst.u z \\Y~T(.1Z:1;:li ~ł(:bo- 825 kiego szacunku, życzeniami zdrowia i długich lat dalszej owocnej pracy dla elobra nauki pol"ki~j ella Prezes:, Towarzyst\va - Hektora prof. dra Jana Cz~kano\vskiego. Wniosek zreferowany przez prof. dra Olszewicza przyjęto przez aklamację. Dr Wróblewski zreferował wniosek, by 'Nalne Zgro:nadzer::ie uchwaliło wybicie medalu pamiątkowego z okazji 50-letniego Jubileuszu działaln::>ści prof. dra Jana Czekan::>'.Vskiego \V Polskim Towarzystwie Ludoz:1awczym. Wnic32k przyjęto również przez "klamację. NastE;pnie Komisja Wniosko'.va przedstawiła wniosek Oddziału Łódzkiego, by Zarząd Główny wcześniej zatwierdzał preliminarze Oddziałów, który to wniosek uchwalono z klauwlą "VI miarę możności", gdyż wiadomo, że Zarząd Główny nie może zatwierdza<': preliminarzy \vcześniej niż uczyni to PAN dla całego Towarzystwa. Wniosek ograniczony klauzulą "w miarę możności", przegłosowano jednomyślnie. Kolejny wniosek dotyczył terminów Walnych Zgromadzeń i ich lcka1incji w najbliższych latach. Prof. dr Józef Caj2k poinformował zebranych, że poprzedniego dnia na zebraniu Zarządu Głównego podj<;to uchwałę, by w 1964 reku odbyć Walne Zgromadzenie we Wrocła·wiu. 'N 1965 roku na prośbę Zarządu Oddzi3.łu przemyskiego - \V Przemyślu, w 1966 roku na prośbę przedstawicieli Oddziału poznańskiego - w Poznaniu, w 1967 roku -- \V Ki2lcach, a w 1933 r. w Toruniu i postawił wniosek o zatwierdzer;ie tej uchwały przez 'Nalne Zgromadzenie. Prof. dr Maria Prilfferowa uważa, że byłoby lepiej, by terminów nie nakładać zbyt rygorystycznie, bo mogą jeszcze zajść jakieś zmiany, które trzeba będzie uwzględnić. Prof. dr J. Gajek uzasadnia jednak potrzebę planów długo-terminowych koniecznośch-j przygotowania odpowiednich materiałów i prac naukowych na sesje naukowe, uważa że korzystniej jE'st pcacować z dłuższym płanem i mieć przed sobą wyraźną perspektywę: co, gdzie i kiedy. Wobec tych argumentów prof. dra Gajka, prof. ar- 't·anisław Bąk poddaje w/w wniosek pod głosowanie. Przegłosowano jednomy~lnie; tą uchwałą zakończono organizacyjną część Walnego Zgromad!.enh. 9. XI. 1963 r. - Sesję Ignace~o Opolskim. drugidziel'l Sesja naukowa Walnego Zgrcma::lzenia Naukową rozpoczął \V dniu K u ż n i e w s k i e g o pL: Stall 9, XI. 1963 r. referat baelal! 11lc1oznau'czych Dyrektora JW Śląsk l! �826 Drugi referat pt.: Tysiąc lat śląskiej muzyki ludowej wygłosił dr Adolf D y g a c z. W dyskusji nad referatami zabierali głos: dr S. Simonides, dr E. Kucharska, prof. dr J. Gajek, p. A. Oleszczuk, p. J. Koszyk, prof. dr S. Bąk, prof. dr M. Pri.ifferowa, mgr Cz. Białek, dr O. Gajkowa. Dr Simonides proponuje, by w ramach PTL stworzyć sekcję folklorystyczną i by stworzyć jakiś tytuł wydawniczy dla folklorystyki. Dr Kucharska relacjonuje o zdobytych przez siebie fotokopiach materiałówz podróży Srezmiewskiego (który w 1810 roku był 4 dni w Opolu). Są tam zapisy dotyczące m. in. stroju ludowego. Pmf. dr Gajek zaproponował, by materiały te zechciała opublikować w "Ludzie". Pan A. Oleszczuk mówił o trudnościach pracy etnografa i badacza kultury ludowej w terenie, o warunkach w czasie gdy eksplorator formułuje dokument naukowy. Pan Koszyk z Opola w niezmiernie żywym i interesującym wystąpieniu przedstawił, jak gwara śląska i pieśń ludowa pomogła w zachowaniu polskości na Sląsku, jakie prześladowania cierpiała ludność polska i język polski w naporze germanizacyjnym. Ile wysiłku kosztowało przetrwanie dzielnego ludu śląskiego przy staropolskim języku przez 600 lat niewoli. To napra\vdę tytuł do chwały i szacunku dla tego ludu. Prof. dr S. Bąk podkreślił również, że grawa śląska to mowa Reja i Kochanowskiego, a znajomość gwary pozwala lepiej rozumieć formy literacIde języka. Omawia też szczegółowo przykłady form archaicznych. Prof. dr M. Pri.ifferowa mówiła o Muzeum w Opolu i o mającym powstać Skansenie pod Opolem. Uważa, że przydałoby się i u nas Centralne Archiwum Folkorystyczne. Mgr Cz. Białek zwraca uwagę na fakt, że germanizatorzy zabraniali wydawania książek do nabożel1stwa w języku polskim, bo zdawali sobie sprawę, że mogą one podtrzymywać znajomość języka polskiego. Dr O. Gdjkowa uważa za słuszne, by programy studiów etnograficznyeh i Językoznawczych uwzględni;:)!y metodykę badania folkloru. Proponuje, by zebral1l2 pieśni i teksty kierować do Red9.kcji "Literatury Ludo\vej" w Warszawie. W czasie przerwy obiadowej członkowie Prezydium Zarządu Gł. zostali przyjęci przez Przewodniczącego l\IRN Opola - Ob. Musiała, który na pamia,tkę spotkania w Opolu wręczył cz~onkom Zarządu Album Opola. Obrady południowe otworzył referat dr J. P a \v ł o w s k i e j pt.: Przemiany społeczno-kulturowe w dol.ncśląskiej wsi Pracze pow. Milicz. Z kolei mgr l\I. S u b o c z o w a wygłosiła referat pt.: Procesy integracyjne w Opolskiem w świetle etnogrcfii. Po czym 'I,vywiązała się ożywiona dyskusja. W dyskusji nad referatami zabierali głos: D. Oleszczuk, prof. Zmarzłv. 827 prof. dr Gajek, p. Pszczyński, dr Jasiewicz, prof. Pri.ifferowa, dr Gajkowa. dr Wróblewski, p. Koszyk i prof. dr Bąk. P. Oleszczuk tłumaczył przyczyny występującej tendencji wśród młodzieży wiejskiej do ucieczki ze wsi do miasta, gdzie praca lżejsza, a życie nowoczesne i bardziej ciekawe. Prof. Zm·arz1y uważa, że terminy "Opolszczyzna", "autochton", i "integracja" mają coś pejoratywnego i niesympatycznego, radzi więc, by terminów tych nie używać. Prof. dr J. Gajek nie widzi w określeniu "autochton" czy "integracja" czegoś niewłaściwego, jako że są to terminy przyjęte w nauce, natomiast nazwę "Opolszczyzna" również uważa za niezbyt szczęśliwą. Pan K. Pszczyński wyraża przekonanie, że powLnniśmy unikać nazw i określel1, które dzielą i wywołują zadrażnienia, gdyż wszyscy jesteśmy Polakami, czy pochodzimy z tych, czy innychst.ron Polski. Dr Jasiewicz porusza problem wpływu środowiska geograficznego na zjawiska kulturowe oraz stawia propozycję, by na przyszłość uczestnicy Walnego Zgromadzenia, czy Sesji Naukowej otrzymywali tezy referatów lub nawet pełny tekst. Obrady powinny toczyć się w sekcjach, według indywidualnych zainteresowań, co byłoby praktyczniejsze. Prof. dr Pri.ifferowa popiera propozycję dra Jasiewicza i przypomina, że próby tego rodzaju rozwiązania w Zebraniach PTL już bywały oraz nadal będą. Dr Gajkowa uzasadnia, że zamiast słowa "autochton", należałoby o prastarych obywatelach ziemi opolskiej mówić "Opolanie", co byłoby i przyjemniejsze i historycznie bardziej uzasadnione, gdyż "Opolanie" to stare plemię p~)lskie, wymienione przez geografa Bawarskiego. Podkreśla też, że to co słyszeliśmy tu w referatach i przemówieniu Opolan p. Koszyka i innych -- to najżywotniejsza etnografia pisana krwią Polaków Śląskich. Dr \Vróblewski poruszył sprawę statystyki w opracowaniach etnograficznych. Pan Koszyk z Opola uważa, że stosowniej byłoby mówić zamiast "Opolszczyzna" - "Opolskie" lub ,,8ląsk Opolski". Na koniec gorącej dyskusji zabrała głos prof. dr M. Pri.ifferowa. Podzir;kowała prelegentom i dyskutantom, podkreślił9. duże korzyści poznawcze i moralne, jakie zdobyliśmy przez Walne Zgromadzenie i Sesję Naukową w Opolu. Szczególnie gorące podziękowanie skierowała do Komitetu Orga nizacyjnego, do Opolan, władz administracyjnych i politycznych tej prastarej Polskiej Ziemi, po czym zamknęła XXXVIII Walne Zgromadzenie \v Opolu. Następnego dnia, tj. lO. XI. 1963 r. odbyła się '\vspólna wycieczka dwoma 2utokarami trasą: Opole-Turowa-Olesno-Stare Olcsno-Dobrodzie1'l-Strzelce Opolskie-Zawadzkie-Góra Św. Anny-opole. Uczest- �828 823 nicy wycieczki zvv"iedzili ważniej3ze zabytki etnograficzne, architekt:::miczne i historYCl:le oraz uroczyście złożyli wieniec pod pomnikiem Powstańców 81<lskich na Górze Św. Anny. Protoko!o\',-C'.l Z DZIALALNOSCI KOl"GRESTJ NAUK SPRA WOZDANIE POLSKIEGO KOMITETU A.N'TlWPOLOGICZNYCH lVIIĘDZYNAR.ODOWEGO I ETNOGRAFICZNYCH Skład polskiego Komitetu Narodowego został ustalony na VI Kongresie w Paryż.u przez Stałą Radę i Walne Zgromadzenie Kongresu '. Zgodnie ze Statutem uchwalonym w Wiedniu w roku 1952~. Skład j",go przedstawia się nast<;pująco: Pl'~)f. P!'of. \V. Antonie\vicz, J. Czek8nowski, M. Ćwil'ko-Godycki, T. Dzierżykl'ilj-Rogalski, J. Gajek, K. Zawistowicz-Adamska. O ile do zadat'l Stałej Hady nal·cży organizowanie i przygotowywanie kongresów - funkcja Komitetów .N'arodowych ma tylko charakter pomocniczy, m. in. do zadat'l ich należy czuwanie nad rozwojem badań antropologicznych i etnologi:::znych, na pogłębianiu koncepcji wspólpracy w zakresie nauk antropclogicznych oraz wspjłdziałanie w l'annc!l cr]:ani;:acyjnych Stalej Hady. Nil wniosek Vlydziilłu I i II Sekretariat Nauko.wy PAN afiliował Polsld Komitet Narcdowy przy Komitecie Antropologicznym PAN; w ten sposób Komitet Narodowy stał się w istocie Komisją Komitetu Antropologicznego przy II Wydziale PAN, z tym że w skład jej wchodzą zarówno przedstawiciele I j II Wydzialu PAN 3. Komitet Narodowy odbył posiedzenia w dniach 2. H. 1963 r., 25. II. 63, 23. IV. 63, 7. V. 63, 4. XII. 63. Na pierwszym posiedzeniu poslerzono skład Komitetu do 7-miu osób, wprowadzając Prof. Prof. K. Dobrowolskiego i A. Wankego. Przewod:1iczącym wybrano J. Czekanowskiego, sekretarzem J. Gajka i T. Rogalskiego. Omówiono również sprawę referatów naukowych na Kongres w Moskwie i roboczej konferencji p::>lsko-rosyjskiej. We \\'szj'stkich tych sprawach postanowiono porozumieć się z PAN i zgodnie z ustaleniami - przygotować odpowiednie wnioski personalne, które wymagają statutowego zatwierdzenia przez Stałą Hadę i \Valne zgromadzen ie '. " . l, '·1 c.":;n,9r~s ln',c,:.nlOlio/1f!.i (fes Scipi:ces 1~6~~t~1t~~5~_i;2(~Oll~ l'.jb.J. T, 1. R'.1port g2ner~1l Anrhrupologiqu.es .4nthn)poio,:}iF. et :.:Por ... Lue]" l. XLVIfI str. 5-ł~ i n. ::Irt. :1. -1". 5. prOtokołu z 2 lipca 1963 pkt. 6. 4 P.glrz Art. j SL.:lllltu Kongresu ... LucI" t. XLVIII el Er11'HJLogi1lLes, :\'lu~ee (ie l'Homrne. :' \VYC;<i.~ str. 5~5. Paris. Paris :'~a drugim posiedzeniu zarysowały się pewne rozbieżr:ości 'N p::>glądach co do skłc,du Komitetu N3.l'odcv,;e[';o, z·.v!aszcza jeśli chodzi o dzial etnografii, postano··.vion!J wiĘC przedsta\vić całck;:ztalt tych spre,\\' 82kret,,riato\vl V·,7ydzi8.łU I i JI" c21em uzgcdl1i:~ni~ różEic. \V okresie tym zleco'lo sekretariato'Ni Komitetu Narodowc;!o pro"vadzeni2 intens.I".vnej informacji wśród uczonych polskich o Kcngresi:c Organizaeyjnf:g::; Kcr.grE3u, który działa w Moskwie pod przewod:lictwem prof. S. P. To!stowa '. Na trzecim posiedzeniu VI dniu 20. IV. 1963 r. zreferowano członkom K07,itetu N:.:rodowego przebieg rozmów z prof. M"leckim, sek,etarzem PAN, stwierdzcno, że Komitet Narodowy istnieje zgodnie z zasadami uchwały PAN z dnia 30. IV. 1957 r. (nr 32), i będzie dziabł przy II Wydziale. V1 zwićlzku z tymi ustaleniarc:i emówiono również spraw(; składu Komitetu Narodowego po przejściu Prof. Prof. ,T. Czekc:nowskiego i W. Antoniewiez:) Vi stan spoczynku; postanowiono poszerzyć Kcmitet Narodowy i stworzyć. przy Kemitecie Antropologicznym - Komitet Krajowy, któryby czuwał n:od przygotowaniem do Kongresu. \V tyrn ckresie wysłano do ewen. uczestnikó\v Kongre,:u specjalne pisma i informacje zawiadamiające, że kC'.żdy uczestnik może zgłosić tylko jed2n reIer:;t, a dalej - że referaty muszą się mieścić w tematyce VII-go KOllgre~u, kt:Ji'cgo ram ~wy program zatwierd:dła Stała .Rada (Conseui.l. PeTmanent) w Pnc1ze 'W roku 1962~. Podkreśl'1l1o żc referaty nie mogą mieć charaktc:ru sl~rawoz.dawcza-planl1.jąceso ani za wężcnego do tematów mikrograficzDych, czy też regionalnych. Zwrócono przy tym uwC'ge, że referaty muszą być wygłoszone osobiście, a winny nawet być wydrukowane przed Kongresem np. \v "Przeglądzlc: Antrop", "Etnografii Pelskiej" lub "Ludzie". \v ten sposćh autorzy, którzy nie wzięli.by bezpośrednio udziału w Kongresie byliby reprezentowani na nim przez swoje prace w wydawnictwach. W pismach rozesłanych przez sekretariat Komitetu Naro-do'wego do placówek naukowych uniwersyteckich, i PAN zVvTóeono uwagę, na wszystkie \v/w momenty równocześnie podkreślając, że Komitet nie jest n t o n i e \\' i c z, ZjazJ St:aej R:lCly Międzynarodot1.:ej Unii Nc.uk Antr0p. tv 1962 r. "Lud" t. XLVI!'I s~r. 54j i n. Por5'xn~j te:~ K. W. Jak i mo\va. Tretijc z::sedunije rauac:"::cf!a Komitetu ViI ,llźeżclunarodnoho l<o;lgresa A71trop. i EtnogTC1jicz.cskich l".,TG.u!". So\'.;ictskn,iFl Etnogr.:J£ija 1963. Nr 4' str. 174. --a \vspomnjan~nn posiedz'C'niu w ktÓr+(n1 ucze . .;tniczvli h. Leroi-G,)uran, W. Steinilz - S. P. Tolsto\v poinformov./3ł z za~ranicy \vpły~~łO do Komitetu. 60a zgłoszeli temató\v ~tno~raficznyc;'1 i 2ClO - 8Dtropologir::Zl1YC:1. Tu też ogloszo:'l.8 pro?,ra.tn zjazc\u. Patrz też J. R. G r y .'!. ul e w y c z, D. A. O l ci e r o g e. T. A. T r o f l 11'.o.w a, Sessja Postoj:wnollO K'Jmitet:1 lUe:ciun.1ro~llli~h Kongres:.)tc antrOp:Jłogic--:eskich i etnotogiczeskich (etnograflczes\.ich) HelU':". Sowiel3k8ja Etnógra(ij~ 1~6:ł. Nr l str. 131-133. ~ Patrz K .. ,,/. Jak; m o \v a. C;:;ctu;ertyje zasedanije rcbqC'zeho, orgkomiteta VII iWei:dullafOdlloho Kongress."! Ano·op. i EtnoyrJ.jicz;eskkh nauk. Sowietskaja EtnoI;:rafija 1953. _.1' ') str. 13~-135. oraz Nr 4/1963 s. 17~· i n. I j vn. EtnoL.u.: A Pradze iz �830 831 ciałem ustalającym skład delegacji, pełni tylko funkcje doradcze i informujące. Na posiedzeniu v; dniu 7. V. 1963 r. zostały omówione napływające zgłoszenia i korespondencja, zwłaszcza list prof. dra K. Dobrowolskiego do prof. dra W. Antoniewicza. Sekretariat stwierdził, że rozesłano pisma i deklaracje zgłoszeń na Kongres do wszystkich placówek, a w świetle "1adesłanych zgłoszeń i tematów okazało się, że nadeszło 13 referatów z zakresu antropologii i 26 referatów z zakresu etnologii i etnografii. W rozbiciu na poszczególne sekcje: Antropologia Antropologia fizyc!zna ,Somatologia człowieka Antropologia anatomiczna An tropologia etniczna Paleoantr. i antropogeneza Etnogeneza Słowian Etnologia i etn'ografia S e kc ja: geogr.-etnic'zna muzeologiczna etnografia regionalna Arktyka Amerykantstyka Eurapa .sympozjum: metodologiczna folklor i sztuka ludowa muzyka ludowa tańce ludowe -religioznawstwo i mitolog. ·etnologia stos'owana 4 referaty 3 1 3 1 1 2 referaty 2 2 1 1 4 1 6 1 1 1 wysłane mu materiały - rozesłał biuletyn informacyjny Nr 1 zavllierający szczegółowe informacje o kongresie 3 i formalne deklaracje zgłoszeń. Od tej pory Komitet Organizacyjny w Moskwie przejął inicjatywę w swoje ręce nawiązując bezpośrednio kontakt z tymi, którzy zgłosili udział w Kongresie, wszystkie zaś inne czynności związane z ew. wyjazdem - pracownicy naukowi załatwiają drogą służbową4. W związku z działalnością Polskiego Komitetu Narodowego do redakcji "Ludu" napływały zapytania, jaki jest stosunek Unii do organizacji Kongresu. Redakcja, po przewertowaniu żródeł dotyczących tego zagadnienia, zwróciła się ostatecznie do prof. H· V. Vallois i dra L. Kradera z prośbą o wyjaśnienie tych zawiłości, które ,nigdzie nie były jasno sformułowane przez władze obu instytucji, (co z'resztą spowodowało, że i w artykule o kongresie wkłada się do XLVIII tomu "Ludu" pewna nieśoisłoŚć). Przeprowadzona korespondencja prowadzi do następującego stwierdzenia: 1. Międzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych wraz ze Stałą Radą Kongresu i Komitetami Narodowymi (a więc rC-AES International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences) jest odrębną organizacją w stosunku do Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych ;i Etnologicznych (a więc HJ-AES, International Union of Anthropological and Ethnologioal Sciences). 2. We władzach Unii (IU-AES) zasiada większość tych samych osób, co i w Kongres-ie (IC-AES), jednakże władze U.nii - to Komitet dyrekcyjny (Commite directeur), którego pI'zewodniczącym jest właśnie prof. H. V. Vallois. Głównym zadaniem Unii afiliowanej przy UNESCO jest organizacyjne związanie w skali międzynarodowej towarzystw naukowych, instytutów oj muzeów antropologicznych w najszerszym - a więc i etnologicznych - tego słowa znaczeniu. Składka członkowska wynosi 2 dol., a organem ma być biuletyn. Komitet dyrektorów M. U. NAE (IU-AES) odbywa swoje zebrania w okresie zebrań Stałej Rady (Conseuil Permanent), względnie na kongresach AES. T,ak też było w czerwcu 1962 roku w Pradze· 3. Nie mn~ej - ~omitet dyrektorów wraz z jej ,prrzewodniczącym H. VaHois :zdaje sobie -sprawę, że stosunek ,organizacyjny obu instytucji jes,t zbyt lużny i nie 'Odpowiada potrzebom a-ntropologii li.etnologii. Wybrano więc Komitet którego zadaniem jest ścisłe powiązanie Unii i Kongresu. Do tego komitetu należą: J. Olivier (Francja), A. Christie (Anglia), Zgłosili: T. Bielicki, M. ĆwirkoGodycki, J. Czekanowski, T. Rogalski, S. Górny, W. Łosiński, 1. Michalski, B· Rosiński, E. Stołyhwo, P. Sikora, A. Wanke, A. Wierciński, F. Wckroj. Zgłos-ili: W. Antoniewicz, B. Baranowski, J. Bohdanowicz, J. Burszta, A. Czekanowska, D. Dobrowolska, K. Dobrowols,ki, M. F'rankowska. J. Gajek, B. Gałęski, B. Garyga, A. L. GoClewski, B. Kopczyńska, A. Lewicka, A. Kuczyński, A. Pojnarowa, R. Lange, J. Olędzki, E. Pietraszek, M. Pri.ifferowa, M. Sobieski, Z· Sokolewicz, N. Szunke, S. Świrko, K. Zawistowicz. 1 3 Po dyskusji Komitet Narodowy przyjął zgłoszone referaty samodzielnych pracowników naukowych. oraz referaty T. Bielickiego, P. Sikory, W. WiefC!ińskiego; zlecono też sekretariatowi zwrócić się do -samodzielnych pracowników naukowych o opinie o referatach pomocniczych pra'cowników naukowych. Ilość i jakość otrzymanych zgłoszeń świadczyła o tym, jak poważną -siłą mobilizującą są właśnie kongresy naukowe a w szczególności Kongres Nauk Antropologicznyc:l i Etnologicznych. Wy'kaz zgoszonych tematów, a zarazem uczestników i autorów zakomunikowano P,olskiej Akademii Nauk oraz przekazano Komitetowi Organizacyjnemu w Moskwie. Komitet Organizacyjny zaś - w oparciu o te i inne 1 • Mieżdunarodnyj Kongress Antrop. I Etnol. Nauk. Moskwa 3-10 august 19~4. Informacjonnyje pismo . • Porównaj Georg N e 11 e m a n n Newsletter No 11, August 1963. International Secretariat for research on the hlstorll of agricultural Implements Nattonal Museum. Copenhagen K. Denmark. �832 S, P. Tcl'itow (ZSRR), sekretal'~at prowadzi L. Krader (uSA). Sądzić należy, że w sierp:1iu 1964 r. w czasie Kongresu w Moskwie zapadną ostateczne d8cvzle 'ii tej sprawie, Y," ~,';u 1'.::[;:;"U2g0 zurkntowania I10lskich ucz(}nych - podaje siG ważniejsze aarcsy: Prze\~'od"iczący Komitetu Dyrektorów rC-AES - Prof. ell' H. V. V?lIe's ,,,IU"F'e dr j·Hutl1P.1e Palais će Chaillot, Paris XVle. • '~(;],:';;tarz' IU-Ai.:S ~- Pro£. dr Bosch - Gimpera. Private de OlivO 81-4 Cel Agricola, Mexico 20 D. F. Sskretarz Komisji do spraw polączenia IU-AES i CI-AES Dr Lawrence Krader. Secretary U. S. Delegation to Permanent Council of International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, National Academy of Sciences. NatLnal Hesearch Council USA. \Vsshington 2;) D. C· 2101 Constitution Avenue. Komitet Org8nizacyjny VII Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, Moskwa, Czeremużskaja 19. Józef Gajek o R J1ABl1rA ż E N KYXAPCKA I1CC.J1EAOBAHI1J1. KOnnEKTI1BHOrO IlPJ.1óEPDKHoro PhIóOnOBCTBA B KAlllYóJ.1J.1 MeTO,ll.bl J.l pe3YJlbTaTbl 3THorpaąll1'1eCKall Boli '1eTBepTH npH TonbKO XX mITepaTypa, BeKa pa3pa60TKe 'lecKoli np06J1eMaTI1KH. peHua, A. C PIOJle, E. pbl60nOBCTaa, 3TOM caHAeTenbcTByfOT TPYAax TaK KonneKTHBHoro Jr. TPY,lJ.bI r, 3erepa, BeKe li: B nep. pbI60nOBCTBa rOJl3M6HOaCKOrO, rupn, nCpeBO)l'lHKa) C nOAoK. 3aCTbIBWHX rrpHMeHlleMbIMIi a KpoMe - A, Toro, O,lJ.Ha In (OT Cem!, no- <1>, r, BfOHwa. B npJ16CpelKHOM cnOBa He3aTpOHYTa B 3TliX Tpy,lJ.aX BCTpe'laeTClI matschanp06J1eMa Onm60'lHall' KaK 06'be,ll.HHeHHI1 KOMMYHJ.lCTI1'ł.CCKOrO cBoeJ1" opraHIl3aUHOHHoli <popMe. 3THorpa<paMIl 03HaKOMJleHHlI <POpM KoneKTHBHoro rOJlnaH,ll.CKoro H cOBeprueHHo Mawonepl1li nOA3liHCKIIMI1 ueJlb 60nbwee, IlpJ1Me'laHHe apTenel1 IlpC,lJ.rrpl1HlITble caMoe "MaworrepHlI" ynoBa npeCJleAOBanH Onl1CaHa, Ha3blaaeMall pbI6a'IbHX xapaKTepa, B XIX KOJlJleKTHBHoro J.lCTopJol'leCKO-3KOHOMH'IeCKOli Hm! 3THorpa<pH'IeCKo-reorpaqm_ 06 TOBapl1weCTBo. TpaKToaKa TaK H HeMel\Kall, npo6neMaTHKOM EeHeuKoro, B ynoMlIHyTblX pij - KaK nonbCKall, 3aHHManaCb T. nep-CnJlaBI1HCKOrO, <l>Hwepa, J.lCCJJe,lJ.OBaHl1f1 I1ccneAOaaHHlI C OCHOBHbIMli pbI60nOBCTBe 1947-1960 B opraHli3aUl10HHblMIl OT KOfll\a XIX ro,ny rrpliHUHnaMH. BeKa AO ceroMlIwHerO BpeMeHH. MeTo}:]b1 Ii Kpyr H3MeHeHI1l1M no nOABepraJlOCb Bce no(epelKbe nonyocTpoaa OCTpOBe )THOrpa<pll'leCKliX Mepe rem-I. Anll cpaBHeHHlI' MHOrO'lIlCneHHbIM C TeppliTOpl1eJ1". ~lOpll OT r,lJ.aHCKa '10 ne6bI, J 960 B J.1ccne,ll.OBaHHIO C OC06bIM y'IeTOJ'.ł ro}:]y 6bIJlH npQ}13BeAeHbl IlCCne.ll.OBaHHlI Ha PymH. Ilp0l13aeAeHHall B CB1I3H C )THM pbl6a'lbl1X aaTeJlbcKol1 np06JleMaTHKH, CTaUHCHapHbIX apTeJlcl1 - I1p06J1eMaTHKa KOTopalI CTaUI10HapHblx Bl1ll, pbI6aUKO-3C~IJle.aenb'łCCKOli Horo cOTpynHH'IecTBa Ha reJlbCKOM yrpel1 no.allcpra.1HCb pbl6aKOB nOJlyocTpoae 6blJla li T. n. KpoMe ao nOTOM eil\e IICcne}:]oaaHHM ):(epeaHC, np06J1eM, 60nee XaJlynax, 6bIJla pa3pa6oTaHa ,ll.J1ll06il\eH pa3pa60TaHa PeBe 6bJJla ;:IJlll .aaHHoli npl1HUl1nbI )Ke onpOCHOrO J1HCTa. BO BpeMlt K KOHKpeT- HanpHMep np06J1eMa H HeBOIlHbIe Mawor:epJolH. xapaKTCpHbIX rpaHI1Ubl Ilccneno- JolXJlanoBe. npl1HopOBJleHa HCTOpl1CI1 MawonepHH, opraHH3aUHOHHble 11 Toro COBpeMeHHble MaTepHaJl OT):(eJlbHbIX }:]cpeBeHb. C 3eMJle.aenbuaMI1 Bce.X IlepeBHllX t. XLIX onpeAenHna H )lana KY3Hl1ue, ycnOBl1l1M 3aHIIMaJIIlCb nOaCTB l Ha OCHOBaHI1H O,ll.Horo "Lud", pa3Be}:]Ka MaWOnepl111 HCCJlCLIOBaHHli B KapaMII, HblM COUl1aJlbHO-3KOHOMH'IeCKHM 53 - nO.ll.BepraJII.Jcb 03HaKOMneHHlI EaJlTl1l1cKoro BbICTynaHllll ynoBa IlCCneAOBamUi 60JlbWerO B Kap.- X0311I1cTBeHB KY3Hl1ue,. OpraHI130aaHHblX .aepeBHH, )lJllt pa3pa6oTKe' KOJlneKTHaHoro. pbI6o.- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64fd8d8945abfab87b96b116500fcc78.pdf 277c5967fe20158ddc164394fd9a462d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1568 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1450 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.3-4 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K ETNOGRAFIA POLSKA XL Zeszyt 1-2 Warszawa 1996 �REDAKTOR: WANDA PAPROCKA ZASTĘPCA R E D A K T O R A : I W O N A KABZIŃSKA Członkowie Rady Redakcyjnej: Maria Biernacka, Mirosława Drozd-Piasecka, Zbigniew Jasiewicz Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, A l . Solidarności 105 Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska Na okładce wykorzystano reprodukcję fotografii wykonanej w roku 1937 na Polesiu przez p. Józefa Szymańczyka. Zdjęcie pochodzi ze Zbiorów Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie (reprodukcja Krzysztof Chojnacki) Korekta: Redakcja i Autorzy Wydanie publikacji zostało dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych Etnografia Polska © Copyright 1995. All Rights Reserved All papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska Indexed in: I B Z - International Bibliography of Periodical Literature IBZ - CD-ROM I B R - International Bibliography of Book Reviews of Scholarly Literature BR - CD-ROM Printed in Poland P L I S S N 0071-1861 Skład i druk: Zaklad Wydawniczy Letter Quality Warszawa, ul. Brylowska 35/38 Zam. nr 34/96. Objętość ark. wyd. 31. Nakład 420 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI Od Redakcji Iwona Kabzińska 5 ARTYKUŁY Część I Leszek D z i ę g i e l - Życie codzienne i historia najnowsza - nowe pole badań etnologa Everyday life and modern history - new area of anthropological studies Anna Z a d r o ż y ń s k a - Krótki szkic o chamstwie Short essay on caddishness Anna M a l e w s k a - S z a ł y g i n - Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Lokalny wizerunek gminnej sceny politycznej Common knowledge of public affairs. The image of local political scene Maria P a r a d o w s k a , Anna U r b a ń s k a - Kult św. Wojciecha w polskiej kulturze ludowej. Zarys problematyki The cult of St. Adalbert in Polish folk culture. An outline of essential problems 11 17 19 28 29 39 39 52 Część II Jolanta K o w a l s k a - Taniec Eurynome The dance of Eurynome Jarosław K o l c z y ń s k i — Trójnożna koza. Uwagi o symbolice trójnożności A three-legged goat. Some remarks on the symbolism of three-leged creatures Dagnosław D e m s k i - Niebramińskie źródła ludowego hinduizmu. Bogowie mniejsi Non-Brahmanic sources of folk hinduism. Minor deities 53 78 81 106 109 124 Część III Ryszard R a d z i k - Charakterystyka pojęcia grupy etnicznej na przykładzie Poleszuków The concept of ethnic group. The case of the "Poleshuki" (Byelorussia) Danuta Ż y c z y ń s k a - C i o ł e k - N a r ó d , język i państwo w wypowiedziach mieszkańców wsi pod Lidą na Białorusi The concepts of „nation", "language" and "state" in the language of peasants near Lida in Byelorussia Katarzyna W a s z c z y ń s k a - K t o to jest szlachcic, czyli o obrazie szlachcica w oczach współczesnych mieszkańców pogranicza litewsko-białoruskiego Who is "a nobleman"? Images and stereotypes of petty gentry as a social group on the Lithuanian-Byelorussian borderland Beata C z e c h - Chłopskie obrzędy rodzinne na Oszmiańszczyźnie Peasant rituals of the life cycle in the region of Oszmiana (Byelorussia) Iwona K a b z i ń s k a - O kulturze „polskiej nacji", kulturze narodowej i możliwościach ich transmisji (na przykładzie Polaków z Białorusi). Uwagi wstępne On the culture of "Polish natsia", national culture and the possibilities of its transmission (the example of Poles in Byelorussia) Halina R u s e k - Socjologiczne aspekty badania zróżnicowania kulturowego Zaolzia Sociological aspects of the researches of cultural differentiation in Zaolzie . . . . Sławoj S z y n k i e w i c z - Polacy w Kazachstanie. Świadomość etniczna i stosunki z obcymi The Poles in Kazakhstan. Ethnic identity and relationships with other groups Andrzej W o ź n i a k - Z badań nad Polonią gruzińską drugiej połowy X I X i początku X X wieku From the studies on the Polish colony in Georgia in the second halfth of the 19th and the beginning of the 20th century 127 134 137 155 186 189 205 209 225 229 236 237 252 255 274 �Agnieszka H a l e m b a - Kto jest Ałtajczykiem? O tożsamości narodowej rdzennych mieszkańców Republiki Ałtaj Who is a Altaian? On national identity of the indigenous population of the Republic of Altai Piotr В o r a w s k i - Turcy meschetyńscy -jeden z problemów etnicznych współczesnego Kaukazu The Turks of Meschetia - one of the ethnic problems of the contemporary Caucasus 277 306 307 318 NEKROLOGI Maria Frankowska (1906-1996) - Maria Paradowska Jadwiga Kucharska (1922-1995) - Maria Biernacka 319 327 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Mitologie popularne. Szkice z antropologii współczesności, Dariusz Czaja (red.), Kraków 1994 - Bartosz Gomółka Shamanism in performing arts, Tae-gon Kim, M . Hoppál, O.J. von Sadovszky (red.), Akadémiai Kiadó, Budapest 1995, ss. 291 - Iwona Kabzińska Shamanism in Siberia. Selected reprints, V. Diószegi, M . Hoppál (red.), Akadémiai Kiadó, Budapest 1996, ss. 189 - Iwona Kabzińska Antoni Kuczyński, Polskie opisanie świata. Studia z dziejów poznania kultur ludowych i plemiennych, t. 1, Azja i Afryka, Wrocław 1994, ss. 433, 205 il., 2 mapy - Janusz Kamocki Dziennik Józefa Kopcia, brygadiera wojsk polskich. Z rękopisu Biblioteki Czartoryskich opr. i wyd. A. Kuczyński i Z. Wójcik, Warszawa-Wrocław 1995, ss. 404, il. - Ryszard Tomicki Ogród spustoszony. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej, Ryszard Kantor (red.), Kraków 1995, ss. 123 - Urszula Kaczmarek Kultura międzywojennego Wilna. Materiały z konferencji w Trokach (28-30 V I 1993), Anna Kieżuń (red.), Białystok 1994, ss. 387 - Stanisław Ciesielski Zdzisław Julian Winnicki, Szkice kresowe, Wrocław 1995, ss. 155, 44 fot. - Iwona Kabzińska Leszek Dzięgiel, Lwów nie każdemu zdrów, Wrocław 1991, ss. 372 - Grzegorz Hryciuk Grzegorz Hryciuk, „Gazeta Lwowska" 1941-1944, Wrocław 1992, ss. 160 - Leszek Dzięgiel Jacques Heers, Święta głupców i karnawały, Warszawa 1995, ss. 224 - Irena Turnau Karol Daniel Kadłubiec, Górniczy śmiech (komizm ludowy pogranicza czesko-polskiego), Wrocław 1995, ss. 307 - Mirosław Marczyk Zbigniew Libera, Wstęp do nosologii, Wrocław 1996, ss. 122 - Marcin Brocki John van Maanen, Tales of the Field. On Writting Ethnography, The University of Chicago Press, Chicago - London 1988, ss. 144 - Przemysław Hensel Kultura przedsiębiorczości, Brigitte Berger (red.), Warszawa 1994 - Ludomira Trojan Bronisław Baczko, Wyobrażenia społeczne, Warszawa 1994, ss. 275 -Agnieszka Pokropek Bill Devall, George Sessions, Ekologia głęboka, Warszawa 1995 - Paweł Kalinowski Deborah Tannen, T y nic nie rozumiesz! Kobieta i mężczyzna w rozmowie, Warszawa 1995 - Aleksandra Sadowska Andrzej Zajączkowski, Elity urodzenia, Warszawa 1993, ss. 96 - Witosław Klembowski 335 337 342 343 345 348 352 355 358 360 365 368 370 373 374 376 377 379 380 Etnografia Polska is regularly listed in the International Current Awareness Service: Anthropology. Selected material is indexed in the International Bibliography of Social and Cultural nthropology. �Od Redakcji Fakt wydania 40 rocznika pisma nieodparcie wywołuje skojarzenia z ju­ bileuszem, okrągłą rocznicą... Starsze pokolenie etnologów pamięta zapewne narodziny „Etnografii Polskiej", która od czterdziestu lat jest wciąż obecna w naszym życiu naukowym. Dla młodego pokolenia „Etnografia Polska" to tytuł, który był zawsze, do którego sięgały (i sięgają nadal) kolejne roczniki studentów i badaczy (nie tylko etnologów). Jubileusz czterdziestolecia można, jak to się dzieje zazwyczaj w przypad­ ku rozmaitych rocznic, wykorzystać jako okazję do podsumowania dorob­ ku, w tym również odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu poszczególne kierunki etnografii (etnologii, antropologii kulturowej), problemy badawcze, wydarzenia naukowe, znalazły odbicie na stronicach pisma, w jakiej mierze było ono wizytówką środowiska, otwarcia Redakcji na współpracę z bada­ czami związanymi z różnymi ośrodkami działającymi w Polsce i w innych krajach świata, reprezentującymi różne szkoły, metody, koncepcje, a także dyscypliny. Świadomie zrezygnowaliśmy jednak z przygotowania tomu, który byłby podsumowaniem minionego czterdziestolecia, próbą oceny do­ robku edytorskiego „Etnografii Polskiej" albo omawiania osiągnięć dyscy­ pliny, której pismo służy od tylu lat. Chcemy natomiast zaprezentować artykuły informujące o niektórych realizowanych obecnie w Polsce kierun­ kach badań etnologicznych i antropologicznych. Czytelnikom pozostawiamy ocenę, na ile są one interesujące lub też wiodące w naszej dyscyplinie. Koncentrując się, zgodnie z przyjętą koncepcją, na dniu dzisiejszym polskiej etnologii, a - z konieczności - na prezentacji fragmentu jej obrazu, chcemy jednak uczynić wyjątek, by przypomnieć Osobę założyciela i wielo­ letniego Redaktora „Etnografii Polskiej", ś.p. Prof. Witolda Dynowskiego, który powołał to pismo w trudnych latach ograniczeń badawczych naszej dyscypliny. W tym roku minęła 10 rocznica Jego śmierci. Pragniemy także wspomnieć o Pani mgr Krystynie Małkowskiej, która przez ponad dwa­ dzieścia lat pełniła funkcję sekretarza Redakcji, współtworząc w znacznej mierze obraz pisma. Bez Niej „Etnografia Polska" po prostu by nie istniała. Dziękujemy Jej serdecznie za ogromny wysiłek i serce, jakie włożyła w reda­ gowanie pisma. Chciałabym także osobiście podziękować za wieloletnią współpracę Pani Redaktor Zycie Kwiecińskiej z wrocławskiego oddziału Ossolineum. Dziś widzę, jak wielce przydatna okazała się wiedza redakcyjna przekazywana mi przez Panią Zytę, aczkolwiek zdobywanie tych doświad­ czeń nie było łatwe. �6 OD REDAKCJI Etnologom nie brakowało ostatnio okazji do jubileuszy. W 1994 r. w Po­ znaniu, w ramach obchodów 75-lecia Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, z inicjatywy Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M oraz Ko­ mitetu Badań Etnologicznych PAN, zorganizowano sesję, podczas której dyskutowano m.in. nad aktualną kondycją nauk etnologicznych w Polsce i oceniano możliwości ich rozwoju. W 1995 r. we Wrocławiu odbyły się natomiast uroczystości z okazji 100-lecia Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego i czasopisma „Lud". Owocem wspomnianych obchodów są dwie znaczące publikacje. Referaty zaprezentowane podczas jubileuszu 100-lecia PTL zostały wydane w 78 t. „Ludu" (1995 г.), teksty z konferencji poznań­ skiej opublikowano natomiast w książce pt. Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, pod red. A. Posern-Zielińskiego (Poznań 1995); obydwie prace ukazały się na rynku w pierwszej połowie 1996 r. Myślę, że najnowszy, jubileuszowy numer „Etnografii Polskiej" może stanowić ważne uzupełnienie wspomnianych publikacji, przede wszystkim w zakresie roz­ ważań nad współczesnym obrazem naszej dyscypliny, poszerzając znacznie i uaktualniając prezentowaną w nich problematykę, jak też listę autorów i reprezentowanych przez nie ośrodków (warto przy tym, jak sądzę, zwrócić uwagę na znamienne podziały „regionalne" występujące wśród współpra­ cowników poszczególnych tytułów). W najnowszym numerze „Etnografii Polskiej" kontynuujemy publikację tekstów poświęconych zagadnieniu tożsamości (etnicznej, narodowej, kul­ turowej), poruszamy szeroko rozumianą problematykę polonijną, prezen­ tujemy też nowe prace z zakresu antropologii kultury. Sygnalizujemy rów­ nież powstanie tematów badawczych, świadczących o stałym poszerzaniu pola zainteresowań etnologów. Do tematów tych należą: 1. Analiza kul­ turowa epoki „realnego socjalizmu" w Polsce i w innych krajach tego systemu, z jego mitologią, propagandą i metodami socjotechnicznymi, z nie objętą dotąd badaniami etnologicznymi sferą życia codziennego w jego najszerszym nurcie (artykuł L. Dzięgla); 2. Kulturowa analiza zjawiska określanego terminem chamstwo, przeciwstawianego najczęściej kulturze (w wąskim sensie). Zjawisko to, jak pisze A. Zadrożyńska, wymaga zde­ finiowania, określenia zasadniczych cech, atrybutów i relacji zbioru no­ szącego miano chamstwa. Próbując określić jego istotę, autorka dotyka także problemu genezy zjawiska, sięgając do przekazów biblijnych; 3. Nie­ wątpliwe novum w pracach etnologicznych stanowią badania inspirowane koncepcją „teatru życia publicznego", rozwiniętą przede wszystkim w ba­ daniach socjologicznych. W tym nurcie mieści się artykuł A. Malewskiej-Szałygin oparty na wynikach badań terenowych, jakie w latach 1993-1995 autorka (wraz z grupą studentów) przeprowadziła w dwóch gminach ma­ zurskich, by ukazać lokalny wizerunek sceny politycznej. Wspomniane kierunki zrodziły się z refleksji badaczy nad obecną rzeczywistością, nad mechanizmami rządzącymi zachowaniami ludzkimi w naszym społeczeń­ stwie i korzeniami owych mechanizmów. �OD REDAKCJI 7 Nowym zagadnieniem podejmowanym przez etnologów jest rola i funk­ cjonowanie kultu świętych we współczesnej kulturze ludowej (artykuł M . Paradowskiej i A. Urbańskiej o kulcie św. Wojciecha). Odrębny nurt sta­ nowią prace, których autorzy próbują np. interpretować i wyjaśniać zna­ czenie oraz funkcje określonych obiektów i zachowań rytualnych, korzy­ stając z różnego typu źródeł: opisów obrzędów, tekstów folklorystycz­ nych, mitów, zabytków archeologicznych i in. W bieżącym Zeszycie „Etno­ grafii Polskiej" prezentujemy wyniki studiów J. Kowalskiej w zakresie antropologii tańca oraz efekty prac J. Kolczyńskiego ukazujące symbolikę trójnożności. Dużym zainteresowaniem etnologów (i przedstawicieli innych dyscyplin) cieszą się obecnie badania nad zagadnieniem tożsamości, specyfiką pograni­ cza, zjawiskiem regionalizmu, etniczności, nie mówiąc już o poszukiwaniu metod opisu i interpretacji badanej rzeczywistości (por. również uwagi A. Posern-Zielińskiego o rosnącym znaczeniu studiów etnicznych w etnolo­ gii i antropologii kulturowej /społecznej zawarte w artykule opublikowanym w 78 t. „Ludu"). Teksty poświęcone tak ważnej dla mieszkańców współ­ czesnego świata problematyce tożsamości, kwestiom etnicznym, narodowoś­ ciowym tworzą wyraźny blok w najnowszym tomie „Etnografii Polskiej". Nie jest przypadkiem, że dotyczą one głównie terenów byłego Związku Radzieckiego. Jak wiadomo, wraz z rozpadem ZSRR i uformowaniem się nowych państw na jego terenach, ujawnione zostały m.in. występujące na tych obszarach poważne problemy etniczne i narodowościowe (por. artykuł P. Borawskiego, historyka i orientalisty, na temat Turków meschetyńskich). Na tę część świata zwróciło spojrzenie wielu badaczy (w tym również z Pol­ ski). Niektórzy spośród nich podjęli bezpośrednią penetrację wybranych obszarów. Realizacji badań sprzyjało otwarcie dostępu do terenów, które przez dziesiątki lat niechętnie gościły nazbyt dociekliwych badaczy, zwłasz­ cza pochodzących z innych krajów. Jeden z etnologów młodego pokolenia, zafascynowany badaniami odleg­ łych ludów w poszukiwaniu nieuświadamianych struktur myślenia i syste­ mów kulturowych, w prywatnej rozmowie ze mną stwierdził niedawno, że tak częste dziś podejmowanie badań nad tożsamością, stosunkami narodo­ wościowymi, konfliktami etnicznymi itp. jest wynikiem mody i prowadzi do niepotrzebnego upolitycznienia etnologii. Moim zdaniem, powstanie nowego i wyraźnie dziś zarysowanego, także w Polsce, kierunku badań nad szeroko rozumianą problematyką etniczności/narodowości świadczy przede wszyst­ kim o otwartości badaczy, jest wyrazem pragnienia poszerzania zakresu badań, chęci wypracowania nowych metod poznania, opisu i interpretacji oglądanej przez nich rzeczywistości. Wynika także z obowiązku podjęcia tematów, które przez ponad 40 lat stanowiły tabu w nauce polskiej (również w etnologii). W jakimś stopniu zainteresowanie badaczy wspomnianą tema­ tyką jest także efektem zdumienia, zadziwienia zjawiskami, jakie objawiły się ich oczom po podniesieniu kurtyny, skrywającej wiele prawd i problemów, �8 OD REDAKCJI które stały się nagle widoczne, wymagając zarazem weryfikacji sposobu, w jaki przedstawiano je dotychczas opinii społecznej świata. Na naszych oczach nastąpiła również demitologizacja obrazu społeczeństwa, którego jesteśmy członkami. Dziś nikt już nie ukrywa choćby tego, że tereny polskiego pograni­ cza nie są wolne od różnego typu konfliktów, mających nierzadko podłoże w określonych decyzjach i posunięciach polityków, a także w odpowiednich działaniach propagandowych, że możemy tam obserwować efekty wieloletniego dążenia do unifikacji i asymilacji kulturowej tzw. mniejszości etnicznych i narodowych, decydujące m.in. o stanie tożsamości członków tego typu społeczności (por. artykuł H . Rusek dotyczący Zaolzia). Podobne efekty występują dziś również na terenie byłego Związku Radzieckiego. Ukazuje to m.in. artykuł S. Szynkiewicza poświęcony świadomości etnicznej Polaków z Kazachstanu. Autor zwraca również uwagę na rolę stereotypów w kontak­ tach międzykulturowych, ilustrując to zagadnienie materiałami zgromadzonymi podczas badań terenowych. W swoim artykule, opartym na wynikach badań, jakie przeprowadziłam wśród Polaków z Białorusi (Grodzieńszczyzna i Mińszczyzna) piszę m.in. o wpływie rusyfikacji na stan wiedzy badanych o kulturze własnej grupy odniesienia i ograniczonych możliwościach kontynuacji polskich tradycji, a także na proces kształtowania tożsamości narodowej Polaków. Problem zachowania elementów obrzędowości rodzinnej przez Polaków z Bia­ łorusi (Oszmiańszczyzna) stanowi natomiast przedmiot artykułu B. Czech. Oszmiańszczyźnie oraz jednej z parafii litewskich, leżącej na pograniczu litewsko-białoruskim, poświęcony jest tekst K. Waszczyńskiej. Na podstawie wypowiedzi mieszkańców badanych terenów autorka podjęła próbę przedsta­ wienia współczesnego obrazu szlachcica i zakresu znajomości tradycji szlache­ ckiej przez osoby reprezentujące różne grupy społeczeństwa. Efektem badań nad świadomością członków lokalnych społeczności wiejskich jest także artykuł D. Życzyńskiej-Ciołek oparty na materiałach zgromadzonych w okolicach Lidy. Autorka wyjaśnia znaczenie terminu 'nacja' i 'nacjonałność' oraz związek tych pojęć z przynależnością indywidualną i grupową. Ukazuje także stosunek badanych do władzy, państwa i pojęcia 'ojczyzna'. Wszystkie artykuły dotyczą­ ce Białorusi, a także innych rejonów byłego Związku Radzieckiego, są zarazem dokumentalnym zapisem zmian w świadomości mieszkańców tego państwa wywołanych przez przeobrażenia sytuacji politycznej ostatnich lat. Warto przypomnieć, że do prekursorów prowadzonych w Polsce badań nad tożsamością należała zmarła w 1995 r. Prof. dr hab. Jadwiga Kucharska (Jej sylwetkę naukową przypominamy we wspomnieniu pióra M . Bierna­ ckiej). Myślę, że dla wielu badaczy studia Prof. J. Kucharskiej są nie tylko przykładem rzetelnej pracy badawczej, lecz także stanowią znakomity mate­ riał do badań porównawczych. Jesienią 1996 r. pożegnaliśmy także Prof. dr hab. Marię Frankowską - badaczkę, która stworzyła podwaliny polskiej amerykanistyki. Badanie procesów etnicznych i narodowych wymaga precyzyjnego zde­ finiowania i stosowania terminów: grapa etniczna, etniczna zbiorowość, �9 OD REDAKCJI naród, ukazania cech charakterystycznych każdej z wymienionych grup. Czasem jednoznaczne przyporządkowanie badanej społeczności do określonej grupy może sprawiać trudności. Bardzo ważne jest wówczas ustalenie podsta­ wowych wyznaczników, obiektywnych cech kulturowych właściwych dla danej grupy, zdefiniowanie używanych pojęć, a także określenie ich relacji względem siebie. Zdefiniowaniu pojęć 'grupa etniczna' i 'etniczna zbiorowość' oraz ich relacji w stosunku do pojęcia 'narodu' poświęcony jest artykuł socjologa R. Radzika. Propozycje autora dotyczą przede wszystkim Poleszuków, można je jednak z pewnością rozpatrywać znacznie szerzej, dokonując zarazem konfrontacji z określeniami używanymi przez innych badaczy. Prowadzone obecnie studia nad tożsamością i autoidentyfikacją człon­ ków wybranych grup nie tylko stwarzają etnologom możliwość poszerzenia dotychczasowego pola badań oraz wypracowania nowych metod gromadze­ nia i opracowywania materiałów, lecz także sprawiają, że w centrum zainte­ resowania badaczy bardzo wyraźnie staje pojedynczy człowiek widziany nie tylko jako przedstawicieli określonej grupy, lecz przede wszystkim w rela­ cjach z innymi. (Przed badaczami otwiera się także szansa poszerzenia ogólnej wiedzy o Człowieku, a także refleksji nad granicami dyscypliny i własnych możliwości poznawczych). Zgromadzone podczas badań tereno­ wych wypowiedzi informatorów, zarówno te, które można uznać za typowe dla większej społeczności, jak i odbiegające od nich, wskazują m.in. na różnorodne relacje między jednostką i grupą. Pozwalają też wnioskować o stopniu zróżnicowania badanej społeczności i różnych odcieniach (katego­ riach) tożsamości. Mogą też stanowić punkt wyjścia do opisu struktury etnicznej określonego obszaru. Dzięki nim, jak stało się np. w przypadku badań A. Halemby, przeprowadzonych wśród mieszkańców Republiki Ał­ taju, możliwa jest ponadto weryfikacja dotychczasowych ustaleń badaczy, nie uwzględniających często spojrzenia na kwestie etniczne „od wewnątrz". Wiele nowych, nie publikowanych dotąd informacji przynosi też artykuł D. Demskiego, oparty na materiałach terenowych zgromadzonych wśród indyjskich pasterzy Rabari, znacznie wzbogacający wiedzę o panteonie bóstw hinduistycznych zwanych „bogami mniejszymi" („niższymi"). Od kilku lat z różnych stron słychać głosy wieszczące kryzys etnologii. Niech mi będzie wolno wyrazić nadzieję, że najnowszy tom „Etnografii Polskiej", podobnie jak dwie wspomniane tu wcześniej publikacje, jest zapo­ wiedzią przezwyciężania kryzysu. Cieszymy się, że możemy publikować efek­ ty prac tak wielu autorów na łamach „Etnografii Polskiej" i wierzymy, że pismo to będzie towarzyszyć Czytelnikom jeszcze przez wiele lat, otwierając się nadal na współpracę interdyscyplinarną. Iwona Kabzińska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62a93a0cf46caecf50f23f84f9cf6f66.pdf abc3874045b31464f7ee43f4fc4c2820 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5505 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5120 Title A name given to the resource Spis treści / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s. Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TREŚCI SŁOWO WSTĘPNE – Ernest Zienkiewicz ................................................     7 WPROWADZENIE – Maciej Ząbek . ........................................................     9 CZĘŚĆ I WYMIARY OBYWATELSTWA WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE ZOFIA SOKOLEWICZ Paradoksy obywatelstwa: wolność wobec równości i tożsamości .....    17 JACEK RACIBORSKI Obywatelstwo jako tożsamość jednostki i jako wezwanie do partycypacji .................................................................................    27 JACEK JAGIELSKI Obywatelstwo w wymiarze prawnym . ............................................    35 ZDZISŁAW GALICKI Rozwój międzynarodowych standardów dotyczących obywatelstwa na przełomie XX i XXI wieku ............................................................    49 JAROSŁAW RÓŻAŃSKI Być „obywatelem” w Kościele katolickim. Priorytet tożsamości duchowej nad jurydyczną . ..............................    69 CZĘŚĆ II OBYWATELSTWO W KONTEKŚCIE REGIONALNYM, KRAJOWYM I LOKALNYM ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Obywatelstwo po góralsku ...............................................................    81 AGATA EWERTYŃSKA Ewolucja polskiego prawa o obywatelstwie . ....................................    95 �6 Spis treści SŁAWOMIR ŁODZIŃSKI Obywatelstwo i tożsamość mniejszości narodowej. Przykład dwujęzycznych, polsko-niemieckich, nazw miejscowości w województwie opolskim ............................................................... 105 KAMILA DĄBROWSKA Kontrowersyjne obywatelstwo. Narracje o wykluczeniu ................... 129 JAN BALICKI Obywatelstwo z perspektywy społeczno-etycznej. Przypadek Wielkiej Brytanii ............................................................. 145 MUSTAFA SWITAT Kwestia obywatelstwa i przypadki bezpaństwowości w krajach Rady Współpracy Zatoki Arabskiej/Perskiej ....................... 159 RYSZARD VORBRICH Kwestia tubylcza a status obywatela w Kamerunie . ......................... 176 MACIEJ ZĄBEK Naród i obywatelstwo w podzielonym Sudanie ................................. 187 CZĘŚĆ III OBYWATELSTWO A STATUS UCHODŹCY NATALIA BLOCH Wyobrażony status uchodźcy i niechciane obywatelstwo. Dekonstrukcja naturalizacji jako zwieńczenia integracji na przykładzie diaspory tybetańskiej w Indiach ............................... 199 IZABELA CZERNIEJEWSKA, KATARZYNA KOŚĆ-RYŻKO Złudny status – status uchodźcy. Wpływ zastanych regulacji prawnych na ludzkie losy na przykładzie uchodźców w Polsce ........................ 207 MAGDALENA FRĄTCZAK-OBOJSKA Uchodźcy czy nowi obywatele? Status prawny a kwestia tożsamości argentyńskich emigrantów politycznych w Hiszpanii . ................................................................ 227 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA Río Grande – znikający punkt .......................................................... 247 POSŁOWIE – Maciej Ząbek .................................................................... 255 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58da4af7fdfed6daab8b7206f7ec925f.pdf ad015837e7288d0fc65c817d182b7d25 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5016 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4652 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.2-5 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text HOMO INTERNETICUS? Etnograficzne wędrówki w głąb Sieci �HOMO INTERNETICUS? Etnograficzne wędrówki w głąb Sieci Redakcja Ewa A. Jagiełło, Paweł Schmidt Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja www.wiedzaiedukacja.eu ISBN 978-83-61546-02-3 Lublin 2010 �Recenzja naukowa Prof. dr hab. Władysław Baranowski Prof. dr hab. Andrzej Lech Redakcja Ewa A. Jagiełło Paweł Schmidt Redaktor techniczny Paweł Schmidt Projekt okładki Obraz na okładce wykorzystany jest na licencji: CC 2.0 http://creativecommons.Org/licenses/by-nc/2.0/deed.en Autorem jest $yj LHg Skład i łamanie Krystian Paździor © Copyright by Portal Wiedza i Edukacja ISBN 978-83-61546-02-3 �Spis treści Spis treści Spis treści 4 Słowo wstępne (Ewa A. Jagiełło, P. Schmidt) 5 Andrzej P. Wejland Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie. Kilka uwag krytycznych 8 Violetta Krawczyk-Wasilewska Antropolog on-line, a badanie w działaniu. Eksperyment polsko-brytyjski 14 Agnieszka Jeran Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich .... 21 Ewa A. Jagiełło Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości ... 35 Paweł Schmidt www.laliki.masternet.pl - nowy wymiar społeczności lokalnej Agnieszka Poźniak Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 48 59 Damian Kasprzyk Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) 70 Katarzyna Orszulak-Dudkowska Wirtualne serwisy randkowe - fenomen współczesności? 80 Anna Pietrzyk Śmierć w Internecie. Internet jako teren badań i źródło wiedzy etnograficznej 88 Anna Deredas Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład CZATerii 98 Joanna Koźmińska Cyfrowa Etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej 107 Marcin Piotrowski Bibliografia Etnografii Polskiej 113 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/85bbe82267e04f89ac174d44fa543f2c.pdf 3d7beedce6c65ceb4b497fc3f6059441 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3804 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3569 Title A name given to the resource Dział informacyjny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z,2; s.41-42 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DZIAŁ I N F O R M A C Y J N Y (WSPÓŁCZESNE OBRAZY N К Z N A A S Z L E J A B Ł O N K I O R A W I E Wśród starych obrazów ludowych malo­ wanych na szkle, znajdują się w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem, w Muzeum Regionalnym i m . Wł. Orkana w Rabce i w zbiorach prywatnych Lippoczy w Tarnowie — obrazy nowe, różniące się od dawnych głównie kolorytem, techniką w y ­ konania (większość malowana farbami o spo­ iwie łatwo rozpuszczalnym, a niektóre od­ miennym ornamentem. Treść ich jest podob­ na do dawnych. Przeważnie wyobrażenia świętych: M a t k i Boskiej, Św. Barbary, Na­ rodzenia Chrystusa itp. Nie brakło również tematów świeckich jak np. postać Janosika. W ubiegłym roku Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej rozpoczął poszuki­ wania, celem stwierdzenia kto, w j a k i m cza­ sie i gdzie te obrazy malował. Dyrektor M u ­ zeum Tatrzańskiego udzielił informacji, że pochodziły one z Jabłonki na Orawie, praw­ dopodobnie wykonane przez organistę Oskwarka. Celem zbadania istotnego stanu rzeczy udałem się do Jabłonki. Sądząc, że o malowa­ niu świętych musiał coś wiedzieć ks. pro­ boszcz — zwróciłam się do niego po wyjaś­ nienia. Ksiądz przypuszczał, że interesuję się wykonawcami witraży, znajdujących się w kościele i wyraził zdziwienie, że zajmuję się „podrabiaczami" obrazów wykonanych na szkle, t y m bardziej, że do podrabiaczy czuł urazę, gdyż przypuszczał, że sprzedali mu ob­ raz własny za stary. Po długich naleganiach podał m i nazwiska dwóch górali: Zahory, zwanego „Wyroda" i Szczerbaka, znanego pod pseudonimem „Stanka". O organiście, któryby zajmował się malowaniem, nie sły­ szał. Oskwarek zaś posiada sklep w Jabłonce i tylko skupował stare obrazy z okolicy. �V/ związku z informacjami, podanymi przez księdza proboszcza, udałam się do Zahorów: Augustyna zwanego „Wyrodą" (ur. w 1911 r.) i Karola (ur. w 1915 r.) zamieszkałych' w Jabłonce. Dowiedziałam się od nich, że w latach od 1935 r. do 1939 r. malowano obrazy na szkle, gdy zabrakło starych, które kupo­ wali przyjezdni z Krakowa i okolic i płacili za nie, jak na owe czasy, dość wysokie ceny (około 20 zł za sztukę). Nie mogąc więc dalej wyszukiwać starych obrazów u górali, nie znających ich wartości, dotychczasowi po­ średnicy poczęli je kopiować. W t y m czasie zaczęli malować obrazy i Zaharowie, a wła­ ściwie kopiowali bardzo dokładnie. Cały ich wysiłek szedł w t y m kierunku, aby kopiowa­ ny obraz sprawiał wrażenie starego, co zmu­ szało do dużej dokładności przy wykonywa­ niu. Opanowanie techniki nie było łatwe. W początkowym stadium pracy psuli dużo ma­ teriału. We wsi było więcej wykonawców, lecz trudności zniechęciły większość. Jednak Stanek i Zahorowie wprawiali się w rzemio­ sło i osiągali coraz lepsze wyniki. Malowanie zaczynali od bardzo dokładnego przerysowa­ nia na kalce konturów postaci i ornamentu, ilzkło przed malowaniem pociągali płynem którego ani nazwy, ani składu podać nie chcieli. Po wyschnięciu płynu podkładali pod szkło kalkę z konturami postaci i pędzlem nakładali kontury: ciał — czerwone, szat — czarne. Gdjb. kontury wyschły, wypełniali po­ szczególne pola odpowiednimi kolorami. Ma­ lowali tylko pędzlami, mając ich kilka róż­ nych grubości. Czas malowania z suszeniem jednego obrazu trwał około dwóch dni. Obra­ zy sprzedawali w Nowym Targu, Rabce i Chabówce. Obejrzałam jeden z obrazów malowanych przez Karola w 1937 г.: „Św. Barbara", znaj­ dujący się w ich posiadaniu. Malowany był farbami, które rozpuszczały się po zwilżeniu. Tło posiadał szaro-brązowo-czarne i sprawiać wrażenie bardzo słabej kopii, nie mającej nic wspólnego z twórczością. Karol malowałby i obecnie, gdyby wiedział, że znajdzie nabyw­ ców. Nie otrzymałam informacji gdzie się znajduje reszta obrazów przez nich malowa­ nych. W Muzeum w Rabce dzieł swoich nie widzieli; zauważyli natomiast, że wśród sta­ rych obrazów, tam znajdujących się, są nowe tak dokładnie skopiowane, że nie mogli ich odróżnić od dawnych. W dalszych poszukiwaniach udałam się do siostry Szczerbaka Karola: Cecylii Kozak Opowiedziała m i , że Karol od najmłodszych lat lubił „dłubać w drzewie". Robił łyżniki trochę rzeźbił, uczył się na organistę, a pc t y m został stolarzem. Malował obrazy na szkle w czasie* między 1935 a 1939 rokiem, w którym został powołany do wojska. W okre­ sie t y m malował dużo. Farby kupował w w sklepie w Nowym Targu, gdzie nabywali je i inni malujący obrazy, zarówno z Jabłonki jak i że Spiszą. Jeździł z obrazami do Rabki, Nowego Targu i Zakopanego. „Miał lekką rękę" — tak określiła go siostra. Po powrocie z wojny udał się za zarobkiem do Słowacji tam się osiedlił i ożenił. Mieszka obecnie v.. Sokółce w Słowacji i jest majstrem stolar­ skim, znanym w całej okolicy. Obrazów da­ lej nie maluje. O n i m myślał prawdopodobnie Dyr. Zbo rowski z Muz. Tatrzańskiego mówiąc, że ob­ razy w Jabłonce malował organista. Być mo że, że obrazy Janosika znajdujące się w MuzTatrzańskim były wykonane przez „Stanka" ale stwierdzić to mógłby tylko on. Wiadomości przeze mnie zebrane nie roz­ wiązały zagadnienia autorstwa nowych od­ miennych obrazów podhalańskich. Zahorowie obrazów nie malowali, lecz kopiowali. Obra­ zów treści świeckiej w ogóle nie wykonywali. Do „świętych" znajdujących się w Muzeum w Rabce nie przyznają się. Zresztą gdyby się podawali za ich autorów, przeczyłaby t i mu cała kolekcja obrazów o zupełnie od­ miennym charakterze i ornamencie innym niż ornamenty obrazów „spiskich" czy „oraw­ skich", co dowodzi, że nie są to tylko kopie (ryc. 1). Wobec tego kwestia malowania nowych obrazów pozostaje nie wyjaśniona i nadal otwarta. Wiemy natomiast, że w związku z popytem na dawne obrazy, kopiowali je gó­ rale i jako dawne sprzedawali (ryc. 2). B. B. Sprostowanie omyłek i błędów w N r 1 — 2 R. I 1947. 1) N a życzenie m g r . Z o f i a Cieśla-Rejnfussowej p r o s t u j e m y , że m a p a b a d a n i a z d o b n i c t w a l u d o w e g o , za­ mieszczona n a str. 63 została w y k o n a n a w e d l e własnej k o n c e p c j i g r a f i c z n e j p a n a M a k s y m i l i a n a Kałużnago j e d y n i e na p o d s t a w i e m a p y o p r a c o w a n e j przez autorkę odnośnego artykułu. 2) S p r o s t o w a n i a błędów d r u k a r s k i c h w a r t y k u l e Janusza Świeżego p. t. Swiątkarze Biłgorajscy: str. 50, szpalta I , w i e r s z 18 o d dołu z a m i a s t : 1916 — p o w i n n o być 1906; str. 57, szpalta I I , w i e r s z 13 o d dołu z a m i a s t : C i o m s k — p o w i n n o być C i o s m ; str. 58, szpalta I I , w i e r s z 16 o d góry z a m i a s t : uraczył — p o w i n n o być „uraczyli"; str. 59, s z p a l t a I I , w i e r s z e 2 — 5 o d góry p r z e s t a w i o n e p o w i n n y brzmieć: świątki, których a u t o r z y t w o ­ r z y l i bez w p ł y w ó w o b c y c h , p r a c o w a l i bez obcej p o m o c y i bez żadnych w z o r ó w w nabożnej ciszy o d ­ ludzia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a83a15cd880721fb26e82c022c956ceb.pdf 0ff964cdba9f882bdcdaa1a948b992af Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3798 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3563 Title A name given to the resource Pierwsze strony i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z,2; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text REDAGUJE ZESPÓŁ KIEROWNIKÓW PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU SZTUKI LUDOWEJ * SEKCJI BADANIA REDAKTOR NACZEL­ NY JÓZEF G R A B O W S K I * W Y D A W C A STWOWY INSTYTUT BADANIA PAŃ­ SZTUKI LUDOWEJ * K I E R O W N I C Z K A S E K C J I WY­ DAWNICZEJ BARBARA OKŁADKA SUCHODOLSKA I UKŁAD GRAFICZNY WIELHOR S K I # WARSZAWSKIE TŁOCZONO W KLISZE: ZAKŁADY DRUKARNI SPRAWIEDLIWOŚCI W * CZESŁAW PAŃSTWOWE GRAFICZNE * MINISTERSTWA WARSZAWIE POD K I E R U N K I E M TADEUSZA GALEWSKIEGO * REDAKCJA I ADMINISTRACJA: MINISTER­ STWO K U L T U R Y INSTYTUT W ARSZAWA. T I SZTUKI, BADANIA UL. PAŃSTWOWY SZTUKI LUDOWEJ, RAKOWIECKA NR 4 A �POLSKA SZTUKA LUDOWA MIESIĘCZNIK ORGAN PAŃSTWOWEGO L'ART INSTYTUTU BADANIA SZTUKI POPULAIRE REVUE P O L I S H MENSUELLE P E A S A N T M O N T H L Y T POLONAIS R REVU E E Ś A R T Y K U Ł Y A R T Ć T E O R E T Y C Z N E JÓZEF G R A B O W S K I — Z a g a d n i e n i e s t y l u l u d o w e g o . O P R ADAM A wielkanocnym. rzeźb C O W A N I A C H Ę T N I K — Sztuka k u r p i o w s k a ш o k r e s i e z JÓZEF wyobrażeniem GRABOWSKI Bożego Zespoły Grobu. MARIA Ż Y W I R S K A - H a f t u k u r p i o w s k i e ш Puszczy Białej. P U B L I K A C J E W y c i n a n k i łowickie M A T E R I A Ł Ó W rodziny Eugenia D Z I A Ł S t r y c h a r s k i c h zebrała Massalska. I N F O R M А С Y J N Y В. В.—Współczesne obrazy na szkle z Jabłonki na Orauiie. ROK II L U T Y 19 4 8 N r 2 LUDOWEJ �С Н R Y S T l í S Z M A R T W YC H W S T A Ł Y Rzeźba w d r z e m i e l i p o w y m z Kasinu W i e l k i e j рош. L i m a n o w a . Wysokość: 57 c m . P o l i c h r o m i a : ciało różowe, t l o i' tkanina c z e r w o n e , włosy brązowe, podstawa ciemno niebieska z obramo­ waniem czerwonym. Podstawa o r n a ­ mentowana żłobieniami. Własność: M u z e u m i m . O r k a n a w Rabce. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13d0e417899a092a7b694b0d92895709.pdf 6c24ad8e9c219f74621bb12698421af5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2328 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2160 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2, s.63-64 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jan Świderski 15.XII.1931-24.III.1991 Pożegnaliśmy Go dzisiaj. Tłum ludzi, wieńce. Trzeba było kłaść kwiaty na sąsiednich grobach. Zaskoczenie... Więc tylu ludzi Go znało, tylu osobom był bliski ? Więc to był nie tylko „nasz" Janek, Instytutowy, Krakowskiej Pracowni Dokumentacji Sztuki Ludo­ wej, redakcji „Polskiej Sztuki Ludowej"? Każdy miał swojego Janka. Rodzina, córka o której mówił z tkliwością, koledzy, przyjaciele - których nigdy nie zawiódł. W Instytucie był niemal „od zawsze". Trzydzieści siedem lat... Różnych. Trudnych. Przychodzili nowi pracownicy, zmieniali się dyrektorzy, on był. Należał do tej formacji ludzi, których coraz - niestety - mniej. Lojalny, przyzwoity, szanujący każdego człowieka, skory do pomocy. Przy tym świetny pracownik, szybki, pracowity, odpowiedzialny, bezinteresowny. Zwracaliśmy się do niego, kiedy trzeba było znaleźć zdjęcie jakiejś rzeźby, skrzyni, czy postaci - kiedyś, gdzieś sfotografowa­ nych w terenie. Pamięć miał znakomitą, komputerową, wiedzę dużą. Umiał się uczyć, a przebywając w kręgu prof. Romana Reinfussa i jego współpracowników stał się etnografem z praw­ dziwego zdarzenia. Z aparatem fotograficznym na szyi przemie­ rzył tysiące kilometrów, docierając do najdalszych zakątków Kraju. Efektem tych wędrówek jest blisko 65.000 zdjęć w Ar­ chiwum Fotograficznym Instytutu. Często bezcennych już doku­ mentów ludowej kultury, sztuki. Zdawał sobie sprawę z wagi tego co robi, w czym uczestniczy. Wiedział, że jest to wyścig z czasem, że kapliczka dziś pominięta, jutro może już nie istnieć, że zdjęcie może zostać jedynym śladem, jaki zostanie po człowieku, zabyt­ ku, sytuacji. Nie raz pracował z gorączką, narażał się, spadał z drzewa, gdy mimo zakazu Profesora wdrapywał się wysoko, by z tej perspektywy sfotografować jakiś okół, czy wiejskie zabudo­ wania. Nie odrabiał pańszczyzny. Praca, którą wykonywał, była jego pasją. Dla utrwalenia śladów chłopskiej kultury zrobił więcej niż nie jeden gabinetowy uczony. Tak to bowiem się dzieje, że teorie przemijają, wiele tekstów traci po latach sprężystość i żywość, a praca dokumentalisty pozostaje. Więcej - z każdym dziesięcioleciem zyskuje na wadze. Był fotografem wrażliwym na urodę rzeźby, widzącym człowie­ ka, twórcę. Nic dziwnego, że zabiegano o jego fotografie. Bo i czym byłby album Sztuka ludu polskiego (A. Jackowskiego i J . Jarnuszkiewiczowej) bez zdjęć Świderskiego? Trudno wręcz wyobrazić sobie wiele książek bez Jego prac. Najlepszym świa­ dectwem tego jest fakt, iż prof. Reinfuss zaproponował mu współautorstwo książki Sztuka ludowa w Polsce. Przez ćwierć wieku był to podstawowy, jedyny podręcznik uczący tego, czym jest sztuka ludowa. SUMMARY W i e s ł a w J u s z c z a k , PALAEOLITHICAL EPOS The behavoiur of goddess Tetida pouring red nectar (ambrosia, which is etymologicaly connected with immortality) into the nostrils of Patroclesto detain the decay of his body (The Iliad) has its analogies in much earlier palaeolithical burials when the bodies were often powdered with ochre. It is also possible to find graves where from the mouth and nostrils of a dead person we can see a small ditch fulfilled with ochre (you can also compare painted animals from Magalenian period with painted lines coming out from the muffle). One can think that it was the way to imagine the breath and a life itself. This magical gesture is treated by the author as the first artistic gesture. In the beginning of art there is another attempt of embodiment, a pretence but not imitation (the author cuts him away from the mimesis theory of the origin of art). The gesture of Tetida in this way shows the temporarily earlier stratum in The Iliad - the palaeolithical tradition. Using two newly edited books ( J . Cowan, Mysteries of the Dreaming. The Spiritual Life of Australian Aborigines and B. Chatwin, Songlines) the author reconstructs the australian - palaeolitical in tis core - picture of the world. The Australians didn't dwell in the traditional, european meaning of the word. They dwelt in the room, the teritory of every year repeated wanderings. The Earth itself was a picture for them and her elements had special meaning suplied by the events from the beginning -fulfilled - in the period of Dreaming. „The Sacral Topography" is created in connection with land­ Z najlepszych zdjęć skompletował trzy wystawy, które obej­ rzało w Polsce wiele tysięcy osób. „Dawną rzeźbę ludową" pokazał w Warszawie, Zakopanem, Radomiu i Kielcach (1971), w Nowym Sączu i Płocku (1972) Włocławku (1975). „Polską sztukę ludową" w Warszawie, na wystawie z okazji 30-lecia naszego pisma (PME - 1977). W tym samym roku pokazał ją w Myślenicach, a rok później w budapeszteńskim Ośrodku Informacji Kultury Polskiej. „Budownictwo ludowe" pokazano w Instytucie (1970), a później w Olsztynie, Zakopanem, War­ szawie (PME), Toruniu (1980), Nowym Sączu i Tarnowie (1983), w Kielcach (1988). Drugim ważnym obszarem zainteresowań Świderskiego były warszawskie Powązki, te na których spoczął w rodzinnym grobie. Co roku zbierał w dniu Wszystkich Świętych datki na konserwa­ cję zabytkowych grobów. Dumny był, pamiętam, gdy któregoś roku okazało się, że zebrał więcej od innych... Pracował społecz­ nie w Towarzystwie Opieki nad Zabytkami, fotografował pomniki na Powązkach, i jego zdjęcia wykorzystał Jerzy Waldorff w książ­ ce Przed bramą wielkiej ciszy (1990) a także Cmentarzu Powąz­ kowskim w Warszawie (1982). Otrzymał za swą działalność Złoty Krzyż Zasługi, odznakę Zasłużonego Działacza Kultury, Dyplom Uznania Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, Nagrodę „Polskiej Sztuki Ludowej", Dyplom Ministra Kultury i Sztuki za osiągnięcia w upowszech­ nieniu kultury. Myślę jednak, że największą satysfakcję sprawiało mu to, że wiedział, jak jest nam wszystkim potrzebny i jak wielki jest jego wkład w utrwalenie dokumentów ludowej kultury. Aleksander Jackowski 2 kwietnia 1991 OF ARTICLES scape and myth. All encyclopaedic knowledge about the con­ tinent is contented in songs sung by the forefathers in wandering creating by this songs places as we can them see nowadays. Every member of the group inherits the parts of this great song. Rememberance of these songs is real property of people. They can lend them to others to give them a chance to wander on their teritory. It could be treated as a great system of mutual co­ operation which enables the wandering. At least once a year aborigines wandering sing their song (reading it from the landscape) - it is a wandering Dreaming which gives new actuality to primaeval events. In special holy places-„hot places" where there are paintings having mnemotechnic function - take place the regeneration of spiritual and physical forces of Aust­ ralians. The author suggests that similiar great epos would have been existed in Mediterranean circle and its parts - recreated by .genious poet had left in such masterpieces as: The Odyssey, The Iliad or Babylonian epos. J a c e k O l ę d z k i , J E S U S WALKS ON THE WATER OF GENNESARET LAKE Paintings concerning the miracle on Gennesaret Lake belong to a very rare iconographic motive in Poland. After the llnd World War a painter Gałęza has painted for the church in Rokicie such a painting. In the end of 70th it was replaced by another painting (by Piekarski) dealing with the same iconographical motive. 63 1 �These painting were also shown during the Corpus Christi mass on the improvised altar on the boats (on the water). The author's conversations with the inhabitants of Murzynów, traditional, situated over the Vistula river village wchich belongs to the parish of Rokicie have pointed out that almost anyone was not able to describe over mentioned scene. He has been told very often that Saint Peter with Jesus are standing (sitting) in the boat and fishing. There were also some opinions that presented scene shows fishermen topic not religious. They also forgot about the replacing of the paintings in the end of 70th. Despite the same motive the way of showing of two picture was a little bit different. The opinions of people show clearly that their perception is limited very much. The author showing the transientness of historical memory of these people suggests that it is possible that the earlier, prewar paintings presented the same iconographical motive. This article is crowned with the part of the Gospel according to Matthew describing the miracle on the Gennesaret Lake in the first polish translation of Stanisław Murzynowski from 1553 (who also lived in Murzynów). Zdzisław Skrok, SYMBOLIC PADLOCKS. NOTES ON THE FUNERAL CUSTOMS OF POLISH JEWS Scientific research of Jewish burial-grounds in Poland were made on a small scale. It is the result of many factors e.g. Middle Ages and the next centuries were for a long time outside the interest of polish archeology. Political reasons were also impor­ tant and strict injunctions in Jewish culture not to infringe graves. Therefore the archeological material is so rare and so accidental. Padlocks were found or in the grave, near the face, or they were used to lock the coffin (e.g. Cedynia). It is rather obvious that putting of the padlocks in the graves was connected with symbolic of locking but particular motivations are still not clear. The new light for this custom is concerned with the information (Wyszogród) that Jews were carrying padlocks near the visors of the skull-caps during the prayers (it was a symbol of cutting the thoughts off the outer world). The article is concerned with the attempt of interpretation of the genesis of that custom. Beata Szydło YOU HAVE GOT THIS POWER FROM MY SON AND FROM M E " - A B O U T THE MIRACULOUS EVENT IN OŁAWA In the beginning of 80th in Oława there existed a social event very controversive. One of the inhabitants of this town had revelation of Holy Virgin-Mary. A lot of pilgrims from all over the country were gathering in Oława waiting for a miracle. This occurrence has lasted three years about and erupted a very many social emotions. Informations about it were presented in the newspapers and TV. There were a lot of tales about healing and signs which were seen all over the local fields. After some years the occurrence seemed to be over so it was a chance to make an analysis without hard emotions. The hero of this event Kazimierz Domański has written his experience and called it revelations. The structur of these writtings is very typical for that kind of relations. There were used very characteristic motives for folklore. Similar texts appear in definite social conditions and they are created for social order. They also show some peculiar ways of people reactions - immutable despite all changing in traditional folk culture. M a r i a G i e d z , G R A B A R K A - T H E HOLY MOUNTAIN Grabarka (a village near Siemiatycze) is the most popular Orthodox place of worship in Poland. The day of Saint Spas (the Transfiguration) is an occasion for gathering the pilgrims from all over Poland (often come catholics from vicinity). An Orthodox Church is situated on the hill, at the foot of it there are: a well and a holy water of a stream. Coming pilgrims perform their ritual ablutions and then go to the "holy side". An architectural complex consisted of: Orthodox Church (curb-plate construc­ tion, triple with gable roof (in 1990 church went up in flames -the new one refers to Byzantine architecture), monastery buildings (nunnery) and winter Orthodox Church. In the past Grabarka was connected with Greek Catholic persuasion. In XlXth century during the partition of Poland Russian authorities led Orthodox Church as obligatory. There is a lot of legends connected with the beginning of Grabarka - place of worship. Some of them - orthodox - tie establishing of the Church with catching from the river the icon of Spas (the Transfiguration) in XI Nth century-this version came to life in XlXth century during the partitions; second version joins above mentioned establishing with the pest in 1710 - one of the inhabitants of Siematycze had a vision: rescue from the pest could be obtained by common pilgrimage and setting a great wooden cross on the Grabarka hill. Till today a lot of pilgrims bring on their shoulders crosses of diferent dimensions which are dug around the orthodox church building. The wood of the crosses surrounded the building. 64 J e r z y C h u m i ń s k i , CATASTROPHE: BEHAVIOURS AND THE MEMORY OF THE EVENT In August 1944 in the vicinity of the village Wojnicz the british aircraft taking part in aid action for rising up in Warsaw was smashed. After years the inhabitants decided to build a monu­ ment dedicated to killed airmen. The author - wittness of the catastrophe - deals with relations and behaviours of people concerning the catastrophe and waches later very much mythologized reports left in human beings memory. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , CREATIVITY OF THE ADVAN­ CED OLD AGE The phenomenon of old people who begin to create is specific. Their creativity born usually at the mature level. It is difficult to find out the phase of creative research. There are different motives of the beginning this new activity. The most often it is linked with the change of life style, leisure when they become retire people but also the willing to leave the mark, return to the youth land, earning, ambitions. The most often (but not always) boldness and originality of the creativity we write about grow from ignorance of artistic trends, conventions, patterns. This creativity seeks patterns in another non-profesional creativity. Sometime one can watches the connection between artistic activity and the profession led before. The author presents four artists at old age having different curriculum vitae and creations. K o n s t a n t y N o w e k - the carpenter, he begun to sculpture at the age of 74 having no strengh for his work. Hel E n r i (Helena Enri) - the idea of painting was born at the age of 79 spontaneously, one evening she was waiting for her son (a painter too). Her painting goes out of the limits of amateurism, shows instinct in choosing colors, using paintbrush (the part of her late, beloved son's diary and her cv. are added to the text). A l f r e d D ł u g o s z - university educated, he had led many jobs. Early he had troubles with his eyes. After an operation he had a keener perception of colors. He begun to paint at the age of 81 trying to recreate his visual method of free associations proposed by Strindberg for painting. An anex consists of the parts of letters to the author of the text. H e l e n a W a l i c k a - when she was 65 she became retire and her daughter induced her to paint oto fulfill the emptiness. As in her job (a nurse) her painting are dominated by good and beauty. O l g a D a n g l o v s , CREATIVITY AND FOLK PAINTING The author deals with the phenomenon of painting in Zahoria (Czechoslovakia) in 60th and 70th. Glass.paintings were taken up over the gates in front of the houses and wall paintings on the attics and on the walls of the porches. Landscapes were leading subject of these paintings. In traditional folk art that subject practically was not present. One can think that its appearance was the result of widespreading of smugness tastes: for non-profesio­ nal artists patterns for their paintings were often postcards, pictures from illustrated magazines etc. The event of existing such paintings is linked with the tradition of this part of the country, namely ornamental wall paintings inside and outside the buil­ dings as well. The author renders a presumable set of adoptions linked with the entrance of smugness tastes: paintings from zahoria, tapestries, views, XlXth and XXth century paintings. It is easy to notice the folklorization of subjects and style of painting (for example strong contour line). The author recognizes the phenomenon as interesting from psychological and sociological point of view despite tentorial and temporal limitation but she treats it as not so interesting from artistic point (less creative). C z e s ł a w R o b o t y c k i, "VENUS" FROM BIELSKO. AN ANA­ LYSIS EXAMPLE OF THE VISUAL ENVIRONMENT Our everyday visual environment is still not properly described and interpreted. This article is an attempt of analysis of some chosen examples from that environment. Such as: an advertising of sleeping-bag, a poster encouraging reservists to work, A New Year Calendar and a sculpture from the garden attached to a homestead. The author proposes different ways of interp­ retation: up to the common sense, iconological and anthropolo­ gical. The first two he treats as insufficient. The last one using the knowledge of the anthropologist (the rules of mythical thinking) enriched by the knowledge of historian of art (watching the borrowings: a woman advertising the sleeping-bag - the different performing of Venus (in painting), garden sculpture -for example Ganimedes by Thordwaldsen etc.) and social psychologist (the categories of cognitive schemes) let for full interpretation of the event. The author underlines that for the contemporary condition of the visual environment the great influence have such new media as: TV, albums etc. and that the popular reception of art still connected with the combine of aesthetic standarts with moral and custom ones. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b059444f91cb165da9b3ab013c74c35.pdf 10cdb2570fc25b32f6fda1cc34c9404c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2330 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2161 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA L U D O W A Rok XLV — 1991 W roczniku znajduje się podwójny, monograficzny numer (3—4) poświęcony antropologii teatru. Barba Eugenio, Trzeci brzeg rzeki, s. 9 9 nr 3 — 4 B e n e d y k t o w i c z Z b i g n i e w , W i d m o środka ś w i a t a . Przyczynek d o a n t r o p o l o g i i w s p ó ł c z e ­ sności, s. 1 6 B o h a n n a n Laura, Szekspir w b u s z u , s. 2 3 Braun Kazimierz, święta księga „ M a h a b h a r a t a , " s. 31 C h u m i ń s k i Jerzy, Katastrofa: z a c h o w a n i a i pamięć w y d a r z e n i a , s. 3 6 . Czaja Dariusz, Krajobraz z Tobiaszem, s. 5 3 nr 1 nr 3—Л nr 3 — 4 nr 2 nr 3 — 4 Czyżewski Krzysztof, List z podróży, s. 6 3 nr 3 — 4 Czyżewski Krzysztof, Szroeder W o j c i e c h , Podróż na W s c h ó d , s. 6 4 . n r 3-—4 D a n g l o v a Olga, T w ó r c z o ś ć a m a l a r s t w o l u d o w e , s. 4 9 nr 2 D o b r o w o l s k i Jacek, A kapela karuzeia, s. 7 0 nr 3 — 4 D u d k o Bożena, „ U c i s k a nas ten sam b u t " , czyli o Teatrze 8 - g o d n i a , s. 1 0 3 . . nr 3 — 4 Eliade M i r c e a , „ M a r e b i t c " . Rytuał i teatr, s. 3 nr 3 — 4 Fiderkiewicz Maria, „ H e r o d y " na deskach teatru D o r m a n a , s. 9 5 nr 3 — 4 G i b s o n M i c h a e l , Afryka Brooka s. 2 6 nr 3 — 4 Giedz Maria, Ś w i ę t a Góra Grabarka, s. 2 5 nr 2 Golaj Mariusz, D a w n o t e m u w „ G a r d z i e n i c a c h " , s. 5 5 nr 3 — 4 Grajny Lucjan, W y s t a w a ż y w i e c k i e j rzeźby l u d o w e j w k a m i e n i u , s. 5 4 . nr 1 H i i b n e r - W o j c i e c h o w s k a J o a n n a , M i t y c z n a i magiczna geneza t a ń c ó w d w o r s k i c h , s. 1 4 3 nr 3 — 4 J a c k o w s k i Aleksander, A n t o n i T o b o r o w i c z , s. 57 nr 1 J a c k o w s k i Aleksander, M a r g i n a l i a , s. 3 3 nr 1 J a c k o w s k i Aleksander, T w ó r c z o ś ć p ó ź n e g o w i e k u , s. 3 8 nr 2 Juszczak W i e s ł a w , nr 2 Paleolityczny epos, s. 3 K a n i o w s k a Katarzyna, Surealizm i etnografia, s. 3 nr 1 Kirchner H a n n a , L u d w i k Hering i Teatr O s o b n y , s. 11 5 nr 3 — 4 Klinger M i c h a ł , Podróż d o klasztoru ś w . O n u f r e g o w d n i u j e g o ś w i ę t a ( 2 4 / 2 5 c z e r w c a , g d y s c h o d z i sie t a m m n ó s t w o n a r o d u ) , s. 6 0 nr 3 — 4 K o l a n k i e w i c z Leszek, Teatr zarażony e t n o l o g i ą , s. 13 nr 3 — 4 Kornaś Tadeusz, Sobaszek W a c ł a w , „ W ę g a j t y " , s. 6 8 nr 3 — 4 Kroh A n t o n i , M a g i e r o w a Barbara, P r y w a t n y leksykon w s p ó ł c z e s n e j polszczyzny ( w s t ę p oraz p r ó b k a haseł), s. 4 7 nr 1 K r u k o w s k i W o j c i e c h , Teatr w teatrze życia. A k a d e m i a R u c h u , s, 1 0 7 . . n r 3—4 L e e u w v a n der Gerardus, Ś w i ę t a gra, s. 4 nr 3 — 4 L i m a n o w s k i M i e c z y s ł a w , Rok poiski i dusza z b i o r o w a , s. 8 5 nr 3 — 4 M a g i e r o w a Barbara, Kroh A n t o n i , P r y w a t n y leksykon w s p ó ł c z e s n e j polszczyzny ( w s t ę p " oraz próbka haseł), s. 4 7 nr 1 M u r a w s k a L u d m i ł a , J a k t o się zaczęło, s. 11 9 nr 3 — 4 Olędzki Jacek, Gesty nadziei, s. 3 5 nr 1 Olędzki Jacek, J e z u s c h o d z ą c y p o Jeziorze Genezaret, s. 9 nr 2 Osiński Z b i g n i e w , M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i dzisiaj, s. 7 3 nr 3 — 4 O teatrze. Zapis r o z m o w y . Rozmawiają: Jerzy P r o k o p i u k , W o j c i e c h Dudzik, Krzysztof Renik, W ł o d z i m i e r z P a w l u c z u k , s. 11 nr 3 — 4 „ P o g r a n i c z e — sztuk, kultur, n a r o d ó w " , s. 6 4 nr 3 — 4 R o b o t y c k i Czesław, B y ł e m w Gardzienicach, s. 5 4 nr 3 — 4 R o b o t y c k i Czesław, , , V e n u s " z Bielska-Białej. Przykład analizy otoczenia w i z u a l n e g o , s. 5 5 nr 2 R o d o w i c z J a d w i g a , Nie cytat lecz inspiracja, s. 5 8 nr 3 — 4 Schiller A n n a , Dedykacja, s. 1 5 0 nr 3 — 4 S e w e r y n A n d r z e j , A k t o r w teatrze w y o b r a ź n i . O „ M a h a b h a r a c i e " Petera Brooka, s. 3 3 nr 3 — 4 S e w e r y n A n d r z e j , Z dziennika, s. 4 0 nr 3 — 4 Skrok Zdzisław, Kłódki s y m b o l i c z n e . Przyczynek d o z w y c z a j ó w p o g r z e b o w y c h Ż y d ó w polskich, s. 1 8 Smęder M a g d a l e n a , „ B e t l e j e m , G o l g o t a , Bastylia i pusty p o k ó j " , s. 1 2 2 nr 2 . nr 3 — 4 Sobaszek W a c ł a w , Ewolucja teatru w i e j s k i e g o , s. 71 nr 3 — 4 Sobaszek W a c ł a w , Kornaś Tadeusz, „ W ę g a j t y " , s. 6 8 nr 3 — 4 S t o m m a L u d w i k , U r o d a ludzkiej p o m y ł k i , s. 11 nr 1 �S t o m m a L u d w i k , 1:0, czyli ludzie jak b o g o w i e , s. 141 Sznajderman M o n i k a , O e t n o g r a f i c z n y m surrealizmie, s. 7 Szroeder W o j c i e c h , Czyżewski Krzysztof, Podróż na W s c h ó d , s.64 nr 3 — 4 nr 1 . n r 3—4 S z y d ł o Beata Masz tę m o c o d m e g o syna i o d e m n i e " — o c u d o w n y m zdarzeniu w O ł a w i e , s. 21 nr 2 Taranienko Zbigniew, Odczynianie świata. Rozmowa z Włodzimierzem Staniewskim s. 4 3 nr 3 — 4 T a r a n i e n k o Z b i g n i e w , O d p o c z ą t k u d o „ B r z e g u " . R o z m o w a z Leszkiem M ą d z i k i e m , s. 1 2 7 nr 3 — 4 T a r a n i e n k o Z b i g n i e w , „ Z i e l n i k " — opis s p e k t a k l u , s. 1 3 7 nr 3 — 4 T a r a n i e n k o Z b i g n i e w , „ B r z e g " — opis s p e k t a k l u , s. 1 4 7 nr 3 — 4 W a l e w s k a Katarzyna, „ D w a t e a t r y " : p s y c h o d r a m a analityczna a teatr o t w a r t y , s. 1 3 9 nr 3 — 4 W i s ł o c k i S e w e r y n A., Jędrzej Cierniak i j e g o teatr l u d o w y , s. 9 0 nr 3 — 4 W o ź n i a k R o m a n , W obszarze s a c r u m , s. 1 1 2 nr 3 — 4 RECENZJE B e n e d y k t o w i c z Z b i g n i e w , J A M E S C L I F F O R D , Problemy k u l t u r y , C a m b r i d g e , M a s s a n d L o n d o n 1 9 8 8 , s. 1 0 nr 1 Cała A l i n a , List d o redakcji: W s p r a w i e książki P R Z E M Y S Ł A W A B U R H A R D A , Pamiątki i zabytki k u l t u r y ż y d o w s k i e j w Polsce, W a r s z a w a 1 9 9 0 , s. 6 0 nr 2 J u r k o w s k i Henryk, O książce M A R K A W A S Z K I E L A Dzieje teatru lalek w Polsce, W a r s z a w a 1 9 9 0 . s. 1 4 8 nr 3 — 4 K r z y s z t o f o w i c z - K o z a k o w s k a Stefania, J . L I P M A N . T. A R M S T R O N G , A m e r i c a n Folk Painters of Three Centuries, N e w York 1 9 8 0 , s. 61 nr 2 WSPOMNIENIA POŚMIERTNE J a c k o w s k i Aleksander, J A N Ś W I D E R S K I (15.12.1931—24.03.1991) REDAKCJA SERDECZNIE DZIĘKUJE PANU JACKOWI KRÓLAKOWI ZA WYKONANIE PROJEKTU OKŁADKI NUMERU TEATRALNEGO. �P O L S K A A K A D E M I A N A U K • I N S T Y T U T S Z T U K I POLSKA SZTUKA LUDOWA KONTEKSTY ANTROPOLOGIA Rok XLV KULTURY 1991 ETNOGRAFIA SZTUKA Nr 3 - 4 ( 2 1 4 - 2 1 5) �CONTENTS Mircea Eliade Gerardus van der L e e u w W o j c i e c h Dudzik, Włodzimierz Pawluczuk, Jerzy P r o k o p i u k , Krzysztof Renik Leszek K o l a n k i e w i c z Laura B o h a n n a n Michael Gibson Krzysztof Braun Andrzej S e w e r y n Andrzej Seweryn Zbigniew Taranienko Dariusz Czaja, Czesław R o b o t y c k i Mariusz Gołaj Jadwiga Rodowicz M i c h a ł Klinger Krzysztof Czyżewski Krzysztof C z y ż e w s k i , W o j c i e c h Szroeder . . . Tadeusz Kornaś, W a c ł a w Sobaszek Jacek Dobrowolski W a c ł a w Sobaszek Z b i g n i e w Osiński Mieczysław Limanowski Seweryn A. Wisłocki Maria Fiderkiewicz Eugenio Barba Bożena D u d k o Wojciech Krukowski Roman Woźniak Hanna Kirchner Ludmiła Murawska M a g d a l e n a Smęder Zbigniew Taranienko Zbigniew Taranienko Katarzyna W a l e w s k a Ludwik Stomma Joanna Hiibner-Wojciechowska Zbigniew Taranienko Henryk J u r k o w s k i A n n a Schiller S u m m a r y of Articles " M a r e b i t o " . Ritual and Theatre H o l y Play O n Theatre 3 4 11 The Theatre C o n t a m i n a t e d by E t h n o l o g y Shakespeare in t h e Bush B r o o k ' s Africa T h e H o l y W r i t of " M a h a b h a r a t a " The A c t o r in the Theatre of I m a g i n a t i o n . O n Peter B r o o k ' s "Mahabharata" From a Diary T h e " U n d o i n g " of t h e W o r l d . A n I n t e r v i e w w i t h W ł o d z i ­ mierz S t a n i e w s k i Gardzienice, S a t u r d a y - S u n d a y 2 7 / 2 8 A p r i l 1 9 9 1 . . 13 23 26 31 Work w i t h Staniewski N o t Q u o t a t i o n but Inspiration T h e J o u r n e y t o the St. O n u f r y M o n a s t r y u p o n that Saint's Name-day ( 2 4 - 2 5 June) A Letter f r o m a J o u r n e y A J o u r n e y t o t h e East 55 58 60 63 64 T h e " B o r d e r l a n d " of Arts, Cultures a n d Ethnic G r o u p s "Węgajty" 64 68 33 40 43 53 T h e M e r r y - g o - r o u n d a Cappela 70 T h e E w o l u t i o n of t h e Village Theatre 71 Mieczysław Limanowski Today 73 T h e Year of Poland a n d t h e Collective Soul . . . . 85 Jędrzej Cierniak a n d his " F o l k T h e a t r e " 90 Jan Dorman's " H e r o d s " 95 T h e T h i r d Bank of t h e River 99 This S h o e Pinches, or t h e Theatre of Eight Day . . .103 T h e Theatre in t h e Theatre of Life. T h e A c a d e m y of M o t i o n 1 0 7 In t h e D o m a i n of t h e S a c r u m 112 L u d w i k Hering a n d t h e Separate Theatre 115 The Beginning 119 " B e t h l e h e m , G o l g o t h a , t h e Bastille a n d t h e Poor R o o m . . . " 1 2 2 From t h e B e g i n n i n g t o " T h e B a n k " . A n i n t e r v i e w w i t h Leszek M ą d z i k 127 " T h e H e r b a r i u m " - a D e s c r i p t i o n of t h e Spectacle . .137 T w o Theatres. T h e Psychoanalytic Psychodrama a n d t h e O p e n Theatre 139 1 : 0, or People like G o d s 141 Reflections o n the M a g i c - M y t h i c a l Sources of C o u r t Ceremonies 143 " T h e B a n k " - a D e s c r i p t i o n of t h e Spectacle . . . .147 O n " T h e History of t h e P u p p e t Theatre in P o l a n d " b y M a r e k Waszkiel 148 Dedication 149 150 R E D A K C J A : Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z (z-ca redaktora n a c z e l n e g o ) , Aleksander J a c k o w s k i (redaktor n a c z e l n y ) , Ewa Korulska, A n n a K u n c z y ń s k a - l r a c k a , S ł a w o m i r Sikora (sekretarz redakcji), L u d w i k S t o m m a oraz Zofia Bisiak S T A L E W S P Ó Ł P R A C U J Ą : Jerzy B a r t m i ń s k i , Ewa Fryś-Pietraszkowa, A n t o n i Olędzki, Czesław R o b o t y c k i , R o c h Sulima T Ł U M A C Z E N I A : Aleksandra Rodzińska R E D A K T O R T E C H N I C Z N Y : Krzysztof N a l e w a j k o Kroh, J a c e k Adres redakcji: Instytut Sztuki P A N , u l . D ł u g a 2 8 , 0 0 - 9 5 0 W a r s z a w a , skr. poczt. 9 9 4 , tel. 3 1 - 3 2 - 7 1 / 4 w e w n . 2 2 7 REDAKCJA DZIĘKUJE D E P A R T A M E N T O W I EDUKACJI K U L T U R A L N E J MINISTERSTWA KULTURY I SZTUKI ZA P O M O C W W Y D A N I U TEGO N U M E R U � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c17b504116ad15ad9450cf1dc7a6ac54.pdf 7b9323073d9f84b8b22d56ac1a610b0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1993 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1849 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.348-388 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 348 Recenzje i Sprawozdania O metodzie funkcjonalnej w etnologii NA MARGINESIE KSIĄŻKI W I L H E L M A MUHLMANN'A: Methodik der Volkerkunde, S T U T T G A R T 1938. Założenia ogólne kierunku funkcjonalnego Wilhelm Miihlmann, przedstawiciel funkcjonalizmu w Niem­ czech z e n t u z j a z m e m pisał w d n i u przyłączenia s z y swoją p r z e d m o w ę d o „ M e t h o d i k wyraża życzenie, b y książka jako „życiowej wiedzy j e g o utorowała ludów". A u s t r i i d o Rze­ d e r V o l k e r k u n d e " w której Przebija drogę etnologii, w n i e j obowiązująca w R z e s z y zasada, ż e n a u k a , która n i e służy życiu n a r o d u , jest z b y t ­ kowną, jeśli n i e zbyteczną. A u t o r zamierzał zapełnić lukę, jaką z d a n i e m jego b r a k m e t o d o l o g i i w nauce e t n o l o g i i , która o d czasów stanowi Grabnera uczyniła w i e l k i e postępy i nasunęła dużo n o w y c h zagadnień; d l a rozwiązania i c h n i e p o m o g ł y dotychczasowe wyraża, g d y ż n i e s p r e c y z o w a n o logii przede nowanego w swej książce j a k się problemów. O d c z u w a o n w e t n o ­ w s z y s t k i m konieczność b a r d z i e j ścisłego, myilenia i jednolitych, Zapowiada .recepty", dokładnie wydanie zdyscypli­ określonych oryginalnego pojęć. sądu w d z i e ­ d z i n i e h i s t e r i i e t n o l o g i i i stąd c z ę ś c i o w o nową ocenę osobistości ważnych d l a n a u k i W wyniku dotychczasowa rycznymi etnologicznej. swych badań, którymi się d z i e l i , w y k a z u j e że a n t y t e z a między n a u k a m i p r z y r o d n i c z y m i a h i s t o ­ nie m a żadnego znaczenia metodologicznego (sic! s t r . 9 1 ) . B i o l o g i a i h i s t o r i a stanowią całość nierozłączną, należą d o s i e b i e . „ P r o c e s właśnie naszej w i e d z y — pisze c h o d z i p o n a d t y m podziałem". autor — prze­ �349 Terminologia Miihlmann'a jako jego W e wstępie książki a u t o r zaznajamia logią, jaką wykładnik poglądów czytelnika z termino­ posługuje się w swej książce. Z a z n a c z a , ż e odstę­ p u j e t u t a j o d panującego dotąd poglądu, który p o j m u j e j a k o s t u d i u m n a d t w o r a m i k u l t u r o w y m i t z w . ludów Zakreśla j e j z n a c z n i e szersze granice, grafię w s z y s t k i c h ludów, także t z w . Uważa dalej, że słowo m i o t u , którym się zajmuje wie całości zagadnień włączając etnologię pierwotnych. do niej etno­ cywilizowanych. „kultura" na nauka etnologii, etnologicznych, oznaczenie przed­ nie obejmuje właści­ gdyż zdaniem mieszczą się w t y m pojęciu a n i z j a w i s k a autora nie społeczno-psychicznego k o n t a k t u , zrzeszenia a n i zespołu e t n o s u , j a k o całości. T e z ą podstawową t e j książki jest, że całą działalność, c z y n ­ ności i t w o r y sunku człowieka można ująć j e d y n i e j a k o s t r u k t u r y ludzi i i c h środowiska. wzajemnego Struktura sto­ zakłada p e w n e określone ukształtowanie l u d z i i p e w n e określone ukształ­ towanie środowiska; oba zaś w sposób właściwy są sobie podporządkowane. Ponieważ zaś człowiek, j a k o „organizm o b d a r z o n y uczuciem w o l n o ś c i " i stąd h i s t o r y c z n y , nie s t o i w przeciwieństwie d o czło­ w i e k a „naturalnego" a l b o b i o l o g i c z n e g o , l e c z jest z n i m utożsa­ m i o n y , d l a t e g o w pojęciu M i i h l m a n n ' a e t n o l o g i a uką zarówno historyczną, j a k i biologiczną, uwzględnia o b i e s t r o n y , jest Człowieka technicznych ze s z t u k i , mitów, można społecznych określa j a k o środowisko h i s t o r y c z n e itd. zacją" sensu czyli celu; czyli nadawaniem temu, z jego tworów: ukształtowanego, Wszystkie te rzeczy s w y c h t w o r a c h znamię j a ­ z w i e się t o u M i i h l m a n n ' a „strukturystruktury. Wspomniane t w o r y są zara­ z e m f u n k c j o n a l n y m i , t j . w y n i k i e m w z a j e m n e g o wpływu i środowiska. Wzgląd u k a z u j e się s t a t y c z n i e W że człowieka, który wpływa n a nie c z y n n i e , wyciskając n a w s z y s t k i c h kiegoś poznać krajobrazu przez niego form w i n n a być n a ­ dzięki etnologią. historycznego narzędzi, i funkcjonalny człowieka oddaje dynamicznie t o , co jako struktura. myśl p o w y ż s z e g o określa etnologię j a k o wiedzę o funk' �350 cjach i strukturach storycznego ustosunkowania się człowieka Najwyższą środowiska. do jego hi­ zaś formą historyczną tego s t o s u n k u jest „ e t n o s " — l u d . W s z y s t k i e t w o r y działalności l u d z k i e j r o z p a t r u j e a u t o r z p o d ­ wójnego p u n k t u : intencjonalnego — obejmuje zagadnienie t w o r u , formy, przejawu Wzgląd i funkcjonalnego. Intencjonalny i d e o l o g i i , celowości, z n a c z e n i a danego działania i życia s p o ł e c z n e g o . funkcjonalny natomiast zwraca uwagę na zadanie p r z y s t o s o w a w c z e , na samą czynność, ale także i n a rozwój i h i ­ storię. A u t o r rozróżnia związki f u n k c j o n a l n e r ó ż n e g o rzędu, j a k społeczeństwo, k u l t u r a i l u d , j a k o formę najwyższą. C e l e m n i m e t n o l o g i i jest u t w o r z e n i e Odnośnie do terminu teorii o ostat­ „etnosie". „kultura", a u t o r wyłącza z niego t z w . kulturę materialną, której w o l i nadać m i a n o „ c y w i l i z a c y j n e g o wyekwipowania" (uposażenia), chociaż p r z y z n a j e , g o r z e c z o w o oddzielić o d k u l t u r y . cywilizacyjne uposażenie ż e n i e można I w podobnym do kultury, m a się stosunku jak zdaniem autora rozwój d o h i s t o r i i . Z a m i a s t używanego dotąd t e r m i n u „ t w ó r k u l t u r o w y " , który rzekomo n a s u w a pojęcie o a t o m i s t y c z n y m rowych, wprowadza zlepku zjawisk kultu­ a u t o r słowo „rys k u l t u r o w y " , w z g l ę d n i e zja­ wisko kulturowe, Ludy ziemi dzieli na trzy grupy: d n i e i p i e r w o t n e , c z y l i n i e posiadające kacji Muhlmann'a zawiera dem cywilizacyjnego l u d y zachodnie, pisma. W się z a r a z e m s t o p n i o w a n i e tej wscho­ klasyfi­ p o d wzglę­ wyekwipowania. Geneologia kierunków etnologicznych Przechodząc w d r u g i e j części d o nakreślenia z a r y s u dziejów na­ u k i e t n o l o g i i , oryginalność swoją zaznacza M u h l m a n n n a j p i e r w w w y ­ b o r z e poprzedników, którzy z d a n i e m j e g o t o r o w a l i d r o g ę szej e t n o l o g i i . Największego runku funkcjonalnego, etnologa w i d z i w P o s e j d o n i o s i e (135 — 5 1 p . C h r . ) który, j e d e n z n i e w i e l u p i s a r z y błędu i d e a l i z o w a n i a przypisuje dzisiej­ starożytności i t o już k i e ­ obcych Posejdonios starożytnych, umiał ustrzec ludów. Całą wynalazczość pierwiastkowi duchowemu, się człowieka który „w �351 człowieku j e s t c z y m ! n a j l e p s z y m " . pociągać Posejdonios raczej rzymski widzi rzekomo nicy cywilizacyjnej morskimi. wynika, Z że M i i h l m a n n ' a j e d n a k zdaje w k r w i dziedzicznej główny c z y n n i k , róż­ między l u d a m i barbarzyńskimi a śródziemno­ tekstu raczej zaś Posejdoniosa, środowisko sejdonios uwagę na t o , że pewne z jakiegoś się pomyślnie. P o s e j d o n i o s jaki geograficzne o r g a n i z m u l u d z k i e g o i ilość p o s i a d a n e j k i e , pochodzące przytacza W autor, w p ł y w a n a budowę k r w i . T r a f n i e zwrócił P o ­ g a t u n k i zwierząt i g r u p y l u d z ­ środowiska, t y l k o w n i m rozwijają także poruszył już z a g a d n i e n i e , wypłynie d o p i e r o w w . X V I I I , c z y c y w i l i z a c j a skonala się ze w z g l ę d u n a t o , ż e tenże p i s a r z które rzeczywiście u d o ­ człowieka? średniowieczu n i e dostrzegł a u t o r n i k o g o , k t o położyłby jakieś zasługi n a p o l u e t n o l o g i i . Jeśli n i e zawsze słusznie n a z y w a się o n o „ c i e m n y m " — p i s z e a u t o r - t o j e d n a k d l a e t n o l o g a w i o k r e s baśni, bajek opowiadaniach waczne, o „potworów", którymi l u d a c h niechrześcijańskich. nienormalne, średniowieczu i paradoksalne, etnograficzne się T y l k o t o , co d z i ­ budziło w chrześcijańskim z a i n t e r e s o w a n i a . I t o także zainteresowało M i i h l m a n n ' a w t y m o k r e s i e , który rystykę etnologii średniowiecza sięgnął do dowiedziałby baśnie wypełniały ważne, wartościowe opisy się bez jedynie charakte­ Plischke- G d y b y zaś czy­ uprzedzenia, że n i e t y l k o etnologiczne odkrycia po książki g o , cytując z niej t y l k o rozdział o „monstrach". tał R i c h t h o f e n a , stano­ karmiono w w średniowieczu, ale p o ­ etnologiczne, porobione przez m i ­ sjonarzy w . X I I I : Jana de C a r p i n i , R u i s b r o c k a o A z j i Środkowej, w w . zaś X I V O d e r i c a z Pordenone t y l k o n a j b a r d z i e j zasłużonych z d a n i e m „Chrystocentryczny mann'a w zrozumieniu o I n d o n e z j i , b y wspomnieć Richthofena. przesąd" przeszkadzał i ujęciu pierwiastka zdaniem religijnego Miihl­ u ludów p i e r w o t n y c h , które uważano za p o m i o t piekła, n i e — l u d z i . Wy­ niszczyć je, uchodziło za dzieło chrześcijańskie. Kapłani k a t o l i c c y osądzali t a k i c h n p . I n d i a n jako T e n d u c h chrześcijańskiego prawie niegodnych średniowiecza, nawrócenia. uważający ludy po­ gańskie za i s t o t y niższego rzędu, kierował robotą zbrodniczą k o ­ lonizatorów hiszpańskich n a b u l l a Pawła i angloamerykańskich. D o p i e r o o f i c j a l ­ I I I , objaśniająca, że I n d i a n i e są prawdziwymi �352 ludźmi „zdolnymi d o przyjęcia w i a r y k a t o l i c k i e j i samkramentów", kładzie podstawy pod misyjną I odtąd d o p i e r o - m ó w i ciwemu duchowi pracę n a d d z i k i m i ludożercami. M i i h l m a n n — choć p o w o l i , i „ w b r e w właś­ chrześcijańskiego d o g m a t u " , musiały wzrastać wiadomości e t n o g r a f i c z n e , z b i e r a n e p r z e z pracujących m i s j o n a r z y (str. 19). Oryginalność p o g l ą d ó w a u t o r a w t y m p u n k c i e o d b i e g a za d a ­ leko o d poziomu pracy t y m miejscu, nie były n a u k o w c a , b y się z n i m i rozprawiać na Zaznaczamy nigdy t y l k o , że krzyżackie m e t o d y wyrazem właściwego d o g m a t u o równości w s z y s t k i c h l u d n i . rów h i s z p . czy a u g l o a m . m i e c z e m , t o właściwie szla po d l itego, ducha Jeżeli linii misyjne chrześcijańskiego praca metod kolonizato­ szerzenia krzyża że u p o d s t a w j e j tkwił niechrześc. o nierówności ludów. dogmat P r a w d z i w i e chrześcijańskie m e ­ t o d y m i s y j n e w s k a z y w a l i i wskazują dotąd misjonarze-męczennicy, którzy raczej k r e w swoją o d d a w a l i , w z o r e m C h r y s t u s a , niż cudzą przelewali. Decydujące znaczenie lej—posiada przełom d l a e t n o l o g i i — pisze M i i h l m a n n duchowy w okresie da­ tzw. historyzmu w Europie. Przyznawszy prawdziwego jezuicie logii i etnologicznego etnologicznej socjo­ badar.ia r c l i ^ i j , ze względu n a m e t o d y c z n e podejście w b a d a n i a c h , późniejszych: l . a f i t a u z w . X V J I I p r a w o d o tytułu e t n o - o g a , a n » w e t założyciela widii cyklicznego w r.im poprzednika przebiegu kultur dwu teoryj (głoszonego przez V i c o ) i wtórnej prymitywności (przez M e i n e r s a ) . Możliwości wojowe, jakie nab-os ': t o " e t y i : - . ' e 1 zostały z r e a l i z o w a n e p w w. X V I I I Lali b u roz­ nauce e t n o l o g i i , n i e p o w o d u s i l r e g o wpływu f i l o ­ z o f i i s y s t e m u Rousseau, kłócącrj się z rzeczywistością. Z przodującego dotąd stanowiska F r a n c j a miejsca N i e m c o m . N a z w ska j . R stera 1787 jego syna, do laiO. w etnologii ustępuje Forstera, Jerzego For­ M e i n e r s a i H e r d e r a o maczają nową e p o k ę o d Poszczególni autor/y reprezentowali rozmaite p u n k t y p a t r z e n i a . M e ners rer.uez- ntuj.-.cy k ' e r u n e k s o c j o l o g i c z n o p s y c h o l o g i c z n y i n t e i e - u j e M i i h l m a n n ' . * raczej ze względu na j e g o koncepcje rasowe, Meiners b o w k n wyprzedza w swych teoriach o szkodliwym wyniku mieszania się ras nierównie szlachetnych �353 poglądy G o b i n e a u . L u d y słowiańskie z a l i c z a raczej d o ras n i e e u ­ r o p e j s k i c h . Emancypując się zaś s p o d krępującej o monofiletycznym wości n a u k o w e j , pochodzeniu nauki biblijnej ludzkości, dał d o w ó d postępo­ chociaż późniejszy nawrót n a u k n y c h d o n i e j będzie M u h l m a n n również stosunku d o b i b l i i . Większe znaczenie uważał antropologicz­ j a k o postęp w dla etnologii posiada idea M e i n e r s a o wtórnej prymitywności niektórych ludów, zresztą j e g o prace właściwie etnologiczne są b e z wartości — przyznaje sam Muhlmann. Gruntownością i głębią przewyższa M e i n e r s a — J . R. F o r s t e r . Ze swego przyrodniczego stanowiska podkreślił konieczność uwzględnienia w b a d a n i a c h e t n o l o g i c z n y c h środowiska, ale r ó w n o - , cześnie zwrócił p i e r w s z y uwagę n a z n a c z e n i e t r a d y c j i d l a postępu k u l t u r y ludów. S y n j e g o J e r z y p o d c h o d z i d o zagadnień ze s t a n o w i s k a f i l o z o f i c z n e g o . Wskazuje na m o t y w szczęścia w s e r c u l u d z k i m , j a k o sprężynę p s y c h i c z n o - k u l t u r o w e g o w y w a n i a się człowieka, wicznej walce martwota. Prócz przystoso­ którego życie polega wszędzie n a usta­ różnych sił i dążności złego i dobrego. bardziej rozwojowych w kierunku Bez t e j w a l k i zapanowałaby w świecie l u d z k i m znaczenia nowy, przewodnictwo tradycji jednostek podkreśla jeszcze c z y n n i k wybitnych. nie t y l e ze s t a n o w i s k a k o s m o p o l i t y c z n e g o Interesują g o ludy w i e k u oświecenia, i l e r a c z e j j a k o i n d y w i d u a l n e całości o odrębnych, właściwych sobie wartościach. Herder—romantyk krywca ludowości, posiada w etnologii znaczenie niezmąconej p r z e z cywilizację Umiał też budzić w i n n y c h z a c i e k a w i e n i e ludowością jako o d ­ europejską. i jej umi­ łowanie. M u h l m a n n uważa H e r d e r a za założyciela n a u k „ d u c h o w y c h " w odróżnieniu o d „ p r z y r o d n i c z y c h " . T e n rozdział między n a u k a m i , j a k i wprowadził o k r e s r o m a n t y z m u , oznacza z d a n i e m M t i h l m a n n ' a — m i m o zasług H e r d e r a , o k r e s p e w n e g o sparaliżowania i o p ó ź n i e ­ nia w r o z w o j u e t n o l o g i c z n e g o W syntezie metody myślenia. Forstera i H e r d e r a leżały, M i i h l m a n n ' a możliwości d a l s z e g o r o z w o j u e t n o l o g i i . zdaniem Tymczasem wziął g ó r ę j e d n o s t r o n n y prąd h e r d e r o w s k i , badając g ł ó w n i e „ d u ­ cha l u d o w o ś c i " , Lud, T. XXXVI w c z y m schodził łatwo n a t o r y s u b i e k t y w i z m u . 23* �354 Połączenie pojąć" „ r a s y " i „ h i s t o r i i " u E d w a r d s a b y ł o wła­ ściwie n a u k o w y m p u n k t e m wyjścia d l a p r a c T o w a r z y s t w a g i c z n e g o w Paryżu. jącym znaczenie O s t a t n i m w y n i k i e m t y c h studiów, Etnoloposiada­ najwyższe, t o dzieło G o b i n e a u o „nierówności ras l u d z k i c h " . Odkrycia Darwina wysunęły t r o p o l o g i c z n e , pozostawiając Ze zjawieniem szczyty. na plan pierwszy nauki a n ­ etnologię n a b o k u . się A . B a s t i a n a osiąga e t n o l o g i a Romantyczną ideę o „duchu ludowości" najwyższe rozbudowuje o n w s o c j a l n o - psychologiczną teorię o e l e m e n t a r n i e psyche ludów jednakowej p i e r w o t n y c h , p o materiał zaś sięgnął d o e t n o g r a f i i w s z y s t k i c h ludów i czasów, d o h i s t o r i i w ścisłym z n a c z e n i u i d o systemów f i l o z o f i c z n y c h . Podobne zjawiska k u l t u r o w e u rozmai­ t y c h ludów objaśnia B a s t i a n głównie psychologicznie. zapożyczeniach wydawała i migracjach kultur Teoria m u się o przed­ wczesną i n i e dość udowodnioną. W czasie, kiedy B a s t i a n uniezależnił w N i e m c z e c h etno­ l o g i ę o d i n n y c h n a u k , w A n g l i i jej s z y b k i rozwój o d b y w a się n a podłożu p o z y t y w i s t y c z n e j przedstawicielem socjologii Comte'a,. był B e l g i j c z y k niej a r y t m e t y c z n e j " , której krańcowym Q u e t e l e t , ze swoją teorią przy pomocy „śred­ której usiłował w sposób m a ­ t e m a t y c z n y ujmować z j a w i s k a społeczne. Ideą z a s t o s o w a n i a t y s t y k i socjalnej ( t z w . k r y t e r i u m s t a t y s t y c z n e ) sta­ usiłował o n w s p o ­ sób m a t e m a t y c z n y ujmować z j a w i s k a społeczne. T e o r i a D a r w i n a o r o z w o j u ludzkości społecznych uzdolnień dzięki p r z e z niektórych b a d a c z y jako wyniku d o b o r o w i , przeszczepiona rozwoju została w dziedzinę n a u k e t n o l o g i c z n y c h w f o r ­ m i e k r y t e r i u m o d o b o r z e , względnie w y b i j a n i u się j e d n o s t e k u l u ­ dów p i e r w o t n y c h . Zależne o n o jest o d rozmaitej i d e o l o g i i wartościowania u różnych ludów, stąd konieczność storycznego czyli badania h i ­ tej i d e o l o g i i u danego l u d u , w obrębie którego o d ­ b y w a się d o b ó r . Odpowiedniość t a j e s t z a t y m czymś w z g l ę d n y m a nie bezwzględnym, dlatego potrzeba i przyrodniczego. studium i historycznego O t o stały r e f r e n M i i h l m a n n ' a , którym • kończy i t e n ustęp o D a r w i n i e . ; W ł a ś c i w y m k l a s y k i e m e w o l u c j o n i z m u w e t n o l o g i i był E d . T y lor (1832—1917). Niższe cywilizacje rozwijają się według n i e g o zawsze w p o d o b n y sposób n a zasadzie p r a w postępu i j e d n a k o - J �355 wości n a t u r y l u d z k i e j podkreślanej przez A . B a s t i a n a . Przytem j e d n a k z w r a c a T y l o r uwagę n a zetknięcia^ k u l t u r o w e i rozszerza­ nie się k u l t u r ; g ł ó w n e j e d n a k z n a c z e n i e T y l o r a p o l e g a n a w p r o ­ wadzeniu do etnologii teorii tzw. kryterium „przeżytków". Ro­ z u m i e p r z e z n i e t w o r y k u l t u r o w e , które w przeszłości były b a r ­ dzo rozpowszechnione, dzisiaj zaś t y l k o g d z i e n i e g d z i e znaleźć. teorię Animistyczną r a c j o n a l i z m u czysto można j e T y l o r a uważa M u h l m a n n za twór europejskiego pochodzenia. Ideę e w o l u c j o n i z m u z a s t o s o w a n o p r z e d e w s z y s t k i m w d r u g , p o owie w. X I X do konstrukcji socjologicznych o powstaniu i roz­ w o j u małżeństwa i r o d z i n y . Początek dała t e o r i a „ n i e z r ó ż n i c o w a nia" Bachofena, przedmiot którą agitacji rozwinął etnologicznie propagandowej Morgan. rozpowszechnili ją Jako Engels, B e b e l i i c h z w o l e n n i c y . N a t y c h przesłankach bazował k i e r u n e k bio-organicystyczny w s o c j o l o g i i i e t n o l o g i i d o końca w i e k u X I X , b y w końcu przejawić jako się w teorii L. Frobeniusa o kulturach o r g a n i z m a c h niezależnych o d i c h n o s i c i e l i . Ratzla ocen'a o j e g o znaczenie niż e t n o l o g a M u h l m a n n u j e m n i e , zwłaszcza w etnologii. W i d z i w n i m raczej jeśli chodzi antropogeografa w e właściwym słowa z n a c z e n i u . Z a r z u c a m u , ż e n i e uwzględnia zupełnie m o m e n t u b i o l o g i c z n e g o , ukazując człowieka t y l k o w p r z e s t r z e n i . Niesłusznie, z d a n i e m M i i h l m a n n ' a , w i d z i k i e ­ runek kulturalno-historyczny w Ratz'u - s w e g o poprzednika. Nie do Grabnera, historyka kultury, lecz do Fridericiego, historyka p o l i t y k i i państwowości, t r z e b a przeprowadzić linię rozwojową o d Ratzla. A j e d n a k p r z y z n a j e cił uwagę na związek M u h l m a n n , że R a t z e l p i e r w s z y z w r ó ­ wzajemny pewnych tworów k u l t u r o w y c h , r o z s i a n y c h p o różnych o b s z a r a c h g e o g r a f i c z n y c h , się w z a r o d k u k r y t e r i u m Frobeniusa kryterium ilościowe Oryginalność a u t o r a w o c e n i e ważącym j e j p o t r a k t o w a n i u . maczy się urazem nad t y m podobno rzystwie. Jeżeli sam jednak szkoły kryło kulturalno historycznej. t e j o s t a t n i e j ujawniła się w lekce­ C z ę ś c i o w o j e s t t o zrozumiałe i tłu­ psychicznym rąk", w które przeszła w czym jakości, względnie r o z s z e r z o n e później, etnologia Grabner, Miihlmann'a do z „klerykalnych Kolonii do Wiednia. że „klerykalny" się znalazł w t a k i m Lafitau Bolał towa­ umiał b y ć m i m o m i s j o n a r s k i e g o s w e g o powołania p r z e d m i o t o w y m i p i e r w s z y r z u - �356 cił zasady p o d b u d o w ę m e t o d o l o g i i e t n o l o g i c z n e j , j a k t o z u z n a ­ n i e m podkreśla s a m Miihlmann, to trudno zrozumieć lekcewa­ ż ą c e s t a n o w i s k o a u t o r a w s t o s u n k u d o W . S c h m i d t a , założyciela szkoły wiedeńskiej. M o ż n a n i e podzielać czyichś p o g l ą d ó w czy światopoglądów, wskazać n a b r a k i i słabe s t r o n y jakiegoś s y s t e ­ m u , ale n a u k a p r a w d z i w a szanuje k a ż d e g o s u m i e n n e g o badacza, pracującego m e t o d y c z n i e , t y m b a r d z i e j , jeśli jakaś d z i e d z i n a kowa zawdzięcza obfitego świat pracy i cennego danego materiału. A nau­ badacza zebranie i uratowanie jako takiego właśnie uczcił n a u k o w y w E u r o p i e i w A m e r y c e , bez różnicy szkół i p o ­ glądów, W . S c h m i d t a — w j e g o j u b i l e u s z o w y m d n i u 7 0 - c i a u r o d z i n , na parę d n i p r z e d „ A n s c h l u s s e m " ( p a t r z „ P r z e g l . 1938, VI). Z pewnością większe zasługi ma W . S c h m i d t , niż M e i n e r s , o którym Miihlmann rozpisał, p o d c z a s g d y założycielowi szkoły l e d w i e parę l i n i j e k d r o b n e g o pił n i e u c z c i w i e , Powszechny" dla etnologii tak szeroko wied. się poświęcił za­ d r u k u . Z p u n k t u n a u k o w e g o postą­ nie zaznaczywszy w p r z e d m o w i e , że jednak po G r a b n e r z e a p r z e d M u h l m a n n ' e m ukazały się w języku n i e m i e c ­ k i m d w i e prace poświęcone zagadnieniu m e t o d o l o g i i nej; jedna G . v . Bulcka, C e c h u j e ją właśnie t o , o druga co W . Schmidta w etnologicz­ roku 1937. a u t o r o w i , j a k zaznaczył w p r z e d ­ m o w i e c h o d z i : z d y s c y p l i n o w a n e , ścisłe myślenie i określone pojęcia. — M o ż e d l a t e g o t a k obszedł się z W . S c h m i d t e m , iż n i e podzielał p o g l ą d ó w j e g o , według których s p r a w d z i a n e m wartości nauko­ w e j jakiejś t e o r i i jest j e j b i o l o g i c z n a użyteczność d l a l u d u , „roz­ miękczający zdaje zaś kości o b j e k t y w i z m s z k o d z i " . Z t e g o także się p o w o d u , chcąc po koleżeńsku ocalić pierwszego szkoły wiedeńskiej F u r e r a v o n H a i m e n d o r f asystenta o d podzielenia losu j e g o mistrzów, w y d o b y ł o d n i e g o w r o z m o w i e p r y w a t n e j „zapar­ cie s i ę " t e o r i i k r ę g ó w k u l t u r o w y c h i rehabilitował g o w o b e c c z y n ­ ników m i a r o d a j n y c h w p r z y p i s k u ( s t r . 1 9 7 ) . Zbyt śmiałe wypowiada j a k o b y już s t a n o w c z o Miihlmann zakończyła twierdzenie (s. 2 4 5 ) , się w e t n o l o g i i e p o k a h i s t o r y - z m u R a t z l a i G r a b n e r a w s t y l u szkoły wiedeńskiej. W r. 1940, c z y l i w d w a lata p o u k a z a n i u się książki M i i h l m a n n ' a , ukazało w Niemczech opracowanie etnologiczne A f r y k i d l a celów się kolo­ n i a l n y c h . I r z e c z c i e k a w a , ż e część e t n o l o g i c z n a t e g o z b i o r o w e g o �357 dzieła wyszła szkoły wiedeńskiej czarnego spod lądu pióra nie funkcjonalisty, lecz B a u m a n n a , który kreśli obraz zwolennika etnologiczny n a zasadzie „ k r ę g ó w k u l t u r o w y c h " i „kultur za­ sadniczych". Jedynie u p r a w n i o n y m i zdawałaby się w e d ł u g M i i h l m a n n ' a k i e r u n k a m i w e t n o l o g i i są dzisiaj f u n k c j o n a l i s t y c z n y i t e o r i a a m e ­ rykańska o o b s z a r a c h k u l t u r o w y c h . Ten „ o r y g i n a l n y " , b y użyć określenia s a m e g o M i i h l m a n n ' a , zarys dziejów n a u k i e t n o l o g i i , j a k i poznać j e g o poglądy, t e n d e n c j e przyjdzie W świetle i c h n a m łatwiej zrozumieć część systematyczną j e g o dzieła. Biologizm W kreśli w U cz., pozwolił n a m i uprzedzenia. i historyzm u Muhlmannn'a r. 1 9 3 6 ukazała się o b s z e r n a p r a c a t e g o s a m e g o a u t o r a p o d tytułem „Rassen—und V o l k e r k u n d e " . Uzasadniając w p r z e d ­ m o w i e jej aktualność, w s k a z u j e n a wielką wartość b i o l o g i c z n e g o u j m o w a n i a „tak z w a n y c h n a u k d u c h o w y c h , społecznych i k u l t u ­ r o w y c h " , który t o kąt p a t r z e n i a podkreśliła z n a c i s k i e m n i e m i e c ­ ka p a r t i a s o c j a l n o - n a r o d o w a . Pożądanym byłoby zatem—pisze a u t o r — b y pojawiła się książka, która b y odpowiadając t e j i d e i , przedstawiła wielką syntezę człowieka [i środowiska. wienie" takie dziny do przekraczało b y r a m y i g r a n i c e j e d n e j t y l k o d z i e ­ naukowej, — po antropologii, materiał socjologii, bowiem psychologii, gii, historii, prehistorii i ludoznawstwa, b y oglądać się na g r a n i c e mówiąc już „Przedsta­ o między zasadniczym musiano by etnologii, sięgnąć archeolo­ dlatego autor nie pojedynczymi rozróżnieniu nauk mógł n a u k a m i , nie przyrodniczych i humanistycznych (duchowych). N a t a k i e t w i e r d z e n i e M i i h l m a n n ' a można się z g o d z i ć , p o d z i ­ wiając g i g a n t y c z n y , nający nieco witalny rozmach bohatera „człowieka przedsięwzięcia, p r z y p o m i ­ skończonego" Papiniego. W s w e j „ M e t h o d i k " p o s u w a się M u h l m a n n j e d n a k o d t a m t e g o t w i e r ­ d z e n i a o „salto m o r t a l e " d a l e j , kiedy udowadnia w cz. H I , ż e t y c h g r a n i c , a n i t e g o z a s a d n i c z e g o rozróżnienia w o g ó l e n i e m a , a t e r m i n y „nauki p r z y r o d n i c z e " , „ d u c h o w e " — t o m e t a f o r y bez zna­ czenia m e t o d o l o g i c z n e g o . I powołuje się na sytuację naukową �358 dzisiejszą, która przyrodniczego ujawnia do tendencje dziedziny do wprowadzenia nauk duchowych. myślenia Równocześnie w s k a z u j e , ż e i d o n a u k p r z y r o d n i c z y c h wcisnęły się e l e m e n t y „hi­ s t o r y c z n e " , zwłaszcza b a d a n i e środowiska, które uwzględnia d z i ­ siaj i b i o l o g i a i z o o l o g i a , badając życie rząt i i c h gatunków w kontekście poszczególnych środowiska. zwie­ W n o s i ć b y stąd można, ż e M i i h l m a n n uważa już za pracę historyczną, g d y p r z y ­ rodnik bada poszczególne okazy, klasyfikuje i pyta o stosunek do j e s t i n n e . T y m się tłumaczy przyrodnicze określa Miihlmann'a, że nauki tylko prawidłowość Dlatego powiedzenie zjawisk etnologia jest jest zjawiskami W pewna, nauką w przyrodniczych, historii prawdopodobna. prawa jest zaś historyczną, o i l e p o j e d y n c z e można t y l k o z p e w ­ n y m prawdopodobieństwem przewidzieć. p r z y r o d n i c z e r a m y , w których historyczne. naukach przyrodniczą, g d y określa etnologicznymi; w granicach t y c h praw zdarzenia stanowią zestawia, n i e różnią się metodą o d h i s t o r y c z n y c h , l e z p r z e d m i o t e m i s t o p n i e m pewności. rządzące i c h cechy, środowiska, które d l a k a ż d e g o Otoczenie, rozgrywają Środowisko t a k pojęte bada e t n o l o g metod przyrodniczych, geograficznych, środowisko się z j a w i s k a przy pomocy b o t a n i c z n y c h c z y też z o o ­ l o g i c z n y c h . Obowiązkiem zaś e t n o l o g a , który z a m i e r z a ująć cało­ kształt przejawów życia d a n e g o l u d u , będzie poznać się t o d a m i t y c h poszczególnych j e d n a k w i n i e n posiadać storycznego, istoty dziedzin naukowych. dobrze z me­ Oprócz tego opanowaną metodę b a d a n i a h i ­ s k o r o z a d a n i e m j e g o głównym j e s t p o z n a n i e faktów „niezdeterminowanej w działaniu", ale „zdeterminowanej" p r z y r o d n i c z o przez środowisko. Z a m i a s t więc pozostać p r z y t e r m i n i e j a s n y m , którego a u t o r użył w cz. I I , iż e t n o l o g i a j e s t syntezą F o r s t e r a i H e r d e r a , scaleniem nauk czyli przyrodniczych i historycznych w poznaniu w y ­ czerpującym życie jakiegoś l u d u , z a c i e m n i a tę jasność w cz. I I I mętnym z a c i e r a n i e m g r a n i c pomiędzy o b u n a u k a m i . Wreszcie gdyby prawdziwe n a u k i n i e różnią się metodą, opracowywania nauk i specjalnej było metody dla etnologii, przyrodniczych i historycznych stosowane. twierdzenie t o p o c o właściwie cały są autora, je20 skoro precyzyjnie że trud metody obrobione �359 Omawiając następnie z a g a d n i e n i e mann na stanowisku przedmiotowości fikcyjnej. staje obiektywności teorii poznawczej Vaihingera, Oryginalnie jednak Muhl­ czyli teorii godzi się o n a u M u h l m a n n ' a z filozofią egzystencjalną H e i d e g g e r s a . Z n o w u z a ­ t a r c i e g r a n i c y między pojęciu ontologią a p o z n a n i e m . Obiektywność w M u h l m a n n ' a t o n i e s t a n , a l e p r o c e s , w którym się p o d m i o t poznający i p r z e d m i o t p o z n a w a n y . zmienia N i e chodzi o rze­ czywistość świata zewnętrznego, a l e o ż y c i e c z y l i s t o s u n e k nizmu d o środowiska. Zwie to orga­ a u t o r zasadą w z a j e m n e g o o b ­ jaśnienia. Biologicznemu funkcjonaliście już c h y b a n a j m n i e j odpowia­ dać p o w i n i e n n i e ż y c i o w y f i k c j o n i z m . A u t o r l u b u j e się, j a k widać w dialektycznych paradoksach, czyli w „niezdyscyplinowanym myśleniu". Z kolei przechodzi d o omówienia zasad' metodycznych zdobywaniu tzw. raportu etnologicznego. zrozumienia w T u t a j rozróżnia kwestię o d k w e s t i i objaśnienia i rzeczywistości. Zrozumienie według M i i h l m a n n ' a o b e j m u j e w c z u c i e , się c z y l i przeżycie w s z y s t k i c h przejawów k u l t u r o w y c h , p o g l ą d ó w , umiło­ wań i t d . d a n e g o l u d u . P o d c i ą g a p o d t o także t z w . f i z j o n o m i c z n e rozumienie, które zwraca uwagę h a mimikę, przeżyciu m u s i nastąpić u badacza gesty. Po takim e t n o l o g i c z n e g o o d d a l e n i e się p s y c h i c z n e o d p r z e ż y t e g o z j a w i s k a , c z y l i k r y t y c z n e osądzenie g o . Zwie je M u h l m a n n gnomicznym W gnomicznym czyli rozumieniem. krytycznym ocenianiu faktów n i e przyczyn d a n e g o zja­ w i s k a . Wyjaśnienie z a t y m j a k b y „ o p r ó ż n i a " z j a w i s k o etnologicz­ ne o d p s y c h i c z n e j jego mieści się t z w . wyjaśnienie c z y l i o d k r y c i e treści, podając c z y s t o m e c h a n i c z n e uza­ s a d n i e n i e ( n p . p o w s t a n i e jakiegoś w y t w o r u k u l t . można objaśnić, opisując historyczny szczepu, b e z uwzględniania towarzyszyły). przebieg wędrowania d a n e g o w y t w o r u o d psychicznych p r o c e s ó w , które O p i e r a się t u t a j M u h l m a n n n a s y s t e m i e im Diltheya. Wyjaśnienie u s t a l a t y l k o w a r u n k i , w których p o w s t a n i e p e w n e g o zjawiska można przewidzieć z p e w n y m Muhlmannowi bardziej niż „ p r z y c z y n o w y " . R o z u m i e n i u matematycznym, jako podoba prawdopodobieństwem. się t e r m i n „funkcjonalny" zaś w t y m m i e j s c u funkcję w znacze­ stosunek wzajemnych zależności róż- �360 n y c h czynników składających się na p o w s t a n i e d a n e g o zjawiska. B a r d z o dobrą zaś w y p o w i a d a zasadę, k i e d y p o r u s z a kwestię teorii i faktu. Trzeba umiejętnie stawiać p y t a n i a w b a d a n i a c h , g d y ż w y n i k i c h j e s t t y l k o odpowiedzią n a t o , o c o i j a k b a d a c z p y t a . P o n i e w a ż zaś każdy b a d a c z zawsze coś „ z a m i e r z a " , c h c e , może łatwo w b a d a n i u dobierać, oczać czy mówiąc, pomijać, każdy co się czegoś co m u o d p o w i a d a , n i e nadaje d o j e g o t e o r i i . prze- Krótko n a u k o w i e c m i m o w o l i u l e g a jakimś e f e k t y w n y m pociągom czy uprzedzeniom, które mogą zabarwić s u b i e k t y w n i e j e g o b a d a n i a , a w następstwie i c h w y n i k . T r z e b a z a t y m kontroli rozumu czyli krytycznego samego. u s t o s u n k o w a n i a się d o s i e b i e * * P o t y c h wstępnych u w a g a c h n a t u r y o g ó l n e j , t y c z ą c y c h t e o r i i p o z n a n i a , p r z e c h o d z i M i i h l m a n n d o p o d a n i a praktycznych riów w wyborze etnol. faktów Te ostatnie dzieli kryte­ na dwie k a ­ tegorie. W myśl określenia e t n o l o g i i , j a k o n a u k i o życiu h i s t o r y c z - cznym etnosu, czyli badaniu stosunku (historycznego) ludzkiego do (historycznego) h i s t o r y c z n e g o życia j a k o świadomości n e g o życia j a k o organizmu środowiska, rozróżnia p r z e j a w y t e g o i przejawy tego historycz­ działalności. P i e r w s z e n a z y w a d a n y m i i n t e n c j o n a l n y m i , które e t n o l o g zbiera przy pomocy kryterium historycznego drugie ważkości; zwie d a n y m i f u n k c j o n a l n y m i , z d o b y w a n y m i przez badacza e t n . za pomocą k r y t e r i u m ( n a w r o t u ) p o w t a r z a n i a się. Na początku wszystkiego wyobrażenie o r z e c z a c h . które e t n o l o g p o w i n i e n odkryć czy i c h ośrodek, danej u jednostek nia, stoi logos, najpierw Należy grupy zbadać w d a n e j g r u p i e . go zaś szukać Musi natężenia n i e u większości społecznej, ale p r z e c i w n i e u mniejszości, wpływowych, przewodzących czarnoksiężnik, i d e a , myśl, w i e d z a , są właśnie t e i n t e n c j o n a l n e d a n e , c e n t r u m , miejsce najsilniejszego promieniowania. liczebnej To szaman). One (jak naczelnik plemie­ są t y m c z y n n i k i e m ważkim, który zaważy n a szali w p ł y w ó w . Stąd k r y t e r i u m ważkości. W się t e j w p ł y w o w o ś c i są oczywiście s t o p n i o w a n i a . o n o w społeczeństwie różnymi szczeblami Zaznacza w a r s t w społecz- �361 nycb, a etnolog p o w i n i e n j e w s z y s t k i e poznać. t y c h s t o p n i , p o z n a także właściwy Z zestawienia ośrodek, p r a k t y c z n i e j e d n a k p o w i n i e n si< z w r ó c i ć naprzód t a m , g d z i e z n a j d u j e się w s t o p n i u najbardziej j a k b y reprezentacyjnym, najczystszym, a n a u k a o bóstwach polynezyjskich więc z n a j d u j e się w s t a n i e np. najczy­ stszym u przedstawicieli arystokracji. U t y c h t o w a r s t w przodujących czy osób w p ł y w o w y c h o d ­ k r y w a e t n o l o g wiedzę o technice, gospodarstwie, k u l c i e i t d . są­ d y b n i c h , wyobrażenia, n i e zaś same czynności t e c h n i c z n e , g o ­ spodarcze, kultowe.,. O s o b y t e są n o s i c i e l a m i usystematyzowa­ n e j t e o r i i , p o g l ą d ó w i pojęć. W i e l e d a n y c h i n t e n c j o n a l n y c h k r y j e się w b a j k a c h , l e g e n d a c h , p o d a n i a c h i przysłowiach. Poznanie tego „logosu" wprowadza dopiero w emocjonalne wartościowanie i d e i w życiu ogółu i o t w i e r a w i d o k n a hierarchię wartości u d a n e g o ludu nezyjczyków, organizacji czy ( c z y t o z przewagą r e l i g i i , j a k u P o l y społecznej, jak u Australczyków, c z y g o s p o d a r c z e j s t r o n y , j a k u ludów w y s o k o - k a p i t a l i s t y c z n y c h ) . O jednym powinien powiedzenia samymi się słowami tutaj e t n o l o g pamiętać, ż e n i e zawsze w y ­ ludów o t y m , c o myślą, w naszej terminologii pokrywają się z t y m i ( n p . słowo i pojęcie, sztuka). Co pewne do powyższego zastrzeżenie. W kryterium ważkości tej formie, jak je należy autor podnieść przedstawia, d o b r e jest, jeśli c h o d z i o a k t u a l n i e panującą i d e o l o g i ę . A l e e t n o ­ l o g a przecież o b c h o d z i także k w e s t i a , c z y a k t u a l n a i d e o l o g i a j e s t właściwym d o r o b k i e m d a n e g o l u d u , czy może jest t y l k o n a r z u c o n a . czy By to w y n i k a z jego tradycji, zbadać, trzeba będzie n i e r a z sięgnąć raczej d o k r y t e r i u m nieważkości, d o t y c h w a r s t w najmniej wpływowych w bieżącym okresie. W i e d z a , myśl, pojęcie i wyobrażenie o technice, sztuce, kulcie, gospodarstwie n i e utożsamia się z czynnościami nymi, gospodarczymi, kulturowymi i t d . Te g ó t i ę faktów t z w . f u n k c j o n a l n y c h . c z e n i e t e dane, które „powracają" (np. fakt wtajemniczenia młodzieży Dla etnologa posiadają zna­ w różnych p r z e j a w a c h "życia przejawia się w życia społecznego, g o s p o d a r c z e g o i r e l i g i j n e g o ; p o s i a d a k i e f u n k c j o n a l n e zazębienia). technicz­ tworzą osobną k a t e - dziedzinie wielora­ Niezawsze dane intencjonalne w y - �362 rażają się w t e n s a m sposób w życiu; c z y l i p r z y s t o s o w a n i e się, d o n i c h f u n k c j o n a l n e może b y ć r o z m a i t e . Według ideologii da­ n e g o l u d u , n p jakiegoś a u s t r a l i j s k i e g o , może panować równość s p o ­ łeczna; ale w życiu 0 niej (kryterium ten s a m starzec ważkości), c i a c h j a k o o s o b a kierująca Stosownie d o swej australijski, występuje w opowiadający różnych okolicznoś­ (geruzja). teorii poznawczej, M u h l m a n n przecho­ dząc d o z a g a d n i e n i a t w o r z e n i a pojęć t y p o w y c h , pisze, że e t n o l o g j a k o h i s t o r y k może stawiać znaje; w rzeczywistości jedynie zaś hipotezy; prawda „zmyśla", objektywna z n a n a . Długi p r o c e s n a u k o w e g o b a d a n i a h i s t o r y c z n e g o sprawdzaniem wych poprzednich hipotez, poznawaniem „ w a r i a n t ó w " , z których t w o r z y h y p o t e t y c z n e następne b a d a n i e zmusza do na poznane wcześniej później, i o d w r o t n i e . nolog do prawdy objektywnej. Pojęcie powstaje typu W u poznane ten nie­ jest t y l k o coraz t o n o ­ typy. poprawki poprzedniego. sada w z a j e m n e g o objaśniania: że p o ­ pozostaje Każde Stąd za­ rzuca światło sposób zbliża się e t ­ Muhlmann'a przez stopniowe wypełnianie jakiegoś t e r m i n u etnologiczną treścią; n p . m a t r i a r c h a t . Odkrywam coraz więcej Jeżeli n a 9 dotąd ilość ( 4 ) z n a j d u j e się że j e s t typowo kazuje większą c e c h , które należą d o d a n e g o pojęcia. ustalonych znamion w jakimś matriarchalne. ilość tych m a t r i a r c h a t u średnia społeczeństwie, ich mówimy o n i m , G d y zaś i n n e społeczeństwo w y ­ cech, określamy je j a k o krańcowo matriarchalne. Punktem wyjścia będą t u k o n i e c z n i e pojęcia z terminologii kultury europejskiej. Przy zaczerpnięte stosowaniu jednak do z j a w i s k k u l t u r y ludów i n n y c h słownictwa e u r o p e j s k i e g o , t r z e b a j e będzie wypełnić inną treścią. B y ustalić jakiś t y p , t r z e b a uwzględnić d a n e i n t e n c j o n a l n e 1 f u n k c j o n a l n e . P i e r w s z e d l a t e g o , a b y ująć w s z y s t k i e c e c h y , które tworzą jedność logiczną; funkcjonalne wiążące w z a s t o s o w a n i u d o ż y c i o w e j zaś, a b y uchwycić nici, praktyki. T y p y tworzy etnolog z jednostek, na które m u s i rozłożyć d a n y k o m p l e k s z j a w i s k e t n o l o ^ i c z n y c h . A u t o r rozróżnia d w o j a k i e g o �363 rodzaju kompleksy: społeczne i k u l t u r o w e . S p o ł e c z n e się z p o j e d y n c z y c h i czynności. J e d n e mocą k r y t e r i u m ludzi; k u l t u r o w e zaś i drugie z poszczególnych jednostki etnologiczne „kształtu". Opiewa składają idei b a d a za p o ­ ono u Miihlmann'a w ten sposób: jeżeli jakieś z j a w i s k o e t n o l o g i c z n e p r z e d s t a w i a się w d a ­ nej c h w i l i b a d a c z o w i j a k o e l e m e n t , posiadający c e l o w y , organicz­ n y związek z i n n y m i , należy j e uznać za jednostkę etnologiczną. Jakże t e n cały ustęp o t w o r z e n i u t y p ó w wyraża, w i n n y c h słowach t y l k o , t o samo, rej autor tak kulturowych. jednostka się Przecież kulturowa jednolitego kompleksu. c o szkoła zarzeka jest i (I), na o sprawdzianem, społeczna organiczny Zaraz k u l t u r a l n o - h i s t o r y c z n a , któ­ mówi odkrywaniu „kręgów" że jakiś szczegół czy należy d o d a n e g o k o m p l e k s u związek pierwszych między stronach jednostkami swej tego metodologii określa W . S c h m i d t krąg k u l t u r o w y j a k o „ o r g a n i c z n e powiązanie wszystkich istotnie koniecznych kategorii kultury ludzkiej". M i i h l m a n n niesłusznie z a r z u c a , j a k o b y k r y t e r i u m ilościowe szkoły k u l t . hist, polegało na czysto statycznym zebraniu szej ilości s z c z e g ó ł ó w . to Jest z n i c h s y n t e z y , a w niej z n a l e z i e n i a odpowiedniego k a ż d e g o szczegółu. W c a l e j e d n a k n i e p o p r z e s t a j e n y m z g r u p o w a n i u faktów przede w jak najwięk­ jedynie warunek do utworzenia przestrzeni wszystkim o odkrycie organicznego i miejsca dla na mechanicz­ czasie, ale chodzi powiązania. I g d y b y zadał s o b i e a u t o r t r u d g r u n t o w n e g o p r z e s t u d i o w a n i a książki W . S c h m i d t a , t o p o p r z e c z y t a n i u r o z d z . „Philosophische G r u n d l a g e " n i e zarzucałby m u , j a k t o c z y n i n a s t r . 202, S c h m i d t wyobraża sobie p r z e j m o w a n i e iż W . k u l t u r u d a n e g o l u d u bez psychologii. Zapomniał t u zdaje się a u t o r o t y m , że j a k w b a d a n i u et- n o l . , t a k odnośnie d o z r o z u m i e n i a i o c e n y stemu kultury europejskiej i wmyślenie w t o , co p r z e c i w n i k chce W następnych należytej jakiegoś sy­ jest także p o t r z e b n e rozdziałach „wczucie się" powiedzieć. podaje M i i h l m a n n szczegółowe w s k a z a n i a j a k zbierać i n t e n c j o n a l n e d a n e o p o s z c z e g ó l n y c h p r z e ­ jawach życia: a więc o społeczeństwie, p r a w i e , i e l i g i i , g o s p o ­ d a r s t w i e , sztuce, h i s t o r i i i rasie. Znajdują się t u t a j d o b r e u w a g i , �364 Schematycznie z a t e m p r z e d s t a w i a się p o z n a n i e u Muhlmann'a jako życiowy proces, Założenie Założenie Przebieg a) biolog. etnolog. Organizm następująco: Z y c i e Środowisko Srod. Czł. h i s t . etnologiczne Ż y c i e hist. l u d u poznania: metodologicznie etnolog. technicznie: tksperyment z p. teorii poznawczej: proces objektywności zjawisko obce metodycznie: raport, ro­ z u m i e n i e i objaśnienie dialektycznie: rola trze­ ciego (synteza) p s y c h o l o g i c z n i e : przeżycie kształtu b) badanie sensu c) objaśniające d) typologicznie » statycznie: struktura, dane intencjonalne M »ł a) etnograf. dynamicznie: funkcja, dane funkcjonalne próżne miejsca wypełnianie próż. ) nych rmejsc ) ( > ) hypotetyczne typy j s , o w b) warianty m e , w z a o j d e a m . nego ob. jaśnienia które podawać s z c z e g ó ł o w o p r z e c h o d z i r a m y już i t a k s z e r o k i e g o omówienia. N a końcu t e g o rozdziału jeszcze raz zaznacza, ż e k o n i e c z n e j e s t , b y e t n o l o g poznał, j a k i t y p c z y p o s t a w a ż y c i o w a człowieka u c h o d z i za ideał w d a n y m społeczeństwie. się w t y m d a n e i n t e n c j o n a l n e . Jest t o zarazem przesiewane bywają u d a n e g o l u d u i d e e i Przechodzi funkcjonalnych. potem Tutaj grupy: pierwszo-drugo Pierwszorzędne do omówienia dzieli funkcje osoby. szczegółowego etnicznego danych życia n a t r z y i trzeciorzędne. dotyczą działalności poszczególnych D r u g o r z ę d n e odnoszą się d o działalności obyczajów, i urządzeń, się powstałych t y l k o obejmuje Mieszczą „ s i t o " przez które ze zgrupowania mianem „kultury". zwyczajów społecznego Psychologicznie osób. i te określa k u l - �365 turę j a k o s p e c y f i c z n y n i e t środowiska. system reakcji n a określony z a k r e s p o d ­ I d e o w o zaś j a k o f u n k c j o n a l n y całokształt o b y - czajów, zwyczajów i urządzeń. K w e s t i a t e r m i n o l o g i i jest z a g a d n i e n i e m k o n w e n c j i . wując j e d n a k z n a c z e n i e etymologiczne słowa Zacho­ „kultura" bardziej o d p o w i a d a m u pojęcie t w o r u , powstałego dzięki twórczości czło­ w i e k a , w p r z e c i w s t a w i e n i u d o dzieła, b ę d ą c e g o łania n a t u r y . wynikiem dzia­ C z ł o w i e k „kultywując" naturę, uzupełnia ją. Stąd odpowiedniejsze wydaje p o j m u j e kulturę jako życia l u d z k i e g o " . wiada, się określenie szkoły wiedeńskiej, która „trwałe Szerzej ż e k u l t u r a t o zespół zwyczajów, obyczajów, n y c h , obowiązujących k u l t u r a obejmowałaby zaspokojenie wszystkich potrzeb r o z p r o w a d z o n a t a sama d e f i n i c j a p o ­ idei, przekonań, uczuć, dążności, urządzeń i t e c h n i k i w y t w o r ó w m a t e r i a l ­ pewną grupę społeczną. W t e n sposób całokształt działalności twórczej człowieka, zmierzającej d o z a c h o w a n i a , u l e p s z e n i a i pomnożenia życia. T r z e c i o r z ę d n e f u n k c j e dotyczą działalności m y społecznej, jaką j e s t l u d , „ e t n o s " . najwyższej Wszystkie prace for­ etnolo­ g ó w muszą z d a n i e m M i i h l m a n n ' a zmierzać d o s t w o r z e n i a teorii 0 e t n o s i e , o p o w s t a w a n i u l u d u , o różnicowaniu się ludów. D o p o ­ z n a n i a l u d u t r z e b a znajomości j e g o k u l t u r y ; znać k u l t u r y b e z znajomości procesów n i e można zaś p o ­ zrzeszania się nego. Niemałą rolę o d g r y w a w t y c h z a g a d n i e n i a c h sowy. Zachodzi t y l k o pytanie, czy antropologia k r y t e r i a , b y stwierdzić w t y c h w y p a d k a c h , l o g zróżnicowanie ludów, społecz­ czynnik ra­ p o s i a d a dzisiaj g d z i e zauważa e t n o ­ także zróżnicowanie r a s o w e . Bardzo ważne m i e j s c e zajmuje język w d e f i n i c j i e t n o s u . W myśl p o w y ż s z y c h u w a g p r z y j m u j e M i i h l m a n n określenie l u d u p o d a n e przez S h i r o k o g o r o f f a: jest n i m g r u p a o m n i e j l u b w i ę c e j p o d o b n y m k u l t u r o w y m zespole, posiadająca t e n s a m język, tę sa­ mą wiarę w e wspólne p o c h o d z e n i e , ś w i a d o m o ś ć s w o j e j wspólnoty 1 ż y c i e p r a k t y c z n e zamknięte w s w o i c h g r a n i c a c h ( s t r . 2 2 9 ) . W dotychczasowej a n a l i z i e m e t o d o l o g i c z n e j miał M i i h l m a n n na o k u l u d , kulturę, społeczność j a k o zamknięte w s o b i e k o m p l e ­ k s y , które a n i o d wewnątrz a n i o d zewnątrz n i e doznają b o d ź c ó w d o z m i a n y ukształtowania. L e c z już pojęcie f u n k c j i z a w i e r a m o t y w z m i a ­ ny. G d z i e zaś j e s t zmiana, powiada, t a m jest historia. Dlatego �366 w o s o b n y m rozdziale podaje metodyczne uwagi jak etnolog po­ w i n i e n badać h i s t o r y c z n e z m i a n y . Na przemiany historyczne zjawisk kulturowych. wogóle istnieje związku. zwróci m u uwagę porównanie M u s i więc n a j p i e r w przekonać się a) c z y prawdopodobieństwo jakiegoś historycznego Posłuży m u d o t e g o k r y t e r i u m o g ó l n e g o bieństwa, b ) T r z e b a prawdopodo­ porównywać zjawiska t e g o samego rodzaju, c ) N a l e ż y zbadać, c z y n i e m a możliwości niezależnego p o w s t a n i a . I tutaj wypowiada jest jakieś kryterium, zjawisko prawdopodobniej że im szerzej k u l t . i częściej powstanie jego na na rozpowszechnione ziemi występuje, t y m różnych obszarach jest omawianiu wartości hist. niezależne. Autor nie ma T t r y t e r i u m ilości. słuszności N a błędne przy j e g o z r o z u m i e n i e zwróciliśmy u w a ­ g ę już w y ż e j . M i i h l m a n n k r y t y k u j e również k r y t e r i u m f o r m y a l b o jakości.wys u w a n e p r z e z szkołę wiedeńską. T w i e r d z i , że za pomocą t e g o k r y ­ t e r i u m n i e można poznać, c z y dane z j a w i s k o k u l t u r o w e jest p r z y ­ n i e s i o n e skądinąd. T r z e b a te w p u n k t a c h : Schmidt w t u raczej zastosować k r y t e r i a j e g o uję­ a), b ) , c ) . swej Ale metodologii, t a k właśnie którą je W' Miihlmann powinien precyzuje był uwzględnić, g d y ż ukazała się p r z y n a j m n i e j na pół r o k u p r z e d j e ­ g o książką. P r z y omawianiu z k o l e i związków czasowych, zarzuca Miihl­ m a n n G r a b n e r o w i jednostronność w u j m o w a n i u z a g a d n i e n i a , kiedy tenże p o r u s z a t y l k o kwestię zniknięcia jakiegoś kultu­ rowego, jakby samo przez się było jasne i wytłumaczone, d l a ­ czego dane zjawisko wogóle zachodzi. blem i pyta: zjawiska j a k t o się dzieje, że Miihlmann odwraca własność kulturowa pro­ danego l u d u n i e z n i k a ? J a k i c h środków używa d a n e p o k o l e n i e , b y u t r z y ­ mać stan p o s i a d a n i a kulturowego? M ó w i się w i e l e o k o n s e r w a t y z m i e i t r a d y c j o n a l i z m i e ludów pierwotnych, dycji, jak i bez zbadania odchyleń od jednak niej. dokładnego czynników t r a ­ M i i h l m a n n wskazuje (funkcję) p i s m a i w y c h o w a n i a w u t r z y m a n i u t r a d y c j i . zaś.pisma z a d a n i e t o spełniają środki na W mnemotechniczne. rolę braku �367 G ł ó w n y m środkiem u t r z y m a n i a s t a t u s q u o k u l t u r y l u d u jest z d a n i e m Miihlmann'a t z w . schismogeneza. danego Idzie tutaj M u h l m a n n za teorią G r e g . B a t e s o n a , który stwierdził u Jatmulów (N. Gwinea) p e w n e g o r o d z a j u „dynamiczną r ó w n o w a g ę " czynnikami, dążącymi a tymi, które między dwoma do zmiany postępowania i m się przeciwstawiają klasami czy tradycyjnego, (przykładem grupami, między rywalizacja wchodzącymi w skład jakiegoś l u d u ) . Zmiany jakiegoś zjawiska kulturowego b e z w p ł y w u n a całokształt k u l t u r y , w której dostosowywania się. siebie . zjawiska nie odbywają o d b y w a się Z a w s z e pisze M u h l m a n n , z n a j d u j e m y k u l t u r o w e , uchodzące „nowoczesne". Otóż zadaniem w etnologa różnych będzie obok czasach je się proces za „usynchro- nizować". Poruszając kwestię rozwoju, postępu i c y k l u , z n o w u n i e ­ słusznie z a r z u c a W . S c h m i d t o w i , j a k o b y n i e zdefiniował, co r o ­ z u m i e p r z e z ewolucję. T y m c z a s e m w swej m e t o d o l o g i i W. Schmidt kartach zaraz n a wstępnych rozdział poświęca zagadnieniu ewolucjonizmu i nieporozumieniom w t y m względzie. W końcu t e g o rozdziału, p o ś w i ę c o n e g o z a g a d n i e n i o m h i s t o ­ rycznym, Zwraca przechodzi Muhlmann uwagę n a r y t m do związków w przestrzeni. r o z p r z e s t r z e n i a n i a się w k i e r u n k u h o r y ­ zontalnym i międzyetnicznym. Czynnikami horyzontalnego rozszerzania się, j e d n o s t e k e t n i c z n y c h , i n f i l t r a c j e przez o d s z c z e p i e n i a t o wędrówki pojedyn­ się c z y c h osób o d swej g r u p y e t n i c z n e j , w y m i a n a n i e w i a s t , s t o s u n k i handlowe, misjonarze. P o k r y t y c e t e o r i i k r ę g ó w k u l t u r o w y c h , na którą już w w i e l u miejscach odpowiedzieliśmy zarzutem nierozumienia jej a u t o r a , o m a w i a M u h l m a n n teorię k u l t u r o w y c h obszarów. jej p r z e w a g ę n a d tamtą w t y m , że t a o s t a t n i a t r z y m a ralnych terytoriów Czekanowskiego Osobny ludów, które b a d a . i Klimka wreszcie nazywa rozdział System raczej poświęca przez Widzi się n a t u ­ opracowywania techniką niż metodą. psychologii ludów. Zawierają się w n i m d o b r e , s z c z e g ó ł o w e wskazówki, które mogą być bardzo pomocne i funkcjonalnych. przy analizie danych intencjonalnych �368 A u t o r kończy rozdziałem, w którym o m a w i a z a d a n i a i c e l e e t n o g r a f i i ; j e j doniosłość i z n a c z e n i e by zainteresowania nią ogółu. Z d l a życia. przeglądu j e g o dzieła łatwo się już domyślić Podaje k o ń c o w y c h wniosków a u t o r a . Główna wartość książki M u h l m a n n ' a p o l e g a pierwszą choć metodologią nie posiada kierunku cech słością. Wiele trzeba na t y m , że jest funkcjonalnego zdyscyplinowanego słego, c h y b a ż e d r o b i a z g o w e sposo­ dotychczasowego w etnologii, myślenia poszufladkowanie ści­ n a z w i e ktoś ści­ mieć cierpliwości, b y książkę p r z e s t u d i o ­ wać d o końca, j e d n a k dzieło w y k a z u j e duże doświadczenie e t n o ­ logiczne, podaje w i e l e d o b r y c h wskazówek, a u t o r zebrał materiał m e t o d o l o g i c z n y , t e z ę , ale p o d z którego warunkiem, o obfity możnaby złożyć ładną którym Muhlmann w swej syn­ pracy zapomniał: „ w e r n i c h t l i e b t , d e m z e i g t s i c h n i c h t s " (s. 2 1 0 ) . O. Edward Warszawa U m e n i na Slovensku — Odkaź p o d red K. Soureka, Praga 1328 i l . Artykuł ten miał się ukazać w X X X V I W le T. J . 26. X . 1942. Dzieło zbiorowe + Bulanda wydanym w roku zbiorowym uczonych 1938 p o d słowackich zeme a lidu. 1938, s t r . 8 8 + X V tomie „Ludu" w roku 1939. powyższym tytułem d z i e ­ i czeskich, poświęconym sztuce w Słowacji znajdują się d w a z e s z y t y ( I X i X ) o s z t u c e l u ­ dowej. J a k w całym d z i e l e , t a k i t u n a c i s k położono n a stronę ilustracyjną (materiał z e b r a n y był d o t z w . W y s t a w y Starej Sztuki Słowackiej n a z a m k u p r a s k i m w r . 1 9 3 8 ) , t e k s t zaś d o d a n y dla ich fujarki, objaśnienia i uzupełnienia. zakończenia s i e k i , u l e , rzeźby lasek, rączki przedstawiające Zdjęcia czerpaków, świętych, o b r a z y n a s z k l e , h a f t y i w y s z y c i a , okazy d o w n i c t w o i m a l o w a n i e wnętrz. obrazują jest ozdobne m a g l o w n i c e , są- krzyże ceramiki cmentarne, ludowej, b u ­ Oprócz r e p r o d u k c y j j e d n o b a r w - �369 n y c h jest i n i e c o i l u s t r a c y j w i e l o b a r w n y c h ( o b r a z y szycia, W lizuje na szkle, w y ­ rzeźby). objaśnieniach V . V . S t e c h ( „ S z t u k a m i a s t a i w s i " ) a n a ­ atmosferę towarzyszącą p o w s t a w a n i u w y r o b ó w artystycz­ n y c h w r o z m a i t y c h środowiskach, a A . V a c l a v i k ( „ G e n e z a s z t u k i ludowej") z a s t a n a w i a się n i e t y l k o n a d samą genezą s z t u k i l u d o ­ w e j , ale i n a d źródłami uwagę n a z a n i e d b a n e jej składników, zwracając szczególną d o t y c h c z a s p r z e z naukę słowacką dziedziny rzeźby w d r z e w i e i m a l a r s t w a . A u t o r o m a w i a pokrótce narzędzia i materiał, technikę ozdobną, „świątkarzy"), czas p r a c y , wykonawców m a l a r s t w o , kończąc s z e r e g i e m w n i o ­ sków o c h a r a k t e r z e s y n t e t y c z n y m . w odnośniku z jednej uwagi o obrazach strony wykonywane Interesujące są z a m i e s z c z o n e na szkle; słowackie z d r u g i e j słowackim w i d z i k i l k a (artystów l u d o w y c h , zasadniczych na t a r g o d obrazów autor widzi importowane; kręgów. w obrazy obszarze Odróżnia nie przeznaczonych obrazy na sprze­ daż, m n i e j s z a b l o n o w y c h . M o t y w y — j a k u nas—są r e l i g i j n e , bądź świeckie (drużyna J a n o s i k a , p o r t r e t y k o b i e t — „ k o c h a n e k J a n o s i k a " ) . O l u d o w y c h wyszyciach zuje na i c h związek i szlacheckimi ze i h a f t a c h pisze strojami i z rozmaitych W . Praźak; w s k a ­ motywami okresów, głównie z X V I I w., o r i e n t a l n y m i i t d . , przy czym na wsi one zaczęły różnice dość środowisk późno wyszycia oraz dążności z m n i e j s z a n i a zasięgu się (często w X V I I I i X I X w . ) . Znać t u wyrażają się o n e tak w do motywach, jak i w powiększania, materiału (ubrania, połud­ technice względnie bielizny) właśnie przeznaczo­ wyszycie. D l a etnografów herowej-Mayerowej interesujący sekta może i H . Landsfelda szycie V I I I tegoż w y d a w n i c t w a . banowie", przyjmować ( b o g a t e m o t y w y n a żyznych z i e m i a c h niowych); n e g o na mieszczańskimi renesansowymi, religijna, być artykuł A . Giint- o c e r a m i c e słowackiej w ze­ Ceramikę tę s z e r z y l i t z w . „ H a - której zwolennicy zbiegli w X V I w. z M o r a w n a Słowację. C e r a m i k a t a , acz w t e c h n i c e i w y t w a r z a ­ niu odbiegła wpływ z n a c z n y Lud, T. X X X V I od sztuki i godny l u d o w e j , wywarła na nią niewątpliwie uwagi. 24* �370 Ubiór JANOSZ ŚWIEŻY, ludowy i haft krzczono­ w s k i , L u b l i n 1 9 3 8 . O d b i t k a z Pamiętnika L u b e l s k i e g o , t o m III, W y d . Towarzystwa + Przyjaciół N a u k w L u b l i n i e . 8° 1 9 p . + 5 f i g . X X I I tabl. Autor, ludowy, doskonały noszony Krzczonów i w jej znawca 2-giej terenu i tematu, połowie najbliższej XIX-go okolicy opisuje stulecia (Piotrkowie, C h m i e l u , Z u k o w i e i Borzęcinku), p o w . l u b e l s k i e g o . strój we wsi Olszance, Omawia po­ szczególne części ubiorów, a w i ę c k o b i e c e g o : koszulę, spódnicę, z a p a s k i , pas wełniany, o b r u s e k ( c h u s t a ) , k a f t a n , kożuch, nakrycie głowy, odzienie, o b u w i e ; i męskiego: koszulę, s p o d n i e , p a r c i a n k i , k a m i z e l e i k a f t a n y , sukmanę, pasy i t o r b ę , oraz k a p e l u s z e i c z a p k i . T a b l i c e krojów ilustrują sposób s z y c i a , a s p o s o b y ozdabiania, w szczególności h a f t y , dokładnie są omówione i objaśnione r y s u n k a k a m i . P r a c a z a w i e r a 2 6 t a b l i c na k r e d o w y m p a p i e r z e , z pięknymi i w y ­ r a z i s t y m i i l u s t r a c j a m i . A u t o r n i e ograniczył się j e d y n i e d o opisów u b i o r u , l e c z — g d y t y l k o n a d a r z a się sposobność uwzględnia też z w y c z a j e n p , p r z y o m a w i a n i u „tryfienia" spódnic. P r a c a wyczer­ p u j e w zupełności t e m a t i jest ważnym przyczynkiem nad ubiorami ziemi lubelskiej. Ciekawe byłoby jeszcze uwzględ­ nienie d o badań różnic i podobieństw w s t o s u n k u d o strojów całej z i e m i l u b e l s k i e j i s t w i e r d z e n i e , j a k i e miejsce i znaczenie m a omawiany materiał w p o r ó w n a w c z y c h b a d a n i a c h n a d u b i o r a m i z i e m p o l s k i c h , G. WÓJCIK ADAM, Strój Pogórzan. K o m i s j i S w o j s z c z y z n y Związku je ludowe Karpat Polskich Kraków Z i e m Górskich. t . I . s t r . 33, Frenklowa 1939. W y d . Z cyklu: r y c . 37 i 2 Stro­ tablice barwne. Tuż p r z e d wojną rozpoczęto redagowanie w y c h K a r p a t P o l s k i c h " p o d redakcją T . S e w e r y n a „Strojów ludo­ i R. R e i n f u s - sa; p r a c a A d a m a W ó j c i k a jest właśnie p i e r w s z y m z e s z y t e m p i e r w ­ szego t o m u w y d a w n i c t w a . Miała o n a d w a z a s a d n i c z e cele, n a u ­ k o w y i p r a k t y c z n y i o b a zostały w i e m dokonał w pełni rekonstrukcji zaginionego osiągnięte, a u t o r b o ­ o d kilkudziesięciu l a t d a w n e g o s t r o j u Pogórzan (który zresztą w e d l e zapewnień r e d a k c j i , �371 z powrotem odżył w terenie, dzięki staraniom Związku Ziem Górskich). W e wstępie p r a c y określił torialne „Pogórzan", wschodzie a u t o r dokładnie położenie t e r y ­ sąsiadujących n a południu z Łemkami, n a z D o l i n i a k a m i , a na zachodzie N a północy graniczą P o g ó r z a n i e , w e d l e Pilźniakami i R z e s z o w i a k a m i , wartość jest b a r d z o z L a c h a m i Sądeckimi. autora, z Tarnowiakami, jednak północnej granicy względna, g d y ż w y s z c z e g ó l n i o n e t r z y g r u p y n i e mają a n i wyraźnej g r a n i c y j ę z y k o w e j , a n i głębszej t r a d y c j i h i s t o r y c z ­ n e j , n i c też n i e w i e m y o i c h odrębnościach k u l t u r o w y c h , a n a z w y t y c h g r u p n i e są „etnikonami" w c z e n i u , są t o b o w i e m r a c z e j tnich czasach, dosłownym tego słowa zna­ f o r m a c j e krystalizujące się w o s t a t - p o d wpływem modnych prądów regionalistycz- n y c h . N a t o m i a s t c e n n y m p r z y c z y n k i e m d l a e t n o g r a f i i jest s t w i e r ­ dzenie, ż e „główną cechą od/óżniającą Pogórzan o d i c h sąsia­ d ó w jest strój". Niewątpliwie w i ę c i g r a n i c a zasięgu g r u p y o p i r a się n a t y m k r y t e r i u m . Podstawą d o r e k o n s t r u k c j i strojów z m n i e j więcej połowy ubiegłego s t u l e c i a stanowiły: 1) z b i o r y M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w Krakowie, 2) materiał i l u s t r a c y j n y g a b i n e t u r y c i n B i b l i o t e k i U n i w e r s y ­ t e t u Jagiellońskiego w K r a k o w i e ; są t o przeważnie a k w a r e l e K s a w e r e g o P r e k a , a k w a f o r t a Kielisińskiego i r y s u n e k A . P i w a r s k i e g o oraz i n n e s z k i c e , 3) w y w i a d y terenowe, n p . dane krawca Kazimierza Ołpińskiego z Na takim materiale udała się w zupełności, ubiorów w ubiegłym od 97-letniego o p a r t a r e k o n s t r u k c j a całości autor odtworzył s t u l e c i u , ale mentów e w o l u c y j n y c h . zebrane Bobowej. bowiem uchwycił strojów nietylko stan również w i e l e m o ­ I t a k , początek X I X w i e k u p r z e c i w s t a w i a się w w i e l u szczegółach stroju o k r e s o w i następnemu, z p o ł o w y t e g o ż w i e k u . W p i e r w panowała na t y m o b s z a r z e biała, zgrzebna spódnica, później n o s z o n o z samo­ kloszowe, „wybijanki", szyte d z i a ł o w e g o płócienka, ręcznie d r u k o w a n e g o , materiał t e n w y p i e ­ rają w y r o b y f a b r y c z n e . Mężatki nosiły spódnice wełniane n a k o n o ­ p n e j o s n o w i e i wełnianym wątku. �372 T a k i e same p r z e m i a n y u c h w y c i ! a u t o r w o d n i e s i e n i u d o w e ­ s e l n y c h gorsetów, w p i e r w w skład weselnego stroju ozdobna koszula, zapaska i chustka na ramiona. wchodziła Później weszły w modę k a r m a z y n o w e i szafirowe gorsety, a te z k o l e i białym, wciętym kaftanikom ze stojącym ustąpiły kołnierzem. Mniej n a t o m i a s t dokładnie rysują się p r z e m i a n y s t r o j u męskiego. Oprócz perspektywy czasowej zaznacza się w pracy A. W ó j c i k a zróżnicowanie t e r y t o r i a l n e , zwłaszcza w d z i e d z i n i e h a f t u i b a r w y strojów, c o a u t o r wyraźnie podkreślił. Zachodnią część Pogórza cechowały czerwone spódnice t z w . „ p i e k i e l n i c e " , w s c h o d n i ą — s p ó d n i c e s z a f i r o w e . T a sama róż­ n i c a d o t y c z y zapasek, w y c h na w s c h o d z i e . w i e gorsetów, karmazynowych na zachodzie, a szafiro­ R ó ż n i c e zachodziły również w k r o j u i b a r ­ zachód ubierał czerwone g ó r z e środkowe ( G r y b ó w ) c z a r n e , l u b karmazynowe, Po­ a wschód n a t o m i a s t s z a f i r o w e l u b g r a n a t o w e ( p o w i a t y : j a s i e l s k i i g o r l i c k i ) . W y r a ź n y wpływ w y ­ wierał t u t a j i obszar łemkowski, na k t ó r e g o p o g r a n i c z u panowały gorsety czarne l u b granatowe. Gorsety weselne były w Jasiel­ s k i m — z i e l o n e j G o r l i c k i m szafirowe, l u b granatowe. Podobnie układają się c h a r a k t e r y s t y c z n e k o l o r y męskich k a m i z e l e k , zachód nosił s i w e , a wschód o p r ó c z s i w y c h — c z a r n e tego w powiecie g o r l i c k i m noszono i g r a n a t o w e ; prócz kamizelki czerwone. T e sa­ m e r y s y towarzyszą i z d o b i e n i u płótnianek. Z a t y p o w y i właściwy strój P o g ó r z a n uważa a u l o r „ c u w ę " , której krój i s z c z e g ó ł y zrekonstruował P r e k a , s z t y c h u Kielisińskiego, zów Muzeum Etnograficznego rysunku na podstawie 3 akwarel Piwarskiego i m . S. U d z i e l i . oraz o b r a ­ Te dane, oraz i n f o r m a c j e K . O ł p i ń s k i e g o pozwoliły m u odtworzyć zasięg „ c u w y " , który z k o l e i stał się podstawą d l a wykreślenia g r a n i c y e t n o g r a ­ ficznej Pogórzan. W jakkolwiek zasięg związku z t y m j e d n a k zauważyć należy, ż e „ c u w y " j e s t niewątpliwie cenną wskazówką, jednakże niewystarczającą, t r u d n o b o w i e m n a p o d s t a w i e a choćby i d w u z j a w i s k , j a k i m i są zasięg cuwy s i w e j k a m i z e l k i , wyodrębniać etniczną. jednak wątpliwości, całą grupę jednego i dwurzędowej że. mimo tego zarzutu natury Nie ulega teoretycznej, w y n i k poszukiwań a u t o r a należy uznać za p o z y t y w n y , a u t o r b o ­ wiem mimo w ą s k i e g o t e m a t u nie zgubił się w szczegółach, a l e �373 stale miał n a o k u całość z a g a d n i e n i a . Praca A . Wójcika jest t y m b a r d z i e j c e n n a , że nasze wiadomości o g r a n i c a c h g r u p e t n i c z ­ n y c h opierają się dotąd wyłącznie n a w y n i k a c h d i a l e k t o l o g i i l u b na przesłankach h i s t o r y c z n y c h , n a t o m i a s t b r a k opracowań zasię­ g ó w poszczególnych w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h . Zresztą i k o n s t r u k c j a pracy, poszczególne i zróżnicowanie opisy i rysunki, terytorialne etnografii Polski, tak ubiorów perspektywa są cennym historyczna wkładem p r z e d wojną w y d a w n i c t w o n i e u r w i e się n a p i e r w s z y m Byłoby to trzymała do że należy wyrazić o b a w ę , c z y r o z p o c z ę t e niepowetowaną szkodą, swych przedwojennych gdyby redakcja zeszycie. nie pod­ zamierzeń. Józef Gafek MARIA ZNAMIEROWSKA b a k l a s y f i k a c j i ości Ości PRUFFEROWA, północno-wschodniej Muzeum Etnograficzne rybackie. Polski. Pró­ W i l n o 1 9 3 9 r. U . S . B . s t r . 14, r y c . 2 0 . A u t o r k a z n a n y c h e t n o g r a f i c z n y c h p r a c z r e g i o n u północnowschodniego, poświęcająca dużo uwagi rybołóstwu, tuż p r z e d w y b u c h e m w o j n y wydała pracę z z a k r e s u t y p o l o g i i kich. C a ł y układ k l a s y f i k a c y j n y ości o p r a c o w a n y ości rybac­ jest na p o d ­ s t a w i e o b f i t e g o materiału, z e b r a n e g o w l a t a c h 1 9 3 3 - 1 9 3 9 ( W i l e ń ­ skie, Nowogródzkie, które znajdowały Stefana Białostockie) a l i c z ą c e g o 4 0 0 eksponatów, się w E t n o g r a f i c z n y m Muzeum Uniwersytetu umocowanie z ę b ó w w że­ Batorego. Z a podstawę podziału lazie, bądź też w d r z e w i e . wzięto N a tej zasadzie wyróżniła autorka następujące g r u p y ości: 1) s p a w a n e d w u d z i e l n e , ze zgiętym h a k i e m w b i t y m w d r z e w c e , 2) s p a w a n e z tuleją l u b i n a c z e j z nią bezpośrednio c z o n e (3 o d m i a n y ) , 3 ) z ę b y o s a d z o n e kabłączkowo (3 o d m i a n y ) , 4) z ę b y n i t o w a n e , 5) z ę b y w k l e p y w a n e o d s p o d u w żelazną listwę, 6) z ę b y l u t o w a n e , 7 ) zę,by w y c i n a n e z j e d n e j sztaby, połą­ �374 8 ) zęby w b i t e w d r z e w c e p o p r z e c z n e . W jeszcze r a m a c h każdej z w y m i e n i o n y c h szereg odmian, tak że grup rozróżnia a u t o r k a ostatecznie jest ich razem osiemnaście. Przeprowadzony ny z opracowaniem podział j e s t w w i e l u szczegółach i d e n t y c z ­ I . Manninena (Die I , 1 0 7 — 1 1 9 ) , który wyróżnia następujące Sachkultur Estlands typy: 1) s y m e t r y c z n o - d w u d z i e l n e , 2) w a c h l a r z o w a t e , 3) „Blattgabeln" (por. 8 ) , 4) „ G r a t g a b e l n " ( p o r . 7 ) , 5) kabłączkowe ( p o r . 3 ) . Reszta typów Manninena oparta jest o inne p o d s t a w y p o ­ działu, należy w i ę c przyznać p o l s k i e j a u t o r c e , ż e j e j podział n a t y p y i s y s t e m a t y k a jest b a r d z i e j s z c z e g ó ł o w a i z w a r t a , g d y ż n i e miesza r o z m a i t y c h p o d s t a w . Decydujące j e d n a k rozstrzygnięcie mogą dać t y l k o s z c z e g ó ł o w e b a d a n i a g e n e t y c z n e , których a u t o r ­ ka celowo nie przeprowadza. Należy a u t o r k a n i e ujęła t e g o p r z e o b f i t e g o również zauważyć, że i c i e k a w e g o materiału k a r t o ­ g r a f i c z n i e i ograniczyła się j e d y n i e d o a n a l i z y formy. Dorobek t e n p o s i a d a j e d n a k dużą wartość orientacyjną, ważną w d a l s z y c h p o s z u k i w a n i a c h , zwłaszcza p r z y p o m o c y ankiet. Szkoda ż e a u t o r k a n i e objęła klasyfikacją trójzębnych, g ł y b y stanowić c i e k a w y p u n k t ości również, które mo­ wyjścia. J. G. Gniezno wieku) w w świetle zaraniu d a k c j i Józefa K o s t r z e w s k i e g o . Poznań dziejów wykopalisk. Nakładem P o l s k i e g o T o w a r z y s t w a Książka ników badań p o d powyższym W i t o l d a Hensla i Wojciecha Kostrzewskiego do XIII i 45 r y c i n w tekście. Prehistorycznego. tytułem, wykopaliskowych VIII Biblioteka prehistoryczna t o m IV. 8°, s t r . I X , 3 3 5 , l i 6 t a b l i c 1939, (od Pt аса z b i o r o w a p o d r e ­ dająca o p r a c o w a n i e w y ­ p r o w a d z o n y c h w Gnieźnie p r z e z K ó ć k ę p o d k i e r u n k i e m p r o f . Józefa w l a t a c h 1 9 3 6 — 1 9 3 8 , ukazała się w r o k u 1 9 3 9 , tuż p r z e d w y b u c h e m w o j n y . Ponieważ z c a ł e g o nakładu, w znacz- �375 n e j części z n i s z c z o n e g o p r z e z N i e m c ó w , ocalała n i e w i e l k a t y l k o t a k , iź książka liczba egzemplarzy nowego i ciekawego jest rzadką, a p r z y n o s i dużo materiału, n i e t y l k o d l a p r e h i s t o r y k a , l e c z także w równej m i e r z e i d l a e t n o g r a f a , będzie m o ż e rzeczą p o ­ żyteczną podać t u t a j garść i n f o r m a c j i o j e j treści. P u b l i k a c j a o Gnieźnie jących nień zarówno j a k i wszelkie tworzenie zajęć z a w i e r a 16 p r a c o d k r y t e w Gnieźnie i znalezione stanu 1 3 autorów, o p i s u - szczątki budowli i umoc­ t a m z a b y t k i , pozwalające n a o d ­ kultury mieszkańców gnieźnieńskiego g r o d u u świtu i w p i e r w s z y c h w i e k a c h h i s t o r i i . Wstęp Gniezno do wydawnictwa do potowy m i , dotyczącymi którym G n i e z n o stanowi w., zajmująca XIII tego praca Koczego się d a n y m i h i s t o r y c z n y ­ miasta d o p o ł o w y X I I I w . , t j . d o czasu w otrzymało! okację n a p r a w i e n i e m i e c k i m . D o p i e r o następna p r a c a W o j c i e c h a i piastowski Leona w Gnieźnie w świetle Kocki Gród plemienny w p r o w a d z a nas wykopalisk „ w a r c h e o l o g i c z n e b a d a n i a G n i e z n a . D a j e o n a dokładne i s z c z e g ó ł o w e opracowanie wyników badań t e r e n o w y c h n a d g r o d e m s k i m , j e g o rozkładem, umocnieniami g r o d u . W t o k u badań zdołano oraz wyróżnić gnieźnień­ budowlami osiem warstw wewnątrz kulturo­ w y c h , z c z e g o w a r s t w a V I I I - m a , najgłębsza i najstarsza była w a r ­ stwą grodową, t z n . t y l k o w związku z nią pozostawały ślady umocnień o b r o n n y c h , p o d c z a s g d y w a r s t w y następne ( o d V I I — I ) były pozostałością o s a d n i e o b r o n n y c h . S y s t e m umocnień s t w i e r d z o n y w w a r s t w i e V I I I - e j , n a j s t a r s z e j , ulegał k i l k a k r o t n y m z m i a n o m o d n a j s t a r s z e g o , p i e r w o t n e g o w p o ­ s t a c i ostrokołu a p o t e m fosy, d o p o t ę ż n e g o wału d r e w n i a n o - z i e m nego o szerokości 13 m . , b u d o w a n e g o w specjalnej właściwej - t y l k o p o l s k i m g r o d o m , U m o c n i e n i a g r o d u technice najstarszego pochodzą jeszcze z czasów p r z e d h i s t o r y c z n y c h ( o d V I I I — X w . ) , w s p o m n i a n y zaś wał z b u d o w a n y został za czasów M i e s z k a I . Jeśli chodzi o szczątki budownictwa, to s t w i e r d z o n o *w Gnieźnie d o m y w z n o s z o n e w k o n s t r u k c j i w ę g ł o w e j , z p a l e n i s k i e m w pośrodku l u b w narożniku. słupowo-plecionkowa, s t o s o w a n a Z n a c z n i e rzadszą j e s t k o n s t r u k c j a zapewne przy b u d y n k a c h gos­ p o d a r c z y c h , g d y ż n i e było w n i c h śladów k a m i e n n e g o p a l e n i s k a . W niektórych d o m a c h s t w i e r d z o n o ślady podłogi. Domy były �376 naogół niewielkie, często kwadratowe. szczątki łaźni p a r o w e j o w y m i a r a c h Na uwagę zasługują 2,75 x 5 m z podłogą w y ł o ­ żoną płaskimi o t o c z a k a m i . Dziesięć następnych p r a c daje na terenie osad gnieźnieńskich, o p i s zabytków podzielonych znalezionych według surowców z j a k i c h w y k o n a n e zostały. Z a b y t k i żelazne opracował K a z i m i e r z Łukasiewicz Przedmioty żelazne N a specjalną uwagę z Gniezna. zasługują t u różne narzędzia, j a k r o l n i c z e ( s i e r p y ) , r y b a c k i e ( w ę d k i ) , rzemieślnicze fdłuta, pieśni, ośniki, r o z p o r k i d o w y g i n a n i a z ę b ó w piły) wreszcie i n n e , j a k s i e k i e r y , noże, t a s a k i , tłoczki, szydła, m i s y żelazne d o p i e c z e n i a chleba, obręcze w i a d e r i t p . żużli żelaznych świadczą o m i e j s c o w e j nego prawdopodobnie Bogdan wiane, z ubogich rud darniowych. Kostrzewski srebrne i złote Liczne resztki p r o d u k c j i żelaza, w y t a p i a * publikuje Przedmioty brązowe, oło­ Są t o g ł ó w n e o z d o b y r ó ż n e g o z Gniezna. r o d z a j u . T u także o m ó w i o n e zostały p r z e d m i o t y o z d o b n e , służące do celów praktycznych a zwłaszcza okucia s k r z y n e k , pasów, uprzęży i t p . Zabytki wał Zdzisław z rogu i kości Adam w Rajewski. k u l t u r y p o l s k i e j u świtu grodzie opraco­ gnieźnieńskim Charakterystycznym zjawiskiem czasów historycznych jest używanie r o g u i kości j a k o s u r o w c a p r z y b o r ó w i narzędzi. N a p i e r w s z y do wyrobu dość o b f i t e najróżniejszych p l a n wysuwają się g r z e b i e n i e r o g o w e n a j r o z m a i t s z y c h t y p ó w i rozmiarów, d w u s t r o n n e i j e d n o ­ stronne, zwykle bardzo bogato zdobione. Również bogato zdo­ b i o n e są l i c z n e r o g o w e p o c h e w k i , okładziny, o k u c i a i t p . Z d o b i e ­ n i e zresztą s p o t y k a się n i e t y l k o na przedmiotach rogowych. ogóle polskie zdobnictwo wczesnohistoryczne w e i zasługuje na o s o b n e nie z dzisiejszym wyczerpujące jest b a r d z o opracowanie i porówna­ zdobnictwem ludowym. T e g o s a m e g o a u t o r a j e s t także p r a c a Gnieźnieńskie skórzane robów z okresu skórzanych (trzewików, kierpców, l u b bydlęcej^ świadczą o w y s o k i m Tadeusz w owych wyroby D o ś ć l i c z n e szczątki w y ­ wczesnodziejowego. mieszków, r z e m i e n i i t p . ) w y k o n y w a n y c h stwa i szewstwa W cieka­ na noże, głównie ze skóry koziej poziomie pochewek garbarstwa, rymar- czasach. Wieczorowski opisuje Zabytki ze szkła, szkliwa* �377 kamieni T półszlachetnych, Osełki bursztynu a Bogdan itp. oraz Przęśliki i podkładki Kostrzewski gnieźnieńskie. N a baczną uwagę e t n o g r a f a zasługuje p r a c a T a d e u s z a D z i e końskiego i W o j c i e c h a Kóćki Są o n e gnieźnieńskiego. Przedmioty wprawdzie drewniane ważnie szczątkowym, n i e m n i e j j e d n a k e t n o g r a f znajdzie t u wiele ludowej. Dość analogii miski, do grodu Słowiańszczyzny współczesnych w y t w o r ó w wspomnieć o t a k i c h j a n k a , łopata, k l e s z c z k i łyżki, do z zachowane w stanie prze­ kultury p r z e d m i o t a c h j a k stępa, k i ­ w y r o b u niecielnie, p r z y b o r y tkackie, szczątki d o w o z u o różnych konstrukcjach, przy c z y m j e d n a z n i c h nawiązuje ściśle d o k o n s t r u k c j i kół dziś jesz­ cze r o b i o n y c h n a P o l e s i u Wreszcie dwie wołyńskim. ostatnie z przedmioty, to W i t o l d a Hensla skich i Jana w Gnieźnie i odważniki z prace zw'erzqt w całokształtu Edwarda domowych Lubicz poszczególne grodów Najdawniejsze piastow­ monety, wagi znalezisk gnieźnieńskich przyno­ Niezabitowskiego i dzikich i Bronisława Gnieźnie linne Zurka, z Gniezna. Uzupełnienie szą p r a c opisujących Ceramika z wykopalisk z wieku Jaronia VIII Materiał — Średniowieczne wykopany szczątki O b i e te prace w Gnieźnie. kostny XIII dają roś­ niezwykle c e n n e materiały, na p o d s t a w i e których odtworzyć się P o l a k ó w i i n n y c h Słowian w sposób odżywiania okresie wczesnohistorycznym, możemy s o b i e dokładnie wyrobić pojęcie o stanie ówczesnej g o s p o d a r k i r o l n e j i h o d o w l a n e j , i wyjaśnić w i e l e zagadnień z a n y c h z dzisiejszą kulturą ludową Zamknięcie i z e s t a w i e n i e kiwań archeologicznych na K o s t r z e w s k i w p r a c y Ogólne Cennym wyników d o t y c h c z a s o w y c h terenie wyniki uzupełnieniem zwią­ Słowian. Gniezna daje rozkopywań przebogatej treści poszu­ P r o f . Józef gnieźnieńskich. jest 16 t a b l i c i 45 r y c i n w tekście, o d b i t y c h b a r d z o s t a r a n n i e , dających świetny przegląd najważniejszych o. Gnieźnie jest Słowiańszczyzny znalezisk naprawdę i żaden kopalnią etnograf gnieźnieńskich. materiałów dla Książka etnografa n i e będzie mógł się bez n i e j obejść. Stefan Nosek �378 Ogólny FRANCISZEK BUJAK, ctwa niemieckiego ski. STEFAN pływ formacyjny i o zarys do Polski ziemiach historii zachodnich Kolonizacja INGLOT, Niemców na osadni­ ziemiach wewnętrzna o d X V I - X V I I I w. zachodnich. Uniwersytet Pol" a na­ Kurs i n ­ Jagielloński A k a d e m i a Górnicza, n r . 2 2 i 2 3 . K r a k ó w 1 9 4 5 . ' T e d w i e r o z p r a w k i stanowią razem pewną całość. O g ó l n e r y s y niemieckiego p a r c i a n a wschód w ciągu dziejów daje p r a c a B u ­ j a k a , szczegóły d o t y c z ą c e procesów k o l o n i z a c y j n y c h przez prze­ ciąg dwóch w i e k ó w d o r z u c a I n g l o t . P r a c a t a m a s p e c j a l n i e duże znaczenie dla badacza w terenie chcącego zrozumieć procesy d a w n y c h p r z e m i a n k u l t u r y . Niesłychanie s u m i e n n a n i e o m a l źród­ łowa, cytująca p o n a d 6 0 p o z y c y j z l i t e r a t u r y , s k r u p u l a t n i e zesta­ wiająca różnorodne t y p y o s a d n i c t w a w i e j s k i e g o n a t e r e n i e P o l s k i w różnych o k r e s a c h czasu i d z i e l n i c a c h k r a j u , w związku z w s z e l ­ k i m i z m i a n a m i w s t r u k t u r z e ludności, wywołanymi przez w o j n y , klęski e l e m e n t a r n e , z m i a n y p o l i t y c z n e , j e s t b o g a t y m compendium wiedzy o r u c h u ludności w ciągu d w u w i e k ó w na t e r e n i e P o l s k i , j e d y n y m w t y m rodzaju w polskiej literaturze. Prócz wiejskiego skie, o m a w i a I n g l o t w s w e j p r a c y także również z t e g o samego Polski zachodniej d z e n i e i rozwój Zestawia planowanie, broszura K. Muencha zachodniej w wiekach m i a s t powstających n a z a c h o d z i e , i c h rolę Osad­ okresów i t o wyłącznie n a t e r e ­ omawia miast P o l s k i ona t y p y miej­ okresu X V I do X V I I I w . n i c t w o m i e j s k i e wcześniejszych nie osadnictwa osadnictwo obronną w „Pocho­ średnich". ich roz­ niektórych w y p a d k a c h , t a r g i , ustrój i z m i a n y w e w s z y s t k i c h t y c h działach. Anna TADEUSZ Z a g a d n i e n i e LEHR-SPLAWIŃSKI, a plemiona słowiańskie w średnich. wiekach ludowe ziem zachodnich. kaszubskie na w s c h o d n i m KAZIMIERZ NITSCH, zachodnich. Uniwersytet Kutrzebianka pograniczu Polskie gwary Kurs informacyjny o ziemiach Jagielloński i A k a d e m i a Górnicza, n r . 13 i 15. K r a k ó w 1 9 4 5 . R o z p r a w k i t e , nieobojętne d l a l u d o z n a w c y , się wzięły, w jaki sposób pogłębiły i utrwaliły tłumaczą skąd podobieństwa �379 i różnice między językiem r d z e n n e j P o l s k i a gwarą Tłumaczą w j a k i sposób układ s t o r y c z n y c h i późniejszy polityczny zachodnich, n a Śląsku, p o l s c e — t o p y t a n i a na które z n a j d u j e m y stopniu nie nas t u interesujących Polski, oraz poczucia kaszubską. wczesno h i ­ rozwój wypadków wpłynął na n i e . J a k i e m a m y d i a l e k t y na z i e m i a c h powiedź, w p e w n y m czasów w Wielko­ w broszurach tych od­ wpływającą również n a z r o z u m i e ­ różnic w k u l t u r z e l u d u różnych części odrębności różnych g r u p etnicznych. A. ANNA Etnografia KUTRZEBIANKA, ludnościowych na Zachodzie K. polskich (Prusy g r u p i Kaszuby), w y d . P o l s k i Związek Z a c h o d n i , K r a k ó w 1 9 4 5 , p. 1 9 , 16°. Forma wykładu i względy zakres p r z e d m i o t u i technikę nieczność poczynienia szczególnie ujemnie o nawiązaniu jego dużych odbiło wydawnicze określiły ujęcia, stąd skrótów które, też poszła perspektywicznych, się na wstępnej historycznym, autorce części ko­ co rozprawki, nie uwzględniając a n i głębi p r z e o b r a ż e ń , a n i i c h d y n a m i k i , straciło w związku z t y m swój merytoryczny Niemniej sens. p r z e c i e zdołała a u t o r k a n a p r z e s t r z e n i kilkunastu małych s t r o n i c zawrzeć s t o s u n k o w o dużą ilość materiału w e g o i przedstawić technikę przemian, wało się dzisiejsze e t n o g r a f i c z n e była t o rzecz prosta, gdyż słownie m o z a i k a w p ł y w ó w , przenikania, w e d ł u g której kształto­ oblicze dzisiejsze Prus i Kaszub. Kaszuby to teren niezwykle krzyżowania i z w a l c z a n i a rzeczo­ A nie i Prusy to do­ skomplikowanego się r o z m a i t y c h zespołów k u l t u r o w y c h , zbiegających się t u p o d n a p o r e m migrujących f a l róż­ nych wytworów. Z tego tak bardzo wymieszanego zespołu zja­ w i s k k u l t u r o w y c h wydzieliła a u t o r k a c e c h y — j e j z d a n i e m — n a j ­ istotniejsze d l a współczesnej k u l t u r y ludowej Prus i Kaszub. Za podstawę d o w y d z i e l e n i a i c h przyjęła m o w ę oraz kształt w i e r z c h ­ niego odzienia, t j . to, c o z reguły bywa podstawą d o t e g o r o ­ d z a j u rozgraniczeń, włączając j e d n a k d o z a s o b u argumentów r z e ­ czowych pewny te elementy pozwalają kulturowe, uściślić które w wnioski z mowy sposób względnie i o d z i e n i a i dokład- �380 niej określić charakter specjalny obszaru, a więc elementy kultury ludowej badanego zarówno z k u l t u r y m a t e r i a l n e j , ducbo- w e j , j a k i społecznej. Spośród w y d z i e l o n y c h w t e n sposób c e c h charakterystycz­ n y c h w y m i e n i m y — za autorką — n a j c i e k a w s z e . Należą d o n i c h najstarsze znane n a m f o r m y g o s p o d a r k i bogactwo rolnej, form i n a z w d l a g o s p o d a r k i r y b n e j , p i e r w o t n a czystość i świeżość p o ­ dań i wierzeń, przeżytki: t y p y c h a t a n a l o g i c z n e w B u k u pod Berlinem, najbardziej typowe skiego, otwarte ogniska w sezonowych kitna odzież, d o odsłoniętych formy u l a słowiań­ d o m k a c h r y b a c k i c h , błę­ z n a m i e n n a d l a całego p o l s k i e g o obszaru etnogra­ ficznego do X I X w i e k u . Biorąc p o d u w a g ę p r z e ż y t k o w e f o r m y k u l t u r o w e dochodzi a u t o r k a d o w n i o s k u , ż e śladów najstarszej k u l t u r y P r u s i K a s z u b szukać należy na północy, na terenie piasków n a d m o r s k i c h i pośród lasów. T a m z n a j d u j e m y sze f o r m y g o s p o d a r k i , lecz i przeżytki śródjeziernych, „nie t y l k o najstar­ dawnych praw i zwycza­ j ó w " (s. 1 3 ) . S p o s t r z e g a k u l t u r o w e związki P r u s i K a s z u b z resztą P o l s k i n i e t y l k o w d z i e d z i n i e g o s p o d a r k i r o l n e j , l e c z też i w d z i e ­ d z i n a c h s t r o j u i k u l t u r y d u c h o w e j , choć strój t e n dziś już p r a w i e nie i s t n i e j e , zaś wątki podań i pieśni, niezwykle być i były narażone przekształcenia na daleko idące liczne, mogły wskutek r o z l i c z n y c h kontaktów z s z e r o k i m światem, j a k i e sprawiała b l i s ­ kość łączą morza. Te i t y m podobne analogie kulturę i K a s z u b z o b r a z e m p o l s k i m i słowiańskim, oddzielają t u r y n i e m i e c k i e j , a „zakonserwowane jakby, Prus ją o d k u l ­ zachowane w for­ m a c h m n i e j skażonych niż w i n n y c h , b a r d z i e j n i w e l a c j o m p o d d a ­ nych obszarach" liktów" godny (s. 17) czynią z P r u s i K a s z u b dalszego intensywnego Nosicieli tej reliktowej sadnicze grupy. kultury Wymienia „rezerwat re­ badania. dzieli a u t o r k a n a t r z y za­ więc resztki Pomorzan, t j . Słoweń­ c ó w i Kaszubów właściwych, grupę mieszaną k a s z u b s k o - w i e l k o - polską i kaszubsko-kujawską. Podział t e n , j a k k o l w i e k może n a ­ suwać zastrzeżenie, dziś wość o etnicznych zgodny z t y m , c o się mówi g r u p a c h P r u s i K a s z u b , a zbytnią j e g o i schematyczność początku. jest zasadniczo tłumaczą względy ogólniko­ poruszone na �381 Całość s t a n o w i pożyteczną lekturę, wprowadzającą w sób łatwy i p r o s t y w o g r o m s k o m p l i k o w a n y c h problemów rowych, jaki reprezentują jącą duże p e r s p e k t y w y ziemie spo­ kultu­ kaszubska i pruska, obejmu­ myślowe i zachęcającą d o podjęcia nad ostatecznym wyanalizowaniem i sprecyzowaniem o b l i c z a t e j części P o l s k i , czemu omawiana prób kulturowego rozprawka daje po­ czątek. Wprowadzający jednak charakter broszury a u t o r k a pomieściła w n i m najważniejszą wymagał, przynajmniej żeby literaturę, dotyczącą t e g o p r z e d m i o t u . N i e można b y ł o pominąć milczeniem n a z w i s k T a d e u s z a Lehra-Spławińskiego i A d a m a F i s c h e r a , współ­ autorów wspaniałej monografii dawnych Prusów A . Fischera, Prus o Kaszubach. Pogańskich Etnografii H e n r y k a Łowmiańskiego — ż e b y wymienić t y l k o p o z y c j e c z o ł o w e , w y p a d a ł o w r e s z c i e w s p o m ­ nieć o Gryfie i o ruchu młodokaszubskim. Żałować także należy, ż e n i e zaprezentowała a u t o r k a wymienianych grup etnicznych, co było przecież mapy techniczną koniecznością w t r a k c i e s a m e g o wykładu i że n i e dała a n i j e d n e j próbki strojów (ustęp o s t r o j a c h j e s t w tekście s t o s u n k o w o szerny), co w o b e c ich kompletnego ob­ p r a w i e z a n i k u było b y rzeczą interesującą i pożądaną. Tadeusz TADEUSZ czyźnie LEHR-SPLAWIŃSKI, Słowian. O pochodzeniu Delimat i praoj- Poznań 1 9 4 6 , s t r . 2 3 7 , 7 m a p . Prace I n s t y t u t u Z a c h o d n i e g o n r . 2. Polska n a u k a s l a w i s t y k i rozpoczęła swój n o w y po tragicznej przerwie wojennej wspaniałą książką okres życia Lehra-Spła- wińskiego. J e s t t o w y n i k w i e l o l e t n i c h dociekań i przemyśleń a u ­ tora, oraz syntetycznych studiów t e g o p r o b l e m u , także w świetle nauk slawistyce pokrewnych: etnografii, autor jakie niemieckiej, skiej na przekór w prehistorii, okresie dążeniom N i e m i e c antropologii, ponurej okupacji d o wytępienia p o l ­ nauki. Problem s a m jest s t a r y i w i e l o k r o t n i e n o w i podstawowe zagadnienie gów historii, prowadził slawistów, jako też zarówno omawiany, bo sta­ językoznawców i filolo­ historyków, a r c h e o l o g ó w , etnografów, �382 to też literatura przedmiotu jest bardzo obfita i różnorodna, a u t o r zebrał ją w „ P r z y p i s a c h " na s t r . 1 4 1 — 2 2 4 . rakterystyczna, starsi uczeni, że d o tego Rudnicki, Rzecz cha­ z a b i e r a l i się n o r m a l n i e w y t r a w n i i znani badacze, dowski, Szachmatow, szyński, zagadnienia np. Niederle, Rozwa­ Czekanowski, K o s t r z e w s k i , Kozłowski, M o ­ Vasmer, Rostafiński i inni. Dochodzili do b a r d z o różnych wyników, g ł ó w n i e d l a t e g o , że żadna z d y s c y p l i n n a u k o w y c h sama p r z e z się n i e daje d o s t a t e c z n e j teriałowej do podstawy ma­ wyjaśnienia, k i e d y i g d z i e p o j a w i l i się Słowianie, j a k i e były i c h n a j d a w n i e j s z e losy. U c z e n i p o t y k a l i się w ciem­ ności, r o z m a i t y m i p r z y p u s z c z e n i a m i wypełniając l u k i źródeł; także ocena skąpych danych tecznie o d L a b y źródłowych była b a r d z o różna. Osta­ d o wybrzeża bałtyckiego aż p o środkową W o ł ­ g ę i T u r k i e s t a n wszędzie doszukiwano się pierwotnych siedzib słowiańskich. Tadeusz Lehr-Spławiński opracował s y n t e t y c z n e tychczasowych niego badań. Punktem n a t u r a l n i e materiały ujęcie d o ­ wyjścia i jądrem p r a c y są d l a lingwistyczne, które n a n o w o syste­ m a t y c z n i e zebrał i r o z k l a s y f i k o w a l ; otóż zestawiając j e w świetle wyników h i s t o r y c z n y c h i a r c h e o l o g i c z n y c h , nych i etnograficznych dochodzi najdawniejszych Słowian, i c h p r a o j c z y z n y ich migracji losów do także systematycznego i wykładu pochodzenia, różnokierunkowych o d m n i e j więcej 2 0 0 0 l a t p r z e d C h r y s t u s e m aż d o czasów średniowiecznych, nie ustalił dzisiejszy Materiał antropologicz­ k i e d y się lingwistyczny zestawia a u t o r w d w u rozdziałach: 1) s t a n o w i s k o języka prasłowiańskiego w dziedzinie 2) s i e d z i b y ostatecz­ o b r a z świata słowiańskiego. indoeuropejskiej językowej, Słowian w świetle nazw, geograficznych. R o z d z i a ł y t e zajmują najwięcej miejsca w książce (str. 2 0 — 9i). Tu indywidualny wkład b a r d z o duży w z a k r e s i e naukowy zebrania autora — lingwisty jest n o w y c h materiałów, s z c z e g ó l ­ nie słownikowych i k r y t y c z n e j o c e n y materiałów d a w n i e j dysku­ towanych. Stanowisko prasłowiaószczyzny grupy praindoeuropejskiej lizą około 4 0 c'ech wobec scharakteryzował innych odłamów a u t o r zarówno ana­ gramatycznych t j . fonetycznych, słowotwór- �383 czych, fleksyjnych, składniowych, sposób p r a i n d o e u r o p e j s k i e różniczkujących dziedzictwo tyczną oceną d a n y c h słownikowych. na n o w o w językowe, Przede rozmaity j a k o też k r y " wszystkim omówił p r o b l e m wspólności j ę z y k o w e j bałto-słowiańskiej, a w i ę c wymienił wspólne prasłowiańskie i prabałtyckie i n n o w a c j e g r a m a ­ t y c z n e , wspólne bałto-słowiańskie p r o d u k t y w n e p r z y r o s t k i i m i e n ­ n e , zgodności składniowe, dzo a nacisk s z c z e g ó l n y położył na b a r ­ d a l e k o idącą zgodność w słownictwie o b u gałązi j ę z y k o w y c h ; przeszło 1600 pozycyj wyrazowych, w t y m wiele nieznanych i n n y m językom i n d o e u r o p e j s k i m . Zgodności t e dowodzą czo t e z y o d a w n e j dające się wspólności stwierdzić językowej również stare zasadni­ bałto-słowiańskiej, ale rozbieżności w i słownictwie Bałtów i Słowian, choć n i e l i c z n e , gramatyce prowadzą a u t o r a d o d w u ostrożnych wniosków: 1) wspólność językowa bałto-słowiańska n i g d y n i e była bez­ względna, 2) wspólność t a należy d o s t o s u n k o w o b a r d z o odległej p r z e ­ szłości, po której nastąpił dość długi okres samodzielnego rozwoju. J a k i b y ł układ i c h s i e d z i b w o b e c i n n y c h s z c z e p ó w p r a i n d o europejskich, wynika z analizy w y c h , łączących Prasłowian narzeczy, co a u t o r b a r d z o zasięgów z taką dalszych cech przejrzyście zilustrował w „Schemat s t o s u n k u pokrewieństwa między językami a innymi indoeuropejskimi". języko­ l u b inną grupą ó w c z e s n y c h szkicu pt. słowiańskimi Dowodzą one, że w dobie rozbicia jedności j ę z y k o w e j p r a i d o e u r o p e j s k i e j Prasłowianie sąsiadowali o d z a c h o d u z G e r m a n a m i , o d południowego z a c h o d u i może połud­ nia z Celtami i Ilirami, niowego od wschodu ogólnie p r z y j m o w a n y c h poglądów w południowej Niemczech Skandynawii, (w dorzeczu w o t n e s i e d z i b y Bałtów wschodowi wian z Prabałtami, a o d połud­ w s c h o d u z T r a k a m i i Iraczyńkami. Ponieważ zaś praojczyzna Jutlandii i dolnego Renu i rozciągały się od wedle G e r m a n ó w leżała północno-zachodnich dolnej Łaby), a pier­ dorzecza Niemna k u aż d o d o r z e c z a O k i , należałoby d l a p r a o j c z y z n y S ł o ­ szukać miejsca w dorzeczu W i s ł y i O d r y z zasięgiem k u południowemu w s c h o d o w i w d o r z e c z u ren Wołynia i Podola, dokąd średniego D n i e s t r u , n a te­ sięgały niegdyś s i e d z i b y plemion �384 t r a c k i c h oraz dochodziły koczownicze szczepy irańskich S c y t ó w i Sarmatów ( s t r . 3 9 ) . Wniosek taki popiera bardzo geografia ropejskich. Można bowiem Bałtów i Słowian z grupą północno-zachodnią e u r o p e j s k i c h ; w słowniku W a l d e g o 425 wobec wyrazów p r a i n d o e u - wymienić w i e l e w y r a z ó w 125 nawiązań i Pokornego wyrazowych wschodnio-indoeuropejskimi. Przy łączących plemion praindoautor naliczył bałto-słowiańskich t y m słownictwo ze słowiańskie wiąże się z germańskim ściślej niż bałtyckie ( 9 4 - 5 2 ) , widoczn e r Słowianie sąsiadowali bliżej z G e r m a n a m i niż Bałtowie. R ó w n i e ż przeprowadzona analiza zapożyczeń prasłowiańskim d o w o d z i o b c y c h w y r a z ó w w języku b l i s k i c h stosunków Prasłowian z l u d a m i zachodnio europejskimi, więc wedle n a s i l e n i a zapożyczeń przede w s z y s t k i m z G e r m a n a m i dalej z C e l t a m i , R z y m i a n a m i , w słabym s t o p n i u z l u d a m i E u r o p y południowo w s c h o d n i e j : z G r e k a m i i Irańczykami. Ciekawe w t y m z e s t a w i e n i u są zapożyczenia choć n i e z b y t l i c z n e , d o w o d z ą na z a c h o d z i e . daleko W p ł y w języka prasłowiańskiego n a i n n e ówczesne d a się stwierdzić tylko wyjątkowo, większa grupa turko-tatar- s k i c h z a p o ż y c z e ń ze słowiańskiego j e s t p o c h o d z e n i a W fińskie, d a w n y c h zasięgów fińskich t e n sposób postawił a u t o r tezę o między G e r m a n a m i a Bałtami, więc w d o r z e c z u Następny rozdział późniejszego. praojczyźnie Słowian p o ­ O d r y i Wisły. l i g w i s t y c z n y na str. 52 — 92 „Siedziby Prasłowian w świetle n a z w geograficznych" z a w i e r a analizę sta­ rych nazw miejscowych, w s u m i e 112 g n i a z d n a z w głównie r z e c z ­ n y c h na t e r e n i e Łabą a W o ł g ą . autor między t y c k i c h , 14 t z w . „weneckich", 16 i n d o e u r o p e j s k i c h z c z e g o bogaty Wśród nich wyróżnił 16 o g ó l n o i n d o e u r o p e j s k i c h , 1 1 irańskich, 9 t r a c k i c h , 17 bał­ materiał e t y m o l o g i c z n y o różnych l u d a c h , które na 20 słowiańskich, 8 germańskich, 11 ugrofińskich, 5 e t r u s k i c h . nazw głównie r z e c z n y c h t y m terenie przebywały, Ten świadczy ale s a m p r z e z się n i e daje się schronologizować; należytą ocenę t e g o m a ­ teriału dają dopiero perspektywy historyczne i archeologiczne. Z badań t y c h m i a n o w i c i e w y n i k a , że najstarsze są n a z w y e t r u s k i e , t j , o nawiązaniach śródziemnomorskich, sięgających aż p o Bałtyk. Wyjaśnia j e północny zasięg k u l t u r o w y t z w . c e r a m i k i w s t ę g o w e j , ekspandującej w czasie o k o ł o 2 3 0 0 — 2 0 0 0 p r z e d C h r . z krajów �385 n a d d u n a j s k i c h i śródziemnomorskich poza Karpaty. s t r o n y równie starej f a l i k u l t u r o w e j odpowiadają s k i e . Tłumaczą się giem kultury 2000 — one drugiej ugrofiń­ południowo-zachodnira n a j d a l s z y m ceramiki 1700 przed Z nazwy grzebykowej, która Chr. ekspanduje v w czasie zasię­ między o d północnego wschodu z n a d górnej W o ł g i aź d o l i n i i O d r y i g ó r n e g o B u g u . N a t a k i e tło n a w a r s t w i a się już i n d o e u r o p e j s k a fala t z w . „ceramiki s z n u r o w e j " , l e c i a p r z e d C h r . rozlała która się kultury, z początkiem d r u g i e g o szeroko po Europie tysiąc­ o d Renu po Skandynawię i Bałkany, p o z a łuk W o ł g i d o K a u k a z u . O f a l i t e j świadczą o w e ogólnie i n d o e u r o p e j s k i e n a z w y , żej scharakteryzować. n i e dające się b y k o w e j , ugrofińskiej z kulturą c e r a m i k i s z n u r o w e j , pejskiej na terenie między łowi protobałtyckiemu, c z y l i praindoeuro- O d r ą a W o ł g ą dało początek z e s p o ­ bałtosłowiańskiemu i d o t e g o czasu odnieść należy grupę n a z w baltosłowiańskich sięgających nej W o ł g i d o l i n i i bli­ O t ó ż skrzyżowanie k u l t u r y c e r a m i k i g r z e ­ o d gór­ Odry. Później do rozbicia zespołu protobałtyckiego doprowadziła ekspansja t z w . k u l t u r y łużyckiej, j a k o powtórna f a l a i n d o e u r o p e j ­ ska sięgająca o d D u n a j u i B a w a r i i po Bałtyk i d o r z e c z e W i s ł y i B u g u . N a t y m t e r e n i e występują n a z w y t z w . „ w e n e c k i e " . m i o n a protobałtyckie n a północny wschód objęte wpływami k u l t u r y łużyckiej rozwijały nie j a k o zespół protobałtycki, d o którego się d a l e j odnieść o c h a r a k t e r z e bałtyckim między Narwią i O k ą . nym z protobałtyckiego przez skrzyżowanie t e r e n i e między O d r ą i B u g i e m słowiański. nawiązującymi nad Adriatykiem, Niemczech, zachodnim do w początkach O d r ą i Wisłą c h a r a k t e r y z u j e się skrzynkowe do tzw. grobów etniczno-językową T. kulturą łużycką indoeuropejska, Celtów w południowych rozwojem X X X V jamowych, zespołu ewolucja 1500—1Э00 aż d o lateń­ naszej e r y n a t e r e n i e w y c h ; o d pięknych u r n p o p i e l n i c o w y c h Lud. z formować zespół p r a ­ w s c h o d n i m d o T r a k ó w na Wołyniu. D a l s z a skiego i rzymskiego nazwy południowym skrzydłem d o Iii— k u l t u r y łużyckiej o d o k r e s u b r ą z o w e g o zacją się samodziel­ należy N a wyodrębnio­ A u t o r kulturę łużycką, t j . drugą falę łączy z W e n e t a m i rów zaczął Ple­ o d Bugu i N a r w i nie między zwyczajów pogrzebo­ poprzez groby kloszowe, co się wiąże z k r y s t a l i ­ prasłowiańskiego i wyraża 25* �386 u t r w a l e n i e m się s t a r y c h słowiańskich nazw r z e c z n y c h . N a z w y ger­ mańskie są naogół najmłodsze n a t y m t e r e n i e i tłumaczą się s i l ­ ną inwazją G o t ó w w I — II wieku naszej ery ze Skandynawii przez Pomorze w k i e r u n k u Wołynia, D n i e p r u i M o r z a j a k o t y m świadczą kolebkę szczepu ich groby szkieletowe. słowiańskiego uważać Czarnego* Z a właściwą więc należy d o r z e c z e Odry i W i s ł y . Zą t a k i m ujęciem przemawiają również dane a n t r o p o l o ­ giczne i etnograficzne, prehistorycznych i które a u t o r z e s t a w i a z w y n i k a m i badań językowych. Chodzi t u przede wszystkim 0 t z w . „rubież antropologiczną" odwieczną granicę kulturową o d ­ cinającą Prasłowian od Prabaltów p o l i n i i : średnia Wisła, B u g 1 Dniestr. W i d a ć z t e g o , ż e cały p r o b l e m p o c h o d z e n i a i p r a o j c z y z n y Słowian d o t y c z y o g r o m n e g o pierwszych wzmianek czasu: historycznych od 2000 lat przed C h r . do o Słowianach u H e r o d o t a w V w . p r z e d C h r . , a szczególnie u P l i n i u s z a i u T a c y t a z I w . p o C h r . i wyjaśnia których ślady się kilkoma wykopaliskowe i falami ekspansji kulturowych, t o p o n o m a s t y c z n e dają wyraźny o b r a z s t o p n i o w e j k r y s t a l i z a c j i Prasłowian — w s z y s t k o t o na t e r e ­ nie d o r z e c z a O d r y i Wisły. Władysław TADEUSZ LEHR-SPLAWIŃSKI, 1946, s t r . 7 2 , 5 m a p . Początki Biblioteka Studium Kuraszkiewicz Słowian. Kraków Słowiańskiego U. J. Seria B , n r . 1 — 4 . D r u g a książka T . Lehra-Spławińskiego m a c h a r a k t e r p o p u ­ larno-naukowy pod względem stylu i sposobu przedstawienia, ale w treści swojej j e s t t o d a l s z y ciąg n a u k o w e g o autora o losach Słowian o d mroków rozumowania p r e h i s t o r i i aż d o ostatecz­ n e g o w y t w o r z e n i a się poszczególnych j ę z y k ó w słowiańskich. Rozdział I p t . „ P r a s ł o w i a n i e " przednio jest j a k b y streszczeniem o m ó w i o n e g o dzieła z t y m uzupełnieniem, jaśnia w j a k i sposób doszło d o r o z b i c i a jedności na t r z y zespoły: z a c h o d n i , w s c h o d n i i południowy. po­ że a u t o r o b ­ prasłowiańskiej A u t o r opiera się t u głównie na w y n i k a c h d i a l e k t o l o g i i prasłowiańskiej, k o n t r o ­ lując j e d a n y m i historycznymi. Nie wdając się w s z c z e g ó ł o w e �387 wywody lingwistyczne, ogólnie autor i n f o r m u j e , że najpierw w y ­ dzieliła się g r u p a późniejszych Słowian w s c h o d n i c h i południo­ w y c h z g o d n i e z zaznaczającą się ekspansją k u l t u r y g r o b ó w j a m o ­ w y c h w k i e r u n k u południowym i w s c h o d n i m , może p o d n a c i s k i e m Gotów od północy. Potem b y ć może w związku z n a c i s k i e m A w a r ó w w V I w . Słowianie w s c h o d n i znów zbliżyli się n a krót­ k o d o z a c h o d n i c h , szczególnie Słowian zachodnich, dzisiejsi Słowian południowych. ostatecznie żąc W tych na północy, a południowa C z e s i i Słowacy, Inwazja madiarska w zbliżyli I X w. część się d o oddzieliła Słowian południowych o d C z e c h ó w i S ł o w a k ó w , wią­ ostatnich na n o w o ściślej z grupą lechicko-łużycką. t e n sposób n a p r z e s t r z e n i l a t o d r. 4 0 0 p o w i e k I X ustalił się dzisiejszy podział świata słowiańskiego n a t r z y g r u p y : w s c h o d ­ nią, południową i zachodnią. W rozdziale I I omawia autor których łączy z nazwą Lugii, Łuśanie. Objaśnia i c h repartycję wacką, łużycką i lechicką, lingwistycznym, także losy na trzy posługując historią Słowian u Tacyta, Lugiones się plemion zachodnich, c z y l i Łężanie, g r u p y : czesko-słogłównie materiałem wchodzących t y c h g r u p poszczególnych i historią p i e r w s z y c h w organizacji skład pań­ s t w o w y c h w i c h obrębie. W rozdziale I I I poświęconym Słowianom w s c h o d n i m , w a n y m przez J o r d a n i s a w V I w . Antami a u t o r wyjaśnia na p o d s t a w i e ruskiej dialektologii historycznej, pisu Nestora drogi, jakimi nocne siejsze p l e m i o n a : Słowianie i K r y w i c z e , gwary także u w a g I a t o - szło zróżniczkowanie i m i g r a c j e m i o n w s c h o d n i c h . P o c z ą t k o w o z całości północno-wielkoruskie; nazy­ głównie ple­ wydzieliły się d w a pół­ którym odpowiadają d z i ­ później o d X I I I w . w y o d ­ rębniają się też p l e m i o n a południowe: W o ł y n i a n i e , P o l a n i e i Siew i e r z a n i e , dzisiejsze ukraińskie; w końcu X I V w . , w pasie środkowym wyodrębniły się p l e m i o n a D r e g o w i c z ó w i D e r e w l a n , dzisiejsze b i a ­ łoruskie, o d R a d y m i c z ó w i W i a t y c z ó w , d z i s i e j s z y c h południowych, nocnych. które Temu ze swej podziałowi Wielkorusów s t r o n y zbliżyły się d o g w a r sprzyjało tworzenie się pół­ różnych ośrodków państwowych na R u s i : Kijów, N o w o g r ó d , S u z d a l , M o ­ skwa, państwo dzisiejszy: Cedymicza, Wielkorusini, tak że o d X V w . m a m y Małorusini i Białorusini. już układ Rozdział IV, �388 poświęcony Słowianom południowym, n a z y w a n y m p r z e z J o r d a n i - sa Sclaveni „ S ł o w i e n i e " , tłumaczy łudniowych i dalsze i Dunaju na wydzielenie przez się Słowian p o ­ Karpaty wzdłuż Bałkany aż p o P e l o p o n e z w V I w . o r a z zróżniczkowanie słoweńskie, i c h migracje się dialektyczne kajkawskie, czakawskie części i zachodniej: sztokawskie, Cisy stopniowe narzecza i części w s c h o d n i e j : n a r z e c z a bułgarskie i macedońskie. Ta wielce niewątpliwie blemami pożyteczna i kształcąca lekturą książeczka stanie się k a ż d e g o h u m a n i s t y interesującego się p r o ­ się głównie n a m a ­ teriale lingwistycznym z natury rzeczy trudnym, słowiańskimi. Aczkolwiek opiera jest j e d n a k n a ­ p i s a n a w sposób łatwy, p r z e j r z y s t y , przystępny d l a k a ż d e g o , bez z b y t n i e g o bagażu n a u k o w o - d o w o d o w e g o . D o k a ż d e g o rozdziału dołączona j e s t s z k i c o w a m a p k a , dająca łatwą ilustrację i r e k a p i tulację treści. к W. K. L u b l i n , wrzesień 1 9 4 6 . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0d959d213db57aeb9ca509202a6e2cc3.pdf 05ba4ffd44b60cb64d357686d298f393 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2563 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2382 Title A name given to the resource Summary of articles; Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.159-160 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R Y OF ARTICLES Stanisław C i c h o w i c z IDENTITY OR T H E CONCILIATION O F DIFFERENCE The question of identity turns into a subject of discussions when it becomes subordinated by Difference, which, from the formal point of view, is the only one capable of undermining it. Generally speaking, the feeling of identity is disturbed in existential situations which upset the rhythm of human life. „Lost", „astray" and ..deviation" are the names of such situations, generated by an unfavourable play of differences; they incline people towards posing essential questions, addressed either to themselves or to others. These inquiries concern the identity of things and our fellow men, our own identity and Identity as such. They are always concerned with one thing - how can something which takes so many alterations in its stride be able to survive? The unity of human identity, subject to a variety of jolts, compels the existing person to search for a satisfactory answer. He is not totally helpless in his quest since his own existential qualities: self-knowledge, self-awareness, self-stimulation, and independence, provide him with quite a number of directives. The root of human identity - the radix essendi - is embedded somewhere in all that. Taking into consideration the finite nature of human existence, whose most essential symptoms are deception, vulnerability, and mortality, the identity of man becomes part of the will to be and stems from the will of might, whose combined structure is personified due to existence and thus by means of the onerous task of comprehension. S t e f a n M o r a w s k i ON M Y T H O L O G I C A L ASPECTS OF POSTMODE­ RNISM It is usually said that postmodernism in all its dimensions (embracing also the mass consciousness) undermines or at least degrades the mythological residues however if one looks closer at the very tissues of postmodernist mass culture, art and even philosophy one can unearth without special effort their mythical components. If by mythology is understand same special kind of mistyfication derived from accepting unconditional truth at odds with the factual occurences, determined by peculiar vision of the social reality, then as the author tries here to lag bare in all levels of postmodern ..cultural logic" (or borrow F. Jameson's formular) the mythology comes to the fore. It is present in the mass consciousness because of the myth of alleged sovereignty of each individual and the hapiness which is to be provided by the ever changing floud of all possible goods which evoke only satisfaction. This consumenst - permissive myth is despite the perverse approach of the artists repeated in their works as they too assume that freed of any spiritual authority and designs how to meliorize the world, are finally independent andean produce anything according to their unbridled will. In fact, they follow the market's dictate and conform to the advertisement's requirement. Their vocation was given up for the sake of cynical agreement to be eclectic parasites in the era of exhaustion. The philosophers, though mostly critical towards the mentioned two lower levels by abandoning the principles of all sorts indeed rationalize the mythology beneath and their own as they unable to bid farewell to philosophizing which they attempt to cancel. It abides because of universalizing its negation. Moreover they resign of their elitest role (in accordance with the rule of disenchanted world) but in fact skill exert by their reflecion the influential and significant function of spiritual guides. The author concludes that - if he is right - the mythological thinking is irrevocable and the crux is only of what kind. The postmodernist one seems to be a challenge with wich one should undertake a duel. W ł a d y s ł a w P a n a s THE GATE The gate mentioned in the title is a place in Lublin where the Christian Upper Town met the Jewish Lower Town, halfway between the Seer's Square (The Eye of the Tsadyk Square) and the St. Michael Square (the church of the Archangel Michael). Today, those spots no longer exist. The author describes the physical and metaphysical space (structure) of the town, or rather two towns linked by the Gate. In his depiction, he recalls photographs taken by Józef Czechowicz, a great poet and resident of Lublin; the interpretation of the symbolic of the Gate refers to the philosophy of Heidegger (Lichtung), the tradition of the Cabala (tsinor) and the philosophy of E . Levinas (chiazm). The Gate appears to be a model of transitions between various worlds, an architectonic icon of an encounter with the Other. It concentrates and represents the whole variety of the Town, all of its duality and borderland features. w J _ t o l d C h m i e l e w s k i T H E C E N T R E O F T H E W O R L D IN L U B L I N the text recalls a meeting which took place in the NN Theatre in the so-called ewish Gate in Lublin (more extensively on the gate in the essay by Władysław anas). This was an encounter of people of the theatre and the cinema, poets, usicians, actors, artists, journalists, sociologists and ethnologists. The point of ^ Parture for the author is the newly emergent post-culture and counter-culture, d e r their merits coherent, at the same time creating its own. Post-culture is towards pluralism, as well as a search for and a consolidation of the ' ° ' ' e d i.a. with New Age, ecological movements and a quest for <lisci| k - У refering to the concept of the icon, the author horn i ' ' ' P in our culture as the activity pursued by group „ 1 1 1 " An b A I " * -created), the recently published album So-called Naive *r6blr - ^ '. oeuvre of the outstanding landing painter painter An Andrzej 'ewski as well as the works of Vermeer from Delt. ren o r j n l a l e d l r a d n S c o n n e c aCrUm S y U C m 1 e a n e n n s o o m f e 1 w h i c n h e co e S a n < i e r J a c R m n k В d Z b i n p u b l i s n i e w J a c e k O s t a s z e w s k i M U S I C IN T H E T H E A T R E The author shares his experiences as a musician and composer working for theatre spectacles. The function of music consists of the possibility of accentuating important moments - keys, words and gustures of the spectacle - in this way stimulating the emotions of the audience and becoming an ,,inner commentary" to stage action. A composer of theatre music must come to terms with a certain simplicity of employed means. Ostaszewski warns against excessively loud music in the theatre, the tendency to burden it with the function of an illustration, and a fascination with electronic devices which he calls tonal ersatz. He regards musical and intellectual sensitivity, as well as the ability to comprehend the play and the director, to be of greatest importance. A n n a W i e c z o r k i e w i c z ON T H E FUNCTION AND RHETORICS OF MUSEUM STATEMENTS In the first part of the article ("Museum Landscape") the museum is treated as a sui generis cultural statement, which reflects intellectual tendencies dominating in a given era. Elements of a culturally different world are adopted within a statement of this sort; the same holds true for cultural self-reflection. By analysing its rhetorics, it is possible to uncover the concealed persuasion mechanisms which assist in forcing through certain axiological, epistemological and aesthetic solutions. On the other hand, the interpretation of museum space as a landscape enables us to capture the dynamics of relations between the statement as such and its reception (comprehended as a creative process, not always concurrent with the premises of the statement's authors). With such assumptions as her point of departure, the author presents the verbal and visual topics of the exhibitions featured by the National Museum in Copenhagen, which houses collections illustrating the history of culture and ethnography. She presents topoi particularly frequently applied in the creation of the above mentioned statement ("journey".,,variety of the world", ..Great Book and its deciphering"), and subsequently the thematic undertakings connected with displaying human remnants as exhibits. The author points to tension between the impressionary and informational elements of the statement. The second part of these reflections, entitled ,,Museum Rituals", discuses the use to which the museum statement is put by the visitors, and demonstrates the manner in which it becomes part of contemporary culture. The author divides the strategies employed in moulding the museum statement into those which give pride of place to narrative textual contents and those which, while forming the statement, assume an order of visual perception. She presents the latter within the context of the mode in which visuality exists in contemporary culture. The summary indicates conceptions of becoming acquainted with the world; their existence can be deduced upon the basis of shaping particular fragments of the museum landscape. The holistic sense of the museum statement is interpreted in the categories of hermeneutics as envisaged by Gadamer. M a g d a l e n a J a w o r s k a A N ETHNOGRAPHIC MUSEUM A DECADE A H E A D O F ITS T I M E For fifteen years the staff of the Ethnographic Museum in Neuchatel in Switzerland, directed by Jacques Hainard, prepares original and controversial exhibitions. Each time the large show, held annually, radically differs from the universally encountered forms of museum displays thanks to the topicality of the broached problems, the aptness of observations, criticism, irony and wit. The extensive message is expressed above all with the aid of provocative contrasts of objects: exotic and European, valuable and worthless, in accordance with the principle accepted by the organisers that ,,the object never expresses any sort of truth about anything'' and that it merely awaits to be granted meaning. The method realised in Neuchatel and the theory which lies at its basis are described by their author, Jacques Hainard, as „musćologie de la rupture''. Its fundamental premises are contained in a manifesto which accompanied the last experimental exhibition entitled ..Difference": ..Exhibit, that's to disturb harmony. Exhibit, that's to trouble the visitor in his intellectual comfort. Exhibit, that's to arouse emotions, anger, desire to know more. Exhibit, that's to construct a specific discourse for the museum, made up of objects, texts and iconography. Exhibit, that's to put the objects in the service of a theoretical subject, of a discourse or of a story and not the contrary. Exhibit, that's to suggest the essential through critical distance, bearing a mark of humor, irony and derision. Exhibit, that's to fight against the accepted ideas, the stereotypes and stupidity. Exhibit, that's to intensively live a collective experience." The special importance of this conception consists in the fact that it expands not only the field of interests pursued by the museum itself but also the domain of science to which it is subject. a o w s k t h e N E h D ^ A S Z E W S K I T O PIOTR MITZNER. L E T T E R S T O AN INTERp7 STUDENT fteat?e w * ? Raszewski (1925-1992) was a renowned historian of the the Stat „ letters written by the professor to Piotr Mitzner, his student at pe "'gher Theatrical School in Warsaw. The correspondence, which of the a n t I y to the history of the theatre (e.g. the problem of the essence Piotr M i f ' ' '''erature and music, starts form the period of martial law when ""ttner was interned (1982). P H R o m a n W o ź n i a k S P A C E IN T H E T H E A T R E , T H E A T R I C A L SPACE This article is a version of a lecture preceding practical work. The author - stage designer - presents his reflections on theatrical space. J u s t y n a L a s k o w s k a N E W T E N D E N C I E S IN M U S E U M S Ethnology or, in other words, cultural anthropology does not denote solely work pursued by academic scholars. Studies concerned with museums are also tantamount to ethnology (not only ethnography). Extremely sensitive to academic theoretical deliberations, they respond to consecutive changes in scientific paradigms. This article presents a number of reflections on the history of museum as seen by inside critique, i.e. the ethnographers themselves, as well as outside critics: J . Clifford and S. Mullaney. e naj p r e d o m i n C , a c l e The article discusses theoretical reflections together with newest methodologi­ cal postulates - the outcome of changing paradigms - and certain practical solutions, up to now frequently encountered only in the form of an experiment. Despite the apparent stagnation of museum studies in Poland, it seems 159 �worthwhile to draw attention to the fact that a symposium of scholars dealing with museums, held in Katowice in 1991 and mentioned in the article, preceded an analogous meeting in Berlin by two years, and that many of the suggestions made during the latter (such as the postulate for involving visitors in conceptual tasks) had been already formulated in Katowice. The author of the article is of the opinion that the animation of Polish museums could produce yet another experiment - an attempt at training a new generation of ethnographers - students of museums. S ł a w o m i r S i k o r a H O W DO T H E Y DO I T IN N E W Y O R K ? E X ­ HIBITIONS The author shares his experiences from certain exhibitions seen in New York (October - November 1994): Exhibition-ism. Museums and African Art (the Museum for African Art), the exhibition held in the National Museum of the American Indian, and in particular Talking Pictures. People speak about the photographs that speak to them (International Center of Photography). These events could serve as examples of new tendencies in museum display. In his description of the organisation of the exhibitions, the author draws special attention to methods employed in order to incline the visitor to abandon passive observation for the sake of co-participation. The role of the spectator conceived as a co-creator of the exhibition is part of its construction. M a r y l a S i t k o w s k a SIX HOURS A G O The author shares her impressions from a stay in New York in her capacity as an historian of art she intended to spend her time in the local museums and galleries. Reality, into which she antered with her baggage of touristic, proved to be much more interesting. The city is stuffed with art of all kinds. Even if displayed in a garage or performed on an off-off-off-Broadway stage, its aim is usually to succeed, i.e. to be sold. This kind of aspirations reflects the general meaning of art in the society as „fun''. According to that its position is equal with all other kinds of leisure, including the ones to which "The Village Voice" renders a half of its advertising pages. Among the most surprising places seen in New York the author recalls the "art galleries" made of waste stuff in the streets of the Lower East Side. Their presence proves that the spirit of spontaneous and disinterested creativity is still alive. J a c e k O l c d z k i PLAGUES, THE E L E M E N T S , DEMONS, PROVIDENCE AND T H E SAINTS, O R A T T E M P T E D S E L F - C O G N I T I O N A record of experiences connected with the cognitive process, conducted systematically and purposefully only in one place i.e. in Murzynowo near Płock, has become for the author a source of developing his own ethnological cognitive awareness. The author discusses in great detail: mosquitoes, which caused a plague that spread in Murzynowo; pestilence; the elements, of which the most dangerous appeared to be the kujawa wind; and the saints and the blessed local patrons: St. Margaret, St. Barbara, St. Peter and Paul, St. Onufry and St. Nicholas, who owed their importance to their religious role and protection offered in the face of the most important elements. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i PORTRAITS. ART COLLECTORS: L E S Z E K M A C A K A N D J A C E K ŁODZIŃSKI The author presents Leszek Macak, art collector and a lawyer from Cracow. His first contacts with folk art were accidental and led to collecting old peasant chests, chairs and wardrobes which started a new interesting collection of folk sculpture and painting. Meetings with artists are regarded by Macak as just as important as the amassing of exhibits. The next art collector presented by the author is J A C E K Ł O D Z I Ń S K I , resident of Cracow, economist by profession, and collector and patron of folk art by choice. Łodziński is the owner of the Naive Art gallery, a sport store, a shop with ecological food as well as a wine cellar, which finance his interests and pursuits. The Camelot gallery holds art exhibitions, book promotions and debates. T a d e u s z P e i p e r O L D E S T D A N C E SONGS. SONG O F T H E WARTA REGION. SONG FROM SANDOMIERZ These songs come from a collection published in 1836 by K . Wójcicki. 1ц a detailed and careful examination of the text, Peiper tries to find an answer to question concerning the meaning of the old songs, the contents of their verses and of the whole, as well as the line of thought expressed by their words. The folk explanations of terms appearing in the songs, such as herbs, encountered by commentators, corresponded to the folk symbolic of the period but did not take into account the ancient, primeval symbols. Forgetfulness was probably the outcome of thorough changes in the lifestyle and the introduction of new forms of customs. The old symbolics can, however, be extracted from the strata of numerous folk songs. The author believes that if we penetrate those strata, we shall discover an important difference between one herb and another, especially considering that they appear in the songs separately and in different thought contexts. P i o t r K ę d z i o r e k PEASANT GRUMBLING ..Peasant grumbling" is an expression describing the opinions spontaneously voiced by peasants living on the banks of the Biebrza River, in which they give vent to their views and emotions. By analysing the linguistic forms and contents of these statements, the author tries to recreate the contemporary peasant vision of man and society. He compares the present-day linguistic approach with traditional peasant lamentations and refers to the so-called ..peasant press" and other texts written by peasants. Apparently, the feeling of identity cultivated by the inhabitants of the villages on the Biebrza in their capacity as peasants, farmers, villagers and Poles' acts as a source of frustration. This negative cultural self-awareness is expressed in ,.peasant grumbling". W ł a d y s ł a w H a s i o r A L O N G I N G F O R B E A U T Y , P A R T II This is an interview with W. Hasior hold by Aleksander Jackowski. The outstanding artist speaks about his collection of plebeian art - several thousand slides documenting the phenomenon in question as well as the iconosphere of communist Poland and some other countries. In his own works Hasior uses elements of folk, plebeian art; in the select examples, he recognizes authentic longing for beauty. By annulling „easthetic criteria" and rejecting the notion of kitsch, the artist draws particular attention to private worlds, separated by a picket fence, which offer their own vision beauty. C z e s ł a w R o b o t y c k i ETHONOGRAPHIC DEJA V U Upon the basis of the examples provided by three different conferences about folk culture, the author of the article formulates a thesis about the disappearance of folk culture, and presents the helplessness disclosed by ethnographers faced by a new situation to which they try to apply old methods (hence the feeling of dejT vu). NOTY O AUTORACH M a ł g o r z a t a B a r a n o w s k a , poetka, krytyk i historyk literatury. Autorka książek: Surrealna wyobraźnia i poezja. (1984), Pamiętnik mistyczny (1987), To jest wasze życie (1994). Autorka wielu artykułów o wyobraźni symbolicznej i kulturze masowej m.in. Pocztówka jako wyraz wyobraźni masowej w Problemy wiedzy o kulturze 1986, autorka dwóch tomów poetyckich: Miasto, Zamek w Pirenejach. Ogłasza w „Twórczości" Prywatną historię poezji. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z , antropolog kultury,redaktor„Kontekstów". Kierow­ nik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej. Autor prac 0 wyobraźni symbolicznej i antropologii współczesnej, min. książki (z Danutą Benedyktowicz) Dom w tradycji ludowej. W i t o l d C h m i e l e w s k i , artysta plastyk, dr hab. sztuki, wykładowca na wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Inicjator Akcji Lucim, Dyrektor Programu Fundacji Kultury: „Małe Ojczyzny - Tradycja dla przyszłości". S t a n i s ł a w C i c h o w i c z , filozof, tłumacz, edytor, poeta, artysta. Autor książek Filozof 1 istnienie. U podstaw teodyceii G. Leibniza, PWN 1970, Est modus in rebus, Tow. Muzyki Współczesnej 1987, w druku tom esejów Moje ucho a księżyc. Diagnozy i dywagacje, Wyd. Gdańskie Słowo, Obraz, Terytorium 1996, oraz Czy można przesadzić rzepak? 67 haiku, Wyd. BWA 1996. W ł a d y s ł a w H a s i o r , wybitny artysta, twórca rzeźb plenerowych, pomników, inscenizacji plenerowych (pochód ze sztandarami w Łącku). Autor wielu wystaw w kraju i za granicą. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , antropolog kultury, krytyk sztuki; redaktor „Konteks­ tów". Autor wielu prac z zakresu sztuki ludowej i naiwnej. Ostatnio ukazały się: album Sztuka zwana naiwną (1995) oraz autobiograficzna książka Na skróty (1996). M a g d a l e n a J a w o r s k a , etnolog (UW). Pracuje jako asystent w Państwowym Muzeum Etnograficznym w dziale Oceanii i Australii. Interesuje się rozwojem muzeów i innych form wystawiennictwa, nowoczesnymi metodami ekspozycyjnymi i mechaniz­ mami ochrony dziedzictwa kulturowego. P i o t r K ę d z i o r e k , etnolog (UW), studia podyplomowe w Instytucie Krajów Roz­ wijających Się UW, pracuje w Radiowym Centrum Kultury Ludowej Polskiego Radia. Interesuje się antropologią polityczną i kulturą współczesnej wsi. J u s t y n a L a s k o w s k a , etnolog (UW), pracowała w Muzeum Archeologicznym w Warszawie, w Katedrze Etnologii i Antropologii Kultury (UW). Doktorantka Szkoły Nauk Społecznych PAN. Zajmuje się kulturą skrajnego ubóstwa i głodu. P i o t r M i t z n e r , teatrolog (PWST), dr teatrologii w Instytucie Sztuki PAN, redaktor („Karta"), wydawca („Krąg", „Interim"). Dyrektor Ośrodka Kultury w Podkowie 160 Leśnej (w 1993 г.). Pracownik działów literackich teatrów: Powszechnego w Warszawie, Teatru im. Jaracza w Łodzi. S t e f a n M o r a w s k i , filozof, teoretyk sztuki i kultury współczesnej, wykładowa uniwersytecki, autor licznych książek i artykułów, m in. Między tradycją а тЩ przyszłości (1964), Absolut i forma (1965), Na zakręcie. Od sztuki do posztuki ( I M S f i Zmierzch estetyki - autentyczny czy rzekomy? (1987), Główne nurty estetyki XX и м Я (1992). Wieloletni redaktor „Polish Art Studies". J a c e k O s t a s z e w s k i , muzyk, kompozytor, założyciel zespołu Osjan, współpracom wał z Jerzym Grotowskim (Laboratorium), z teatrami Gardzienice i Sceną PlastycM' w Lublinie. Zajmuje się terapią muzyczną, wykłada w Krakowskiej Wyższej Szkoę: Teatralnej Współpracuje z Krystianem Lupą (min. przedstawienie Kalkwerk). Napis*: muzykę do 17 sztuk teatralnych i 3 filmów, spektakli telewizyjnych. W ł a d y s ł a w P a n a s , literaturoznawca, profesor Katolickiego Uniwersytetu Lubew", kiego. Ostatnio opublikował: W kręgu metody samiotycznej (Lublin 1991), Pismoinft&Ą Szkice o problematyce żydowskiej w literaturze polskiej (Lublin 1996). Kończy pracę n«t; Księgą blasku. Traktat o Kabale w dziele Brunona Schulza. Esej Brama jest częśal; przygotowywanej książki o symbolicznych i magicznych miejscach w Lublinie. T a d e u s z P e i p e r , poeta, krytyk literacki, teoretyk Awangardy Krakowskiej, redakWa „Zwrotnicy". Autor zbioru wierszy, utworów teatralnych, powieści. C z e s ł a w R o b o t y c k i , dr hab., pracuje w Instytucie Etnologii UJ w К г а к о * в i w Instytucie Etnologii UAM w Poznaniu. Autor wielu artykułów i książek, mJ*j Tradycja i obyczaj w środowisku wiejskim (1980), Etnologia wobec kultury wspótcztsiM (1992). Zajmuje się antropologią kultury współczesnej. S ł a w o m i r S i k o r a , etnolog (UW), redaktor „Kontekstów". Zajmuje się antropolog*! filmu i fotografii. M a r y l a S i t k o w s k a , historyk sztuki, krytyk, członek AICA Od 1990 k i e r w Muzeum ASP w Warszawie. W 1995 roku laureatka Nagrody Krytyki Artystycznej i*j Jerzego Stajudy. Kuratorka kilku wystaw problemowych, m in Oblicza vocrea Muzeum Narodowe, Warszawa 1987; Polak Niemiec Rosjanin, Dawne ^jvj Norblina, Warszawa 1989; Gruppa 1982-1992, Galeria Zachęta, Warszawa l " " * ! A n n a W i e c z o r k i e w i c z , absolwentka polonistyki i etnologii (UW), adiunkt wZ»1 kładzie Teorii Kultury IFiS PAN. Zajmuje się pograniczem teorii kultury i literatury « Ч antropologią wędrówki. R o m a n W o ź n i a k , rzeźbiarz, scenograf, reżyser. Profesor ASP w Warsza* Performer - twórca przedstawień o charakterze nowatorskim w Kościele na Ż y " * zrealizowanych wspólnie z Marcinem Jarnuszkiewiczem. Założyciel i kierownik gr4»; Teatr „Akademia" ASP; związany był z galerią Repassage. ''?*!jj 1 10 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/63f42d176625081f663b77b1dd39b643.pdf b3c867dabab7b188c795f1304a6116df Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2566 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2383 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TREŚCI Jerzy Nowosielski Ryszard Przybylski Roman Mazurkiewicz Anna Boczkowska Władysław Panas Henryk Waniek Maria Rzepińska Katarzyna Chrudzimska Katarzyna Chrudzimska Katarzyna Chrudzimska *** Dariusz Czaja Materia w chwale Przejrzystość rzeczy „Jest tylko Beatrycze, i właśnie jej nie ma" Rozmowa o Nowosielskim Sztuka jako świętość i grzeszność Kościół na Azorach Kilka słów o malarstwie Jerzego Nowosielskiego Widzenie rzeczywistości w pejzażach Jerzego Nowosielskiego Speculum Mumii - Motyw lustra w twórczości Jerzego Nowosielskiego Poprawki do biografii oraz nieco osobistych wynurzeń. Z Jerzym Nowosielskim rozmawia Zbigniew Podgórzec Unde bonum. Nowosielski o złu *** , Wojciech Michera Leonid Uspienski Każdy mówi drugiemu, że nie jest bogiem. Rozmawiają prof. Maria Janion i prof. Ryszard Przybylski Ikona i zapomniane przykazanie Dekalogu Ikona w świecie współczesnym Kultura i sztuka 3 5 6 7 9 11 12 17 23 26 30 34 37 39 Ukrainy Dmytro Stepowyk *** Andrzej Kaczyński Roman Szporluk Jewhen Swerstiuk Bruno Chojak Łeś Kurbas Walentyna Striłeć Tatiana Kiktiewa Ola Hnatiuk Wojciech Stanisławski Jurij Andruchowycz Jurij Andruchowycz Ołeś Noha Oksana Szpak Maria Majerczyk Roman Sitec'kyj Oksana Kis' Ludmyla Herus Hałyna Stelmaszczuk , Sofija Bonkows'ka Mychajło Stankewycz Komelij Kutelmach Seweryn A. Wislocki Maciej Rychły Piotr Andrusieczko Unia Brzeska i rozwój ukraińskiego malarstwa ikonowego w X V I i XVII w Piękniejsza rzeczywistość. O recepcji kultury antycznej na Ukrainie. Mówi profesor Jarosław Isajewycz, dyrektor Instytutu Ukrainoznawstwa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy we Lwowie. (Rozmawiała Wanda Kossobudzka-Orłowska) Renesans Ukrainy. Konferencja w Fundacji im. Stefana Batorego (Wystąpienie na Konferencji) (Wystąpienie na Konferencji) Łeś Kurbas Droga „Berezilu" i problemy jego technologii artystycznej Teatralna legenda Wybaczcie nam Losy literackiego pokolenia sześćdziesiątych lat na Ukrainie Jurij Andruchowycz Perwersja (fragment powieści) Folkloryzm i etnografizm w dorobku twórczym Bohdana Ihora Antonycza U początków awangardy w malarstwie ukraińskim Ukraińska grafika ludowa pogranicza między Wschodem i Zachodem , Binarna opozycja semantyczna „tu" i „tam" w konstruowaniu wizji świata pozagrobowego (faza przejścia). Region Karpat Ofiary składane przy budowaniu domu przez Ukraińców Dziewczyna - rusałka: pokusa otchłani Zabawki z Jaworowa na tle tradycji zabawkarstwa w Europie Koronka na Ukrainie Geneza i kształtowanie się podstawowych typów krzyży na kościołach i cerkwiach ukraińskopolskiego pogranicza (do przełomu XVII i XVIII wieku) Krzyż: struktura tekstu artystycznego Spasowa boroda: magia czy rzeczywistość? Przyczynki do rolniczych motywów w obrzędach cyklu kalendarzowego (na materiale Środkowego Polesia) Jacek Malczewski - artysta pogranicza dwu kultur Zapiski huculskie Elementy kształtujące tożsamość i świadomość narodową Ukraińców w Polsce Piotr Paszkiewicz Zielony klejnot w koronie. O architekturze rosyjskiej w Finlandii 1809-1917 (Zarys problematyki) Dariusz Konstantynów Światło z Północy. O recepcji sztuki skandynawskiej w kręgu rosyjskich modernistów . . Barbara Fedyszak-Radziejowska Wschodnie i zachodnie pogranicze Polski. Spotkanie narodów po otwarciu granic . . . . 43 46 50 53 56 58 63 65 70 72 77 79 84 89 95 98 101 103 108 111 116 122 128 135 138 149 155 162 171 Boh adzin, wier mnoha. Z badań etnograficznych na Grodzieńszczyźnie Anna Engelking Katarzyna Kolasa Katarzyna Dąbek Justyna Straczuk Renata Banasińska Danuta Życzyńska-Ciołek Katarzyna Dołęgowska Jacek Cichocki *** *** *** Każda nacja swoju wieru ma. Uwagi wstępne Polak na Grodzieńszczyźnie - kto to taki? Białorusin na Grodzieńszczyźnie - kto to taki? Któż to jest - Litwin? Sprawozdanie z rozmów z mieszkańcami parafii pielaskiej rejonu woronowskiego na Białorusi Repertuar muzyczny w katolickich i prawosławnych wsiach rejonu lidzkiego i woronow­ skiego Pomieszany świat Polacy i Ruscy wobec śmierci Ksiądz i batiuszka jako autorytety społeczności lokalnej Rozmowy o nacjach i wiarach Rozmowy o śmierci • Z zanotowanych pieśni Streszczenia Noty o autorach 177 183 188 193 198 203 208 211 180 204 216 221 223 N a o k ł a d c e : Fragment wnętrza kaplicy Boimów we Lwowie. Fot. Jan Wiesław Krasnodębski. N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : Św. Mikołaj, Płazów, 15x 10 cm. Repr. z Teki Łazarskiego. © Copyright by „Konteksty". Przedruk za zgodą redakcji Numer dotowany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki Fundację im. Stefana Batorego Fundację Kultury �POLSKA SZTUKA LUDOWA KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY ETNOGRAFIA SZTUKA Nr 3/4-1996 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK �X ^ L ^ CONTENTS Jerzy Nowosielski Ryszard Przybylski Roman Mazurkiewicz Anna Boczkowska Władysław Panas Henryk Waniek Maria Rzepińska Katarzyna Chrudzimska Katarzyna Chrudzimska Katarzyna Chrudzimska *** Dariusz Czaja *** Wojciech Michera Leonid Uspienski CV4 \(V>A < 0 ^ J O Matter in Glory Transparent Things „There Is Only Beatrice and She Is not Here" A Conversation about Nowosielski Art as Sanctity and Sinfulness Church in Azory Several Words on the Painting of Jerzy Nowosielski The Vision of Reality in Landscapes by Jerzy Nowosielski Speculum Mundi - The Motif of the Mirror in the Art of Jerzy Nowosielski Corrections to a Biography and Some Personal Outpourings. Zbigniew Podgórzec Talks with Jerzy Nowosielski Unde bimum. Nowosielski on Evil Each Tell Professor The Icon The Icon r the Other that He Is not a God... A Dialogue between Professor Maria Janion and Ryszard Przybylski and the Forgotten Commandment of the Decalogue in the Contemporary World 3 5 6 7 9 11 12 17 23 26 30 34 37 39 Ukraine Dmytro Stepovyk *»* Andrzej Kaczyński Roman Shporluk Yevhen Sverstiuk Bruno Chojak Les Kurbas Valentyna Strilets Tatiana Kiktieva Ola Hnatiuk Wojciech Stanisławski Yuriy Andrukhovych Yuriy Andrukhovych Oles Noha Oxana Shpak Maria Mayerchyk Roman Siletskiy Oxana Kis' Ludmiła Herus Halyna Stelmashchuk Sofiya Bonkovska Mychailo Stankevych Korneliy Kutelmakh Seweryn A. Wisłocki Maciej Rychły Piotr Andrusieczko The Union of Brześć and the Development of Ukrainian Icon Painting during the Sixteen and Seventeen Century A More Beautiful Reality. Professor Jaroslav Issayevych, Director of the Institute of Ukrainian Studies of the Ukrainian National Academy of Sciences in Lviv. Talks about the Reception of Classical Culture in Ukraine The Renaissanse of the Ukraine. A Raport from the Conference organized by Bathory Foundation *** *** Les Kurbas The "Berezil" Course and the Problems of Its Technology Theatrical Legend Forgive Us The Fate of the 1960s Literary Generation in Ukraine Yuriy Andrukhovych Persuasion (Fragment of a Novel) Folklorism and Ethnologism in the Works of Bohdan Ihor Antonych The Onset of the Avangarde in Ukrainian Painting Ukrainian Folk Graphic Art - between the East and the West The Binar Semantic Opposition "Here" and "There" in the Construction of a Vision of the Beyond (the Liminal Phase). The Carpathian Region Ukrainian Construction Sacrifaces The Undine - the Temptation of the Abyss Toys from Jaworów Lace in Ukraine The Origin and Forms of Basic Types of Crosses on the Catholic and Uniate Churches along the Polish Borderland (at the Turn of the Seventeenth Century) The Cross: the Structure of an Artistic Text "Spasova Boroda": Magic or Reality? Contributions to the Agrarian Motifs in Rites of the Calendar Cycle (upon the Basis of Material from Central Polesie) Jacek Malczewski - An Artist of the Borderland between Two Cultures Hucul Notes Elements Shaping the National Identity and Awarness of Ukrainians in Poland Piotr Paszkiewicz The Green Jewel in the Crown. On Russian Architecture in Finland 1809-1917 (Outline) Dariusz Konstantynów Light from the North. On the Reception of Scandinavian Art by Russian Modernists . . . Barbara Fedyszak-Radziejowska The Eastern and Western Borderland of Poland. A Meeting of Nations after the Opening of Fronttiers Boh adzin, wier mnoha. 43 46 50 53 56 58 63 65 70 72 77 79 84 89 95 98 101 103 108 Ill 116 122 128 135 138 149 155 162 171 (One God - Many Faithes) Conclusions from Ethnographic Studies in the Grodno Region Anna Engelking Katarzyna Kolasa Katarzyna Dąbek Justyna Straczuk Renata Banasińska Danuta Życzyńska-Ciotek Katarzyna Dołęgowska Jacek Cichocki *** *** *** "Each Nation Has Its Own Faith". Introductory Remarks 177 Who Are the Poles of the Grodno Region? 183 Who Are the Belarussians of the Grodno Region? 188 Who Is a Lithuanian? A Report from Interviews with the Inhabitants of the Parish of Pielasa in the Voronov Region ion Belarus 193 The Music Reportoire in Catholic and Russian Orthodox Villages of the Lida and Voronov Region 198 Confused World 203 Poles, Ruthenians and Death 208 The Catholic and Orthodox Priest as Authorities on the Local Community . . . .211 Conversations about Nations and Faiths 180 Conversations about Death 204 From Recorded Songs 216 Summary of Articles Notes about the Authors 221 223 R e d a g u j ą : Zbigniew Benedyktowicz, Aleksander Jackowski, oraz Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), Danuta Benedyktowicz, Dariusz Czaja Doradzają i współ pracują: .. ^ Jerzy Bartmiński, E w a Fryś-Pietraszkowa, Anotoni Kroh, Czesław Robotycki, Ludwik Stomma, Roch Sulima, Zofia Bisi«* Tłumaczenia: Projekt okładki Aleksandra Rodzińska-Chojnowska i strony tytułowej: Jacek Królak Redaktor techniczny: Krzysztof Nalewajko Adres redakcji: Instytut Sztuki P A N , ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994 tel. 31-32-71/4 wew. 243 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea035050474f4813de0fa54e71a70bb8.pdf b3052caabc4e6cde08f944ac42acd455 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4749 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4407 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.125-126 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Y M A W B Ń K (1908-1970) Był założycielem i d ł u g o l e t n i m dyrektorem W y d a w ­ nictw Artystycznych i Filmowych. Przyjacielem i opie­ kunem naszego pisma. Szlachetnym człowiekiem. Miał dar szczególnie cenny i rzadki — s t a w i a ł na ludzi, ufał i m i p o m a g a ł . Zainteresowania sztuką, wyniesione ze studio iwi wciąż p o g ł ę b i a n e s p r a w i ł y , że z a i n s p i r o w a ł i u ł a t w i ł powstanie w i e l u dzieł cennych dla naszej k u l ­ tury i ś w i e t n i e wydanych. Czuliśmy zawsze Jego życz­ liwość, był naszym pierwszym i w d z i ę c z n y m czytelni­ kiem. Cieszył oG każdy i n t e r e s u j ą c y a r t y k u ł , m a r t w i ł a niska jakość reprodukcji, w k t ó r y c h gubił się artystycz­ ny walor obiektu. N i e b y ł ambicjonalny. Cecha r ó w n i e rzadka j a k u m i e j ę t n o ś ć ufania ludziom... Gdy p r z e j ą ł dorobek „ A u r i g i " a m b i c j ą Jego było, by nie u r o n i ć n i ­ czego, zostawiając dzieło w t y m kształcie, j a k i zamyślił tragicznie z m a r ł y Rafał Glucksman. Miał o d w a g ę b y ć skromnym. I dlatego zrobił dla naszej k u l t u r y dużo. Ż e g n a m y Go ze smutkiem i żalem na ł a m a c h pisma, k t ó r e zawdzięczało M u n i e j e d n ą r a d ę , n i e j e d n ą pomoc. Z m a r ł 28 kwietnia 1970 r. po ciężkiej, wielomiesięcznej chorobie. Redakcja O K N K za okres X - l 1970 18 lutego z m a r ł Leon K a t u l s k i z Annowa, pow. Żnin, zasłużony p a ł u c k i t w ó r c a ludowy. W tematyce jego r z e ź b p o c z ą t k o w o d o m i n o w a ł y zwierzęta i kompozycje z zakresu życia wiejskiego, później podjął cykl postaci historycznych. Ostatnio Leon K a t u l s k i z a j m o w a ł się pa­ miątkarstwem. * W marcu zmarł Mieczysław Ruszkowski, jeden z bardziej zna­ nych t w ó r c ó w ludowych w Polsce. Sierpecki rzeźbiarz należał do Z w i ą z k u Polskich A r t y s t ó w Plasty­ ków, był w y r ó ż n i a n y dyplomami, posiadał złotą o d z n a k ę „Za zasługi dla w o j e w ó d z t w a warszawskiego". Konkursy, folkloru wystawy, festiwale i dni W galerii sztuki współczesnej w Reszlu otwarto 3 p a ź d z i e r n i k a w y ­ s t a w ę sztuki ludowej i twórczości amatorskiej W a r m i i i Mazur. B o ­ gato reprezentowane były działy: rzeźby, ceramiki i tkactwa. Przy­ znano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztu­ ki. * 23 p a ź d z i e r n i k a w z a b r z a ń s k i m Muzeum r o z s t r z y g n i ę t o konkurs na l u d o w ą i a m a t o r s k ą rzeźbę w w ę g ­ lu. Przyznano nagrody M i n . K u l t u ­ ry i Sztuki. 28 p a ź d z i e r n i k a w Muzeum w Rabce r o z s t r z y g n i ę t o konkurs n a . temat: „ T r a d y c y j n e garncarstwo l u ­ dowe z terenu Karpat". B y ł on po­ przedzony badaniami w w o j . k r a ­ kowskim. Przyznano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztuki oraz Cepelii. 30 p a ź d z i e r n i k a w Ł ó d z k i m D o ­ m u K u l t u r y otwarta została wysta­ wa garncarstwa ludowego H i e r o n i ­ ma M u s z y ń s k i e g o z Sieradza. Muzeum w N o r r k ó p i n g u d o s t ę p ­ niło swe sale dla polskiej „sztuki naiwnych". W działach malarstwa i rzeźby oglądać m o ż n a było m. i n . prace: Zagajewskiego, Zegadłów, S k r ę t o w i c z a , Zelka, Holesza, Ociep­ k i , Surowiaka, P ł o n k o w e j i Korsak. Wystawa otwarta została w p a ź ­ dzierniku. We w s i Chmielno, pow. Kartuzy, otwarto w y s t a w ę ceramiki kaszub­ skiej — dawnej i w s p ó ł c z e s n e j . Wystawa zainicjowana przez m i e j ­ scowe koło regionoznawcze, zlokali­ zowana była w hallu szkoły. 6 listopada r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs na w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ę l u ­ dową regionu kujawskiego. Przyz­ nano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztu­ ki. W grudniu odbyła się wystawa pokonkursowa w Muzeum K u j a w ­ skim we W ł o c ł a w k u . 27 listopada w L u b l i n i e rozstrzy­ g n i ę t o konkurs na s z t u k ę l u d o w ą Lubelszczyzny zorganizowany przez w y d z i a ł K u l t u r y P W R N i Muzeum Okręgowe. N a p ł y n ę ł o na konkurs około 400 prac z w i e l u dziedzin: rzeźby, tkactwa, garncarstwa, k o ­ walstwa, plecionkarstwa, plastyki o b r z ę d o w e j . Przyznano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztuki. W grudniu ogłoszono konkurs na przedmioty plastyki ludowej, z w i ą z a n e z o b r z ę d a m i i zwyczajami w i e j s k i m i i miejskimi. Adresowa­ ny do t w ó r c ó w ludowych w o j . w a r ­ szawskiego konkurs z o r g a n i z o w a ł y Wydział K u l t u r y P W R N i Muzeum Mazowieckie w Płocku. W grudniu odbył się pokaz najciekawszych t k a n i n dekoracyj­ nych spośród prac n a d e s ł a n y c h na doroczny konkurs Cepelii. 22 spół­ dzielnie n a d e s ł a ł y 287 p r o j e k t ó w tkanin obiciowych, zasłonowych, podłogowych, makat, narzut i mat. Pokaz m i a ł miejsce w Starej K o r ­ degardzie w warszawskich Ł a z i e n ­ kach. W g r u d n i u otwarto ogólnopols­ k ą w y s t a w ę malarstwa, g r a f i k i i rzeźby plastyków-amatorów, wywo- 125 �dzących się ze ś r o d o w i s k a górni­ czego. Pokazano ciekawe prace ta­ k i c h t w ó r c ó w jak P a w e ł Wróbel, Gerard Urbanek, Stefan Adamek, Jan Janiga i A n t o n i Jaromin. I n t e ­ resujące grafiki przedstawił Jan Nowak. Najciekawszy był cykl L u d w i k a Holesza „ E p o k a k a r b o ń s ka". * W g r u d n i u m i a ł miejsce dorocz­ ny, X X V I I kokurs szopek k r a k o w ­ skich. Trzy pierwsze nagrody uzy­ skali: B. Ziółek, T. G i l l e r t i W. Głuch, ctzery drugie — Z. Grabow­ ski, St. P a c z y ń s k i , Wł. Ł e s y k i J. M a l i k . W k r a k o w s k i m Muzeum od­ była się wystawa szopek; utworzo­ no Sekcję Szopkarzy w Kole Miłoś­ n i k ó w Muzeum. Sekcja ma na celu m. i n . wznowienie przedstawień szopkowych w e d ł u g starych teks­ tów. Siedem spośród najlepszych szo­ pę pokazano na otwartej 3 stycznia wystawie w b ę d z i ń s k i m Muzeum na Zamku. W styczniu otwarto w k a l i s k i m Klubie M P i K wystawę, obrazującą tradycyjną i współczesną sztukę reigonu. Zgromadzono eksponaty z zakresu rzeźby, ceramiki, haftu, zdobnictwa ze słomy i bibuły. Za­ prezentowano ludowe instrumenty muzyczne! Wiejskie budownictwo z X V I I I i X I X w. uwidocznione by­ ło na fotogramach S t a n i s ł a w a B ł a ­ szczyka. * IB stycznia otwarto w Muzeum w Tarnowie w y s t a w ę twórczości ludowej regionu tarnowskiego, b ę ­ dącą rezultatem konkursu na dzie­ ła sztuki ludowej i przedmioty gos­ podarskie dziś już zanikające. Zgro­ madzono unikalne części ubiorów, c e r a m i k ę , wycinanki, elementy w y ­ posażenia wnętrz mieszkalnych. Organizatorami konkursu b y l i : Pre­ zydium M R N w Tarnowie, I n s t y t u t Sztuki P A N oraz tarnowskie M u ­ zeum. * * W warszawsikej siedzibie Towa­ rzystwa Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h wystawiono w s p ó ł c z e s n e malarstwo na szkle. Wystawa opracowana przez Muzeum T a t r z a ń s k i e w Za­ kopanem pokazana była t a m ż e w 1968 r. („Pol. Szt. L u d . " , nr 3/4 1970). Na wystawie znalazły się prace t w ó r c ó w ludowych (Jacimiak, Walczak), a m a t o r ó w , u c z n i ó w lice­ um im. K e n a r a , p l a s t y k ó w zawodo­ wych. 24 stycznia otwarta została w W D K w Rzeszowie wystawa sztu­ k i ludowej pow. łańcuckiego. S k ł a ­ dały się na nią: ceramika ludowa z Medyni G ł o g o w s k i e j , rzeźby w drewnie, stroje ludowe oraz za­ bawki. * 3 i 4 stycznia w P a ń s t w . Teatrze Dzieci Zagłębia w Będzinie odbył się V I p r z e g l ą d O b r z ę d ó w Ludo­ wych „ H e r o d y 70". W imprezie wzięły udział 23 zespoły z w o j . ka­ towickiego i krakowsikego. W g r u ­ pie „ h e r o d ó w " najlepszy był zes­ pół z Zawiercia, w grupie „dzia­ d ó w " — z M i l ó w k i k. Zwardonia, w' grupie „szopek", s t a n o w i ą c e j no­ v u m p r z e g l ą d u — zespół z Kasinki M a ł e j , pcw. Limanowa. Równocześnie zorganizowano sympozjum naukowe poświęcone sztuce ludowej. * 10 stycznia rozpoczęły się Dni Sztuki Ludowej w pow. t o r u ń s k i m . K i l k a miejscowości gościło kolejno w y s t a w ę polskich s t r o j ó w ludo­ wych, w C h e ł m ż y zorganizowano w y s t a w ę pt. „ T e m a t y k a ludowa w literaturze". We w s i K a d z i d ł o pre­ zentowane były dwie wystawy: twórczości ludowej i malarstwa amatorów. W styczniu w P R M N Puck ot­ warto w y s t a w ę twórczości ludowe.) woj .gdańskiego. Zgromadzono na niej 700 e k s p o n a t ó w z dziedziny ce r a m i k i , rzeźby, haftu, p a m i ą t k a r ­ stwa i meblarstwa. * W styczniu otwarto w I n o w r o ­ cławiu w y s t a w ę prac kujawskich członkiń Kół G o s p o d y ń Wiejskich ze S ł a w k a Wielkiego i Janowic. * 26 stycznia otwarta została z i n i ­ cjatywy K W PZPR i Prezydium W R N w Katowicach wystawa w y ­ r o b ó w artystycznych i p a m i ą t k a r ­ skich. B r a l i w niej udział obok r z e m i e ś l n i k ó w p r z e m y s ł u terenowe­ go także twórcy, p r a c u j ą c y dla Ce­ pelii. * 30-31 stycznia w M D K w Ż y w ­ cu o d b y w a ł się I I Festiwal „Ży­ wieckie gody". Brały w n i m udział o b r z ę d o w e zespoły folklorystyczne z pow. żywieckiego. * Wystawa sztuki ludowej regio­ nu łapskiego otwarta była w stycz­ niu w Bibliotece Powiatowej w Łapach. Wśród e k s p o n a t ó w znajdo­ wały się dywany i k i l i m y dwuosnowowe, meble wiejskie, przedmio­ ty z w i ą z a n e z o b r z ę d a m i ludowymi. * W styczniu Cepelia i Muzeum w Łowiczu ogłosiły ogólnopolski kon­ kurs na wycinanki ludowe. Regula­ m i n przewiduje n a d s y ł a n i e przez uczestników z r ó ż n i c o w a n y c h zesta­ w ó w wycinanek. cych r ó w n i e ż z tego p u n k t u widze­ nia, że s ą s i a d o w a ł y t u obok siebie przemieszane motywy z w i e l u re­ gionów m. in. z Wileńszczyzny. W dziale r z e ź b y wystawiali swe pra­ ce — obok innych t w ó r c ó w — Ed­ ward Kołacz i Zygmunt Skrętowicz. W styczniu rozstrzygnięty został ósmy konkurs dla a m a t o r ó w , zor­ ganizowany przez Wydział K u l t u r y PPRN w N o w y m Sączu, Towarzy­ stwo Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h i PDK. Wśród 21 a u t o r ó w , którzy nadesłali 156 prac, najliczniejszą g r u p ę stanowili nauczyciele. W dzia­ le rzeźby dwie I nagrody przyzna­ no Edwardowi Gruceli i Piotrowi Zelkowi. W malarstwie dokonano podziału na „ p r y m i t y w n y c h " (I na­ grody: Teresa Kuczaj i Maria Wnęk) i a m a t o r ó w (Antonina Jusz­ czak) . 18 stycznia w nowosądeckim B W A otwarto p o k o n k u r s o w ą w y ­ s t a w ę n a d e s ł a n y c h prac. Inne W p a ź d z i e r n i k u o d b y ł o się w Toiruniu trzydniowe Walne Zgro­ madzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, połączone z sesją naukową. W t o r u ń s k i m Muzeum Etnograficznym dokonano róvmocześnie otwarcia kujawskiej części przymuzealnego skansenu. * Utworzona została Rada Społeczno-Naukowa, która wspierać bę­ dzie poczynania Stworzyszenia T w ó r c ó w Ludowych. P r z e w o d n i c z ą ­ cym Rady został prof. dr Roman Reinfuss z Instytutu Sztuki P A N . Zadaniem Rady jest poradnictwo w organizowaniu k o n k u r s ó w i w y ­ staw oraz koordynacja przedsię­ wzięć wydawniczych i popularyza­ torskich. * W październiku zorganizowano izbę pamiątek w Wojsławicach, pow. C h e ł m Lubelski. Jest to daw­ ny ośrodek garncarstwa ludowego. * W Jaworzynce, pow. Cieszyn, powstało dzięki staraniom miejsco­ wych działaczy m a ł e muzeum. Eg­ zystuje ono w chacie góralskiej Ja­ na Bojki, ludowego rzeźbiarza. Cennym eksponatem jest stół ka­ mienny z X V I w., znajduje się też w izbie kolekcja ś w i ą t k ó w , w y k o ­ nanych przez miejscowych twór­ ców. * * W szczecińskim Zamku Książąt Pomorskich otwarto w styczniu d z i e w i ą t ą już doroczną wystawę sztuki ludowej i twórczości ama­ torskiej. Bogato reprezentowane były działy rzeźby i malarstwa w t y m po raz pierwszy obrazy na szkle. Nowością było też pokazanie strojów regionalnych, interesują­ Poczta Polska miu znaczków rzeźb ludowych, wych i czterech w y d a ł a serię oś­ z reprodukcjami czterech anonimo­ współczesnych. „Ekspress Wieczorny", a w ślad za n i m wiele innych czasopism, podjęło akcję pod h a s ł e m : „ R a t u j ­ my w i a t r a k i " . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d89b7f0da9a1300cdfca4ba11744f12e.pdf d0c449dae2875da41a263f64f9743c83 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4751 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4409 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text т ь �TREŚĆ S t a n i s ł a w Błaszczyk AKTUALNE PROBLEMY Współczesne p r z e o b r a ż e n i a sztuki (z b a d a ń nad folkloryzmem) LUDOWEJ Aleksander Jackowski Dyskusja: Kazimierz Pietkiewicz Stanisław Stroiński Marcin Czerwiński Aleksander M a ł a c h o w s k i Wanda Telakowska Marcin Czerwiński Antoni Kran S t a n i s ł a w Błaszczyk Maciej S z a ń k o w s k i Tadeusz W i ę c k o w s k i Zugmunt Ciesielski Anna Kunczyńska-Iracka Maria Bujakowa Antoni Kamiński Bożena Gołcz Aleksander Jackowski TWÓRCZOŚCI Wprowadzenie I OPIEKI do NAD NIĄ ludowej W 131 POLSCE dyskusji 144 . 149 152 156 157 160 161 161 164. 168 169 169 172 173 176 176 180 . współczesna a . < Jadwiga Jarnuszkiewiczowa Moda sztuka ludowa Wanda Telakowska Dziś i jutro plastycznej inwencji L i d i a Buczek Udział plastycznej twórczości kształtowaniu współczesnego przemysłowego Bożena Gołcz „ O p o c z n i a n k a " i jej 20 lat Jan Piotr D e k o w ś k i Poczynania Jacka Sariusza Wolskiego w kresie tkactwa ludowego wsi . . 181 . . 193 ludowej w wzornictwa 203 213 za­ 230 Jadwiga Sobieska Mistrz i uczniowie 231 Helena Sredniawa Współczesne podhalańskie malarstwo na szkle. M a t e r i a ł y z w y s t a w y pokonkurso­ wej w Zakopanem 235 KRONIKA SUMMARY 249 OF ARTICLES 251 РЕЗЮМЕ Na okładce: Kobieta w stroju lasowiackim, Grębów, Deptuszewski. Na stronie tytułowej: Serce z piernika, myśl. Fot. Jan Swiderski. 254 pow. Tarnobrzeg. lukrowane, wys. Fot. Stefan 30 cm. Prze­ �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK XXIV 1970 polska sztuka ludowa NR 3/4 �Ve А/и. REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — W i t o l d K a l i ń s k i . Redaktor tech­ niczny — M a r i a K l u k a w s k a . U k ł a d graficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Doris Ronowicz i Magdalena Mierowska (ang.), Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Red.: Instytut Sztuki P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 28, tel. 31-32-71, w e w n . 20 l u b 84. W y d . i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filr»owe, Warszawa, u l . P u ł a w s k a 61, tel. 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/006df191efd5c92f7263968ea381bc73.pdf 8df4df0eb34a853ebaf50a8ff2d0a468 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4750 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4408 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.127-129 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O Q U A R T E R L Y P U B L I S H E D B Y T H E A R T I N S T I T U T E OF No 2 L K THE POLISH A ACADEMY OF R T SCIENCES YEAR BOOK X X I V 1970 SUMMARY OF ARTICLES Ewa Fryś-Pietraszkowa — F R O M STUDIES ON M A J O L I C A A N D S E M I - M A J O L I C A F O L K P O T T E ­ RY I N P O L A N D I n folk art majolica and semi-majolica are a late occurance, adopted by the potters' guilds when this k i n d of ceramic ware had already been ousted by f a i ­ ence and porcelain i n the 18th century. Production of folk pottery was concentrated i n the same urban cen­ tres as previously (Sokołów Małopolski, W y s z k ó w . L e ­ żajsk) and the court potteries (Miechocin) and i t was only i n the second half of the 19th century that a small number of r u r a l centres came i n t o being (Lążek O r d y ­ nacki, Bratucice). When the provinces, that is the v i l l a ­ ges and small towns, started buying these products, farreaching changes took place i n the pottery centres i n the direction of adapting output to the trend towards mass production and to the tastes of the folk customer. Above a l l , the decoration swas simplified. The most popular were plant motifs, only the potte­ ry of the K u r p i e region had geometical decoration to the same degree as plant motifs. As regards zoomorphic motifs, the most frequently found are birds. A n t h r o p o ­ morphic decoration is rare, only, found i n any quantity in the Bochnia centres — „ w e d d i n g bowls" were made there and also plates w i t h single female figures on them. Inscriptions are found sporadically. The painted decoration is done i n the „ h o r n " technique or w i t h a brush, more rarely w i t h the use of a sponge. Only i n some centres was the sgraffito technique used (fig. 8). The decoration was done i n green and various shades of b r o w n . Other colours were rarely used and i f they did appear they were usually: blue, brownish-mauve and yellow. The most frequently decorated were pla­ tes and bowls because apart from their functional uses they were also used as decorative elements. Sometimes t w i n vases and sprinklers were painted and more recen­ tly decoration is found on flower vases and flower pots. The production of majolica folk pottery i n Poland was concentrated i n the Mazovian and Podlaska regions (the centres of K u r p i e pottery i n the Puszcza Biała, the workshops at B r o k on the River Bug) and i n the M a ­ łopolska region (the Bochnia area. Leżajsk, L ą ż e k Or­ dynacki). But i t was also produced a l l over the country: in Police near Szczecin (export to Sweden and Den­ mark), i n Boruszyn near C z a r n k ó w , at Kolo i n Silesia, the Kashubian and Mazurian districts. The production of w h i t e slip pottery is only continued now i n a few centres. The most important producer is the Ł ą ż e k Or­ dynacki centre i n J a n ó w Lubelski district. The autho­ ress points to the links between the Polish centres pro­ ducing majolica pottery and foreign centres (in Italy, Hungary and Austria); she discusses the problem of the interdependence between centres producing folk majo­ lica and workshops producing decorative tiles. S t e f a n i a K r z y s z t o f o w i c z — CHRIST STUMB­ LES A N D F A L L S UNDER T H E CROSS — T H E I C O NOGRAPHIC SOURCES A N D T H E I R I N T E R P R E T A ­ TION I N FOLK A R T In Polish folk sculptures and graphic art we find the iconographic type presenting the subject of Christ stumbling and falling under the cross. I n folk paintings this theme is almost u n k n o w n . The origin of the type we are discussing can be traced back to Mediaeval cycles representing the Passion, w h i c h were distributed by the Franciscan Fathers, the Bernadine Monks and the reformers i n the 17th and 18th centuries. The sub­ ject was also w i d e l y found i n devotional graphic art too, as illustrations to religious texts. The type we are discussing i n the present article is found i n two versions: the first has many figures, i n the other Christ is alone. We meet the first version i n the graphic art of folk artists (fig. 2, 3) and sporadically in sculptures (fig. 4). M u c h more frequent i n folk art is the version showing Christ alone, stumbling and f a l ­ ling under his cross. The sources i n „official" art are not numerous. They include three sculptures i n three road-side shrines i n K a l w a r i a Zebrzydowska set up at the beginning of the 17th century. The sculpture i n the shrine of the T h i r d F a l l gained the name of a „ m i r a cle" figure only a few years after i t was set up i n 1724. A n d i t is this sculpture that is the object of a special cult and the iconographic source of folk presentations of Christ stumbling and falling under the cross. This iconographic type is found frequently along the roads leading to K a l w a r i a Zebrzyowska i n M a ł o p o l s k a (vide map* and i n Slovakia. I t is almost u n k n o w n i n N o r t h e r n Poland. I n folk sculptures a l l attributes are rejected and the figure falling under the cross is given prominance. The position of the body of Christ differs i n different sculp­ tures. Some of them are supplemented w i t h an i n s c r i p ­ tion commenting the subject. Christ stumbling and f a l l ­ ing under the cross is a symbol of weakness and isola­ tion. The fact that the folk artists depict the single figuere and not the m a n y - f i g u r e d version of the icono­ graphic type under review indicates that they make their sculptures for themselves for local or i n d i v i d u a l cult. Irena Łopuszańska — ANDRZEJ CZYK, A FOLK ARTIST FROM WOŹNIKI KOWAL­ Andrzej Kowalczyk (1874—1955) f r o m the village of Woźniki i n Wadowice district, carved his sculptures i n linden wood or sandstone. The artist made religious sculptures for wayside shrines and churches. He paint­ ed his sculptures i n colours. His paintings, less nume­ rous than his sculptures, were done i n oils on wooden planks. Among the bas-reliefs he made, the feretories for the church i n Woźniki show advanced craft and departure from folk p r i m i t i v e w o r k . His works c o m p r i ­ se a wide range of iconographic types. Józef Przy boro w ski •- JAN KŁOSIŃSKI, A N UNKNOWN WOOD-CARVER On the basis of archival materials, the author gives information about a wood-carver who l i v e d i n M i k l u szowice, i n Bochnia district, in the first half of the 19th century. Urszula B i e ł o u s — FILOMENA A SCULPTRESS F R O M W I T O N I A ROBAKOWSKA, Filomena Robakowska is one of very few folk sculp­ tresses in Poland. She comes from the district of Ł ę c z y ­ ca, an important centre of folk sculpture. She started to carve four years ago when she was S3 years old. A t first, she made religious sculptures, then she turned to Łęczyca folk types and statues of a k i n g and a quef n . A l l her sculptures are painted i n colours. Her hus­ band occasionally gives inspiration to her w o r k . Her sculptures are bought by C P L i A and are often sold abroad. Jerzy C z a j k o w s k i — ARCHITECTURE I N THE V I L L A G E OF K O Ł O M I A , WŁOCŁAWEK DISTRICT, I N 1787 A r c h i v a l materials quoted i n the second part of the article constitute a detailed inventory of the village of Koiomia i n K u j a w y region. The inventory consists of a description of mannor house buildings, 15 peasant houses and the. grounds. The first part of the article contains a synthesis of the archival materials based on research done so far i n the field of the history of r u ­ ral architecture. �n O J I b C K O E H f l P O A H O E H C K Y C C T B O KBAPTAJIbHbltí XyPHAJI, M3flABAEMblH MHCTHTyTOM MCKYCCTBA nOJIbCKOH AKAflEMMM JV° 2 TOR M3«AHMfl X X I V HAYK 1970 PE3IOME 3 Ba 9 > p n c b - I I e T p a u i K O B a — O HAPOftHOM M A M O J I M K E M n O J i y M A f ł O J I J l K E B nOJIblUE B HapOflHOM M C K y C C T B e MailOJIMKM M nOJiyMaMOJIMKM — H B J i e H M e no3flHee. O H M nepeiujin o r nexosoro peMecjia B T O BpeMa, Korfla B X V I I I B . S T O T B M A KepaMMKM ófai.i BŁIT6CHGH CpaHHCOM M CpapCpOpOM. I I n p O M 3 B O f l C T B O H a p O f l HOM KepaMMKH cocpefloroHMjiocb B T e x ate, H T O M n p e ? K fle, r o p o f l c K M x r j e n r p a x M n o M e d b a x . J l n n i b B O BTopo>i nojioBWHe X I X B . B O 3 H H K J I M HeMHoroHMCJieHHbie flepeBeHCKMe neHTpbi (JtoHJKeK Opflbmai^KM, BpaTymme). Xorfla n o K y n a T e j i e M c r a j i a I I P O B K H U M H : flepeBHa M MCCT6HKO, B03HMKJia HOBaa oScTaHOBKa; noTpeóOBajiacb MaccoBan nppsyKijiiH, cnoco6Haa y s o B j i e T B o p a T b HapoflHbie BKycw. 3 T O B CBOIO onepeflb noTpe6oBajio pafla npeoOpanceHMM. IIpejKfle B c e r o t i b i j i a y n p o m e H a aeKopaTUBHafl CTOpOHa. Han6oJiee pacnpocTpaHeHHbiMH SbijiM pacraTeJibHbie MOTMBbI, T O J I b K O B KypneBCKMX M3flejIMHX Hapafly C HMMM BbicTynaji reoMeTpMHecKHM opHaMeHT. Cpeftii 3OOM0pCpMHeCKMX M O T M B O B H3CT0 BCTpeHaeTCH M300paHceHne n T O L ( w . M 3 p e f l K a BCTpenaeTca aHTponoMopcpw•iecKwii fleKop, KoropbiM HaxoflMT Sojiee uiwpoKoe npwMeHeHwe B 6OXH6HCKMX u,eHTpax. HaflnMCM BCTpeHaiOTCH OMeHb peflKO. PoCnHCb BblnOJIHHJiaCb POJKKOM JIM6O KHCTOHKOM, pejKe c noMombio ry6KM. TojibKO B ,HeMHOrMX MaCTepCKHX nOJIb30BajI(HCb TeXKHKOM crpacpcfcurro (HJIJI. 8). .ĄeKopaTMBHaa OTflejixa QbiJia O6WHHO 3ejieHoro i r B e i a M pa3JiMHHbix OTTCHKOB K O P M H HeBoro. Perae n p n i u e H a j i w c b flpyrne u , B e T a : rojiy6oM, Oypo-jMJioBbiłł, jKeJiTbiM. P o c n M C b i i o name Bcero y K p a m a jiMCb TapejiKM M n a u i M , n o c K o u b K y O H M H B J i a j i M C b He ToubKo npeflMeraMM noBce^HeBHoro Sbrra, H O C J i y a t H J i w TaKKe fleKopaTMSHbiM uejiaM. MHor.ua pacnncbiBajiMCb T a K H a 3 . flBOHKM flBa (ropmoHKa, c o e f l M H e H H b i e p y H K O i i ) , KponnjibHimbi, a n o 3 f l H e e TaKłKe ( p j i a K O H H u B a 3 0 H b i . B Ilojlbllie np0M3B0flCTBO HapOflHblX M a H O J I H K SblJIO r j i a B H b i M o6pa30M cocpeflOToneHo B Ma30Beu.KO-no,ą,jiHCK O M p a t ł o H e ( K y p n e B C K M e u e H T p b i B I l y m e B H J I O M , Mac T e p c K M e B B p o K e H a B y r e ) u B MajioM IIojiŁiiie (onpecTHOCTM B O X H M , JleJKaMCK, JIOHJKeK OpflblHaąKIl). TOJIbKO B HeCKOJIbKMX MeCTHOCTaX. B a J K H e M L U M e l^eHTpbl HaxoflaTca B MecTHOc™ JIoHaceic .OpAbiHaiłKM, IIOBHT HHya JlioSejibCKM. H a KOHTaKT noJibCKMX n p e ^ - npMHTHM, BbinyKaromMx MaifojiHKH c 3apy6eiKHbiMM TpaiuM (MTajiwa, 6jiejny B3anM03aBjicMMoc™ BeHrpua, ABCTPMH) Me>Kfly M o6cyjKflaeT tieHTpaMJi npon3Bo^- MUMOJIMKM M npe/nipMaTMaMn no Bbr^ejiKe C T e (p a H M H K j K H l U T O I p O B H H — IIAflEHME X P M CTA. MKOHOrPAOMHECKME MCTOHHMKM M MX IMTEPnPETALl,MH B H A P O f l H O M MCKYCCTBE B nojibCKofl HapoflHoii C K y j i w u y p e w rpacpMKe BbicrryiiaeT H K O H o r p a t p w H e c K M ń i n n I l a f l e H M a X p i i c T a . B Hapo^HOii jKMBonMCM 3T0T mii noHTM Hen3BecTeH. Ero reHe3MCOM H B J I H I O T C H cpeflHeBeKOBbie L C H K J I M CTpacTeii X p M c r o B b i x , p a c n p o c T p a H a e M b i e M O H a u i e c K M M n opfleHaMH (t>paHi;MCKai^eB, 6epHap,ąnHU,eB u pecpopiaaTopaMM B X V I I M XVIII B B . IUwpoKoe pacnpocTpaHeHMe n o j r y i H j i O H TaKsce B rpacpMKe, MJiJHOCTpwpyiOLueM pejinrno3Hbie TeKCTbl. ABTOP oTMenaeT A B e pa3HOBMflHocrw paccMaTpttBaeMoro B d a T b e M K O H o r p a i p w H e c K o r o T u n a : 1) M H o r o o p i - i r y p Haa, 2) X p w c T o c OAMH. I l e p B a a pa3HOBMflHocTb BCTpeHaerca B HapoflHow rpacpMKe M j i M u i b B eflMHUHHbix cnyiaax — B C K y j i b n T y p e . r o p a 3 f l o name BbicTynaeT HapOflHOM M C K y C C T B e HOKaa 128 corfieHHaa H b l M MCKyCCTBOM, C B M f l e T e j I b C T B y e T O TOM, HTO X y f l O H C HHKH npe^Ha3HaHajiM CBOM npon3BefleHwa fljia u,ejieM HacTHoro KaMepHoro KyjibTa. M p e H a J I o n y n i a H b C K a — A H A X E Í 1 KOBAJIBHMK, H A P O ^ H b l M C K y J I b l I T O P M3 B 0 3 Ł H M K AHfljKeü KosajibHMK (1874—1955), npoJKMBaBuiMÜ B Bo3bHMKax B a a o B M i ł K o r o noBHTa, nojib30Bajica fljia C B O M X p a 6 o r jiMHOBbiM flepeBOM JIMSO necnaHMKOM. 3 T O SbiJiM M H o r o L C B e T H b i e C K y j i b H T y p b i pejiMrMO3H0ro x a p a K npeHHa3HaneHHbie M KOCTejioB. Tepa, B T O p a a p a 3 H O B M f l H O C T b , T.e. ćpurypa XpMCTa, flJia HacoBeH KaprwH KoBajibHMK ocTaBMji MeHbuie. O H nwca.u MacjioM H a ^ o c K a x . IIpeflHa3HaHeHHbie fljia pejinrM03Hbix npoąeCCMM J I M K M CBHTbIX B B03HHH.K0M K O C T e j i e p a 6 0 T W K o B a j i b H M x a , C B M a e i e J i b C T B y i o T o TOM, HTO a B T o p y s c e XOp o m o y c B O M J i K TOMy B p e M e H M TexHMKy c B o e r o p e M e c j i a M O T O t n e j i O T HapoflHoro npMMMTMBa. TBopnecTBo KoBajibHMKa 6oraT0 pa3H0o5pa3MeM MKOHOrpappMHeCKMX TMnOB. K)3eCp na^aroiqero OflMnop, IIlIIM6opOBCKM HEM3BECTHHM — HH KJIOCMHbCKM, MACTEP ABTOP, onnpaacb Ha apxwBHbie MaTepMajibi, nMiuex o HapoflHOM CKyjibriTope nepBOii n o j i o B W H b i X I X Bona, npOJKHBaBUJeM B MnKJHOIUOBMliaX, nOBHT B O X H H . Bejioyc — OMJIOMEHA ^KEHIIÍMHA-CKyjIbnTOP 4eHnpo- M3pa3i;oB. B naflaromMii XPMCTOC — S T O CMMBOJI oSeccwjieHMa M oflMHO'iecTBa. T O T tpaKT, H T O wiueHHo 3Ta pa3HOBMAHocTb MKOHorpacpMHecKoro TMna 6 b i n a npMHHTa Hapofl- ypiuyjia cTarbM yKa3breaeT CTBa HapoflHoił HapoflHaa CKyjibnTypa oTSpocMJia Bee aTTpnoyTbi, 3KcnoHMpya TOJibKO nasaiomyK) (pMrypy, no pa3H0My M3o5pajKaa nojiojKeHMe T e n a XpMCTa. HeKOTopbie M3oSpajKeHMH conpoBOJKflaroTca noacHaromraviM HaflnHcaMM. OflHaKO, n p o w 3 B O f l C T B 0 M MaMKOJiHKM 3a»MMajiwcb n o B c e w T e p p H Topnn dpaHbi: B nojumax 6JIM3 meifMHa (sxcnopT B IIlBeu,nio M flaHHio), B BopyuiMHe 6 J I H 3 H a p H K O B a , B Kojie, B C w j i e 3 M H , B KauiySoKOM M Ma3ypcK0M pano.Hax. Bejiyro nojiHBeHHyro MawojiMKy B b i n y c K a i O T Tenepb ABTOP THJKeCTbK) K p e C T a . B „OCpHIiMajIbHOM" MCKyCCTBe ee MCT O H H M K M HOMHoroHHcjieHHbi. B HacTHOCTM, e é n p e f l C T a BJiaioT T P M CKyjibnTypw M 3 T p e x n a c o B e n B K a j i b s a p u M SebscMflOBCKOM^ ocHOBaHHOM B Hanajie X V I I B . O K y j i b n T y p a B nacoBHe T p e r b e r o IlafleHKH, ycTaHOBjieHHaaTaM B 1724 r . , B C K o p e , cnycTa Bcero jiMxub H e c K O J i b K O j i e T , npocjibrjia „MyflOfleiicTBeHHOii". MineHo 3Ta C K y j i b n T y p a aBJiaerca npeflMeTOM oco6oro K y j i b T a M MKOHorpact>Mn e c K M M MCTOHHMKOM H a p o ^ H o r o n p e f l C T a B J i e H M H I l a f l e H M a X p M c r a . M6o 3TOT M K O H o r p a c p i « e c K M M T M n p a c n p o c T p a HMJica B f l a j i b s o p o r , BeflymMX a K a j i b s a p M i o 3e6jKMflOBCKyio B MajioM Ilojibuie (CM. K a p T a ) M B CjiOBaKMM, a B C e B e p H o í í u o j i b i u e noHTM HeM3BecTeH. M3 POBAKOBCKA, BMTOHMM <I>MjioMeHa Po6aKOBCKa — OAna M3 HeMHorrtx I l O J I b U i e JKeHIHjMH HapOflHblX CKyjIbnTOpOB. POflOM B OHa M3 JleHHMąKoro pafioHa — aaJKHoro i ^ e m p a HapoflHoro c K y j i b n T y p H o r o TBopnecTBa. Ha TBopnecKMU nyTt> C T a j i a Po5aKOBCKa HeflaBHo, B c e r o jiwuib n e T b i p e r o ^ a Ha3afl B B 0 3 p a c T e 63 j i e r . E e nepBbie pa6oTbi HOCMJIM peJiHrH03HbiM x a p a K T e p , 3 a T e M CTajiM n o a B j i a T b c a jieHHMi^KMe HapoflHbie Twnbi, cjpnrypbi Koponefi M K o p o J i e B . Bee CłtyjibnTypbi xyflojKHMi^bi nojinxpoMiipoBaiibi. BflOXHOBMTejieM p a 6 o T PoOaKOBCKOM ObiBaeT nopoii ee Myx. CicyjibnTypbi Po5aKOBCKoü noKynaeT DjenejiMH (I^emp HapOflHblX-XyflOJKeCTBeHHblX npOMbICJIOB), npMHeM r n e M3 H M X npeflHa3HaHaiOTCH fljia 3KcnopTa. E J K M H a i ł K O B C K H — 3 A C T P O Í 1 K A AEPEBHM JIOMMH ( I I O B H T B J I O I ^ J I A B E K ) B 1787 r . MHO- KO- ApxHBHbie MaTepnajibi, nojiHocTbro npwBefleHHh BTopoit n a c T M CTaTbw, aBJiaraTca noflpo6HbiM HHBeH. KyaBCKoii flepeBHM K O J I O M M M . M H B e H T a p b S T O T cofle^ ortMcaHMe r o c n o f l C K M x nocTpoeK M 15 KpecTbaHCKMX , poB, a T a K x c e 3eMejibHbix yroflMÍí. B n e p B o i i H&CTH cra\^ flaeTca cwHTe3 STMX MaTepnajiOB H a ocHOBe npoBoflMBUiMXca flo C M X n o p MccneflOBaHMH no B o n p o c y flepeBeHCKoro C T p o M T e n b C T B a . ' 4 \ �CZASOPISMA I N S T Y T U T U S Z T U K I P A N wydawane przez P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I F I L M O W E B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. d r u k u , około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y nutowe, Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć m o ż n a regularnie jedynie w p r e n u ­ meracie. W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do dnia 10 miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę na kraj dla c z y t e l n i k ó w indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy indywidualni mogą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż n-.i konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Towarowa 28. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne mogą z a m a w i a ć prenume­ r a t ę wyłącznie za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „ R u c h " . Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40°/o droższa od ceny podanej w y ­ żej. P r z e d p ł a t y na tę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy półroczne i rocz­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u Wydawnictw Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, ul, Wronia 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa, konto nr 1-6-100024, tel. 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w /.dezaktualizowanych można n a b y w a ć w Punk­ cie W y s y ł k o w y m Prasy Archiwalnej „ R u c h " , Warszawa, ul. N o w o miejska nr 15/17 na miejscu, lub na z a m ó w i e n i e za zaliczeniem poczto­ w y m . Konto P K O Nr 114-6-700041 V I I O/M Warszawa. A k t u a l n e numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada O ś r o d e k Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w P a ł a c u K u l t u r y i Nauki w Warszawie. Indeks 37132 Zaklaciy Graficzne „ T a m k a " Z a k ł a d Nr 2. W-wa, P o d c h o r ą ż y c h 39. zam. 831. Pap. ilustr. kl. III, 125 g. Ul + karton b i a ł y kl. II!, 220 g. BI. N a k ł a d 1710 egz. K-59. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f76ecfaad30e009bce41ee63e3c73254.pdf 6fa76d58b6503d4f692ec5a456432b76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3150 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2950 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.132-138 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J K E S I Ą Ż E K HANS JOACHIM SCHAUSS: ES KOMMT ALLES At)S M I R SELBST. BEGEGNTJNGEN M I T POLNISCHEN VOLKSKUNSTLERN Książka Schaussa wprowadzająca c z y t e l n i k a w świat polskich istnienie różnych jej postaci, n a w e t w obrębie jednej w s i . Dlatego artystów l u d o w y c h zasługuje na szczególną uwagę. Opracowana też nie usiłował porządkować obrazu t e j s z t u k i a n i p r z e d m i o t o w o , na podstawie materiałów zebranych przoz a u t o r a drogą bezpo­ a n i regionalnie, a jej autorów w swojej książce nio uszeregował średnich kontaktów z twórcami odznacza się o r y g i n a l n y m sposo­ a n i alfabetycznie, a n i według u p r a w i a n y c h dziedzin, bo chciał b e m i c h przedstawienia. J a k zapowiada j e j tytuł — a u t o r nio ukazać i odtworzyć całe t o s p e k t r u m t a k , j a k j e m u się objawiło zamiorza dokonywać w niej jakiejś formalnej analizy dzieł n a ­ u poszczególnych twórców. szych artystów l u d o w y c h , lecz usiłuje dać obraz i c h osobowości, Sposób pokazania każdego z n i c h jost p r o s t y , a w swej prosto­ wgląd w i c h duchowe jestestwo, pokazać icli a r t j ' s t y c z n y rodowód cie n i e z w y k l e oraz ujawnić te wszystkio okoliczności, które złożyły się n a treść p o r t r e t twórcy o uderzającym ładunku psychologicznym, związa­ i kształt i c h dzioł. n y m z treścią dwudzielnego n a t u r a l n y . Jest więc n a wstępie fotograficzny t e k s t u , składającego się z ogólnej Z ludową polską sztuką zetknął się a u t o r p o raz pierwszy, j a k c h a r a k t e r y s t y k i prozentowanogo a r t y s t y , napisanej przez Schaus­ w s p o m i n a , g d y przed l a t y j a k o g r a f i k , z a t r u d n i o n y w lipskiej sa i w y p o w i e d z i samego twórcy. W każdorazowej toj dwudzielnej f i r m i e wydawniczej, udał się do K r a k o w a i t u u polskiego kolegi części tekstowej najpierw sam a u t o r opowiada, w j a k i c h okolicz­ zobaczył rzeźbę wykonaną przoz jakiegoś górala. Patrzył n a nią nościach poznał twórcę, j a k uzyskał wiadomości o jego życiu zaskoczony i z d u m i o n y . N a z a j u t r z zawiózł go ów kolega do Z a l i ­ i potrzebne dane biograficzne, dalej opisuje mieszkanio, jego oto­ p i a . T o co t a m ujrzał, było d l a niego objawieniem nieznanych m u czenie, środowisko społeczne, w którym żyje, jego zainteresowania dotąd obszarów piękna. F e n o m e n sztuki ludowej, pulsującej i u p o d o b a n i a , wreszcie co i j a k i z j a k i m a r t y s t y c z n y m rezultatem życiem w całej swej krasie, wywołał poruszające go do głębi wykonuje. W wrażenie. Odtąd opanowała go nioodparta żądza poznania twór­ Schauss nagraną n a taśmie wypowiedź samego twórcy, uzyskaną równoległej szpalcie z t y m tekstem umieszcza ców tego zaczarowanego świata i ukazania i c h s w o i m n i e m i e c k i m w t r a k c i e swobodnej pogawędki, prowadzonej n i e k i e d y w f a m i ­ r o d a k o m . T a k zrodziła, się idea Schaussa, a k t u a l n i o docenta t y p o - l i a r n y m zgoła n a s t r o j u , nie p o z b a w i o n y m nawet czasom żartobli­ g r a f i i Wyższej Szkoły A r t y s t y c z n e j w B e r l i n i e , w y d a n i a książki- w y c h akcentów, zwłaszcza g d y gościnny gospodarz nie szczędził - a l b u m u naszym twórcom poświęconej. poczęstunku. W o w y c h interesujących wypowiedziach Zapragną! też, j a k wyznajo, zobrać p r o doino sua choćby skromną, w porównaniu z Z i m m o r o r o m , kolekcję o w y c h zadzi­ wiających prac p o l s k i c h artystów. Zaczął o d tego, że w Warsza­ autorzy mówią wiele o sobie, o s w y c h przeżyciach, o t y m j a k powstawały pokazywane Schaussowi praco, często też o wysiłkach zmierzają­ cych do wcielania w pożądane kształty k r e a t y w n y c h pomysłów, wie okazyjnie nabył kolorową ludową rzeźbę. Choć zachwycał 0 towarzyszących t y m p r a c o m n a s t r o j a c h , o się j o j w a l o r a m i , j o j ekspresją, odczuwał — j a k p o w i a d a —• 1 sukcesach, zwłaszcza t y c h u k o r o n o w a n y c h bardzo c e n i o n y m i pewien niedosyt, bo nie wiedział, k t o jost j o j a u t o r o m . Zabrakło n a g r o d a m i i wyróżnieniami, nobilitującymi i c h w r o d z i n n y m m u tego, co pogłębia stosunek do dzioła s z t u k i , k o n t a k t u bez­ i m i e j s c o w y m środowisku i zachęcającymi do dalszej działalności pośredniego z twórcą, którego każdo dzieło m a przecież swoją twórczej. osobliwą, niepowtarzalną, historię. Odtąd więc Scbauss rozczarowaniach wyko­ Z r z a d k a t y l k o taką autocharakterystykę ludowego a r t y s t y rzystywał każdorazowo p o b y t w Polsce n a zbieraniu wiadomości zastępuje w p u b l i k a c j i Scłiaussa wypowiedź kogoś z r o d z i n y l u b 0 twórcach i nawiązywaniu z n i m i k o n t a k t u . Musiał oczywiścio kręgu z n a j o m y c h pokonywać barierę językową, którą odczuwał p r z y k r o o d pierw­ twórców głuchych i n i e m y c l i , czy glucliawego szego w y w i a d u z J e r z y m W i t k i e m w 1969 r o k u . Opanował j o d n a k albo z czasem język p o l s k i n a t y l e , że mógł swobodniej z u p a t r z o n y m i etnografa, twórcami gawędzić, wracając do niektórych po k i l k a razy. Так całostronicowe fotografie dzieł o m a w i a n y c h autorów, w y k o n a n e zaprzyjaźnił się z n i m i i , niemal u nicłi zadomowiony, gromadził przez w l a t a c h 1979—1983 materiały do swoj p u b l i k a c j i . Przedstawił z doskonałością godną p o d z i w u . w niej 17 rzeźbiarzy — Jana Gacka, J a n a Madeja, E d w a r d a K o ­ łacza, Stanisława Hołdę, Wacława Suskę, Stanisława D o n k i e w i eza, Antoniego B a r a n a , Wojeiecha Oleksego, Stanisława Mar­ cisza, Władysława Cliajca, Wacława Czerwińskiego, Stanisława Majewskiego, Bronisława Chojętę z żoną Adelą, Józefa Lurkę, Józefa Cliajca, Szczepana Muchę i A d a m a Zegadłę, dalej 3 osoby uprawiające malarstwo — Władysławę Włodarzewska, Władysła­ wę Iwańską i Bazylego A l b i c z u k a , wreszcie 3 garncarzy parają­ cych się rzeźbą ceramiczną — Stanisława Soredyńskiogo, Jana Reczkowskiego i Jerzego W i t k a oraz związanego z n i m i rodzajem używanego t w o r z y w a — Stanisława Zagajewskiego. krótka dotycząca Schaussa Soredyńskiogo, c h a r a k t e r y s t y k a pióra chorego Witka. z zawodowym Teksty mistrzostwom, miarodajnego te przoplatają reprodukowane Twórcy, których przedstawił sam Schauss w s w y m dziele, t o tylko wybór z wielu polskich artystów nieprofesjonalnych. Możnaby zatem powątpiewać, czy ukazał wystarczająco pełny obraz różnorakich w treści i formie osiągnięć naszych twórców, czy t o n obraz daje o n i c h zamiorzone ogólne pojęcie. Może są w t y m wyborze uwzględnione t y l k o szczytowe osiągnięcia, p o ­ k a z a n i najlepsi twórcy, c i już powszechnie z wystaw podziwiani, znani i p u b l i k a c j i . Porównanie tego w y b o r u z ogłoszoną w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " w 1970 r o k u listą czołowych p o l ­ skich twórców ludowych, wytypowanych przez uczestników próbnej a n k i e t y , w y k a z u j e , że z niej pojawiły się u Schaussa t y l k o J a k z zostawienia widać, interosują naszego a u t o r a niemalże wyłącznie twórcy rzeźby, w p o w n y m wyjątkowo — j a k w p r z y p a d k u Hołdy i Oleksego — s t o p n i u toż malowideł. nazwiska Chajcy, Zogadły, L u r k i , M u c h y , Kołacza i Hołdy. I n ­ n y c h uwzględnił a u t o r w swej książco według własnego u z n a n i a , kowalstwo, na ogół jednak też już m n i e j czy więcej z n a n y c h . Dokonując w y ­ słomkarstwo i t d . , tłumaczy Schauss t y m , że kształty t y c h w y ­ b o r u n a własną rękę Schauss nie zamiorza! w eale, j a k już powio- robów i ich f o r m y zdobnicze wiążą się z t r a d y c j a m i t e r y t o r i a l n y m i dziano, do jakiegoś systematycznego 1 poszczogólni twórcy w małym t y l k o s t o p n i u wpływają n a i c h cjonowanych n a zasadzki s u r o w y c h kryteriów wartościujących, Zrezygnowanie z i n n y c h dziodzin, jak tkactwo, T zestawu autorów wyselek­ zróżnicowanie. A j e m u chodzi właśnie o t o , b y pokazać zachwy­ c z y l i ukazania wylącznio szczytowych cającą wiolorakość zjawisk a r t y s t y c z n y c h polskiej s z t u k i nie­ a n i toż do napisania „podręoznikowoj" p u b l i k a c j i o naszej ludowoj osiągnięć a r t y s t y c z n y c h , profesjonalnej, jej mieniące się nieskończoną wiolością o d m i a n bo­ sztuce rzeźbiarskiej i m a l a r s k i e j . Chodziło m u n a t o m i a s t o bez­ gactwo i oryginalność, j e j kalejdoskopowo pojawianio się i współ­ pośredni wgląd w t o fascynujące go zjawisko, w ową twórczość 132 �inną, u każdego twórcy swoistą, ową nie- samochwalno, o ilo chodzi o koncepcje i realizacjo a r t y s t y c z n e , przobraną mnogość k o n c e p c j i nasyconych głębokimi treściami, przoz Schaussa p r z y j m o w a n o bez zastrzeżeń — stąd tjduł książki różnorodną, zawsze wyrażonymi w f o r m a c h przejmująco eksprosywnych, językiem — podajo o n bez retuszu, z całą i c h świeżością i bezpośrednością. p l a s t y c z n y m s u r o w y m , alo szczerym. Sądzimy, że col t e n osiągnął Odtworzone s w o i m i o twórcach i i c h pracach w y p o w i e d z i a m i oraz w y p o w i e ­ doskonały przez L . M o h l l i o r n a i E . Warzechę językiem p o t o c z n y m ono zostały w tłumaczeniu n i e m i o c k i m w sposób d z i a m i samych twórców o t y m , co czują, co myślą i co z o w y c h z zachowaniem icłi swobody, b a r w y i n a s t r o j u . Uznać więc należy myśli i r o f l o k s j i chcieli w swych dziełach wyrazić. I c h w y p o w i e d z i publikację Schaussa za jedną z cenniejszych p o z y c j i zagranicznych uzyskał a u t o r dzięki oddanemu zainteresowaniu się i c h życiem, ukazującą polską sztukę nioprofosjonalną w sposób w n i k l i w y , szczeremu orj-ginalnie, zgrabnie — i z snreern. p o d z i w i a n i u i c h prac, dzioleniu się z n i m i swymi myślami, współbrzmieniu z n i m i w a r t y s t y c z n y m przeżywaniu ich p l a s t y c z n y c h k r e a c j i . Wypowiedzi swoich rozmówców, często STANISŁAW BŁASZCZYK K A R O L P I E G Z A , CIESZYŃSKIE C E S K Y T E S I . N 1983, SKRZYNIE 61 S., I L U S T R . MALOWANE Przyszedł k u n i m i t y : „Serce kazało m u ocalać od zapomnienia r e l i k t y dawnoj a r c h , ,,Co t u p a n i c z y n i ? " tektury góralskiej, strojo ludowe, pieśni, obrzędy i zwyczaje Wiła w i a n o k garncarstwo, sztukę ludową, i wlaściwio wszystko, co p o w o l i lewandowy zaczyna topnieć w pamięci ludzkiej i życiu c o d z i e n n y m . Dlatego na, zielonej s k r z y n i . zbierał, notował, sporządzał dokumentację, fotografował i m a ­ (Cieszyńskie) Pasje badawcze ludoznawców p o l s k i c h z zaolziańskiego Śląska lował, a takżo opisywał" . Efektem takiego, właśnie sposobu 1 Cieszyńskiego o d d a w n a budzą szczery p o d z i w i zainteresowanie traktowania różnorodnych przejawów k u l t u r y ludowej jost rów- wśród naszych folklorystów i etnografów. Specjalistyczne nioż praco naukowe podejmowano przez członków Sekcji F o l k l o r y s t y c z n e j ostatnia monografia śląskiego ludoznawcy poświęcona trólilom cieszyńskim. Zarządu Głównego Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego T e m a t podjęty przez Piegzę b y l już w i o l o k r o t n i o o m a w i a n y w Czeskim Cieszynie weszły na stale do rejestru p o d s t a w o w y c h przez etnografów. Obok klasycznej dziś m o n o g r a f i i R . Rcinfussa , opracowali, poświęconych zarówno m a t e r i a l n e j , j a k i duchowej w a r t o wspomnieć o pracach, w których autorzy charakteryzują 2 k u l t u r z e l u d u śląskiego. Myślę t u przede w s z y s t k i m o t a k i c h po­ ludowe skrzynie malowane pochodzące z jednego t y l k o r e g i o n u . zycjach Spośród t y c h szczegółowych opracowań trzoba wymienić książkę z w a r t y c h , j a k 2-tomowa monografia k u l t u r y ludowej Śląska Cieszyńskiego p o d redakcją K . D . K a d l u b e a zatytułowana T . Seweryna p o e t y c k o Płyniesz Olzo (1970—72), monografia K . D . K a d l u b c a , wszystkim liczne prace, traktując o o skrzyniach z t e r o n u c-vjska: poświęcona utalentowanemu narratorowi z Zaolzia, p t . Gawę­ M . Gładysza , L . M a l i c k i e g o , cieszyński Józef Jeżowicz (1973), antologia podań i bajek dziarz 4 folklorystycznych, opracowane przez Karola w postaci aż trzech książek: Sękaci ludzie (1960, 1979), Piegzę Opowiada­ nia beskidzkie (1971) i Tam pod Kozubkową. Jablo>ikowskie wieści ludowe (1975). Na opo­ 5 L. Dubiela 6 czy A . B k . i o w - skieg г . 7 l u d o w y c h J . Ondrusza p n . Godki Śląskie (1973, 1974) czy zbiory tekstów o s k r z y n i a c h w i a n n y c h z K r a k o w s k i e g o , a przode 3 Wśród p r z y t o c z o n y c h opracowań książka P i e g . y wyróżnia się szczegółowością opisu oraz bogactwem materiału i l u s t r a c y j ­ nego z t e r e n u Śląska Cieszyńskiego. M o n o g r a f i a składa się z k i l k u zasadniczych rozdziałów, w których a u t o r kolejno omawia t r a ­ dycje s k r z y n i j a k o sprzętu odzieżowego, kształt i konstrukcję oddziełno uznanie zasługują prace publikowano przez trólrel, i c h zewnętrzną dekorację oraz inne sprzęty domowe, członków Sekcji w dwóch seriach w y d a w n i c z y c h , t z n . artykuły t a k i o , j a k : szafy n a odzież (malowane w podobno ludoznawcze ukazujące się od 1968 r. w zoszytach zaś czoło i c h dzielono n a cztery pola zdobnicze), malowano półki Ludoznawczego" „Biuletynu opracowania (tzw. ohnaryje), szafki na książki (tzw. szafki rogowo), k o m o d y w c y k l u „Zeszytów Ludoznawczych''. W serii „Zeszytów L u d o ­ czy wioszcie k u f r y , które przetrwały dłużej niż malowane s k r z y ­ z n a w c z y c h " ukazało się dotychczas wielo wartościowych prac. nie. Szczególną oraz od 1970 r . monograficzne ornamenty, uwagę zwracają opracowana przez a n t o l o g i a tekstów f o l k l o r y s t y c z n y c h p n . Proza (1974) oraz monograficzne karwińskich J . Ondrusza ludowa górników praco człowioka o nie­ spożytej energii i szerokich zainteresowaniach ludoznawczych, społecznika, i nauczyciola, malarza, f o t o g r a f i k a i pisarza l u d o ­ wego w jednej osobio, j a k i m jost K a r o l Piegza. Trzeba t u zatom wymienić jego wcześniejsze monografio, poświęcone k u l t u r z e m a t e r i a l n e j ; stanowią je dwa zoszyty cieszyńska (1971) oraz Nakrycia pt. śląskiej Ceramika głowy kobiet cieszyńskich (1979), j a k i najnowszy, 11 już w dziejach Sekcji folklorystycznej „ Z e ­ szyt Ludoznawczy", skrzynie również jego a u t o r s t w a p t . Cieszyńskie malowane. Wydana osta-tnio praca o skrzyniach w i a n n y c h , zwanych W i a d o m o , że do najstarszych skrzyń zaliczamy t z w . kadłu­ bowe, wykonywano techniką dłubaną. Podobnie n a Śląsku Cie­ szyńskim robiono k o r y t a i t z w . t r o k i , wędzoki oraz różne naczynia pasterskie (np. łyżki drewniane, chochlo, czerpaki e t c ) . Ocl X V I I w . na t y m terenie znano były skrzynio sąsickowe, zwane t u sztrycha,mi bądź sąsieczkami. Podobno do nich były skrzynie szalaśniczo, t z w . wołoskie* (waiaskio), z ktcnych j e d n a z najstar­ szych zachowała się do dziś w M u z e u m M i e j s k i m w Cieszynie. Okres największej popularności skrzyń m a l o w a n y c h n a Śląsku Cieszyńskim, któro wyparły n a początku X V I I I w . p r y m i t y w n e wołoskie, stosunkowo ła,two można ustalić, ponieważ na t y m tere­ nie w odróżnieniu o d innych, rogiuimw Polski, n a s k r z y n i umiesz­ czano napisy bądź dokładną datę jej p o w s t a n i a . J a k piszo Piegza, inaczej szatnimi s k r z y n i a m i , a na Śląsku Cieczyńskim tróhlaini. przeważająca ilość oznaczeń rozpoczyna tróglami bądź trówlami weselnymi, j a k i wcześniejsze książki, stulecie). Do w y r o b u tróhel cieszyńskich używano drzewa świer­ się cyfrą 18— ( X I X sędziwego dzisiaj K a r o l a Piegzy (ur. się w 1899 r.) uwidaczniają kowego lub sosnowego, j e d y n i e zamożniejsi gospodarze wielką znajomość śląskiej k u l t u r y ludowej ich a u t o r a . A w a r i o w i a l i tróhlę z drzewa jesionowego. przypomnieć, że penetrację terenową rozpoczął o n już w okresie w y c h ua temat wyruia,rów (róh'1. i - i i p,.elsta.woa, t z w , „ n ó ż e k " , zama­ A u t o r obok uwag szczegóło­ iniędzyn-ojermym. co pozr, obło m u zarejestrować wiole zabytków, ich wnętrza, okuć i zawiń ców m e t a l o w y c h wiolo miejsce, poświęca za.równo duchowej, j a k i m a t e r i a l n e j , k u l t u r y l u d u . .lak słusznie i c h zewnętrznej dekoracji. Owo dekorowaliie rozpoczynano (po zauważa K . D . Kadłubiec, pisząc o niespożytych pasjach Piegzy, n a s m a r o w a n i u p o k o s t o m , gipsom bądź „spodnią barwą") o d za- 133 �m a l o w a n i a tła. N a Śląsku Cieszyńskim przeważnie były t o b a r w y j o d n a k , że drobiazgowo p o t r a k t o w a n y przez Piegzę temat, za­ ciemnoniebieskie zielone l u b brązowe. Ilość zaś z n a n y c h n a t y m wężony do jednego regionu, bez r e f l e k s j i porównawczych z i n ­ teronio wzorów zdobniczych na ścianach tróheł sięga około 1 n y m i częściami Śląska i p r z y g r a n i c z n y m i r e j o n a m i Słowacji nie tysiąca. M o t y w c'ekoracyjny w p r o w a d z o n y n a ścianie czołowej p o z w o l i szerszemu w formie o r n a m o n t u roślinnego ujęty b y l przeważnie w dwóch w różnicach i podobioństwach, które składają się n a oryginalność polach zdobniczych, t z w . „okiynkaeh" l u b „tabulkach". I n n y m cieszyńskiej s k r z y n i , odróżniającą ją o d górnośląskiej czy opol­ kręgowi odbiorców książki zorientować się t y p e m , rzadziej s p o t y k a n y m w Cieszyńskim, były skrzynie jedno- skiej. Z drugiej j e d n a k s t r o n y widać, żo a u t o r konsekwentnie polowo, n a których m o t y w k w i a t o w y rozwijał się o d środka roalizował p o s t a w i o n y sobio ceł, a t o : k o m p l e k s o w y opis tróhly przedniej cieszyńskiej. Stąd b r a k k o m p a r a t y s t y c z n y c h uwag, które być m o ­ ściany k u joj brzegom. W świetlo zgromadzonych przez a u t o r a materiałów n a s k r z y n i a c h cieszyńskich nieomal że przeszkadzałyby w syntetycznej charakterystyce i opóźniałyby powszechnie stosowanym o r n a m e n t e m zdobniczym były b u k i e t y z w a r t y t o k n a r r a c j i . N i e da się jednakże ukryć, żo Piegza jest k w i a t o w o i wiązanki złożone bądź to z kwiatów dużych, k o l i s t y c h nieprzeciętnym znawcą przodstawionogo (przypominających kształtem różo i p i w o n i e ) , z kwiatów t u l i ­ dosyt, spowodowany przekonaniom piszącej to słowa, że a u t o r a p a n o w y c h i n a r c y z o w y c h , bądź też z kwiatków drobniejszych, stać było na k o m p a r a t y s t y c z n e ujęcie gwiaździstych i p r o m i e n i s t y c h (np. n a g i e t k i , zlocionio, s t o k r o t k i ) . zwięzłych p u n k t a c h . B u k i e t y te przoważnio wychodzą z ozdobnych wazonów, dzba­ nuszków, koszyków, bądź związano są wstążką zawiązaną w t z w . kokardkę. W zarazem konsekwencji a u t o r w sposób drobiazgowy, i przejrzysty, omawia różne m o t y w y ale dekoracyjne, charakterystyczno d l a prezentowanego regionu. W a r t o uzupełnić, że najbardziej p r o b l e m u , stąd i nie­ tematu, choćby w k i l k u cenne materiały do swej m o n o g r a f i i a u t o r zobrał w łatach 1910—1960. Sporą i c h część uzyskał dzięki uczniom p o l s k i c h szkół zaolziańskich, którzy p o ­ m a g a l i m u w w y s z u k i w a n i u i k o p i o w a n i u motywów zo skrzyń. I m też Piegza składa oddzielne podziękowanie w książce. Szkoda K a r o l Piegza w t r a k c i e p r a c y teronowoj zaintoresował się rów­ j e d n a k , że wymieniając miojscowości, z których pochodzą m a ­ nież wytwórcami tróheł cieszyńskich i w a r s z t a t a m i rzemieślni­ teriały, nie pokusił się o opracowanie c z y m i , w k t o n ' o h w y r a b i a n o sprzęt domoww. ilustrującej penetrację terenową. Spośród w i e l u nazwisk informatorów zbieracz wyróżnia dwóch s t o l a r z y : Józefa Krężeloka z B u k o w c a i Pawia Kufę z Nawsia kolo Jabłonkowa. Zaś wodług wspomnieli K u f y jako u t a l e n t o w a n y m i s t r z , który nie używał szablonu p r z y wyrobie m a l o w a n y c h tróheł j a w i się jego majster — J a n Hoezko z B y s t r z y c y n a d Olzą. m a p k i , bezpośrednio Praca Piegzy o tróhlaoh cieszyńskich napisana została z wiel­ k i m znawstwom przedstawianego zagadnienia. Zawiera ona — można rzec —• k o m p l e k s o w y opis malowanoj s k r z y n i cieszyńskiej. Dobrze się więc stało, że Polskie T o w a r z y s t w o Kulturalno-Oświatowe w Czeskim Cieszynie zdecydowało się n a o p u b l i k o w a n i e t e j A u t o r usiłuje w przedstawionej m o n o g r a f i i pogodzić aspiracje książki o dużych wartościach poznawczych, w której a u t o r zawarł n a u k o w o z p o p u l a r y z a t o r s k i m i . Trzoba przyznać, że te d w a cele w y n i k i badań t e r e n o w y c h , g r o m a d z o n y c h przez swe całe praco­ znakomicie się w książco przoplatają i uzupołniają. O b a w i a m się w i t e życie. P R Z Y P I S Y D . K a d l u b i e c , Karol Piegza, jego pasje i laboratorium folk­ lorystyczne. |w:] K . Piegza, Tam pod Kozubową. Jabłonkowskie opowieści ludowe, Ostrava. 1975, s. 103 R. Roinfuss, Ijudowe skrzynie malowane, Warszawa 1954 T . Seweryn, Krakowskie skrzynie malowane, Kraków 1928 M . Gladv.-.z. Góralskie zdobnictwo drzewne na- Śląsku, Kraków 1935 L . M a l i c k i , Kultura materialna górali śląskich. K a t o w i c e 1936 L . D u b i e l , Wnętrze domów chłopskich w Beskidzie Śląskim 1 2 3 4 5 6 w latach 1860—1950, „Prace i Materiały E t n o g r a f i c z n e " , Wrocław 1957, t . 10, s. 7 — 7 2 ; tenże, Zdobnictwo skrzyń na Śląsku Cieszyń­ skim i Górnym, „Polska Sztuka L u d o w a " , R. 10, 1956, z. 4 — 5 , s. 2 6 6 — 2 7 8 ; tenże, Ludowe skrzynie malowane na, Górnym Śląsku, „Prace i Materiały E t n o g r a f i c z n e " , Wrocław 1963, t . 23, s. 171—243 A . Błachowski, Z badań nad sztuką ludową Opolszczyzny, „Polska Sztuka L u d o w a " , R . 14, 1960, s. 2 3 — 3 5 7 TERESA SMOLIŃSKA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2a46d916329d555f8763959850977735.pdf 8b839976b7eb56c647ab86e09db45974 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1253 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1157 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.227-242 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 JUBILEUSZ 50-LECIA P R A C Y PROF. DR. JÓZEFA Staraniem Zarządu G ł ó w n e g o Etnografii Uniwersytetu Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego, Wrocławskiego i P r a c o w n i Polskiego A t l a s u nego I H K M P A N w e W r o c ł a w i u w d n i u 4 m a j a Archeologicznego leuszowa. Składała s i ę ona z dwu i uniwersyteckie miejscowe oraz z lwowskiego gimnazjum, w tytule części, tj. okolicznościowej w k t ó r y c h uczestniczyli: Jubilat z m a ł ż o n k ą a wojewódzkie, także gdzie r o z p o c z y n a ł i ż y j ą c y jeszcze s y n prof. A d a m a F i s c h e r a , uroczystość i z sesji byli po różne środowiska uczniowie studiach Profesora, swoją pracę te słowa, skierowując nau­ nawet zawodową, Władysław. P u n k t u a l n i e o godzinie 11 w i m i e n i u o r g a n i z a t o r ó w u r o c z y s t o ś ć pisząca jubi­ naukowej, i licznie zebrani g o ś c i e p r z y b y l i z c a ­ władze muzealne, Katedry Etnograficz­ 1984 r. w s a l i o d c z y t o w e j M u z e u m we W r o c ł a w i u odbyła się wspomniana łego kraju, reprezentujący kowe NAUKOWEJ GAJKA najpierw powitanie zainaugurowała do J u b i l a t a i jego ż o n y , a po­ t e m do p o z o s t a ł y c h z e b r a n y c h . R ó w n o c z e ś n i e pod a d r e s e m g o ś c i w y r a z i ł a podzięko­ wanie oraz z a i c h osobisty u d z i a ł , k t ó r y m dają dowód sympatii i przyjaźni c u n k u i uznania dla pracy i o s i ą g n i ę ć n a u k o w o - b a d a w c z y c h sposób trud. i uzewnętrzniają Dowodem pamięci gratulacje, k t ó r e specjalnym swoją listem wdzięczność i uznania z kolei zostały dla za jego Profesora odczytane. J M Rektor Uniwersytetu W pedagogiczny są również pierwszym Wrocławskiego, PAN w prof, dr A n n a W a r s z a w i e , prof, dr J ó z e f Burszta Barabás nadesłane dr Soňa w Budapeszcie w Debreczynie, w B r a t y s ł a w i e , prof. B r o m l e j i prof. B r u k Kovačevičova ze i prof. Wydziału Słowackiego Nauk w Atlasu uniwersytetu z Etnograficznego z Akademii stytutu Bałtyckiego w E d y n b u r g u , doc. dr S t a n i s ł a w Gdańsku, prof, Potocki — Nauk Berlinie, z J e r o z o l i m y , prof. R o d e r y k L a n g e z J e r s e y , dr A l e k s a n d e r z Muzeum Narodowego w prof. uniwersytetu Z S R R w M o s k w i e , prof, dr H e r m a n n S t r o b a c h z A k a d e m i i N a u k N R D w prof. D o v N o y Spo­ Poznaniu, w Lublinie, Gunda oraz O l g a G a n c k a j a je dr H e n r y k R a ­ z uniwersytetu Bela życzenia przekazał K u t r z e b a - P o j n a r o w a i prof, dr h a b . Z o f i a S o k o l e w i c z z z uniwersytetu ten wychowawczy rzędzie w W a r s z a w i e , dr J e r z y C i e s z k o w s k i z K a t o l i c k i e g o U n i w e r s y t e t u Jeno i prof, t a j c z a k , a d a l e j prof, dr W i t o l d H e n s e l — od k i e r o w n i c t w a łecznych sza­ Profesora bądź w Fenton dyrektor I n ­ dr W i t o l d D y n o w s k i i R e d a k c j a „Etnografii P o l s k i e j " w W a r s z a w i e , O d d z i a ł y P T L w Z a k o p a n e m i Ł a ń c u c i e , prof, dr T a d e u s z L e w i c k i i prof, dr R o m a n R e i n f u s s oraz doc. Z o f i a G a n s i n i e c z K r a k o w a , Józef Kaźmierczyk i dr J ó z e f Majchrzak z W a r s z a w y , dr L o n g i n M a l i c k i Kalina prof, z G d a ń s k a , dr J a n Piotr Dekowski lub d ł u ż s z y c h wypowiedzi dr J a n u s z K a m o c k i , ciel R e d a k c j i DWOK życzenia i gratulacje z Rybnika, mgr osób. i telegramów, Bukowska-Floreńska z Łodzi, r a d W e g n e r z M i i l h e i m , dr D u š a n D r l j a č a z B e l g r a d u i w i e l e i n n y c h j e s z c z e listów dr I r e n a prof, dr dr J a n K o w a l c z y k Kon­ odczytaniu z Torunia, Wrocławia, dr Po Antonowicz z w formie s k ł a d a l i jeszcze: i m i e n i e m O d d z i a ł u P T L w K r a k o w i e — n a s t ę p n i e dawni uczniowie z Poznania, przedstawiciel g i m n a z j a l n i ze L w o w a , doc. dr hab. B a r b a r a przedstawi­ K U L — doc. dr h a b . H e n r y k Z i ­ m o ń , dr S t a n i s ł a w C h m i e l o w s k i z m u z e u m w L e s z n i e i i n n i . N a s t ę p n i e uroczystość krótszych Bazielich przypomniała prowadząca zebranym zarys działał- �228 KRONIKA ności naukowej i dydaktycznej prof. dr. J ó z e f a Gajka, wyrażając mu przy tym w ł a s n e p o d z i ę k o w a n i e za o p i e k ę n a u k o w ą i z a ż e n o w a n i e , ż e obecnie j a k o k i e r o w n i k Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego zajmuje stanowisko, które przez 14 lat, od 1953 do 1967 г., s p o c z y w a ł o w jego r ę k a c h . Z r e f e r a t u w y n i k a ł o , ż e prof, dr J ó z e f G a j e k s t u d i a z z a k r e s u etnografii Adama Fischera na uniwersytecie im. Jana Kazimierza we Lwowie w 1930 r. i r ó w n o c z e ś n i e p o d j ą ł p r a c ę . N a j p i e r w j a k o n a u c z y c i e l l i t e r a t u r y w gimnazjum we Lwowie, a niedługo potem jako asystent u prof. zakończył polskiej prof. A . F i s c h e r a . wybuchu I I wojny ś w i a t o w e j a n g a ż o w a ł się w pracy Instytutu B a ł t y c k i e g o w ni i Instytutu Pomorzoznawczego łudniowo-Wschodnich we w Lwowie. Toruniu, p r o b l e m ó w etnicznych i n a r o d o w o ś c i o w y c h grafii Kaszub, zakończeniu a pracę działań wojennych niebawem zostaje nadto o d r ę b n ą także w profesorem a na końcu Opublikował też UMCS w się i rozpoczyna Poznaniu, funkcję a w dwa kierownika lata Lublinie. i podejmuje później liczne na Uniwersytet Katedry Etnografii kanem i dziekanem na Wydziale W niedługim badania Ogólnej i we Zaraz też terenowe Wrocławiu. Słowian. czasie na L u - Uniwersytet Tutaj Był również pełnił prodzie­ do o r g a n i z a c j i i r o z b u d o w y studiów etnogra­ ficznych w Polsce. Stopniowo j e d n a k c i ę ż a r swojej energii p r z e n i ó s ł na prace tem i redaktorem metodyki czania mapowania ich z a s i ę g ó w cych z Polską. etnograficznej P T L oraz w Р А Е , k t ó r e g o j e s t t w ó r c ą , a t a k ż e po d z i e ń d z i s i e j s z y . Jego z a i n t e r e s o w a n i a badań, komentowania one także zjawisk z kulturą koncentrują kulturowych grup się oraz pogranicznych etnogenezy, e t n o g r a f i c z n e j orga­ konsultan­ i wokół wyzna­ sąsiadują­ regionalizacji Polski, k a r t o g r a f i i itp. D o p r a c y tej w c i ą g a s w o i c h u c z n i ó w , a t a k ż e s z e r o k i krąg współpracowników nia badawczo-naukowe, gę i obecność nych i i konfrontowania Dotyczą po Filozoficzno-Historycznym. Prof. G a j e k p r z y c z y n i ł się walnie nizacyjne i wydawnicze Po­ zakresu pracę w K U L , b e l s z c z y ź n i e i w R z e s z o w s k i e m . W 1951 r. prof. G a j e k p r z e n i ó s ł s i ę n a w Ziem z wierzeniach ludowych. Jubilat habilituje uniwersytecie Instytucie opracowań oraz k u l t u r y m a t e r i a l n e j P o d o l a i e t n o ­ o kogucie w nadzwyczajnym w kilka Do Gdy­ z terenu c a ł e g o k r a j u . Ponadto jego w y n i k i i doświadcze­ z w ł a s z c z a w r e a l i z a c j i a t l a s u etnograficznego, ś c i ą g a j ą naukowców specjalistycznych wielu krajów europejskich. Wyniki wydawnictwach oraz referuje na uwa­ te p u b l i k u j e w konferencjach i róż­ sympo­ z j a c h p o l s k i c h i z a g r a n i c z n y c h , a ponadto s a m jest i n i c j a t o r e m , w y d a w c ą i r e d a k t o ­ rem wielu wydawnictw i publikacji, z k t ó r y c h na czoło w y s u w a j ą się D W O K Wszystkie Oskara Kolberga), P M E (Prace i M a t e r i a ł y (Dzieła Etnograficzne), A P S L (Atlas Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h ) , „Lud", A r c h i w u m Etnograficzne, „Literatura L u d o w a " i inne. J e s t t a k ż e c z ł o n k i e m p o l s k i c h i z a g r a n i c z n y c h t o w a r z y s t w r a d n a u k o w y c h , np. I H K M P A N , K o m i t e t u Antropologicznego, naukowych oraz Komitetu Slawistycz- nego P A N i n a d a l c z y n n i e u d z i e l a s i ę w ż y c i u n a u k o w y m o r a z k o n t y n u u j e podjęte p r z e z siebie d z i e ł a . W dowód uznania zasług w zakresie Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego norowego członka. Aktu tego prac organizacyjnych i wydawniczych w r ę c z o n o następnie Jubilatowi dyplom dokonała prezes Zarządu Głównego, ho­ dr A n n a Ko­ w a l s k a - L e w i c k a , k t ó r a p o p r z e d z i ł a to w y p o w i e d z i ą p r z y p o m i n a j ą c ą d z i a ł a l n o ś ć Pro­ fesora n a tej n i w i e . D a t u j e s i ę ona od 1926 г., lecz dopiero po I I w o j n i e nabrała szerokiego rozmachu i potoczyła się w d z i e l i ł a z J u b i l a t e m jego ż o n a , dr O l g a G a j k o w a , różnych światowej kierunkach. Zasługi k t ó r e j organizatorzy złożyli te rów­ nież gratulacje, p o d z i ę k o w a n i e i bukiet k w i a t ó w . Kwiaty, i drobne u p o m i n k i i k s i ą ż k i w r ę c z a l i z k o l e i z e b r a n i g o ś c i e . G r a t u l a c j o m życzeniom swoje nie było podziękowanie wszystkim do s w o i c h końca. i Zamknęła refleksje mistrzów Czekanowskiego oraz wszystkich odniósł je ostatecznie nie tylko i poprzedników: do wypowiedź Jubilata, organizatorów, prof. A d a m a F i s c h e r a , współpracowników. ale prof. który przede Jana �229 KRONIKA Okolicznościowa część uroczystości rzyskim z toastem na cześć Po p r z e r w i e , o godz. 13,30 naukowa, poświęcona zakończyła się rozpoczęła się problemom kartografii „Prof. dr J ó z e f doc. dr hab. druga część Pokropek „Regiony porządkujący uroczystości, towa­ czyli z Katedry etnograficzne i systematyzujący a w sesja wystą­ k t ó r y w y g ł o s i ł referat na G a j e k — t w ó r c a P o l s k i e g o A t l a s u Etnograficznego". Marian przedstawił spotkaniem etnograficznej. J a k o pierwszy p i ł dr J a n u s z B o h d a n o w i c z , o b e c n y k i e r o w n i k Р А Е , mat miłym Jubilata. Etnografii Uniwersytetu zróżnicowanie kultury Warszawskiego ludowej sposób akademicki pojęcia te­ Następnie w Polsce", z określe­ związane n i e m „ r e g i o n " , k t ó r y ł ą c z y w sobie t r e ś c i geograficzne, h i s t o r y c z n o - a d m i n i s t r a c y j n e , etnograficzne, g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n e ferat dr Soni Kovačevičovej z oraz ś w i a d o m o ś c i o w e . T r z e c i m Słowackiej Akademii Nauk w z kolei b y ł re­ Bratysławie, pt. „ O b l a s t i a regiony S l o v e n s k a n a podklade E t n o g r a f i c k é h o A t l a s u Slovenska". Z u w a ­ gi j e d n a k n a n i e o b e c n o ś ć a u t o r k i , r e f e r a t ten z o s t a ł p r z e t ł u m a c z o n y n a j ę z y k p o l s k i i odczytany przez mgr. A d a m a S z y m a ń s k i e g o z Р А Е . P o k r ó t k i e j p r z e r w i e r e f e r a t y w y g ł o s i l i jeszcze: m g r tedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego a zróżnicowanie kulturowe w świetle Р А Е Mieczysław Trojan z K a ­ omawiający „Pogranicze etniczne i A t l a s der d e u t s c h e n V o l k s k u n d e " , oraz dr Z y g m u n t K ł o d n i c k i , t a k ż e z w r o c ł a w s k i e j K a t e d r y Etnografii, na temat proble­ m ó w typologii w p r a c a c h k a r t o g r a f i c z n y c h . W dyskusji, Gajkowa, doc. dząca część tę jaka następnie dr H e n r y k dr wynikła, głos zabierali: prof. Gajek Z i m o ń z K U L oraz i n n e j e s z c z e osoby, po Anna Kowalska-Lewicka zamknęła sesję i i dr czym Olga prowa­ zakończyła całą uroczystość. Barbara Bazielich K U L T U R A WSI MAZOWSZA I PODLASIA W Z B I O R A C H M U Z E U M R O L N I C T W A IM. K. K L U K A W Ciechanowiec jest m a ł y m , zbawionym ciekawą większego historię. Miłośników wizacją W liczącym przemysłu, szukali oraz nad ok. 4 tys. o d d a l o n y m od jego d z i e j a c h Ciechanowca miasteczka CIECHANOWCU działacze i miasteczkiem, kolejowej, m a j ą c y m istniejącego natchnienia sposobem mieszkańców linii od 1962 inspiracji pokazania do piękna r. Towarzystwa pracy i po­ jednak nad akty­ wszystkiego, co je o d r ó ż n i a od i n n y c h m a ł y c h m i a s t e c z e k n a p o g r a n i c z u M a z o w s z a i P o d l a s i a . Prawa władał miejskie ród Kiszków, uzyskał po Ciechanowiec których do dziś ok. 1429 pozostały r. 1 W ślady XIV-XVI w w. miastem postaci resztki ruin z a m k u nad N u r c e m . W X V I I I w. miasto z n a l a z ł o się w podlaskich dobrach O s s o l i ń ­ skich. Intesywnie rozwijało się, p o w s t a w a ł y nowe budowle, jak barokowy kościół (1736-1739), z e s p ó ł s z p i t a l a i k l a s z t o r u s z a r y t e k . B u d o w l e te z a c h o w a ł y s i ę do d z i ś — kościół w p r a w i e nie zmienionym k s z t a ł c i e , a z e s p ó ł szpitala i klasztoru przebudo­ w a n o (obecnie m i e ś c i s i ę t a m r ó w n i e ż szpital). 1 D a n e d o t y c z ą c e h i s t o r i i C i e c h a n o w c a p o d a j ę za: Z . P i ł a s z e w i с z, Ciecha­ nowiec, woj. łomżyńskie, B i a ł y s t o k 1977 ( S t u d i u m h i s t o r y c z n o - u r b a n i s t y c z n e do p l a ­ n u zagospodarowania przestrzennego w y k o n a n e na zlecenie U r z ę d u W o j e w ó d z k i e g o w Ł o m ż y , W y d z i a ł K u l t u r y i S z t u k i , W o j e w ó d z k i e g o K o n s e r w a t o r a Z a b y t k ó w przez Przedsiębiorstwo P a ń s t w o w e Pracownie Konserwacji Zabytków. Pracownia Doku­ m e n t a c j i N a u k o w o - H i s t o r y c z n e j , mpis., a r c h i w u m M u z e u m R o l n i c t w a i m . K . K l u k a w C i e c h a n o w c u ) ; S. K w i a t k o w s k i , Ciechanowiec, O l s z t y n 1983; Uszyński, 1980. �230 KRONIKA W parafii ciechanowskiej ksiądz Krzysztof 1739 r . w księcia w XVIII K l u k — duchowny w. w okresie i uczony polskiego O ś w i e c e n i a przyrodnik. Urodził s i ę 13 działał września C i e c h a n o w c u w rodzinie a r c h i t e k t a , s p r o w a d z o n e g o t a m z W a r m i i Maksymiliana Ossolińskiego. K l u k kształcił się w j ą c y c h w p r o g r a m i e s z e r o k i w a c h l a r z n a u k p r z y r o d n i c z y c h . W 1770 r . o b j ą ł w Ciechanowcu i poświęcił mineralogią i rolnictwem, Działalność rzystwa ruiny ks. Krzysztofa K l u k a w myśl Realizacji się pracy naukowej. czego r e z u l t a t e m o utworzeniu pomysłu muzeum sprzyjał XIX-wiecznego fakt, pałacu, jest Zajmował się botaniką, 13 t o m ó w dzieł Ciechanowcu podsunęła rolniczego że w i nazwania przed wojną w zoologią, 2 działaczom Towa­ imieniem Kluka. go zachowały posiadaniu jego m u r y zachowały Miłośników Ciechanowca mieszczenia muzealne. cu i gromadzenia się w postanowili muzealiów. na cele m u z e a l n e uzyskało od Prezydium Ministerstwa Kultury go muzeum, netrować pałac Miejskiej Rady Okręgowego muzeum. i gromadzić muzealia w zajęły czął samorzutnie już w terenu początku w lokal przeznaczyć na Białymstoku należało 1963 po muzealiów Od 1 V r. po­ czasowo Towarzystwo byłym kinie, i organizację — obietnicę zgodę społeczne­ pomocy me­ 1963 r . z a c z ę t o s y s t e m a t y c z n i e pe­ u z y s k a n y m n a ten to przede z punktu widzenia U s z y ń s k i . Osoby cel pomieszczeniu. wszystkim: potrzeb lekarz Paweł muzealnych te z r a c j i w y k o n y w a n e g o duży kontakt ze s p o ł e c z e ń s t w e m , a każdą terenu, pozyskiwano dary jako liczne mieszkańców wolną chwilę rozpo­ Ciechanowca. Jako Niewiarowskich, Moczulskich, zawodu poświęcały eksponaty do na muzeum. hi­ miały penetrację W pracy najaktywniejszych n a l e ż y : W . i S. R u t k o w s k i c h , R . i L . Ł u k a s z e w i c z ó w , chórzewskich, i spalony, Towarzystwa l a t a c h p o p r z e d n i c h , oraz n a u c z y c i e l , a z w y k s z t a ł c e n i a storyk sztuki, K a z i m i e r z wielu pałac Narodowej się tym bezpośrednio, penetrację uczestniczyło Członkowie odbudowany, Na i S z t u k i n a gromadzenie Olszewski, który skąd został pomieszczenie. organizowaniu które stanie*. odremontować Zanim inne a od M u z e u m teren Osoby, dobrym O d 1963 r. p r a c e s z ł y w d w ó c h k i e r u n k a c h : o d b u d o w y p a ł a ­ wynająć rytorycznej w dosyć się hrabiowskiej r o d z i n y S t a r z e ń s k i c h . W 1941 r. n a s k u t e k d z i a ł a ń w o j e n n y c h p a ł a c z o s t a ł ale ma­ parafię naukowych . Ciechanowcu-Nowodworach będącego przez szkołach pijarskich, tej 1 wymienić B . i J . S z u l c ó w , rodziny B a - Chochlewów, Ksenię Ostanek, Jana Bondarenko, L e o n a Ś l u s a r s k i e g o , R y s z a r d a K o z a k i e w i c z a i in. Sezon mont w letni budynku terenie, wszystkie dzenia Joanny poświęcono na muzealnego, zbieranie wiosną 1964 rozpoczęto przygotowania eksponaty, i nazwiska na jesienią r. natomiast, przeprowadzono kontynuując do o t w a r c i a m u z e u m . ofiarodawców. 5 działów: Wystawę narzędzia narzędzia obróbki 1964 r. w obecności włókna, ok. 1000 gazynowej zbiorów. Od tego Okręgowego uprawy Krzysztof osób zorganizowano z Muzeum Na wystawie Kluk roli, i sprzęt historia pokazano ich pocho­ przy fachowej w pomocy Białymstoku. gospodarstwa 4 Ciechanowca . Zbiory domowego, Dnia 5 VII dokonano uroczystego o t w a r c i a e k s p o z y c j i czasu rozpoczęto systematyczne re­ poszukiwania k t ó r e z o s t a ł y zebrane, w s k a z u j ą c na m i e j s c o w o ś c i Maciejewskiej, etnografki podzielono eksponatów, udostępnianie ma­ eks­ pozycji z w i e d z a j ą c y m . W 1964 r. o p r ó c z M u z e u m O k r ę g o w e g o w B i a ł y m s t o k u m ł o d e M u z e u m p o z y s k a ł o sobie j e s z c z e jednego o p i e k u n a merytorycznego. Była nim Katedra Etnografii w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o k i e r o w a n a w ó w c z a s przez prof. dr. W i t o l d a Pracownicy łecznym Katedry, w organizatorom tym szczególnie Muzeum 1964 r. s t u d e n c i etnografii doc. fachowych dr M a r i a n porad Pokropek, różnych form udzielali pomocy. odbywali w Muzeum w Ciechanowcu praktyki 2 Brzęk, 1977. ' P i ł a s z e w s k i , op. cit.; Uszyński, 1966. 4 i Uszyński, 1980. Uni­ Dynowskiego. spo­ Od muzealne. �231 KRONIKA Pomagali w naukowym opracowaniu zbiorów, poszukiwali eksponatów w terenie, b r a l i u d z i a ł w k o n s e r w a c j i z b i o r ó w i o p r o w a d z a n i u z w i e d z a j ą c y c h . P o m o c ze s t r o n y Katedry Etnografii kontynuowana była r ó w n i e ż później, kiedy Muzeum upaństwo­ wiono. W 1965 r . t y g o d n i k rolniczy „Nasza Wieś" objął uroczyście patronat nad two­ r z o n y m M u z e u m . W 1966 r . n a w i ą z a n y z o s t a ł k o n t a k t z I N C O , k t ó r e do d z i ś świad­ c z y n a r z e c z M u z e u m d u ż ą pomoc w dziedzinie k o n s e r w a c j i z b i o r ó w . D n i a 23 V I I 1968 r . M i e j s k a R a d a N a r o d o w a o przejęciu placówki Społecznego Muzeum oraz p r z y l e g ł e tereny Mazowsza pałacowo-parkowy został mgr Kazimierz Uszyński. zabytkowym zeum. Pałac Od Towarzystwa otwarto w i nadaniu i P o d l a s i a . Jego s i e d z i b ą m i a ł Ciechanowcu-Nowodworach. Czasowe pomieszczenie czworaku przy ul. P a ł a c o w e j przekazano tomiast w Ciechanowcu podjęła im. K . K l u k a uchwałę mu statusu p a ń s t w o w e j . Obszarem działania Muzeum było w ó w c z a s woj. białostockie zespół w Rolnictwa Miłośników w czerwcu następnych. grudnia 1971 r . P r z e j ę c i e w latach w dwu zespołach w parku przypałacowym. W 1971 r . o p r a c o w a n o z Uszy, X V I I I - w i e c z n y lamus z Rudki, przyszłości biurowe placówki to j e d e n pokój w s ą s i e d z t w i e p r z y s z ł e j siedziby M u ­ Ciechanowca dla Muzeum w k o ń c u być w Kierownikiem przejęto ok. 1200 eksponatów. 1969 r . E k s p o z y c j e m u z e a l n e budynków gospodarczych projekt n a z a b u d o w ę skansenowską D o tego c z a s u przeniesiono w i a t r a k ze w s i N i e m y j e na­ nastąpiło j u ż rnaneż i chatę chłopską ze w s i Ż e r y . P r o j e k t s k a n s e n u o p r a c o w a ł prof. I . T ł o c z e k z W y d z i a ł u A r c h i t e k t u r y Politechniki Warszawskiej przy w s p ó ł u d z i a l e doc. M . P o k r o p k a z Katedry Etno­ g r a f i i U n i w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o . M . P o k r o p e k jest r ó w n i e ż a u t o r e m w y s t a w stałych w pałacu i dworskiej scenariuszy powozowni. O d 1971 r . w C i e c h a n o w c u , a p ó ź n i e j w p o b l i s k i e j R u d c e , o d b y w a ł y s i ę c o r o c z ­ nie ( a ż do 1978 r.) m i ę d z y u c z e l n i a n e jeżdżali w okolice programem wych). w studiów Napisano okolicach Muzeum tym Ciechanowca, (głównie kilkanaście 5 terenie magisterskich Część prowadzili z tych Ponadto badania ramach metodyki prac Ciechanowca, a niektóre Rolnictwa . wersytetu w obozy etnograficzne. aby prowadzić studenci terenowe etnograficznych n a bazie badań materiałów prac — również przy­ przewidziane tereno­ zebranych n a bazie zbiorów prac znajduje s i ę w a r c h i w u m Muzeum. Badania n a również stypendyści zagraniczni K a t e d r y Etnografii Uni­ W a r s z a w s k i e g o . W 1978 r . o d b y ł o s i ę w M u z e u m M i ę d z y n a r o d o w e X S e ­ minarium Ethnologicum, pracownicy i studenci połączone etnografii z badaniami uniwersytetów terenowymi. Wzięli w nim udział z Polski, Czechosłowacji, Jugosła­ w i i , W ę g i e r , D a n i i . W l a t a c h 1980, 1981 i 1984 p r a c o w n i c y i s t u d e n c i K a t e d r y E t n o ­ grafii U W z udziałem etnografów z Macedonii wsiach Piętki i Twarogi zbierając materiały w hallu Pałacu Kazimierzowskiego wystawę prowadzili do p l a n o w a n e j na Uniwersytecie badania terenowe monografii. Warszawskim pt. „ M u z e u m - l a b o r a t o r i u m " . J e j c e l e m b y ł o p r z e d s t a w i e n i e zorganizowano efektów współ­ p r a c y warszawskiej Katedry Etnografii z Muzeum Rolnictwa im. K . K l u k a w chanowcu oraz zaprezentowanie regionu poprzez szereg we W 1979 r . Cie­ eksponatów i zdjęć z róż­ n y c h dziedzin k u l t u r y m a t e r i a l n e j « , Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu jest jednym z dwu muzeów rolnictwa w P o l s c e obok N a r o d o w e g o M u z e u m R o l n i c t w a w S z r e n i a w i e k o ł o P o z n a n i a , p o d l e - 5 A . W o ź n i a k , Współpraca warszawskiej Katedry Etnografii z Muzeum Rol•nictica im. K. Kluka w Ciechanowcu, W a r s z a w a 1979, r ę k o p i s , a r c h i w u m M u z e u m Rolnictwa im. K . K l u k a w Ciechanowcu. « I . G o s z c z y ń s k a , W . K r a s u s k i , P . S t o p n i c k i , Scenariusz wystawy muzeum-laboratorium. Współpraca warszawskiej Katedry Etnografii z Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu, 1979, a r c h i w u m M u z e u m R o l n i c t w a i m . K . K l u k a w Ciechanowcu. �232 KRONIKA g a j ą c e g o M i n i s t e r s t w u R o l n i c t w a ( M u z e u m w C i e c h a n o w c u podlega R e s o r t o w i Kul­ tury i Sztuki). O d 1970 r . w M u z e u m w C i e c h a n o w c u z a t r u d n i a n i s ą etnografowie, absolwenci K a t e d r y E t n o g r a f i i U W . I t a k , w l a t a c h 1970-1974 p r a c o w a ł a t a m m g r W a n d a D o w l a szewicz, w latach 1973-1979 mgr G r a ż y n a Czerwińska, w latach 1974-1979 m g r T o m a s z C z e r w i ń s k i , a od 1980 r. do c h w i l i obecnej — m g r T e r e s a R o m a n o w s k a . Z biegiem lat w M u z e u m z a c z ę t o w y o d r ę b n i a ć budownictwa wiejskiego, zwierząt gospodarskich, poszczególne działy: etnografii, t e c h n i k i r o l n i c z e j , h i s t o r i i u p r a w y r o ś l i n , historii weterynarii, historyczno-artystyczny, g r a f i ą z w i ą z a n e s ą ś c i ś l e d w a d z i a ł y : etnografii hodowli oświatowy. Z i budownictwa wiejskiego, m a z o w i e c k o - p o d l a s k i , o k t ó r y c h t r u d n o jest m ó w i ć oddzielnie, etno­ skansen gdyż większość staw etnograficznych lokuje s i ę w skansenie. R ó w n i e ż w innych d z i a ł a c h wy­ uwzględ­ niane s ą informacje i przedmioty d o t y c z ą c e tradycyjnej i w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y w s i , w t y m przede w s z y s t k i m u p r a w y r o l i i h o d o w l i . Statutowym terenem skie, b i a ł o s t o c k i e , twa działania siedleckie, M u z e u m jest ostrołęckie, obecnie suwalskie 6 województw: i bialsko-podlaskie. te z o s t a ł y w y b r a n e ze w z g l ę d u n a z a i n t e r e s o w a n i e łomżyń­ Wojewódz­ M u z e u m regionem Podlasia i jego p o g r a n i c z e m z M a z o w s z e m . Podlasie zmieniały dowej jest obszarem, k t ó r e g o się niejednokrotnie w granice administracyjne, polityczne ciągu kilkusetletniej P o d l a s i a jest b a r d z o z ł o ż o n y . I s t n i a ł o zykowe, religijne, s p o ł e c z n e kiem krzyżowania tam duże zróżnicowanie i obyczajowo-kulturowe. s i ę d w u sfer historii. Obraz oddziaływań Różnorodność i etniczne, j ę ­ t a jest kulturowych płynących z tam ludność zowszu, pochodzenia jak i n a Podlasiu polsko-mazowieckiego (zwłaszcza zachodnim) zamieszki­ i ruskiego. Z a r ó w n o występowały wyni­ sąsiednich t e r e n ó w , od z a c h o d u i z r u b i e ż y p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j k r a j u . O d w i e k ó w wała etniczne kultury l u ­ na M a ­ duże zgrupowania Z b i o r y d z i a ł u etnografii p o c h o d z ą z t e r e n u P o d l a s i a i z p o g r a n i c z a mazowiecko- szlachty zagrodowej. -podlaskiego. S k a n s e n obrazuje budownictwo pogranicza Mazowsza i Podlasia. T r a ­ d y c y j n e b u d y n k i m i e s z k a l n e n a P o d l a s i u t w o r z ą pod w z g l ę d e m u k ł a d u dwa typy: a) c h a ł u p y jednotraktowe (przewaga Podlasiu wschodnim, a w skansenie p r z y k ł a d e m łupa z okolic B i e l s k a P o d l a s k i e g o ) ; b) c h a ł u p y tego typu chałup pomieszczeń występuje tego t y p u b u d o w n i c t w a dwutraktowe na jest cha­ ( p r z e w a g a tego typu c h a ł u p w y s t ę p u j e n a Podlasiu zachodnim; w skansenie są p r z y k ł a d y c h a ł u p z okolic Ciechanowca). B u d y n k i dwutraktowe dzielą s i ę z kolei na dwie g r u p y : a) z c e n ­ t r a l n y m u k ł a d e m p o m i e s z c z e ń p r z y k o m i n i e , z s i e n i ą n a r o ż n ą i b) z o s i o w y m dem p o m i e s z c z e ń o t a c z a j ą c y c h komin komorowy, z sienią B u d y n k i i n w e n t a r s k i e n a P o d l a s i u s ą j e d n o t r a k t o w e , dzielone poprzecznie n a m i n a j c z ę ś c i e j n a trzy pomieszczenia z oddzielnymi w e j ś c i a m i . Jedno nie przeznaczone b y ł o n a o g ó ł n a s t a j n i ę , drugie n a o b o r ę pomieszczenie dla ukła­ 7 środkową . ścia­ pomieszcze­ d l a b y d ł a , a trzecie n a d l a ś w i ń . P o n a d t o w m i a r ę potrzeb w y d z i e l a n o w k o m o r a c h z a g r o d y owiec, c i e l ą t l u b d r o b i u . W s k a n s e n i e p r z y k ł a d e m takiego b u d y n k u jest obora ze w s i T y m i a n k i A d a m y u s y t u o w a n a w zagrodzie s z l a c h e c k i e j . Podlaskie kraju. Pomimo nież stodoły Wyróżniają s i ę od tego r o d z a j u b u d y n k ó w funkcją, konstrukcją młóconego sąsieki przeznaczone zboża. Niejednokrotnie w innych i formą i s t n i e n i a oddzielnego s p i c h l e r z y k a n a z i a r n o , s t o d o ł a odgrodzone 7 różnią s i ę one z ł o ż o n ą na przechowywanie regionach architektoniczną. często posiada niewielkich ś c i a n a p o p r z e c z n a dzieli s t o d o ł ę partii na dwie rów­ wynieza- T . C z e r w i ń s k i , Z a g r o d a i zmiany w zakresie j e j funkcji we wsi Piętki od, końca XIX w. do chwili obecnej, 1976 ( m a s z y n o p i s p r a c y m a g i s t e r s k i e j n a p i s a n e j w Katedrze Etnografii U W , archiwum Muzeum Rolnictwa im. K . K l u k a w Ciecha­ nowcu. �233 KRONIKA leżne części posiadające w ł a s n e k l e p i s k a . C z a s a m i z a s t o d o ł ą stoi szopa ochraniająca drewniany kierat. T a k a nie. stodoła Jest to ze wsi stodoła Tymianki z maneżem Dębosze maneżowa znajduje się w usytuowana w skanse­ zagrodzie drobno- szlacheckiej. Uzupełnieniem stodoły s ą spichrze. Podlaskie spichrze gospodarskie t u j ą szereg o d m i a n r ó ż n i ą c y c h s i ę p r o g r a m e m , r o z m i a r a m i , f o r m ą i in. Najliczniejszą grupę stanowią jednokomorowe c h ł o p s k i c h i drobnej szlachty. W gospodarstwach ogół spichrze w i ę k s z e , wielokomorowe. łości techniczne J e d n e i drugie s ł u ż y ł y właścicieli s p i c h r z y jest n i e z w y k l e o w y r a z estetyczny. w gospodarstwach dworskich i plebańskich były n i e w i e l k i e j i l o ś c i z i a r n a oraz do m a g a z y n o w a n i a Wykonanie spichrze reprezen­ architektoniczną pasz t r e ś c i w y c h na krótki staranne, ś w i a d c z ą c e W skansenie na do p r z e c h o w y w a n i a okres. o dużej znajduje się 7 m a ł y c h dba­ spichrzy 0 r ó ż n e j konstrukcji i 2 spichrze dworskie. Na uwagę siedztwie również piwnice ustawione w b u d y n k u mieszkalnego. Piwnice wznoszone były podziemne zasługują ściany wykonane nych bali („krawędziaków") z głazów obrębie narzutowych, a łączonych systemem podwórza w jako ziemianki. nadziemne wieńcowym. — z są­ Miały drewnia­ Taką piwnicę można z o b a c z y ć w s k a n s e n i e w zagrodzie d r o b n o s z l a c h e c k i e j . Skansen mazowiecko-podłaski usytuowany jest w dwu zespołach, umownie z w a n y c h A i B , z n a j d u j ą c y c h s i ę po obu s t r o n a c h p a ł a c u . Z e s p ó ł A m a z a z a d a n i e pokazać z a g r ó d w i e j s k i c h z drugiej p o ł o w y X I X w. 1 p o c z ą t k ó w w i e k u X X z pogranicza Mazowsza i Podlasia. Na e k s p o z y c j ę przekrój społeczny składają się zagrody ustawione wyrobnika złożona w kolejności mówiącej tylko izbę, sień i k o m o r ę ; typowych o z a m o ż n o ś c i gospodarzy: z b u d y n k u mieszkalnego (półtrakt) b) z a g r o d a c h ł o p a m a ł o r o l n e g o a) zagroda posiadającego z ł o ż o n a z domu obory i brogu n a siano; c h a ł u p a d w u t r a k t o w a p o s i a d a i z b ę , a l k i e r z , i z b ę i s i e ń ; c) z a g r o d a d r o b n o s z l a c h e c k a , n a k t ó r ą składa się chałupa, jedną mieszkalnego, dziadków obora i stodoła z m e n a ż e m , spichrz i piwnica. D o m d w u t r a k t o w y posiada izbę, alkierz, p o k ó j i sień. W części A znajduje się także chałupa budownictwa łupa W jednotraktowa, dalszej k o l e j n o ś c i ski, użytkowany wędzarnia częścią posiadająca pod usytuowane niegdyś jako dworska. Oprócz A, w wschodniopodlaska c h a r a k t e r y s t y c z n y dla Podlasia pobliżu dwór myśliwski. pomiędzy dynki komorę, Obok sień, izbę dworku dziedzińcem dworskiej stoją parterowy, trzykomorowy, a drugi p i ę t r o w y , niesione na t e r e n p r z y p a ł a c o w y dachem Jest s ą tu: d w o r e k d r o b n o s z l a c h e c k i i d w ó r tego, powozowni jednym typu białoruskiego północno-wschodniego). pałacu i znajdujące cha­ oborę. ziemiań­ myśliwskiego a stoi omówioną dwa spichrze dworskie — czterokomorowy. i uzupełniające (typ to S ą to o b i e k t y się tam już jeden prze­ dworskie bu­ gospodarcze. W drugim przemysłowe zestaw zeum, typów dwie zespole skansenowskim (B) e k s p o n o w a n e i m i e s z k a l n e . O b i e k t y gospodarcze są to: z e s p ó ł obiekty wyczerpujący i r o z w i ą z a ń k o n s t r u k c y j n y c h s p o t y k a n y c h n a terenie stodoły (o konstrukcji zrębowej obora. O b i e k t a m i p r z e m y s ł o w y m i i ryglowej, gospodarcze, spichrzy działania obijane są: kuźnia, wiatrak-koźlak oraz wodny. Dwa i młyn b u d y n k i m i e s z k a l n e to c h a t y d r o b n o s z l a c h e c k i e ( j e d n a z a g o s p o d a r o w a n a nie, a druga w y k o r z y s t y w a n a jako dom pracy twórczej artystów Mu­ deskami) ekspozycyj­ plastyków). E k s p o z y c j ę s k a n s e n o w s k ą u z u p e ł n i a m a ł a architektura: płoty, studnia, g o ł ę b n i k , zagospodarowanie przyrodnicze o b i e k t ó w skansenowskich. W zbiorach działu etnografii ze względu na profil M u z e u m d o m i n u j ą ekspo­ n a t y m ó w i ą c e o p r a c y r o l n i k a i jego ż y c i u , a w i ę c g ł ó w n i e n a r z ę d z i a r o l n i c z e i s p r z ę ­ 8 ty g o s p o d a r s t w a domowego . 8 С z e r w i ń s к a, 1979; Romanowska, 1982. �234 KRONIKA W grupie e k s p o n a t ó w się: radia, sochy, pługi będących narzędziami roboty tradycyjnej u p r a w y roli kowalskiej i fabryczne, brony laskowe, i ż e l a z n e , w i d ł y , s z p a d l e , m o t y k i , s i e r p y , k o s y , szufle we, n a r z ę d z i a zwierząt (kosy, nie" do u p r a w y z i e m n i a k ó w gospodarskich do przenoszenia przygotowania i wiążą sierpy, p ó ł k o s k i ) , sprzęt do jego się takie siana, narty karmy dla trzody przetwórstwa do w i a n i a z b o ż a , w a ł y i roślin okopowych. eksponaty, sieczkarnie ręczne, tzw. błotne, oraz Z tradycyjnym jak: narzędzia lady, „kluczki" szafliki, siekacze chlewnej, naczynia kołatki znajdują beleczkowe do i palo- chowem do z b i o r u do s i a n a , tłuczki służące przechowywania przywiązywane bydłu traw „rezgi- do szyi, kije i t r ą b y pasterskie, zwane t a m „ l i g a w k a m i " . T r a d y c y j n ą u p r a w ę roli o b r a z u j ą wystawy — w pałacu i w Dodatkowymi łowiectwo można na wystawie skansenu pokazane wystawie plenerowej wiectwem W rolnika na Podlasiu były: r y b o ł ó w s t w o , wiejskie. Część w zgromadzonych dworku myśliwskim. są narzędzia w W j e d n y m ze pszczelarskie, a części A . Nieliczne narzędzi zespół eksponaty uli eksponowany jest na z tradycyjnym ło­ skansenowskich. cieśli, pracy szewca i zgromadzono zobaczyć zespole В tracza, rymarza, wiejskich spichrzy w tokarza, stolarza, bednarza, k o ł o d z i e j a , naczynia d ł u b a n e , w y r o b y i n a r z ę d z i a garncarza, rzemiosł pszczelarstwo, rybackich związane z n a j d u j ą się w magazynach i pomieszczeniach dziedzinie dwie pawilonie. zajęciami i rzemiosła do mleka plecionkarza. nych z drewnem znajduje się w narzędzia Wystawa pracy rzemiosł wiejskich spichrzu dworskim z Rudki, rzemiosł związa­ związanych ze s k ó r ą ( g a r b a r s t w o , r y m a r s t w o , s z e w s t w o ) — w s p i c h r z u z W y k n a , g a r n c a r s t w a — w spichrzu z D m o c h ó w , plecionkarstwa — w spichrzu z Olszy. N a o d d z i e l n ą wśród rzemiosł wiejskich zasługuje tkactwo. Na Podlasiu prawie każda uwagę wiejska kobieta, z a r ó w n o c h ł o p k a jak i szlachcianka, u m i a ł a s a m a prząść i t k a ć . N a w y s t a ­ wie tkackiej w p a ł a c u , a t a k ż e w magazynach M u z e u m i obiektach znajdują się narzędzia pracy u ż y w a n e p r z ę d z e n i a i tkania. Ponadto li, ręczników, obrusów, dwuosnowowych i można je z Podlasia itp. charakteryzują grupie pościelowe -czarnym i niektóre haftem Wśród można na znajdują pochodzą głównie pierwszej grupie graniczącego było dywanów W skansenowskich, obróbki tylko to w niektóre miejskim, wykonanego z Podlasia się Tkaniny s ą one typu koronka, m e r e ż k a , czasem z a s ł u g u j ą tzw. b r a ń s k i e dywany okolicach Ciechanowca w elementy z szydełkową, o wiele tkaniny pościelowe ubioru materiałów mereżką tkanych bogaciej itp. W ręcznie. Tkaniny czerwonoporównaniu ornamentowane. l u d o w y c h z n a j d u j e s i ę s t r ó j l u d o w y z okolic B i e l s k a P o d l a s k i e g o latach tradycyjnego e l e m e n t y s t r o j u zdobione s ą c h a r a k t e r y s t y c z n y m koronką poście­ północnego znajdują się tkaniny z Podlasia p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o . pierwszej włókna, wielonicielnicowych, z Mazowszem. d y w a n ó w na u w a g ę krzyżykowym, z tkaninami z grupy rach grupy. chodzi o s t r ó j l u d o w y , spotkać wzorowanego drugiej fartuchów, tkackie dwie etapach l i c z n e w y r o b y t k a c k i e w postaci s i ę bardzo s k r o m n y m z d o b n i c t w e m dwuosnowowe. Jeśli stroju na monogram. powojennych W koszul, s p ó d n i c , północno-zachodniego haftowany i zgromadzono Wyroby podzielić na poszczególnych W zbio­ podobny do stroju białoruskiego. Tak -koźlaki ważną w dla rolnictwa dziedzinę, j a k ą skansenie c h o w a n y in situ duje i w filii Muzeum we jest m ł y n a r s t w o , wsi Drewnowo obrazują oraz m ł y n wiatraki wodny n a terenie p a r k u p r z y p a ł a c o w e g o . W e w n ą t r z m ł y n a w o d n e g o się ekspozycja p o ś w i ę c o n a i wag u ż y w a n y c h za­ znaj­ m ł y n a r s t w u . Pokazane są tam różne rodzaje miar przy odmierzaniu ziarna i m ą k i , r ó ż n e rodzaje ż a r e n i s t ę p y do robienia kaszy. Obok m ł y n a r z a n i e z b ę d n y m dla w s i r z e m i e ś l n i k i e m w i e j s k i m b y ł kowal. W s k a n ­ senie z n a j d u j e s i ę k u ź n i a w i e j s k a z p e ł n y m Transport wiejski eksponowany jest wyposażeniem. w powozowni dworskiej. Pokazano tam �235 KRONIKA uprząż i różnego rodzaju pojazdy: wozy gospodarcze i odświętne, sanie robocze ozdoby wnętrz i w y j a z d o w e itp. E k s p o n a t y z dziedziny gospodarstwa domowego, meble ludowe, i w y t w o r y sztuki ludowej w y p o s a ż a j ą w n ę t r z e skansenowskie i z n a j d u j ą się w m a ­ g a z y n a c h M u z e u m . W p r z y g o t o w a n i u jest w y s t a w a s t a ł a d o t y c z ą c a p r z e m i a n w w i e j ­ s k i m gospodarstwie d o m o w y m od X I X w . W c i ą g u 20 lat i s t n i e n i a d z i a ł u etnografii 22 w y s t a w y czasowe. C i e k a w s z e z n i c h to: „ K o w a l s t w o p i ę k n e i u ż y t e c z n e " (1977 г.), „ P l a s t y k a obrzędo­ wa zorganizowano c y k l u z i m o w e g o i w i o s e n n e g o " (1974 г.), „ R y b o ł ó w s t w o d o r z e c z a B u g u i (1977 г.), „ G a r n c a r s t w o „Stroje (1979 podlaskie" i plecionkarstwo (1978 Białostocczyzny г.), „ T r a d y c y j n e г.), „ W a l o r y estetyczne zdobnictwo dawniej wnętrz Narwi" i d z i ś " (1974 г.), chałup podlaskich" t k a n i n p o d l a s k i c h " (1981-1982). N a z a k o ń c z e n i e k i l k a u w a g n a temat r o l i , j a k ą p e ł n i M u z e u m R o l n i c t w a w c h a n o w c u . P r z e d e w s z y s t k i m dba ono o z a c h o w a n i e n u . W dziale etnografii M u z e u m gromadzone kultury w s i i eksponaty s t w u poprzez w y s t a w y z tej dysponuje Cie­ regio­ s ą i n f o r m a c j e o stanie i p r z e m i a n a c h dziedziny. M a t e r i a ł y te u d o s t ę p n i a n e są społeczeń­ i publikacje. Muzeum w Ciechanowcu, w p o r ó w n a n i u z i n ­ n y m i muzeami w Polsce, m a stosunkowo etnografii obrazu k u l t u r y ludowej wnętrzami duże m o ż l i w o ś c i ekspozycyjne, g d y ż skansenowskimi oraz n i e k t ó r y m i salami w dział pałacu i w p r z y p a ł a c o w y c h b u d y n k a c h gospodarczych. E k s p o n o w a n e s ą tam prawie wszyst­ kie dziedziny k u l t u r y ludowej równo p o g r a n i c z a M a z o w s z a i P o d l a s i a . P o k a z a n a jest z a ­ p r a c a r o l n i k a , j a k i jego d o m o w e ż y c i e . E k s p o z y c j a s k a n s e n o w s k a nie m a r t w a . W n ę t r z a s ą t a k w y p o s a ż o n e , a b y s p r a w i a ł y w r a ż e n i e , ż e gospodarze z nich przed c h w i l ą . gospodarcze we przydomowych nia W zależności wnętrzach świętami. W celu niedziele w skansenie, wiejskich dział ożywienia zespołów 1978, by kowalskie, w to w ludowi sprzedają dwa 1981, ramach konkursy 1974 — W odbywają w wymienione tu i spopularyzować muzeach łatwiej), wsi. Wpływają wyroby, współpracy cykliczne: ale również formy nie również się na odbywają z roku się twórcami tkaninę również są występy ludowymi dwuosnowową (od 1975 corocznie 1973 r . — n a w y r o ­ imprezy pracownicy materialną dawne tzw. wnętrz nawiązujące do kolędnicze. działalności tylko zmie­ wykonywane 1979 — • n a t r a d y c y j n e z d o b n i c t w o na pisanki, w t r a d y c j i , np. d o ż y n k i l u b k o n k u r s n a z e s p o ł y Poprzez razy w 1984) oraz k o n k u r s g r y n a l i g a w c e Muzeum prace ogródkach dorocznych zagrodach o d b y ł y się w Muzeum inne konkursy: w podlaskich. przedstawić swoje W rekwizyty związane z tymi są kilka poszczególnych artystycznych. W г.). P o n a d t o odpowiednie ekspozycji organizowane kiedy organizuje <w l a t a c h 1975, chałup chałup i układa prace; t w ó r c y etnografii do 1983 są niektóre m i e s z k a l n y c h i gospodarczych. uprawiane są tradycyjne rośliny. Z okazji świąt się dekoracje w n ę t r z tradycyjne od p o r y r o k u p r e z e n t o w a n e budynków jest wyszli życie stronę duchowe Muzeum ginącej i społeczne poprzez k o n s u l t a c j e , k o n k u r s y i w y s t a w y starają k u l t u r y (o na się co mieszkańców współczesny r o z w ó j k u l t u r y regionu. K a t a l o g i w y s t a w M u z e u m R o l n i c t w a i m . K . K l u k a w Ciechanowcu oraz prace p u b l i k o w a n e przez p r a c o w n i k ó w M u z e u m B r z ę k 1977 G. Krzysztof C z e r w i ń s k a 1979 Stała Kluk, Lublin. G. ekspozycja w Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu, �236 KRONIKA „Rocznik Narodowego Muzeum Rolnictwa w S z r e n i a w i e " , t. 10, Szre­ niawa. K o z ł o w s k i 1982 dla Midura 1981 Muzeum Kwiaty naszego (katalog w Ciechanowcu zawodu, „Życie doniosłym wydarzeniem Weterynaryjne", nr 4. J. wystawy), Ciechanowiec. Rolnictwa... Muzeum Rolnictwa formator), im. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu 1963-1983 (in­ „Problemy spo- Ciechanowiec. R o m a n o w s k a 1978 Weterynarii historiografii F., K u l i k o w s k i Muzeum 1983 J. Otwarcie T. Sztuka ludowa 1979a Sztuka ludowa, 1979b Przemiany Suwalszczyzny (informator), Suwałki. „ W a r m i a i M a z u r y " , n r 8. kulturowe wśród osadników z Wileńszczyzny, łeczno-ekonomiczne Polski Północnej". 1982 Muzeum mator), Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu. Dział etnografii (infor­ Ciechanowiec. T r o p i ł o J. 1982 Pierwsze Muzeum Weterynarii w Polsce zaprasza zwiedzających, „Życie „Medycyna Weteryna­ W e t e r y n a r y j n e " , n r 4. 1982b Otwarcie Muzeum Weterynarii w Ciechanowcu, r y j n a " , n r 11. Tropiło 1982 J., B o n d a r e n k o T y c z y ń s k a - S k r o m n y 1980 J. P r z e w o d n i k po Muzeum P o l s k a wieś U s z y ń s k i Weterynarii, Ciechanowiec. A. drewniana w malarstwie (katalog wystawy), Ciechanowiec. K. 1965 Botanika dla szkół 1966 Otwarcie Społecznego narodowych K. Kluka, Muzeum „ B i o l o g i a w szkole". Rolnictwa im. K. Kluki w Ciechanowcu, „ R o c z n i k B i a ł o s t o c k i " , t. 6, B i a ł y s t o k . 1969 Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu, „Rocznik Narodowego „Rocznik Narodowego M u z e u m R o l n i c t w a w S z r e n i a w i e " , t. 1, S z r e n i a w a . 1970 Krzysztof Kluk — życie i działalność naukowa, M u z e u m R o l n i c t w a w S z r e n i a w i e " , t. 2, S z r e n i a w a . 1973 Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu (informator), Ciecha­ nowiec. 1976 Skansen mazowiecko-podlaski w Ciechanowcu, Materiały Muzeum Budow­ n i c t w a L u d o w e g o w S a n o k u , z. 22, S a n o k . 1978 Formy społecznego zagospodarowania zabytkowych Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w 1979a Ekspozycja skansenowska chanowcu, [w:] Muzea 1979b P l e n e r wiejski 1980 przy Muzeum skansenowskie młynów Rolnictwa w Polsce, i wiatraków, S a n o k u , z. 24, S a n o k . im. K. Kluka w Cie­ Poznań. 77, C i e c h a n o w i e c . M u z e u m R o l n i c t w a im. K. Kluka w Ciechanowcu (informator), Ciecha­ nowiec. W a l u c h T. 1981a Wytwórnia maszyn rolniczych Rocznik Narodowego 1981b Muzeum Rolnictwa (informator), firmy Bachórzewskich Muzeum Rolnictwa w im. K. Kluka w Ciechanowcu, S z r e n i a w i e , t. 12, S z r e n i a w a . w Ciechanowcu. Dział techniki rolniczej Ciechanowiec. Teresa Romanowska �237 KRONIKA W Y J A Z D DO INDII STUDENTÓW UNIWERSYTETU 14 m a r c a 1984 r . w y r u s z y ł a ETNOGRAFII WARSZAWSKIEGO do I n d i i g r u p a s t u d e n t ó w t o r a r o c z n y m okresie p r z y g o t o w a ń u d a ł o s i ę d o p r o w a d z i ć etnografii U W . Po do r e a l i z a c j i pół­ zamierzenia, będącego niemal całkowicie wynikiem w y t r w a ł o ś c i i pracy kilkorga s t u d e n t ó w dzia­ ł a j ą c y c h w ramach K o ł a Naukowego Etnografów przy Katedrze Etnologii i A n t r o ­ pologii K u l t u r o w e j U n i w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o . P o m y s ł w y p r a w y do I n d i i , w y p r a w y o c h a r a k t e r z e ć w i c z e n i o w y m badawczym, powstał ówczesnego na przełomie I I I i I V roku. lata i I c h zainteresowania ze s t u d i a m i , j a k i p r y w a t n e — w i ą z a ł y kultur i Azji grudniu przygotowania r. grupa głównie osób 1982 r. w ś r ó d naukowe — bardziej n i ż grupy zarówno studentów te się z Azją, a ściślej z różnymi subkontynentu działająca w ramach indyjskiego. koła s a m y c h siebie ramach przygotowań na spotkanie nawiązane W listopadzie naukowego rozpoczęła z ludźmi i tamtejszą zostały kontakty związane aspektami do r e a l i z a c j i w y j a z d u t e r e n o w e g o do I n d i i , p o c z y n a j ą c od niego p r z y g o t o w a n i a W — Południowej 1982 jesieni z odpowied­ kulturą. Instytutem Orientali- styki U W , z a r ó w n o dla u z y s k a n i a specjalistycznej pomocy w przygotowywaniu pro­ j e k t u w y j a z d u , j a k i p o g ł ę b i e n i a w i a d o m o ś c i przez u c z e s t n i c z e n i e kur­ sowych dla s t u d e n t ó w indologii. Dzięki w zajęciach pomocy k i e r o w n i k a Z a k ł a d u Środkowego W s c h o d u , M . K . B y r s k i e g o , oraz A . K a r p a — p r a c o w n i k a t e g o ż z a k ł a d u (a p ó ź n i e j także tów uczestnika w y p r a w y ) , zorganizowany etnografii przygotowujących został specjalny c y k l zajęć dla s i ę do w y j a z d u — w y k ł a d ó w m a t y c e : W p r o w a d z e n i e do k u l t u r y I n d i i , E l e m e n t y geografii studen­ o następującej i historii Indii, te­ System kastowy, Proces sanskrytyzacji, Systemy religijne Indii, Sztuka i architektura. Nie­ które z tych święconymi charakter wykładów były drobiazgowym miały obejmowały np. zajęcia również wielokrotnymi dociekaniom naukę dotyczące podstaw i wielogodzinnymi nad prezentowanymi ikonografii języka spotkaniami, po­ zagadnieniami; hinduistycznej. h i n d i oraz s t a ł e taki Przygotowania uczestnictwo w wy­ b r a n y c h z a j ę c i a c h z z a k r e s u indologii i h i s t o r i i s z t u k i . Równolegle uściślany b y ł program pobytu i prac w I n d i a c h oraz prowadzone u c i ą ż l i w e , lecz n i e s t e t y k o n i e c z n e p r a c e o r g a n i z a c y j n e . c z e r w c u 1983 r . — W po z a k o ń c z e n i u roku akademickiego p o c z ą t k u lutego 1984 — w czasie p r z e r w y s e m e s t r a l n e j i po r a z d r u g i wyjazdu), zorganizowane z o s t a ł y kilkudniowe w y j a z d y u c z e s t n i k ó w wyprawy poza Warszawę. W obu p r z y p a d k a c h k o r z y s t a l i ś m y przygotowywanej z pomocy Wydziału •Geografii i S t u d i ó w R e g i o n a l n y c h U W , k t ó r y u d o s t ę p n i ł n a m do t y c h s p o t k a ń ją stację badawczą możliwości w zarówno Murzynowie nad Wisłą, mieszkalne, salą w y k ł a d o w ą z odpowiednim zroczy. Pierwsza z tych sesji b a r d z o dobrze j a k — co b y ł o zestawem ogromnie wyposażoną, ważne — dysponowania u r z ą d z e ń do w y ś w i e t l a n i a f i l m ó w i p r z e ­ obejmowała wykłady nt. s z t u k i i r e l i g i i I n d i i Ambasady Indyjskiej w szawie). indologów prowadzone były swo­ dającą p r z e g l ą d y f i l m ó w i przezroczy (w c z ę ś c i z filmoteki Wykłady na (na m i e s i ą c p r z e d t e r m i n e m głównie przez z UW — w oraz War­ tym t a k ż e w y k ł a d o w c ó w z Indii zatrudnionych w Polsce. P r ó c z nich w spotkaniach tych uczestniczyła grupa p r z e b y w a j ą c y c h wówczas w Polsce H i n d u s ó w oraz p r a c o w n i c y W y d z i a ł u G e o g r a f i i i S t u d i ó w R e g i o n a l n y c h U W . D r u g i z w y j a z d ó w do M u r z y n o w a o d b y w a ł się prawie wyłącznie w gram p r a c y •— w s p ó l n e j przez poszczególnych w związku uczestników z nimi. Na składało się Program praktyczne naszego pobytu graficznej i filmowej gronie u c z e s t n i k ó w w y p r a w y . O m a w i a n y b y ł p r o ­ i indywidualnej drugi ich pobyt doskonalenie zakładał — konieczne, w tematy w Indiach, Murzynowie umiejętności bowiem dyskutowano badawcze stałe i oprócz prezentowane referaty przygotowane wykładów fotografowania prowadzenie i i dyskusji filmowania. dokumentacji naszym zdaniem, d o p e ł n i e n i e foto­ obserwacji i roz- �238 KRONIKA mów. W ciągu nt. fotografii półtorarocznych dokumentalnej j ę t n o ś ć fotografowania). ną część w Murzynowie i przygotowań miejsce spotkania przebiegało Realizowanie pod umiejętnościach. okiem Materiały zapisów te — s t a n o w i ć m i a ł a istot­ filmowych specjalisty, i człowieka założyliśmy szkoleniowe g r u p y p o s i a d a ł a uir.ie- P o p r a w n a d o k u m e n t a c j a fotograficzna zbierania m a t e r i a ł ó w . znanych miały ( n i e z a l e ż n i e od tego, ż e p o ł o w a fotograficznych o — po dużej praktyce wywołaniu i opra­ cowaniu, dostarczą n a m informacji o b ł ę d a c h w ł a s n y c h i p o m o g ą zarazem p o p r a w i ć jakość przyszłej pracy. Trudno byłoby towywanie nych względów zdecydował zidentyfikowaniu zarówno i przy jak wielki był w k ł a d Jacka zasad s i ę z niego z r e z y g n o w a ć . warsztatu programu dokumentacji Wkrótce po pobytu, dokumentacyjnego filmowej, grupy, jakie w y m o g i w i n n a s p e ł n i a ć powrocie z który — czyk, D a g n o s ł a w zaważyło w przygo­ on pomagał to jednak chwili pomagał naszej był tym wiedzy, specjalistą, uświadomić sobie Murzynowa nastąpił ( l e k a r z w y p r a w y , student specjalistyczne przygotowanie w a K a r p (opiekun naukowy, jak który członkom wyjazd. Wyprawa Instytucie składała Jolanta Adamiak, Maryla Magdalena V I roku medycyny, Medycyny indolog, który Złocka przeszedł Tropikalnej w pracownik się Dawid- Gdańsku), Zakładu Środkowego W s c h o d u U W ) i L e c h M r ó z ( o p i e k u n n a u k o w y i k i e r o w n i k w y p r a w y , etnograf, cownik K a t e d r y Etnologii i Antropologii nym składzie, tecznie nie K u l t u r o w e j U W ) . W pierwotnie oprócz wymienionego już Jacka troje s t u d e n t ó w : A n n a weszli w Olędzkiego, znajdowało się grupy wyjeżdżającej —• g ł ó w n i e z przyczyn - z d r o w o t n y c h . I c h p o m o c jeszcze n a l o t n i s k u i po odlocie g r u p y , p r z y ostatnich spraw pra­ planowa­ jeszcze Kardasz, Dorota Pacewicz, M i c h a ł Pacewicz. J e d n a k ż e skład finansowych na nam fotografia. Demski, Jacek K u ś m i e r z , Mateusz Wierciński, oraz A n d r z e j L e d e r Artur Nie pogłębianiu to z 9 o s ó b . U c z e s t n i k a m i b y l i s t u d e n c i etnografii: także Olędzkiego s i ę z c a ł ą g r u p ą i j e j p r a c a m i : do ostatniej opracowywaniu doskonaleniu uczył powiedzieć, g r u p y do w y j a z d u . Z a p r o s z o n y do w s p ó ł u c z e s t n i c t w a w w y j e ź d z i e z r ó ż ­ była bardzo ważna; zwłaszcza osta­ losowo- załatwianiu pomoc Anny K a r - d a s z - D e m s k i e j , c a ł y czas u c z e s t n i c z ą c e j w p r a c a c h p r z y g o t o w a w c z y c h . Celem podstawowym pobytu w Indiach były prace ćwiczeniowo-badawcze w miejscach pielgrzymkowych Indii P ó ł n o c n y c h . G ł ó w n i e na przykładzie Rishikesh, leżącego nad Gangesem i przez cały rok licznie o d w i e d z a n e g o przez przybyszów z c a ł y c h niemal Indii. W t y m hinduistycznym centrum religijnym cały r e s o w a ł y nas takie tematy, terialne atrybuty czas inte­ jak: podział przestrzeni miejsca pielgrzymkowego, ma­ miejsca świętego (ofiary, wota), droga pielgrzyma w rola rzeki w przestrzeni miejsca ś w i ę t e g o , architektura ś w i ą t y n n a i jej h a r m o n i a , i n s t y t u c j a sadhu, bezdomnych Rishikesh, zewnętrzna w ę d r o w c ó w u w a ż a n y c h za ludzi świętych, oraz s y n k r e t y z m r e l i g i j n y ś i w a i c k o - w i s z n u i c k i . Naszą ekspedycję to pobyt w rozpoczęliśmy Delhi. Mając 14 m a r c a na uwadze 1984 r. P i e r w s z y przyszłe prowadzenie etap, badań w 10-dniowy, miejscowości pielgrzymkowej Rishikesh, s t a n o w i ą c e j kompleks ś w i ą t y ń hinduistycznych, się w Delhi o b s e r w a c j ą ś w i ą t y ń i z a c h o w a ń wiernych w ś w i ą t y n i a c h . my w ten s p o s ó b opis i d o k u m e n t a c j ę fotograficzną s k i c h , w i s z n u i c k i c h i ś i w a i c k i c h oraz s i k h i j s k i c h , wybranych mandirów zaś stanowi kościół chrześcijański przejął o d r ę b n y , nie w ł ą c z o n y i włączył się, choćby możliwość porównań w miejscową kulturę ethos. T a k w e s t i a i refleksji dotyczących P o p r z y b y c i u do R i s h i k e s h p i e r w s z e powierzchow­ elementy k u l t u r y Indii, w a ł a n a m s i ę istotna ze w z g l ę d u n a c a ł o k s z t a ł t n a s z y c h s t u d i ó w , n a religioznawcze, dżinij- muzułmańskich i chrześcijańskich. W t y m ostatnim p r z y p a d k u c h o d z i ł o n a m o zorientowanie ne, n a ile zajęliśmy Sporządziliś­ 10 dni p r z e z n a c z o n o gruntu na ile wyda­ zainteresowania europejskiego. na rekonesans, któ­ rego c e l e m b y ł a w e r y f i k a c j a n a s z y c h , p r z y g o t o w a n y c h w k r a j u p l a n ó w b a d a w c z y c h . �239 KRONIKA Zasadniczym sposobem zdobywania towarzyszenie grupom pielgrzymów ofiar, wysłuchiwania nauk z pielgrzymami i służbą Wstępny polegające okres przede i w informacji w była świątyniach, aśramach, w obserwacja w czasie których uczestnicząca składania prowadziliśmy rozmowy aśramową. obserwacji wszystkim spowodował modyfikacje w programie na uściśleniu i zawężeniu tematów w a n i u takich, k t ó r y c h realizacja w y k r a c z a ł a poza n a s z e badawczym, bądź możliwości wyelimino­ lub nie w y d a ­ w a ł a n a m s i ę i n t e r e s u j ą c a w konfrontacji z r z e c z y w i s t o ś c i ą . Ostatecznie następujące dział; tematy: p r z e s t r z e ń wnętrze świątyń śiwaicko-wisznuicki sażenia wnętrz (plany świątynnych tego i z a c h o w a n i a Rishikesh jako miejsca i szczegółowe (zaznaczający c z c i b ó s t w a — pudża, — modłów, opisy) się wyraźnie przy podjęliśmy pielgrzymkowego oraz i jej po­ synkretyzm religijny opisie i a n a l i z o w a n i u oraz z a w a r t y c h w nich symboli); ś w i ą t y n n a wota i i c h znaczenie; pielgrzymów wypo­ ofiara k u rola r z e k i w p r z e s t r z e n i m i e j s c a nad ś w i ę t ą rzeką — Gangesem; geografia n a m i e j s c ś w i ę t y c h ; p r z e j a w y k u l t u poza ś w i ą t y n i ą — p r z y d r o ż n e świę­ mitycz­ ołtarze, drzewa, kamienie. P o d c z a s p i ę c i o t y g o d n i o w e g o p o b y t u w R i s h i k e s h p r o w a d z i l i ś m y liczne i wywiady dotyczące realizowanych ł o ż y l i ś m y na obserwacje ków tematów. Główny nacisk w naszej notowane n a b i e ż ą c o , n a opracowywanie oraz n a d o k u m e n t a c j ę fotograficzną i filmową. Praca rozmowy p r a c y po­ planów i ta m o g ł a rysun­ być wykony­ w a n a jedynie dzięki kontaktom z w ł a d z a m i ś w i ą t y ń i a ś r a m ó w , z przedstawicielami o r g a n i z a c j i z r z e s z a j ą c y c h sadhu, z licznie p r z y b y w a j ą c y m i mymi pobliżu sadhu, mieszkającymi w aśramów bądź pielgrzymami w jaskiniach oraz z s a ­ otaczających nas g ó r . Rishikesh stanowi najważniejszy zespół świątyń hinduistycznych w drodze k u m i e j s c o m p i e l g r z y m k o w y m H i m a l a j ó w . W p o ł ą c z e n i u z l e ż ą c y m n i e opodal, w odle­ g ł o ś c i ok. 25 k m n a p o ł u d n i e , t a k ż e n a d G a n g e s e m — H a r d w a r e m (gdzie z n a j d u j e się n a j w a ż n i e j s z a przywiezionych świątynia pełniający się zespół odczytania funkcji znanie Hardwaru które G a n g i oraz m i e j s c a k r e m a c j i przez p i e l g r z y m ó w pielgrzymkowy. D l a uzyskania właściwej pielgrzymkę biorącą położonych początek w ściśle perspektywy, i znaczenia Rishikesh, w y d a ł o s i ę n a m zasadne oraz m i e j s c p i e l g r z y m k o w y c h zamykają b ą d ź w r z u c a n i a do r z e k i p r o c h ó w bliskich), Rishikesh stanowi i konieczne w Himalajach. do­ dla po­ Miejsc, Hardwarze i prowadzącą przez Rishikesh. Kolejny więc etap w y j a z d u do I n d i i to m i e s i ę c z n y pobyt w trzech ważnych m i e j s c a c h p i e l g r z y m k o w y c h H i m a l a j ó w — t a k w a ż n y c h , ż e dotarcie do n i c h cza pielgrzyma z grzechów soko położone wiec Gaumukh, także składa spod k t ó r e g o w Do miejsc tych B a d r i n a t h , K e d a r n a t h oraz wypływa modlitwach i z którego i bierze ceremoniach należą oczysz­ dość Gangotri początek świątynnych, i wy­ lodo­ Ganges. T a m prowadziliśmy o b s e r w o w a l i ś m y z a c h o w a n i a w i e r n y c h i s t a r a l i ś m y s i ę r e j e s t r o w a ć to, c o s i ę n a obraz m i e j s c a dokumentację fotograficzną, wiązuje najcięższych. (3,5-4 t y s . m n.p.m.) uczestniczyliśmy rozmowy, nawet zakaz świętego i pielgrzymki. Nieprzerwanie fotografowania wnętrz świątyń i jedynie k i l k a k r o t n i e , po staraniach, u d a ł o s i ę n a m u z y s k a ć pozwolenie n a przekroczenie k a l i ś m y m. i n . z e z w o l e n i e n a zapis f i l m o w y wieczornych obrzędów gromadziliśmy c h o ć nie z a w s z e b y ł o to m o ż l i w e , g d y ż w I n d i a c h obo­ k u czci b ó s t w a w i dokładną dokumentację Neelkanth długich tego z a k a z u — świątyni (uzys­ fotograficzną leżącej nie opo­ dal Rishikesh). Lodowiec poznanych G a u m u k h ze ź r ó d ł e m przez grupę Gangesu, w Himalajach, ostatnie z p i e l g r z y m k o w y c h zamknął okres pracy w Indiach. miejsc Pozosta­ ła j u ż t y l k o droga do D e l h i i p o w r ó t do P o l s k i . Znacznej części prac towarzyszył poznany przez n a s w D e l h i socjolog, dokto- �240 KRONIKA rant z Uniwersytetu Delhijskiego. Ponieważ jego praca dotyczy Polski, kontakt z n a m i b y ł d l a niego w a ż n y , a d l a n a s jego p o m o c b a r d z o istotna. K h a l i d spędził z nami większość czasu w Rishikesh, a następnie towarzyszył Tyabji nam faktyczny członek grupy w H i m a l a j a c h i w Delhi, w dniach p o p r z e d z a j ą c y c h jako powrót do P o l s k i . O k a z a ł s i ę ś w i e t n y m t o w a r z y s z e m , a p o m o c jego w i e l o k r o t n i e b y ł a bar­ dzo p o t r z e b n a . Po trzech m i e s i ą c a c h rządkowania obserwacji, tacja dać plan (8 m m ) nie własną mogła i jego w dwóch prawy. oraz w y w i a d y . N a l e ż y z grupy dla p r a c o w n i k ó w dla Sekcji Indologii zainteresowanych to przez równo dalsze czasie dokumen­ czarnobiałych), zapis filmy. Dał bezpośrednie i studentów przeżycie, o c z e k i w a ń wobec poznawanego tematów związanych miejsce były w czasie sześć prowadzonych pierwsze publiczne Wschodu tematów: wy­ spotkań przez wystąpie­ K a t e d r y Etnologii i Antropologii Środkowego kra­ z Indiami aktualnie przez c z ł o n k ó w przedstawiane w ramach zajęć (wykładów) z Zakładu oraz d l a Kultu­ wszystkich t u r y s t y k a r e l i g i j n a , droga świątynny. prace i n a j b l i ż s z e opracowywanie by po­ miejsca ś w i ę t e g o , kult drzew, a ś r a m y i ś w i ą t y n i e Rishikesh, prowadzone literaturę, w wybranych świątyń, podjęcie osób. Zaprezentowano — ofiarny o b r z ę d Aktualnie dii i 20 g r u d n i a 1984 r . m i a ł o p i e l g r z y m a , topografia pudża jest tematów z naszej Katedry, do dokonanych d o d a ć , ż e k o n t a k t z I n d i a m i d a ł to, czego i własnych opracowanych się: zapisy i negatywów pracach magisterskich przygotowywanych Olędzkiego. rowej, do P o l s k i i p r z y s t ą p i ł a składają wnętrz dyskusje siebie kultury. Potwierdzeniem Niektóre Jacka i opisy diapozytywowych lektura, w y k ł a d y , ze s t u d e n t a m i nie (300 t a ś m refleksję, określenie ju grupa p o w r ó c i ł a materiału, na który Rishikesh, plany fotograficzna filmowy pobytu przywiezionego pełniej zajęć w plany uczestników przywiezionych materiałów, przedstawić Katedrze, w wych, w trakcie organizowanej tematy, czasie nad wyprawy uzupełnianie którymi wystąpień w do I n ­ wiedzy po­ pracowaliśmy, za­ towarzystwach nauko­ p r z e z nas n a U n i w e r s y t e c i e w y s t a w y , j a k i w staci a r t y k u ł ó w do c z a s o p i s m a „ O r i e n t " (a t a k ż e i i n n y c h p e r i o d y k ó w ) oraz w cach magisterskich. M a m y n a d z i e j ę Koło Naukowe Etnografów zrealizować to n i e tylko po­ pra­ j e do c z e r w c a 1985 r. grupa, k t ó r a była w Indiach. Mniej w i ę c e j p ó ł r o k u p ó ź n i e j w s t o s u n k u do p r a c g r u p y i n d y j s k i e j r o z p o c z ę ł y s i ę p r z y ­ gotowania studenckiego gotowaniach dując rozpoczęli 6-7-miesięczny „Etnografii" znajdzie i p r a c o w i t y m pobycie. w y j a z d u do A f r y k i . P o j e s z c z e b a r d z i e j u c i ą ż l i w y c h oni swoją pobyt się ich na wyprawę tym U f a m y , ż e te początku kontynencie. informacja i ż b y przez kolejne lata p a n o w a ł w po — grudnia Zapewne miejmy w 1984 następnym nadzieję d w a w y j a z d y nie w y c z e r p i ą — przy­ г., p r z e w i ­ tomie pomyślnym aż tak inwencji, zastój. Wolimy raczej przypuszczać, że r o z p o c z n ą j a k i ś n o w y okres p r a c y K a t e d r y i s t u d i u j ą c y c h t a m m ł o d y c h l u d z i . Obie wyprawy są p o m y s ł e m i wynikiem zabiegów przede wszystkim studen­ t ó w . T r z e b a j e d n a k p o w i e d z i e ć , ż e bez ogromnej p o m o c y w ł a d z U n i w e r s y t e t u , w ł a d z naszego W y d z i a ł u , cy władz k i e r o w n i k a naszej legów kładów Wydziału z obu t y c h p l a c ó w e k Przemysłu -Zagranicznych: Geografii i S t u d i ó w Katedry i kierownika Zakładu oraz bez pomo­ Wschodu, ko­ pomocy w i e l u instytucji (Mazowieckich Z a ­ Owocowo-Warzywnego „Inter R e g i o n a l n y c h , bez Środkowego w Tarczynie, Fragrances", „Landmark", Przedsiębiorstw „Converta", zorganizowanie w y j a z d u b y ł o b y zapewne n i e m o ż l i w e „Savitor", Polonijno„Introl"), i ż a d n e p o d z i ę k o w a n i a nie s ą w stanie w y r a z i ć n a s z e j w d z i ę c z n o ś c i . Lech Mróz, Magdalena Złocka �241 KRONIKA FESTIWAL CYGAŃSKI W CHANDIGARH W grudniu 1973 r . o t w a r t y Studies. Inicjatorem powstania plomata, lingwista, został w (INDIE) C h a n d i g a r h I n d i a n Institute Instytutu b y ł Weer badacz k u l t u r y C y g a n ó w Rajendra Rishi, w Europie i Azji. of Romani indyjski dy­ Istniejący j u ż po­ n a d 20 l a t I n s t y t u t w s w e j d z i a ł a l n o ś c i z a k ł a d a n a s t ę p u j ą c e cele: — potrzymywanie kontaktów między Romami żyjącymi w różnych częściach ta w n o w o c z e s n y m — inicjowanie, popieranie, ułatwianie badań nad językiem przydzielenie w t y m celu s t y p e n d i ó w odpowiednim festiwali kulturalnych, i kulturą Romów oraz osobom; — zaznajamianie R o m ó w z k u l t u r a l n y m dziedzictwem — organizowanie świa­ społeczeństwie; Indii; konferencji, seminariów, lektoratów na t e m a t k u l t u r y i j ę z y k a R o m ó w d l a lepszego i c h z r o z u m i e n i a oraz n a w i ą z a n i a p r z y ­ jaźni między Romami i innymi ludźmi na świecie. Te wielkie cele r e a l i z o w a n e s ą p r z e z grono o s ó b s k u p i o n y c h w o k ó ł dyrektora I n s t y t u t u , k t ó r y m od p o c z ą t k u j e s t W . R . R i s h i i w k t ó r e g o p r y w a t n y m d o m u m a siedzibę sytetu Instytut. Osoby Pendżabskiego, wych pracowników, czerpie daży poza z publikowania wydawnictw publikuje te to r o z m a i c i n a u k o w c y , oraz s y m p a t y c y artykuły dyrektorem, który reklam oraz Romów. Uniwer­ Środki i prywatnych. Instytutu, a także teksty etato­ na działalność od 1974 r. p ó ł r o c z n i k u , państwowych z działalności miejscowego jest e m e r y t e m . w wydawanym dotacji głównie I n s t y t u t nie m a w z a s a d z i e ze Półrocznik naukowe sprze­ „Roma" i popularne n a t e m a t k u l t u r y , h i s t o r i i i j ę z y k a R o m ó w n a ś w i e c i e . W 1983 r . u k a z a ł s i ę 2 z e ­ szyt 7 voluminu. Cyganów conych Instytut prowadzi na całym kulturze indyjską świecie, Romów, genezę jest szeroką akcję popularyzacji wiedzy współorganizatorem usiłuje uświadomić tego l u d u i w a l c z y światowych światowemu na forum ruchowi parlamentu n a temat imprez poświę­ cygańskiemu indyjskiego o uznanie R o m ó w za e m i g r a n t ó w i n d y j s k i c h ż y j ą c y c h w rozproszeniu. W 1976 r . o d b y ł s i ę w C h a n d i g a r h I Ś w i a t o w y F e s t i w a l R o m ó w , n a k t ó r y z j e ­ c h a ł o blisko kusje 60 C y g a n ó w z kilku n a temat w s p ó ł c z e s n e j krajów. II Międzynarodowy Festiwal R o m ó w nie ok. 70 C y g a n ó w Norwegia, Józef w z 10 k r a j ó w — prezes T a r n o w i e , oraz A d a m twórca muzealnej kolekcji zespoły artystyczne interesujący czownicy (znani Cygańskiego cyganologicznej. Indii, wyróżniająca liczba Muzeum W czasie g r u p y kobiet Lobana), wisiorków się zwłaszcza ozdób żyją itp. B a n j a r a kobiet. w formie Okręgowego w miejscowe, Banjarów. n a terenie zachowuje bardzo W stroju naszyjników, tradycyjny k o c z o w n i k a m i , w ę d r u j ą c y m i ze s k r o m n y m i n w e n t a r z e m z Polski: Tarnowie, trwania festiwalu z plemienia którzy strojem metalowych dys­ Kulturalno-oświatowego wystąpiły z w obyczaj, są liczbie n a terenie tym uwagę bransolet, których S ą to k o ­ Indii ok. 20 m i l i o n ó w . J e s t to j e d n a z n a j b a r w n i e j s z y c h g r u p e t n o g r a f i c z n y c h ogromna i Jugosławia, się 2 delegatów Hiszpanii i S z w e c j i oraz był występ artystyczne jej rozwoju. Francja, Hiszpania, Stowarzyszenia Bartosz — dyrektor t e ż pod n a z w ą w o d b y ł s i ę w d n . 29-30 X I 1983 r . W g r o ­ Szwajcaria) znalazło z Jugosławii, zwłaszcza się występy i tendencji (Belgia, Dania, Polska, R F N , Szwecja, Kamiński Odbyły kultury R o m ó w zwraca dzwoniących pernamentnymi tradycyjnymi, wielkimi wo­ zami o d w u kołach. Jeden Romów. się dzień spotkania Głównie niemożność porozumienia czyli bowiem Kalo z Hiszpanii, a także mie poświęcony mówiono zarówno szczątkowej. Kalo b y ł seminarium o języku, przy różnych grup Romowie z Europy Romowie absolutnie fińscy. na temat j ę z y k a pierwszorzędną cygańskich. i kultury sprawą W seminarium okazała uczestni­ Ś r o d k o w e j , j a k t e ż Sinti z R F N oraz C i ostatni tego j ę z y k a m o ś ć p r z y n a l e ż n o ś c i do l u d n o ś c i c y g a ń s k i e j . 16 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 czym znają nie z n a j ą , język choć romani w zachowują for­ świado­ �242 KRONIKA Postanowiono byłoby w powołać pierwszym n i c t w a technicznego, ką formę języka komisję rzędzie d/s języka spróbowanie romani, której ustalenia zasady zasadniczym celem współczesnego słow­ politycznego etc. Z c z a s e m , b y ć m o ż e , u d a s i ę w y p r a c o w a ć r o m a n i , k t ó r y m o ż n a b y u z n a ć z a r o d z a j sztucznego j ę z y k a , ta­ słu­ ż ą c e g o w charakterze j ę z y k a kongresowego. Ważnym z politycznych względów wydarzeniem było spotkanie delegatów fe­ s t i w a l u z p r e m i e r e m I n d i i , I n d i r ą G a n d h i . S p o t k a n i e to m i a ł o p o d k r e ś l i ć f a k t p r z y ­ należności Cyganów do w s p ó l n o t y r a s p e c j a l n y postulat, w i n d y j s k i c h oraz w ł ą c z e n i e wo uprawnionego narodów Indii. Wystosowany języka kultur, Instytut Romani w z i ą ł wersytecie w za do premie­ emigrantów r o m a n i do k o n s t y t u c j i I n d i i j a k o j ę z y k a urzędo­ do u ż y w a n i a p u b l i c z n i e . Dla podkreślenia łączności z Romani Europy nia został k t ó r y m wnioskuje się o uznanie C y g a n ó w Chandigarh studiów n a siebie i dążności zobowiązanie co r o k u 2 s t u d e n t ó w do w z a j e m n e g o sfinansowania cygańskich pozna­ na z Europy. Adam Bartosz uni­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/602f3e4610621d59df0779db730d085c.pdf 1e4c51d2a001cf2ef75a4ee3ad529295 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1254 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1158 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.243-292 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J „Etnografia E P o l s k a " , t. X X X : 1986 P L I S S N 0071-1861 ESTUDIOS DE CULTURA Investigaciones Históricas de eventual del Instituto la Universidad Nacional A u t ó n o m a NÁHUATL. Publication de México, de vol. 16: 1983, ss. 389. „ E s t u d i o s de C u l t u r a N á h u a t l " to czasopismo m a j ą c e s t o s u n k o w o rię i dość szczególny, rzadko chyba w p i ś m i e n n i c t w i e profil. Z a ł o ż o n e zostało w 1959 r. p r z e z A n g e l a M a . G a r i b a y a nego z n a j w y b i t n i e j s z y c h w s p ó ł c z e s n y c h autora m . i n . k l a s y c z n e j j u ż Historia dyrektora Seminarium Kultury znawców de la w tonomicznym w Meksyku. Po śmierci Garibaya jął w s p ó ł p r a c u j ą c y postać z n i m od współczesnej Náhuatl". początku języka literatura Nahuatlańskiej histo­ spotykany K . (1892-1967), i kultury ludów náhuatl, a w Narodowym jed­ Nahua, owym czasie Uniwersytecie Au­ f u n k c j ę redaktora naczelnego prze­ Miguel León-Portilla, meksykanistyki. On krótką antropologicznym także ogólnie też nadal kieruje „Estudios Wydawnictwo ukazuje się nieregularnie i firmowane znana de Cultura jest p r z e z I n s t y t u t B a d a ń Historycznych wspomnianego w y ż e j uniwersytetu. Specyfika pisma, tematyczności jego tura N á h u a t l " p o ś w i ę c o n e numerze ścisłym zespoleniu jednej kulturze. P r e z e n t u j ą c w nowego w y d a w n i c t w a , Á n g e l ludów jaki kształt to p o m a g a mogą z a n i m nie rzeczywistości. Dlatego się one bardziej konstruktywne. Sława stworzenia ułożyć. oczyszczenia Próba spadnie studiów w ich, całkowitego drobiny, k a ż d e g o cząstkowych syntezy Garibay pojąć, czym jest r e k o n ­ zbada się k a ż d e j gromadzenie Cul­ pierwszym rekonstruują­ c y c h r ó ż n y c h faz j e d n e j k u l t u r y , c h o ć n i e j e s t n i c z y m o l ś n i e w a j ą c y m , nie monode Ma. N a h u a do p r a c y a r c h e o l o g a i pisał: „Porównanie jest b e z s e n s o w n a , dawnej na k u l t u r y . Z a c z ą ć t r z e b a od z e b r a n i a f r a g m e n t ó w , i stwierdzenia, w odtworzenia metra mozaikę pewnej polega J a k wskazuje sam tytuł, „Estudios twórcom studia n a d k u l t u r ą cego z n i s z c z o n ą zbadania profil są wyłącznie cele p r z y ś w i e c a j ą c e porównywał strukcja szczególny z interdyscyplinarnością. mili­ dotyczą­ jest znacz­ przyszłości s z c z ę ś l i w c a , k t ó r y dokona p e ł n e j rekonstrukcji, jeżeli w o g ó l e m o ż l i w e b ę d z i e na kie­ 1 d y ś tego d o k o n a ć " . Ta w przemawiająca do w y o b r a ź n i analogia przypadku kultury nahuatlańskiej do p r z e s z ł o ś c i Náhuatl" „zjawiskiem z założenia mamy archeologicznym". obejmują wszystkie nie powinna do c z y n i e n i a T a k nie fazy tej jednak sugerować, z należącym jest i „ E s t u d i o s kultury, a w i ę c że całkowicie de Cultura obok przed- h i s z p a ń s k i e j , t a k ż e k o l o n i a l n ą i w s p ó ł c z e s n ą . Chronologicznie rzecz b i o r ą c — i p r z y j ­ m u j ą c za w y z n a c z n i k k u l t u r y j ę z y k , t a k j a k to c z y n i ą w y d a w c y „ E s t u d i o s " — matyka wydawnictwa uto-azteckiej dobnie i mówiących stanów wszakże jest rodziny n a obszarze Puebla, językowej, Tlaxcala, stwierdzić, może z jednej istniejącej strony do p r z e d ok. okresu wspólnoty 5 tysiącami lat że Wyraźne s p o ł e c z n o ś c i i n d i a ń s k i c h ze Hidalgo, Meksyk, zainteresowanie zorientowanie San Luis współczesną pisma ku A. Ma. G a r i b a y K . , Proemio a la serie „ E s t u d i o s de C u l t u r a N á h u a t l " v o l . 1. 1959, s. 6 Guerrero. kultury przeszłości Estudios żyjących środkowomeksykańskich Potosí, fazą te­ ludów prawdopo­ d z i s i e j s z e j A r i z o n y ( U S A ) , z d r u g i e j z a ś do obecnie językiem náhuatl wybiórcze. 1 sięgać powoduje, de Należy nahuatlańskiej Cultura iż publi- Náhuatl, �244 RECENZJE kowane są w nim prowadzonych przede badań wszystkim terenowych), takie które faz k u l t u r y l u d ó w I f a h u a i m o g ą w służyć studia jakiś (będące rezultatem sposób nawiązują aktualnie do minionych j e j r e k o n s t r u k c j i . W t y m sensie analogia z p r a c ą n a d z n i s z c z o n ą m o z a i k ą jest j a k n a j b a r d z i e j u z a s a d n i o n a . Jest rzeczą zrozumiałą, i chronologicznym, ność. Przejawia się wszystkich iż przy immanentną ona badaczy nadzwyczaj szerokim cechą wydawnictwa dwojako. zajmujących Po się pierwsze, łamy problemami folklorystów wykorzystuje metody itd. P o drugie, wielu różnych dyscyplin problemowym „Estudios" związanymi cyjną kulturą nahuatlańską — archeologów, lingwistów, nologów, zakresie musiała b y ć interdyscyplinar­ dawną filologów, publikujących naukowych, otwarte z w sięga są i historyków, „Estudios" po dla trady­ źródła et­ autorów tradycyjnie „ p r z y p i s a n e " o d r ę b n y m n a u k o m , w ł ą c z a teoretyczne o s i ą g n i ę c i a w s p ó ł c z e s n y c h nauk h u m a n i s t y c z n y c h do b a d a ń n a d m i n i o n y m i f a z a m i k u l t u r y n a h u a t l a ń s k i e j . T e g o r o ­ dzaju trend integracyjny występuje zresztą od d a w n a w amerykanistyce, ko w M e k s y k u . W s a m y m M e k s y k u drugim p r z y k ł a d e m p o ł ą c z e n i a ności ra z interdyscyplinarnością Náhuatl" przez pismo Instytut jest bliźniacze zatytułowane Badań „Estudios Historycznych w stosunku de Cultura do „Estudios Maya", nie de Cultu­ wydawane z Narodowego U n i w e r s y t e t u tyl­ monotematycztakże Autonomicznego w mieście Meksyku. Najnowszy, więc, szesnasty jak zwykle, czesne wśród nich wa y tlahtolli. nahuatlańskiej formami „Estudios Las obszerne formas de C u l t u r a problematyce. i wnikliwe de expresión w jest o tyle uzasadnione, słownej kultywowanymi społeczeństwach Nahua, również rozważań przybliżeniu catl — składa „pieśń, są jednak europejskiej hymn, się z czterech studium przynosi Miguela en náhuatl i dwa zasadnicze poezji i prozie, w i e r s z " i tlahtolli części. W — takimi, których pierwszej, magiczne). pokolenia autor z Głównym poję­ przed­ odpowiadające klasyfikowane mowa, wstępnej, z związek twórczości, náhuatl „słowo, po­ sło­ że autor z a j m u j e s i ę wszel­ rodzaje w po­ León- (s. 13-108), przekazywanymi c i e m l i t e r a t u r y j e s t d o ś ć l u ź n y (np. z a k l ę c i a , f o r m u ł y miotem Náhuatl" Bez w ą t p i e n i a „literaturze" okresu p r z e d h i s z p a ń s k i e g o . Umieszczenie ekspresji pokolenie w tom zróżnicowanej zajmuje „literatura" w cudzysłowie kimi na o nader miejsce - P o r t i l l a pt. Cuícatl święcone j u ż z kolei prace jako wypowiedź". prezentuje cuí­ Studium społeczno- - k u l t u r o w y k o n t e k s t l i t e r a t u r y n a h u a t l a ń s k i e j (m. i n . j e j g e n e z ę i s p o s o b y t r a n s m i ­ sji), o m a w i a o k o l i c z n o ś c i , w j a k i c h p e w n a c z ę ś ć ustnej t w ó r c z o ś c i i n d i a ń s k i e j u t r w a ­ lona została nów), krótko XX-wieczne analizę za p o m o c ą alfabetu piśmiennictwo obu w y r ó ż n i o n y c h stanowią łacińskiego ( z a r ó w n o przez Indian, jak i Hiszpa­ c h a r a k t e r y z u j e t e ż d o t y c h c z a s o w e b a d a n i a oraz w s p ó ł c z e s n e , szczegółowe w języku náhuatl. r o d z a j ó w —• cuícatl omówienie różnych m a c h k a ż d e g o z t y c h r o d z a j ó w . Cuícatl Część druga i tlahtolli. form Części twórczości analizowane zawiera głównie filologiczną trzecia i czwarta mieszczących się w r a ­ s ą ze w z g l ę d u n a i c h związek z m u z y k ą i t a ń c e m oraz t e m a t y k ę , k t ó r a j e s t g ł ó w n y m k r y t e r i u m p o d z i a ł u ; osobny paragraf wyróżnia formuły poświęcony kilka został r ó w n i e ż autorom podrodzajów, związane zaliczając z interpretacją w i e dat k a l e n d a r z a tonalpohualli, gów, w których używano owych pieśni 2 Wśród tlahtolli do n i c h — j a k j u ż w s p o m n i a n o tonalamatl, czyli przepowiednie losu na autor — także podsta­ oraz f o r m u ł y s t o s o w a n e przez c z a r o w n i k ó w i m a ­ specjalnego, ezoterycznego języka zwanego nahuallah- tolli». 2 M . L e ó n - P o r t i l l a w y d a ł o s o b n ą k s i ą ż k ę o poetach a z t e c k i c h , w k t ó r e j s z c z e ­ g ó ł o w o p r z e d s t a w i ł ż y c i e i t w ó r c z o ś ć t r z y n a s t u m o ż l i w y c h do zidentyfikowania t w ó r c ó w c u í c a t l , por. t e n ż e , T r e c e poetas del m u n d o azteca, U n i v e r s i d a d N a ­ c i o n a l A u t ó n o m a de M é x i c o , M é x i c o 1967. N a j b a r d z i e j w y c z e r p u j ą c y m o m ó w i e n i e m nahuallahtolli pozostaje j e d n a k n a ­ dal p r a c a A . L ó p e z a A u s t i n a , Términos de nahuallatolli, „Historia Mexicana", v o l . X V I I : 1967, n u m . 1, s. 1-36. 8 �245 RECENZJE Jakkolwiek Miguel León-Portilla twórczości słownej, które przedhiszpańską, również i w to in.). W ó w c z a s choć jednak okresie warunkami — podkreśla kolonialnym też pojawiło dawny styl Kolonizacja dzieła których mimo retoryczne de mają proweniencję w náhuatl motywowane a więc sztuka do g ł o s u ge­ docho­ dobrego w y s ł a w i a n i a nieodwracalne k t ó r y m zdarzało la Cruz nowymi listy, petycje, ich charakteru często formy, powstawała Chimalpahina przerwanie s i ę p i s a ć poezje (16517-1695), ogłaszać się. trady­ słynnej polityczne ma­ nifesty E m i l i a n o w i Z a p a t a ( w 1918 r.) i L a z a r o w i C á r d e n a s ( w 1937 г.), lecz w żad­ nym Inés — A l v a r a d o Tezozomoca, jednakże tylko j ę z y k , w Sor Juanie konkwiście czy ekonomicznymi, spowodowała cji kulturowej. P r z e t r w a ł mniszce-poetce po że literatura n a h u a t l a ń s k a się piśmiennictwo wypowiedzi, hiszpańska on, (np. prawnymi, społecznymi nealogie, t e s t a m e n t y itp., w dził o g r a n i c z y ł s w ą p r a c ą w y ł ą c z n i e do t y c h f o r m zapisane z tych p r z y p a d k ó w nic poza j ę z y k i e m nie p r z y p o m i n a ł o d a w n y c h s k i c h cuicatl czy Dodajmy, że huatl, w y r a ź n i e meksykań­ tlahtolli. zainteresowanie nasilone literaturą od j a k i e g o ś 4 k o w y m , w M e k s y k u m a dodatkowe nahuatlańska czasu w i samym międzynarodowym językiem znaczenie. D a ł t e m u w y r a z M i g u e l badaniem umożliwić kilka nahuatlańskich zbliżenie utworów literackich, dawnych s i ę do n i c h t y m , k t ó r z y odmian j ę z y k a po dawnych Meksykanów". dziś dzień i nau­ León-Por­ t i l l a , s t w i e r d z a j ą c : „[...] j e s t n a s z y m m o r a l n y m o b o w i ą z k i e m — t y c h , k t ó r z y się ná­ środowisku zajmują współczesnych utrzymują przy R z e c z nie polega w y ł ą c z n i e —• życiu na upo­ w s z e c h n i e n i u l i t e r a t u r y i w i e d z y o n i e j . P r o b l e m jest z n a c z n i e p o w a ż n i e j s z y i s p r o ­ wadza się zniknie do pytania: z mapy czy j a k to się stało czenie może z wieloma mieć językami pozostanie ciągu językiem kilku indiańskimi? postulowane cytowanego n a d a l j ę z y k i e m n á h u a t l do w i e d z y budzi ż y w e zainteresowanie wiązanych do rodzimej tradycji czci j ę z y k a Cuauhtémoca". ostatnie o k r e ś l e n i e i w czy jakie zna­ badacza zbliże­ wypracowywanej naukowa w do zostało powstrzymania z publikowanej p a A l t a , D . F . w y g ł o s i ł w i m i e n i u m i e s z k a ń c ó w osiedla podczas czci Miguela wych w Acatlán w León-Portilla 1982 r. ( L . S i l v a Warto przytoczyć d w i e opinie poruszonego w y ż e j problemu: „Język w náhuatl odróżnieniu od stanowi innych on r z e c z ą m a r t w ą . J ę z y k zostaje przeszłości, Narodowej zaniku w „godnego omawianym Szkole discurso zorgani­ Studiów Zawodo­ en náhuatl, kulturowego naszego s. 219-223). bezpośrednio naszych przodków. patrymonium kulturowego Ale nie jest n á h u a t l ż y j e , c h o ć m o ż e lepiej b y ł o b y p o w i e d z i e ć — które to­ Mil­ spotkania tym wystąpieniu, dotyczące część dziedzictwa aspektów przy życiu, t r w a na rozległych dectwem w G a l e a n a , Un zawarte w ga­ ludzi takich, j a k Miguel mie „ E s t u d i o s " mowy, j a k ą nauczyciel p o c h o d z ą c y z Santa A n a Tlacotenco w zowanego k u też dziesięcioleci, grupach i n d i a ń s k i e j inteligencji przy­ dążących zaczerpnięte żywym, najbliższych Trudno powiedzieć, przez u c z o n y c h . F a k t e m jest, ż e d z i a ł a l n o ś ć León-Portilla To náhuatl Meksyku w d l a tej k w e s t i i nie I n d i a n m ó w i ą c y c h binetach język ligwistycznej obszarach M e k s y k u wiejskiego. o p i e r a s i ę z a n i k o w i , a jego p o s t ę p u j ą c y Jest po­ świa­ r o z p a d to do­ w ó d naszego n i e d b a l s t w a , b r a k u t r o s k i o z a p o b i e ż e n i e jego z a n i k o w i . Kiedy widzimy konstruować nasze środki, jakie zabytki archeologiczne się przedsiębierze, czy aby odrestaurować jakikolwiek inny lub rodzaj zre­ budowli o znaczeniu historycznym, m o ż e m y tylko dziwić się s t w i e r d z a j ą c , że p r z e d h i s z p a ń skie języki trwają rozpowszechnienia, w całkowitym lecz n a w e t dla zapomnieniu. zachowania Nie r o b i s i ę n i c , j u ż nie ich w miejscowościach, dla ich gdzie na­ d a l s ą one ś r o d k i e m k o m u n i k a c j i o d u ż y m z n a c z e n i u " . 4 Ś w i a d c z y o tym najlepiej w y k a z najnowszych publikacji o j ę z y k u i litera­ turze n á h u a t l p o d a n y w „ E s t u d i o s de C u l t u r a N á h u a t l " , v o l . 14: 1980, s. 419-432; vol. 15: 1982, s. 291-296; vol. 16: 1983, s. 349-373. �246 RECENZJE „Gdy pokazaliśmy przyp. R T ] teksty nej, byli jemność dające naszym napisane zaskoczeni widząc świadomość, ludziom swój język Santa w náhuatl utrwalony albo Ana w i upowszechniające teksty, k t ó r e z o s t a ł y napisane w o k ó ł tego, co b l i s c y b y l i ś m y de C u l t u r a w Tlacotenco postaci drukiem. ż e s ą osoby i i n s t y t u c j e z a i n t e r e s o w a n e Odrodził się entuzjazm w o k ó ł „Estudios [mieszkańcom i opublikowane — dwujęzycz­ Sprawia im przy­ tymi sprawami, ba­ tym języku. tego, co nasze, w o k ó ł tego, co nas identyfikuje, zapomnieć". Náhuatl" mają swój udział w rozbudzaniu poczucia du­ m y z w ł a s n e g o j ę z y k a i k u l t u r y , p u b l i k u j ą c od c z a s u do c z a s u obok s t u d i ó w ściśle naukowych tomie także próbki w s p ó ł c z e s n e j , amatorskiej twórczości 16 s ą to c z t e r y w i e r s z e A l f r e d a R a m í r e z a C . z X a l i t l a w poetyckiej (w stanie G u e r r e r o , podane 5 do d r u k u p r z e z L e o n a r d a M a n r i q u e , s. 207-217) . Aby pozostać León-Portilla, w kręgu wymieńmy problematyki, której jeszcze n y c h b ą d ź to z p i ś m i e n n i c t w e m terpretacją założeń, przedhiszpańskiej charakteru i Bernardina paedia", de języku náhuatl, ustnej. wielkiego (Arthur poświęcony dotyczące logicznej treści dwóch y la Leyenda de dzieła źródeł, dość mechaniczne, autorka — próba i in­ ustalenia planowanego Sahagun's stwierdzeniu zapisów Soles, de s. „Doctrinal polegające zgodności lub la Historia przez Encyclo­ znacząca (dająca się w y t ł u m a c z y ć potwierdzeniem tylko autentyczności raczej na przyznanie Historia de Mexicanos tych elementów por niezwykle wniosków . Mexicanos i i n f o r m a c j i ze relacjonowanej przez te pisze występujących 6 istotnych los czerpaniem s i ę do f i a s k a los jest mito­ na „czysto formalnym" — j a k iż między de tradycji Porównanie niezgodności obu t e k s t a c h , n i e p r o w a d z i niestety do ż a d n y c h współzależność meksykańskiej 123-134). w gląda związa­ to z r e k o n s t r u k c j ą katechetycznego comparativo los ważnych jest bądź Miguela zagadnień P i e r w s z a z n i c h to J . O. A n d e r s o n , XVI-wiecznych i h i s t o r y c z n e j (Análisis Pinturas Soles był artykuł różnych s. 109-122). P r a c a d r u g a , a u t o r s t w a M e r c e d e s de l a G a r z a , p o ś w i ę c o n a porównaniu sus w tradycji celów Sahagún trzy prace Sugestia, Leyenda wspólnego źródła le los źródła) tradycji, wy­ tego r o d z a j u a n a l i z y . N i k t b o w i e m nie k w e s t i o n o w a ł n i g d y a n i p o d o b i e ń s t w a , a n i a u t e n t y z m u obu r e l a c j i . Podobny c h a r a k t e r m a t r z e c i a ze w s p o m n i a n y c h D e w e y pt. Huémac: w el fiero de Cincalco s p o s ó b r ó w n i e m e c h a n i c z n y , j a k to u c z y n i ł a różach w zaświaty" Huémakowi hiszpańskich konkwistadorów, streszczeniu odpowiednich jest a r t y k u ł tradycję toiteckiemu jednak w y ł ą c z n i e fragmentów z XVI-wiecznych przypomniany z a m i a n za to nadnaturalnego do zapewnia, świata, że „również wcieleni w dzięki my zdolni bóstwo, py­ w obliczu katastro­ ł ą c z n i e z p r ó b ą u c i e c z k i od t r o s k w z a ś w i a t y , m o ż n a litycznymi. W podróż władcy kronik. Najistotniejsze t o w a ć j a k o opisy w y d a r z e ń r e a l n y c h ) a u t o r k a z b y w a p a r o m a s l o g a n a m i w — i jego otoczenia n a p o j a w i e n i e s i ę w M e k ­ został t a n i a (takie c h o ć b y j a k to, czy opisy z a c h o w a n i a M o t e c u h z o m y ficznych przepowiedni, Janice I I . T e n f r a p u j ą c y problem z w i ą z a n y m. in. z k w e ­ stią u w a r u n k o w a ń reakcji Motecuhzomy syku to M . de l a G a r z a — r e l a c j e o „ p o d ­ p r z y p i s y w a n y c h przez i n d i a ń s k ą oraz M o t e c u h z o m i e prac, (s. 183-192), w k t ó r y m a u t o r k a z e s t a w i a jesteśmy takie trak­ psychoana­ jak udać się straszliwy Huémac". Wzorem rzetelnej analizy, t y m 5 razem ikonograficznej, jest natomiast publika- C z ę ś c i e j p u b l i k a c j e tego r o d z a j u s p o t y k a s i ę n a ł a m a c h c z a s o p i s m a „ T l a l o can", r e d a g o w a n e g o t a k ż e p r z e z M . L e ó n - P o r t i l l a , por. m o j e o m ó w i e n i e o s t a t n i c h t o m ó w w : „ E t n o g r a f i a P o l s k a " t. 29: 1985, z. 2. A u t o r k a nie s p o s t r z e g ł a np. g ł ę b o k i c h o d m i e n n o ś c i , j a k i e w y s t ę p u j ą w z a ­ w a r t y c h w obu ź r ó d ł a c h k o n c e p c j a c h t z w . epok ś w i a t a . P i s z ę o n i c h obszernie w a r t y k u l e Struktura epok świata w mitologii nahuatlańskiej. Nowa interpretacja wersji z Histoyre du Mechiąue, Leyenda de los Soles i Historia de los mexicanos por sus pinturas, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 29: 1985, z. 2. 6 i? �247 RECENZJE cja z Carmen Aguilera 89 k a r t y Códice poświęcona Tezcatlipoca. W s p o s ó b do de Tula, s. przekonujący 165-182). Ogólniejsze t u r y M a t l a t z i n k ó w , w n o s z ą c e wiele nango, dzy w regionie w postaci bóstw albo autorka wykazuje, że mamy tam {Identificación znaczenie ma dolinie T o l u c a , de Topiltzin studium rzeźb odkry­ a w i ę c n a obszarze kul­ o t y m m a ł o dotychczas ( C a r l o s A l v a r e z A . , Esculturas de po­ Teote­ s. 233-264). T o samo, j e ś l i chodzi o z n a c z e n i e e f e k t ó w b a d a ń d l a c a ł o ś c i powiedzieć można k r ó t k i m a r t y k u l e pt. L a s fechas xóchitl (s. 225-231) r o z w i ą z u j e jących w do jakich o ustaleniach calendáricas najbardziej dokuczliwych kronikarza. trudności 7 hiszpańskiego completas M e k s y k u . F e r n a n d o de A l v a daty kompletne w Ixtlilxóchitl (dzień, miesiąc, s i ę z obliczeniami godnych źródeł. Hanns J . P r e m ustalił wzór, jakim dokonywanymi na czas p r z e l i c z e ń k a l e n d a r z o w y c h i s t w i e r d z i ł , daty indiańskie, które ekwiwalenty europejskie, textos wyrażone a także chronologii badaniach nad zgadzały te los de Ixtlil- występu­ indiańskiej na­ przed- obu s y s t e m a c h ka­ c h o c i a ż same korelacje nie innych, bardziej w i a r y ­ posługiwał że wartość są w etnohistorią był jednym z nielicznych rok) w podstawie pozycja wie­ który z kalendarzem europejskim, l e n d a r z o w y c h . M n o g o ś ć t y c h dat b u d z i ł a z a s t a n o w i e n i e , łącznie en Niejasności przysparza jej skorelowanie kronikarzy podających Hannsa J . Prema, ostatecznie c h y b a p r o b l e m dat t a k l i c z n i e relacjach tetzcokańskiego oraz kłopoty, Ich czterech jako Huitzilopochtli n o w e g o do w i e d z y I m p e r i u m Azteckiego meksykanistycznej, leżą z Topiltzina Quetzalcoatla t y c h podczas w y k o p a l i s k w T e o t e n a n g o znanym jednej dotąd rozpoznawanej całkowicie czynienia z w y o b r a ż e n i e m <¡uetzalcóatl identyfikacji Magliabecchiano, się kronikarz pod­ chronologiczną dniach kalendarza zajmowana mają wy­ tonalpohualli. przez d z i e ń w miesią­ cach kalendarza i n d i a ń s k i e g o są rezultatem późniejszych, arbitralnych ustaleń. T y m samym hualli stworzona została podstawa do traktowania dat p o d a w a n y c h Dwa ostatnie artykuły zamieszczone w 16 tomie „Estudios", c h o ć b y w s p o m n i e ć , to M i c h a e l a E . S m i t h a El desarrollo del wg tonalpo­ które wypada j a k o cennego i o r y g i n a l n e g o m a t e r i a ł u ź r ó d ł o w e g o . imperio mexica: una las psicotrópicas plantas (s. 135-164) las antiguas Lozoya genas (s. 193-206). W p i e r w s z y m a u t o r w s k a z u j e n a k o r z y ś c i , j a k i e p r z y n i e ś ć rozwojowych en expansión oraz X a v i e r a la procesów de sistémica y la Sobre ujęcie investigación perspectiva económico cywilizacji mezoamerykańskich w culturas indí­ może kategoriach teo­ r i i s y s t e m ó w i tzw. analizy regionalnej. W drugim a r t y k u l e d y s k u t o w a n a jest k w e ­ stia nadużyć interpretacyjnych teoretycznych. Przykład stycznych w y o b r a ż e ń tego wynikających typu niektórych sytuacji ze autor stosowania widzi roślin mezoamerykańskich w pewnych schematów interpretowaniu przez p r y z m a t pla­ „kultu­ 8 ry enteogenów" . P r ó c z a r t y k u ł ó w w tomie z n a j d u j e m y jeszcze d w i e p u b l i k a c j e o c h a r a k t e r z e d o k u m e n t a l n y m — l i s t y F r a n c i s c a del P a s o y T r o n c o s o u d o s t ę p n i o n e przez I g n a c i o B e r n a l a (jest to k o n t y n u a c j a l i s t ó w w y d r u k o w a n y c h w tomie 15) i n i e p u b l i k o w a ­ n y tekst S a l v a d o r a T o s c a n o .o Księgach kosmogonicznych dawnego Meksyku, a po­ n a d t o b i b l i g r a f i ę p r a c z z a k r e s u j ę z y k a i l i t e r a t u r y n á h u a t l za l a t a 1981-1982. T o m z a m y k a j ą recenzje. Ryszard 7 Tomicki P o r . n a ten t e m a t H . B . N i c h o l s o n , Western Mesoamerica: A. D. 9001520, [w:] Chronologies in New World Archeology, ed. b y R . E . T y l o r a n d C . W . M e i g h a n , A c a d e m i c P r e s s , N e w Y o r k 1978, s. 285-329. J a k W 3 j a ś n i a X . L o z o y a , t e r m i n enteogeno — „ B ó g w e w n ą t r z n a s " —• w p r o ­ w a d z o n y z o s t a ł ostatnio przez e t n o f a r m a k o l o g ó w w m i e j s c e o k r e ś l e ń h a l u c y n o geny, ś r o d k i p s y c h o t r o p o w e itp. j a k o n a j l e p i e j w y r a ż a j ą c y sens k u l t u r o w y s t a n ó w i w r a ż e ń w y w o ł y w a n y c h ich stosowaniem. 8 r �248 RECENZJE ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS. FOLIA CAUCÁSICA, Ł ó d ź 1983, n r 1, ss. 141. „Folia daje Caucásica", działający spół których od l a t k i l k u pierwszy Polsko-Zakaukaskich Badań graf, prof. Ludwik Naukowych. Straszewicz, rady redakcyjnej wchodzą: i Stanisław Liszewski zeszyt ukazał przy Uniwersytecie będący prof. prof. (członkowie się w Łódzkim Redaktorem zarazem Bohdan roku ubiegłym, wy­ Interdyscyplinarny wydawnictwa kierownikiem geo­ W skład Zespołu. Baranowski, Bronisława Ze­ jest Jaworska prezydium Zespołu). Sekretarzem redakcji i Ze­ s p o ł u jest A l i c j a D r e w n i a k o w a . Wydawane kułów, w „Folia kaukazia w języku angielskim, Caucásica" publikują szerszym rozumieniu Armenii i Azerbejdżanu (235 + 85 e g z e m p l a r z y ) z obszernymi oryginalne tego t e r m i n u , r ó w n i e ż Dagestan. i poza Ł o d z i ą polskimi materiały streszczeniami badawcze tj. zaliczając doń oprócz Nakład wydawnictwa j e s t ono arty­ dotyczące Z a ­ p r a k t y c z n i e nie Gruzji, jest bardzo n i s k i do n a b y c i a . p i e r w s z y o t w i e r a k r ó t k i w s t ę p L . S t r a s z e w i c z a , w k t ó r y m a u t o r pisze o Zeszyt powstaniu i f o r m a c h d z i a ł a l n o ś c i Z e s p o ł u Z a k a u k a s k i c h B a d a ń N a u k o w y c h oraz o c e l a c h , k t ó ­ rym służyć mają wydawnictwo Kaukazu wydawane i innych krajów; k a s k i e j i silniejszego związani przezeń to s k u p i w o k ó ł Caucásica", wyrażając tematyką zespolenia że z Polski, problematyki tych wszystkich, którzy w o tak z r ó ż n i c o w a n y c h nadzieję, badaczy p r z y c z y n i s i ę do lepszego p o z n a n i a jeszcze z tym regionem „Folia siebie z a i n t e r e s o w a n y c h kau­ jakiś sposób warunkach naturalnych, są starożyt­ nej h i s t o r i i i bogatej k u l t u r z e . Na następnych kontaktów stronach B . B a r a n o w s k i , od w i e l u polsko-kaukaskich, Strutyńskiego (1810-1878). pisze lat zajmujący o tematyce g r u z i ń s k i e j Strutyński, podobnie jak w wielu się dziejami twórczości Juliusza innych młodych ludzi ze ś r o d o w i s k a k r e s o w e j a r y s t o k r a c j i w t a m t y c h c z a s a c h , w s t ą p i ł do c a r s k i e j s ł u ż b y wojskowej tejszego ra i przez w i e l e l a t (do r. 1846) p r z e b y w a ł generał-gubernatora. poświęconych Kaukazu 1857; tematyce Miscellanea Po omówieniu kaukaskiej 1855; (Kilka Obrazy w trzech badań z natury. Tyfusie jako adiutant drukowanych geologicznych Giul-Szada i dotyczącymi geologii i geografii Gruzji, wykopalisk t e r y t o r i u m tego k r a j u i s ą s i e d n i e j A r m e n i i , gruzińskiej arystokracji. Rękopisy szlachty i książąt, r o z w a ż a n i a kazu i Dagestanu oraz m a t e r i a ł y 1939 te r ę k o p i ś m i e n n e szkice wione jednym na sprzedaż w nich zaginął. Autor a r t y k u ł u dziejoivych Strutyńskie­ archeologicznych i ruin na genealogii (i z w i ą z a n y c h z n i ą legend) te z a w i e r a ł y r ó w n i e ż o powstaniu auto­ 1872), B . B a r a n o w ­ s k i szerzej z a j ą ł s i ę nie d o k o ń c z o n y m i i n i g d y nie w y d a n y m i s z k i c a m i go tam­ p r a c tego opisy p a ł a c ó w gruzińskiej m u z u ł m a ń s k i c h górali Północnego o parafii rzymskokatolickiej w Strutyńskiego o tematyce kaukaskiej z o s t a ł y z warszawskich antykwariatów, zdążył jedynie Kau­ Tyflisie. W roku a zrobić z nich niezbyt wysta­ później ślad szczegółowe po no­ tatki. J. K . Janczak, ludności opierając się Imperium Rosyjskiego Zakaukaziu cowaniem w końcu na z X I X wieku, językowym i materiałach 1897 г., pisze zajmując wyznaniowym, pierwszego o powszechnego stosunkach się rozmieszczeniem strukturą ludności spisu ludnościowych ludności, według płci na zróżni­ i wieku oraz p o z i o m e m p i ś m i e n n o ś c i w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w tego regionu. Jedno Obrazy skową na Surzyński, rem, z ciekawszych Dagestanu w Dagestanu tym terenie który sposób źródeł Juliana — w latach j a k pisze systematyczny swoje do dziejów Surzyńskiego spostrzeżenia 40-tych autorka — nadkaspijskich obszarów skazanego X I X wieku, przymusową omawia był wyjątkowo i interesujący dotyczące na jednocześnie zachodzących c z n y c h i r ó ż n y c h dziedzin k u l t u r y l u d ó w tego k r a j u . Kaukazu służbę Czesława wnikliwym Kulesza. obserwato­ przedstawił w wówczas — woj­ wydarzeń Obrazach polity­ �249 RECENZJE Mañana Bokeria z Wydziału Meteorologii, K l i m a t o l o g i i i O c e a n o l o g i i sytetu Tbiliskiego zajmuje się z r ó ż n i c o w a n i e m ludowego Wielkiego Kaukazu i przestrzennym t y p ó w jego z a l e ż n o ś c i ą od Uniwer­ budownictwa lokalnych w a r u n k ó w klima­ tycznych. Guiñara sze o roli Laszki miast (Wydz. Geografii o systemie usług Gospodarczej dla ludności Uniwersytetu rolniczej w Tbiliskiego) subtropikalnej pi­ strefie Gruzińskiej SRR. Autorem polskich następnego metod Przemianami go artykułu badawczych Zakaukazia w strukturze zajmują pt. Atrakcyjność jest S t a n i s ł a w turystyczna Gruzji w świetle Liszewski. terytorialnej i branżowej się S t a n i s ł a w P ą c z k a przemysłu włókiennicze­ z Instytutu Geografii U Ł i A l e k s a n ­ der R o n d e l i z W y d z . G e o g r a f i i G o s p o d a r c z e j U n i w e r s y t e t u T b i l i s k i e g o . Nieco w i ę c e j stawionej 225 prac kontaktów i d z i e d z i n a c h . Nie stępnych że nie narodowości między wszech miar wydawnictwa wyznaczonego s i ę jeszcze, s z c z e g ó l n i e w z dziedziny historii, d z i e j ó w a uzupełniana, przez jej autorkę Kaukazu artykuły i poświęconą ona dotyczących Polską w w tych prasie alpinizmowi. gdyby bibliografia i i etnografii recenzje, ta była wydaje zakresu w się na­ bowiem, tematycznego czasopismach okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , stosunków ze­ Zawiera Polsce i kaukaskimi podróżniczą rozszerzana w historii niej w ł ą c z o n e pożyteczną, zeszycie pozycji — kaukaskiego. opublikowanych republikami n a t o m i a s t do zmieniając ostatniej w regionu administracji, poddano l i t e r a t u r ę ze zeszytach nawet prac zostały rzeczą znalazłoby poświęcić Bibliografii gospodarki, współpracy selekcji Byłoby Kotlicką różnych naturalnych, codziennej; chciałbym Joannę autorów warunków oraz miejsca przez sporo polsko-kaukaskich, historii gospodar­ czej, k t ó r e m o g ł y b y s i ę w niej z a w r z e ć . Andrzej A . I . R O B A K I D Z E , Puti Akademija akad. Nauk I. A. Džavachišvili, Profesor w Aleksi cza blisko kierunek A. swoją Robakidze znaleźć w zinów z innymi można wnioskować można ludami Działu parę W i 1983, gg.), im. ss. 158. S R R , od wywiera obszernej publikacji (1922-1982 Etnografii Etnografii Gruzińskiej i organizacyjną główny Kaukazu. również W co Kaukazu ćwierćwie­ istotny wpływ bibliografii poświęconych n u r t jego z a i n t e r e s o w a ń we Powstanie i z „Posłowia", wynikającą z omawianej nie potrzeb pracy prac zagadnieniom j u ż od było tyle p o w r p t e m do dyscypliny, próbą naukowych i organizacyjnych osiągnięć okresie ogromnego terenowych również Tbilisi kierownik etnograficznych. etnografii, ale autora, 60-lecia. dokonały naukową badań dorobku i p o d k r e ś l e n i a niego „Mecniereba", wieloletni etnografii Archeologii dawna kierunku b a d a ń etnicznych i kulturowo-historycznych z w i ą z k ó w zainteresowań jej sovetskoj Istorii, Archeologii i Etnografii A N działalnością zmierzał Institut Izdatielstwo gruzińskich rozwoju gruzińskiej gruzinskoj SSR, Robakidze, Instytucie Historii, na razvitija Gruzinskoj Woźniak tym, zaiste wszystkich jak dzieła. pisze autor, „etnograficzne Przeprowadzono regionach Gruzji setki i Kaukazu, Gru­ zatem, podsumowania w ciągu ostat­ instytucje Gruzji kompleksowych badań zebrano unikalne mate­ riały, opublikowano monografie o d u ż e j d o n i o s ł o ś c i historycznej i teoretycznej, kształcono wysoko kwalifikowane kadry nych. ich Omówić rezultaty zresztą sprawa w o d ó w nie wszystkie kierunki w jednym przyszłości. i stworzono system instytucji b a d a ń etnograficznych w opracowaniu jest oczywiście Prezentowany szkic, k t ó r y jak wcześniejszych Gruzji i niemożliwością wy­ etnograficz­ podsumować — jest to z wymienionych wyżej po­ m o ż e z a w i e r a ć w m i a r ę c h o ć b y p e ł n e j informacji bibliograficznej o do- �250 RECENZJE robku całej dyscypliny, jest tylko próbą prześledzenia najważniejszych p r a c y n a d g ł ó w n y m i p r o b l e m a m i etnografii G r u z j i , z u w z g l ę d n i e n i e m publik autonomicznych i jedynie w n i k ó w , bez j a k i e j k o l w i e k j e d n a k ż e tym aspekcie próby podsumowania oceny, to b o w i e m etapów osiągnięć re­ części należy ich wy­ j u ż do h i s t o r i i etnografii" (s. 157). Tak więc autor, j a k b y u p r z e d z a j ą c tania i uwagi, określa zatem praca A. sześćdziesięciu, kowanym książki py­ c z y m ona jest, a czego w n i e j s z u k a ć n i e n a l e ż y . N i e jest Robakidze co w tematycznie graficznych, stąd zarysem pewnym wszelkie historii stopniu etnografii mógłby i przestrzennie pod a d r e s e m gruzińskiej sugerować obszernym swojej tytuł, omówieniem ostatnich a tylko stanu b a d a ń też charakterystyczny u k ł a d jej treści, k t ó r y lat uporząd­ etno­ postaram się k r ó t ­ ko p r z e d s t a w i ć . W e „ W p r o w a d z e n i u " o m a w i a a u t o r z w i ę ź l e r o z w ó j m y ś l i etnograficznej w zji, szukając n e j (Żywot jej pierwocin już w świętej Szuszaníki najstarszych zabytkach literatury z V w.) i historiografii, u L e o n t i M r o w e l i ( X I w.) i W a c h u s z t i B a g r a t i o n i ( X V I I I w.). N i e c o o b s z e r n i e j pisze o p o c z ą t k a c h nograficznych w X I X wieku, o działalności badań wieku, a następnie nych a etnografii szczególnie p r z e c h o d z i do k w e s t i i k s z t a ł t o w a n i a gruzińskiej jego c z ę ś ć potraktowana szerzej, opracowań w o etnografii języku początków się r a m organizacyj­ po r o k u 1921. S z k o d a , ż e ó w r o z d z i a ł pierwsza, traktująca gdyż et­ I. Czawczawadze, A . Cereteli, T. S a - chokia i innych, roli p e r i o d y k ó w i w y d a w n i c t w s e r y j n y c h k o ń c a X I X i XX Gru­ hagiograficz- wprowadzający, X I X w i e k u , nie została rosyjskim odnoszących się do tego o k r e s u j e s t n i e w i e l e . W r o z d z i a l e p i e r w s z y m o m a w i a autor s t a n b a d a ń n a d k u l t u r ą m a t e r i a l n ą , p r z e ­ de w wszystkim zaś budownictwem drugim — nad g o s p o d a r k ą my u p r a w y roli uprawa winorośli i produkcja transportu i uprawnych, pasterstwo oraz Gruzji, poświęcony jest problematyce specyfice m i g r a c j o m i procesom zatytułowanym rzeniami, „Kultura Parę ograniczając Muzeum się do w rodzinie, górskich górali pozostałościami gruzińskich, folklorem autor m u z e a l n i c t w u omówienia działalności i m . S. D ż a n a s z i a przegląd kultów Gruzi­ następnym, badań nad wie­ przedchrześcijańskich muzycznym (rozdz. V I ) , w Działu for­ regionach Badania kulturowych związków omawiane s ą w rozdziale c z w a r t y m . W doroczną, stron p o ś w i ę c i ł Gruzji społecznego: duchowa", A . Robakidze daje obrzędowością synkretycznymi religiami ludową. współżycia organizacji społecznej etnicznym. n ó w z innymi ludami Kaukazu łowiectwo, syste­ hodowla, Roz­ p r a w a zwyczajowego, i i rzemiosła) trzeci rybołówstwo odzieżą; organizacji pracy, stan z a a w a n s o w a n i a prac nad g r u z i ń s k i m atlasem historyczno-etnograficznym. dział wina, środkami rolnicze, formy i nawadniania, rodzaje roślin mom i i osadnictwem, (narzędzia i Etnograficznego (d. M u z e u m K a u k a s k i e ) . medycyną praktyce jednak Osobny Państwowego rozdział (VII) p o ś w i ę c o n y z o s t a ł b a d a n i o m n a d w s p ó ł c z e s n o ś c i ą : p r o w a d z o n y m od l a t 3 0 - t y c h b a ­ daniom we wsiach kołchozowych, branych, dużych z a k ł a d ó w taisi. Te życia rodzinnego nież ostatnie krótko regionalne zagadnienia a od lat przemysłowych dotyczyły głównie także przemian w wśród Tkibuli, robotników Tbilisi, Telawi dziedzinie i tematyczne teoretyczne T. Ocziauri, (np. terenowych, kultury materialnej, (popularne T. Czikowani, A. Lekiaszwili problematyka które etnograficznej znalazły etnosu), odbicie w problemy wy­ i Ku­ i o r g a n i z a c j i p r a c y . W t y m s a m y m r o z d z i a l e autor o m ó w i ł k w e s t i ę .popularyzacji tematyki todyki b a d a ń 50-tych Cziatury, rów­ monografie i i n n y c h ) oraz metodologií pracach gruzińskich i me­ etnogra­ fów. W dań t r z e c h ostatnich etnograficznych, rozdziałach poprzedzone (VIII, I X , X ) przedstawił zarysem kształtowania autor k t ó r y c h s ą one p r o w a d z o n e , w a u t o n o m i c z n y c h r e p u b l i k a c h A b c h a z j i , łudniowo-Osetyjskim rezultaty się instytucji, w Okręgu Autonomicznym. K a ż d y rozdział ba­ ramach Adżarii i Po- opatrzony jest p r z y - �251 RECENZJE pisami bibliograficznymi graficznych z lat zawierającymi „Materiały - zawarte w miotem historii etnografii też zostać w dyskusji, choć w pełni etnografom, około t y m s z k i c u — pisze s ł o w i u " A . Robakidze — m o g ą periodyzacji łącznie tysiąca tytułów prac etno­ już wcześniej „Po- 1922-1982. w cytowanym wykorzystane Gruzji; zagadnienie do to nie do n i e j d o j r z a ł o " . Ż y c z y ć a b y d y s k u s j a ta nie p r z e d ł u ż a ł a opracowania było podstaw jeszcze zatem należy przed­ gruzińskim s i ę zbytnio, a tak potrzebna historia g r u z i ń s k i e j etnografii d o c z e k a ł a s i ę r y c h ł e g o o p r a c o w a n i a . Andrzej P . W I E S S N E R , Style and Social Information in Kalahari San Woźniak Projectile Points, „ A m e r i c a n A n t i q u i t y " , v o l . 48: 1983, No. 2, s. 253-276. Przyszli dziejopisowie, działający w c z a s a c h , gdy nauka wyleczy się już specjalizacji i r o z k a w a ł k o w y w a n i a , z w r ó c ą z p e w n o ś c i ą u w a g ę na s z c z e g ó l n ą ze dezin­ t e g r a c j ę b a d a ń n a u k o w y c h w X X w . Z a s z ł a ona t a k d a l e k o , ż e n a w e t b a r d z o z b l i ­ ż o n e d z i e d z i n y r z e c z y w i s t o ś c i , j a k te, k t ó r y m i z a j m u j ą s i ę etnografia uznano za światy ekspertów. to całkowicie odrębne, zasługujące na badanie i archeologia, przez inne T e n ostatni p o d z i a ł z a z n a c z y ł s i ę w E u r o p i e t a k j a s k r a w o , ż e już na coś więcej n i ż jedynie w bezmiar niewiedzy piętno czasów, wąskimi, nierozgałęzionymi skłaniających kasty wygląda do w g r y z a n i a s i ę sztolniami; zachodzi podejrzenie, ż e z a w a ż y ł a tu s k a z a m y ś l e n i a E u r o p e j c z y k ó w , k t ó r y c h w y o b r a ź n i a nie m o g ł a kar­ mić myśl s i ę n a co d z i e ń w i d o k a m i ż y c i a bytowanie ludów ludów pierwotnych, p r z y w o d z ą c y m i p r z e s z ł o ś c i , co u t r u d n i a ł o przyjęcie na wniosku, ż e przedmiot etno­ Z j e d n o c z o n y c h , gdzie etno­ g r a f i i i a r c h e o l o g i i to j e d n o i to s a m o . Zupełnie graf często „jego" ludów wającymi •obopólnego w a archeolog obcował do z pierwotnymi z t y m , co studiów dociekania złudzenia mu było wpływ tej sytuacji na i pojawiła odkrywać tej n o w e j a informacja lat nazwę 60-tych wyobraźnię powstała na przykładzie grotów (ethno- (Kobyliński, strzał dla właśnie dziedzinie). D o tego t e ż n u r t u n a l e ż y społeczna oko­ łączyć etnoarcheologii i 70-tych uży­ podczas zbiegiem ambicję etnograficzne, prowizoryczną się na przełomie sytuacji w P o l l y W i e s s n e r Styl ona i mających wyroby plemionami, dane naukowych, archeologiczne S t a n a c h Zjednoczonych. Nosi styni Stanach przypominające Trudno przecenić dziedzina użytku daje p r z e g l ą d np. w s i ę b a d a n i e m k u l t u r y , s t ą d t e ż nie j e s t z a p e w n e nowa archaeology) się identycznych ( T r i g g e r , 1978). że miała zabytki archeologiczne indiańskich, zajmujących liczności, rzecz przedmiotów wykopalisk łudzi inaczej widywał 1981, artykuł San z Pu­ na nu­ Kalahari. Archeolog badający ż ą c e obcowanie szych najdawniejszą przeszłość przodków. S y t u a c j a ta sprzyjała rozpowszechnieniu cheolog s t u d i u j ą c p r z e d m i o t y m o ż e w y p o w i a d a ć dukcji, człowieka skazany jest z niemymi rzeczami, jedynym b e z p o ś r e d n i m ś l a d e m a k t y w n o ś c i n a ­ użytkowaniu, się raczej na niższe tutaj, u t o ż s a m i o n o kształcie, zatem i pośledniejsze archeologię o kilku piętra się mniemania, zaledwie problemach, składających g m a c h u k u l t u r y . W P o l s c e , i nie fowie uwierzyli, że nie konać, że n i e o d w o ł a l n i e terycznych problemów. k i archeologiczne autorytety powtarzały s ą archeologom są skazani na rozstrząsanie co niedosięgal- to t a k d ł u g o , ż e w r e s z c i e potrzebni, a a r c h e o l o g o w i e C z y b a d a n i a etnograficzne przemówiły? tylko z historią kultury materialnej, uznając wszystko b a r d z i e j lotne i n i e n a m a c a l n e (np. k u l t u r a s p o ł e c z n a c z y d u c h o w a ) z a ne d l a tej n a u k i . L i c z n e że a r ­ się tylko o przedmiotach: ich pro­ etnogra­ dali się prze­ jedynie swoich w ł a s n y c h ezo­ s ą w stanie s p r a w i ć , a b y z a b y t ­ N a to p y t a n i e s t a r a s i ę o d p o w i e d z i e ć etnoarcheolo- �252 RECENZJE gia, t e m u wała też zagadnieniu poświęcony jest artykuł Polly Wiessner, która spróbo­ pokazać, j a k w m a ł y c h , niepozornych grocikach strzał odnaleźć m o ż n a macje o organizacji społecznej strzał buszmeńskich, oparte ich w y t w ó r c ó w . Praca drobiazgowej analizie na stanowi studium infor­ stylistyki etnograficznego materiału terenowego. Cóż tąd znaczy w tutaj archeologii słowo głównie stylistyka, styl? R o z w a ż a n i a teoretyczny torem takiego r o z u m o w a n i a : grupy —• z a l e ż n e wszystkie i i jakże można o zbliżonej produkuje się funkcji Ale (kreda, j u ż kolor rysik, z funkcji dowolnie zostaje wybranych od f u n k c j i konwencję i we wzajemnym utrwaloną w kontakcie, przestrzeni i w mówiąc czasie narzuca tylko narzę­ zatem cechą kanałów piszącego dowol­ w y b o r u cechy utrwala obowiązek wśród jej nie­ jedną naślado­ ludzi, k t ó r z y tymi, którzy przepływu bo i inne on społeczeństwo ogólniej, między siecią wymaga futbolowej, m o g ą być wybierane ograniczona; w a n i a . K o n w e n c j a rozprzestrzenia s i ę o c z y w i ś c i e stają będzie dwie przykład: konstrukcji, budowa Czasem jednak d o w o l n o ś ć jako na prosty piłki do­ zwykle kształt ponieważ pędzel), szczegóły społecznie cech podzielić Weźmy o kształcie ołówek, miały biegły podłużny kształt będą miały b ę d ą r o z m a i t e , bo j a k o n i e z a l e ż n e od temat autorów można przedmiotu. długopisów długopisu, nie z ogromnego z b i o r u m o ż l i w o ś c i . zależnej przedmiotu funkcji by nimi p i s a ć ? Podobny funkcjonalną. wkładu każdego od długopisy będą m i a ł y p o d ł u ż n y wrzecionowaty tego i c h f u n k c j a ; nie dzia cechy niezależne n a ten charakter, a myśli pozo­ objęci i n f o r m a c j i , to są zaś ostatnie nie z n a c z y n i c innego j a k s p o ł e c z e ń s t w o . Z a t e m , k o n w e n c j a m a c h a r a k t e r s p o ł e c z n y i o b e j m u j e j e d n o s t k i i g r u p y n a l e ż ą c e do jednego s p o ł e c z e ń s t w a . utrwalonym przez stylistycznych konwencję (etnografom społeczną, znane są niezależnym opisy takich od funkcji, cech na Cechom nadano nazwę przykładzie strojów; por. W o b s t , 1977; B o g a t y r i e w , 1979). Badania cych Polly zatem Wiessner informację zmierzały społeczną) do w odszukania wyrobach San cech z stylistycznych Pustynii (niosą­ Kalaharii. San, d a w n i e j z w a n i B u s z m e n a m i , nie od d z i ś p r z y c i ą g a j ą u w a g ę a n t r o p o l o g ó w , j a k o l u d ż y j ą c y jeszcze do n i e d a w n a w r a m a c h t r a d y c y j n e j i m a ł o z m i e n i o n e j k u l t u r y , p r z e ­ chowującej Nadto tem się w pewnej u części plemion typ szczególnie izolacji na archaiczny, w z b u d z a j ą c y g ó w . O d lat 60-tych systematyczne dycje logów antropologiczne fizycznych, sługujące i Angolu. Jest skupiające to grupa mają n a k o w y m poziomie r o z w o j u które n a temat przedmioty od f u n k c j i , ile m o g ą które pozwalają one myśliwego. stąpił kość, m a j ą badań. rzeczywiście społeczeństw za­ Namibii plemiennych, czasach zmianom, z o s t a ł y Plemiona organizację !Kung, społeczną wy­ G / w i i !Xo żyją i pozostają na ze jed­ technicznego. powinny posiadać cechy nam, że przynajmniej konwencjonalne, cechy stylistyczne grotów o organizacji s p o ł e c z n e j kształt trójkątny miot tak drobny i b ł a h y , ignorowany i mierzą i zupełnie strzał i zbadać S a n . Ł u k i s t r z a ł y to się z drutu żelaznego, który j u ż 20-30 lat od 7 m m nie­ niezależne o d r ó ż n i ć od siebie w y r o b y r ó ż n y c h s p o ł e c z n o ś c i . wykuwa one kilka ekspe­ antropo­ terytoriach Botswany, najnowszych za­ archeolo­ archeologów, epidemiologów; na obejmująca podobną odszukać informować Strzały żyją cech stylistycznych p o k a z u j ą materialne Wiessner p o s t a n o w i ł a San w jako przedmiot i myślistwa, Rozważania Kalaharii. zainteresowanie demografów, psychologów, językowa, t r z y , n a j m n i e j poddane zbieractwa Pustynii badania na pustyni K a l a h a r i i p r o w a d z ą kompleksowych. brane przez a u t o r k ę obszarze szczególne etnografów, językoznawców, na miano z których niegościnnym S a n jest to k u l t u r a ł o w i e c k o - z b i e r a c k a , r e p r e z e n t u j ą c a Polly czy i n a narzędzie temu za­ do 3 c m . C z y p r z e d - d o t ą d nie z a u w a ż a n y przez etno­ g r a f ó w , niesie w sobie j a k ą k o l w i e k w i a d o m o ś ć o k u l t u r z e s p o ł e c z n e j ? Aby dostępną d a ć na to odpowiedź, bezpośredniej autorka opisała o b s e r w a c j i etnograficznej najpierw i znaną organizację San, j u ż b a r d z o dobrze samą dzię- �253 RECENZJE k i w i e l o l e t n i m b a d a n i o m . T a k w i ę c n a p o c z ą t k u z n a l a z ł o s i ę to, co w b a d a n i u a r ­ cheologicznym, sam wychodzącym od przedmiotu, znajduje się na końcu, bo stanowi cel badania. Jak każda hierarchiczny zasadą, organizacja społeczna, szereg agregatów ż e agregaty komórki tworzą populację. niższego tkankę, Podstawową tak i organizacja S a n daje społecznych, poziomu tkanki — komórką ustawionych budują narząd, agregat narządy organizmu w poziomu — się opisać porządku jako określonym wyższego, tak j a k organizm, a organizmy społecznego San jest rodzina. — Kilka r o d z i n , k t ó r e p o z o s t a j ą p r z e z w i ę k s z ą c z ę ś ć r o k u w e w s p ó l n y m k o c z o w n i c z y m obo­ zowisku, tworzy grupę lokalną (autorka u ż y w a nazw band o s ó b . 3-10 g r u p l o k a l n y c h t w o r z ą g r u p ę r e g i o n a l n ą (band spotykają s i ę r a z do r o k u w e w s p ó l n y m dy n a czas p o r y s u c h e j . K i l k a ny towarów cjacji lub ogólnoplemiennych językiem. sieć przepływu zatem 8-60 członkowie obozowisku, z a k ł a d a n y m przy ź r ó d l e plemię, liczące systemem wo­ wymia­ 1500-2000 o s ó b . Ple­ s i ę co p e w i e n czas n a w s p ó l n y c h z b o r a c h z o k a z j i c e r e m o n i i innych odrębnym której grup regionalnych, p o ł ą c z o n y c h i w y m i a n y m a ł ż e ń s k i e j , stanowi miona s p o t y k a j ą i comp), l i c z ą c ą cluster), obrzędów. Kontakty międzyplemienne Każde nie informacji u r y w a się g w a ł t o w n i e oczekiwać, że konwencje wytwórczości z plemion s ą zbyt częste i się intensywne, na granicy plemienia, przedmiotów ini­ posługuje należałoby (styl) ograniczone będą •do o b s z a r ó w m a c i e r z y s t y c h p l e m i o n . Archeolog przedmioty, dobne przystępując którym przedmioty ustalić, które że San potrafią analizy zadawać dzisiejszej do ż y j ą c y c h w y t w ó r c ó w się do próbuje dawnej kultury rozmaite pytania. kultury, może i użytkowników. z cech g r o t ó w strzał z tymi ma pytaniami można biegle r o z p o z n a ć groty w ł a s n e g o kształt odpowiedzi zadziorów, udało się ukształtowanie analizy. Pomiary g r o t ó w zestawić podstawy, gionalnej / X a i / X a i plemienia różnic między ro względem że groty kształtu między dwóch krótką grup że brak grup regionalnych i liczne ne zostały od !Xo i G / w i mniejszymi rozmiarami, natomiast od G'wi na podstawie plemionami zaokrąglenia b o c z n y c h . P o m i a r y i zabiegi łeczeństw plemiennych Mimo kontaktów pełniące S a n posiada międzyplemiennych, często stylistycznych: bocznych należących do funkcję groty w daru w dopie­ „chi-kwa- się znacząco wykaza­ !Kung odróżniały !Xo m o ż n a było podstawy i przebiegu ze grotów wymieniane wymianie się odróżnić że każde formowania których obrzędowej do re­ stylistyczne udowodniły, konwencję drodze różnią ich istotnych się („Studenta" i !Kung groty i grupy jest s t a t y s t y c z n i e różnice San: statystyczne własną starając cechy z o s t a ł y u ż y t e ostrza, u k s z t a ł t o w a n i a krawędzi strzały, cech krawędzi lokalnych Wyraźne po­ także możliwe. listę przebieg pokazały, poszczególnymi się Okazało się, g r u p l o k a l n y c h . R ó ż n i c e te u w i d o c z n i ł y podstawy. martwe p l e m i e n i a i o d r ó ż n i ć j e od obco- g r u p r e g i o n a l n y c h : np. t e s t y s t a t y s t y c z n e drať i wykazały, pod !Kung grotami r ó ż n y c h n a poziomie kilku zwrócić za stylistyczne. o s t r o ś ć , s t o p i e ń s y m e t r i i i k s z t a ł t o s t r z a grotu. T e w ł a ś n i e dalszej sobą badający T a k też zrobiła Polly Wiessner, uznać p l e m i e n n y c h , c h o ć n i e w i e l u u m i a ł o s p r e c y z o w a ć , j a k to jest Analizując przed Etnograf, spo­ strzał. są także Hxaro, każde ze s p o ł e c z e ń s t w utrzymuje w ł a s n y styl produkcji. Badania Polly Wiessner w y r a ź n i e mencie rze społecznej. Ktoś inny badający zostałością po mógłby ten m o ż n a nadzieję, te groty w Buszmenach, potrafiłby n y , jego p r z e s t r z e n n y k s z t a ł t , nych pokazały, że nawet kultury materialnej, j a k grociki strzał, m o ż e k r y ć by z a l e c a ć archeologom że także nie musi w y r z e k a ć archeolog, c z a s a c h , gdy poprawnie odtworzyć a przy bardziej d o k ł a d n e j także zrekonstruować w podział plemion tak s k r o m n y m frag­ się informacja o kultu­ będą one j e d y n ą podział analizie cech stylistycz­ na grupy regionalne. Artykuł chorym na przesadny sceptycyzm; przynosi badający równie drobne ślady s i ę r e k o n s t r u o w a n i a n a tej p o d s t a w i e po­ plemiemien- on kultury materialnej, i n n y c h sfer k u l t u r y . D l a �264 RECENZJE etnografa p ł y n i e s t ą d n a u k a , ż e w i e l k i e z n a c z e n i e d l a kolegi z s ą s i e d n i e g o ka może mieć zajęcie się dziedzinami k u l t u r y , u z n a n y m i od podwór­ dłuższego czasu za nieatrakcyjne i pomijanymi jako j a ł o w e i „nieme". Znakomita na wszelkie rycznej nie Polly Wiessner nie wynikające w dłoni zapytać ma, przez o to pochyla na się archeologa przykład nad jest i b y ć nie przy podobnych organizacji s p o ł e c z n e j . Pozostaje trzymanego może praca trudności może próbach nadal zagadką, uznać wytwórcę przedmiotem, należy które za przedmiotu; często tak ostateczną receptą odtwarzania prahisto­ z cech przedmiotu przejaw stylu; archeolog tajemniczym, tej etnograf możliwości że nawet jego p r z e z n a c z e n i e pozostaje n i e z n a n e . „Scena jest znajoma. Samotny westman na z e w n ą t r z płótnem; słyszy fachowe s p o j r z e n i e i od r a z u r o z p o z n a j e hollywoodzka s z m e r i nagle scena w bok w o z u w b i j a ilustruje marzenie k u ł P o l l y W i e s s n e r . Jego z a k o ń c z e n i e plemię kręgu wozów się strzała. tego, k t ó r y archeologów..." pozostawia — pokrytych Wyciąga ją, rzuca strzelał. T a banalna tak zaczęła swój czytelnika z nadzieją, arty­ że marze­ nie m o ż e s i ę s p e ł n i ć . Literatura B o g a t y r i e w 1979 P. Funkcje tyka K o b y l i ń s k i 1981 stroju kultury na obszarze morawsko-słowackim, fw:] Semio­ Warszawa. Z. Badania etnoarcheologiczne 26, ski", t. Trigger ludowego ludowej, z. a nomotetyzacja archeologii, „Archeologia Pol­ 1. В. 1978 Trie Development [w:] T i m e and of the Archaeological Traditions. Essays in Culture in Europe and America, Archaeological Interpretation, New York. Wobst 1977 H. M. Stylistic Behavior and Information Exchange, University of Michigan, M u s e u m of A n t h r o p o l o g y , A n t h r o p o l o g i c a l P a p e r s 61. Wiktor A L B E R T К . B A J B U R I N , Žylišče v slavian, L e n i n g r a d 1983, w y d . „ N a u k a " , ss. obriadach 188. i Steczkowski predstavleniach vostočnych J e s t to p r a c a j e d n e g o z r a d z i e c k i c h s e m i o t y k ó w k u l t u r y p o ś w i ę c o n a — j a k informuje nota r e d a k c y j n a — „ s y m b o l i c z n y m aspektom c h a ł u p y wschodnich S ł o ­ wian" i problemom «oswajania przestrzeni»". C e l e m o m a w i a n e j t u p r a c y , podobnie ki ści, jak i innnych prac radzieckiej k u l t u r y , jest r e k o n s t r u k c j a i n t e r p r e t a c j i ś w i a t a nie zaś tylko odczytywanie symboliki, choć pewnej historycznej jest nierozłącznie to semioty­ społeczno­ związane z p r o c e s e m a n a l i z y . S y m b o l i k a , n a w e t „ m i t y c z n a " , n i e s t a n o w i s a m a przez s i ę ż a d ­ nego w y j a ś n i e n i a , a jej odczytanie nabiera sensu tylko w odniesieniu do semio- t y c z n e j teorii k u l t u r y . Nie miejsce tu na prezentację teorii k u l t u r y , k t ó r a leży u podłoża konkret- �RECENZJE nych analiz semiotycznych. Szkic etnologom z p r a c y Ł o t m a n a tej teorii i Uspieńskiego ( Ł o t m a n , U s p i e n s k i , 1977). P r z y p o m n ę jest zresztą dobrze O semiotycznym znany polskim mechanizmie j e d n a k , ż e : 1) w w . s e m i o t y c z n y kultury mechanizm k u l t u r y n a l e ż y do s f e r y a k s j o l o g i i , n i e — e m p i r i i ; 2) m e c h a n i z m t e n to w ł a ś c i w i e rodzaj systemu cybernetycznego, j a k to o k r e ś l a j ą Rosjanie: mechanizm nia, przechowywania i „ z a p o m i n a n i a " i n f o r m a c j i ; 3) s y s t e m lucji, wskazać a więc ewolucji można i budować historyczne kultury i c h modele; 4) s y s t e m ten ulega odpowiadające ten w y m y ś l o n o gromadze­ stałej różnym ewo­ etapom po to, b y m ó c b a d a ć p r z e z d e d u k c j ę k u l t u r ę k o n k r e t n y c h s p o ł e c z n o ś c i ( k u l t u r a t y c h g r u p to w w . s y s t e m cybernetyczny, analizy opisany z działań przy u ż y c i u grupy nie i s t n i e j e poza u k ł a d e m : powanie postaci w suje zawsze wa stanowi dziczność — komunikacja — kultura semiotycznego). Krótko kulturę, której przekaz odbywa charakterystycznych dla danej istotną otrzymanych w w y n i k u część specjalnej komunikacyjnym, znakowym); społeczeństwo tzw. t r ó j k ą t a czyjąś komunikacji, elementów, o charakterze mówiąc: 5) k u l t u r a (współwystę- bada s i ę i opi­ się za p o ś r e d n i c t w e m społeczności tej k o n c e p c j i ; p r z y j m o w a n e form (nb. t r a n s m i s j a k u l t u r o ­ założenia wykluczają dzie­ kultury). Warto także n a d m i e n i ć , ż e dość k u l t u r y jest koncentrowanie charakterystyczne dla radzieckich zainteresowań semiotyków na badaniu kultur możliwie archaicz­ nych, najczęściej: kultury dawnych S ł o w i a n ( V I - V I I w.?). B a d a n i o m n a d t ą k u l t u r ą (ale n i g d y n a d k u l t u r ą b a r d z i e j z ł o ż o n ą , z w y ż s z y c h „pięter" ewolucji systemu) t a k ż e i przez Bajburina. tacja świata ność służy model Najważniejsze w g generalnej zasady: prostego m e c h a n i z m u informacji, przyjęty c e c h y tego m o d e l u k u l t u r y to: 1) i n t e r p r e ­ k u l t u r a .[+] — a n t y k u l t u r a [—]; s y n o n i m i c z - w s z e l k i c h r e a l i z a c y j n y c h o p o z y c j i : l u d z i e — bogowie, l u d z i e —• demony, lu­ dzie —• z w i e r z ę t a , s w o i — obcy, ż y w i — m a r t w i , d o m — l a s , t e n ś w i a t — t a m t e n świat wy itd.; 2) b r a k świadomości —• p r z y j m o w a n i e z ich desygnatami obrazów konwencjonalności rzeczywistości znaku, a więc za rzeczywistość, itp.; 3) t r a n s m i s j a k u l t u r y (tj. i n t e r p r e t a c j i ś w i a t a ) pomocy wzorcowych obrazów wy — nieprawidłowy k i —• d e m o n i c z n y , świata, formułowanych (tożsamy itd.); 4) w w . w z o r c e — w c e l u delują n a zasadzie one s t y l ż y c i a gralnie grupy n a j c z ę ś c i e j Uspienski, związane przy prawidło­ z k u l t u r a — a n t y k u l t u r a , t j . l u d z k i —• b o s k i , l u d z ­ ludzki — zwierzęcy i publicznie prezentowane (Łotman, sło­ nazw grupy zgodnie z z a s a d ą : i przekazu — m u s z ą b y ć systematycznie guły" — innymi utożsamianie „paradoksu 1977, s. 156); 5) w s z y s t k i e utrwalenia w grupie; m o ­ stanowiącego wymienione cechy są z i n n y m i c e c h a m i t e j k u l t u r y , t a k i m i j a k np. r e l i g i j n o ś ć , re­ inte­ fata­ l i z m , r y t u a l i z m , ezoteryzm, i z o l a c j o n i z m , z a c h o w a w c z o ś ć , s t a t y k a i t p . Model ten j e s t w etnologii s t a w ę wielu prac semiotycznych, utrwaleniu W modelująca typu społecznościach znacznie reguły". nictwa ważniejszą Obrzęd i o"brzędów rola mitu niezbyt rolę za dorocznych; jego świata odgrywał dostępnym łamanie) częstotliwość niu rolę obrzędu w postaci i całej 1979); stanowił on obrazem ś w i a t a , był z tekstu reguły mit i werbalnego) obrzęd. była jako w w . „paradoks grupie systematycznie (często: w powtarzanym rodzinnych w ramach stanowiącej normę" można jeżeli w obrzędzie k u m gwałci tego kręgu stanowiący obowiązek utrwalony. M o d e l u j ą c ą pod­ służącym tabu, „ w ł a s n o ś ć " w ą s k i e g o obrzęd, obrzędów „antynormy przedstawić na przykładzie: grupy, objęty a w i ę c b y ł w p a m i ę c i grupy w y s t a r c z a j ą c o py (Stomma, (w znaczeniu duża (często b y ł tekstem sankcje znany w których wzorcowym i transmisji interpretacji praktyce itp.); polskiej uczest­ (cykliczność społeczności), styl życia gru­ w uproszcze­ k u m ę , to obowią­ zuje ich tabu kazirodztwa. W pracy A . Bajburina m i t c z y o b r z ę d , ale w y t w ó r w roli wzorcowego obrazu ś w i a t a w y s t ę p u j e j e d n a k nie materialny — chałupa. N o ś n i k i e m interpretacji ś w i a t a �256 RECENZJE jest budynek, łupie. Fakt, nie zaś — ż e siedziby to — obrzęd weselny ludzkie p r z e k a z u j ą dajmy na pewne i n f o r m a c j e , b y ł od u w a ż a n y , a symbolika chłopskiej etnografów tacja łeczności; i (Kunicka, semiotyczna polega w na sporządzaniu t y l k o co wyglądać nie istotne, wyjaśniać nie np. n a bo — j a k w i d a ć — w podstawie „prelogiki" jw.). Wyjaśnienia lub może założenia „szczególnej „mitycznego szukać chałupa roli w w y ż e j — interpre­ symboli" badanej jaki s p o s ó b spo­ znaczy tzw. k u l t u r y m a t e r i a l n e j , różnych py­ społecznościach za g r u p ą b a d a n ą , jakości" statusu a priori w zyska wzorcowego może przyjąć wystarczająco rzeczy (Bajburin, nic (po­ gdy etapów można badana odwoła­ jej ewo­ twierdzić, że sło­ semiotyczność, pierwsze: jest przy t y m 1981) i k u l t u r y dla w c z e s n y c h wysoką po (nb. to religijnego formach komunikacji, w y s t ę p u j ą ­ k u l t u r z e ) . W efekcie obrazu ś w i a t a święta człowieka informacji. Pomocne semiotycznego modelu czasu myślenia" jedynie (bo m o w a t u o t a k i e j w ł a ś n i e wiańska w skali s i ę do z a k ł a d a n e g o lucji za­ z w y k l e z a „ n i e s e m i o t y c z n e " , te ostatnie c y c h w b a d a n e j grupie i w p r a w a c h s y s t e m ó w przyjęcie cha­ P a n a B o g a " i z d o l n o ś c i c h a ł u p y do p r z e k a z y w a n i a p e w n y c h t r e ś c i , nie z n a c z y ) czy wody z n a c z y , ale i to b a r d z o r ó ż n i e . S e m i o t y k nie m o ż e b o w i e m , „aksjomatu może „słowników ogóle znaczy. W p r z y p a d k u w y t w o r ó w w naszej w ł a s n e j kulturze u w a ż a n y c h tania są szczególnie w dawna c h a ł u p y b y ł a odczytywana t a k ż e i przez polskich 1979). J e d n a k ż e — o c z y m w s p o m n i a ł a m nie t r z e b a w i e d z i e ć , nie dlaczego przypadkowo by móc grupa wystąpić przestaje jej u ż y w a ć w „ z w y k ł y " s p o s ó b (w k u l t u r z e p r o s t e j o d s t ą p i e n i e od n o r m y jest a u t o m a ­ tycznie i antynormą); wszelkie blicznie w inne po drugie: unormowane prezentowane. gdy te teksty, Warunki z a k a z a c h d n i a codziennego, te spełnia: polskiej dość dobrze od n o r m y b ę d ą , sfery (Kunicka, mityczna opowieść jak często) pu­ obrzędzie, obyczajowości, 1979), j e d n a k ż e 2) o stworzeniu wyrażenia chłopskiej sługiwanie się jakimkolwiek tekstem w interpretacji świata. i chałupa konwenansu. jest w pracy Chału­ w y r a ż a po p r o s t u t ę s a m ą i kształcie By odczytać świata; jest inną t ę t r e ś ć zbyteczne werbalnym, m ó w i ą c y m et­ Bajburina d l a a n a l i z stricte s e m i o t y c z n y c h . pa nie j e s t tu i l u s t r a c j ą do m i t u kosmologicznego, co w podobnie (czy j e j p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w ) znana p r z y b i e r a ona nieco i n n y w y m i a r , t y p o w y mologię, (cyklicznie lub 1) c h a ł u p a nie w y ł ą c z a j ą c Symbolika chałupy w obrzędzie nologii odstępstwa systematycznie o budowie kos­ formą jest po­ Kosmosu, co w i ę c e j : ten tekst w o g ó l e nie m u s i a ł i s t n i e ć w b a d a n e j s p o ł e c z n o ś c i . T o c h a ł u pa-rzecz m i a ł a w niej w a r t o ś ć „ t r a k t a t u " z z a k r e s u c h ł o p s k i e j kosmologii. Odczy­ t a n i a tej t r e ś c i d o k o n u j e s i ę poprzez d r o b i a z g o w ą a n a l i z ę s e r i i „ n i e z w y k ł y c h " sobów czeń, użycia poszczególnych działań, pewne w wyniku których miejsca „święty w kąt" — chałupy tożsamą ze chałupie pewne do t z w . i n w a r i a n t ó w (wewnętrzny strukturą — pozwalają K o s m o s u , ale na takie w ł a ś n i e się jest z bardzo obszernego polisemantyczna; jednocześnie i virolokacja), a Kosmos, więc centrum — gospodarz; szereg człowieka, stości, modeluje wiele koncentrowaniu zainteresowań czy grupy chałupy: na wylocie", ł o ż y s k o — piec, przestrzen­ — (te d ó ł itd.), „niezwykłe" informacji, k t ó ­ np. ł o ż y s k o dziew­ chłopca w „świę­ rzecz jasna — przy dekodyfikacji korzysta Charakterystyczne, że i przez w w . organizację jednocześnie symbolice grupy wiele różnych ludzkich z a c h o w a ń na nawzajem strukturę dodatkowych semantyki r a m a c h dopuszczalnych i są konstrukcji: próg peryferie, góra i człowieka obejmują określenie prezentuje jej otrzymuje się ogólną także materiału). w (przeciwstawiane) spo­ pomiesz­ piec, i z b a —• p i w n i c a , i z b a — s t r y c h itp. c z y n k i z a k o p u j e s i ę p r z y progu, „ a b y b y ł a t y m k ą c i e " , bo to p r z y s z ł y czy wykorzystania jej elementy zewnętrzny, sposoby w y k o r z y s t y w a n i a c h a ł u p y re chałupy kontrastowane czy piec, c e n t r u m i z b y — Po sprowadzeniu ną elementów chałupa w strukturę (z różnych ww. obrzędzie symbolizuje przykładu: aspektów ( p r z y k ł a d o w o — pomijane kosmologicznej — np. rzeczywi­ wyrażanie, przy dzięki �257 RECENZJE tożsamości strukturalnej, d y s t a n s ó w określonych kiej semiotyczności tyzm społecznych, miejsc). T a w i e l o z n a c z n o ś ć kodu w poprzez chałupy zajmowanie potwierdza kulturze archaicznej, determinowanej komunikacyjnego, semiotyczności znacznie w założenie chałupie o jej wyso­ z r e s z t ą przez s y n k r e - wyższej, niż miała by ją s y m b o l i z u j ą c jedynie Kosmos. Chałupa w z a k a z a c h d n i a codziennego, n b . s y m b o l i z u j e człowieka, organizację tynormę", której zwierzęta, demony, grupy, funkcjonuje przynależność bogowie, mityczne konotacje do las, dość wyraźnie antykultury zaświaty (w etc.) b. jest t u ona t a k ż e Kosmos, jako wskazanie na „ a n - szerokim znaczeniu: doskonale obcy, widoczna, nie s ą t r u d n e do s t w i e r d z e n i a ; p r z y k ł a d o w o : a tzw. „nie siedź w do­ m u w c z a p c e j a k Ż y d " , „ n i e p o d m i a t a j ś m i e c i pod piec, bo p r z y j d z i e d z i a d i n a s r a " (wg m a t e r i a ł ó w М О Е 1983 г.). O c z y w i ś c i e dekodyfikacje Bajburina, oparte n a tzw. m o ż l i w i e d ł u g i m t e k ś c i e (tj. w i e l u w a r i a n t a c h p e w n e g o t e k s t u ) , s ą o w i e l e b a r d z i e j s z c z e g ó ł o w e od p o d a n y c h w y ż e j Osobną sprawą jest ilustracji. nazewnictwo o istotnej cesze tej k u l t u r y , j a k ą grywa to ważną skłania grupę Przyjmując w do w kształtowaniu słownictwem; SCS-ie: opaś, z reguły przycieś, w n i o s k i za w y j ą t k o w o mechanizm z ludzkich stwarzania symbolicznych danych leksykalnych, u w a ż a m nie chałupy. Wspomniałam zachowań: związków „zajęczą wbije usak, piec za s z c z e g ó l n i e nazw — się nóż w wargą" nazwy pomiędzy elementów, usak (na m a t e r i a l e drzwi domu r u s k i m jest tu za s z c z e g ó l n ą przyzwoitej rzej bazie z mechanizmem symboliki. Na desygnatami. zasługę Bajburina materiałowej semiotyzacji), marginesie: dane lecz jest wskazanie leksykalne generuje z wspomniany dziecko widoczne). na Oczywiście tego t y p u także nb. B a j b u r i n symboli­ semiotykę okiem widoczna, mechanizm wykorzystywał do r e k o n s t r u k c j i a r c h a i c z n y c h f o r m i i c h z a s i ę g ó w ; wierze­ urodzi s i ę takiej czy innej gołym na analizy m.in. (by o d m i t o l o g i z o w a ć symbolika odna­ p r a c y , oparte a wyciągane doskonale tylko można e l e m e n t y c i a ł a ludzkiego; p r z y k ł a d ó w w p r a c y jest w i ę c e j , j e d n a k ż e nie odczytanie przy ich które c i ę ż a r n e j , to to Od­ nazw się posłużyć itp. F r a g m e n t y desygnatów) w tym przypadku elementy domu s y m b o l i z u j ą ki u w a ż a m mógł interesujące, tożsamość wyżej podobieństwo p r z e k o n u j ą c e . P o d a m tu tylko jeden p r z y k ł a d : (podobieństwo — jeżeli cieś, s ą to już n a z w y z jej desygnatem. model kultury m o ż l i w i e archaicznej, Bajburin archaicznym leźć rolę części jest u t o ż s a m i a n i e narodzin i K. — go­ tejże Moszyński nie k r y j e faktu p o s i ł k o w a n i a s i ę jego d z i e ł e m ( M o s z y ń s k i , 1967). Znaczną część pracy poświęcił Bajburin technologii m a t e r i a ł u — r z e c z j a s n a —• n i e z a d e c y d o w a ł irracjonalne, techniczne — symboliczne; (synkretyzm kodu komunikacyjnego) ska techno-magiczne burin i układem konstrukcji. logią czy za zaledwie więcej jednak z logiką zaznaczyć, rozpoczęte, a w — zgodnie z p r z y j ę t y m J a k sądzę, fakt konstruowania ż e autor uważa pracy o chałupie ten budynku swe nad czy z a k ł a d z i n o w e j na r e k o n s t r u k c j ę (mit przez przede hipotezy, albo kładącego się bydła). Zjawiska m o ż l i w i e archaicznej wizji Ofiary jako „ o d k r y w a n i e świata specjalnych 17 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 te s t w a r z a j ą i zakładzinowe h i e r o f a n i i " czy „ c z e k a n i e rekwizytów o pow­ szansę S ł o w i a n i to w j e j m i t y c z n y m budowlane c h ł o p s k i c h m o t y w a c j i ) , lecz j a k o t w o r z e n i e umieszczanie problemowi, tu o interpretacji ofiary oraz t z w . z n a k a c h dobrego m i e j s c a ( z w ł a s z c z a Welesa-Wołosa?). nie s ą i n t e r p r e t o w a n e (to poziom jego techno­ stawia, jak twierdzi, dość ciekawej interpretacji. M y ś l ę szechnego n a S ł o w i a ń s z c z y ź n i e wymiarze Baj­ odpowiedzi. tylko p r z y k ł a d budowlanej zjawi­ i logiką badania — modelem tylko Nie s p o s ó b z a p r e z e n t o w a ć tu t r e ś c i r o z d z i a ł ó w p o ś w i ę c o n y c h temu wskażę doborze podkreśla w s z y s t k i m p y t a n i a , c h o ć f a k t y c z n i e s ą to albo dobrze u m o t y w o w a n e wyczerpujące Przy podział: racjonalne kulturze archaicznej istniały techno-symboliczne. pracy, zgodnym Należy w budowlanej. automatyczny u Bajburina na boski znak" ich przez g r u p ę b a d a n ą wartości „zalążka" Kosmosu po­ (kul- �258 RECENZJE tury). Nb. ich s y m b o l i k a nie nych: „złocistości" jest o d c z y t y w a n a poprzez p o d o b i e ń s t w o dukata i „złocistości" J a j a Kosmicznego s z y b c i e j „ p o e t y c k i e j " t r a n s f o r m a c j i ) , ale poprzez p o r ó w n y w a n i e ofiary z a k ł a d z i n o w e j wspólnego wsi ofiara n a k ż e bez w i ę k s z e j zakładzinowa: ulega naj­ — d a j m y n a to z „ p i e r e p i e l i c ą " czy „ d z i a d e m " , co p o z w a l a n a o d c z y t a n i e sensu: c h t o n i c z n o ś c i ХГХ -wiecznej cech fizycz­ (to a k u r a t (ziarno, k o ś c i , k a m i e ń zakładzinowa uległa szkody dla jej pierwotnego „ C e l n y k a m i e ń na fundament itp.). O c z y w i ś c i e daleko idącej — ich w kulturze chrystianizacji, jed­ s e n s u , co z i l u s t r u j ę p o l s k ą C h r y s t u s z nieba z e s ł a n y , pieśnią do którego b r z e g i s w e m i c h o d z ą w s z y s t k i e ś c i a n y . . . " ^ ( Ś w i ą t k o w s k i , 1950/51, s. 549). Na zakończenie łeczność Jak w istocie sądzę, dacze kilka Bajburin radzieccy hipotetyczny, struktur o t y m , co który zainteresowania trudno zweryfikować, trwania. To tego synkretycznego w ostatnie okresu powoli systemu efekcie w mem, w y m u s z a j ą o jaką spo­ tu rekonstruowana? archaicznych S ł o w i a n , a i inni ale także i oczywiście trudno jest to ba­ obraz sfalsyfikować. Za­ określenie istnieć jest mianem tzw. trafne: poza i inne, i faktyczne tak b y ł o ( k u l t u ­ „wielojęzyczność"; się wyspecjalizowane o k r e s i e j u ż nie szczególnie każde działanie z „języki", pierwotnego, m. in. techniczne ma techno­ mityczną „ j ę z y k i " , o ile n i e u l e g n ą s y n k r e t y z a c j i z p i e r w o t n y m syste­ na grupie w y p r a c o w a n i e n o w y c h form przekazu. J e d n a k ż e tura Х Г Х - w i e c z n e j w s i — mimo wszystko — jest znacznie bliższa a r c h a i c z n e j (m. i n . s a m a „ignoruje jest etnogenezą; przechodzi n a wydzielają tym s y m b o l i k ę ) ; nb. n o w e tury wątpliwości: tej c z ę ś c i k o d u k o m u n i k a c y j n e g o , k t ó r a b y w a o k r e ś l a n a długiego chłopska logia; budzić odczytanie interpretacji ś w i a t a k u l t u r y c h ł o p s k i e j X I X w., strukturami długiego trwania musiały ra może interpretacja świata poszukuje obrazu ś w i a t a podzielają r a z e m jest to c z ę ś c i o w e a właściwie słów t u chodzi, c z y j a siebie historię"), niż modelowi uważa za niezmienną, izolowaną, dynamicznej, w i e l o j ę z y c z n e j kul­ modelowi „kultury kul­ wyraźnie, amerykań­ skiej" X X w. Literatura B a j b u r i n 1981 Albert K . Semiotičeskij jołogia, K u n i c k a 1979 Ł o t m a n Jurij, 1979 i[w:] Materialnaja kul'tura i mi- przestrzeni domowej według tradycyjnych wyobrażeń ludo­ U s p i e n s k i Borys mechanizmie kultury, [w:] Semiotyka kultury, Warsza­ Kazimierz Kultura Stomma i mitología „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I I I , z. 1. O semiotycznym wa. M o s z y ń s k i 1967 veščej Barbara Organizacja wych, 1977 status Leningrad. ludowa Słowian, t. I , W a r s z a w a . Ludwik Determinanty polskiej kultury ludowej XIX wieku, „Polska Sztuka L u ­ dowa", R . X X X I I I , n r 3. Ś w i ą t k o w s k i 1950/51 Pomoc Henryk sąsiedzka przy budowie, „Prace i Materiały E t n o g r a f i c z n e " , t. VIII-IX. Spis skrótów: МОЕ M i ę d z y u c z e l n i a n y Obóz Etnograficzny SCS język staro-cerkiewno-słowiański Gabriela Augustynowicz �259 RECENZJE I. G E O R G I E V A , Bylgarska narodna mitołogija, wyd. Nauka i ízkustvo, Sofia 1983. W y r ó ż n i o n a w r o k u 1984 n a j w y ż s z ą n a g r o d ą B u ł g a r s k i e j A k a d e m i i N a u k k s i ą ż k a Ivanički Georgievej go omówienia wą Bułgarów. niewątpliwie Bułgarska mitologia najważniejszych A u t o r k a nie rezygnuje kładzie stanowi ze encyklopedyczne­ starań, by rzecz i wady, związane m i e r z o n e g o nie t y l k o j a k o n a u k o w e , obfitości przykładów materiał ducho­ systemowo, ale książki do prezentowany kulturę ująć dzący niemal wyłącznie z wieku X I X i początków X X . T a „materiałowość" zalety, a l e j e d n o c z e ś n i e na próbę się na l u d o w ą pocho­ swoje nacisk ludowa składających źródłowy, ma większy pojęć, z samą koncepcją lecz t a k ż e i p o p u l a r n o n a u k o w e . zaczerpniętych z autentycznej dzieła, W za­ stosunku kultury ludowej komenta­ rze i i n t e r p r e t a c j e a u t o r s k i e n a l e ż y u z n a ć z a b a r d z o o s z c z ę d n e , s z c z e g ó l n i e w p i e r w ­ szej części książki. Stopniowo p e ł n i ą , co o c z y w i s t e , w ich udział zamykającym w tekście narasta, n a j w i ę k s z ą książki, pozwala bowiem czytelnikowi mniej wtajemniczonemu dzę z prezentowanej dziedziny zaś k s i ą ż k ę p o d s u m o w a n i u . J e s t to c e n n a na lekturę aktywną rolę zaleta w teoretyczną i stopniowe wie­ wzbudzanie jego zainteresowania. We „Wstępie" Georgieva w y j a ś n i a , kultury narodowej się miała światopoglądu nych stosunków bułgarskiej Powstanie Bułgarów od klasowych, samorodnej a średniowiecza mitologii u s t r o j u rodowego. N a s t ę p n i e po jako ludowej ludowej dla budowania jako system jednocześnie twórczości omawianej j a k i e znaczenie ideologia l u d o w a dla kształtowania uformowanie się kapitalistycz­ źródło (ludowych wiąże natchnienia pieśni, autorka zestawia m i t o l o g i ę bułgarskiej istotny ze ludową dla bajek, bogatej podań społecznością i religię, w y ż e j itp.). czasów oceniając p i e r w s z ą , ta ś w i a d c z y b o w i e m w e d ł u g n i e j o a k t y w n y m s t o s u n k u c z ł o w i e k a do o t a ­ czającego świata, o próbach duje o pasywnej postawie W tych mitu rozważaniach oraz m i t o l o g i i wotności na terenie opanowania sił w n i m d z i a ł a j ą c y c h , religia zaś decy­ c z ł o w i e k a , uzasadnionej poczuciem bezsilności i strachu. wstępnych poświęca porównawczej Bułgarii autorka i zwraca mitologii nieco uwagę pogańskiej na miejsca fenomen ogólnej teorii szczególnej i jej w s p ó ł i s t n i e n i a z ży­ chrześci­ jańską. Rozdział I — „Kosmos orgieva omówieniu wchodzących Podobnie w i w bułgarskich wierzeniach ludowych" — poświęca wyjaśnieniu skład bułgarskiej semantyki ludowej szeregu kosmologii j a k to c z y n i t a k ż e w r o z d z i a ł a c h przedstawień w następnych, bogatą (bluszcz, jemioła, innosłowiańskiego Zwierzęta wspomniane: motyw j a w o r , d ą b , orzech, potraktowane — dereń, czosnek, drzewa i rośliny nich mi­ w ludowym światopoglądzie, wyprowadzona z głóg, „przeklęte"), (jeleń, orzeł, w i l k , n i e d ź w i e d ź , k o ń , koza, ż m i j a ) . W s k a z a n e jest z w omówione Słońce, Księżyc, Gwiazdy, Ziemia, Drzewo Kosmiczne, Rośliny jabłoń, leszczyna, a jako o d r ę b n y każdego ważności. dokumen­ s z c z e g ó l n i e c h ę t n i e w s k a z u j e p r z y t y m analogie tologii g r e c k i e j oraz w k s i ę g a c h W e d y . W r o z d z i a l e j a k o o d r ę b n e h a s ł a s ą po k o l e i : Niebo, Ge­ przekonań ich hierarchii podając t a c j ę b u ł g a r s k ą , z r e g u ł y s i ę g a t a k ż e d l a p o r ó w n a n i a do m a t e r i a ł u i również niesłowiańskiego, i wierzeń miejsce funkcja, stosunek wobec c z ł o w i e k a i s p o ł e c z n o ś c i ludzkiej. I tak na p r z y k ł a d a u t o r k a zdaje sprawę z ludowej wizji na i z pośredniego księżyca, Niebo, Nieba z perspektywy ziemskiego z antropomorficznych człowieka, i to j e s t r z u t o w a n i a zoomorficznych Kosmosu (świat model ctwie •— d r z e w o k o s m i c z n e ludowym i w funkcji — u k a z u j e poprzez obrzędowej różne (drzewko podziale życia słońca g ó r n y , c z y l i N i e b o — Z i e m i a — Ś w i a t dolny, p o d z i e m n y ) , k o s m i c z n y l u d o w y świata miejsca Ziemi w trójdzielnym wyobrażeń jego w a r i a n t y w weselne czy drzewko zdobni­ „kumo- we"), z a p o z n a j e w r e s z c i e c z y t e l n i k a z b u ł g a r s k ą l u d o w ą s y m b o l i k ą z w i ą z a n ą z w y ­ mienionymi w y ż e j roślinami i zwierzętami. �260 RECENZJE Jako wyodrębniony podrozdział, m e n t ó w i s t o s u n k ó w " , potraktowane garów wełny, czenie w realizującej obrzędach związki weselnych pewnych ele­ jest o m ó w i e n i e roli w kulturze duchowej noszący Buł­ z siłami tytuł: „Mitologizacja chtonicznymi i pogrzebowych, i z płodnością, opozycyjność jej z n a ­ wobec lnu i konopi, u ł a t w i a j ą c y c h ł ą c z n o ś ć ze ś w i a t e m g ó r n y m , d a l e j — m e t a l i ( a p o t r o p e i c z n y c h właści­ w o ś c i ż e l a z a i m i e d z i ) , soli, ognia, w o d y (tu w y r ó ż n i o n e r o d z a j e w o d y w zależności od nabierana w jej mocy magicznej n p . nenačeta milczeniu). W y j a ś n i a n e przy k t ó r y m człowiek jest t a k ż e sam — nietknięta ludowe czy użycie czyni się m i a r ą myłcanata kategorii — czasu i przestrzeni, dla o t a c z a j ą c e g o go świata i stanowi jego c e n t r u m , czas u j m o w a n y j e s t c y k l i c z n i e , a sposoby p o k o n a n i a g r a n i c y ten — t a m t e n ś w i a t s ą ś c i ś l e z a l e ż n e od c z y n n i k ó w c z a s u i m i e j s c a . W rozdziale mediator świata II, noszącym kosmiczny", Bułgarów tytuł Georgieva „Mitologiczna zajmuje się (i p a r o m a j e j a n a l o g a m i ) , prezentacja jedną tylko uznając żmija. postacią Żmij z jako mitycznego ją za s z c z e g ó l n i e interesującą i c i e k a w i e i l u s t r u j ą c ą m i t y c z n y m o d e l ś w i a t a w r a z z jego k o m p l i k a c j a m i . T e k o m ­ plikacje i niekonsekwencje mitologii różnego bułgarską zaświadczoną Omówione u z n a j e a u t o r k a za r e z u l t a t g e n e t y c z n y c h pochodzenia, są tam w które źródłach kolejno złożyły s i ę ostatecznie XIX- i XX-wiecznych, z wyobrażenia dotyczące: nawarstwień na ludową jakich pochodzenia mitologię korzystała. żmija (różne w e r s j e ) , jego w y g l ą d u , s i e d z i b y oraz p r z y p i s y w a n y c h m u p r z e z l u d f u n k c j i . autorka c a ł k i e m niepotrzebnie niektórych kochanej decyduje się na komentarz z zakresu psychiatrii dla o p i s ó w kontaktu żmija z l u d ź m i ( m y ś l ę tu o t ł u m a c z e n i u motywu w żmiju" jako przechodzi n a s t ę p n i e niektórymi przykładu psychozy z ł a d e m , łamię wąż, w ze żmijem, z a ś i chałę wierzeniach W wionych maniakalno-depresyjnej). do i n n y c h postaci m i t y c z n y c h : lamii cechami zajmujących a raczej p r z e c i w n ą , dostrzegalną ł a t w o w totemu. ich Czasami mitycznych w i chały, istocie spokrewnionych pozycję odmienną, o d m i e n n o ś c i ich funkcji, ł ą c z ą c y c h z c h a o s e m . T u o m ó w i o n y jest t a k ż e , ł ą c z n i e ze o którym zakończeniu jednak autorka odnajduje rozdziału istotach i „za­ Georgieva podsumowuje zestawia jego dawną informacje je z m a t e r i a ł e m rolę żmija żmijem, słowiańskiego bułgarskie o niebułgarskim przedsta­ oraz po­ r z ą d k u j e n a d a w a n e t y m istotom w k u l t u r z e ludowej znaczenia. W kolejnym rozdziale III, zatytułowanym „Między życiem a śmiercią. d i w y , o r i s n i c e , choroby", G e o r g i e v a b i e r z e n a w a r s z t a t i n n e postacie z Samo- mitycznego ś w i a t a B u ł g a r ó w , p r z y c z y m ł ą c z e n i e i c h w j e d n ą g r u p ę nie w y d a j e s i ę w y s t a r c z a ­ j ą c o u z a s a d n i o n e . M i a ł a co do tego w ą t p l i w o ś c i t a k ż e s a m a a u t o r k a , skoro wała w zakończeniu poświęca rozdziału t a m samodiwom, ze które zwyczajowego można podsumowania. porównywać s a ł k a m i c z y b o g i n k a m i , n a co w s k a z u j e i c h z w i ą z e k nie funkcji strażniczek obudowanych ręką w ó d (źródeł ludzką). z naszymi odnotowuje uwagi dziwożonami, r u ­ z naturą, żeńska płeć, n a t u r a l n y c h i czesm, Georgieva zrezygno­ Najwięcej pełnie­ czyli w y p ł y w ó w różne sposoby t a k t u t y c h postaci z l u d ź m i , p o w o ł u j ą c s i ę przy t y m c z ę s t o n a odpowiednie literatury ludowej sumowuje, (pieśni, podania). W i e d z ę podkreślając ich zasadnicze o tych postaciach cechy, wśród nich wody, realizacji kon­ teksty demonicznych związek z pod­ dziką, nie t k n i ę t ą przez c z ł o w i e k a n a t u r ą . Podstawową funkcją istot demonicznych jest o k r e ś l a n i e l o s u ludzkiego. S ą to w i ę c terenie Bułgarii: o r i s n i c i , narečnici, siostry, n i e ś m i e r t e l n e , k t ó r y c h ka zestawia u k a z u j ą c t a k ż e analogie receñid siedziba bardzo bogaty m a t e r i a ł omówionych w następnej czy sudenici. Są znajduje się na k o ń c u źródłowy z terenów to zazwyczaj świata. bułgarskich u i n n y c h S ł o w i a n oraz w mitologii na trzy I tu autor­ i sąsiednich, greckiej, powstrzymuje s i ę j e d n a k od w y c i ą g a n i a z t y c h a n a l o g i i w n i o s k ó w g e n e t y c z n y c h lizy semantycznej. kolejności w i e s z c z k i losu, n o s z ą c e r ó ż n e n a z w y i od g ł ę b s z e j a n a ­ �261 RECENZJE W t y m s a m y m rozdziale Georgieva z a j m u j e się ludowymi personifikacjami cho­ r ó b (bolestí), postępowaniem magicznymi. Zwraca z nimi, ich obłaskawianiem, uwagę inne z w i ą z a n e z kultem n a to, ż e o b r z ę d y z innymi objętymi s ą one karakondžo. t y c h istot przypominają samodiw. W zakończeniu rozdziału zku leczniczymi praktykami dotyczące w omówione tej grupie s ą istoty m i t y c z n e postaciami o bardzo l u ź n y m mitologii bułgarskiej. zwią­ Nazywane S ą to d u c h y p o j a w i a j ą c e s i ę t y l k o r a z w r o k u w c i ą g u 12 d n i od W i g i l i i (Ignatovden) do J o r d á n a (Jordanovden l u b Babinderi), w c i ą g u tzw. po­ g a ń s k i c h , n i e c h r z c z o n y c h l u b d i a b e l s k i c h nocy. A u t o r k a s t w i e r d z a z a n i k a n i e w i a r y w te d u c h y pod k o n i e c w i e k u X I X i k r z y ż o w a n i e z wierzeniami w prawdopodobnie W związanych przejęte z mitologii g r e c k i e j . rozdziale postacie się wierzeń z nimi w a m p i r y i w i l k o ł a k i . P o d e j r z e w a i c h pochodzenie obce, I V „W świecie Georgieva m a r t w y c h . W a m p i r . S t o p a n . N a w y " •— charakteryzuje jako przynależne do świata omawiane „tamtego", a więc do ś w i a t a z m a r ł y c h , p o w r a c a j ą c y c h do ś w i a t a ż y w y c h , p r z y c z y m i t u z a s a d a t a k i e j k l a s y f i k a c j i w y d a j e s i ę d y s k u s y j n a , ze w z g l ę d u ku człowieka opiekuńcza do n i c h — n e g a t y w n a , stopana (gospodarza). na zasadniczą odmienność zagrażająca, w a m p i r ó w i naw, stosun­ a patronalna, Najpierw autorka zajmuje się wampirem, przy­ p o m i n a j ą c jego r ó ż n e d i a l e k t a l n e n a z w y s ł o w i a ń s k i e , w y m i e n i a o k o l i c z n o ś c i i p r z y ­ czyny, dla których wyobrażenia nieboszczyk może się wampirem, najpospolitsze się, Tu na jest t a k ż e w i l k o ł a k niektórych dostrzega możliwość rowników stacią wampirów, wylicza w y m i e n i a wreszcie stosowane przez l u d wobec w a m p i r ó w ś r o d k i zapobiegawcze. rom, wyglądu stać ich cech fizycznych i zachowania omówiony dotyczące (vrkolak) terenach Słowiańszczyzny krzyżowania się wierzeń i czarownice, k t ó r z y w różnych zwierząt j a k o istota i ptaków demoniczna pokrewna identyfikowana z nimi. wampi­ Georgieva o wampirach z wierzeniami w cza­ roli „ ż y w y c h w a m p i r ó w " p o j a w i a j ą s i ę pod (strzygi). P r z y c h y l a s i ę k u tezie słowiańskim o po­ pochodzeniu w i e r z e ń o w a m p i r a c h . Równie przedstawia zane jest dziećmi szczegółowo, choć autorka książki ze zmarłymi n i e t a k obszernie nawy, nie chrzczonymi dziećmi, z a b i t y m i . S ą to i s t o t y s z c z e g ó l n i e położnic (do 40 dni i b y d ł a . O b o k naw, mitologii fikacją morawa porodzie) dla blisko na uboższy których martwo niebezpieczne noworodków, materiał, pochodzenie urodzonymi, dla b r z e m i e n n y c h a także dla związane ze demoniczne śmiercią. Do kobiet, innych będące nich należą ze śmiercią Podobną ma pozycję też s w o j ą z a j m u j e t e ż Nežit węższą personi­ mora — lub polski (Nieżyt), specjalizację ludzi ludowej (w r ó ż n y c h w e r s j a c h t y c h n a z w ) , p r z y c z y m j a k o i c h o d p o w i e d n i k związkiem zwią­ porońcami, w y w o d z i s i ę od z n a c z e n i a „ ś m i e r ć " , w s p o t y k a s i ę jeszcze i n n e postacie względnie wskazuje Georgieva Marzannę. poza i których nazwę bułgarskiej śmierci, po ze w z g l ę d u istoty demoniczne, który personifikuje ból z ę b ó w . N a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c o n o w t y m r o z d z i a l e postaci stopana, kuńczego (patrona, zarówno z obiektami jak i natury rosyjskiego domowego). Istnienie tej c z y l i d u c h a opie­ postaci związane ś w i a t a kultury (domami, b u d y n k a m i obejścia (drzewami, źródłami, polami, lasami). Stopan mógł bywa gospodarczego), ukazywać się w r o z m a i t y c h k s z t a ł t a c h , n a j c z ę ś c i e j j e d n a k p r z y b i e r a ł w y g l ą d w ę ż a . Z a b i c i e takiego w ę ż a p o c i ą g a ł o z a s o b ą ś m i e r ć k o g o ś z r o d z i n y tego, co stopana głowy domu. Siedziba opiekuna lokalizowana była do niego wiązano odegrał pod progiem przez komin. W stopana rolę ze i p o m y ś l n o ś ć rodu. regionach przodkiem istotną. W swym rodu, Bułgarii który nowym zabił, najczęściej z. budynkiem lub przy ognisku, a o p u s z c z a ł niektórych zmarłym szczególnie domowego z w i ą z a n e g o w w on d o m i sposób dbał wchodził jednoznaczny przeszłości wcieleniu — mieszkalnym on tegoż o rodu zdrowie �262 RECENZJE Pewne w roli podobieństwa pozytywnej szałych wiążą budynkach. Według złożenia síopano z tałasomem, który mógł występować ( o p i e k u ń c z e j ) , ale t a k ż e negatywnej, s z k o d z ą c e j , np. w Georgievej pojawienie ofiary (ludzkiej lub z a s t ę p c z e j ) jest on z w i e r z e n i a m i o s t r a ż n i k a c h się tałasoma było przy wznoszeniu b u d y n k ó w zakopanych skarbów. opusto­ rezultatem albo Tak więc wiązany o ile i jego f u n k c j e m o g ą b y ć w y j a ś n i a n e k u l t e m p r z o d k ó w , t a t a s o m — nie, ze stopem względu n a o d m i e n n e pochodzenie. B u ł g a r s k i e g o stopana u k a z u j e a u t o r k a n a s z e r o k i m tle p o ­ równawczym, odpowiedniki powołując s i ę n a jego m o ż l i w e rosyjskie, ukraińskie, b i a ł o r u s k i e , a t a k ż e polskie (dziad). Z a k o ń c z e n i e r o z d z i a ł u z m i e r z a do p o d s u m o w a n i a ludowych poglądów Bułgarów na temat duszy i śmierci, a w przedstawionych wierzeniach w s k a z y w a n e s ą ś l a d y a n i m i z m u i totemizmu. O s t a t n i , nie n u m e r o w a n y r o z d z i a ł nosi t y t u ł „ S i a d y mitologii p o g a ń s k i e j w c h r z e ­ ścijańskim kulcie świętych", wymienionych w Jerzego oraz ś w . Modest tytule Welesa a zawiera parę kultów, w (Wołosa) (identyfikowany i zestawień kilku postaci tym: P e r u n a i ś w . Ilii (Eliasza), św. również Vlasa, którego z odpowiednikiem konujące jest umieszczone proces na We koniec mógł „Wnioskach" sformułowanych dokenać tych r o z w a ż a ń kult jakiegoś bóstwa wzajemnych w p ł y w ó w próbuje przebiegać stwierdzenie pogańskiego w sposób na k o ń c u książki rekonstrukcji ludowej mitologii konsekwen­ autorki, że z kultem skomplikowany. wstecz na się głównie siły i możliwości p r z e k a z y w a n y m za p o m o c ą gijnego, z n i s z c z e n i a poprzedniego s i ę do niego. B u ł g a r s k a socjalnego. cjacyjne. W l u d o w a jest rozmaitych k o d ó w : U podstaw omawianej mitologia autorka systemu w i e r z e ń , systemem się uchronić wierność uważa religijnym podstawom przede spełniać lud bułgarski w s z y t k i m te odnaleźć można odkrywa ślady pir). N i e brzmi to Georgieva żmij, ta-kich k u l t ó w własność zastanawia ponieważ się także ogólnosłowiańską nie nad mitologia pod problemami (np. ż m i j - s m o k ludowa Ivanicki względem motywy (m. chleby in. fresk technicznym zdobnicze dokładnie, genezy mogą nadal (wam­ z jakiej opisanej Słowian, obrzędowe, przedstawiający zarazę, także ikonę jako postać (samodiwy), per­ mitologii. Prabułgarów oraz negatywna, jeszcze inne za głowice niszcząca), późniejszą (orisnice). G e o r g i e v e j w y d a n a z o s t a ł a w formie i interesująco z przedmiotów dobranych szereg ilustracji, bar­ zna­ przed­ k u l t u r y materialnej (w t y m s y m ­ k r z y ż a , p t a k a , o r n a m e n t y h a f t u ze s t r o j u lasek pasterskich), p r z y k ł a d y czarownicę n i e w y r a ź n y , a l e za to b a r d z o s u g e s t y w n y m które oko o b w o l u t ą , z a o p a t r z o n a j e s t w bole k o s m i c z n e : s ł o ń c a , k s i ę ż y c a , m o t y w ludowego, choćby współczesności inne z a ś z a m i e r a j ą wiadomo mitologicznych antyczno-słowiańską dzo a t r a k c y j n e j . P o z a p r z y c i ą g a j ą c ą stawiających: światopoglądu, orisnice), i n f i l t r a c j ę mitologii a n t y c z n e j do s ł o w i a ń s k i e j komitych natomiast s y s t e m u m i t ó w . N i e k t ó r e z o m ó w i o n y c h postaci m i t y c z n y c h u w a ż a inne z a k o n t a m i n a c j ę Bułgarska Z a ż y w o t n e we ini­ przed­ jest t a k a ocena. C z y z p e r s p e k t y w y ż y w e j t r a d y c j i u s t n e j ? niej nawarstwienia s y s t e m ó w późnoantycznego za ludowego (samodiwy, przekonująco, spektywy f o r m u ł o w a n a Widzi w światopoglądowym. reli­ obrzędy przed podejrzeniami o f r a g m e n t a r y c z n ą elementy f u n k c j e estetyczne dosto­ polistadialnym, c h r z e ś c i j a ń s k i c h , j a k a n i m i z m , totemizm, s z a m a n i z m oraz k u l t p r z o d k ó w , stara światopo­ chrześcijań­ kulturowego, kalendarzowego, szeregu m i t o l o g e m ó w mitologii podstawie do g l ą d u k s z t a ł t u j ą c e g o s i ę w okresie ś r e d n i o w i e c z a , k i e d y to ś w i a t o p o g l ą d sowywał nie świętego, Georgieva przypomina, że Bułgarów ź r ó d e ł z X I X i p o c z ą t k ó w X X w . R e k o n s t r u k c j a odnosi ski, nie m a j ą c też z g r e c k i m Hermesem), dalej A r t e m i d y i ś w . dokonanych p o r ó w n a ń p o w o d u j ą , że najbardziej prze­ zawsze da s i ę i d e n t y f i k o w a ć a św. bywa Mariny, Dionizosa i ś w . Trifuna. R e z y g n a c j a z solidniejszej analizy i w cji pewna p o w i e r z c h o w n o ś ć panteonu następnie dojącą diabła, o b r a z u j ą c y czumę, św. Krzysztofa z końską inny, ikonograficzne wprawdzie czyli dosyć personifikowaną głową), niektóre rekwizyty obrzędowe �263 RECENZJE <chorągiew weselna). portretowymi gatymi Tego rodzaju ilustracje współczesnych ludowych przypisami, p o w o ł u j ą c y m i się na skie, o charakterze m a t e r i a ł o w y m , p i s a c h t y c h zamieszczono przeplatane informatorów. wykorzystane a także są może b y ć bardzo zdjęciami opatrzona źródła, nie jest tylko ludowej, pomocny obrzędów, świata dla specjalistów, bo­ bułgar­ na odpowiednie opracowania. W przy­ m. in. wiele s t r e s z c z e ń oryginalnych l u d o w y c h i w i e r z e ń . D o ł ą c z o n y indeks w a ż n i e j s z y c h h a s e ł i m o t y w ó w terialnej, medycyny świetnymi Książka opowieści z zakresu kultury m a ­ demonów, a także haseł korzystających z dzieła imiennych, dla potrzeb naukowych. Mimo pewnych tyczności mankamentów : nie dość spójn e wywodu, przejawiających się czasami prezentowanego m a t e r i a ł u , a t a k ż e r ó ż n y c h w chao- wątpliwości co do sposobu i n t e r p r e t a c j i a u t o r k i , c a ł o ś ć n a l e ż y u z n a ć za r z e c z g o d n ą szczególnej uwagi inspirujący i polecenia t a k etnografom, j a k i folklorystom. k r o k w k i e r u n k u p o ż ą d a n e j s y n t e z y l u d o w e j mitologii Stanowi ważny, słowiańskiej. Krzysztof R U D O L P H P E T E R S , Islam History, Uświęcony oni, religijną że w muzułmańską ludy ciągu działalność tureckie i mongolskie w siłą niowieczu nie zbrojną decyzji najeźdźców rodzaj czasem of Jihad in Modern przejścia na mongolskich dzących w samego one w świętej islamu, nieraz na na dysponujące którzy islam tam było podbitym wojny, przykłady w różnych krain średniowieczu liczne n i e r a z bez p o r ó w n a n i a właśnie bowiem lektury Wszystko te po­ przykła­ postępowanie średnio­ przez nich m u z u ł m a ń s k i m jest ze Iranie. skomplikowanym w Europie, interpretacje a także zjawisk przepisy śred­ — i w Polsce, jak sporo kulturowych zacho­ T y m ciekawsza wydaje się zatem praca R . P e ­ wojny m u z u ł m a n ó w i konfrontacji kolonializmu w X I X i X X w. Przede pierwsza część książki, w której wojenno-religijną doktrynę z punktu widzenia poszczególnych szkół Rozmaicie religia poprzez p o s t ę p o w a n i a . W o k ó ł tej d o k t r y n y , p o d o b ­ czyli ś w i ę t e j doktryny z r e a l i a m i europejskiego j a k i przekazami ich nawrócone dotarli. K l a s y c z n y m połączonej narosło opaczne świecie muzułmańskim. warta uważnej tu wy­ Dowo­ dzisiejszych m u z u ł m a n ó w wypracowali w g ł ę b o k i m doktryny dokoła Rzutują się Proroka zaakceptowały głębi Azji, obszarach terytoria z o s t a ł y Wskazuje z g o r ą c o temu przeczy. i na niektórych Rozległe niż muzułmanie, t e r s a n a t e m a t istoty dżihad, zaś Doctrine muzułmanów czasy i m i e j s c e — r e g u l a m i n e m jak i mitów. tylko podboju. misyjną. T y m niemniej przodkowie n a owe The zbrojny podbój łączy się dziś najchętniej na fakt, że w i a r ę dobrowolnej wiecznych wieków się drogą a także tężniejszą dem doktryną islamu. Wielu w s p ó ł c z e s n y c h rozprzestrzeniała Afryki, Colonialism. T h e H a g u e — P a r i s — N e w Y o r k 1979, M o u t o n P u b l i s h e r s . znawcami dzą and Wrocławski interpretowano, posługując tej wszystkim autor analizuje muzułmańskich. się zarówno Koranem, tradycji. jaki wybuchnął w V I I w . m i ę d z y M a h o m e t e m i g r o m a d ą jego z w o l e n n i k ó w , z b i e g ł y c h do zaczęło się od niewielkiego miasta-oazy J a t r i b oraz m i e s z k a ń c a m i k u p i e c k o - p ą t n i c z e j czątku, dość niemrawo, ograniczając n i c z y c h i p o r y w a n i a sobie n a w z a j e m gdzieś pośród konflikt religijnego pustyń nowej, agresywnej i suchych zbrojnego, M e k k i . W o j o w a n o , p r z y n a j m n i e j z po­ się zrazu do tradycyjnych w y p a d ó w stad. P o j e d n e j i po d r u g i e j stronie ciach brały udział grupy koczowniczych miniaturowy konfliktu beduinów liczących na łup. A jednak w i z j o n e r a z jego o j c z y s t y m m i a s t e m , gór Półwyspu p o t ę g i . M i a ł a ona n i e b a w e m rozbój­ w Arabskiego, stał się star­ ten rozgrywany początkiem zawładnąć Afryką Północną i Hisz­ p a n i ą , u p o k o r z y ć B i z a n c j u m i zmiażdżyć sasanidzkich w ł a d c ó w Iranu. K a ż d e z w y - �264 RECENZJE darzeń małej wojny Jatrib-Medyny z Mekką resztę plemion arabskich Mahometowi, użyto tworząc doktrynę Arabów wywodom wysiłek z istniej Petersa, niewiernymi, miejsc ó w termin w temat także muzułmańskie określa celu. A poprzez atakowanie ich, ich j ę z y k u a r a b s k i m i czy p o ś r ó d znaczenia określonego kultu, niszczenie ją na do w a l k i nie u w a ż a j ą wają oznacza zgoda prawo zmierzający podporządkowujących dżihad. Co jednak d o k ł a d n i e mych i serii w a l k , nie t y l k o d o k ł a d n i e z a p a m i ę t a n o , l e c z bożków". słowa „dżihad"? w sposób ten zatem dżihad zagarnianie Lecz niektórzy czyjś może ich Jeżeli intensywny oznaczać własności, z klasyków „walkę burzenie islamu wojną". Natomiast „wojną większą", posiadającą charakter c h w a l e b n i e j s z y , j e s t w a l k a j e d n o s t k i ze z ł e m , ze z ł y m i s k ł o n n o ś c i a m i , a n a w e t b o ż n e studiowanie p r a w a k o r a n i c z n e g o . I n n i jeszcze pisarze m u z u ł m a ń s c y j ą a ż c z t e r y r o d z a j e d ż i h a d : ten, k t ó r y zaangażowany i w prawa, wiodą „wojnę „wojnę języka". C i , którzy ręki". którzy walczą wyrusza „wojnę miecza" na zdobycia łupów lub Natomiast siłą w y m u s z a j ą „wojnę z niewiernymi przeciwko tylko dla złymi zachowanie dobra a okrycia w się sercu kryje sławą czy ataku stawały państwo w y s p u zamieszkane stwo. Ś w i a t jającą plemienne od samego p o c z ą k t u oraz obszar w o j n y (dar na których rządzili m u z u ł m a n i e drugiej — reszta ś w i a t a , mańscy al-harb). każdą czy wyznawcy na dwie przedmio­ enklawy n i e g d y ś n a judaizm lub podzielili prak­ sąsiadów, a na­ o b o j ę t n ą , czy Arabów-politeistów, p r o s t o t ą ludzi wczesnego ś r e d n i o w i e c z a al-islam) Do grupy przez l u d n o ś ć n a w r ó c o n ą bowiem wyłącznie zaspokojania muzułmańskie obszary religii P r o r o k a . I b y ł o r z e c z ą się tacy jednak zaświatach. p i e r w s z y c h w i e k a c h swojego istnienia s t ę p n i e rozszerzano porządku dopiero islamu. Ktokolwiek tycznie w o j n ę u z n a w a ł o za ś w i ę t ą . Uderzano na n i e m u z u ł m a ń s k i c h tem skłonnościami, miecza" p r o w a d z ą niewiernym, pragnienie z e m s t y — n i e c h nie l i c z y n a n a g r o d ę w W z m a g a s i ę ze s w o i m i na­ wyróżnia­ s e r c a " . K t o k o l w i e k poucza i n n y c h o t y m co dobre, a co z ł e . j e s t muzułmanie, chęć ich takiej b y n a j m n i e j z a n a j w a ż n i e j s z ą w obliczu B o g a . P r z e c i w n i e , n a z y ­ „mniejszą prowadzi „wojnę sa­ wierzyć Proroka z rozbra­ c z ę ś c i : obszar i s l a m u Do p i e r w s z e j k a t e g o r i i n a l e ż a ł y i gdzie o b o w i ą z y w a ł y z tym że niektórzy s k ł o n n i byli jeszcze w y r ó ż n i a ć k a t e g o r i ę pół­ chrześcijań­ zasady p r a w a średniowieczni {dar ziemie, koranicznego. myśliciele muzuł­ „ o b s z a r ó w traktatowych", których n i e m u z u ł m a ń s c y m i e s z k a ń c y z a w a r l i traktat z kalifem i płacili m u daninę (haradż) w z a m i a n za pozostawienie ich w spokoju. Wojna z niewiernymi była o b o w i ą z k i e m całej społeczności m u z u ł m a ń s k i e j . Przy­ w ó d c a tej s p o ł e c z n o ś c i , i m a m l u b k a l i f , w i n i e n o g ł a s z a ć z a t e m dżihad co n a j m n i e j raz w roku i k i e r o w a ć ekspedycję oraz piecznym niewiernym. słabość sąsiadom armii — muzułmańskiej przeciwko najbardziej u c i ą ż l i w y m W wyjątkowych lub z ł y stan okolicznościach, dróg w i o d ą c y c h niebez­ takich na terytorium imam miał prawo z ekspedycji z r e z y g n o w a ć . W p r z e c i w i e ń s t w i e do s u n n i t ó w podkreślali kierować szczególnie stanowczo, t y l k o s a m i m a m . A z a t e m ten że prawdziwą dżihad o d ł a m szyicki, który z n i k n ą ł w r o k u 873 i do d z i ś p r z e b y w a w u k r y c i u , mógł w i e r z y , ż e ostatni szyici osobiście z nie u z n a j e od tej jak wroga, imamów daty wojen o c h a r a k t e r z e d ż i h a d , c h o c i a ż u d z i a ł w w a l k a c h o dobro i s l a m u jest d l a n i c h r ó w n i e ważny i obowiązkowy. Ale w K o r a n i e znajdujemy na temat k o n t a k t ó w w i e r n y c h z niewiernymi zaleceń, które otrzymał rokowi właściwie sobie przeczą. W jakoby rozkaz stronienia nakazano prowadzenie jednym miejscu od pogan. z niewiernymi czytamy, W innym dowiadujemy dysput o Bogu że szereg Mahomet się, że Pro­ Prawdziwym. Ani s ł o w a — j a k d o t ą d — o w o j n i e . S y t u a c j a z m i e n i a s i ę po ucieczce M a h o m e t a z M e k ­ k i i osiedleniu s i ę w J a t r i b - M e d y n i e . M e k k a ń c z y c y z a c z y n a j ą n ę k a ć p r z y j a c i ó ł roka. T e n zezwala na zbrojny opór wobec n a p a s t n i k ó w , Pro­ lecz m a to b y ć w y ł ą c z n i e w a l k a w obronie w ł a s n e j . Nie p r o w o k u j c i e w r o g o ś c i — p o u c z a M a h o m e t . Zaprawdę, �265 RECENZJE B ó g k o c h a t y c h , co nie prowokują wrogości! I wreszcie cza", p o c h o d z ą c e j a k o b y z o s t a t n i c h l a t ż y c i a P r o r o k a , wzięli wyraźnie górę. Wysłannik z niewiernymi. Zabijajcie następują „wersety k i e d y to z w o l e n n i c y B o g a w z y w a w n i c h do b e z k o m p r o m i s o w e j bałwochwalców, gdziekolwiek ich znajdziecie, walki chwytajcie i c h , oblegajcie, z a s t a w i a j c i e n a n i c h w s z ę d z i e s i d ł a ! A j e ż e l i s i ę n a w r ó c ą , to ich wolno, którzy gdyż się Ktc Bóg wybacza nawrócą, winien stają brać i współczuje! się udział łeczność muzułmańską. mie­ miecza dla w was dżihad? Równocześnie nietykalni, Każdy, O d uczestnictwa w Mahomet podobnie jeżeli jak niewierni puśćcie ostrzega: ich zaatakowali spo­ w y p r a w a c h zaczepnych zwalniano nie­ l e t n i c h c h ł o p c ó w , p o w o ł u j ą c s i ę n a p r z e k a z T r a d y c j i (hadis), wedle k t ó r e g o Prorok o d p r a w i ł ż ą d n e g o w o j a c z k i czternastolatka. Z u d z i a ł u w w y p r a w i e w y ł ą c z a n o że miejscowego ani ludzi znawcę obłąkanych, prawa, sprawującego ani niewolników. sądy Gdyby b y ł b y n a r a ż o n y na stratę m a j ą t k o w ą . Z tradycji udział w wyprawie swojej ci, mienie. kadiego. niewolnik Nie zabierano zginął, jego tak­ w bój właściciel wiemy, że P r o r o k nie z e z w o l i ł n a żonie, Aiszy, tłumacząc i ż dżtriad d l a k o b i e t polega n a p i e l g r z y m o w a n i u do m i e j s c ś w i ę t y c h . Surowy czasów zakaz zwolennicy zabierania na wojnę fundamentalizmu młodych kobiet muzułmańskiego wypominają tym do z polityków naszych arabskich, k t ó r z y z a c h ę c a j ą d z i ś k o b i e t y do s ł u ż b y w o j s k o w e j . Nie szli na w y p r a w ę że nie mogli niewidomi, a także t y c h , k t ó r y c h nie s t a ć b y ł o a n i n a w ł a s n e g o punek. stałej Nie w zabierano domu także rodzinie n i a n o u d z i a ł u w dżihad młodego czołwieka. przyłączą chorzy i okaleczeni ani chodzić, ani jeździć konno. Z u d z i a ł u w l u d z i ubogich, środków do tego wojnie stopnia, zwalniano dalej wierzchowca, ani na n i e z b ę d n y którzy nie potrafiliby u t r z y m a n i a n a czas s w o j e j ekwi­ zapewnić nieobecności. pozo­ Zabra­ s y n o m s t a r y c h r o d z i c ó w , c a ł k o w i c i e u z a l e ż n i o n y c h od o p i e k i I wreszcie sprawa dłużników: wymagano s i ę do z b r o j n e j w y p r a w y , p r z e d s t a w i l i z e z w o l e n i e od nich, by od s w o i c h zanim wierzycieli. N a w y p a d e k , g d y b y polegli, p o w i n n i p o z o s t a w i ć w d o m u r o d z a j k a u c j i . Dżihad obowiązywała w i e r n y c h n a w e t w ó w c z a s , gdy b y ł a o g ł a s z a n a p r z e z i m a ­ m a , k t ó r y c i e s z y ł s i ę o p i n i ą c z ł o w i e k a z ł e g o i grzesznego, g d y ż s a m o było Świętej go przedsięwzięcie świątobliwe. rozprawy z niewiernymi pouczenia nieprzyjaciół, ż e oto nie armia wolno było muzułmanów rozpoczynać bez wyrusza w uprzednie­ bój przeciwko n í m z p r z y c z y n n a t u r y religijnej, a nie np. k i e r u j ą c s i ę c h ę c i ą g r a b i e ż y . P r o r o k z a ­ lecał, ażeby najpierw zaproponować poganom p r z e j ś c i e n a i s l a m . G d y b y s i ę zgo­ dzili, t r z e b a i m p o w i e d z i e ć , b y p r z e n i e ś l i s i ę n a t e r y t o r i u m k o n t r o l o w a n e zułmanów. W wypadku gdyby owi nawróceni na islam wojownicy przez m u ­ nie chcieli o p u s z c z a ć s w o i c h siedzib, n a l e ż y i c h ostrzec, ż e n a t y m m a t e r i a l n i e s t r a c ą . P o t r a k t o ­ wani zostaną bowiem tylko jako beduini-sojusznicy i wspólnota wiernych podzieli się z nimi tylko t y m ł u p e m , k t ó r y z d o b ę d ą w e w s p ó l n e j bitwie. A l e m o ż e s i ę zda­ r z y ć , że niewierni nie z e c h c ą p r z e j ś ć n a islam. M u z u ł m a n i e w i n n i ich w e z w a ć wtedy do p ł a c e n i a p o d a t k u p o g ł ó w n e g o . B y ł o b y odmo­ to o z n a k ą , ż e s i ę p o d d a j ą . W o b e c w y p ł a c e n i a p o d a t k u n a l e ż y r u s z y ć w b ó j . W ó d z w y p r a w y dżihad z przyczyn taktycznych zrezygnować z uprzednich apeli mógł naturalnie i religijnych negocjacji. G d y j e d n a k j u ż p r o p o z y c j e p o s t a w i ł , w t e d y n i e w i e r n i m i e l i p r a w o z a ż ą d a ć od niego dodatkowych informacji, takich jak szczegóły religii islamu lub w y s o k o ś ć podatku pogłównego. W s z e l k i e sposoby w a l k i b y ł y Mahometa używała pod dozwolone ł ą c z n i e murami al-Taifa. b r o ń palną. Nie wszyscy uczeni w piśmie z katapultami, których Rozszerzono to zezwolenie armia później zalecali stosowanie takich ś r o d k ó w i na to­ t a l n e j z a g ł a d y , j a k z a t r u w a n i e w o d y p i t n e j czy z a t a p i a n i e m i a s t w o d a m i r z e k . N i e chodziło jednak o w z g l ę d y h u m a n i t a r n e , lecz o p r o s t ą k a l k u l a c j ę , w w y n i k u k t ó r e j �266 RECENZJE można było więcej stracić bo w s z y s c y w r o g o w i e trzymani w w niewoli kosztowne Mając na muzułmanie. odszkodowania, na tym niż zyskać. Po zwycięstwie nie było jeńców, polegli. C o gorsza, w o b l e g a n y m m i e ś c i e mogli z n a j d o w a ć s i ę uwadze Tych śmierć wypłacane branie j e ń c ó w , wikłała zwycięskie rodzinom niewinnie powszechnie wojska islamu uśmierconych. nakazywano oszczędzanie nie­ l e t n i c h i kobiet, c h y b a ż e w z i ę ł y u d z i a ł w b i t w i e . N i e b y ł o n a t o m i a s t zgody co tego, czy m o r d o w a ć obłąkanych, mnichów, nieuleczalnie do chorych, kalekich, niewi­ domych, a t a k ż e r o l n i k ó w i s ł u ż b ę d o m o w ą . S z c z e g ó l n i e c i e k a w y m o ż e b y ć dla nas passus dotyczący rolników, istoty z n a t u r y j a k o b y r z e c z y w y ł ą c z o n e z konfliktu, nieodpowiedzialne, a p o ż y t e c z n e zarazem! T y c h w r o g ó w , k t ó r y c h n i e w o l n o z a b i j a ć , n a l e ż y w z i ą ć do n i e w o l i , c h o c i a ż wszystkich. Jeśli niektórych będzie z nich miał suwa się w tym jeńców wróg nie zechce p o ż y t k u —- n i e c h i d ą w o l n o ! d a l e j : skoro wódz decyduje wykupić, nie a muzułmanin nie J e d n a ze s z k ó ł k o r a n i c z n y c h p o ­ się na zwolnienie starców i mni­ c h ó w , to t r z e b a i m d a ć n a d r o g ę ż y w n o ś ć i p r z y o d z i e w e k . Majątek przytacza wroga s t a w a ł wypowiedzi się naturalnie w ł a s n o ś c i ą przedstawicieli r ó ż n y c h gminy szkół, muzułmańskiej. którzy zgodni są Peters co do n i e c z n o ś c i niszczenia b u d y n k ó w zdobywanych miast. Z t y m że, j a k wiadomo, bowie wcale burzycielską nie odznaczali pasją się zdobywców. w trakcie Wiemy swoich z szeregu zułmańskich, że zdobywcy arabscy częstokroć podbojów publikacji na ko­ Ara­ jakąś szczególnie temat miast mu­ o p a n o w y w a l i miasto i u ż y t k o w a l i je w jego d a w n y m k s z t a ł c i e . C z y j e d n a k w m y ś l d o k t r y n y w o j e n n e j n a l e ż a ł o niszczyć z a s i e w y i gaje owocowe, z a b i j a ć b y d ł o n a p a s t w i s k a c h ? C y t u j e s i ę dzieje podboju Syrii przez Abu wierni zawładną Bakra, który takich praktyk zabraniał, gdyż miał nadzieję, tą k r a i n ą . T a k t y k ę spalonej ziemi n a l e ż a ł o s t o s o w a ć tylko że wtedy, gdy m u z u ł m a n i e cofali s i ę . W zasadzie u c i e c z k a z p o l a b i t w y b y ł a s u r o w o w z b r o n i o n a , c h y b a ż e manewr lem. nie taktyczny. Wolno Niektórzy wolno teoretycy nigdy ustąpić było cofać s i ę przed liczebnie górującym stanowiła nieprzyjacie­ ś w i ę t e j w o j n y dowodzili, ż e 1 2 - t y s i ę c z n e j a r m i i z pola walki, gdyż takiej potęgi wiernych zwolenników Proroka nie p o k o n a n i k t n a ś w i e c i e . I n n i j e d n a k d o r a d z a l i , b y i m a m w y c o f a ł s i ę po p r o s t u w t e d y , gdy z g ó r y jest p e w i e n , ż e m u z u ł m a n i e Sporo d y s k u s j i w z b u d z a ł spośród niewiernych. Mahometa przekaz, wiercę. wspierał wedle Przytaczano oddział którego przegrają... problem ewentualnych Żydów Prorok przykład z plemienia odprawił sojuszników rekrutujących bitwy pod Kajnuka, oferującego W k o n k l u z j i doradzano k o r z y s t a ć Hunain, ale swe gdzie zarazem zbrojne się armię cytowano usługi z pomocy niewiernych tylko w inno­ służbach pomocniczych, a w i ę c z r z e m i e ś l n i k ó w i m a r y n a r z y w s p i e r a j ą c y c h a r m i ę . No i wte­ d y t y l k o , gdy s a m i pomoc z a o f e r u j ą . Otoczone przez innowiercze kraje państwo muzułmańskie sobie n a l i k w i d a c j ę h a n d l u z c u d z o z i e m c a m i . D o k t r y n a dżihad sprzedaży niewiernym takich towarów, które mogłyby ich nie mogło wszelako wzmocnić pozwolić zabraniała militarnie: n i e w o l n i k ó w , w i e l b ł ą d ó w i k o n i oraz o r ę ż a . B e z o k u p u t a k ż e m o ż n a b y ł o zwalniać jeńców jako niezdolnych do prokreacji, a więc bezwartościowych dla wroga, to mnichów i starców. O b s z e r n i e d y s k u t o w a n y m p r o b l e m e m b y ł t a k z w a n y aman, rowe lub indywidualne, zawieszenie dajbija. zawieszenia w przez muzułmanów czyli poręczenie zbio­ niewiernym. Z a modelowe b r o n i u z n a n o u k ł a d z a w a r t y przez M a h o m e t a z M e k k a ń c z y k a m i w H u - O zerwaniu zawieszenia broni d e c y d o w a ł a taktyczny ich udzielane gminy muzułmańskiej. broni, a uprzednio spokoju, m u s i a ł Gdy jednak otrzymał n i e u c z c i w o ś ć w r o g a albo imam decydował od n i e w i e r n y c h d a n i n ę przed r o z p o c z ę c i e m interes się na za pozostawienie działań wojennych daninę zerwanie zwrócić! �267 RECENZJE Ś w i ę t a w o j n a nie m o g ł a t r w a ć w i e c z n i e . M i a ł a d o p r o w a d z i ć do s y t u a c j i , w r e j a t a k o w a n i n i e w i e r n i albo d e c y d o w a l i ny muzułmanów n a p r a w a c h c z ł o n k ó w , albo s k i e j . S t a w a l i s i ę z a t e m dimmi, płacą im nymi drugiej pogłówne, dimmi przed wierców Ale napadem otrzymywali swoją wiarę, wyznawcy wrogów dżihad i bezprawiem jednak tylko Europie. W ewolucję islamu drugiej części s i ę pod po p r o s t u p a d ł a kruszyła ofiarą nie mają presją swojaków. Status mozaiści jasna książki Są podda­ bronić swoich poddańczy i wyznawcy naginano Peters do omawia wojny religijnej w europejskiego europejskiej muzułmań­ muzułmanów, manifestują. obowiązek gmi­ inno­ religii Z a ­ miecz. rzecz swojej się doktryna, k t ó r ą s i ę opiece aktualnych sposób wojowania" różne m i e w a ł doktryny m u z u ł m a ń s k i e j znalazły jej chrześcijanie, niejednokrotnie podobnie j a k i „ c h r z e ś c i j a ń s k i ale Proroka r a t u s t r y . D l a o p o r n y c h pogan p o z o s t a w a ł Zasady też poddawali n i e w i e r n y m i , k t ó r z y ż y j ą pod w ł a d z ą zachowują kategorii. któ­ s i ę n a p r z y j ę c i e i s l a m u i w e j ś c i e do na potrzeb, oblicza w wielu c z a s a c h , gdy w i e l k i e imperializmu. Część zaczęto imperia z nich ekspansji kolonialnej. Pod naporem wypracowywać dawnej przykładach zresztą wydarzeń przecież niespełna w 200 lat po w ę d r ó w c e M a h o m e t a do M e d y n y . Pierwszą mańskich czasów zrozumiałą i powstania reakcją pod średniowiecznej na inwazje europejskie tradycyjnymi hasłami ekspansji islam nieraz był opór dżihad, już ludów kończące bywał w muzuł­ się klęską. defensywie gorycz p o r a ż e k , takich j a k utrata P ó ł w y s p u Iberyjskiego i Sycylii. Teraz, w XIX-wiecznego imperializmu europejskiego, przypomniano ceniu, by m u z u ł m a n i e masowo emigrowali z opanowanych rów na sąsiednie uszczuplą terytoria zasoby bezbożnego pozostające gospodarcze systemu. Hasła wroga, do tej pod a sztandarami także masowej nie będą wędrówki w sobie o znał obliczu starym zale­ przez n i e w i e r n y c h Proroka. W Od i obsza­ ten sposób pod władzą musieli żyć pewnej chwili nawet — j a k d o w o d z i P e t e r s —• z a n i e p o k o i ł y k o l o n i z a t o r ó w f r a n c u s k i c h w A f r y c e P ó ł n o c n e j , którym zaczęły się w y l u d n i a ć w i e k u l u d n o ś ć opanowanej części kraju, rządzonej i poszczególny d y s t r y k t y . W l a t a c h 30-tych p r z e z n i c h A l g i e r i i m a s o w o p r z e c h o d z i ł a do przez A b d a l - Q a d i r a . jak zwrócili s i ę do o ś r o d k ó w p r a w a k o r a n i c z n e g o opowiedziały francuski gubernator Zarówno manów, s i ę , czy m u z u ł m a n i e wiernych krajów. A dalej, czy przeciwko Europejczykom „obszarów wojny". dzieli wykrętnie, i winni na czy bojąc przez przywódca wolnych Europejczyków w E g i p c i e i M e k c e , b y te tych obszarach tereny się narazić skolonizowane omawianej sułtanowi zatem, że m u z u ł m a n i e prowadzić znalazły książki uczeni w i jego a k t u a l n y m publicznie przez świętą się Dalej z Hiszpanii i Sycylii, szeroko prostu w y p ę d z o n o . Na omawiali przyczyny d a j ą c do w kategorii odpowie­ sprzymierzeńcom z b r o j n e j w a l k i dżihad kora­ „obszarem emigracji w y z n a w c ó w zrozumienia, że m u z u ł m a n ó w temat k o n i e c z n o ś c i władzy o b s e r w o w a ć zasady p r a w a masowej nie­ wojnę piśmie nicznego. T r u d n o w t a k i m b o w i e m r a z i e n a z w a ć s k o l o n i z o w a n ą A l g i e r i ę Proroka Algierii nie m u s z ą e m i g r o w a ć spod F r a n c u z ó w , j a k d ł u g o m o g ą pod i c h p a n o w a n i e m wojny". muzuł­ części m u s z ą e m i g r o w a ć ze s k o l o n i z o w a n y c h Zdaniem autora europejskim. Tłumaczyli zajętej ubiegłego niepodległej religii stamtąd ulemowie po woleli s i ę nie w y p o w i a d a ć l u b t ł u m a c z y l i , ż e t a k a e w e n t u a l n o ś ć nie m o ż e w c h o d z i ć w r a ­ chubę, Nie Peters w ponieważ inaczej dowodzi, szczególny Odsunięci wością od jako wiadomo, potoczyły że muzułmanie się sposób godził dawna w przegraliby opanowanych przez k o l o n i z a t o r ó w w interesy dotychczasowych r y c z ą popieranie sprawy że wprowadzony tę w o j n ę wyższych przywilejów klasa w ł a d c ó w , przez warstw politycznych, jako języka Anglików muzułmanów traktowani arystokraci m u z u ł m a ń s c y angielszczyzny pewno. brytyjskich nowy przez A n g l i k ó w p e w n y c h kategorii l u d n o ś c i m a ń s k i e j . Wprowadzenie na Indiach. porządek indyjskich. z podejrzli­ obserwowali hinduskiej, z go­ niemuzuł- u r z ę d o w e g o w miejsce języka �268 RECENZJE dworskiego Wielkich M o g o ł ó w stawało się dodatkową kracji muzułmańskiej, a zarazem furtką i urzędników klasami skłonnych do teraz w współpracy arystokracji muzułmańskich indyjskich rękodzielników, notabli imporcie i ich którzy dworów, własnych do k a r i e r y dla dumnej Europejczykami. Wraz Indii gorycz od p o k o l e ń tym wyrobów z barierą dla hinduskich bardziej przepełniała pracowali na że z najwyższymi serca potrzeby kolonizatorzy do I n d i i , co p o d c i n a ł o byli korzenie arysto­ businessmenów całej sfery ubożejących zainteresowani miejscowego rze­ m i o s ł a . Angielskie ustawy o w ł a d a n i u z i e m i ą b u r z y ł y dotychczasowy p o r z ą d e k sprzy­ jający interesom duskim szlachty kapitalistom muzułmańskiej. rolnym, którzy u z a l e ż n i o n e od siebie bezwzględniej c h ł o p s t w o . N i c dziwnego, Europejczycy i ich hinduscy s ł u d z y powstania Zarazem otwierały jeszcze pod h a s ł a m i dżihad pole działania zaczynali że i chłop m u z u ł m a ń s k i wierzył, iż są przyczynami wszelkich nieszczęść. zostały s t ł u m i o n e . Nie hin­ wyzyskiwać Pierwsze miał charakteru m u z u ł m a ń ­ skiej ś w i ę t e j w o j n y s ł y n n y bunt sipaj ó w z p o ł o w y X I X w. B r a l i w n i m u d z i a ł z a ­ r ó w n o wyznawcy hinduizmu, jak i islamu i bezpośrednia przyczyna wybuchu c h a r a k t e r r e l i g i j n y , l e c z p r z e c i e ż nie b y ł a to k l a s y c z n a dżihad. mieniu buntu gdyby Brytyjczycy nadal wyłącznie właśnie w w postępowali muzułmanach pierwszym rzędzie tak — wedle i n d y j s k i c h dostrzegali otaczał miała A j e d n a k po słów Petersa stłu­ — jak zarzewie n i e p o k o j ó w . kordon nieufności ze s t r o n y Ich kolonizatorów. W ó w c z a s to p o ś r ó d o ś w i e c o n y c h w a r s t w m u z u ł m a ń s k i c h r o d z i s i ę c h ę ć p r z e k o n a n i a A n g l i k ó w , ż e s ą w b ł ę d z i e . P o j a w i a j ą s i ę uczone t r a k t a t y , k t ó r y c h a u t o r z y d o w o d z ą , ż e z p u n k t u w i d z e n i a d o k t r y n y dżihad nie jest w s k a z a n e , ale n a w e t powstanie m u z u ł m a n ó w w I n d i a c h nie tylko byłoby wykroczeniem mu. C z y bowiem Brytyjczycy zabraniają gijnych? C z y b u r z ą meczety? przeciwko p r a w u koraniczne- muzułmanom Czy zabraniają życia wedle ich zasad reli­ p i e l g r z y m e k ? S k o r o nie, to w takim r a z i e pozostaje k w e s t i a o t w a r t a , k t o m i a n o w i c i e k r a j e m r z ą d z i . L e c z j e ż e l i n i e w i e r n i rządzą w sposób „rozejmu", dla m u z u ł m a n ó w znanego i u ś w i ę c o n e g o k o r z y s t n y , to ten u k ł a d j u ż od p o c z ą t k ó w wchodzi istnienia w kategorię islamu. Nie wolno go z r y w a ć . P o w s t a n i e m u z u ł m a n ó w p r z e c i w k o w ł a d z y k o l o n i a l n e j w I n d i a c h b y ł o b y zatem nawet bezbożnym buntem. Co przeciwko Anglikom, wszczynanego ligijnym m u z u ł m a n ó w więcej, w wypadku przez k o g o k o l w i e k jakiegokolwiek w Indiach, buntu obowiązkiem re­ j e s t s t a n ą ć w obronie w ł a d z y , g d y ż i s l a m n i e p o z w a l a b u n ­ t o w a ć się przeciwko sprawiedliwemu w ł a d c y . C a ł y ten w y w ó d miał przy okazji zachęcić m u z u ł m a n ó w cia s i ę n i e c h ę c i w z g l ę d e m nizatorów, warstwę rów t a k j a k to coraz to czynili skwapliwie lepiej i przedsiębiorców. odwrócenia sytuowanych Dodajmy sytuacji w i n d y j s k i c h do wyzby­ c y w i l i z a c j i Z a c h o d u , a z a r a z e m do u c z e n i a s i ę od od liczni n i e m u z u ł m a ń s c y urzędników siebie, kolo­ Hindusi, tworząc kolonialnych, k u p c ó w , bankie­ że b y ć m o ż e owe próby całkowitego stosunkach z kolonizatorami l e g ł y u p o c z ą t k ó w dzisiejszego Pakistanu. Wspomniane nie powiodły Peters poprzednio s i ę nie dowodzi, tylko próby powstania z uwagi że muzułmańskie pod na w y r a ź n ą szczepy sztandarem przewagę algierskie dżihad militarną wcale w Algierii Francuzów. nie p r a g n ę ł y w pełni p o d p o r z ą d k o w a ć s i ę w o d z o w i p o w s t a n i a , k t ó r y u s i ł o w a ł o d g r y w a ć r o l ę i m a m a i po­ bierać daniny. Podobnie i w Libii w ł o s k i m i nie z a w s z e u z y s k i w a ł y ośrodki muzułmańskiej k t ó r a od d a w n a c z e r p a ł a z y s k i z p o ś r e d n i c t w a t r z e m k r a j u . Z d a n i e m P e t e r s a dżihad z Włochami, ponieważ od w a l k i z kolonizatorami poparcie ze s t r o n y t u b y l c z e j l u d n o ś c i dawna nadbrzeżnej, m i ę d z y obcymi n a j e ź d ź c a m i a wnę­ l i b i j s k a m i a ł a dlatego p e w n e s u k c e s y w w a l c e akcję przejęły w swoje ręce ośrodki religijne sekty Senussich. W oporze p r z e c i w k o k o l o n i z a t o r o m niejednokrotnie pojawiał się u l u d ó w mu­ z u ł m a ń s k i c h element mesjanistyczny. T u i tam wierzono, że n a z i e m i ę zstąpił słaniec wiem B o g a , mahdi, tryumfy prorok, k t ó r y bezbożnych poprowadzi w i e r n y c h w cudzoziemców tłumaczono bój zwycięski. sobie o d s t ę p s t w e m wy­ Albo­ wyznaw- �269 RECENZJE ców P r o r o k a od i d e a ł ó w zułmańscy i ich „Turkami" rozgorzało „Mahdi" sudański proponując religijnych. K o l a b o r u j ą c y urzędnicy w to Pod XIX-wiecznym uwierzył w i m sojusze apostaci. z Europejczykami władcy takim hasłem Sudanie powstanie s w o j ą rolę imama. P i s y w a ł lub poddanie walki z mu­ bezbożnymi Muhammada Ahmada. do o ś c i e n n y c h władców, Zabraniał swoim pod­ d a n y m p i e l g r z y m e k do M e k k i , t w i e r d z ą c , ż e j e s t o p a n o w a n a przez h e r e t y k ó w . Ota­ c z a j ą c y go ś w i a t m u z u ł m a ń s k i e j s i ę jego z w i e r z c h n o ś c i . ortodoksji o g ł o s i ł natomiast mahdiego z Chartumu samozwańcem i odszczepieńcem. Jeszcze ministra bardziej n i e f o r t u n n ą wojny, Ahmada próbą wieku pozbyć się kurateli brytyjskiej. egipskich użycia al-Urabiego, do u z n a n i a dżihad idei dżihad próbującego w Niepowodzenia wyłącznie za w o j n ę była latach akcja egipskiego 80-tych ubiegłego skłoniły p ó ź n i e j s z y c h pisarzy obronną. W przyszłości jakiekol­ wiek ruchy antykolonialne w tym k r a j u m i a ł y j u ż charakter typowo nacjonalistycz­ ny. W czasie I w o j n y ś w i a t o w e j nie p o w i o d ł a s i ę z u p e ł n i e a k c j a s u ł t a n a k t ó r y jako kalif powiedzieli nych o g ł o s i ł dżihad ani m u z u ł m a n i e Afryki i Bliskiego tureckiego, przeciw aliantom. N a apele W i e l k i e j P o r t y nie z B a ł k a n ó w , ani wyznawcy islamu z k r a j ó w Wschodu. Sułtan nie znalazł poparcia nawet od­ kolonial­ w Mekce, a e m i r H i d ż a s u w y s t ą p i ł p r z e c i w k o jego r e g u l a r n y m w o j s k o m . Do nie serii n i e p o w o d z e ń wymienione przez Amanullaha, który związanych Petersa wyobrażał z ogłaszaniem poczynania dżihad w ekscentrycznego sobie, ż e po detronizacji X X w. władcy dodajmy Afganistanu, ostatniego z s u ł t a n ó w tu­ r e c k i c h m a szanse z o s t a ć k a l i f e m w s z y s t k i c h m u z u ł m a n ó w . W się okresie międzywojennym przed podnoszeniem żydowską Arabowie sztandaru i wobec dwuznacznej dżihad palestyńscy w obliczu przez d ł u g i zagrożenia polityki B r y t y j c z y k ó w . czas wzdragali przez kolonizację Ich przywódcy, wywodzący s i ę z w y k s z t a ł c o n y c h i z a m o ż n y c h sfer m i e j s k i c h , n i e c h c i e l i a n t a g o n i z o w a ć świętą w o j n ą A r a b ó w - c h r z e ś c i j a n , k t ó r y c h w Palestynie m i e s z k a ł o m n ó s t w o i k t ó r z y mieli i m p o n u j ą c y udział w ruchu nacjonalistycznym. U l e g a ł o fascynacji ś w i ę t ą w o j n ą jak pisze Peters — ubogie, arabskie chłopstwo Palestyny. Do ostatnich c z a s ó w P a l e s t y ń c z y c y w o l e l i t r z y m a ć s i ę z d a l a od k l a s y c z n e j , d o k t r y n a l n e j dżihad, d o w o d z ą c , ż e to r a c z e j s k r a j n e k o ł a ligijnym syjonistów — niemal wojny izraelskich kierują się re­ zacietrzewieniem. Peters twierdzi, że p o w t a r z a j ą c e s i ę apele w świecie arabskim wzywające do ś w i ę t e j w o j n y przeciwko imperializmowi czy t e ż syjonizmowi m a j ą charakter b a r ­ dziej sloganowy n i ż doktrynalny. W y c h o d z ą podchwytywane mas m u z u ł m a ń s k i c h . T r w a bowiem u l e m ó w , lecz s ą c h ę t n i e z a c i e k ł y konflikt f u n d a m e n t a l i s t ó w skich z tymi grupami zeuropeizowanych się apostazję lub religijną niejednokrotnie one z k r ę g ó w przez p o l i t y k ó w a r a b s k i c h j a k o p o p a r c i e i c h s t a n o w i s k a w polityków świata oczach muzułmań­ islamu, k t ó r y m zarzuca obojętność. Średniowieczne hasła świętej wojny są w i ę c narzędziem w wewnętrznych rozgrywkach świata muzułmańskiego. P r a c a P e t e r s a , a c z k o l w i e k nieco p r z e s t a r z a ł a pod w z g l ę d e m a n a l i z p o l i t y c z n y c h n a j n o w s z e j h i s t o r i i B l i s k i e g o W s c h o d u , j e s t d z i e ł e m d a j ą c y m w g l ą d w ten muzułmańskiej doktryny średniowiecznej, który ulegał w tologizacji i demonizacji w szczególnym F. EICKELMAN, mi- Europie. Leszek D. fragment stopniu The Middle East. An Anthropological Dzięgiel Approach, Engle- w o o d C l i f f s , N e w Y o r k 1981. PROBA SYNTEZY KULTUR AFRYKI PÓŁNOCNEJ I BLISKIEGO WSCHODU K u l t u r y m u z u ł m a ń s k i e B l i s k i e g o W s c h o d u i A f r y k i P ó ł n o c n e j to z a r a z e m w d z i ę c z n y i t r u d n y t e m a t d l a w y k ł a d o w c ó w k u r s u etnografii p o w s z e c h n e j , r e a l i z o ­ wanego n a uniwersytetach. W d z i ę c z n y , p o n i e w a ż w okresie p o w o j e n n y m etnogra- �270 RECENZJE fowie polscy najczęściej odwiedzali właśnie te obszary pozaeuropejskie. g d y ż p r z y p o z o r a c h j e d n o l i t o ś c i , j a k i e s t w a r z a i s l a m , s ą to k r a j e wane kulturowo, posiadające różnorodność ugruntowaną m i , s i ę g a j ą c y m i n i e r a z i t y s i ę c y lat. S z c z e g ó ł o w e gólnych regionów graficznym. trafiały się artykuły zróżnico­ tradycjami cywilizacyjny­ opracowania w s p ó ł c z e s n e tego o b s z a r u s ą n a d e r r z a d k i e w Częściej Trudny,, bardzo naszym traktujące problemach. Z u p e ł n i e brak natomiast o p r a c o w a ń poszcze­ piśmiennictwe wyrywkowo o etno­ wybranych ogólnych. M u z u ł m a ń s k a A f r y k a P ó ł n o c n a oraz B l i s k i W s c h ó d s ą o b s z a r a m i , k t ó r e w graficznej z dydaktyce uniwersyteckiej przyczyn politycznych, zarówno gospodarczych chrześcijaństwa, pulsy. T a m z n a j d o w a ł y zasługują i na poczesne historycznych. miejsce. O b s z a r ten j a k i islamu. Obie cywilizacje c z e r p a ł y się ich w s p ó l n e korzenie. R y w a l i z a c j a etno­ Wynika był stąd Europy to kolebką swoje im­ z Orientem z a b a r w i ł a historię znacznych połaci A z j i i Afryki. Uczeni europejscy niejednokrotnie podejmowali wania kultur muzułmańskich przedsięwzięć bywały Afryki Północnej próby syntetycznego i Bliskiego j e d n a k d a l e k i e od z a d o w a l a j ą c y c h . podsumo­ Wschodu. Efekty Im więcej tych narasta opra­ c o w a ń s z c z e g ó ł o w y c h , tym trudniej z d e c y d o w a ć się na u o g ó l n i e n i a dotyczące obsza­ r ó w od a f r y k a ń s k i c h w y b r z e ż y A t l a n t y k u po g r a n i c ę z a c h o d n i ą P a k i s t a n u . N a i w n e i pochopne u s i ł o w a n i a generalizowania dla w c z e s n y c h , X I X - w i e c z n y c h wym" z j a w i s k k u l t u r o w y c h tak charakterystyczne uczonych, u s t ę p o w a ł y później p o g l ą d o m o „ m o z a i k o ­ c h a r a k t e r z e tego o b s z a r u , m i m o k r ó l u j ą c e j i te p o g l ą d y n i e s a t y s f a k c j o n o w a ł y kapitulacji naukowej wobec skomplikowanego łowie naszego s t u l e c i a wiedzy ponownie etnograficznej na n i m religii uniwersalnej. A l e czytelnika, g d y ż w ł a ś c i w i e b y ł y tylko rodzajem zatem z j a w i s k a kulturowego. W drugiej po­ podjęto i antropologicznej wysiłki n a temat usystematyzowania społeczeństw skich i bliskowschodnich, m a j ą c nadzieję, że tym razem przynajmniej w dziedzinach k u l t u r y m o ż n a b ę d z i e o d n a l e ź ć w s p ó l n y mianownik. W do opasłego, napisanego skomplikowanym stylem stanu północnoafrykań- i zawierającego niektórych przeciwieństwie mnóstwo szcze­ 1 g ó ł ó w d z i e ł a C . A . O . V a n N i e u w e n h u i j z e , k s i ą ż k a D a l e F . E i c k e l m a n a jest z w i ę z ł a i d o ś ć b e z p r e t e n s j o n a l n a . A u t o r , profesor antropologii społecznej z New York versity, n a z y w a ją raczej rodzajem wprowadzenia w zagadnienia P i e r w o t n i e b y ł to c y k l w y k ł a d ó w , j a k i e E i c k e l m a n skiej, z m y ś l ą z a r ó w n o tykę antropologiczną, w y g ł o s i ł w telewizji amerykań­ o słuchaczu zaawansowanym, wprowadzonym w problema­ jak i o tym, który Zastrzega się, że ś w i a d o m i e nie u s i ł o w a ł wystąpień rzecz telewizyjnych bardzo o b s z e r n ą do p o g ł ę b i a n i a w formie stwem literaturą swoich Normalnie — jasna dopiero podejmuje studia nad — następnie nad zagadnieniem, zatem każdy bibliograficznych tego r o d z a j u p r a k t y k i i kulturą. „ u p r z y s t ę p n i a ć " swojego w y k ł a d u . przeredagował i przedmiotu. I d e ą E i c k e l m a n a jest z a c h ę c e n i e studiów syntetycznej. A przypisów Uni­ bliskowschodnie. rozdział autor uzupełniany odnośników wydawnicze które oraz książki jest w komentarzy raczej z a c i e m n i a j ą Serię uzupełnił czytelnika prezentuje tekście mnó­ dodatkowych. odbiór wykładu i d z i ś c o r a z c z ę ś c i e j d o m i n u j e t e n d e n c j a do p r z e r z u c a n i a s p i s u w y k o r z y s t a n e j ratury n a s a m koniec dzieła. T u jednak w ł a ś n i e system, j a k i z a s t o s o w a ł lite­ Eickelman, p r z y c z y n i a s i ę do tego, b y t e k s t s t a w a ł s i ę b a r d z i e j z r o z u m i a ł y . W ł a ś c i w i e p r z y p i s y tworzą wraz z zasadniczą argumentacją wet pogląd, przed że nieraz obecność zarzutem spłycającego integralną całość. Można piśmiennictwa uogólnienia. zaryzykować naukowego ratuje zasadniczy na­ tekst D l a polskiego c z y t e l n i k a rzecz j a s n a te k i l k a d z i e s i ą t p o z y c j i b i b l i o g r a f i c z n y c h , j a k i e autor z a l e c a do p r z e c z y t a n i a , to k s i ą ż k i i artykuły 1 taking najczęściej zupełnie niedostępne, C . A . O. V a n N i e u w e n h u i j z e , and Interpretation, L e i d e n 1971. z uwagi Sociology na brak of the bieżących Middle East. zakupów A Stock­ �271 RECENZJE literatury etnograficznej czy przynajmniej w i a d o m o ś ć dawniczym, traktującej Jak wielu rozumiał światową niegdyś te p r a k t y k i i termin nas wy­ również geograficzny przez literaturę dla czy i n n e j p o z y c j i n a u k o w e j n a b i e ż ą c y m r y n k u Zachodu. Eickelman „Middle na Termin lecz ich mieszka na co będzie nieprecyzyjny, przyjęty Afrykę już Północną, przez chociaż zgodzie z a r ó w n o z g e o g r a f i ą , uwagę, że niepodobna t y c h jako g ł ó w n e g o skupiska m u z u ł m a n ó w w faktycznie n a j w i ę c e j i wstępie, nader dziś świadomie zwraca niemniej W s c h o d z i e , jest n a d e r c e n n a . sztabowców, są bynajmniej w Równocześnie Tym ustala East". Obejmuje nim t e r m i n o l o g i c z n e nie zdrowym rozsądkiem. i brytyjskich naukową. obszarów traktować z o Afryce Północnej i Bliskim poprzedników, przez wymyślony socjologicznej o tej wschodnich krańcach l u b w r ę c z poza jego o b r ę b e m , n a P ó ł w y s p i e I n d y j s k i m skali ś w i a t o w e j , g d y ż omawianego i w terytorium Indonezji. A m e r y k a ń s k i profesor, m a j ą c y za s o b ą b a d a n i a p r o w a d z o n e w M a r o k u , a i w O m a n i e , nie ogranicza się jednak wcale z autopsji. U s i ł u j e uwzględnić zawsze udaje mu się czytelnikowi turowych. zdaniem to jakiegoś Przyznaje, są w i trzeba kłady, a uczciwie równomiernie najbardziej te reprezentatywne potem k s i ą ż k ę . do Fakt do i te problematyce piśmiennictwa bliskowschodniej badań naukowego obszarów dotyczącego prowadzonych na np. opisu Afganistanu znajdował się przecież u s t ó p Atlasu. Maroka c j a w ł a d z tego k r a j u po współczesne za do od Suezu. jest lekkie zwichrowanie proporcji w nader niewątpliwie bliższa, a piśmiennictwo Wykorzystanie skromne, wy­ nie muzułmańskiej pe­ orienta­ ułatwiały r o z w a ż a ń oraz uczonym uogólnień, w A f g a n i s t a n i e . D l a c z y t e l n i k a polskiego opisach E i c k e l m a n a może dodatkowym walorem książki, gdyż problematyka W y ż y n y niekąd wy­ wyraźnie, w argumentacji naukowej dalekosiężnych s i ę g a j ą c y c h n i e m a l ż e do P r z e ł ę c z y K h y b e r to mieć swoje k o l o n i a l n y c h oraz p r o z a c h o d n i a uzyskaniu niepodległości jego Można Natomiast systematyczna francuska czasów badania i s t w a r z a ł y bazę kul­ które Maroku zawsze w y d a j e się uzasadniona, jako że punkt ciężkości cywilizacji netracja etnograficzna zjawisk faktów, w Nie obiecuje nie c z u j e s i ę zbyt p e w n i e wschód rywkowe. Przewaga Magrebu, a szczególnie Maroka, nie nie z jakiego b u d o w a ł o d b i ł s i ę n a c a ł y m dziele. W i d a ć c h w i l a m i , ż e E i c k e l m a n w Eickelman zespoły jemu obszary. opisywanego fenomenu. doboru t w o r z y w a , długich że także znanych i inne geograficznie źródła dla krajów także przyznać, rozłożonego że w y k o r z y s t y w a ł jednak chwilami zastrzeżenia wyłącznie swoich r o z w a ż a n i a c h jak właśnie naukowe dotyczące Azji być nawet Irańskiej czasem jest n a m Środkowej czy po­ Afgani­ s t a n u z n a j d u j e s i ę w z a s i ę g u n a s z y c h bibliotek. Eickelman, jących przypuszczalnie pracownikach nauki, z myślą niemal o amerykańskich wyłącznie przedmiotu, mimo iż p o d k r e ś l a , że p o s ł u g u j e r o d ó w . Nawet francuskie publikacje, tak połaci się Afryki Północnej, przekładów wymieniane angielskich. p r z e z niego p i ś m i e n n i c t w i e syjskich na temat Azji obszerne, w s p ó ł c z e s n e się t a k ż e studentach i początku­ z anglosaskiej piśmiennictwem literatury innych z d a w a ł o b y się podstawowe dla są Daremnie korzystał rzadko. G ł ó w n i e natomiast zaś te, szukalibyśmy które w doczekały przytaczanym d a w n i e j s z y m czy w s p ó ł c z e s n y m j a k i c h k o l w i e k prac Środkowej czy Wyżyny Irańskiej. Ba, ignoruje Dupree, na temat Afganistanu*. M o ż n a ro­ zupełnie i wielokrotnie w y d a w a n e k o m p e n d i u m swojego rodaka, s t o r y k a i antropologa, L o u i s a na­ znacznych mieć hi­ zatem n i e k i e d y w ą t p l i w o ś c i co do r e p r e z e n t a t y w n e g o c h a r a k t e r u p r z y t a c z a n e j l i t e r a t u r y . Część pierwsza, w s t ę p n a , dawnych, XIX-wiecznych nej ma e k s p e d y c j i B o n a p a r t e g o do 2 przedstawiać w i z j e badanego obszaru w oczach p o d r ó ż n i k ó w i u c z o n y c h e u r o p e j s k i c h , p o c z y n a j ą c od s ł y n ­ Egiptu. Kreśląc sylwetki takich badaczy, jak Bur- L. Dupree, Afganistan, P r i n c e t o n , N . J . , 1973, l u b t y m b a r d z i e j p r a c a z b i o r o w a pod r e d a k c j ą L . D u p r e e i L. Albert, Afganistan in the 70s, New Y o r k 1974. �272 RECENZJE ton, B u r c h a r d t c z y L a n e , sposób tem. oddaje W atmosferę istocie jednak i Arabii. Zupełnie S m i t h czy Hurgronje, autor i kierunki jego tu brak sądzi, że w ówczesnych zainteresowań obraca głównie wstęp się wystarczający naukowych wokół Afryki Orien­ Północnej charakterystycznej aury eksploracji imperialnych zwią­ zanych z w y ś c i g i e m w g ł ą b A z j i , o w ą w i e l k ą grą, k t ó r a w t y m s a m y m okresie motorem kiego ekspedycji Stepu angielskich i rosyjskich na obszary W y ż y n y i Hindukuszu. Dla Eickelmana „Middle E a s t " tak była Irańskiej, Wiel­ naprawdę ciągnie s i ę od M a r a k e s z u i F e z u po K a i r i M e k k ę . N i e z n a j d z i e m y u niego a n i s ł o w a 0 niemieckich 1 związanej Dalsza próbach penetracji politycznej z nimi koniunkturze badawczej część wywodów i podróżniczej dla uczonych cesarskich Amerykanina, poświęcona badawczych funkcjonalistów na Bliskim Bliskiego Niemiec. k r y t y c z n e j ocenie Może n a j k l a r o w n i e j s z a jest Carletona Coona, oferująca zaiki". Poddając usiłuje wprost ma w temu niej w w krytyce badania przedstawiać jednak w polemizuje tej części miejsce sposób roboczych bliskowschodnie cała uczonymi prze­ przykłada­ niefortunnej uogólnień epok m i n i o n y c h kierunków pośredni z różnymi pracy krytyka chociażby głównych poczynań Wschodzie, staje s i ę c h w i l a m i m a ł o k o n u j ą c a , g d y ż autor p o s ł u g u j e się chyba dość przypadkowo dobranymi mi. syntezy wizję „mo­ Eickelman eksploracji współczesnej. reszta książki. i ich poglądami, Autor np. Wschodu nie Służyć niejednokrotnie jakie zawarli w przyta­ czanych przez A m e r y k a n i n a a r t y k u ł a c h i obszerniejszych studiach. Stara się u w z g l ę d ­ nić także prace w s p ó ł c z e s n y c h antropologów i etnografów bliskowschodnich. c z ę ś c i e j s ą to D i b a ń c z y c y i T u r c y , a l e t a k ż e c z a s e m n a u k o w c y i z r a e l s c y , się grupami czyłbym nej — Żydów-imigrantów owo co z Afryki zwracanie uwagi p r a w d a jeszcze Północnej. Do zasług na fakt, ż e dziś B l i s k i W s c h ó d nielicznej — grupy k u l t u r y tego r e g i o n u nie z a w s z e p o k r y w a j ą antropologów, Eickelmana doczekał których się z wywodami Naj­ zajmujący zali­ się w ł a s ­ poglądy uczonych na euroamery- kańskich. Część pierwszą, czownictwa. epokach wskazuje, tylko fragment mograficznie tworzą się przedmiotem ny wstępną, kończy Autor próbuje ludności r o z d z i a ł na temat pasterskiego pasterscy stanowili Bliskiego Wschodu i A f r y k i w nomadyzm Al-Murra w pasterski Orientu, tak omawianymi Arabii w buduje w sposób dyskret­ jak zresztą polemikę z będzie przykła­ poglądami tych a n t r o p o l o g ó w , k t ó r z y w sposób przesadny zwrócili u w a g ę na acefaliczne, méntame wśród Afryki systemy polityczne, opisane Czarnej, a potem m a j ą c e nowania godnością dających społeczności osławionej pasterzy. szczegółowo Bliskiego zasady r ó w n o ś c i Wschodu. Polemizuje także funkcjo­ z że zarówno przesadnie rozbudowane r ó w n o ś ć s p o ł e c z n a , to e l e m e n t y ideologii r a c z e j n i ż codziennej pasterskich n o m a d ó w pewnych elementów rodzimej w Bliskiego Wschodu. Uczony spotyka których interesie kultury, bynajmniej bywa nie tak ba­ genealogie, j a k i domniemana z tymi ludźmi, wiary­ społecznej, jaką głosiło wielu uczonych tyki życiowej renie n a j c z ę ś c i e j seg­ społeczności j a k o b y s t a ć s i ę k l u c z e m do z r o z u m i e n i a pasterskich Dowodzi, najpierw de­ stawali swojej książce. Wokół Saudyjskej ko- odległych Północnej. Dziś fascynacji c a ł y c h p o k o l e ń uczonych. E i c k e l m a n odmitologizować plemienia nawet j e j m a r g i n e s . A j e d n a k oni to, a nie l u d n o ś ć o s i a d ł a , to r o b i ł i z i n n y m i z a g a d n i e n i a m i dowego obszerny że nomadzi podkreślanie istotnych prak­ się w te­ ważności dla innych współplemieńców. C z ę ś ć d r u g a m a b y ć i n t e r p r e t a c j ą s t a n u obecnego k u l t u r o m a w i a n y c h o r a z p r ó b ą s p o j r z e n i a n a te k u l t u r y o c z a m i i c h s p o ł e c z e ń s t w . E i c k e l m a n p o r u s z a t e m a t ideologii p r a k t y c z n y c h , a w ł a ś c i w i e obszarów ponownie światopoglądów społecznych tak g ł ę b o k o z a k o r z e n i o n y c h , ż e n i e r a z n i e u ś w i a d a m i a n y c h sobie w s z c z e g ó ł a c h . R z e c z y , k t ó r e w d a n e j k u l t u r z e s ą „ o c z y w i s t e " do tego s t o p n i a , ż e s i ę o n i c h n i e m ó w i , s t a j ą s i ę dziś przedmiotem b a d a ń antropologa t a k ż e i n a B l i s k i m Wschodzie. Szczególnie, �273 RECENZJE ż e te ideologie p r a k t y c z n e u l e g a j ą z d a n i e m a m e r y k a ń s k i e g o p r o f e s o r a o w i e l e niej ś w i a d o m y m manipulacjom, w y n i k a j ą c y m n y c h czy nawet s p o ł e c z n y c h . E i c k e l m a n z przemian politycznych, w r a c a do z a g a d n i e n i a u s t r o j u plemiennego, t y m razem najpierw na przykładzie częściowo dziś już osiadłej społeczności skiej Bni Bataw przynależności z Maroka, do falicznego a potem B e d u i n ó w poszczególnych pasowo-obozowych trud­ ekonomicz­ członów Cyrenajki. plemiennych, Dowodzi, paster­ poczucie czy w s p ó l n o t wy- u l e g a ł o przemianom w c i ą g u d z i e j ó w . W y k a z u j e , ż e teoria ace- ustroju segmentarnego, z a k ł a d a j ą c a rodów że idealną równowagę między poszcze­ g ó l n y m i r o d a m i , n i e jest i n i g d y nie b y ł a w t y m w z g l ę d z i e p r a w d z i w a . D a j e t a k ż e p r z y k ł a d y d o w o d z ą c e , że faktycznie p o k r e w i e ń s t w o i powinowactwo poprzez kobie­ ty m a u l u d ó w A f r y k i P ó ł n o c n e j w a ż n e z n a c z e n i e , n a w e t w b r e w t e m u , co n i e k i e d y opowiadano badaczom rozdziałach wactwem Eickelman czy p o k r e w i e ń s t w e m rodzinnych nością układów. rodzinną regiem europejskim słynnego ze o w z Afryki wzajemną Bliskim przynależ­ Posługuje się sze­ zna­ Sharqawa wywodzącej wynikającym z fizycznej i współpracujących. z przedmieść W s c h o d z i e do s c h e m a t ó w od p o z a ­ lojalność Bejrutu się bliskości P r z y t a c z a opisy są­ m i a s t a , badanego oraz T u r c j i E i c k e l m a n przestrzega przed p r z y r ó w n y w a n i e m t e r m i n ó w p o k r e w i e ń s t w a na powino­ zależności o b r ę b i e zwartej dzielnicy m a r o k a ń s k i e g o Clifforda Geertza i r o z w a ż a n i a dalszych P ó ł n o c n e j , przede w s z y s t k i m ze wspólnoty mieszkających W do c z y n i e n i a z się w Pisze zatem o w s p ó l n o c i e poczuciu sobą siedzkiej^ w s p ó ł p r a c y przez fikcyjnym, zmieniającym zaczerpniętych marabuta, g r u p l u d z i , stale koczowniczych. mamy t a m , gdzie g r a n i c z y ona z m i s t y f i k a c j ą . nego sobie n a j l e p i e j M a r o k a . od obozowiskach P o prostu w y p a d a t ł u m a c z y ć nawet przykładów, w twierdzi, że niejednokrotnie pojmowania p o k r e w i e ń s t w a i Iranu. używanych rodzinnego typo­ w y c h dla k u l t u r y e u r o a m e r y k a ń s k i e j . Wielu uczonych — mimo woli p o s ł u g u j ą c się własną zach tradycją k u l t u r o w ą — nadmiernie a k c e n t o w a ł o rodzinnych na Bliskim schematy Eickelman szego stopnia, rodzinnych „dobrej nie u Wschodzie dowodzi, ż e owe nieraz przedstawiane mieszkańców zawsze s i ę przestrzega. Naczelną małżeństwa niemal Wschodu, się chętnie c z y n n i k biologiczny w Afryce Północnej. Zwalczając słynne jako Bliskiego rodziny", o k t ó r y m i w bowiem między kuzynami pierw­ reguła w stanowią opowiada kojarzeniu raczej obcym zasadą wię­ utarte związków szacowny b a d a c z o m , lecz jest takie ideał którego kojarzenie mał­ ż e ń s t w , b y obie s t r o n y n a t y m z y s k i w a ł y j a k n a j w i ę c e j . A m o g ą to b y ć r o d y w c a l e ze s o b ą n i e z w i ą z a n e w ę z ł a m i k r w i . A u t o r stale p r z e s t r z e g a z a t e m p r z e d p r z y j m o ­ waniem dosłownym Bliski Wschód rodowych tego, i wskazuje na istotne b y ł o co etnografowi. podkreślanie informatorzy Przy miejscowi mówią przybywającemu tej o k a z j i p o n o w n i e w r a c a do t e m a t u ich z m i e n n o ś ć związków w krwi zależności od p o t r z e b na genealogii grupy. Niegdyś z jednym przodkiem, a później dorabia s i ę o d p o w i e d n i ą g e n e a l o g i ę , która zaczyna ludzi ł ą c z y ć z przodkiem innym. U z a s a d ­ nieniem do lojalności wzajemnego politycznej uważanym pokrewieństwa. za n a j w ł a ś c i w s z e Obsadzanie stanowisk w jest przyznawanie s i ę administracji i systemie politycznym nie zawsze m u s i m i e ć pejoratywne zabarwienie nepotyzmu, j a k i e ż y w i europejski obserwator. turowymi. Co n a j w y ż e j , Takie praktyki pewne grupy godzą się z miejscowymi i wspólnoty mogą tradycjami kul­ zazdrościć innym, lepiej ulokowanym w krajobrazie politycznym k r a j u ich pozycji. G d y same d o c h o d z ą znaczenia i w ł a d z y , p o w t a r z a j ą identyczny schemat obsadzania kluczowych do stano­ wisk swojakami. Wyrażanie się osobowości jednostki demonstruje Eickelman ciekawie w spo­ s o b a c h n a d a w a n i a i m i o n i i c h l i c z n y c h —• w p o r ó w n a n i u z e u r o p e j s k i m o b y c z a j e m w s p ó ł c z e s n y m — k o m b i n a c j a c h . Do n i e z b y t n a t o m i a s t z a l i c z y ł b y m te, k t ó r e t r a k t u j ą sam przyznaje, że temat 18 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 o sytuacji kobiety ó w nie b y ł we udanych f r a g m e n t ó w książki i życiu seksualnym. Amerykanin właściwy sposób badany, a stosunkowo �274 RECENZJE n a j l e p s z ą p u b l i k a c j ą jest z b i o r o w a p r a c a pod r e d a k c j ą L . B e c k i N . K e d d i e , k t ó r e j jednak w swoich rozważaniach przez niego d o ś ć z r e s z t ą moseksualistów w dziwaczne O m a n i e , to jako przejaw formy doczekało się poważniejszych n a ten czej z e s t a w y dziennego. temat temat nie w y k r a c z a j ą rzystnie w y r ó ż n i a s i ę ten zawsze kulturowej opracowań. w pominiemy Wikan i mało rezultacie Także sądy rozdziału, w muzułmańskich i nie i co­ gospodar­ obiegowe. W ś r ó d nich ko­ a u t o r za V a n e s s a M a h e r w y z y s k u e k o n o m i c z n e g o kobiet z n i e k t ó r y c h systemu modernizacja musi łączyć się z e m a n c y p a c j ą nie należy niż fakty z życia społecznego którym m i a r ę w k r a c z a n i a na B l i s k i W s c h ó d ho­ życie i tutaj uczeni u z y s k a l i r a ­ statusu u E i c k e l m a n a poza statusu odkrywcze: niepodobna obyczajowej się przytaczane na temat społecznościach W zmieniającego fragment zwraca u w a g ę na zwiększenie społecznych w Jeżeli s ą proste jakichkolwiek uogólnień. na 8 spekulacje Unni i n f o r m a c j i o c h a r a k t e r z e ideologii Wnioski czego kobiet uwzględnia jego k o n k l u z j e seksualne tworzyć nie kobiet. warstw kapitalistycznego. Głosząca hasła Nie socja­ l i s t y c z n e A l g i e r i a po u z y s k a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i — j a k w s k a z u j e E i c k e l m a n — szybkowycofała się z obietnic czynionych S z k o d a , ż e autor n i e u s t o s u n k o w a ł kobietom w okresie s i ę do s y t u a c j i w e walk z kolonizatorami. współczesnym Iranie i dość d w u l i c o w e j ideologii f u n d a m e n t a l i z m u w t y m w z g l ę d z i e . Bardzo c i e k a w ą p o r c j ę informacji uzyskuje z kolei czytelnik w rozdziale o f o r ­ mach przynależności etnicznej specyfiki bliskowschodniego i kulturowej na przykładzie Libanu. przenikania się religii i etnizmu Zrozumienie można osiągnąć naj­ lepiej n a p r z y k ł a d a c h g r y s i ł w t a k i m m a ł y m , z r ó ż n i c o w a n y m k r a j u . Jeszcze chyba ciekawsze problemy porusza E i c k e l m a n w rozdziale poświęconym w s p ó ł c z e s n e m u ś w i a t o p o g l ą d o w i . Zastrzegając się, że z r ó ż n i c o w a n y charakter kultur Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu s t a r a s i ę j e d n a k autor z a p r o p o n o w a ć skłania do ostrożności w uogólnieniach, pewne generalia zaobserwowane przez siebie w M a r o k u , przez G i l s e n a n a w L i b a n i e , S a l i r n a w I r a k u p o ł u d n i o w y m o r a z B e e m a n a i Billa gląd co z w Iranie. antropolog wcale nie Maroka częściej przychodzi autor niekoniecznie Przytacza na w s t ę p i e musi analizuje uwagę obserwować łatwo przybyszom pojęcia muszą pokrywać „woli L . Fallersa, niż działać, z iż b a d a j ą c y raczej słuchać Zachodu. Z kolei Bożej", „rozumu" i na światopo­ niż mówić,, przykładach „powinności", które s i ę z t y m , co z w y k l i ś m y r o z u m i e ć pod t y m i termi­ n a m i w n a s z y m k r ę g u k u l t u r o w y m . S t a r a s i ę u d o w a d n i a ć , ż e w o l a B o g a nie z m u s z a muzułmanina do biernego f a t a l i z m u , lecz z a c h ę c a go do w y w a l c z e n i a sobie w ł a s n e j - niszy ż y c i o w e j w ś w i e c i e , k t ó r y A l l a h z a p r o g r a m o w a ł trastów materialnych. Windując po p r o s t u s p e ł n i a w o l ę nym s i ę po w duchu n i e r ó w n o ś c i i k o n ­ drabinie s p o ł e c z n e j pobożny muzułmanin Bożą. Rozum i nakaz kierowania się nim w życiu o d b i e g a j ą od e u r o p e j s k i e j z a c h ę t y do p o j m o w a n i a codzien­ zjawisk abstrakcyjnych. T o r a c z e j p o c h w a ł a z a r a d n o ś c i , skutecznego d z i a ł a n i a i p a n o w a n i a n a d i m p u l s a m i u c z u ć . Wreszcie u k ł a d y wzajemnych powinności to dziedzina l u d z k i c h . K a ż d y n i e m a l j e s t od k o g o ś u z a l e ż n i o n y tronem. Dąży więc do stopniowego r o z l u ź n i a n i a patrona, a w z m a c n i a s w o j ą w ł a s n ą p o z y c j ę Ten wiecznie zmieniający form u m o ż l i w i a j ą c y c h się świat więzów lizowanie częścia strzegły 8 między­ zależności wobec obcego sił i uzależnień tworzy szereg i c h r o n i ą c y c h i c h od u s t a w i c z n y c h frontacji. T u autor za G l i s e n a n e m przytacza usankcjonowane świadome stosunkach patronacką. układów ludziom w s p ó ł ż y c i e gry w i staje s i ę d l a k o g o ś innego p a ­ i p r z y j ę t e przez ogół zaciemnianie prawdy. Koloryzowanie lub minima­ f a k t ó w . T a m , gdzie n a g a r z e c z y w i s t o ś ć z m u s z a ł a b y obie s t r o n y do krwawej, wyniszczającej pewnych L . Beck M a s s . , 1979. faktów, i N . waśni, poróżnione grupy ludzi udają, l u b ż e i c h w e r s j a jest n i e p e w n a . Keddie [red.] Women in the kon­ k ł a m s t w o lub raczej Prostolinijnych, Muslim World, rozpo- ż e nie do­ agre- Cambridge, �275 RECENZJE sywnych się zwolenników nazywać siły i p r y n c y p i ó w szaleńcami. Sława zasadza s i ę bardziej na za w s z e l k ą świętobliwych powszechnej wierze cenę zwaśnione mężów w i uczonych dokonywane w strony godzą piśmie także przez nich cuda, n i ż na precyzyjnie badanych faktach. Prawda nych zatem, której konsekwencjach, domyśla ażeby się każdy, ją głośno i może zawsze b y ć zbyt nazywać groźna po w społecz­ imieniu. Ł ą c z y się z t y m e t y k i e t a . R z ą d z i ć n i ą w i n i e n r o z u m , a nie u c z u c i a . S z c z e r o ś ć w m o w i e i c z y ­ nie człowiek szych. W niu i rozumny, życiu własnych poglądów, zdobywaniu wszędzie wydaje obyty, publicznym wykształcony, zalecana jest nie angażowaniu coraz silniejszej Mahomet bliższy ideałowi b y ł ostatnim chęcią zmienienia na zmieniające muzułmanina świata Przedstawiając zachować od sufich i „wysłańców szczegóły niezliczonych życia grup dla k r ę g u polegająca pochopnym w najbliż­ na ukrywa­ niepewne trzeźwo rozumujący układy i się konstelacje polityczne nawiedzonego reformatora prorokiem. Dodajmy, że r ó w n i e ż w y j ą t k o w e , a . n i e codzienna, zalecana tworzeniu się pozycji. Opanowany, „ d o j ś c i e " bez w z g l ę d u się potrafi samodyscyplina, islam zna mający człowiek świata. nawiedzonych B o ż y c h " , lecz s ą to r a c z e j z j a w i s k a praktyka. publicznego działających Bliskiego nieformalnie, dobniej ś w i a d o m i e cofa s i ę p r z e d p o s t a w i e n i e m Wschodu, polegające Eickelman na najprawdopo­ k r o p k i n a d „i". T e g o t y p u z j a w i s k a s p o ł e c z n e , stare j a k ś w i a t , w y s t ę p u j ą p r z e c i e ż w s z ę d z i e t a m , gdzie s y s t e m y władzy były m u z u ł m a ń s k i c h , lecz nie t y l k o . I n n a sprawa, że despotyczne. stare obszary Także i w cywilizacyjne w nieformalnych k r ę g ó w zwrócenie uwagi krajach na rodzaju Iranu popierających ten rozwinęły do perfekcji się n a w z a j e m ludzi. Z a s ł u g ą nurt badań prowadzonych na Bliskim d o t ą d w y r a ż a ł s i ę albo n a i w n y m u t y s k i w a n i e m n a „ o r i e n t a l n ą systemy E i c k e l m a n a jest Wschodzie, który dwulicowość", albo też b y ł cdrzucany jako „ e u r o p o c e n t r y c z n y szowinizm kulturowy". Roli społecznej i politycznej owych rozlicznych grup nieformalnych w daw­ n y c h i w s p ó ł c z e s n y c h k r a j a c h m u z u ł m a ń s k i c h opisywanego obszaru p o ś w i ę c i ł E i c k e l ­ m a n sporo m i e j s c a r ó w n i e ż i w t r z e c i e j c z ę ś c i k s i ą ż k i d o t y c z ą c e j i s l a m u i r e a l i z a c j i jego z a s a d w dobie obecnej, a t a k ż e jego n u r t o w i u n i w e r s a l i s t y c z n e m u , nemu oraz l u d o w e m u , szczeniu l o k a l n e m u . A u t o r nie z g a d z a islamu" lokalnymi radiowy" czy „islam kultami. Skłania telewizyjny", się z poglądami s i ę do lansowany dziś poglądu, w ż e to niektórych ortodoksyj­ o „zanieczy­ raczej krajach „islam muzuł­ m a ń s k i c h , jest w s p ó ł c z e s n ą p r ó b ą zaproponowania takiej w e r s j i religii, k t ó r ą głoszą sfery i n t e l e k t u a l n e , n a c j o n a l i s t y c z n e , c z a s e m z a ś k r ę g i f u n d a m e n t a l i s t y c z n y c h uczo­ nych w piśmie. Próby dawniej. Po prostu „ o c z y s z c z a n i a " z d a r z a ł y s i ę w tej r e l i g i i n i e j e d n o k r o t n i e nie wszystkim dopowiadała identyczna forma już przeżywania islamu. Omówienia kolejne nich p i ę t n o popularnego c h ę c i ć do w ł a s n y c h gólnie rozdziałek szyityzmu, a l e w i t ó w i sufizmu są dość p o b i e ż n e wykładu telewizyjnego. s t u d i ó w przedmiotu niż dać i n f o r m a c j ę w p r o w a d z a j ą c ą . o alewitach zawiera rozbrajające obszerniej p i s a ł w swoim 4 naiwności . się przy omawianiu marabutyzmu, z k t ó r y m Eickelman roku i o którym i ciąży Szcze­ Inaczej rzecz ma zetknął się osobiście w M a ­ dziele n a t e m a t islamu marokańskiego. T u j e d n a k autor, p r z y p o r ó w n a n i a c h m a r a b u t y z m u z c h r z e ś c i j a ń s k i m k u l t e m 4 na Zdolne są raczej z a c i e k a w i ć i z a ­ świę- N a str. 221 s w o j e j p r a c y E i c k e l m a n o g r a n i c z a s i ę do f r a g m e n t a r y c z n e g o i r a ­ czej p l o t k a r s k i e g o o p i s u p i ó r a N u r Y a l m a n a , t u r e c k i e g o antropologa, k t ó r y u s i ł o ­ w a ł p r o w a d z i ć b a d a n i a w z a p a d ł e j w i o s c e a l e w i c k i e j . Istota d o k t r y n y r e l i g i j n e j i p r a k t y k tego o d ł a m u m u z u ł m a n ó w , do k t ó r y c h n a l e ż y m. i n . elita w ł a d z y w S y r i i z j e j p r e z y d e n t e m , o g r a n i c z o n a t u z o s t a ł a do s k a n d a l i z u j ą c y c h p o g ł o s e k , j a k o b y s e k c i a r z e u p r a w i a l i co r o k u z b i o r o w e orgie r e l i g i j n e , nie m u s i e l i s i ę codziennie modlić, a hołd swemu zwierzchnikowi duchowemu składali pełzając na czworakach. �276 HECENZJE t y c h , w y d a j e s i ę nie p o s i a d a ć n i e z b ę d n y c h w i a d o m o ś c i z z a k r e s u c h r y s t i a n i z m u oraz ludowych form religijnych, znanych do dziś w Europie. uczeni sami w y r o ś l i z j u d e o - c h r z e ś c i j a ń s k i e j cywilizacji, jętni, natrafiają na trudności interpretacyjne w zach religii innej na skutek b r a k u korzysta w najlepszym razie Zdarza się czasami, że lecz z a r a z e m r e l i g i j n i e obo­ d o k o n y w a n y c h p r z e z siebie anali­ punktu odniesienia. N a j c z ę ś c i e j w ó w c z a s z mglistych w s p o m n i e ń , jakie wyniósł z badacz dzieciństwa z e l e m e n t a r n e j k a t e c h e z y w szkole p o d s t a w o w e j , z a p o m n i a n e j p ó ź n i e j i o d r z u c o n e j . Nieostrożność się ofiarą Eickelmana własnej w tym niewiedzy, względzie rodzi mimowolne bezkrytycznie cytując podejrzenia, iż wywody innego stał autora za­ chodniego. O w i e l e c i e k a w s z e j e s t w k a ż d y m r a z i e jego o m ó w i e n i e r o l i u l e m ó w , w piśmie, Ale jaką także wsze z odgrywali ich roli w koranicznej pośredników dyplomatycznym między oświacie i koranicznych pospólstwem kunsztem ludzi, którym a nie władzami, wolno uczonych uniwersytetach. było odgrywanej za­ narazić ani się na zarzut buntu, ani konformizmu. Rozdział poświęcony wyrywkowych grupującego wuje się jak np. p r z e m i a n o m i s l a m u d a j e co struktura współczesnego zeuropeizowane powierzchownie w a r s t w y poważnie środków współczesnym przykładów, do masowego i współczesnego szereg egipskiego, ś r e d n i e , l e c z nie ustosunko­ fenomenu fundamentalizmu k o r z y s t a j ą c e g o przekazu prawda bractwa aparatu z nowoczesnych technicznego władzy. Ta c z ę ś c , podobnie j a k i p o z o s t a ł e , po p r z e c z y t a n i u p o z o s t a w i a j ą n i e d o s y t , g d y ż r o s z c z ą c sobie p r e t e n s j e do p r ó b y s y n t e t y c z n e g o w p r o w a d z e n i a w p o z o s t a j ą t y l k o z b i o r e m p r o b l e m ó w , l u ź n o ze s o b ą zagadnienie, w rezultacie powiązanych. Ostatnia, czwarta c z ę ś ć traktuje o zmianach politycznych i gospodarczych, k t ó ­ re w p ł y w a j ą Najpierw się na na sposób życia Eickelman tym się miastami, obszarze b ł y s k a w i c z n i e zacyjnymi, jakie długotrwałe samorządu mieszkańców Afryki Północnej zajmuje w Europa przeżywała poszukiwania na — — porównaniu jak i Bliskiego wykazuje Wschodzie Wschodu. — rozrastają z podobnymi procesami w wieku X I X . Dalej Amerykanin miejskiego i m i e s z c z a ń s k i e j zdaniem Eickelmana które analogicznych z europejskimi autonomii w z g l ę d e m dyskusje zakończył kierunek władzy. urbani­ przedstawia instytucji Te jałowe pidusa, k t ó r y p o s t a n o w i ł z w r ó c i ć u w a g ę na i n n ą z u p e ł n i e c e c h ę miasta muzułmań­ skiego s p r z e d o k r e s u k o l o n i a l n e g o . M i a ł a n i ą b y ć o g ó l n a z a s a d a f a k t y c z n e j acz usankcjonowanej, z u p e ł n i e nieformalnej interakcji darczych i politycznych, nieformalnych usiłuje ciskiem wydzielić na z ugrupowań pewne specyficzną którymi bardzo więc jaw musiał się liczyć. i przy tej okazji. cechy przestrzeni w miast dawnego formie strefy nych. Nie przecież w i a d o m o , czy Efektywność Dalej na akurat obszarach dla autor islamu z islamu analiza miast m a r o k a ń s k i c h lub pół- materia­ P ó ł n o c n e j , tak cywilizacji na­ publicznej, s z c z e g ó l n i e rozdziale daje się o d c z u ć brak z Mezopotamii, I r a n u i A z j i Ś r o d k o w e j . Miasta A f r y k i autorowi, p o w s t a w a ł y nie r ó ż n y c h g r u p r e l i g i j n y c h , gospo­ ciągle na elementarne organizację prywatnej i prywatnej. W tym łów władca wychodzi — r e p r e z e n t o w a n y przez I . L a - bliskie prowincjonal­ tunezyjskich jest tu n a j b a r d z i e j u z a s a d n i o n a . W omówieniu miast „ m e d i n y " , a u t o r nie dzie tu t y l k o opis z j a w i s k a burzenia mediny kolonialnych, dobudowywanych do starej, tradycyjnej w y s z e d ł poza o g ó l n i e z n a n e t w i e r d z e n i a i p e w n ą n o w o ś c i ą o p a n o w y w a n i a m e d i n y przez b i e d o t ę w i e j s k ą , nieśmiałych prób u z n a n i a s t a r y c h ś r ó d m i e ś ć za c z ę ś ć s p u ś c i z n y n a r o d o w e j dopiero w 20 l a t po odej­ ściu przez r z ą d y kolonizatorów. Tunezji, lecz m o ż e Opisany państw tu niepodległych, proces przebiegał i n a c z e j nieco r z e c z s i ę miała a w w wreszcie bę­ zamiarów ten sposób w Maroku czy wielu innych krajach muzuł­ P i s z ą c o m i a s t a c h w s p ó ł c z e s n y c h autor t r z y m a s i ę z n o w u p r z y k ł a d ó w z Maroka, mańskich? �277 RECENZJE a także korzysta z wypowiedzi Bejrutu. Zastanawia rodzinne i rodowe, sowej. Korzysta raźne się, na w z pewnych układach u m k n ę ł y jakby uwagi Przechodząc w autora K h u r i , b a d a j ą c e g o miastach p o l e g a j ą c e na patronacie także analogie libańskiego ile bliskowschodnich analiz miejskich z T u r c j i „rodziny-mafii", jakie kla­ zachodniej. D o ś ć nasuwają się tu wy­ czytelnikowi, Eickelmana. do a n a l i z y p a ń s t w tycznym pojmowaniem potem t o n ą c e j układy i klienteli, u s t ę p u j ą ś w i a d o m o ś c i muzułmańskich ery przedkolonialnej szej p o l i t y k i k o l o n i z a t o r ó w n a B l i s k i m W s c h o d z i e E i c k e l m a n a przedmieścia tradycyjne i później­ polemizuje ze s c h e m a ­ Orientu jako obszaru k u l t u r y statycznej, n i e g d y ś w s p a n i a ł e j , coraz g ł ę b i e j w bagnie despotycznej stagnacji „sułtanizmu". Do­ w o d z i , ż e n a u k a e u r o p e j s k a p r z e z c a ł e p o k o l e n i a p o z o s t a w a ł a pod w p ł y w i e m mistycznej u teorii schyłku chylących delowe „państwo wstrząsów świat, na pewne wreszcie teorię 200 lat wypadnie sił nader g r o ź n y m , a nawet ne nie a b s o r b u j ą by sobie stanowi ten głębszego przecież witalnych, wcześniej żyjącego na dziejach otomańskie, prawidłowości na skutki infiltracji koniecznością muzułmańskich r i a l n e m u . T o samo w o Chalduna, swoją sprostać świat zwycięskim mo­ przemiany, reakcji na arenę ż e nie dla badacza muzułmański wy­ politycz­ bliskowschodnią. upadku wykazały te pań­ naciskowi impe­ historii kultury. A l b o ­ potrafił Takie i przyczyn europejskiemu konkurentem. wobec gospodarczej analizowania zauważyć, zagadkę sam za poczyna­ o w y c h c z a s ó w , n a gospodarcze p r z y c z y ­ n a d ł u g o p r z e d m i l i t a r n y m jego w e j ś c i e m wystarczających wiem Ibn on uznali Europejczycy imperium ten pospólstwa, się z postulowaną mocarstw pisarza m u z u ł m a n ó w h i s z p a ń s k i c h . Natomiast świecia muzułmańskim nękających nej 7achodu stwa w gniewu Godząc sułtańskie" przez Hiszpanii. Oparł w. Zdaniem E i c k e l m a n a z u p e ł n i e nie zwracano uwagi na jakie zachodziły buchów sprecyzowanej muzułmańskiej się k u upadkowi w ł a d z t w j ą c od X V I I ny władzy, istnienia pesy­ b y ć dla problemy Europy historiozoficz­ j u ż j e d n a k naszego A m e r y k a n i n a . W c z y m b o w i e m tkwiła przy­ czyna późniejszej słabości jednych a siły drugich? Eickelman przykładzie biazgowe lecz kolejno które pielęgnowanie dernizację przykład kreśli Maroka, faktycznie kolonialnych, rodzimych" m i a ł o marokańskiego. niejako i tu rządów b y ć dla F r a n c u z ó w „tradycji społeczeństwa załatwi systemy miało problem Być faktycznie może się tak głównie wzorcową. sądził, dla opisywanych różnorodnie, na Dro­ wstrzymywać Amerykanin polityki kolonialnej sytuacja przedstawiała znowu posiadłością mo­ że ten obszarów, ż e opis systeznu p r o t e k t o r a t u n a d M a r o k i e m schodzi do r o l i p r z y k ł a d u j e d n o s t k o w e g o . Pisząc o Amerykanin takich krajach niepodległych, stara się przypuszczalnie szarów Bliskiego Wschodu Wiemy to niego. T y m b a r d z i e j n a t o m i a s t w i bez każdym z krajów i Afryki jak Północnej czy bez r z ą d ó w problemu znanej dotąd Oman, że panorama jest bogata i t r u d n a do niewiele wnoszą j u n t y szanse integracji naftowej do w o j s k o w e j n a bezpieczne p r z e t r w a n i e . ma i faktyczne i Izrael, ob­ uogólnień. jego u w a g i , mozaiki etniczno-religijnej prosperity. W Somalii dyktatury, ale W żyjącej będą to koncesje n a rzecz miejscowego Omanie od próby z h a s ł a m i socjalizmu naukowego wzorowanego na sztywnych Północnej Somalia niepodległych bo d o t y c z ą i n n y c h z a g a d n i e ń . W T u r c j i j e s t to s p r a w a ideologii nowoczesnego p a ń s t w a , k t ó r a nie z m u s z a ł a b y łaby Turcja, udowodnić, dawa­ rzecz niedawna doty­ w integracji koncepcjach z obyczaju. W Korei Izraelu t k w i ć w znalezieniu nowoczesnej formy integracji Ż y d ó w z E u r o p y nie Koranu i z sedno krajów pozaeuropejskich. W rezultacie widzimy, że w s p ó l n ą t r o s k ą w y d a j e się dla B l i s k i e ­ go Wschodu skrajny sprawa integracji obywatelskiej, zakładając, że nie przesłania e g o i z m a k t u a l n i e r z ą d z ą c y c h elit p o l i t y c z n y c h , dla k t ó r y c h j e d y n y m jej celem jest utrzymywanie się jak najdłużej przy w ł a d z y . Kończąc swój szkic panoramy bliskowschodniej Eickelman zajmuje się wy- �278 RECENZJE branymi wydają problemami współczesnymi się wspólne dla r ó ż n y c h Bliskiego państw Wschodu i Afryki tego o b s z a r u , m i m o Północnej, dzielących które je syste­ m ó w . A w i ę c przede w s z y s t k i m p u ł a p k i polityki rozwojowej. M a s o w a o ś w i a t a i do­ stęp do w y ż s z y c h uczelni niają różnice. Tylko zamiast s z k o ł a c h czy uniwersytetach, dynie najzamożniejsi ciom zapewnić jącego i pracę nieoficjalnie nowych wyniku nędza zawodzie, miejsc wymienia przez p o l i t y k ó w , charakteryzować koniunktura naftowa ną i w których Reasumując tur dlatego w ł a ś n i e Bliskiego stworzyła nie, wypadnie mało miewamy b y ć one spraw związanych sadne zaufanie stety przez pokładane pryzmat ka. Mimo woli przesuwa całościowych, i politycz­ że książka wojną. Eickelma­ nie t y l k o n a t e m a t monografię. wykładów obrazów. Nawet co n a j m n i e j a pra­ i wy­ konstrukcję jako wstęp, sygnalizujące kul­ Na telewizyjnych styl g a w ę d z i a r s k i , wprowadze­ większą ilość obszarami. I n n y m brakiem jest chyba prze­ przez a u t o r a w jego z n a j o m o ś ć obszaru właściwie i azjatyckich, k t ó ­ gospodarczą powiedzieć, autorowi zwarte, z tymi rozległymi Nieraz w jej że Eickelman a m b i c j i elit, a n a w e t na kanwie problemowych bardziej jedynym świadczące, że j e s t do k r y t y k o w a n i a n i ż c h w a l e n i a . B y ć ujęć narzuciły rządowy zaplanowaną jest przykłady wygodniej jest n a p i s a ć fakt, ż e p o w s t a ł a raczej serię mogłyby aparat gdy p a ń s t w o szansę przerostem dzie­ kraju rozwija­ dla rzesz n ę d z a r z y . nieoczekiwaną omówienie mogi tego r o d z a j u w y s t ą p i e ń prezentującą rozwojową, tych k r a j ó w afrykańskich Wschodu. N i e w ą t p l i w i e cy E i c k e l m a n a c i ą ż y Rozbudowywany Szkoda natomiast, n a , j a k w i ę k s z o ś ć p r ó b syntez, ł a t w i e j s z a może wykształconym gospodarka przytacza także „oil-boom" zaowocował niniejsze swoim gdy s ł a b a jest b ł o g o s ł a w i e ń s t w e m wzmac­ przeludnionych i urządzeń badawczych. J e ­ mogą pracy. Autor tych ludzi s i ę p o g ł ę b i a . z u p e ł n i e nie usiłuje nieraz j e j trzy rodzaje: e n d e m i c z n ą , i tak z w a n ą inwestycji. m o d e r n i z a c j a nie z a w s z e do l a b o r a t o r i ó w wpływowi w zdobytym dysponentem nowych rym dostępu korupcję. Eickelman społeczeństwo stać na opłacanie korepetycji w najbardziej s i ę nie s t w a r z a ułatwia demokratyzować najbogatszych marginalnego on geograficzny dla Bliskiego tematu, widzianego Wschodu, punkt ciężkości swoich to j e s t nie­ Maro­ rozważań, c z y m z r e s z t ą nie z d o ł a ł o s i ę u s t r z e c w i e l u i n n y c h u c z o n y c h , o m a w i a j ą c y c h przed wybra­ 5 ne r e g i o n y ś w i a t a . Za niewątpliwe osiągnięcie należy uważać połączenie zasadniczego k ł a d u z n a j n o w s z ą l i t e r a t u r ą przedmiotu, chociaż jej d o b ó r w y d a j e ny. Ważnym nów stwierdzeniem kulturowych autora poszczególnych s t o r y c z n e j , a dopiero p ó ź n i e j nianiu raczej „ p o d o b i e ń s t w łeczeństwa pasterskich strukcji dogłębnego bliskowschodnich ich p o r ó w n y w a n i e z rzeczywistością. raźnie zmieniającego tychczasowe Wreszcie teorie celem rozmijania Ciekawa wyjaśnienia się owych jest p r ó b a względności porządku badania fenome­ perspektywie z innymi, przy hi­ uwzględ­ schematu „spo­ konstruk­ funkcjonowania społeczno­ sztywnych, gabinetowych rehabilitacji pojęcia odsuwanej kon­ wspólnoty te­ na plan dal­ genealogii i i c h u m o w n e g o c h a r a k t e r u oraz do­ przynależności społecznego zwrócenie wy­ wobec sztucznych pasterskich, d ł u g o przez uczonych s i ę poczucia odważne i w r o d z i n n y c h " , a nie z g ó r y narzuconego wobec szy. Z a s y g n a l i z o w a n i e 5 ostrożne przez a n t r o p o l o g ó w oraz rytorialnej u n o m a d ó w wy. konieczność Orientu". I n n y m o s i ą g n i ę c i e m jest dystans cji budowanych ści jest krajów toku s i ę jednostron­ uwagi rodowej Bliskiego pozwala Wschodu na tę grupę z spojrzeć n a do­ innej perspekty­ prac etnograficznych, które T a k i m k l a s y c z n y m p r z y k ł a d e m m o g ą tu b y ć dwaj a m e r y k a ń s c y antropolo­ dzy, J o e l M a r t i n H a l p e r n i D a v i d A . K i d e c k e l , k t ó r z y n a p i s a l i d o ś ć obszerne s t u ­ d i u m n a t e m a t antropologii i etnografii u p r a w i a n e j w E u r o p i e W s c h o d n i e j „ o d G d a ń s k a po T i r a n ę " , p o s ł u g u j ą c s i ę n i e m a l w y ł ą c z n i e p i ś m i e n n i c t w e m a n g l o j ę z y c z ­ n y m i w ł a s n y m i o b s e r w a c j a m i z e b r a n y m i w J u g o s ł a w i i i R u m u n i i . J . M . H a 1p e r n, D . A . K i d e c k e l , Anthropology of Eastern Europe, „ A n n u a l R e v i e w of Anthropology", 12: 1983, s. 377-402. �279 RECENZJE a n a l i z u j ą zasady „sztuki ki życia" milionów mieszkańców Bliskiego Wschodu i P ó ł n o c n e j , s t a n o w i ą u E i c k e l m a n a element s t y m u l u j ą c y Afry­ do d a l s z y c h b a d a ń . P o ­ l i t y k a b r a k u z a u f a n i a czy „ e t o s n i e p e w n o ś c i " to s p r a w y , k t ó r e w y p u n k t o w u j e tor w wielu miejscach, kreśląc obraz struktur nieformalnych, a stałych au­ i sku­ tecznych zarazem. Trudno dostępna w Polsce książka E i c k e l m a n a otwiera naszemu czytelniko- w i - s p e c j a l i ś c i e ś w i a t l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u w p r a k t y c e d l a niego n i e d o s t ę p n y i ob­ szary przemyśleń, wych. o których Omawiana książka mało jest wiadomo jest f o r m ą zwięzłej w naszych środowiskach orientacji w s i ę i pisze o B l i s k i m W s c h o d z i e i A f r y c e P ó ł n o c n e j w środowiskach riałów badacza polskiego. Jest też n a p r a w d ę d y d a k t y c z n y c h do w y k ł a d ó w bezcennym z etnografii mówi antropologów i e t n o g r a f ó w . I jako taka jest n i e z b ę d n ą l e k t u r ą dla zainteresowanego nieniami nauko­ t y m , co n o w e g o tymi zagad­ uzupełnieniem powszechnej, jeśli mate­ traktować się j ą b ę d z i e z d y s t a n s e m i j a k o f a k t y c z n y w s t ę p do d a l s z y c h d o c i e k a ń . Leszek F R A N C I S Z E K K O T U L A , U źródeł, Dzięgiel R z e s z ó w 1983, K A W . K s i ą ż k a ta n i e j e s t p r a c ą w sensie ś c i s ł y m n a u k o w ą . A u t o r p r ó b u j e d a ć w odpowiedź cześnie pracy jący na pytanie o źródła przedstawia coś w w terenie (wśród literatury ludowej, ustnej rodzaju sumy Podgórzan, swoich i p i s a n e j , lecz doświadczeń, Rzeszowiaków zdobytych i Laskowiaków), niej jedno­ podczas oraz obejmu­ k i l k a d z i e s i ą t l a t obraz r o z w o j u s w o i c h z a i n t e r e s o w a ń n a u k o w y c h i o g ó l n i e drogi ż y c i o w e j . Ponadto k r e ś l i k i l k a p o r t r e t ó w c h a r a k t e r y s t y c z n y c h b o h a t e r ó w nej tradycji ludowej regionu Polski południowo-wschodniej, a także — ust­ prezentuje sylwetki ludowych gawędziarzy, znanych mu osobiście: Józefa Rysia z Łąki i rzeź­ biarza Władysława Chajca z Kamienicy. Chociaż swobodnej literackiej g a w ę d y , pierwszą, obejmującą gą teoretyczną całość utrzymana jest w m o ż n a w niej w y o d r ę b n i ć osobiste w s p o m n i e n i a i d o ś w i a d c z e n i a oraz w a r s t w ę „opisową", zawierającą formie z grubsza trzy w a r s t w y : badawcze autora, d r u ­ m a t e r i a ł folklorystyczny, b ę ­ d ą c y po trosze i l u s t r a c j ą t e o r e t y c z n y c h w y w o d ó w , a w c z ę ś c i p e ł n i ą c y f u n k c j ę dziej s a m o i s t n ą , jak w rozdziałach poświęconych Władysławowi Chajcowi bar­ i Józe­ fowi Rysiowi. Umyślnie ka Kotuli kową użyłem sformułowania „warstwy", a nie „części". K s i ą ż k a j e s t przede w s z y s t k i m g a w ę d ą , r e p o r t a ż e m , raczej w ostatniej kolejności i trudno autobiografią, doszukiwać się w Francisz­ a pracą niej ścisłej nau­ orga­ n i z a c j i w y w o d u . Osobiste w s p o m n i e n i a a u t o r a s ą t k a n k ą , k t ó r a p r z e n i k a c a ł e ło i nadaje m u ton — w ł a ś n i e gawędy, i c h tle s n u j e on r o z w a ż a n i a t e o r e t y c z n e rze w ludowej, reportażu, autobiografii — dzie­ i dopiero na na temat roli folkloru s ł o w n e g o w k u l t u ­ jego c h a r a k t e r u , p r z e m i a n , j a k i m nich F r a n c i s z e k K o t u l a n a badania terenowe; ulega. Największy nacisk kładzie badania jednak, k t ó r e są li tylko a n k i e t o w y m z b i e r a n i e m i n f o r m a c j i , m a j ą d l a niego n i e w i e l k ą w a r t o ś ć . B a d a c z , j a k twierdzi odkryć autor, powinien współżyć z badanymi istotne f u n k c j e f o l k l o r u , a n i e w a n i u ze s w o i m i r e s p o n d e n t a m i rystycznych wątków i może stwierdzić, sposób myślenia, który nia w e d ł u g Franciszka obrazowego, zuje badacza na snucie co pozwala bliskim o n d o t r z e ć do ź r ó d e ł p o s z c z e g ó l n y c h jakim •musi w l u d o w y społecznościami, t y l k o jego t r e ś ć . J e d y n i e w ulegały decyduje przekształceniom. mu obco­ folklo­ Wgłębić się o c h a r a k t e r z e f o l k l o r u —• m y ś l e ­ Kotuli. P o d e j ś c i e bardziej powierzchowne trudno s p r a w d z a l n y c h spekulacji, o d l e g ł y c h od istoty ska­ po­ znawanych zjawisk. W o k ó ł osi, j a k ą s ą t a k p o j m o w a n e badania terenowe, grupują się przekonania �280 RECENZJE teoretyczne a u t o r a . I c h p o d s t a w o w ą , eklektyzm. Autor w rozdziale rzucającą intuicyj­ wobec z metodą Bronisława fenomenologiczną, Malinowskiego. w jest s p o s ó b do s t r u k t u r a l n e j t e o r i i m i t u , k t ó r ą , u z n a j ą c n i e o d z o w n o ś ć p o z n a n i a winowactwie folklorze" n a w i ą z u j e oczy c e c h ą literacki łączyć w się natychmiast w swoisty, nego — p r ó b u j e j a k b y „Mity przy jednoczesnym Eklektyzm ten jest dużym po­ man­ k a m e n t e m k s i ą ż k i — e l e m e n t y p r z e c i w s t a w n y c h p r z e c i e ż teorii nie w i ą ż ą s i ę u F r a n ­ ciszka Kotuli w spójną metodę badawczą. m e n t u , s ą n i e p o t r z e b n y m d o d a t k i e m do wadzenia b a d a ń terenowych. Na pozwala usprawiedliwić W zasadzie p e ł n i ą słusznych szczęście forma, w ostatecznie t a k i e jedynie uwag dotyczących jakiej'praca podejście. W rolę orna­ sposobu została pro­ napisana, pracy aspirującej do nau­ k o w e j ś c i s ł o ś c i b y ł o b y ono b a r d z o i s t o t n ą w a d ą . Franciszek tradycjom Kotula był badaczem n a l e ż ą c y m XIX-wiecznej etnografii polskiej, do formacji intelektualnej badaczem — amatorem się przede w s z y s t k i m g r o m a d z e n i e m z a b y t k ó w nie s ł o w n e g o . Z d o r o b k u n o w o c z e s n e j etnologii k o r z y s t a ł o tyle, o ile rzeczywistości naukowej, w której biania wał się zaś w jej istotną stawianych się obracał, jednakże problematykę przez — współczesne Najbardziej w a r t o ś c i o w a w folkloru, w przejmował kierunki związku z tym bliskiej zajmującym jego p r z y p a d k u bez była głów­ częścią poważniejszego raczej język, etnologiczne nie pytań wgłę­ podejmo­ badawczych. w y d a j e mi się w a r s t w a opisowa. Adre­ s a t e m k s i ą ż k i j e s t c h y b a p r z e d e w s z y s t k i m c z y t e l n i k —• n i e s p e c j a l i s t a , w i ę c w przypadku brak zytywną. Rysia, usystematyzowania Bardzo interesujące wzbogacone spełnić jak ich zwłaszcza opowieściami. najprędzej m a w i a za t y m są materiału -— p r ó b k a i gawędziarski styl portrety W ł a d y s ł a w a Postulat wydania zaprezentowana przez ich jest cechą Chajca i dorobku Franciszka należałoby Franciszka Kotuli 80-letniego ( d z i ś j u ż nie źródła tury pisanej w y n i k a swego r o d z a j u t e s t a m e n t e m n a u k o w y m życiu widziałem, ustnej, czego w z faktu, że ma jak ona określonych warunkach) można pracy w w jest on s w o j ą k s i ą ż k ę , j a k nim doświadczyłem, tego pisze, do jakich d o s z e d ł e m " (s. 183). P i s z ą c j ą m i a ł n a c e l u p o k a z a n i e , gdzie z n a j d u j ą literatury ludowej tak t a k ą (w Pieniążek R z e s z ó w 1983, K A W . ż y j ą c e g o ) etnografa. T r a k t u j e „ j a k o p r z e k a z tego, co w wniosków prze­ zdecydowanie. F R A N C I S Z E K K O T U L A , V źródeł, praca po­ Józefa Kotulę Wojciech Ta tym jeszcze i n n y sposób: „Chcę i pisanej. W ł ą c z e n i e swoje źródła w do folkloru literaturze ustnej i ją traktować. Autor formułuje przedstawić pojęcie literatury cel się litera­ jako swojej ludowej, czyli p e w n y m sensie a b s t r a k t ; o p a r t y j e d n a k n a c z y m ś b a r d z o k o n k r e t n y m , r e a l n y m " (s. 30). Po takim przedstawieniu „folklor". Kotula nakże nie c z y n i to, ustosunkowuje odsyłając czytelnika go geneza raczej do celu się do Słownika folkloru, pracy podając można definicję nich, ani folkloru przyczyna oczekiwać zdefiniowania terminu za S o k o ł o w e m i K r z y ż a n o w s k i m , t e ż nie próbuje polskiego zaistnienia dać własnej (Warszawa takiego 1965). zjawiska, jak jed­ definicji, Interesuje literatura l u d o w a . Z j e d n e j s t r o n y m a m y s p e c y f i c z n y typ m y ś l e n i a , w y s t ę p u j ą c y u l u d z i t w o ­ rzących folklor, który myślenia pojęciowego), podejście do To jest, nie jakieś a raczej go czynników dążenie była, Kotula z drugiej otaczającego tylko tych d w ó c h go nazywa zaś świata, myśleniem strony — nacechowane pozwala nam natury motorem obrazowym właściwe praktycyzmem. postawić estetycznej powstania czy (w przeżycia określanej jako od wiejskiemu Połączenie problem plastyki potrzeba plastyki odróżnieniu człowiekowi już ludowej. artystyczne­ ludowa, ale �281 RECENZJE konieczność. która Tak było zaczęła w przypadku Rozalii rzeźbić dla swojego Kuźniar syna, albowiem mogła zabawić głodne i zziębnięte ze w s i S o n i n a k o ł o b y ł to jedyny Łańcuta, sposób, w jaki dziecko. P o d o b n a j e s t t a k ż e h i s t o r i a i n n e j r z e ź - b i a r k i — J u l i i H e p n a r ; ona r ó w n i e ż z a c z ę ł a r z e ź b i ć z k o n i e c z n o ś c i . Niewątpliwie c i e k a w a jest t e ż p r ó b a przekazywania informacji w nizmy rządzące powstawaniem cyjnej kulturze ludowej dycyjnych przekazów kodowane tradycji odpowiedzi mitów, albowiem jest m i t . W e d ł u g dochowało na pytanie: ludowej? P. K o t u l a Kotuli jaki jest stara się odkryć nośnikiem informacji „wszystko to, s i ę do n a s z y c h c z a s ó w , co w proces mecha­ w trady­ formie w specyficzny tra­ sposób za­ w w y o b r a ź n i ludzkiej, m a charakter mitu. M a ł o , m u s i n i m b y ć , inaczej z e s c h ł o b y n i c z y m j e s i e n n y l i ś ć i r o z t a r ł o s i ę w p r o c h . M i t to jest krew, która długo może psychologiczna zachować zakonserwowana w i t a l n e s i ł y " (s. 63). W m i c i e i n t e r e s u j e s t r o n a jego p o w s t a w a n i a , a nie s a m a jego istota. T r a k t u j e Kotulę on mit j a k o z j a w i s k o psychologiczne, k t ó r e j e s t w d a n e j r z e c z y w i s t o ś c i , t u i t e r a z , a z k t ó ­ rego ludzie życie nie wspomnienia mentowaną przez zdają z ukrycia i sobie dlatego z dzieciństwa prawdą ludzką sprawy. pozostaje Jest czymś na niezauważony. o swoich rodzinnych podobieństwo Autor serca, porównując stronach tworzy zasłyszane z historycznie udoku­ u k a z u j e proces p r z e k s z t a ł c a n i a k o n k r e t n y c h w y d a r z e ń w wyobraźnię. J u ż samo porównanie daje nam obraz zmian, mity jakim u l e g a r z e c z y w i s t o ś ć s t a j ą c s i ę m i t e m . N a b a d a n y c h przez K o t u l ę t e r e n a c h w okresie okupacji hitlerowskiej działał się ogromną popularnością wśród skiej ekspedycji stał zefa" s z y b k o trwałby w o miejscowej pseudonimie Dlaczego? jednakże „Józef". Cieszył on l u d n o ś c i , a po z l i k w i d o w a n i u g e s t a p o w ­ s i ę swego r o d z a j u h e r o s e m zapomniano. micie, partyzant mitycznym. Po wojnie Prawdopodobnie jego p r z e ż y c i e , a więc gdyby „Józef" „mit J ó ­ zginął, pewnego rodzaju prze­ normalność, s p r a w i ł o , że zapomniano o nim. Zatrzymując na się nad współczesną niezmienność form w ciągłości sytuacją w folklorze Kotula l i t e r a t u r z e u s t n e j . J e s t to proces tych form następuje zwraca uwagę ciekawy, jako że przy z m i a n a t r e ś c i . Z j a w i s k o to m a s w o j ą logiczną pod­ s t a w ę , g d y ż zmiany, jakie z a s z ł y n a w s i polskiej w ostatnim p ó ł w i e c z u , n i e u c h r o n ­ nie m u s i a ł y wpłynąć n a t r e ś ć l i t e r a t u r y l u d o w e j . N o r m a l n e j e s t to, ż e ś p i e w a n i e o r z ą d c y , p a n u itd., a o P G R - a c h , w y c h o d ź c t w i e stwie itp. J e s z c z e i n n y m a s p e k t e m jednego z rozdziałów, wieczność problem na przykładzie z y w a ć relacja: zmieniły wrócono Poczęto [...] «paragraf» lach i odcinkach życia pozwalający — na krytykę. w oczach tak s p o ł e c z n e g o , społeczne. Znikł lecz ten obowią­ indywidualny pana. M i n ę ł o wiele konwencja została. I z miejsca kodeks społeczeństwa j a k i rodzinnego, J u ż nie indywidualnie, czyli przez b e z p o ś r e d n i o sumienie tytuł przedstawia gospodarz — p a r o b e k itp., w t y m sensie, ż e p o d ­ społeczno-gospodarczego, winowajców się pijań­ jest, p a r a f r a z u j ą c dalszych konsekwencji k r y t y k o w a ć się realia życia krytykować problemu konwencji. F . Kotula w i e ń c o w i n . Podczas tych uroczystości p r z e s t a w a ł a pan — poddany, d a n y m ó g ł bez j a k i c h ś poruszanego pewnych ze w s i l u d z i m ł o d y c h , — na a nawet pokrzywdzonego, oskarżyciel — tym lat, „Przy­ poszerzono. różnych po­ towarzyskiego. ale stawała j a k b y przez się społecz­ n o ś ć — reprezentowana zazwyczaj przez m ł o d z i e ż , j a k o element ś m i e l s z y , bardziej o d w a ż n y , b u n t o w n i c z y " (s. 82). Rozważania ostatnio — smyk nad błądząc jaszczurki w mitem po kończy Kotula d z i s i e j s z y m lesie, zeschłym listowiu, smutnym akcentem: j u ż a n i r a z nie nie zainteresował „Godzinami przestraszył dorodny mnie — nagły zaskroniec, ani w z d r y g n ę ł a m n i e r d z a w a p l a m a ż m i i ... n i e r o z b a w i ł oczu w i d o k m o t y l a czy w a ż k i . Tak z r o b i ł c z ł o w i e k . I gdzie t u m i e j s c e n a m i t y , m o g ą c e monolity, rozpłomieniać czarnych pereł jakimi wyobraźnię, by t w o r z y ł y w r o d z i ć t w a r d s z e od s t a l i sobie d z i e ł a k a r m i o n o m n i e i m o j e pokolenie" sztuki na kształt (s. 77). T a g o r z k a r e - �282 RECENZJE fleksja nie jest w y j ą t k i e m w omawianej pracy. Kotula ludzi z tymi nielicznymi j u ż „ w i e k o w y m i " strzega j a k bardzo j e s t e ś m y radio, t e l e w i z j ę , natury — zawody chciałby ubodzy. sportowe, powiedzieć porównując osobami, k t ó r e Nasza w y o b r a ź n i a widowiska autor U — od terenie, jest c i ą g l e niszczona itd. O d e s z l i ś m y źródef współczesnych spotykał w j u ż zbyt swoich do­ przez daleko korzeni, i od tak jak r o ś l i n a z uszkodzonymi korzeniami zaczynamy powoli u s y c h a ć . Przegląd problemów czyć zasygnalizowaniem w naszej mowie, omawianych w recenzowanej pracy chciałabym d w ó c h t e m a t ó w : J e d e n z n i c h to, j a k ż e c z ę s t o powiedzonka. Użyte w ściśle określonej zakoń­ występujące sytuacji, z racji swej m o ż e t r a f n o ś c i , m o ż e d o s a d n o ś c i , s ą s t o s o w a n e przez s p o ł e c z n o ś ć w z u p e ł n i e i n n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h j a k o ... w ł a ś n i e , j a k o co? M o ż e j a k o e l e m e n t h u m o r y s t y c z n y ? dla podkreślenia jedności pytanie, t y m niemniej wiska, przeglądając zdarzeń? F . Kotula czytelnik m o ż e przytoczone w Drugi problem ostatni swej od to temat prezentuje dawna pozostaje one w sferze Józefa mogą osobowości twórczych Józef R y ś , muzykant — samouk, wędziarz, „należy ty, bez podniety etnografów, Czytając w nie tylko postaci cytowane dzięki wiejski karykaturzysta i wreszcie ankiet czy k o n k u r s ó w . przez K o t u l ę iż b y ł to c z ł o w i e k fol­ z Łąki, do t y c h n i e l i c z n y c h c h ł o p ó w , k t ó r z y r o z p o c z ę l i p i s a ć bez w ale Chajca. Ten d z i a ł a l n o ś c i r z e ź b i a r s k i e j , lecz t a k ż e b a r w n y m o p o w i e ś c i o m . J ó z e f właściwie opowiadanie to tego z j a ­ używane. z Łąki i Władysława zainteresowań na żyć krótko, i jak są później niewątpliwie postacie: Może odpowiedzi się nad mechanizmem „Powiedzonka powstają wielkich dwie daje j e d n a k ż e zastanowić rozdziale wiecznie" o p o w i e ś c i , w j a k i s p o s ó b klorze. K o t u l a nie to ga­ zachę­ T o p r a w d z i w y p i s a r z " (s. 145). pt. „ S a n t a L u c i j a " trzeba przyznać, (niestety, j u ż n i e ż y j e ) o k r y t y c z n y m z m y ś l e p o s t r z e g a n i a i po­ c z u c i a h u m o r u ( p r z e r y s o w a n i e postaci c z y s y t u a c j i ) . O p o w i a d a n i a J ó z e f a R y s i a od­ bijają, mówiąc słowami Kotuli, obraz podrzeszowskiej brzeg s t a w u odbija s i ę w l e k u t e ń k o f a l u j ą c e j Zarówno Józef w podsumowaniu z Łąki, jak i omawianej wsi, jak bujnie porosły wodzie. Władysław Chajec nieprzypadkowo znaleźli k s i ą ż k i . S ą oni po p r o s t u t w ó r c a m i m i t ó w . T o l u d z i o m t a k i m j a k oni m a m y t a k bogaty f o l k l o r . T o s ą w ł a ś n i e owe poszukiwane ź r ó d ł a , a l b o w i e m ź r ó d ł o u F . K o t u l i to C z ł o w i e k . T a f a s c y n a c j a c z ł o w i e k i e m wia, nia że Kotula tak chętnie do b a d a ń terenowych: terenowe — w i ę c u źródła — nad k u l t u r ą l u d o w ą p o l e g a j ą n a w y w i a d a c h z osobami że potrafią ta wraca wspomnieniami starszymi, w s k a z a n y m i przez o p i n i ę uzyskać przede danej rzetelne nie z dystansem. i pełne użytku" mija się zupełnie informacje nie m o ż n a p o d c h o d z i ć Konieczne jest w s p ó ł ż y c i e z badaną spra­ „Bada­ wszystkim miejscowości, c o ś p r z e k a z a ć w t a k i czy i n n y s p o s ó b " (s. 64). T r a k t o w a n i e j a k o „ p r z e d m i o t u jednorazowego responden­ z celem b a d a ń . do s w e j p r a c y w kulturą. się dzięki „Jeśli By tere­ dzieła Mali­ n o w s k i e g o p o s i a d a j ą w y j ą t k o w ą w a g ę — pisze a u t o r — to nie dlatego, ż e b y ł s u ­ miennym niem a badaczem kultur pierwotnych, współżyciem jest ale niejaka różnica. że z nimi współżył. Właśnie ta r ó ż n i c a A między bada­ wyciska piętno na p r a c a c h t a k d o k u m e n t a c y j n y c h , j a k i n a u k o w y c h " (s. 177). N i e w ą t p l i w y m w a l o r e m tej k s i ą ż k i d l a j e d n y c h , „ z a d r ą w s e r c u " ( j a k b y d z i a ł K o t u l a ) d l a d r u g i c h , pozostaje na żywym, nieraz „Z k i m p r z e s t a j e s z , potocznym j e j s t y l . J e s t to n i e j a k o g a w ę d a językiem, pełna t a k i m s i ę stajesz. Powiedz wiem k i m jesteś — m ó w i ą dosadnych powie­ przedstawio­ określeń i zwrotów. m i z k i m przebywasz, a j a ci d w a stare p r z y s ł o w i a b ę d ą c e c z ą s t k ą l u d o w e j O d k ą d p r z e s i a d ł e m s i ę «na konisia», zwanego folklorem s ł o w n y m po­ mądrości. [...], m ó j s t y l s t a ł s i ę j a k n a j b a r d z i e j g a w ę d z i a r s k i — z w i e r z a s i ę a u t o r — czy m o ż n a się temu dzi­ w i ć ? " (s. 183). C h y b a nie. T y m b a r d z i e j i ż p i s z ą c t ę k s i ą ż k ę m i a ł n a d z i e j ę , ż e „ t r a ­ fi do r ą k l u d z i n i e z a w s z e u m i e j ą c y c h m y ś l e ć a b s t r a k c y j n i e " . �283 RECENZJE W y k a z w a ż n i e j s z y c h prac F . Kotuli 1. Chłopi bronili 2. Folklor słowny się sami. Reportaż osobliwy historyczny, R z e s z ó w Lasowiaków, Rzeszowiaków 1982, K A W , ss. i Pogórzan, 182 Lublin 1969, W ý d . L u b e l s k i e , ss. 248 3. H e j leluja, czyli o wygasających starodawnych pieśniach kolędniczych w Rze- szowsfciem, W a r s z a w a 1970, L u d . S p ó ł d ź . W y d . , ss. 569 4. Materiały do dziejów garncarstwa z terenu województwa rzeszowskiego, Rze­ s z ó w 1956, M u z e u m w R z e s z o w i e , ss. 117 5. Miasteczko grafii, 6. na Opowieści zęgę, przykładzie Głogowa Małopolskiego i jego sąsiadów. Próba bio­ zauroczonego ła- R z e s z ó w 1981, T o w . N a u k o w e w R z e s z o w i e , ss. 233 ziemi z dorzecza górnej Wisłoki i Wisłoka przez R z e s z ó w , M u z e u m O k r ę g o w e 1975, ss. 251 7. Po rzeszowskim pogórzu błądząc. Reportaż historyczny, Kraków 1974, Wyd. L i t e r a c k i e , ss. 349 8. Rozmowy ze skorupami storyczno-społecznej, 9. Strój łańcucki, czy rzecz o plastyce garncarskiej i jej wymowie hi­ ludowych, cz. 5: M a ł o p o l s k a , z. 5, ludowych, cz. 5: M a ł o p o l s k a , z. 13, R z e s z ó w 1969, M u z e u m O k r ę g o w e , ss. 219 [w:J Atlas polskich strojów W r o c ł a w 1955, ss. 65 10. Strój rzeszowski, [w:] Atlas polskich strojów L u b l i n 1951, ss. 45 11. U źródeł, R z e s z ó w 1983, K A W , ss. 183 12. Z sandomierskiej puszczy. Gawędy kulturowo-obyczajowe, Kraków 1962, W y d . L i t e r a c k i e , ss. 264 13. Znaki przeszłości, W a r s z a w a 1976, L u d . S p ó ł d ź . W y d . , ss. 113. Urszula ALEKSANDER BŁACHOWSKI, Nie w y c h , W a r s z a w a 1983, L S W , ss. 170. A. Błachowski gionów Polski, jest etnografem poznał twórców tylko chlebem... Raszkiewicz Portrety twórców ludo­ ( i historykiem sztuki, zna z autopsji wiele ludowych bezpośrednio, nawiązał z nimi re­ długo­ t r w a ł y k o n t a k t i w tej r o z p r a w i e chce p o k a z a ć c z y t e l n i k o m s w o j ą z n a j o m o ś ć p r z e d ­ miotu i racje. Jest z a a n g a ż o w a n y emocjonalnie w to, o c z y m pisze. J e g o n i e j e s t „ p i s a n a n a z a m ó w i e n i e " — jest p o l e m i c z n ą stawia się obiegowym sądom na temat współczesnej, jej wartości i oddźwięku Pragnieniem współczesnej Aleksandra twórczości „indywidualnych kłady uwarunkowań, biorców. jęcia i a przede postaw, W c e l u lepszego p o r o z u m i e n i a terminy"), dalej jest mniej pragnień swoją i w kulturze działy o niektórych k i e r u j e do aspektów dostrzeganych dokonań się z czytelnikiem z podstawowymi następują jej miejsca wskazanie wszystkim idei, (s. 6). P r a c ę część teoretyczną, zaznajamiającą ludowej, książka autora. P r z e c i w ­ społecznego. Błachowskiego ludowej, wybranych artystów" sztuki wypowiedzią spraw poprzez szerokiego na początku przy­ kręgu t e r m i n a m i i p o j ę c i a m i (pt. tematyce bardziej od­ umieszcza szczegółowej, „Po­ jak: „ R z e ź b a ludowa dzisiaj", „ N a w i e d z e n i " , „ D w i e artystki". W t y m s a m y m celu w s z e l ­ kie cytaty z d z i e ł i n n y c h a u t o r ó w podaje w o r y g i n a l n e j formie. C h c e b y ć j a k n a j ­ b a r d z i e j o b i e k t y w n y w p r z e d s t a w i e n i u swego s t a n o w i s k a . W części wstępnej, plitza z a m i e s z c z o n ą Mówi ona w odautorskiej, „o infantylizmie s k i m " (s. 81). A . B ł a c h o w s k i jest komentarzem i cytuje a r t y k u l e Infantylizm przejawów wypowiedź i dziecinność folkloru we Krzysztofa Teodora współczesnym p o l e m i z u j e z t r e ś c i ą tego felietonu; polemiką z tym sposobem Toe- ( „ K u l t u r a " , 1 V I 1975 г.). myślenia. Nie ruchu amator­ c a ł a jego książka wnikając głębiej �284 w RECENZJE t r e ś ć tej p o l e m i k i , p o z w o l ę sobie z a u w a ż y ć , ż e o d p o w i e d ź A . M a c h o w s k i e g o słowa К. T . T o e p l i t z a n i e u d e r z a w samo sedno poruszonego p r o b l e m u , lecz się z nim mija, biorąc ścią teoretyczną. A. czących się w o k ó ł ry ludowej. Jest za p r z y k ł a d Błachowski podstawowych przeciwny t y w n e j , j a k o dalekiego autorytety włącza się uznanych t w ó r c ó w do ciągle pojęć i terminów pojmowaniu autor określa kimi i ma szanse swoje istnienia kultury ludowej stanowisko posługuje się w w także w Czę­ dyskusji, to­ sztuki ludowej, a także kultu­ jako subkultury prymi­ reprodukcją. Dla kultura ludowa, sztuka ludowa ma p e ł n e prawo obywatelstwa czesnego ż y c i a ludowych. trwających echa k u l t u r y w y ż s z e j , jako k u l t u r y niesamodzielnej d a t k u nie i s t n i e j ą c e j poza m u z e a m i i c e p e l i o w s k ą na tr.ichę przyszłości. s p r a w a c h terminologii tekście. U w a ż a , że „sztuka ludu w i w do­ Błachowskiego w warunkach współ­ W części teoretycznej i wykładnię pojęć, znaczeniu sztuki ja­ tworzo­ n e j przez m i e s z k a ń c ó w w s i w y ł ą c z n i e d l a siebie s t a n o w i r o z d z i a ł z a m k n i ę t y " i ~ . 12). Ostatnie wytwory do niej należące powstały w latach (polemizując z p o g l ą d e m , że sztuka ludowa w ł a ś c i w i e naturalnym kach, go p r a w e m rozwoju sztuki jest posiada kręgu określone społecznego artystyczne, cechy jest to, treściowe niejako światopoglądowe od 40 naszego że powstaje i formalne, z góry skazany zamkniętego wieku. Dalej j u ż nie istnieje) twierdz:, iż a „w określonych twórca na należący uzależnienia środowiska warun­ do dane­ ekonomiczne, odbiorców", tj. wsi (s. 12-13). Kryteriów, jakie rządziły dawną s z t u k ą l u d o w ą , nie n a l e ż y p o w s t a j ą c y c h w s p ó ł c z e ś n i e . O k r e ś l e n i e z a ś cech i zdefiniowanie dzin dawnej sienia sztuki ludowej m o ż e stać się modelem do z j a w i s k od n i e j p o c h o d n y c h . „współczesna daleko dową umowności. tradycyjną jako kategorią różnych związków zastanawia Przyjmując, się nad doborem adekwatnych ludowej) twierdzi, że aby wiedzę w r ę c z wymogiem go wsi tacza się z odnie­ terminem niego n i e p r e c y z y j n y i o p i e r a s i ę n a a kulturą obecną wsi — o dzieło dziele i nazw i terminów. (dotyczącymi móc uznać opanowuje o artyście. umiejętność Pisze: nadawania (s. 28). A b y u n i k n ą ć pojęcia twórcy trzy r ó w n o l e g l e owocem jej się wska­ sztuki za ludowe Kierując należy równocześnie „Ta wiedza o twórcy ludowego. funkcjonujące swoim pracom S a m jednak nie punkty uważa definiuje widzenia na ten go, pracy twórczej ludu wiejskiego: ludowa cech za lu- słuszne lecz problem. sztuka dziś kulturowe­ zewnętrznych tego t y p u n i e p o r o z u m i e ń brać jest przy­ Następnie r o z r ó ż n i a i c h a r a k t e r y z u j e w y b r a n e p o j ę c i a , o d n o s z ą c e s i ę do s z t u k i l u d o w e j cej lu­ mimo zasad klasyfikacji dzieł k a t e g o r y c z n y m , g d y ż c o r a z w i ę c e j l u d z i spoza k r ę g u dowopodobnych" zdefiniowanie płaszczyzną nie zgadza z t r a d y c j ą i ż y w o t n o ś c i ą r e l i k t o w y c h f o r m i e l e m e n t ó w " (s. 25), prof. K s a w e r e g o P i w o c k i e g o uwagę dzieł dzie­ że „istnieje granica m i ę d z y kulturą historyczną zówkami pod stosować i właściwą A. Błachowski s z t u k a l u d o w a " . J e s t on w e d ł u g posuniętej do poszczególnych tradycyjna, będą­ ludowa sztuka w stylu tradycyjnym, ludowa sztuka nietradycyjna. Z powyższymi trzema p o j ę c i a m i wiąże termin twórcy ludowego. D l a z j a w i s k artystycznych m i e s z c z ą c y c h się w nurcie kultury w s p ó ł c z e s n e j i posiadających ne c e c h y u z a l e ż n i o n e od i s t n i e n i a s z t u k i l u d o w e j i k t ó r y c h t w ó r c a m i odpowiadające k r y t e r i u m t w ó r c y ludowego proponuje wa i praktyka pseudoludowa. Nie będę Wspomnę w tylko, tym że miejscu terminu p e j o r a t y w n y m , lecz na kręgiem społeczeństwa W rozdziale określenie „Rzeźba jaką co autor neoludowa" twórczości rozumie nie praktyka pod stosuje pełnowartościowej, tymi on w neoludopojęciami. znaczeniu powstającej poza wiejskiego. k i e g o r y s u historycznego nie t e m a t y k ą , omawiała, „plastyka terminy: pew­ s ą osoby n i e ludowa dzisiaj" A . B ł a c h o w s k i po przedstawieniu krót­ rozwoju zainteresowania rzeźbą l u d o w ą zajmuje się g ł ó w ­ p o r u s z a obecna rzeźba ludowa. Jego zdaniem w rzeźbie ludo- �285 RECENZJE w e j d o m i n u j e w d a l s z y m c i ą g u t e m a t y k a r e l i g i j n a . J e s t to t e m a t y k a b a r d z i e j turalna" i bliższa ludowym twórcom, gdyż w y n i k a ze ś w i a t o p o g l ą d u „na­ ukształtowa­ nego p r z e z w i a r ę k a t o l i c k ą . D l a p r z y k ł a d u p r z y t a c z a t w ó r c ó w tego t y p u p r a c , j a k : Józef Lurka, Władysław Chajec czy Wojciech Oleksy. Jednocześnie tego, ż e w s z y s t k i e r z e ź b y o t e m a t y c e powołuje datu;.e do na życia duży l a t a 40- i Mówiąc o wewnętrznej a także zatem nowe zmianę spojrzenie miasta na przyczynie na w ł a s n ą w dwie ma twórczość się myśli rozwój do po zainteresowaniu sakralizacją ludowego, n a s t ą p i ł a „czego podjęciu jawiają rów zainteresowanie nowej nych, Zwraca wśród z tematyką uwagę, i że w których to główne pracy i życia z Nieszawy, na już wcześniejsze losy prace. Dla Draka wyraźnie kraju" zajęły ludowi i k r ó l ó w . Do prze­ pionie­ z a l i c z a : L e o n a K u d ł ę ze Ś w i e r ż y Wojciecha tego t y p u r z e ź b a c h wrażliwość miejsce twórcy dziejami narodu, postaciami w o d z ó w Centkowskiego patriotyzm myślący świeckich, tematyki w rzeźbie B ł a c h o w s k i Jana wyraz tematów pracy. R ó w n o l e g l e tworzyć sztuki wewnętrzna 1945 r . na Zaczęli że się wszystko, przedstawienia twórczości. społecznej, d u s z a z a p r a g n i e " (s. 41). R ó w n i e ż n o b i l i t a c j a p r a c y , z w ł a s z c z a f i z y c z n e j , po zaważyła swojej świeckiej zewnętrzną. świadomości Z c h w i l ą nobilitowania, a nawet p e w n ą samoocenie i swych dzieł. Podkreśla, s i ę dopiero miana t w ó r c y świadom tematyki wewnętrzną ludowych zrodziło jest z potrzeby s e r c a , n i e k t ó r e Pojawienie przyczyny: na twórców i powszechnego ustalenia przemiana powstają „świątki". i tu widzi stosunku sztuką ludową. ludowej popyt 50- kultowej Wierzbna i daje s i ę o d c z u ć (s. 46), k t ó r y m niego z współcześni „spontaniczny niejednokrotnie twórcy ludowi i c z u j ą c y k a t e g o r i a m i naszego c z a s u " (s. 47). I c h d z i e ł a , Gór­ innych. dawały to: „ludzie c h o ć nie sięgają „ w y ż y n sztuki", nie s ą tak n a i w n e , j a k je w i d z ą uczeni, lecz u j a w n i a j ą g ł ę b i ę szy ludzkiej i w y r a ż a j ą idee f u n d a m e n t a l n e . w a r t o ś ć sztuki ludowej, a j e d n o c z e ś n i e Czynnik na zewnętrzny przyśpieszający konkursy wej", bie o tematach: oraz wspomina ludowej" traktować czy autora, du­ stanowi zmianę tematyki r z e ź b s p r o w a d z a do roli konkursy i wszelkie formy działalności a d ­ omawia prace t w ó r c ó w ludowych Kopernik" i „Wielcy Polacy w nadesłane rzeźbie ludo­ o innych konkursach, jak: „ L u d o w e Wojsko Polskie w „Rodzina na równi szeroko „Mikołaj według narodowej. katalizatora, k t ó r y m b y ł y organizowane ministracyjnej. A. Błachowski To właśnie, wiejska". Jest z twórczością zdania, że sztukę spontaniczną, „formę konkursową rzeź­ należy konkursu" zaś uważa ,,za s t y m u l u j ą c ą poziom, i n t e l i g e n c j ę i o r y g i n a l n o ś ć " (s. 61). W rozdziale Seweryn, małych „Nawiedzeni" stereotypowemu rozmiarów, ludowych. rozdziale Na monumentalne potwierdzenie twórczością ter monumentalny s i ę , podobnie że wytwory jak zajętego się z w ł a s n e j niegdyś sztuki ludowej rozmiary zaś przekraczają słuszności rozwijającą mogą Tadeusz b y ć tylko możliwości stanowiska zajmuje twórców się w inicjatywy i posiadającej trzech t w ó r c ó w o charakterze przestrzennym. Z a przykład ludowych: Juliana Brzozowskiego ze służą powodu mu Sromowa, Jana n a s i e w i c z a spod K i e l c i S z c z e p a n a M u c h y z okolic S i e r a d z a . I c h t w ó r c z o ś ć integralną. „Polega ona przede wszystkim na tym, że działa Pisze, we że własnej ich współczesnej, zagrodzie, działalność gdyż nie pomimo, a więc we mieści się że spełniają własnym w by uznać nazywa ideą stałej wiejskim środowisku" dotychczasowych warunki, syl­ Ber- monumentalnością d z i e ł , w i e l k i m p o t o k i e m r ó ż n o r o d n y c h t e m a t ó w oraz k o n s e k w e n t n ą pozycji tym charak­ n i e t y l k o ze w z g l ę d u n a w y m i a r y d z i e ł , a l e r ó w n i e ż z nowego p r z e d s i ę w z i ę c i a wetki przeciwstawia poglądowi, eks­ (s. 66). kategoriach sztuki ich za t w ó r c ó w lu­ d o w y c h , a f o r m a i c h r z e ź b m i e ś c i s i ę w r a m a c h s t y l u ludowego, to ś w i e c k a t r e ś ć — jaką przedstawiają — przekracza ustalone kanony. Polemizując z Aleksandrem J a c k o w s k i m twierdzi, że tacy j a k Brzozowski, Bernasiewicz „bliżsi są kulturze l u ­ dowej poprzez s w ó j , w p e ł n i świadomy z nią związek niż »samorodni«, jak Mika �286 i RECENZJE Gawlowa, którzy przeciwny, by wać (s. nowe tylko bezwolnie wegetują się nimi opiekować, ale nie definicje artysty ostatnim rozdziale B ł a c h o w s k i 103). W ludowego n a j e j m a r g i n e s i e " (s. 102). N i e jest przekonany, czy n a l e ż y w tradycyjnym rozumieniu omawia dwie sylwetki jest „preparo­ tego słowa" twórczyń ludo­ w y c h : C z e s ł a w y K o n o p k ó w n y — w y c i n a n k a r k i z Puszczy Zielonej, i Dominiki B u janowskiej z W ę g r o w a dwuosnowowych. Nie t y l k o m ó w i , j a k i co r o b i ł y , j a k p r z e b i e g a ł a i c h droga r o z w o j u a r t y s t y c z n e g o , lecz jego u w a g ę inny — twórczyni tematycznych dywanów z a p r z ą t a g ł ó w n i e ś w i a t o p o g l ą d a r t y s t e k , dlaczego t w o r z ą w t a k i , a nie sposób, co w a r u n k o w a ł o ewolucję ich indywidualnego stylu? Poza tym do­ kumentuje, na czym p o l e g a ł ich w k ł a d w p o l s k ą i ś w i a t o w ą s z t u k ę l u d o w ą . Wszyst­ kie s y l w e t k i u k a z u j e w r ó ż n y m o ś w i e t l e n i u , z w i e l u stron, z w ł a s z c z a z a ś analizuje ich psychikę, światopogląd, rozwój wewnętrzny łalność artystyczną dzieła wa chce d o w i e ś ć , że sztuka ludowa w od tej i wpływ tych czynników t w ó r c ó w . Poprzez takie spojrzenie na t w ó r c ó w dobie obecnej nie j e s t m n i e j dawnej, t r a d y c y j n e j , że posiada w a r t o ś c i , k t ó r e na dzia­ ludowych i ich wartościo­ ją nadal czynią godną nobilitacji. Omawiając tę książkę wspomnę również o jej walorach poznawczych r a c k i c h . N i e j e s t to p r a c a o b s z e r n a , ale w s p o s ó b ż y w y i p r z e k o n u j ą c y czytelnika w przedstawić problemy sztuki strony głównego te pory przemilczane, b ą d ź nie poezji ludowej jeszcze ludowej. Autor przedmiotu do k o ń c a zaangażowany swych p r o b l e m , ż e nie lite­ emocjonalnie dociekań, które omówione. Przytaczając bardziej p o d k r e ś l a i wprowadza były krótkie tylko umie do tej fragmenty samym chlebem ż y j ą w s p ó ł c z e ś n i t w ó r c y l u d o w i , ż e n i e t w o r z ą t y l k o po to, b y z d o b y ć p o k l a s k b ą d ź rentę twórczą, przekonać, j a k to chce w i d z i e ć że sztuka ludowa w i e l u z n a w c ó w , m. in. К . Т. żyje i przejawia się w Toeplitz. Zdołał najbardziej nieoczekiwanych f o r m a c h , i t y l k o od z n a w c ó w p r o b l e m u z a l e ż y , c z y b ę d z i e s i ę ona j a w i ł a j a k o z r o ­ z u m i a ł y przejaw k u l t u r y duchowej śmiecona" się spoza wadza przeróżnymi kręgu wsi. czytelnika w cytatów i wyjaśnień s p o ł e c z e ń s t w a w i e j s k i e g o , c z y t e ż zostanie, przejawami Również c o r a z to działalności sposób amatorskiej, ludzi przedstawienia bardziej z a w i ł e materiału problemy stopniowo sztuki ludowej. wpro­ Wielkość czyni tekst w p e ł n i z r o z u m i a ł y m i u d o k u m e n t o w a n y m . ka A. Błachowskiego „za­ wywodzących Książ­ m o ż e b u d z i ć k o n t r o w e r s j e , ale to t y l k o ś w i a d c z y ć b ę d z i e na jej k o r z y ś ć . Hanna ANNA Rynu, S Z Y F E R , Społeczność O l s z t y n 1982, Ośrodek i kultura Badań małego miasta. Studium Reszka na przykładzie Naukowych im. W. K ę t r z y ń s k i e g o w Olszty­ nie, ss. 152. Praca dań w w A n n y S z y f e r jest pierwszą zamierzonych przez O ś r o d e k Olsztynie. Badania te monografią Badań miałyby rozwoju i perspektywach m a ł y c h na małego miasteczka Naukowych im. Wojciecha celu odnalezienie miasteczek, mimo pewnych różnic w z cyklu ba­ Kętrzyńskiego prawidłowości pełnionych przez nie f u n k c j i , r ó ż n y c h d o ś w i a d c z e ń h i s t o r y c z n y c h i s p o ł e c z n y c h . O k a z a ł o s i ę , i ż i s t o t ­ nym problemem steczek. R y n jest jest znalezienie pierwszym z wspólnego czterech A u t o r k a w y s u w a przypuszczenie, że m a ł e dać metodami mianownika w Jednak na względu wiele mia­ Północnej. miasto m o ż n a — a nawet n a l e ż y — b a ­ miasteczkami prowadzone w Polski e t n o g r a f i c z n y m i , a p r a c a j e j m a b y ć tego d o w o d e m . badania nad m a ł y m i ze kulturze m a ł y c h w y b r a n y c h miasteczek podobieństw Dotychczasowe b y ł y przez g e o g r a f ó w i małego miasteczka do nim tradycyjnej kultury, autorka podejmuje się „ u d o w o d n i e n i a socjologów. wsi, istnieniu tezy o p r z y d a t - �287 RECENZJE ności warsztatu (s. 9). W książce p o d a n a jest d e f i n i c j a m a ł e g o m i a s t a oraz k l a s y f i k a c j e t y p ó w m a ł y c h m i a s t , etnograficznego do b a d a ń będące propozycją Szyfer samej nad m a ł y m a u t o r k i oraz i n n y c h b a d a c z y , n p . A . K ł o s k o w s k i e j . A n n a d o k o n a ł a tej k l a s y f i k a c j i b i o r ą c pod u w a g ę k r y t e r i a turę społeczno-zawodową, nie m i a s t e c z k a a także jest „ a n a l i z o w a n i e przemian historyczne, migracyjne, s t r u k ­ pochodzenie r e g i o n a l n e i o d l e g ł o ś c i "od d u ż y c h o ś r o d k ó w liczba nowych miastem" poprzez interakcji niosących ludności, przemysłowych. zależności: liczba n o w y c h nowe wzory funkcjonowa­ Jej zamierzeniem ról społecznych zachowania — m o ż l i w o ś c i — zmian" (s. 96). Do g ł ó w n y c h z a ł o ż e ń m e t o d o l o g i c z n y c h p r a c y n a l e ż y z a l i c z y ć : 1) t r a k t o w a n i e m a ł e g o m i a s t e c z k a j a k o s p o ł e c z n o ś c i l o k a l n e j ; 2) określenie kultury tradycyjnej w y w o d z ą c e j się z kultury wsi jako charaktery­ stycznej dla s p o ł e c z n o ś c i m a ł e g o miasta; 3) analizowanie kultury m a ł e g o miasta i jej p r z e o b r a ż e ń n a tle p r o c e s ó w makro- społecznych kraju. Ważnym pytaniem badawczym jest s t w i e r d z e n i e , czy m a ł e miasteczko stanowi etap p o ś r e d n i m i ę d z y miastem a w s i ą . C h ę ć zastosowania jest dzięki m e t o d y etnograficznej w badaniach nad R y n e m d r u g i e m u z a ł o ż e n i u . A u t o r k a opisuje zrozumiała przeobrażenia kultury tradycyjnej w m i a s t e c z k u i g m i n i e R y n , z czego w y n i k a , ż e w p ł y w o k o l i c z n o ś c i w s i n a miasteczka jest urządzenie mieszkań, wierzenia olbrzymi. Elementy kultury przygotowywanie posiłków, i wiedza ludowa, w niewielkim Niewątpliwie w propagowaniu nie należy materialnej lekceważyć także stopniu małego kulturę miasteczka, obrzędowość np. tradycyjna, r ó ż n i ą s i ę od w i e j s k i c h . wpływu dużego miasta, radia i telewizji w s z e l k i c h z m i a n k u l t u r o w y c h , a l e dotyczy to t a k ż e z m i a n n a w s i . Autorka kreśli rys historyczny R y n u od p o c z ą t k u jego p o w s t a n i a b y ł on s i e d z i b ą k o m t u r ó w k r z y ż a c k i c h , m. i n . K o n r a d a w X I V w., k i e d y W a l l e n r o d a , a ż po c h a r a k ­ t e r y s t y k ę m i a s t a po I I w o j n i e ś w i a t o w e j . Ź r ó d ł a , z k t ó r y c h k o r z y s t a , to a k t a m i e j ­ skie, g ł ó w n i e sprawozdania burmistrzów, wspomnienia że sprawozdania blemów różnych współczesnych i pamiętniki prywatne, i gospodarczych. zastosowano kwestionariusze r z y s t a n o je g ł ó w n i e w ny instytucji społecznych pro­ pomocnicze. Wyko­ pracach nad instytucjami i organizacjami m a j ą c y m i wyraź­ w p ł y w na społeczność małomiasteczkową i ankiety tak­ Do badania i jej przeobrażenia, a także nad ota­ c z a j ą c y m R y n terenem wiejskim. Badaniom podlega także funkcjonowanie społeczności lokalnej Rynu i cechy c h a r a k t e r y s t y c z n e k u l t u r y jego m i e s z k a ń c ó w (w t y m : g r u p r e g i o n a l n y c h i k a t e g o r i i społeczno-zawodowych), i styczności chowań kulturowych, stawienia kulturą tradycyjną że „ w z r o s t wybranych a cech społeczności sąsiedztwo, koleżeństwo, przemiany statystyczne, wniosku, analiza międzyludzkie, tabele i rysunki. Przy interakcjami wzorów rozpatrywaniu społecznymi i zanik lub A. (kontakty opis r ó ż n y c h kultury tradycyjnej. Pomocnicze i rolami nowych lokalnej autorytety), okazały zależności Szyfer przekształcenie się za­ ze­ między dochodzi starych, do trady­ cyjnych, z w i ę k s z a się w m i a r ę wzrostu r u c h l i w o ś c i s p o ł e c z n e j , wzrost nowych ról — poprzez u c z e s t n i c t w o w instytucjach, organizacjach s p o ł e c z n y c h i politycznych oraz c z ę s t o w m i e j s c a c h p r a c y " (s. 110). Autorka cyjna, stwierdza, ale ulega steczko m o ż e b y ć b a d a n e fer nie stosuje że w małym miasteczku istnieje jeszcze kultura trady­ ona s t o p n i o w e m u z a n i k o w i . M o ż n a s i ę w i ę c z g o d z i ć , ż e m a ł e metodami etnograficznymi. metod etnograficznych. mia­ J e d n a k w k s i ą ż c e tej A . S z y ­ Z e b r a n y przez n i ą m a t e r i a ł jest etnograficz­ n y , ale m e t o d a w y d a j e s i ę b y ć s o c j o l o g i c z n ą — b a d a n e s ą tu g ł ó w n i e s t r u k t u r y s p o ­ łeczeństwa, układy międzyludzkie. Rozpatrując różnice społeczno-zawodowe, spędzania wolnego czasu, w i ę z i trzy na problem socjologicznie. społeczne Praca w małym A . Szyfer miasteczku jest c z ę ś c i ą sposób i wsi autorka większej całości. pa­ Do- �288 RECENZJE piero p o r ó w n u j ą c można monografię będzie wyciągnąć pytania — turowe czy m e n t a l n o ś ć mimo Rynu z monografiami ogólniejsze mieszkańców zasadniczych różnic trzech p o z o s t a ł y c h wnioski i odnaleźć małych miasteczek, wynikających miasteczek na postawione ich zachowania z innej historii, funkcji, m o g ą b y ć podobne; c z y m y ś l e n i e m a ł o m i a s t e c z k o w e n o ś c i w i e j s k i e j i m i e j s k i e j ; czy m a ł e odpowiedź miasteczko j e s t i n n e od m y ś l e n i a jest j e d n o s t k ą kul­ migracji społecz­ synkretyczna, czy posiada w ł a s n e , indywidualne cechy? Justyna MARGUERITE ghanistan et Suchy REUT, l'artisanat i ciepły de La soie en la soie klimat Afganistan. a Her&t, L'élevage de Jasionowska ver a soie én Af­ W i e s b a d e n 1983, ss. 167, r y c . 90. południowo-zachodniej części Afganistanu pozwalał na u p r a w ę d r z e w m o r w o w y c h i h o d o w l ę j e d w a b n i k ó w . U p r a w i a n o j ą od 419 г., a w i ę c wcześniej się aniżeli w rozwinąć i wyrobem Europie. ją na nowo. Hodowla ta u p a d ł a Omawiana książka tkanin jedwabnych w Afganistanie cennego s u r o w c a i r o z w ó j jedwabnictwa w XVII zajmuje w . i po 1921 się hodowlą r. s t a r a n o jedwabników w l a t a c h 1920-1970. P r o d u k c j a tego dawały zatrudnienie typu chałupniczego ubogim w a r s t w o m l u d n o ś c i . H o d o w l a j e d w a b n i k ó w z w i ą z a n a b y ł a z o a z a m i , w któ­ rych gdyż rosły hodowany resująca drzewa morwowe. jedwabnik była ma natomiast Odbywała s i ę ona tak, j a k w podobne w y m a g a n i a . obróbka Pod innych krajach, względem technicznym inte­ s u r o w c a a ż do w y r o b u t k a n i n . P r z e w i j a n e z k o ­ k o n ó w n i c i p r z ę d z o n o r ę c z n i e , j a k k o l w i e k f i l a t o r i a do p r z e w i j a n i a i s k r ę c a n i a wabnych nici wynaleziono we dużymi maszynami włókienniczymi sowano w Europie tylko do poruszanymi siłą wody. odpadkowego gorszej j a k o ś c i . J e d n a k ż e w A f g a n i s t a n i e jeszcze w X X w. i farbowano w W poddawano jedwabiu i Przędzenie uzyskiwano nim przędzeniu. Następnie sto­ przędzę po r ę c z n y m p r z e w i n i ę c i u n i c i z je r ę c z n e m u one ręczne kokonów przędzę bielono motkach. dalszej części pracy autorka u k a z u j e k r o s n a przystosowane najprostszym tem jed­ W ł o s z e c h j u ż w X I I I w., a nieco p ó ź n i e j b y ł y splotem geometrycznym, płóciennym. inne Niektóre farbowano na wyroby osnowie zdobiono techniką drukowano. Jedynie przy tkaniu wzorzystych t u r b a n ó w lub krosien o czterech nicielnicach. barwnikami roślinnymi. Stosowano Przędzę więc lub technikę p ó ź n e g o ś r e d n i o w i e c z a . R o b o t n i c y p r a c o w a l i po w a n o i m t a k ż e p r a c ę do d o m u s y s t e m e m w wreszcie dodatkowych farbowano używaną ornamen­ ikatu, inne używano tkaniny t y l k o do t k a n i a prostym w lic kadziach Europie w okresie części w rodzaju manufaktur; nakładczym. Pracowano zwykle na da­ świe­ ż y m powietrzu. Praca oparta z o s t a ł a n a etnograficznych badaniach terenowych, na oficjalnych s t a t y s t y k a c h i i n n y c h o p r a c o w a n i a c h . U k a z u j e ona n a j r o z m a i t s z e proste nia techniczne stosowane' przy wyrobie różnego rodzaju niewielkich w a b n y c h , j a k chustki, t u r b a n y i sztuki przeznaczone wab nie użytku. był luksusowym surowcem. W y d a j e s i ę , ż e jego j a k o ś ć rodowych r y n k a c h zbytu. J e d n a k ż e czony miejscowej dla z powodu nej i w ma ludności ostrzejszego rozwiązaniach znaczenie luksusowych spodarczej i w społecznej służył ubogich on wywóz niego także do sąsiednich jedwabników. przynosi zarazem wiele rzemieślników Jed­ wyroby codziennego międzyna­ włókienniczy krajów nie przezna­ mogących O p r a c o w a n i e tak jedwabniczej światowego jed­ lub ręczniki. konkurencji na za s u r o w i e c produkcji jedwabnictwa Książka z nie w y t r z y m y w a ł a klimatu hodować technicznych historii wyrobów. i na Szyto na odzież rozwiąza­ tkanin zajętej zasługuje głównie informacji o Afganistanu. Dzielili tradycyj­ na uwagę ośrodkami sytuacji się oni go­ na �289 RECENZJE prządków, zakładaczy o s n o w y i t k a c z y oraz f a r b i a r z y . samodzielnie, jednak w i ę k s z o ś ć b y ł a u z a l e ż n i o n a nistanie, podobnie j a k w Nepalu czy Niektórzy z nich pracowali od k a p i t a ł u k u p i e c k i e g o . W Tybecie, dawne techniki Afga­ włókiennicze i for­ m y o r g a n i z a c j i p r a c y m o ż n a b y ł o b a d a ć jeszcze w n a s z y m s t u l e c i u . Irena HELGĘ und GERNDT, Arbeiten, Kultur ais Forschungsfeld. Uber Turnan volkskiindliches Venken M ü n c h e n 1981, ss. 243, r y c . 6. Autorka n a l e ż y do m ł o d s z e g o p o k o l e n i a e t n o g r a f ó w n i e m i e c k i c h ( u r . 1939) i j e s t profesorem w Monachium. W omawianej książce przedstawia ona krytykę dotych­ czasowych m e t o d b a d a n i a z a r ó w n o z j a w i s k k u l t u r y m a t e r i a l n e j , j a k d u c h o w e j i spo­ łecznej. Badania kontynuować te w przyniosły formie duży źródeł dorobek wywołanych drukowany badaniami i niełatwo terenowymi. ponuje ujęcie r z e c z y w i s t o ś c i społecznej w system z n a k ó w , aby było przedstawić w uproszczonym zapisie. W tycznie w y n i k i prac m a t e r i a ł o w y c h . i dlatego ją t u sygnalizuję. W Próba ten ta pierwszej części pracy autorka zajmuje europejskiej etnografii. Rozgranicza sposób sposób się na obecnie wyniki badań można zasługuje je Autorka by ukazać dyskusyjne synte­ omówienie dorobkiem poszczególnych szkół miejskiego opisy życia i wiejskiego, rzeczywistych p r o c e s ó w s p o ł e c z n y c h wsi i relacje ludowe o nich. K r y t y c y z m sunku z do jasno wyników badań stawianymi etnograficznych postulatami nie zawsze ł ą c z y badawczymi. Mniej rozdział o zagadnieniach ź r ó d ł o z n a w c z y c h . A u t o r k a wiadań ludowych, Bawarii ukazuje nariuszu badawczym Najpierw różnych też należy omawia zająć n y c h z n a k ó w i te źródeł kolejność się b e z p o ś r e d n i ą przedstawić w wania zjawisk z zakresu k u l t u r y W dalszych częściach gadnień jako wskaźnik procesów w jako procesów wskaźnik już jął się funkcje stroju się f u n k c j a m i na 3 XX w. nej przez e t n o g r a f k ę tycznie rzeczywistością, ująć mebel wiejskiej. do obszarze P o l s k i . systemu 1 z RFN w sto­ jaśniejszy Na jest przykładzie podanym wiedzy ją w kwestio­ o kulturze. system to p r o w a d z i ć ustalo­ do kodo­ obszarze wydaje kulturowa omówię 1 P. wiejskiej podobnej się p o ż y t e c z n e . O t ó ż a u t o r k a w ujęciu E. ubiór ubiorów Bogatyriew 2 też zreferowanie funkcjo­ opisów morawskosłowackim . 4 Cassirera . w R. Kantor pocz. opracowa­ odnosi się Rozważa za­ ukazał XIX i próby za­ ubiór l i t e r a t u r ę . R. B á r t h e s mody . społeczności i n i e c o szerzej kodowania bogatą wybranych życiu ludzi morza, wartość Zagadnienia tradycyjnej symbolicznego jako współczesnej na Dlatego pieśń w Przykładowo względnie systemu ludowego odzienia wsi. W a u t o r k a p r z e c h o d z i do r o z w a ż a n i a kulturowych. semantyczną życia porządku. Ma i w omówieniu ludowej. kulturowych, społeczności z wiejskich. tym analizy p o d a ń i opo­ źródeł określonym nieraz poruszane i p o s i a d a j ą analizą wcześniej zajął pracy szkicowy rozpatrywania e t n o g r a f i c z n y c h . S ą to t a k i e t e m a t y , j a k nowanie prawa były uroczystości się w podaje swe ikonograficznych dokumentację pro­ można ubiór kry­ jako R. В a r t h e s, Systéme de la Mode, P a r i s 1967; I . T u r n a u , Analiza se­ mantyczna systemu mody według Rolanda Barthes'a, „ I n f o r m a t o r Centralnego B i u ­ r a W z o r n i c t w a P r z e m y s ł u L e k k i e g o " , R. 15: 1974, n r 3 (91), s. 14-20. P. B o g a t y r i e w , Funkcje stroju ludowego na obszarze morawskosłowa­ ckim, [ w : ] Semiotyka kultury ludowej, W a r s z a w a 1975, s. 26-96 ( I w y d . 1937). * R. K a n t o r , Ubiór — strój — kostium. Funkcje odzienia w tradycyjnej społeczności wiejskiej w XIX i w początkach XX wieku na obszarze Polski, Kra­ k ó w 1982. E. C a s s i r e r , Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, W a r s z a w a 1971. 2 4 19 — E t n o g r a f i a Pol. 30/1 �290 RECENZJE j e d e n ze w s k a ź n i k ó w system kultury mniej t r w a ł y aniżeli w i e r z e ń , a bardziej t r w a ł y przykładem różnorodności dy u ż y t k o w a n i a aniżeli znaków w społeczności wiejskiej księstw n i e m i e c k i c h od X V I I miejskich. Podkreśla w y c h ze w z g l ę d u na zagadnień wędrówek i mu wiele nie ich f u n k c j o n a l n o ś ć ujawniają autorki i opisów s i ę zbyt jej znaczną w tu przykła­ pracy r o l n i k ó w nie w przekonująca. dla z różnych Jednakże dawać i się j a s n y i nie pożywienia. z kodo­ c z ę ś c i R F N . O m a w i a n a tu próba podkreślić ogromną zróżnicowanych podstawy erudycję chronologicznie do u j m o w a n i a t y c h D E S JOURNÉES 1979. W y d . p r z e z M o n i q u e du kodo­ poświęcono infor­ znaków. V É T E M E N T E T S O C I É T É S 1. A C T E S d'Ethnologie XVIII system Ireno toires Dotyka niemieckich w funkcje mebli i należy szczegółowych czy m e b l i , co m o g ł o b y macji w u p o r z ą d k o w a n y system 2 E T 3 MARS odzieżo­ pasterzy. autorki. Natomiast wydaje wcześniej rozwiązań czy czy społeczności występujących się pewnych erudycję cech u b i o r ó w na przykładach poszanowanie odzieży dobrym c z ę ś c i p r a c y a u t o r k a p o w r a c a do swego p r o g r a m u b a d a ń ich w y n i k ó w wydaje czy jest Podano form u b i o r ó w w . pod w p ł y w e m m i e j s c a . W podobny s p o s ó b z a n a l i z o w a n o ostatniej waniem różnych ponadto u t r z y m y w a n i e tych z r ó ż n i c o w a n y c h W wiejskiej. p o s z c z e g ó l n y c h form odzieży w krajach X I X w . O p i s y te wania z jego w y p o s a ż e n i e m Dlatego u b i ó r i n n y c h u b i o r ó w i ich b a r w przez przedstawicieli r ó ż n y c h płci grup w i e k u . A u t o r k a u k a z u j e u ż y t k o w a n i e mód dom pożywienie. Museum Turnau DE RENCONTRE DES de F o n t a n a s i Y v e s D e l a p o r t e . National d'Histoire Naturelle. Sociétés Laborades amis du M u s é e de l ' H o m m e , P a r i s 1981, s. 370, r y c . 57. Omawiany spotkaniu się ubiorem. spotkania twórców nad tom zawiera wszystkich niemal Olbrzymią historyków, specjalistów zasługą mody o zbyt nicze z różnym zagadnienia dopracowane. nie w Paryżu zajmujących doprowadzenie W rezultacie w kostiumem wiele ustalenia tej tea­ przez opracowań gdy zasad­ h i s t o r i i k o n s u m p c j i s ą stale konferencji — Badania innych ośrodkach powstaje do i plastyków p r z y c z y n k a r s k i m c h a r a k t e r z e , podczas pierwsze spotkania m a j ą tak duże jest i egzotycznym, s ą prowadzone ubioru j a k o jednej z dziedzin Dlatego pierwszym sztuki, e t n o g r a f ó w europejskim mody wykształceniem. jeśli konferencji historyków historycznym, ludowym szczegółowym, na dziedzin wiedzy z F r a n c j i i A l g e r i i —• r a z e m 64 u c z e s t n i k ó w . tralnym i kreacjami współczesnej specjalistów wygłoszonych z różnych organizatorów archeologów, współczesnej ubiorem 26 r e f e r a t ó w zapowiadającej nie­ dalsze znaczenie. Po wprowadzeniu J e a n G u i a r í a , Y v e s Delaporte u k a z a ł interdyscyplinarny c h a ­ rakter badań nad antropologią nie odzieży. Poruszył odzieży jako znaku wyróżniającego p o d k r e ś l a j ą c , ż e n i e j e s t to r e g u ł ą . W o s o b n y m nocnej części Laponii on t a k m o d n e obecnie jednostkę w tradycyjnych r e f e r a c i e u k a z a ł on u b i o r y w j a k o s t o p i e ń z e r o w y z n a k u . L a p o ń c z y c y m a j ą podobny d l a m ę ż c z y z n , kobiet i s t a r s z y c h dzieci, a w s z e l k i e w y r ó ż n i a n i e s i ę pod t y m d e m jest p o t ę p i a n e s p o ł e c z n i e j a k o obca m e n t a l n o ś c i tego s p o ł e c z e ń s t w a Referaty zostały u p o r z ą d k o w a n e materiał, techniki zagadnie­ społeczeństwach i środowisko, w cztery grupy tematyczne: historia u b i o r ó w i wreszcie moda i pół­ ubiór wzglę­ ostentacja. tradycja, ubiór jako znak spo­ ł e c z n y . W p i e r w s z e j grupie r e f e r a t ó w o m ó w i o n o z a p o ż y c z e n i a w t r a d y c y j n y c h u b i o ­ rach H. Lapończyków i Kabylów Balfet). Z a p o ż y c z e n i a z europejskich sprzed k i l k u d z i e s i ę c i u rozwiązań laty krawieckich są traktowane jako (M. Roué, elementy t r a d y c y j n e g o u b i o r u t y c h s p o ł e c z n o ś c i . Y . D e s l a n d r e s i B . de R o s e l l e u k a z a l i r ó ż n e zapożyczenia paryskich projektantów mody, np. wpływ ubiorów azjatyckich na �291 RECENZJE kreacje Paul Poiret. J . P i t t - R i v e r s d a ł z n a k o m i t ą wego". N o w y typ u b i o r u z a w s z e trudnościami mu i spotykał znaków definicją się z krytyką. Dowodziło czy c a ł e g o kodu b r a ń jest t a k ż e o d m o w ą „nieporządku t o r o w a ł sobie d r o g ę z w i ę k s z y m i odzieżowego, przyjęcia który lub to n i e z n a j o m o ś c i odzieżo­ mniejszymi nowego syste­ u l e g a ł zmianie. Stosowanie prze­ nowego k o d u . P o k a ż d e j grupie r e f e r a t ó w dru­ kowano także najważniejsze wypowiedzi z dyskusji. Druga grupa r e f e r a t ó w różnymi typami odzieży stanowi w y n i k wieloletnich prowadzonych zeum Człowieka. H . Balfet ukazała nych sztuk wyrobów pionowego w różne i poruszyła podobny temat poncha kroju krosna, w Mu­ s z y t y c h ze s p e c j a l n i e tka­ użytkowanych w różnych prostych r o z w i ą z a ń czy poprzecznego. ubiorze nad paryskiego kilkadziesiąt podłużnego koszul badawczej typy u b i o r ó w poziomego okresach historycznych. F . Cousin z e s t a w i ł a w i e c k i c h dla u b i o r ó w k r o j u badań porównawczych atmosferze ludowym M . de różnych kra­ Fontaněs krajów eu­ ropejskich. Wreszcie D. C h a m p a u l t i E . G h e r a r d i - D o r s t p o r u s z y ł y zagadnienie ubio­ r u c z y jego b r a k u w strefie t r o p i k a l n e j . W grupie macje ną referatów o ubiorze wyobrażeń rem w dotyczących historii ubioru F . Piponnier zachodnioeuropejskiej, Desmet-Gregoire podróżników cnej krój omówiła i hiszpańskiej, a później w Algerii i i XVIII z plemienia s u k i e n kobiet z n a j w y ż s z e j Malesi. D w u c z ę ś c i o w e na specjalnych wzorzystymi ten r ó ż n i s i ę od d o ś ć j e d n o l i t y c h r o z w i ą z a ń k o s t i u m o l o g i c z n y c h kańskich B. i zapewne Dupaigne ukazał w p ł y w Czwarta py porte ukazał ubiór głowy kraju stały jako w mężatek w wyznawców Centralnej. mazdeizmu w da), krojów płaszczy w łecznego. różnych impuls Nie można grup do zero. Trzy B . Dupaigne T . Battesti Indiach. Inne rozważań nad inwazji referaty zajął ukazała różnych różne regionach te­ wieśniaczek zo­ się wysokimi nakryciami dały społeczne także ubiorów ubio­ przyczynki do pasów (L. Sea- ludowych Rumunii u b i o r u j a k o z n a k u spo­ pierwszego etnografowie znaczeniem do g r u ­ Y . Dela- społecznego. Y . znaczenie określenia wyników bał­ tureckiej. przedstawiają przez m ę ż c z y z n i k o b i e t y wnieśli Ubiór 2. p o ł o w i e X I X w . zróżnicowania referaty teoretycznych Najwięcej szelkach reszty k r a j ó w sprzed francuskich w dać uogólniające przeceniać na J a k już wspomniano, H i s z p a n i i ( J . F r i b o u r g ) czy specjalistów. dalszych grupie. kobiet o p i s ó w u b i o r ó w ludowych, j a k noszonych (D. P o p ) . M . L o u y s p r ó b o w a ł a półno­ galonami. fryzury i czepki r u m u ń s k i c h przez C . Neamtu. Azji tej dobry p r z y k ł a d i X I X w. R ó ż n e szcze­ części ubioru jako oznaki p r z y n a l e ż n o ś c i znak zawsze się nakryciami głowy XVIII średniowiecza europejskich w Japonii w dotyczyła lapoński stanowiące zilustrowane głowy rów w okresu i miejsca właściciela Broutin zajęła go z ubiorów grupa r e f e r a t ó w społecznej nakrycia pochodzi H. dziełach ukazała górskiej s u k n i e ze s p ó d n i c a m i krosienkach modzie Tunezji. w. w e u r o p e j s k i c h po t y m k r a j u . W r e s z c i e M . de F o n t a n ě s wykonanymi się ubio­ średniowiecznej opisy u b i o r ó w t u r e c k i c h z X V I I czarnych w e ł n i a n y c h Albanii zdobiono włoskiej infor­ ikonograficz­ u b i o r ó w n a t a p i s e r i a c h z l a t 1665-1678, a J . J o u i n z a j ę ł a z s z y w a n y m z tkanin w r ó ż n y c h b a r w a c h (miparti) w gólny omówiła inwentarzach ruchomości. M . Jarry dała analizę spotkania i zapewne społecznym różnych oni tak dadzą form ubioru w p o s z c z e g ó l n y c h k r a j a c h i regionach. Irena LUDVIK BARAN, JITKA STAŇKOVÁ, Lidové kroje Slovácka, Turnau Praha 1982, s. 84, r y c . 77 ( w t y m 71 b a r w n y c h ) . Książka od ta u k a z u j e s t r o j e l u d o w e południowego wschodu W t y m n i e w i e l k i m regionie ze z części Słowacją, a od południowych południowego Moraw zachodu graniczących z w X V I I I i X I X w . u k s z t a ł t o w a ł o s i ę 28 t y p ó w Austrią. strojów �292 RECENZJE ludowych i 27 czesności. Część turalnymi regionu. 1900. sel, z nich Zachowały dożynek, Jest głowy, ten on jest one Strój oznakę bardzo stale i pozycji ta typów. Ukazuje jest to syjskim, haftów, społecznej, grupy wieku, święta czy tego s t r o j u . ona M o ż e on jednocześnie życie płci, stanu uroczystości, do doskonała pozycja eksportowa z wsi album stroju, przynosi lecz t a k ż e czy pod wiele informacji za nakryć Strój względem odmienne na za­ Odmienne co ukazującym dzień. różne wa­ odtwarzania poszczególnych jego w Moraw, czterech coroczne sprawia, językach: „ W s t ę p i e " zarazem ukazano s ł o w n i c z e k b l i s k o 90 t e r m i n ó w . nawcze dla historii u b i o r ó w l u d o w y c h we­ nie piór). cywilnego i in. albumem objaśnieniami We on spodni, wstążek opisywanego regionu niemieckim, angielskim i francuskim. świąt, poszczególnych rękawów, koronek, społecznego służyć wsi (krój czy wesela i sceny z codziennego życia. Z n a k o m i t y p o z i o m zdjęć tylko historię wy szczegółach kul­ 1886- latach lokalnych regionu współ­ w opisane z okazji do ośrodkami się starannie i s ł u ż y mieszkańców jest zarazem doskonale w y d a n y m rianty regionalne zwyczaje, starannie używane zróżnicowania jego w a r i a n t y nosi się w r ó ż n e Książka w typ przekształceniami najważniejszymi przechowuje wyróżniającą chustek, z pierwszy świąteczne ludowy oznaką z pewnymi związana poraz zróżnicowany wiązania jeszcze możności jest się j a k o u b i o r y festiwali. sposób przetrwać strojów Zostały p r z e b r a n i e , lecz za wsi. zdołało z tych etnograficznych krajów środkowej mających Tak więc nie luksuso­ znaczenie porów­ Europy. Irena że ro­ Turnau � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a809760288bf5f97b4350f48f86e82b3.pdf eae882545b06482e78c9065346df71b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1256 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1159 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A I N S T Y T U T A K A D E M I A H I S T O R I I K U L T U R Y ETNOGRAFIA NAUK M A T E R I A L N E J POLSKA XXX Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDANSK • ŁÓDŹ ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1986 �I WITOLD DYNOWSKl| SEKRETARZ REDAKCJI: IWONA KABZINSKA-STAWARZ CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : M A R I A B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA), JOZEF BURSZTA, MARIA FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, WANDA PAPROCKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, ul. Świerczewskiego 105 Okładkę projektował Edward Kostka Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Adam Przylibski Printed © Copyright by Zaklad Narodowy Im. In Poland Ossolińskich — Wydawnictwo, Wrocław Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1986. N a k ł a d : 900 egz. O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 15,30, a r k . d r u k . 13, a r k . A j — 17. P a p i e r d r u k . s a t . k l . I V , 70 g, 70 X 100. O d d a n o do s k ł a d a n i a 1986.02.17. P o d p i s a n o do d r u k u 1986.08.29. D r u k u k o ń c z o n o w e w r z e ś n i u 1986. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 1111/86. J-17. C e n a z ł 300,— 1986 �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Zofia S o k o l e w i c z — O pojęciu całości i systemu w etnologicznych ba­ daniach nad kulturą. Część I I Streszczenie w j . angielskim Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Przemiany tradycyjnej kultury c h ł o p ­ skiej (wieś Trześniów na Podkarpaciu) Streszczenie w j . angielskim Maria F r a n k o w s k a — Sanktuaria i pielgrzymki — ich rola w procesie ewangelizacji Indian Meksyku oraz kształtowania się miejscowego synkretyzmu religijnego Streszczenie w j . angielskim Wojciech M a r c h l e w s k i — Mennonici w Polsce (o powstaniu społeczności m e n n o n i t ó w Wymyśla Nowego) Streszczenie w j . angielskim Adrienne L . K a e p p l e r — Melodia, burdon i zdobienie — głębokie struk­ tury i powierzchniowe manifestacje w tongijskiej sztuce i społeczeństwie Jolanta K o w a l s k a — Elementarne składniki kulturowych koncepcji rze­ czywistości w symbolice ruchu tanecznego. Część I I : Współzależność sym­ boliki ruchu tanecznego i rzeczywistości o określonej waloryzacji . . Streszczenie w j . angielskim 11 23 25 93 95 126 129 146 147 161 174 Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y Adam Pranda (1924-1984) — Wanda Paprocka 175 KRONIKA 10 lat badań nad kulturą robotniczą ośrodka żyrardowskiego — Andrzej Stawarz Uzupełnienie do informacji o działalności badawczej Katedry Etnografii U n i ­ wersytetu Wrocławskiego — Adam Paluch Wystawa: Koran w zbiorach m u z u ł m a n ó w polskich oprać. Iwona Kabziñska-Stawarz Sakartwelos Istoriisa da Kulturis Dzeglta Dacwis Sazogadoeba — Gruzińskie Towarzystwo Ochrony Zabytków — Andrzej Woźniak 177 182 183 185 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Andrzej Stawarz, Żyrardów. Narodziny społeczności (1830-1870), Warszawa — Żyrardów 1985, ss. 208, il., Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych M T K im. S. Herbsta, Stacja Naukowa w Żyrardowie — Andrzej Woźniak . 189 �6 SPIS TREŚCI G. N. Simakov, Obščestvennye funkcii kirgizskich narodnych razvlečenij v konce X I X — načale X X v. (Społeczne funkcje ludowych rozrywek kirgizkich w końcu X I X i na początku X X w.), Leningrad 1984, Nauka, ss. 228 •— Iwona Kabzińska-Stawarz Kubinskaja etnografija (Etnografia kubańska), Moskwa 1983, Nauka, ss. 119 — Bogumiła Marczak Petar Vlahovic, Narodi i etnické zajednice světa (Narody i wspólnoty etnicz­ ne świata), Belgrad 1984, Vuk Karadzic, ss. 291, il., fot. — Andrzej Ro­ manowski A. M. Mentešašvili, Kurdy. Očerki obščestvenno-ěkonomičeskich otnošenij, kul'tury i byta (Kurdowie. Zarys stosunków ekonomiczno-społecznych, kultury i bytu), Moskva 1984, Nauka, ss. 237 — Leszek Dzięgiel . . 191 199 201 204 �СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ Зофия С о к о л е в и ч — Понятие целого и системы в этнологических исследованиях культуры. Часть I I Резюме на английском языке Анна К у т ш е б а - П о й н а р о в а — Преображения традиционной крестьянской культуры (Деревня Тжеснюв, Подкарпатье) Резюме на английском языке Мария Ф р а н к о в с к а — Святилища и паломничества — их роль в процессе евангелизации мексиканских индейцев, а также формирование местного религиозного синкретизма Резюме на английском языке Войцех М а р х л е в с к и — Менониты в Польше (образование общественности менонитов Нового Вымысля) Резюме на английском языке Адриенне Л. К е п п л е р —Мелодия, бурдон, украшение — глубокие структуры и их внешние проявления в тонганском искусстве и общественности Иолянта К о в а л ь с к а — Составные элементы культурных концепций действительности в символике танцевального движения. Часть I I : Взаимозависимость символики танцевального движения и действительности об определенной валоризации . . . Резюме на английском языке 11 23 25 93 95 326 129 146 147 161 174 ТРАУРНЫЙ ЛИСТ Адам Пранда (1924-1984) - Банда Папроцка 175 ХРОНИКА Десятилетие исследования в области рабочей культуры жирардовского округа — Анджей Ставаж Дополнение к информации об исследовательской деятельности Кафедры этнографии Вроцлавского университета — Адам Палюх Выставка: Коран в сборниках польских мусульман — подготовила Ивона КабзинъскаСтаваж Sakartwelos Istoriisa da Kulturis Dzeglta Dacwis Sazogadoeba —Грузинское Общество охраны памятников старины — Анджей Возьняк 177 182 183 185 �8 СОДЕРЖАНИЕ РЕЦЕНЗИИ И ОБСУЖДЕНИЯ Анджей Ставаж, Жирардув. Формулирование общественности (1830-1870), Варшава-Жирардув 1985, стр. 208, илл.,Мазовецкий центр научных исследований МТК им. С. Хербста. Научная стация в Жирардове — Анджей Воъзняк Г. Н. Симаков, Общественные функции киргизских народных развлечений в конце X I X — начале X X вв. Ленинград 1984, Наука, стр. 228 — Ивана Кабзиньска-Ставаж Кубинская этнография, Москва 1983, Наука, стр. 119— Богумила Марчак . . . . Петар Вляхович, Народы иэтнические группы мира, Белград 1984, Вук Карадзич, стр. 291, илл., фот. — Анджей Романовски А. М. Ментешашвили, Курды. Очерки общественно-экономических отношений, культу­ ры и быта, Москва 1984, Наука стр. 237 — Лешек Дзенгель 189 191 199 201 204 �CONTENTS ARTICLES Zofia S o k o l e w i c z — On the concepts of the cultural whole and the system in ethnological studies of culture. Part I I Summary in English Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — The culture change in a traditional peasant community (The village Trześniów, region Podkarpacie) . . . Summary in English Maria F r a n k o w s k a — The sanctuaries and pilgrimages-their meaning for the evangelization of Mexican Indians and for the formation of their religious syncretism Summary in English Wojciech M a r c h l e w s k i — The Mennonites in Poland (The origins of the Mennonite community in W y m y ś l e Nowe) Summary in English Adrienne L . K a e p p l e r — Melody, drone and decoration: underlying struc­ tures and surface manifestations in Tongan art and society . . . . Jolanta K o w a l s k a — The elementary components of the cultural con­ ceptions of reality in the symbolism of the dance movement. Part I I . The correlation between the symbolism of dance movement and the reality of a particular valorization Summary in English 11 23 25 93 95 126 129 146 147 161 174- OBITUARIES Adam Pranda (1924-1984) — Wanda Paprocka 175- CHRONICLE Ten years of studies on the working class culture of the industrial town Żyrardów — Andrzej Stawarz The appendix to the information about the works of the Ethnology Depart­ ment at the University of Wrocław — Adam Paluch The exhibition: Koran in the collections of Polish Moslems — Iwona Kabzińska-Stawarz Sakartwelos Istoriisa da Kulturis Dzeglta Dacwis Sazogadoeba — The G e ­ orgian Society for the Preservation of Monuments — Andrzej Woźniak 177 182 183 185 �10 CONTENTS BOOK REVIEW Andrzej Stawarz, Żyrardów. The origins of the community (1830-1870) War­ szawa — Żyrardów, 1985, 208 pages, ill. The Masovian Research Centre of the St. Herbst Masovian Cultural Society, the Research Station in Żyrardów — Andrzej Woźniak G . N. Simakov, Obščestvennye funkcii kirgizskich narodnych razvlečenij w konce XIX-načale X X v. (The Social functions of the Kirghiz folk forms of entertaiment at the end of X I X century and at the beginning of X X century), Leningrad 1984, Nauka, 228 pages — Iwona KabzińskaStawarz Kubinskaja ětnografija (The Cuban ethnography), Moskva 1983, Nauka, 119 pages — Bogumiła Marczak Petar Vlahovic, Narodí i etnické zajednice sveta (The nations and ethnic communities of the world), Belgrad 1984, Vuk Karadzic, 291 pages, ill. phot. — Andrzej Romanowski A. M. Mentešašvili, Kurdy. Očerki obščestvenno-ekonomičeskich otnošenij kultury i byta (The Kurdes, an outline of their socio-economic condi­ tions, culture and ways of life), Moskva 1984, Nauka, 237 pages — L e szek Dzięgiel � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2177 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource indeks czasopisma " Lud" Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2024 Title A name given to the resource Indeks t. 1-39 / LUD 1952-53 t.40 Description An account of the resource LUD 1952-53, s. 3- 1111 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/907c523a0a0fa7b033da75be575d2caf.pdf a61146dbe7a95ff8d3f6804190eb519e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:970 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:891 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XXIII Zeszyt 2 �POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXIII Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1979 OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �REDAKTOR: SEKRETARZ WITOLD REDAKCJI: DYNOWSKI KRYSTYNA MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : J O Z E F BURSZTA, MARIA B I E R N A C K A (PRZEWOD­ NICZĄCY), M A R I A F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, WANDA PAPROCKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Okładkę projektował: Świerczewskiego Edward 105 Kostka Redaktorzy: Zyta Kwiecińska, Urszula Sagan Redaktor techniczny: Maciej Szłapka © Copyright by Z a k ł a d Narodotoy i m . Ossolińskich. Printed in Wydaumicttuo. W r o c l a w Poland P L ISSN 0071-1861 Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1980. N a k ł a d : 700 egz. O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 25,80, a r k . d r u k . 21,38 + 1 w k l . , a r k . A —28. P a p i e r d r u k . sat. k l . I V , 70 g, 70 X 100. O d d a n o do s k ł a d a n i a 12 I V 1979. P o d p i s a n o do d r u k u 14 I 1980. Druk ukoń­ czono w styczniu 1980. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Z a m . 923/79. T-24. C e n a z ł 55.— t 1979 �SPIS TREŠCI Witold D y n o w s k i — Lucjan Turkowski (wspomnienie pośmiertne) . . 11 Część I Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Miejsce etnograficznych zbiorów mu­ zealnych w kształtowaniu obrazu kultury narodu Streszczenie w j . angielskim . . . . Gerhard K l o s k a — Sytuacja pojęcia wartości w naukach społecznych . . Streszczenie w j . angielskim Zofia S o k o l e w i c z — Kierunki badań etnograficznych nad etnogenezą S ł o w i a n (Wprowadzenie do konferencji na temat: Elementy wspólne w kulturze Słowian południowych i północno-wschodnich, poświęconej pamięci Kazimierza Moszyńskiego i Józefa Obrębskiego, zorganizowanej w dniach 25-27 X 1977 przez Komitet S ł o w i a n o z n a w s t w a P A N i Katedrę Etnografii UW) Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Wkład Józefa Obrębskiego w bada­ nie procesów etnicznych Streszczenie w j . angielskim Zofia S o k o l e w i c z — Teoria kultury Kazimierza Moszyńskiego jako punkt wyjścia dla badań etnogenetycznych Streszczenie w j . angielskim Anna C z e k a n o w s k a - K u k l i ń s k a — Trudności interpretacji łącznej w y n i k ó w badań nad cechami morfologicznymi i funkcjonalnymi . . . Streszczenie w j . angielskim Zofia S t a s z c z a k — Z metodyki wyznaczania pogranicz kulturowych (na przykładzie pogranicza polsko-memieckiego) Marian P o k r o p e k — Zróżnicowanie kulturowe na pograniczu etniczno- j ę z y k o w y m i jego odbicie w świadomości mieszkańców na przykładzie pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego w północno-wschodniej Polsce Streszczenie w j . angielskim Lech M r ó z — Ś w i a d o m o ś c i o w e wyznaczniki dystansu etnicznego . . . Streszczenie w j . angielskim Ryszard T o m i c k i — Ludowa kosmogonia dualistyczna Słowian w świetle samojedzkich m i t ó w stworzenia Streszczenie w j . angielskim Krzysztof K u b i a k — Wyróżniki obcości w bajce białoruskiej. Cechy boskie i diabelskie „swego" i ,,obcego" Streszczenie w j . angielskim Elżbieta R e g u l s k a — Wyznaczniki odrębności etnicznej, funkcjonujące współcześnie w świadomości grupy ludności łemkowskiej na terenie dawnej Łemkowszczyzny 17 29 31 58 61 71 82 83 109 111 116 117 127 155 157 167 169 183 185 193 195 �6 SPIS TREŚCI Krzysztof W r o c ł a w s k i — Możliwości współpracy folklorystów z etnogra­ fami w badaniach nad etnogenezą S ł o w i a n Zbigniew B e n e d y k t o w i e z, Danuta M a r k o w s k a — O niektórych pro­ blemach identyfikacji kulturowej w procesie porozumiewania się . . . Streszczenie w j . angielskim Część 201 205 236 II Zbigniew J a s i e w i c z — Machalla w Uzbekistanie. Tradycyjna dzielnic miejskich w życiu w s p ó ł c z e s n y m społeczność Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z — Adaptacja młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskiego Streszczenie w j . rosyjskim Danuta P e n k a l a — „Gorące" i ,,zimne" w tradycyjnej medycynie Afga­ nistanu Streszczenie w j . angielskim 237 255 304 307 328 KRONIKA Ekspedycja etnograficzna P A N 1978. Badanie kultury mniejszości narodowych Mongolii — Iwona Kabzińska-Stawarz Tradycja we współczesnej kulturze Mongolskiej Republiki Ludowej — Iwona Kabzińska-Stawarz Ogólnopolski Przegląd Kultury Ludowej Polskich Gór — Zofia Szromba-Rysowa, Danuta Tylkowa S y m p ó z i u m o chotárnych sidłach, tj. osadach położonych poza centrum wsi. Czadca, 10-12 X 1978 — Soňa Švecová 331 334 339 340 �СОДЕРЖАНИЕ Витольд Д ы н о в с к и — Люциян Турковски (посмертное воспоминание) 11 Часть I Анна К у т ж е б а — П о й н а р о в а — Место этнографических музейных собраний в форми­ ровании образа культуры народа Резюме на английском языке Герхард К леска —Ситуация понятия ценности в общественных науках Резюме на английском языке София С о к о л е в и ч —Направленияэтнографических исследований по этногенезису сла­ вян (Введение к конференции на тему: Общие элементы в культуре южных и северо­ восточных славян, посвященной памяти Казимежа Мошиньского и Юзефа Обрембского, организованной 25 — 27 X 1977 КомитетомСлавяноведения ПАН и Кафедрой Этнографии ВУ) Анна К у т ж е б а — П о й н а р о в а — Вклад Юзефа Обрембского в исследование этничес­ ких процессов Резюме на английском языке • София С о к о л е в и ч — Теория культуры Казимежа Мошиньского как исходный пункт для этногенетических исследований Резюме на английском языке Анна Ч е к а н о в с к а - К у к л и н ь с к а — Трудности общей интерпретации итогов исследо­ ваний по морфологическим и функциональным признакам Резюме на английском языке София С т а щ а к —Из методики определения культурных пограничий (на примере польско-немецкого пограничья) Мариан П о к р о п е к — Культурная дифференциация на этнически-языковом пограничье и ее отражение в сознании жителей на примере польско-литовско-белорусского пограничья в северо-восточной Польше Резюме на английском языке Лех М р у з —Сознательностью определители этнического расстояния Резюме на английском языке Рышард Т о м и ц к и —Народная дуалистическая космогония славян в свете самоедских мифов о сотворении Резюме на английском языке Кшиштоф К у б я к —Определители чуждости в белорусской сказке. Божественные и дья­ вольские черты „своего" и „чуждого" Резюме на английском языке Эльжбета Р е г у л ь с к а —Определителиэтнического отличия,функционирующие сегодня в сознании группы лемковского населения на территории былой Лемковщины 17 29 31 58 61 71 82 83 109 111 116 117 127 155 157 167 169 183 185 193 195 �8 SPIS TREŚCI Кшшптоф В р о ц л а в с к и — Возможности сотрудничества фольклористов с этнографа­ ми при изучении этногенезиса славян Збигнев Б е н е д ы к т о в и ч , Данута М а р к о в с к а —О некоторых вопросах культурного отождествления в процессе объяснения Резюме на английском языке 201 205 235 Часть II Збигнев Я с е в и ч —Махалла в Узбекистане. Традиционное общество городских райо­ нов в современной жизни Ивона К а б з и н ь с к а — С т а в а ж — Приспособление монгольской молодежи к ското­ водческой среде Резюме на русском языке Данута П е н к а л а — „Горячее" и „холодное" в традиционной медицине Афганистана Резюме на английском языке ХРОНИКА 237 255 304 307 328 . Этнографическая экспедиция ПАН 1978. Исследование культуры национальных мень­ шинств Монголии — Ивона Кабзинъска-Ставаж Традиция в современной культуре Монгольской Народной Республики — Ивона Кабзинъска-Ставаж Всепольский обзор народной культуры Польских Гор — София Шромба-Рысова, Данута Тылькова Симпозиум по хотарных сидлях, т.е. поселкам, расположенным вне центра деревни. Чадца, 10-12 X 1978 - Сона Швецова 331 334 339 340 �CONTENTS Witold D y n o w s k i — Lucjan Turkowski (posthumous recollection) . . . 11 Part I Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a —• The role of the ethnographic museum collections in the creation of the image of national culture . . . . Summary in English Gerhard К l o s к a — The position of the concept of values in social sciences Summary in English Zofia S o k o l e w i c z — Trends in ethnographic studies of the ethnogenesis -of the Slavonic people (Introductory discourse to a conference on the subject: Common elements in the culture of southern and north-eastern Slavonic people, held in memory of Kazimierz Moszyński and Jozef Obrębski and organized on 25-27 October 1977 by the Committee of Sla­ vonic Studies of the Polish Academy of Sciences and the Department of Ethnography at the University of Warsaw) Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — The contribution of Jozef Obrębski to studies of ethnic processes Summary in English Zofia S o k o l e w i c z — The theory of culture by Kazimierz Moszyński as a starting point for ethnogenetic studies Summary in English Anna C z e k a n o w s k a - K u k l i ń s k a — Difficulties of a unified inter­ pretation of the results of studies of morphological and functional characteristics Summary in English Zofia S t a s z c z a k — On the methodology of demarcation of the cultural boundaries (in the example of the Polish-German borderlands) . . . Marian P o k r o p e k — Cultural differentiation at the ethno-lingual bounda­ ry and its reflection in the consciousness of people in the example of the Polish-Byelorussian-Lithuanian borderlands in north-eastern Poland Summary in English Lech M r o z — Conscious determinants of the ethnic distance Summary in English Ryszard T o m i c k i — Dualistic folk cosmogony of Slavonic people in the light of Samoyedic myths of Creation Summary in English Krzysztof K u b i a k — Distinctive characteristics of foreigness in Byelorus­ sian folktales. Divine and devilish attributes of „our" and „alien" . . Summary in English 17 29 31 58 61 71 82 83 109 Ill 116 117 127 155 157 167 169 183 185 193 �10 SPIS TREŚCI Elżbieta R e g u l s k a — The determinants of the ethnic separateness cur­ rently functioning in the consciousness of the ethnic group of Lemki on the territory of former Lemkowszczyzna Krzysztof W r o c ł a w s k i — The possibilities of cooperation between folklorists and ethnographers in studies of the ethnogenesis of Slavonic people Zbigniew B e n e d y k t ó w i с z, Danuta M a r k o w s k a — On some problems of cultural identification in-the process of communication Summary in English 195 201 205 235 Part II Zbigniew J a s i e w i c z — Machalla in Uzbekistan. Traditional social frame­ work of urban quarters in the contemporary life 237 Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z — The adaptation of the Mongolian youth to a pastoral environment Summary in Russian 255 304 Danuta Penkala — "Hot" and "cold" in the traditional medicine in Afghanistan Summary in English 307 328 CHRONICLE OF EVENTS Ethnographic expedition (sponsored by) Polish Academy of Sciences 1978. Studies of the culture of national minorities in Mongolia — Iwona Kabzińska-Stawarz Tradition in the contemporary culture in the Mongolian People's Republic — Iwona Kabzińska-Stawarz .• National Survey of Folk Culture in Poland's Mountain Regions — Zofia Szromba-Rysowa, Danuta Tylkowa Symposium on „chotárny sídla" i.e. settlements located outside the centre of established villages. Czadca, 10-12 October 1978 — Soná Svecova . . . 331 334 339 340 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/289866a2a046300832ce8829df9b8b11.pdf 45384fe22e5c308dffc4f2f960223cbb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:968 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:890 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1, s.203-210 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K . A „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I I z. 1 I S S N 0071-1861 P O S I E D Z E N I E POŚWIĘCONE JUBILEUSZOWI P R O F E S O R A D R A JÓZEFA B U R S Z T Y W d n i u 11 l i s t o p a d a 1977 r. odbyło się w Małej A u l i U n i w e r s y t e t u i m . A . M i c ­ k i e w i c z a posiedzenie z o k a z j i 4 0 - l e c i a p r a c y n a u k o w e j oraz 20-lecia kierowania przez Niego Jego redakcją t. 60 Dzieł wszystkich Posiedzenie Uczestniczyli a zorganizowane w Oskara zostało n i m przedstawiciele także p r z e d s t a w i c i e l e Katedrą organizacji Profesora Etnografii d r a Józefa B u r s z t y UAM i wydania przez władz Radę Wydziału państwowych społeczno-politycznych i Historycznego władz i reprezentanci innych nauk społecznych i k u l t u r a l n y c h ; ponadto doc. d r h a b . K o n s t a n t y K a l i n o w s k i . Witając Dziekan wyraził u z n a n i e d l a osiągnięć n a u k o w y c h czenie Jego w i e l o k i e r u n k o w y c h etnografo­ oraz s t u d e n c i . P o s i e d z e n i e Dziekan UAM. Uniwersytetu, l i c z n i e z g r o m a d z e n i p r z y j a c i e l e , współpracownicy i u c z n i o w i e J u b i l a t a — wie pod Kolberga. Profesora otworzył i Jego Jubilata i wysoko p r a c d l a środowiska u n i w e r s y t e c k i e g o Małżonkę ocenił zna­ i nauki pol­ skiej. W i m i e n i u w ł a d z U n i w e r s y t e t u wystąpił P r o r e k t o r Jubileusz Profesora Wydziału Filozoficzno-Historycznego tylko Józefa świętem Wydziału Burszty, wybitnego i prorektora Historycznego, całego U n i w e r s y t e t u . Wyrazem wysokiej szty — Prorektor — kontynuował akademickiego Rangę i znaczenie UAM — w Leoński. przeszłości powiedział dziekana — jest nie j e s t także w a ż n y m w y d a r z e n i e m oceny działalności P r o f e s o r a było p r z y z n a n i e M u w 1977/78 Krzyża K o m a n d o r s k i e g o naukową prof, d r Z b i g n i e w uczonego, działalności Orderu w życiu Józefa Bur­ czasie inauguracji roku Odrodzenia Polski. społeczno-kulturalnej Jubilata pod­ kreślił l i s t g r a t u l a c y j n y tow. J e r z e g o Z a s a d y , członka К С P Z P R i I S e k r e t a r z a K o ­ mitetu Wojewódzkiego w Poznaniu. o r a z upoważnienia W i c e p r e m i e r a mówił d r F r a n c i s z e k Midura, wręczając Jubilatowi Dyplom Z ramienia Ministerstwa Kultury Wicedyrektor Honorowy Zarządu M u z e ó w i O c h r o n y i Złotą Wicepremiera i Wiceprezesa ralnego T o w a r z y s t w a jewodę NK Z S L Zdzisława Tomala, Słówka Prezydenta oraz Józefa Lembasa, Zielonej Góry Przewodniczącego E u g e n i u s z a Pauksztę. W trzyńskiego w Mu Zabyt­ Józefa B u r s z t y Sekretarza Wicewojewodę Stanisława Poznańskiego Ostręgę, Prezesa w P o z n a n i u W a l e n t e g o Kołodziejczyka, P r e z e s a W K Z S L w Z i e l o n e j wa Zabytków, Gene­ Łączności z Zagranicą „Polonia" W i e s ł a w a A d a m s k i e g o , Zielonogórskiego Zysnarskiego, Sztuki Odznakę z a Opiekę n a d k a m i . O d c z y t a n o również l i s t y g r a t u l a c y j n e s k i e r o w a n e do P r o f e s o r a przez i i M i n i s t r a K u l t u r y i S z t u k i Józefa T e j c h m y p r z e ­ Wielkopolskiego Wo­ Romualda WK ZSL Górze Czesła­ Towarzystwa Kulturalnego i m i e n i u D y r e k c j i Ośrodka Badań N a u k o w y c h i m . W. O l s z t y n i e doc. d r h a b . A n n a S z y f e r wręczyła J u b i l a t o w i Kę­ poświęcony z e s z y t 8 z 1977 r o k u „ P r o b l e m ó w Społeczno-Ekonomicznych P o l s k i Północnej". Z przemówieniami wystąpili m . i n . : doc. d r h a b . Bronisława worska, Prezes Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego, Z w i ą z k u Spółdzielni C P L i A , prof, d r J a n u s z P a j e w s k i , D y r e k t o r I n s t y t u t u Socjologii Kopczyńska-Ja­ T a d e u s z Więckowski, P r e z e s prof, d r A n d r z e j U A M , prof, d r R i c h a r d Jeřábek, K i e r o w n i k Kwilecki, Katedry �20á KRONIKA Etnografii' Uniwersytetu w Brnie, dr Bernard Schone, przedstawiciel Oddziału Historii K u l t u r y i Etnografii Instytutu Historii A N N R D . Z treścią telegramów i listów nadesłanych z o k a z j i J u b i l e u s z u zapoznał madzonych ze d r Bogusław Związku Linette. Obok Radzickiego, telegramów Czechosłowacji, o d etnografów N R D , Węgier, zgro­ zagranicznych R u m u n i i , Bułgarii, Jugo­ sławii, R F N , S z w e c j i i K a n a d y nadeszły życzenia przesłane p r z e z w y b i t n y c h przed­ stawicieli nauki polskiej. W części n a u k o w e j i współczesnej przedstawił kultury główne s p o t k a n i a r e f e r a t Profesor ludowej wygłosił kierunki i etapy Józef Burszta prof, dr działalności Zbigniew naukowej — badacz dawnej Jasiewicz. Jubilata i Referent znaczenie J e g o d o r o b k u d l a etnografii i i n n y c h n a u k społecznych. Punktem wyjścia i zagadnienia spodarczo-społecznej ma naukowych Józefa Burszty i karczma w była wsi omówienie Od .osady (1955). Książka rozległego czo-kulturowego i karcz­ (1951). Różnopłaszczyznowe s t u d i a Wieś monor historyczno-socjologiczne słowiańskiej historycznego syntetycznych opracowaniach chłopów polskich do wsi kształtowania ziem polskich, stanowi ukoronowanie do n i c h w dziele Historia procesu socjologia zakresie historii go­ i s y n t e t y c z n e z h i s t o r i i społeczeństwa i k u l t u r y w s i objęły dziejów Wraca profesora w s i tworząc r o z p r a w y (1950) o r a z Społeczeństwo graficzne z prac społeczne w s i . Następnie zajął się b a d a n i a m i Szkice Jego współczesnej (1958), się k r a j o b r a z u tego k i e r u n k u p r a c osadni- Profesora. historii kultury w s i w zbiorowym (t. I , 1970, t. I I , 1972) o r a z w i n n y c h rozprawach i artykułach. Od roku 1957 d o t y c h c z a s o w e łecznym w s i przekształcają kierownictwo siejszego. zainteresowania się w Profesora K a t e d r y E t n o g r a f i i U A M , które s p r a w u j e Rozpoczyna kulturą i życiem i n s t y t u c j o n a l n y k o n t a k t z etnografią. intensywne badania etnograficzne nieprzerwanie do d n i a d z i ­ poświęcając Wielkopolsce, z którą związał się od w i e l u l a t , przygotowaną w r a z z zespołem trzytomową grafię Kultura .ludowa Wielkopolski ludowej mono­ (1960-1967). Kontynuacją tego k i e r u n k u p o s z u ­ w r a z z językoznawcami Atlasie k i w a ń j e s t współudział w p r z y g o t o w y w a n y m i kultury spo­ Obejmuje języka Wielkopolski. S p o j r z e n i e n a współczesną kulturę w s i j a k o n a zintegrowaną całość, obejmującą zarówno wartości p r z e k a z a n e z przeszłości, j a k i n o w o ukształtowane, uwagę Profesora turowych. n a zagadnienia Dla swych nowych d y n a m i k i współczesnych zainteresowań procesów laboratoryjne znalazł n a z i e m i a c h z a c h o d n i c h i północnych: n a P o m o r z u buskiej, W a r m i i i Mazurach. Wynikiem których w y p r a c o w a ł była p r z y g o t o w a n a redakcją społeczno-kulturową Profesora. Pojawiły i nowe współczesnej się rozważania w n a wieloaspektową, w s i zrodziło nad charakterem własnymi prac badaniami trakcie rze­ rozpraw wsi ko­ ż y w ą i zmienną nowy nurt w pisar­ przez etno­ z a w s z e związana stale r o z w i j a n y m kierunkiem Profesora. W r o k u 1961 P r o f e s o r Jego Kolberga, Józef B u r s z t a o b e j m u j e stanowisko redaktora Oskara prac materiałów Obkara stanowiących u n i k a l n e źródło, a jednocześnie wspaniały p o m n i k kultury przedsięwzięcia w y d a w n i c z e g o kierownictwem ukazało p o l s k i e j z X I X w . Profesor, się już Dzieł naczelnego wszystkich monumentalnego Pod e m p i r y c z n y m i , będzie odtąd kulturze badanych grafię z j a w i s k i m e t o d a m i i c h p o z n a n i a . R e f l e k s j a metodologiczna, z badań l e c z jakże frapującej t a m procesów, obok w i e l u książka S t o r e (1964). R o z s z e r z e n i e zainteresowań rzeczywistość stwie pod Jego warunki Środkowym, Z i e m i L u ­ w i e l o l e t n i c h badań t e r e n o w y c h , w narzędzia a n a l i z y s k o m p l i k o w a n e j , czywistości tych. z i e m i teorię przebiegających szalińskiej wręcz skierowały społeczno-kul­ 60 tomów i Kolberga. n i e ograniczając się do p r a c e d y t o r s k i c h , spożytkował znajomość spuścizny O. K o l b e r g a d l a podjęcia studiów n a d X I X - w i e c z n y m i d z i e j a m i etnografii w P o l s c e i n a Słowiańszczyźnie. Z k o l e i ż y w e z a i n t e r e s o w a n i e współczesną �205 KRONIKA działalnością kulturalną opartą n a wartościach k u l t u r y l u d o w e j , zwłaszcza folklo­ r e m w i d o w i s k o w y m , skłoniły P r o f e s o r a do badań n a d związkami między tradycyjną kulturą regionów książka Kultura i społeczności ludowa — lokalnych kultura a kulturą narodowa ogólnonarodową. (1974), a kilkanaście Powstaje odnotowanych j e j r e c e n z j i j e s t j e d n y m z d o w o d ó w świadczących o doniosłości i aktualności pod­ jętych w p r a c y problemów. W a r t o odnotować n a t u r a l n y , bezpośredni związek Pro­ fesora ze wsią i kulturą ludową. Urodzony w Rzeszowskiem, w s k i e j , należy do t y c h b a d a c z y , d l a których k u l t u r a l u d o w a su dzieciństwa Profesora i l a t młodzieńczych. Być może w rodzinie chłop­ była środowiskiem o k r e ­ takim charakterze z kulturą l u d o w ą należy szukać p r z y c z y n y osobistego jednocześnie b r a k u e g z a l t a c j i w j e j o c e n a c h . K u l t u r a l u d o w a kontaktów zaangażowania, a l e w studiach Profesora j a w i się j a k o w y t w ó r i sposób życia k l a s i w a r s t w l u d o w y c h , przekształcany w n i k u zmieniających łeczeństwa z się potrzeb globalnego. przeszłości i jako wy­ j e j użytkowników i bodźców przesyłanych z e s p o ­ Podlegająca wartość stałej waloryzacji współczesna jako przekazywana wartość jest w dziedziczona jej wybranych elementach kulturze narodowej. D o w y b i t n y c h osiągnięć P r o f e s o r a Józefa B u r s z t y j a k o o r g a n i z a t o r a n a u k i , obok działań już w y i n i e n i o n y c h , należy Jego i n i c j a t y w a i udział, w s t a r a n i a c h o p o w o ­ łanie K o m i t e t u N a u k U c z e s t n i c z y ponadto Etnologicznych P A N w (1975), któremu P r o f e s o r J e s t a k t y w n y m działaczem k u l t u r y i p r o p a g a t o r e m nauczyciel akademicki przewodniczy. pracach wielu innych instytucji i towarzystw wychował wiele naukowych. wartości k u l t u r y l u d o w e j . dziesiątków absolwentów Jako etnografii, wy­ promował w i e l u doktorów i uczestniczył w k i l k u p r z e w o d a c h h a b i l i t a c y j n y c h . W p o ­ znańskim środowisku u n i w e r s y t e c k i m , które t a k w i e l e dziła się myśl o f i a r o w a n i a miana. Studia Józefowi nad dziejami Burszcie, a i współczesną wypełniony J u b i l a t o w i zawdzięcza, księgi pamiątkowej. T o m Tradycja Profesorowi kulturą rozprawami ludową poświęcony 25 autorów z i zro­ prze­ Profesorowi różnych ośrodków w P o l s c e i z a granicą, ukazała się w r o k u 1978. Profesor Józef B u r s z t a podziękował u c z e s t n i k o m p o s i e d z e n i a z a o k a z a n e wyrazy pamięci i życzliwości. Dzieląc się z z e b r a n y m i r e f l e k s j a m i n a t e m a t własnej drogi życia i drogi n a u k o w e j wskazał wartości, które c e n i najwyżej. Posiedzenie rzonej upłynęło pod wpływem siedzenia dokonał w podniosłej, osobowości a zarazem serdecznej J u b i l a t a oraz D z i e k a n Wydziału atmosferze, treści wystąpień. Historycznego UAM wytwo­ Zamknięcia po­ doc. d r h a b . K o n s t a n t y Kalinowski. Zbigniew Jasiewicz I OBÓZ E T N O G R A F I C Z N Y „MIEDNIEWICE 77" W d n i a c h 3-17 l i p c a 1977 r o k u wało pierwszy patronat W nad obozie terenie obozem woj., objęła Muzeum s t u d e n c i etnografii Etnografii w obóz Żyrardowie zorganizo­ etnograficzny. Naukowy Uniwersytetu t y m dwóch etnografów UW p r z e s z k o l o n y c h , m'. i n . w Okręgowe skierniewickiega Katedra uczestniczyło 12 osób, w Okręgowego), cjalnie na oraz ramach AR-SGGW, grodziskiego a Warszawskiego. (pracowników także kilka Muzeum osób T e r e n badań stanowiły najbliższe o k o l i c e Ż y r a r d o w a , które tworzyły d a w n i e j Dobra G u z o w s k i e , ( oraz kilka innych pobliskich wsi. W sumie 16 w s i , m. i n . Kozłowice N o w e , H e n r y s z e w , Grądy, H o l e n d r y Lubno, S t a r o - W i s k i t k i i i n . Siedzibą w i c a c h , które pełniły rolę b a z y obozu wypadowej. była spe­ Studium Folklorystycznego. penetracją Baranowskie, Sokule, szkoła p o d s t a w o w a U c z e s t n i c y obozu tzw. objęto w dysponowali Miednie­ mikro- �206 KRONIKA b u s e m użyczonym p r z e z Wojewódzki D o m K u l t u r y w S k i e r n i e w i c a c h , co w znacz­ n y m s t o p n i u ułatwiło p r o w a d z e n i e p r a c w terenie. Badania w okolicach akcję o r g a n i z o w a n i a Żyrardowa zapoczątkowały, obozów e t n o g r a f i c z n y c h w zaplanowaną n a k i l k a lat, w o j . s k i e r n i e w i c k i m . T e r e n y te są najsłabiej z b a d a n y m p r z e z etnografów o b s z a r e m M a z o w s z a . B y ł y one n i e m a l zupeł­ n i e p o m i j a n e w e współczesnych b a d a n i a c h , d a w n i e j s z e zaś źródła, d o których należą prawie wyłącznie X I X - w i e c z n e materiały f o l k l o r y s t y c z n e , są b a r d z o Głównym i celem sporządzenie nagrania) obozu miedniewickiego dokumentacji dotyczących źródłowej takich branych dziedzin kultury ludowej zachowanych elementów jak sondażowe, warunki skromne. informacji naukowych fotografie, rysunki, (przyrodniczo-gospodarcze, w s i o k o l i c Żyrardowa, współczesny s t a n w y ­ tych tradycji), zebranie (wywiady zagadnień, h i s t o r y c z n e , t e r y t o r i a l n e itp.) r o z w o j u było terenów kontakty (ze szczególnym uwzględnieniem społeczno-kulturalne wsi z miastem ( Ż y r a r d ó w i jego w i e j s k i e z a p l e c z e w X X w.). P r a c e terenowe slajdów (dokumentacyjne) kolorowych, podstawową s z y c h zabytków b u d o w n i c t w a przyniosły w dokumentację wiejskiego r e z u l t a c i e około 300 zdjęć i 60 rysunkową d l a około 30 c i e k a w ­ przełomu X I X i X X w., około 4,5 godz. nagrań f o l k l o r y s t y c z n y c h ( n a k a s e t a c h m a g n e t o f o n o w y c h ) oraz kilkanaście wywia­ dów. Sporządzono też obszerną listę informatorów (około 80 osób), którzy będą p r z y ­ d a t n i p r z y szczegółowym b a d a n i u niektórych zagadnień (np. zwyczajów i obrzędów d o r o c z n y c h , wnętrza m i e s z k a l n e g o i i n . ) , a także osób znających, a często w y k o n u ­ jących i d z i s i a j rzemiosła w i e j s k i e , n p . t k a c t w o , c i e s i e l s t w o , p l e c i o n k a r s t w o i t p . Równolegle tradycyjnej z pracami bytków, ze względu tów — dokumentacyjnymi kultury ludowej n a pilną potrzebę r a t o w a n i a świadectw l u d o w e j penetracji jeszcze przedmio­ zamierze­ zebrano na zachowanych zabytków Gromadzenie z a ­ t r a d y c j i , stało się, nieco w b r e w p i e r w o t n y m n i o m , dominującym c e l e m obozu. W tycznej prowadzono poszukiwanie w celu pozyskania ich dla Muzeum. ciągu z a l e d w i e k i l k u n a s t u d n i dzięki s y s t e m a ­ niewielkim terenie 160 przedmiotów. Były to w większości z a b y t k i z a c h o w a n e w zupełnie d o b r y m s t a n i e i używane do n i e d a w n a . Najwięcej, bo około połowy z e b r a n y c h przedmiotów, stanowiły sprzęty i przyrządy z a l i c z a n e do wyposażenia w i e j s k i e g o w tej grupie gospodarstwa domowego. D o najciekawszych t r z e b a zaliczyć sprzęty k u c h e n n e , t a k i e j a k p r a s y do s e r a (serownice) różnych typów, m a s e l n i c e ( k i e r z y n k i ) , dzieże do z a r a b i a n i a c i a s t a chlebowego, s z a t kownik do k a p u s t y itd., pochodzące z początku X X w . również n a c z y n i a zasobowe, Niemniej interesujące t z w . słomiaki służące do p r z e c h o w y w a n i a wego. D o dziś w j e d n e j z b a d a n y c h w s i ( K a m i o n k a Duża) żyje r o l n i k , który wykonać tego potrzebnych darstwach typu w gospodarstwie). natomiast n i a c h oraz, o w i e l e nowymi n a c z y n i a ze słomy ziarno (jak również wiele innych N i e są one już j e d n a k p o p u l a r n e . zbożowe rzadziej, w przechowywane jest w W wielu opasanych obręczami. Niewielką grupę p o z y s k a n y c h eksponatów stanowią należące do wyposażenia wnętrz m i e s z k a l n y c h — z początku X X w . i d w i e mniejsze chowały się jeszcze w wielu skrzynia posagowa domach, Sporządzono także w y k a z szczególnie w tych, gospo­ skrzy­ leszczy­ przedmioty (bez s k r z y n i e służące do p r z e c h o w y w a n i a o r a z górna część k r e d e n s u k u c h e n n e g o . potrafi przedmiotów drewnianych dużych b e c z k a c h d r e w n i a n y c h są z i a r n a zbożo­ ozdób) odzieży mebli, jakie z a ­ które budowano na przełomie X I X i X X w . Są to p r z e d e w s z y s t k i m szafy, k r e d e n s y , łóżka, stoły itp., które w y k o n a n e były p r z e z radycznie miejscowych przez warsztaty stolarskie Mszczonowa rzemieślników na przełomie i Żyrardowa wieków i w i spo­ okresie międzywojennym. W grupie zebranych narzędzi r o l n i c z y c h i i n n y c h używanych w gospodarstwie eksponatów) najcenniejszym zabytkiem wydaje (około 25°/o się być b r o n a laskowa w y k o n a n a według d a w n y c h w z o r ó w w l a t a c h 2 0 - t y c h naszego w i e k u a s p o r a d y c z n i e �207 KRONIKA używana jeszcze w egzemplarz zebrano latach tej b r o n y 50-tych. J e d y n y zachowany znaleziono we w s i położonej narzędzia, t a k i e j a k s i e r p y , cepy, b r o n y które n i e zostały j e s z c z e w badanym sprzęt r o l n i c z y . S ą o n e n a d a l n o w e narzędzia terenie beleczkowe, użytek) tych okolicach Ponadto łopaty do zboża i t p . , w pełni w y p a r t e używane, a w w i e l u (nie t y l k o n a p r y w a t n y d o dziś w 2 k m o d Żyrardowa. przez gospodarstwach według starego nowoczesny wykonuje wzoru, się n p . cepy, łopaty do zboża. D o tej g r u p y t r a d y c y j n y c h narzędzi używanych n a d a l w g o s p o d a r ­ s t w a c h z a l i c z a się i kosę. Narzędzia t e c h y b a nieprędko zostaną całkowicie Obserwujemy wyparte. j e d n a k wyraźne o g r a n i c z e n i e z a k r e s u i c h s t o s o w a n i a o r a z zmianę p i e r ­ w o t n e j f u n k c j i (np. c e p y służą dziś n a t y m t e r e n i e n a ogół t y l k o do młócenia fasoli i i n n y c h roślin strączkowych). Następną grupę (około 10°/o z e b r a n y c h przedmiotów) stanowią narzędzia i p r z y ­ rządy rzemieślnicze. W b a d a n y c h (w wieku 60-75 l a t ) którzy w s i a c h u c z e s t n i c y obozu aktualnie potrafiliby spotkali k i l k u wykonać z d r e w n a , słomy c z y w i k l i n y p o t r z e b n y c h w gospodarstwie. bądź też używane nadal sprzęty o z n a c z n y c h umiejętnościach ciesielstwo, plecionkarstwo stępnymi środkami i narzędzia t y c h rolników będące w ciekawych i rolników przedmiotów P o z y s k a n e do M u z e u m dziełem i c h rąk świadczą takich dziedzinach, j a k stolarstwo, i i n . R o l n i c y c i oraz szereg szereg i c h poprzednicy pomysłowych wykonywali do­ przedmiotów, n p . ozdobne sanie, m e c h a n i c z n e młockarnie, a także zwykłe narzędzia, n a c z y n i a , proste meble. K i l k a narzędzi s t o l a r s k i c h z e b r a n y c h w t e r e n i e n i e j e s t w stanie zilustrować tego zanikającego dawniej już n a w s i rzemiosła. Spośród n a w s i a c h , a zanikających niemal w s z y s t k i c h rzemiosł zupełnie, w wykonywanych badanym terenie stosun­ k o w o n a j l e p i e j z a c h o w a n e j e s t t k a c t w o ręczne. C o c i e k a w e , t r a d y c j a t a j e s t w g ł ó w ­ nej mierze podtrzymywana z i n n y c h terenów tutaj przywiozły przez kilka kobiet w średnim wieku, pochodzących (białostockie, l u b e l s k i e ) , które kilkanaście l a t t e m u z e sobą kołowrotki i k r o s n a . Najczęściej przybywając wykonuje się obecnie c h o d n i k i i n a r z u t y n a łóżka, głównie z e ścinków różnych materiałów l u b k u p o w a ­ n y c h włókien s z t u c z n y c h . D o M u z e u m p o z y s k a n o k i l k a szmaciaków, zaczątek t k a c k i (tzw. zarabiacze) natrafiono oraz fragmenty n a żaden ślad tkanin wzorowanych świadczący o zachowaniu n a modzie się t r a d y c j i łowickiej. N i e noszenia stroju l u d o w e g o n a t y m t e r e n i e w o s t a t n i c h latach. Osobną grupę zabytków wspomnieć o znalezionych w aczkolwiek terenie, stanowią kołach środki t r a n s p o r t u z drewnianymi przeważnie zaniedbanych i k o m u n i k a c j i . Można t u piastami wozach, oraz o zachowanych bryczkach czy saniach liczących 40-60 l a t . Liczba zabytków Żyrardowa związanych jest raczej skromna. z duchowym z kultem religijnym, w t y m d w a obrazy nałożonym gipsem) życiem Do najciekawszych przedstawiające malowane mieszkańców należą olejno C h r y s t u s a (obraz n a desce pochodzący o r a z Matkę Boską z Dzieciątkiem, a także k i l k a d r e w n i a n y c h Nie szperane wszystkie dziedziny n a strychach i w kultury reprezentowane zakamarkach sieni p r z e d m i o t y . B r a k jest n p . ozdób wnętrza d o m u fiono ze Studziennej) odszukane gospodarstw i tradycyjnej związane (z częściowo krucyfiksów. są p r z e z c z y szop w s i okolic przedmioty i wy­ wiejskich ceramiki. Nie natra­ też n a żadne a k c e s o r i a obrzędowe i m a g i c z n e , d a w n e i n s t r u m e n t y m u z y c z n e itp. T r u d n o zatem n a podstawie n y c h n a ogół p r z y p a d k o w o ) Żyrardowa. Niemniej mysłowości wydaje wykonawców, przedstawionego wyboru byłoby nakreślić o b r a z się, że i te z a c h o w a n e którzy umieli przedmiotów (zachowa­ tradycyjnej kultury w s i okolic r e l i k t y świadczą dobrze o po­ poszczególne narzędzia, sprzęty, r i a itp. dostosować n a l a t a do potrzeb własnych i w y m o g ó w środowiska akceso­ geograficz- no-przyrodniczego. Jak już wspomniałem, c e l e m obozu było również z e b r a n i e podstawowych i n - �208 KRONIKA formacji dotyczących charakteru chodzą współcześnie w e dażowego p o z w a l a n i e odbiegający bardziej i wsiach przemian społecznych i kulturowych, o k o l i c Żyrardowa. Wstępna o c e n a i n n y c h regionach kraju. Zebrany umożliwiającym pełniejsze zrozumienie materiał kultury Interesująca n a s część M a z o w s z a znajduje się regionów się b o w i e m n a granicy (łowickie, rawsko-opoczyńskie, Zajmujące są też dzieje dużego kompleksu tego t e r e n u , puszcz który j e s z c z e w królewskich. Puszcze kilku badań e t n o ­ XVI-XVII te były oraz wydobycia rudy darniowej. Ważnymi ośrodkami n a t y m terenie były W i s k i t k i i Bolimów, które uzyskały p r a w a Z c z a s e m d o b r a królewskie przeszły w ręce p r y w a t n e w. terenami królewskich polowań, ponadto znajdowały się t a m także ośrodki przemysłu nego, b a r t n i c t w a wy­ brzezińskie), co już s a m o w sobie może stanowić zachętę i bodziec do p o d e j m o w a n i a część ludowej * raźnie wyodrębniających stanowił wymaga reprezentatywnym przemian badanego t e r e n u . graficznych. za­ son­ sądzić, że większość zachodzących z m i a n m a c h a r a k t e r n a ogół od s y t u a c j i w szczegółowego uzupełnienia, żeby mógł się stać b a r d z i e j jednocześnie jakie materiału drzew­ miejskimi miejskie w X I V w. (okolice Ż y r a r d o w a należały w większości do Łubieńskich) zmieniając p r z y t y m swój c h a r a k t e r o s a d n i c z y i g o ­ spodarczy. W wieku X I X w. stworzone XVIII i X I X powstało t u w i e l e w s i r o l n i c z y c h . W zostały p o d s t a w y 1827 r. i m a n u f a k t u r a lniarska w obecnego przemysłu ( c u k r o w n i a Żyrardowie-Rudzie Guzowskiej I połowie w Guzowie — — od 1830 г.). O d tego c z a s u można mówić o d a l s z y c h d y n a m i c z n y c h przeobrażeniach gospodarki, życia społecznego i k u l t u r y tego terenu. Na uwagę badaczy zasługują snego, według m n i e , r o z w o j u chociażby takie zagadnienia, jak wpływ przemysłu n a z m i a n y k u l t u r y t r a d y c y j n e j w s i , kształtowanie się środowisk r o b o t n i c z y c h i i c h k u l t u r y w Żyrardowie i wie od p o ł o w y X I X w., początki tworzenia się w a r s t w y nadal roku związani z rolnictwem) i jej dzieje w 1945, k i e d y to nastąpiła d r u g a poważna f a l a m i a s t i do przemysłu. W odniesienia. bardziej znacznej okresie okresie powojennym odpływu ośrodki, j a k W a r s z a w a , Ursus części b y l i to l u d z i e oraz po ludności w i e j s k i e j do było już z n a c z n i e więcej d l a ludności c z y Pruszków. O i l e w światowej wiejskiej pracuje w mieście. W przemysłu rodzinami tereny t a m 10-15 l a t t e m u , Żyrardowa uprzemysłowionych b y objąć opuszczone przez ze s w y m i miejscowych D l a przykładu można tu wspomnieć o w s i T o m a s z e w N o w y , która jest a k t u a l n i e s f o r m o w a n a danie produkcyjnym okolic (Białostockie, L u b e l s k i e , Olsztyńskie i i n . ) , którzy w r a z przybyli migrantów gospodarstwa. byszów w s i pracowało wieku stały się także a t r a k c y j n e d l a rolników pochodzących z e słabiej obszarów P o l s k i rozbudował okresie 20-lecia międzywo­ zależnie od w s i , 1/3 do 1/2 l u d z i w związku z rozbudową punktów stały się t a k i e j e n n e g o b a r d z o n i e w i e l u mieszkańców pochodzących z p r z e b a d a n y c h w przemyśle, to obecnie (na stanowiła międzywojennym Oprócz Ż y r a r d o w a , który dopiero po I I w o j n i e zróżnicowany przemysł, a t r a k c y j n e Guzo­ chłopo-robotników przełomie X I X i X X w . około 2/5 robotników zakładów żyrardowskich ludność dochodząca z p o b l i s k i c h w s i , p r z y c z y m w wcze­ okolicznych wyłącznie z g o s p o d a r s t w z a s i e d l o n y c h p r z e z z d a l s z y c h części k r a j u . N i e z m i e r n i e ciekawe byłoby więc dokładne np. mechanizmów p r z e s i e d l a n i a się przybyszów, i c h a d a p t a c j i przy­ zba­ społeczno-kul- t u r a l n e j w t y c h w s i a c h oraz i c h a s p i r a c j i i zamierzeń życiowych, w z a j e m n e g o prze­ n i k a n i a się różnych t r a d y c j i itp. Przedstawiłem tu t y l k o k i l k a rysujących się problemów, które, j a k sądzę, są pogłębionych w Miedniewicach studiów spełnił etnograficznych. dobrze swoją Myślę, że pierwszy rolę. Z e b r a n o które uzupełniają naszą wiedzę o t y m obszarze bowiem Mazowsza, obóz wiele opracowaniach materiałów, o życiu i k u l t u r z e jego mieszkańców. Z e b r a n e materiały mogą być, j a k sądzę, w y k o r z y s t a n e porównawczych i różnego r o d z a j u warte etnograficzny w badaniach s y n t e t y c z n y c h , co świadczy także �209 KRONIKA 0 ich pewnej wartości p o z n a w c z e j . włączą się być może p r a c o w n i c y formacje Należy sądzić, że następne obozy, do naukowi o t y c h c h y b a c i e k a w y c h , a z a n i e d b a n y c h p r z e z etnografów t e r e n a c h . Andrzej LETNIE UNIWERSYTETY NA Od k i l k u lat organizowane niowe których różnych ośrodków, przyniosą n o w e i n ­ kursy (etnografii, określane jako WĘGRZECH są n a Węgrzech w letnie Stawarz uniwersytety pkresie w a k a c y j n y m różnych dwutygod­ dyscyplin naukowych archeologii, językoznawstwa, h i s t o r i i , h i s t o r i i s z t u k i i in.) w 16 m i a s t a c h tego k r a j u . Letnie Uniwersytety lowniczego regionu etnograficznego Etnograficzne Gocsej. odbywają Organizatorami (również s k a n s e n u ) się w są Zalaegerszeg, pracownicy stolicy m a ­ tamtejszego muzeum przy z n a c z n y m udziale władz miejskich. Mają one n a c e l u przybliżenie i p r o p a g o w a n i e k u l t u r y l u d o w e j , zwłaszcza f o l k l o r u węgier­ skiego. etnogra­ U c z e s t n i k a m i t y c h „letnich uniwersytetów" są obok z a w o d o w y c h fów, h i s t o r y c y , pedagodzy, m u z e a l n i c y z Węgier, k r a j ó w s o c j a l i s t y c z n y c h i i n n y c h . Także wykładowcy występujący ze swymi odczytami reprezentują te s a m e dy­ scypliny. W Zalaegerszeg otwarte w znajduje Gocsej powstało pierwsze kraju muzeum z kompletnym prymitywnych, rakterystycznie wyposażeniem. Na przykładzie k u r n y c h jednoizbowych rozbudowanym znalazły swoje 1 wyposażenie regionu i Węgier. hodowla powietrzu, miejsca wystrój Były form systemem kuźnia, wnętrza to p r z e d e bydła i o w i e c oraz Obecnie ludowego regionu tej bogatej kolekcji można n a t a m t y m terenie w ciągu X I X i pocz. X X w . ' do b u d y n k ó w ogniowym. p r z e n i e s i o n o t u całe .zagrody w r a z z z a b u d o w a n i a m i senie na wolnym się w s k a n s e n i e 46 obiektów d r e w n i a n e g o b u d o w n i c t w a śledzić rozwój d o m u m i e s z k a l n e g o od w 1966 r. Uzupełnianie eksponatów trwało p r z e z następne 4 l a t a . młyn, świadczą trzyizbowych z c h a ­ uwagę zasługuje to, że gospodarczymi. Ponadto w s k a n ­ warsztat garncarski. pośrednio wszystkim rolnictwo przetwórstwo Na produktów o i Zabytki zajęciach uprawa te j a k ludności winnej pochodzących z tego latorośli, wymienio­ n y c h gałęzi gospodarki, w m n i e j s z y m s t o p n i u obróbka d r e w n a . Sam Gocsej jest d l a etnografa szczególnie interesujący. dziś m i m o z n a c z n e j u r b a n i z a c j i i u n i f i k a c j i k u l t u r o w e j waci), t u r e c k i e , n i e m i e c k i e szczególnie ludowego, m o t y w a c h w artystycznych oraz kroju, w są t u do w p ł y w y słowiańskie (Chor­ kolorystyce Widoczne i zdobnictwie niektórych p r z e j a w a c h stroju życia g o s p o d a r ­ czego i społecznego. Kolejny (trzeci) Letni Uniwersytet Etnograficzny w 1977 r. zorganizowano w d n i a c h 11-25 l i p c a . Poświęcony był w całości G o c s e j . Wygłoszone w y k ł a d y można podzielić n a d w i e grupy. P i e r w s z a dotyczyła zagadnień h i s t o r y c z n y c h , w t y m p r z e ­ mian polityczno-ekonomiczno-społecznych, konanych pod i c h wpływem zmian w w kulturze ludowej. Problem jakie zaszły w kraju po 1946 r. i t e n naświetlały następujące r e f e r a t y : 1) Życie i k u l ­ t u r a w państwie s o c j a l i s t y c z n y m , 2) W p ł y w h i s t o r y c z n y c h p r z e m i a n 3) Osadnictwo i budownictwo regionu Gocsej, 4) H i s t o r i a społeczna 5) R e l a c j e między sztuką l u d o w ą a kulturą socjalistyczną. D r u g a dotyczyła zagadnień sensu 2) Zwyczaje ludowe w stricto Gocsej, etnograficznych: 3) do­ życiu mieszkańców w s i , a co z a t y m i d z i e Poezja 1) G r u p y ludowa n a życie w s i , okręgu grupa e t n i c z n e okręgu Gocsej, 4) Zala, referatów Zala, Muzyka ludowa nacisk na najważ­ G o c s e j , 5) S z t u k a l u d o w a p a s t e r z y okręgu Z a l a . O d c z y t y miały c h a r a k t e r p r z e k r o j o w y , niejsze momenty historyczne, najbardziej M — Etnografia Polska XXIII syntetyczny. Kładły znaczące c e c h y k u l t u r y ludowej Gocsej. �210 KRONIKA Podkreślały zjawiska rowe, są które Wykłady wiążące najwyraźniej uzupełniano się głównie widoczne, z folklorem odbijające l i c z n y m i przeźroczami, których t e c h n i k , j a k g a r n c a r s t w a , od filmami, rzeźby, haftu, jako te e l e m e n t y pozornie kultu­ jednolitej całości. praktycznym pokazem przędzenia wełny. nie­ Również wy­ stępami zespołów f o l k l o r y s t y c z n y c h , łącznie z nauką c z a r d a s z a . Dużą atrakcją etnograficznych dzanie j a k i wartością poznawczą w pięknie Zalaegerszeg, położonych w Keszthely, lesistych dolinach n i e w i e l k i e , l e c z gęsto rozmieszczone. drewniane były w y c i e c z k i do m i a s t i Nagykanizsa, W Badacsony w s i regionu Gocsej. muzeów oraz zwie­ Wsie te są k i l k u z n i c h zachowały się j e s z c z e zagrody, które p r z e z n a c z o n o do p r z e w i e z i e n i a do s k a n s e n u , a całe niektóre pozostaną n a m i e j s c u j a k o jego filie. Zwraca ginącą amatorzy, wowych grafii, uwagę tradycję pietyzm, ludową. z jakim Węgrzy, Jej przetrwaniem i nie tylko ochroną miłośnicy k u l t u r y w s i . Z a z n a j a m i a n i etnografowie, zainteresowani są z nią uczniowie otaczają są również szkół podsta­ i średnich. P o d t y m kątem odbywają się niektóre zajęcia z h i s t o r i i i g e o ­ organizowane węgierską. W są w y c i e c z k i do miejscowych klubach skansenów, młodzież uczy muzeów, się n a współczesną ludowych tańców, wieś pieśni, p o z n a j e często już n i e p r a k t y k o w a n e z w y c z a j e i obrzędy. Trzyosobowa grupa z Uniwersytetu Wrocławskiego Uniwersytecie Etnograficznym w Zalaegerszeg Przyjęto n a s i t r a k t o w a n o uczestnicząca w Letnim była t a m p i e r w s z y m i gośćmi z P o l s k i . b a r d z o s e r d e c z n i e . Korzystaliśmy z tłumaczeń i porozu­ miewaliśmy się w językach r o s y j s k i m , a n g i e l s k i m i n i e m i e c k i m . N a r o k 1978 z a p o w i e d z i a n o wykłady dotyczące ludowej tematykę folklorystyczną, a więc p r z e d e w s z y s t k i m poezji, m u z y k i , opowieści, pieśni i tańców zarówno G o c s e j , j a k i całych Węgier. Wanda \ Czapran � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d6a64d71a7382cae648542fd2f90d4d7.pdf e21b846b8937d5911418ce139f04af35 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2936 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2740 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.64-65 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY J o a n n a T o k a r s k a - B a k i r , GADAMER'S HERMENEUTICS IN ETH­ NOGRAPHIC RESEARCH INTO ESTRANGEMENT This text offers an outline of the basic questions of hermeneutics discussed from the point of view of the interests of ethnography and the anthropology of culture. Gadamer's hermeneutics is sometimes known as philosophical anthropology (Gadamer frequently stressed his connection with the philosophy of Scheler, Gehlen and Plessner). It concentrates itself on the same phenomena as those considered by the ^anthropology of culture, although their comprehension differs slightly. Both domains examine two variants of estrangement: of the Other and that which emerges from alienation, the estrangement of man in relation to himself (in cultural anthropology this indicates the examination of the unconscious­ ness of culture). It is possible that by making use of hermeneutic experiences, the anthropology of culture would be capable of making its philosophical maturity sufficiently profound for it to become a reflection concerning not only culture, but also man. Gadamer's hermeneutics can boast of considerable accomplishments in recapturing for contemporaneity those realms of tradition whose impor­ tance has been blurred (..restoration for conversation"). The formulae of understanding, dialogue, historicity, language and chances for an ac­ quaintanceship with estrangement, which it construed, have made its position in modern humanities solid. Present-day hermeneutics often reaches for the hermeneutic critique of culture. Inasmuch as its statements reveal a certain intellectual anarchism and relativism, hermeneutics cons­ titutes a philosophically more mature current, and provides greater practical possibilities (it decidedly supports practical reason as opposed to theoretical one). Gadamerian opinions about estrangement and the cognition of the Other, frequently close to Buber's philosophy of dialogue, become particularly topical in a period of growing rampant nationalisms and xenophobia. J a n u s z B a r a ń s k i , ON THE HEURISTIC PRESENTATION OF TWO ETHNOLOGICAL THEORIES. THE DECONSTRUCTION OF THE „CASE OF THE ELEPHANT" Two theories in Polish ethnology: phenomenology and structuralis became mature already at the turn of the 1970s. Their representatives: Zbigniew Benedyktowicz (phenomenology) and Ludwik Stomma (struc­ turalism) have made precise the basic methodological theses and defined the concepts of both theories. The author of the article has decided to follow the theoretical foundations of the two methodologies, with the hope that the disclosure of those foundations will facilitate discussions conducted between representatives of the trends. Phenomenology as­ sumes a theory-cognitive objectivism. The Intellect, due to its inten­ tionally, is the reason why the subject makes contact with the object itself, its essence. The a priori nature of phenomenology is well aware of the actual state of things. The representative of structuralism maintains that it is only feasible to determine the sense with which reality is endowed by group consciousness, and that we can become acquainted only with the sphere of phenomena constituted by our own intellectual structures, categories and concepts. The world itself remains uncognizable. We are dealing, therefore, with a theory-cognitive subjectivism. The disclosure of methodological premises indicates the impossibility of combining both theories, a feat which was attempted upon several occasions. OF ARTICLES author emphasis that artificial barrier is often accepted even by folk artists themselves who could lead so called double life. C z e s ł a w R o b o t y c k i , FOOD FOR THOUGHT OFFERED BY THE SHRINE IN DŁUGIE MŁAKI NEAR MT.TURBACZ The title alludes to P.Ricoeur's essay concerning the food for thought offere by symbols. By exploiting those reflections and the ascertainments made by Z. Benedyktowicz, pertaining to the possibility of employing research into symbols for ethnological investigations, the author presents, upon the example of a mountainside shrine, the falseness of the division, frequently deduced by science, which assumes that symbolic thoughts are the exclusive domain of civilized man. The author also indicates the multiplicity of the possible interpretations of the roadside shrine. The ..canonical" meanings which lay at the base of the reaction to the shrine (which was raised in 1979 on the plan of the Virtuti Militari Cross — the highest Polish military medal and was offered to Pope John Paul II as a sign of gratitude for his first pilgrimage to Poland), commemmorating the 900th anniversary of the martyrdom of St. Stanislaus, the bishop of Cracow, with eagles symbolizing special moments in the history of Poland), are combined with legendary texts and interpretations proposed by passing tourists. All those elements, together with the interpretation added by the author, point to the poly-semantic nature of the described phenomenon. A n d r z e j E m e r y k M a ń k o w s k i , THE LEGEND OF SALAPATEK — „THE EAGLE" Jan Salapatek, a soldier of the Peasant Batallions during World War II, went into hiding after the war and fought in the Maków Beskidzki region against the emerging communist authorities. Despite the fact that he was undoubtedly an historical figure, his legend reveals striking structural similarities with old tales about the robbers in this region (predominantly in the sixteenth and eighteenth century). It is even possible to detect identical motifs — Salapatek is chivalrous, noble and just (the important motif of his help rendered to the poor): he is also handsome, wise and scheming, and remains under the protection of the Holy Virgin. The complete image is composed of clothes (which are frequently changed) as well as heroic martyrdom (the many versions of Salapatek's death usually mention treason or deceit). P i o t r K o w a l s k i , THE FOLKLORISM OF SCIENCES DEALING WITH FOLK CULTURE The problem of research into folk culture and ethnography consists of the fact that although both sciences do not have at their disposal a modern and precisely distinguished object of cognition, and continue to willingly exploit old instruments, they harbour variegated social ambitions and obligations. The multiplicity of social roles — that of a scholar, an activist, a museum worker, a popularizer — leads to a situation when it becomes increasingly difficult to determine the duties which should be ascribed to the currently fulfilled role. An emotional attitude to the object of examina­ tion, important in the humanities, ultimately results in the creation in contemporary conditions of a folklore fashioned after the skansen- Kolberg model. Ethnography, fascinated with folk culture, does not want to come to terms with the fact that when it seeks relics of the past and writes about traditional culture, it remains, above all, an historical science. Present-day cognitive interests require other instruments, a newlydefined object and different criteria of ..folklore". In this tangle of role, presentism — the transition of old times into contemporaneity — will always lead to hypostasizing images, and in social praxis — to folklorism. M i c h a ł G ł o w i ń s k i , THE FIRST MONTHS This essay was written in April 1982 as a form of „samizdat" and constitutet an outline of propaganda from the period of martial law, announced in Poland on 13 December 1981. The author notes that after the introduction of its pressure: it became involved, above all, in justifying the necessity of martial law. It forced through the concept of a lesser evil and indicated the need for halting a catastrophe: the possibility of outside intervention (the threat of Soviet intervention was never formulated explicite) and the destability of the state and economy. These elements were accompanied by emphasis placed on positive achievements: the return to law and order. The author calls the propagated optimistic vision of the future, which promised rapid improvement of living conditions, „a Stalinist idyll". General Jaruzelski was made into a hero who took upon his shoulders the burden of responsibility for the fate of the country. Journalism of the period was to a considerable extent based on commen­ taries to his oft cited words. Three basic slogans were offered: peace, state and work. The first was opposed to destability and the threat to everyday life which was the outcome of the previous period, full of strikes and uncertainty. No mention was made of the fact that this „peace" was accomplished by means of tanks and prisons. The state became a basic value, and journalists attained the heights of etatolatry (in place of patriolatry); the Party, it was officially confessed, had lost social trust and Jaruzelski was presented always as a soldier and not as the head of the Party. The next slogan propounded work, which, together with peace, served stability and thus constituted a step towards the abolishing of martial law. The author draws attention to the fact that these foundations were closer to the rhetorics applied by the Vichy government than, as was frequently claimed, to German propaganda in Poland during World War II. The fact that this propaganda differed depending on various social groups was supposed to divide society. A typical feature were attempts to place the responsibility for martial law upon outsiders and the presence, albeit limited, of anti-Semitic motifs. The leaders of Solidarity who were charged with striving toward the destability of the country, were shown as persons carrying out outside orders. The activity of Western radio broadcasting was described as a source of instructions and not of information. M a c i e j R y c h ł y , ANONYMOUS GENIUS OF THE PEOPLE WILL DIE TODAY AT THE SUNSET The author writes about a fiction created and concerned with folk activity. Folk creator is a figure often incapacitated — speaking meta­ phorically — put to death during life. It occurs that buying the équipement of the workshop for museums does not give the chance for the artist to continue his or her activity. A strange label — folk artist — is also an occasion to resign, sometimes, to lose his true name. In that way the myth of anonymity, of decline and of folk relicts go further and further. The Iza D y l e w s k a , E w a D y m k o w s k a , A DICTIONARY OF CONTEM­ PORARY ARMY SLANG The long years spent in Army service (until recently, basic service was for two years), isolation as well as norms and duties which differed from everyday life favoured the emergence of a distinct and hermetic language, incomprehensible to others. The material for this dictionary which contains expressions and phrases, was collected in 1990 during the course of conversations held with soldiers of three units. 64 �WARUNKI PRENUMERATY 1. W p ł a t y na prenumeraturę p r o w a d z o n ą przez „ R u c h " p r z y j m o w a n e są na okresy k w a r t a l n e 2. Cena prenumeraty k r a j o w e j na II k w a r t a ł 1 9 9 2 r. w y n o s i 8 0 0 0 zł; p o d w ó j n y numer (III i IV k w a r t a ł ) — 1 6 0 0 0 zl. Prenumerata ze zleceniem d o s t a w y za granicę jest o 1 0 0 % wyższa o d k r a j o w e j . 3. W p ł a t y na prenumeratę przyjmują: — na teren kraju — j e d n o s t k i k o l p o r t a ż o w e „ R u c h " i urzędy p o c z t o w e w ł a ś c i w e dla miejsca zamieszkania lub — na zagranicę — Zakład Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w 0 0 - 9 5 8 W a r s z a w a , k o n t o PBK, X I I I Oddział W - w a siedziby prenumeratora 370044-1195-139-11 4. D o s t a w a z a m ó w i o n e j prasy następuje: — przez j e d n o s t k i k o l p o r t a ż o w e „ R u c h " — w s p o s ó b u z g o d n i o n y z z a m a w i a j ą c y m , — przez urzędy p o c z t o w e — pocztą z w y k ł ą na w s k a z a n y adres, w ramach o p ł a c o n e j prenumeraty z w y j ą t k i e m zlecenia d o s t a w y na zagranicę pocztą lotniczą d o o d b i o r c y zagranicznego, której koszt w pełni p o k r y w a prenumerator. 5. T e r m i n y p r z y j m o w a n i a p r e n u m e r a t y na kraj i zagranicę — d o 2 0 XI na I k w a r t a ł roku następnego, d o 2 0 II — na II kwartał, d o 2 0 V na III kwartał, d o 2 0 V I I I na IV kwartał. Prenumeratę,,Polskiej Sztuki L u d o w e j " p r o w a d z i także firma A M O S , W a r s z a w a , u l . Szenwalda 1 . W p ł a t y na okresy p ó ł r o c z n e ( 2 n u m e r y ) , roczne p r z y j m o w a n e są n o n - s t o p , a d o k o n a n e na miesiąc przed ukazaniem się k o l e j n e g o numeru g w a r a n t u j ą j e g o o t r z y m a n i e z d o s t a w ą d o d o m u , miejsca pracy. O b e c n a cena półrocznej p r e n u m e r a t y k r a j o w e j w y n o s i 16 0 0 0 zł. Prenumerata zagraniczna jest o 1 0 0 % droższa. W p ł a t należy d o k o n y w a ć na k o n t o : A M O S , V I I I Oddział W a r s z a w a , nr 1 5 8 6 - 7 7 5 7 8 - 1 3 6 . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ddeffd3e8054700f4926e577bd92acf5.pdf 7e8b3d221199be139fc48fe0016a5d18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3565 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3342 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.134-138 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E Maciej Krupa CZAS BUDOWANIA Ostatnie lata przyniosły w Polsce szereg publikacji dotyczących kultury żydowskiej. Fakt ten jest z pewnością rodzajem rekompen­ saty za wieloletnie milczenie na ten temat, a także efektem swoistej mody, której przyczyn nie będę tutaj dociekać. Piękny album Moniki Krajewskiej Czas kamieni jest znakomitą ilustracją tego co pozostało — wspomnień o wspaniałej przeszłości, cmentarzy, gro­ bów... W Księdze Wyjścia czytamy: „W tym dniu będziesz opowiadał synowi swemu: Dzieje się tak ze względu na to, co uczynił Pan dla mnie w czasie wyjścia z Egiptu" (Wj 13,8). Z tych słów wywodzi się obowiązek głoszenia Hagady paschalnej, historii narodu żydowskie­ go przekazywanej z pokolenia na pokolenie przez długie wieki. Z powyższego wersetu biblijnego zaczerpnięto również tytuł albumu wydanego na Węgrzech w 1984 roku. ...będziesz opowiadał synowi swemu przekażesz mu dziedzictwo przodków, wiarę ojców, Pismo, skarby kultury i tradycji. Nad Dunajem to polecenie ma jeszcze swój sens, gdyż trwa tam życie społeczności żydowskiej, kontynuowany jest przekaz pokoleniowy. Węgry są bowiem jednym z niewielu krajów naszej części Europy, w którym przetrwała do dziś znaczna mniejszość żydowska i jedynym, w którym kultura i religia żydowska trwa w pełnej ciągłości i rozkwicie. Książkę otwiera krótki historyczny wstęp Żydzi na Węgrzech, omawiający ich dzieje począwszy od pierwszych żydowskich osadni­ ków w Panonii za czasów rzymskich. Podczas I I Wojny Światowej zginęło 565 tysięcy węgierskich Żydów. W 1948 roku zawarto porozumienie pamiędzy rządem republiki a kongregacją żydowską, ustalające prawną sytuację Żydów na Węgrzech. Obecnie w stolicy i wszystkich województwach istnieją gminy żydowskie, w Budapesz­ 1 cie działa jedyne w Europie Wschodniej Narodowe Seminarium kształcące rabinów (również dla potrzeb wspólnot żydowskich w krajach ościennych). Szkoła ta posiada bogatą bibliotekę i archi, wa, wydaje swój rocznik, zbiór dokumentów Monumenta Hungariae Judaica oraz historyczne monografie poszczególnych węgiers­ kich gmin żydowskich. W budynku seminarium mieści się również żydowskie gimnazjum. Muzeum kultury żydowskiej założone w 1909 roku posiada jedną z najbogatszych kolekcji judaiców w Euro­ pie. I . „Jest czas rodzenia i czas umierania" (Koh 3,2). Pierwsza część albumu Od kołyski do grobu prezentuje cztery główne wydarze­ nia żydowskiego życia: narodziny i rytuał obrzezania, Bar Miewa - dzień konfirmacji, wejścia do społeczności dorosłych mężczyzn; obrzęd zaślubin i pogrzeb. Fotografie przedstawiają wszystkie charakterystyczne momenty tych obrzędów — obrzezanie, nadawa­ nie imienia, pierwsze czytanie Tory, panną młodą pod ślubnym baldachimem, ucztę weselną, kolejne sceny z pogrzebu. Zdjęcia są uzupełnione krótkim tekstem charakteryzującym przebieg poszcze­ gólnych uroczystości, ich pochodzenie, zakorzenienie w Prawie i tradycji. I I . „Te są święta Pańskie, które będziecie zwać świętymi" (Kpł 23,2). Część druga — Święta, równie szczegółowo przedstawia przebieg kolejnych dni świątecznych począwszy od szabatu — przy­ gotowań do niego, modłów w synagodze, obrzędów domowych. Zdjęcie człowieka dmącego w szofar otwiera cykl świąt dorocznych - Rosz ha-Szana (Nowy Rok), Jom Kippur (Sądny Dzień), Sukkot (Święto Namiotów), Symchat Tora (Radość Tory), Chanuka (Świę­ to Świateł), Zajn Adar (rocznica narodzin i śmierci Mojżesza), �Purim, Pesach, Lag ba-Omer, Szawuot (Święto Tygodni), Tisza be-Aw (rocznica zburzenia Świątyni). Na zdjęciach utrwalono szereg charakterytycznych obrzędów, przedmiotów i scen — przy­ kładowo: kobiety modlące się w „babińcu", świecę hawdalową. modlitwy w synagodze, kuczkę na miejskim podwórku, papierowe chorągiewki przygotowane na Święto Radości Tory, procesję ze zwojami Pisma, menory chanukowe, malowniczą postać rabina ortodoksyjnej gminy. Szczególnie obszernie — co zrozumiałe - przedstawiono święto Paschy — ucztę sederową, proces przygo­ towywania i wypieku macy, przebieg sederu w synagodze, dziecko zadające pytania będące wstępem do Hagady. Krótkie teksty komentują wszystkie święta pokazując ich biblijny, historyczny rodowód i streszczając przebieg ceremonii. I I I . „A lud mój uczyć będą, co za różnica jest między rzeczą świętą a pospolitą" (Ez 44,23). W części trzeciej — Dni powszednie, przewijają się dwa wątki będące esencją żydowskiej codzienności - modlitwa i nauka. Możemy zobaczyć akcesoria modlitewne - tałes, tefilin, oraz sposób ich noszenia. Pokazano także wnętrze bożnicy, zwoje Tory i modlitewne gesty. Zwrócono również uwagę na znaczenie pielgrzymki do grobów wielkich rabbich. Dalej może­ my zobaczyć szereg instytucji związanych z wymogiem koszerności: rzeźnika rytualnego — szojcheta, sam proces uboju rytualnego, wnętrze koszernej masarni, kuchni, piwnicy z winem. Na Węgrzech istnieją wszystkie szczeble żydowskiej edukacji, stąd szereg obrazów i scen z życia szkolnego — chłopcy uczący się Tory, mała dziewczyn­ ka zasłaniająca oczy, ucząca się błogosławienia świec szabasowych, lekcje i czas wolny spędzany w żydowskim gimnazjum, studenci zgłębiający treści Talmudu i ordynacja nowego rabina. Trudno opowiedzieć słowami treść albumu stąd powyższe, skrótowe wyliczenia. A wszystko po to, by ukazać bogactwo pełni życia — bo takie wrażenie przynosi omawiana książka. Ukazuje świat zupełnie dla nas egzotyczny, a znajdujący się tak blisko. I co najważniejsze — żywy. Warto wspomnieć jeszcze o kilku zaletach tej publikacji. Przede wszystkim znakomite zdjęcia, które będąc w pełni fotografiami artystycznymi nie tylko dokumentują, ale poprzez określony punkt widzenia, kadrowanie, światło i wspaniałe kolory, kreują przedstawiany świat. Poza tym krótki, treściwy komentarz, nie obciążający nieprzygotowanego czytelnika nadmiarem informa­ cji, lecz wystarczająco tłumaczący znaczenie prezentowanych scen i obrazów. Wspaniała szata edytorska, tak ważna w tego typu publikacjach — przejrzysty układ, znakomita jakość zdjęć, papieru, II. 1. Modlitwa przy zwojach Świętych Ksiąg; ił. 2. Kropla wina na wargi dziecka przy nadaniu imienia; i l . 3. Wyrób macy na święta Pesach oprawy. Uzupełnieniem książki jest słowniczek niektórych obcych wyrażeń oraz krótka ale reprezentatywna bibliografia, podająca zarówno tytuły węgierskie jak i niektóre ważne prace obcojęzyczne. W sumie jest to bardzo udana pozycja wydawnicza, godna szerszej prezentacji a może i przedruku. Plastyczny wizerunek żywej wspólnoty żydowskiej, książka jakiej w Polsce nie da się już napisać. Bowiem nam pozostał tylko „czas kamieni". ... and you shall tell your son ... Jewish Customs and Ceremonies in Hungary, Tamas Fener — zdjęcia, Sandor Scheiber — tekst. Budapest, Corvina Kiadó, 1984, s. 155 (książkę wydano również w węgierskiej i niemieckiej wersji językowej). 3 �Olga Goldberg-Mulkiewicz: GIZA FRANKEL — MIGZEROT NIJAR, OMANUT JEHUDIT AMAMIT, GIVATAIIM 1983, WYD. MASADA Ukoronowaniem wieloletnich zainteresować badawczych Gizy Franklowej (Frenklowej, Franklowej) jest jej ostatnia książka Wycinanki w papierze, żydowska sztuka ludowa. Tematowi temu poświęciła ona całe życie — pierwszą bowiem publikacją, rozpoczy­ nającej pracę naukową w Katedrze Etnologii Uniwersytetu im. Jana Kazimierza we Lwowie asystentki, był artykuł Wycinanka żydowska w Polsce omawiana zaś książka ukazała się na rok przed śmiercią autorki. Opracowując ten temat dokonała Giza Franklowa pionier­ skiej pracy. Dotąd bowiem wycinanka żydowska znana była jedynie z nielicznych wzmianek, względnie krótkich opracowań, nie ujmują­ cych całości problematyki. Franklowa systematycznie badała wyci­ nankę różnych grup żydowskiej diaspory i stała się w tej dziedzinie nie kwestionowanym autorytetem. Omawiana książka jest podsumowaniem dorobku naukowego autorki. Zawiera krótki tekst wprowadzający oraz część zasadniczą, na którą składa się siedemdziesiąt siedem plansz, w tym pięćdziesiąt barwnych; ponadto w książce znajdujemy wybór bibliografii doty­ czącej opracowań z zakresu historii wycinanki na świecie oraz wycinanki żydowskiej. W części wstępnej porusza autorka takie problemy jak — zagad­ nienie źródeł sztuki wycinania w papierze oraz historię wycinanki żydowskiej w Europie; następnie pisze o występujących najczęściej motywach, tłumacząc pokrótce symboliczne znaczenie tych, które występują najliczniej i uważane są za wiodące w sztuce żydowskiej (np. lew) oraz tych, które występują bardzo często w wycinance, jak na przykład orzeł — zwłaszcza dwugłowy. 1 2 Autorka wymienia rodzaje żydowskich wycinanek, funkcje jakie spełniały w życiu tradycyjnych społeczności, opisuje technikę wyci­ nania stosowaną przez żydowskich wycinankarzy. Nieco miejsca poświęca opisowi wycinanki spotykanej u Żydów zamieszkujących kraje północnej Afryki oraz Bliskiego Wschodu. Na zakończenie tej części porusza autorka problem współczesnej wycinanki żydowskiej, rozwijającej się obecnie w Izraelu, oraz wśród społeczności żydows­ kiej zamieszkującej Stany Zjednoczone. Tematyce tej poświęcono w książce jedynie kilkanaście wierszy — sygnalizując problem. W całości zarówno tekst wstępu jak i plansze dotyczą żydowskiej wycinanki tradycyjnej, której szczytowa faza rozwoju przypadała na drugą połowę X I X wieku oraz przełom stuleci. Zasadniczy trzon publikacji stanowią ilustracje poszczególnych wycinanek oraz krótkie ich opisy. Zebrane wycinanki pochodzą z wielu, rozsianych po całym świecie kolekcji muzealnych oraz prywatnych. Ponadto publikuje Franklowa zdjęcia wycinanek, które kiedyś były w jej posiadaniu i uległy zniszczeniu podczas ostatniej wojny światowej. Wybierając poszczególne przykłady autorka postarała się, aby wybór w książce odzwierciedlał niemalże wszystkie typy wycinanki oraz reprezentował wszystkie grupy żydowskiej diaspory w których — według rezultatów dotychczaso­ wych badań — wycinanka występowała. Najbogaciej reprezentowane są mizrachy oraz sziwiti (24 plansze kolorowe, 7 dwubarwnych). Wśród nich na szczególną uwagę zasługują publikowane po raz pierwszy, przed paroma zaledwie laty odkryte, dwa egzemplarze wycinanki Żydów tureckich, które zarów- II. 1. Menora. Maroko, X I X / X X w., 40 x 60 cm 136 �no w zastosowaniu motywu menory, jak i bogatego ornamentu roślinnego nawiązują do wycinanki północno-afrykańskiej. Tezę tę umacnia użycie „złotego" papieru jako tła, spotykane również tylko w północnej Afryce. Na związki pomiędzy wycinanką żydowską a miejscową w Europie, wskazuje egzemplarz wycinanki pochodzą­ cej z Wiednia, (str. 40), w której przy tradycyjnej kompozycji spotykamy zastosowanie techniki wycinania (szczególnie jasno widoczne na ramce okalającej wzór) znanej z produkowanych w klasztorach południowo-niemieckich i austriackich obrazków dewocyjnych, zwanych Spitzenbilder. Następny rodzaj, to szewuoslech i rojzelech (cztery plansze kolorowe i 15 ilustracji dwubarwnych), w której to grupie, znanej wyłącznie z terenów Europy wschodniej, na uwagę zasługują rzadkie dla wycinanki żydowskiej kompozycje tematyczne oraz wycinanki koliste. Obydwa te rodzaje bliskie są wycinance polskiej a odbiegają od tradycyjnej żydowskiej. Wyodrębniona grupa wycinanek północno-afrykańskich to tak zwane menory, jako że centralnym motywem każdej z nich jest świecznik siedmioramienny, w którego ramiona wpisane są najczęś­ ciej teksty z biblii, psalmy lub inne sentencje filozoficzne, zależnie od przeznaczenia wycinanki. Niektóre z nich pełniły funkcję przede wszystkim zdobniczą, inne służyły jako amulety, o czym świadczą umieszczone na nich teksty. Stosowanie wycinanki jako amuletu, znane były również i Żydom ze wschodniej Europy, a w omawianej książce reprezentują ten typ cztery plansze kolorowe i trzy dwubarwne. Wycinanki te, tak zwane kimpetbriefTech wieszano w poko­ j u położnicy. Pojedynczymi egzemplarzami ilustrowane są takie rodzaje wyci­ nanek jak wieszane w szałasie budowanym na święto Sukkot, wykonywane dla przystroju ścian synagogi w miesiącu Adar czy tablice do liczenia okresu omer (czas przypadający pomiędzy świętami Pesach a Szawuot, obwarowany pewnymi nakazami religijnymi i normami zachowań) (il. 4). Odrębną grupę stanowią takie wycinanki jak obrazek przedsta­ wiający „ N o w ą " synagogę Żydów aszkenazyjskich zbudowaną w X V I I I wieku w Amsterdamie (z tego też okresu pochodzi wykonana w pergaminie wycinanka), czy też ozdobiony bogatym ornamentem wierszowany tekst, mówiący o przemijaniu dóbr doczesnych. Typem wycinanki nie uwzględnianej w dotychczaso­ wych badaniach przez autorów jest luach zikkaron. Jest to zapewne nowszy typ o tradycyjnej kompozycji i tradycyjnych motywach zdobniczych, który wszedł do tradycji żydowskiej dopiero na przełomie stuleci. Funkcją tych wycinanek jest upamiętnienie zmar­ łych w rodzinie i przypomnienie dat ich zgonów, a więc dni, w których należy odmówić przepisaną nakazami religii modlitwę. Autorka podaje dwa przykłady takich wycinanek. Jedną ze Stanów Zjednoczonych (1900 r.), drugą pochodzącą prawdopodobnie z Pol­ ski (il. 5). Są to pierwowzory rozpowszechniającego się współcześnie typu wycinanki o nowej funkcji. Nawiązując do problematyki związanej z historią rozwoju wycinanki oraz pierwowzorami tejże autorka zamieszcza trzy plan­ sze przedstawiające pochodzące z Włoch i zdobione wycinanką X V I I I - i XIX-wieczne żydowskie kontrakty małżeńskie tak zwane ketuby oraz dwa zwoje zdobione wycinanką Megillot Ester. Należy żałować, że zbiór ilustracji nie obejmuje zdobionych wycinanką chorągiewek na święto Simchat Tora, gdyż wówczas kompedium przykładów żydowskiej tradycyjnej wycinanki byłoby pełne. Każda plansza zaopatrzona jest na przeciwnej stronie w objaśnia­ jący tekst. Uwzględnia on przede wszystkim miejsce i datę wykona­ nia wycinanki, jej rozmiary i kolekcję, w której znajduje się obecnie, względnie — w nielicznych tylko przypadkach — tytuł pracy, w której były publikowana (odnosi się to jedynie do wycinanek zaczerpniętych z publikacji Reginy Lilientalowej — jest to bowiem jedyne źródło dla tego typu wycinanki, wszystkie oryginały zaginęły w pożodze wojennej). Następnie autorka określa funkcję wycinan­ ki, opisuje pokrótce jej kompozycję, czasem tłumaczy symbolikę poszczególnych motywów. Ustosunkowując się do tekstów tak licznie występujących w wycinankach stara się przede wszystkim określić ich proweniencję, rozwiązać skróty, odczytać daty, odszu­ kać nazwiska twórców. Opisy te nie zawsze są konsekwentne, autorka dodaje przy niektórych egzemplarzach uwagi, które wydają 3 137 * �się jej konieczne. Dotyczą one często specyfiki danej wycinanki, odmienności jej wzoru, powszechności występujących na niej moty­ wów czy też umieszczonego tekstu. Na marginesie tych objaśnień do poszczególnych plansz nasuwa­ ją się pewne uwagi krytyczne. Przede wszystkim nazwy poszczegól­ nych miejscowości, z których pochodzą wycinanki, podawane są niekonsekwentnie — raz wedle ich brzemienia w jidysz, raz po polsku, czasem zaś alfabetem hebrajskim, co utrudnia ustalenie proweniencji poszczególnych egzemplarzy. Autorka operuje też pojęciem Galicja, który to termin pokutuje do dziś w naukowej literaturze hebrajskiej, aczkolwiek jest anachronizmem. Ponadto te wycinanki, które pochodzą z poszczególnych kolekcji muzealnych, a jest takich bardzo wiele, nie mają zaznaczonego numeru inwenta­ rza, co nie ułatwia ich odszukania przez ewentualnych kolejnych badaczy. Zamieszczony na końcu książki spis rzeczy zawiera jedynie dane skrótowe odnośnie poszczególnych plansz. O pięknie i bogactwie motywów żydowskiej wycinanki ma mówić ona sama, i rzeczywiście cel ten udało się wydawnictwu osiągnąć — pokazanie tak wielkiej liczby wycinanek w kolorze umożliwia czytelnikowi poznanie prawdziwego efektu artystyczne­ go jaki wycinanka wywoływała. Dobry poziom graficzny książki umożliwia zorientowanie się, która wycinanka malowana jest akwarelą, gdzie mamy do czynienia z podłożonym tłem z glansowanego kolorowego papieru, względnie arkusza tzw. „złotka". Szata graficzna książki, zaprojektowana przez Arie Ben-Dawida przyczyniła się do jej przejrzystości, a zastosowane przerywniki w tekście — wzięte z wycinanek, których dany tekst dotyczy — uświadamiają czytelnikowi różnorodność i piękno poszczegól­ nych motywów. Reasumując, należy stwierdzić, że otrzymaliśmy książkę, która przedstawia nam całokształt problematyki badawczej związanej z wycinanką żydowską i która daje bogaty przegląd przykładów świadczących o jej specyfice. 3 PRZYPISY 1 Giza Franklowa, Wycinanka żydowska w Polsce, „Lud", seria I I , t. V I I I , 1929, s. 40—57 Na uwagę załugują przede wszystkim następujące prace: R. Lilientalowa, Twięta żydowskie w przeszłości i teraźniejszości, „Roz­ prawy Wydziału Filologicznego A U " , t. X L V , 1914; M . Goldstein, 1 K . Dresdner, Kultura i sztuka ludu żydowskiego na ziemiach polskich, Lwów 1935; B. W. Segel, Reiselech und Fahnen der galizischen Juden, „Globus", t. 61, 1932, nr 15 O. Goldberg-Mulkiewicz, Współczesne przemiany tradycyjnej wycinanki żydowskiej, „Polska Sztuka Ludowa, R. 41, 1987 nr 1-^t 3 II 3 Wycinanka na święta Sukkot symbolizuje odwiedziny patriarchów w Kuczkach, X V I I I w., 32 x 21,2 cm; il. 4. Wycinanka — tablica służąca do liczenia okresu Omeru, 1866, 59 x 52 cm; il. 5. Tablica pamięci, na rocznicę śmierci ojca i matki. USA, 1917, 39 x 34 cm � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d8ff1d90ca5fba9279925dc64898f6cc.pdf a20295bbcf6f50f9fefd87bc188db218 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3567 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3344 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.140-143 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E P E 3 KO M E SUMMARIES The present double issue of the series of monographs on national minorities in Poland is dedicated to Jewish culture. Before World War I I the Jews with their 3 million inhabitants constituted about 10% of the Polish society. I t is from Poland that come almost half of the Jewish families now living mainly in the USA and Israel. It is also in Poland that 5 to 6 million Jews from Poland, Greece, Germany, Holland and other countries were murdered in the holocaust. We now observe in our country a great interest in Jewish culture, also among ethnographers. Although educated in Hebrew and Jidish, they find it extremely difficult to restore the image of the past due to atrocious devastation of the sources and remains of material and spiritual culture. Our quarterly would like to contribute to the effort of all those institutions and individuals who try to preserve and evoke the memories of the culture that for centuries coexisted with Polish culture in villages, towns, and cities. We publish excisions f r o m . A b r a h a m J o s h u a H e s c h e l ' s book T H E E A R T H IS T H E LORD'S. T H E I N N E R W O R L D OF T H E JEW I N EAST EUROPE in order to present Jewish culture, faith, philosophy, and system of values to all those our readers who are less familiar with the problem. Similar was the reason for publishing M a c i e j K r u p a ' s review of the album on the rites and customs of the Jews presently living in Hungary. In 0 1 g a G o 1 d b e r g - M u l k i e w i c z ' s review of the book on the world Jewish cuttings written by Giza Frankel from Haifa, we include characteris­ tic forms of cuttings connected with various feasts and customs. Olga Goldberg-Mulkiewicz dedicates an obituary to Giza Frankel, an ethnographer working and living in Israel after World War I I , who contributed to the studies on the culture of Polish Jews. G. Frankel's article on Jewish cuttings in Poland was published in our quarterly in 1965 (no 3). K o n s t a n t y Ge b er t in the article... SO T H A T T H E P L O U G H DOESN'T BREAK. R O M A R K S O N JEWISH D E M O N O L O G Y presents in a concise way Jewish demonology starting from the classical works: the Old Testament, Talmud, cabalistic writings, to conclude in the definite practical demonology. Z b i g n i e w T a r g i e l s k i — D A N C E A N D M U S I C AS T H E EXPRESSION OF CHASSIDISM Targielski reconstructs the spiritual climate that coincided with the appearance of chassidism in Poland, a new religious-mystic movement. I t attiributed great significance to prayer considering it one of the essential spiritual acts and the only way to God. Extasis that can be attained through prayer leads to mystic unity with God. The adoration of God was revealed in such elementary forms as singing and dancing, hence their importance for the movement. The borderline between sacral and lay music disappeared, for holiness reaches to the every day's life reality. The words are of secondary importance, occasionally meaningless. I t is melody that gains the priority, since together with dance it leads to mystic extasy. J a c e k O l ę d z k i — KVITLEHS F R O M LEŻAJSK. T H E QUESTION OF SUPPLICATION A N D T H A N K S G I V I N G I N CHASSIDIC A N D C A T H O L I C VOTIVE CULTS Olędzki, an author dealing with votive cults in Poland, analyzes similarities and differences between the votives offered by the Poles and Jews; he bases himself on kvitlehs (requests found in ohel — the tomb of the zaddick-wonderworker, Noam Elimelech (1717 — 1787) in Leżajsk. Leżajsk was pilgirmed by both Poles and Jews, the first coming to the miracullous picture of Our Lady of Leżajsk, 140 the latter coming to the tomb of the zaddick one of the creators of the chassidism. Olędzki analyzes form and contents of about 70 kvitlehs, mainly in Jidish, and coming from the hasidim from Poland and abroad (Western Europe, the USA, Israel). They used to visit Elimelech's ohel since 1960 's till the begining of 1970's. The author gives various ethic and research reasons that justify his breaking the privacy of the kvitlehs. He also stresses poetical and literary qualities of the chassidic confessions (expression)..The discussed lettters are characterized by the requesting attitude of the faithful (request), and never by the propiatory (begging) one. Bearing in mind the lack of thanksgiving and oaths, we observe that the character of the cult is precisely defined by this requesting attitude. Uniform to a far greater extent than in Catholic sanctuaries the attitude of the faithful is characterized by sincere, straight-forward act of trustfulness and faith, all imbued with crude obligation to be — exist in good health, material prosperity, surrounded by the off-springs, and with full readiness to know and follow the principles of the tora. The contents of the letters is not dominated by the thanksgiving concretism (dominant in Catholic votives) and cannot be connected with the stereotype of self-interest as distinct from „selfless" thanksgiving attitude of the Catholics. As seen in the result of previous research (Andree 1900 van Gennerj 1910 Kriss 1930 Olędzki I960) in some rural and urban communities in Europe also partially among the nobility the utilitarian" sincere and'straight-forward attitude devoid Of any thanksgiving hypocrisy was in the period between the 17th and 20th century unique and exceptional. Therefore, the greatest values of the coextistence between the Poles and Jews and not revealing uny deep antagonisms were to be found first of all in the country or in some towns of Eastern territories such as Lvov Przemvsl Leżaisk where no excessive thankseivine tonalitv was developed, but rather the begging one, like among the hasidim. Olędzki decides that the comparison can be transfered to a vaster background of evaluation systems and social values developed in Europe as the result of the professed religious dogmas. And in that case one should speak on the one hand of votive cults in Roman Catholicism and similar practices (eg. chassidic kvitlehs), and on the other of a total negation of such attitudes among the followers of the Protestant, Orthodox, and Greek-Catholic churches. And it is in this general outlook permiting people address God with their requests and thanksgiving (through pictures and in writing) that the author discerns the cause for religious animosities. They are deeper in Protestant religions. M o n i k a K r a j e w s k a in her two articles JEWISH CEMETARIES I N POLAND: TOMBS A N D EPITAPHS and SYMBO­ LISM OF RELIEFS I N JEWISH CEMETERIES I N POLAND discusses the problem of Jewish cemeteries. They were largely destroyed during the war. Hardly cared for after World War I I they underwent further decay. The pre-war research concerned only cemeteries in bigger cities. The today's attempt to restore their complete image is but saving the remnants. In the years 1974—86 the author investigated 102 cemeteries. Although the articles concern Polish territories for comparative reasons some information about foreign examples are also presented. She distinguishes three types of the tomb: mozeva, sarcophagus-like, ohel; however she herself sees this distinction as an imperfect approximation. Both the inscriptions and reliefs in Jewish cemeteries are closely connected with the religious culture of the Jews, although some Christian influences can also be traced. When analyzing the inscriptions, Krajewska points out to their artistic form, ie. graphic character of letters, which permits to weave Hebrew letters in the motifs of reliefs. She also emphasises analogies between epitaphs and reliefs (a list of recurring relief motifs and inscrpitions is included). Easily observed is the �stereotype character of the epitaphs. The author discusses in detail the contents and cliches in the inscriptions. She stresses the use of siginificant words to cipher, for example, the date of death; this is possible in view of the numerical qualities of Hebrew letters, which often obscures the inscription. The second article concentrates on the motifs of tomb reliefs. This art was greatly limitied by the prohibition of presenting human figures, which was not always strictly observed. When discussing particular motifs the author concentrates mainly on the symbolic meaning connected with the dead, his origin, religious function, and individual features. Krajewska presents common motifs, their possible sources, and suggests their interpretation. She stresses the difficulty with interpreting many motifs, eg. some animals may be connected with the first name or less often the surname of the dead, they may symbolize the date "of death (zodiak animals), and have other symbolic meaning connected with the defunct, they may also be mere copies, since we observe here frequent stereotypes, similarly .to epitaphs. The articles are completed by S t a n i s l a w K r a j e w s k i ' s translation of some Hebrew epitaphs from Jewish cemeteries in Poland including the oldest one (1203) found in Wroclaw. A n d r z e j T r z c i ń s k i — TOMB-STONEPOLICHROMIESON JEWISH CEMETERIES I N SOUTH-EASTERN POLAND The author discusses tomb-stone polichromies on Jewish cemete­ ries on the example of 18 burial grounds he has examined. In spite of the fact that the tomb-stones are often not wen preserved, Trzciński was able to generalize some correlations in the colouring of particular elements of the tomb structure, that is the shape of letters, background, and ornamental motifs in low relief. Not only does he present the general technological rules of making polichromies but also tries to justify the application of particular colours on the basis of the colour symbolism in Jewish religion. M a r i a a n d K a z i m i e r z P i e c h o t k o w i e — POLICHRO­ MIES OF POLISH WOODEN SYNAGOGUES The custom to paint synagogue interior was characteristic exclusively of Poland. If occurring elsewhere (eg. South Germany) it testifies to the migration of the Polish Jews. Decorative art developed in Polish synagogues due to an exceptional position of the Jews in Poland and the authority of rabbies in the 16th and 17th centuries. Whereas in Western Europe, the Haskala, together with its protestant associations, contributed greatly to rationalizing the cult. The authors discuss the design of the synagogue interiors and decorations of particular synagogues pointing out to their motifs, sources, and symbolic meanings. They also analyze the impact Jewish painting was prone to (eg. paintings in Polish wooden churches, illusionism, etc.). They signal that the discussed objects are just remnants of the phenomenon the extent of which is difficult to judge on the grounds of very scarce records. Andrzej Trzciński „YOU SHALL D W E L L I N BOOTHS FOR SEVEN DAYS..." (LEV. 23. 42) In Tyczyn (Rzeszów voivedship) in the attick of one of the houses at the market square (built in 1912) a room designed as a sukka (hut, tent) has been found, the room having been used on the Feast of Sukkot (Feast of Tabernacles). The room had a mobile roof and wooden floor. Water painting have been preserved on two walls. A l l the scenes, ie. floral motifs, a crown, lion, people, are considered by Trzciński, somewhat hypothetical^, to derive from the Biblical tradition. The author regards the Tyczyn discovery as the most valuable among the rare examples of this kind in Poland. L u d w i k S t o m m a — THE I M A G E OF T H E JEW I N T H E STRUCTURE OF POLISH PEASANT M Y T H S The author proves that the image of the Jew in Polish folk culture is mostly based on myths, only slightly determined by class or economic factors. This is proven by the stuctural affinity between tales of Christ's death and the so-called „ritual murders" as well as the tales repeating the scheme and referring to the matters complete­ ly foreign to the Polish countryside (participation of the Jews in the plot against the passengers of the Titanic). This is also confirmed by the identical distribution of Jewish motifs in Poland, repeated even by young, post-war generation which had no contacts with the Jews, W ł a d y s ł a w T . B a r t o s z e w s k i — RELATIONS BETWEEN T H E PEASANTS A N D T H E JEWS In the interwar periods Poland closely followed the USA in the number of Jewish population. More than half of the Polish Jews lived in villages or small towns. Thus it is only natural that the relations between the peasants and the Jews were close and a figure of the Jew was often present in folklore (Herods, weddings). Bartoszewski argues that the image of the Jew in folklore was ambiguous and two types can be distinguished: that of „ o u r " Jew and „Jew-stranger" (the one with whom there are no relations and who usually comes from a distant big town). „Jew-stranger" is ... a figure estimated negatively, whereas „our Jew" is usually to be found on the border-line between familiarity and strangeness, and is fully accepted by the rural community. It is also noteworthy that the author profits from the materials that so far have not been used by ethnographers, ie. yizkher bikher (Books of Memory) written by the Jews who have survived the holocaust. The following articles deal with every-days relations between the • Poles and the Jews. T o m a s z G a j d a , a peasant from Dębska Wola (the voivedship of Kielce) wrote: T H E JEWS I N M Y A N D N E I G H B O U R I N G VILLAGES I N T H E YEARS 1918 — 1945. A D I A R Y . D o r o t a P a c e w i c z a n d K r z y s z t o f S a b a k talked to one of the most outsdanding contemporary sculptors, Adam Zegadło from the village of Krzyżka (WITH A D A M Z E G A D Ł O A N D HIS WIFE O N T H E JEWS). Alicja M a l e t a — T H E JEWS F R O M CZUDEC I N T H E M E M O R Y OF OTHER I N H A B I T A N T S The article results from the research carried out in Czudec in 1986, where in the interwar period the Jews constituted half of the population. The author presents people's opinions on the local Jews, comparisons between Jewish and Polish craftmanship and trade, as well as what is remembered about the Jews, ie. the prohibitions and rules connected with various spheres of their life, rites, and feasts. The article concludes with the information about the holocaust of the Jews. O l g a G o l d b e r g - M u l k i e w i c z — T H E M U T U A L PENE­ T R A T I O N OF F O L K ELEMENTS BETWEEN POLISH A N D JEWISH C O M M U N I T I E S According to the author, the works dealing with the Po­ lish-Jewish relationship, though limited mainly to the relation: one's own — alien and economic contacts, overestimate the isolation of both societies. These relatonships must have been significant and concerned numerous spheres of life. For instance, Jewish craftsmen used to make small crosses, sold however by non-Jewish traders. When building a house, some rites are known to have been observed. Were they observed when a Christian house was built by Jewish craftsmen? — asks the author. Although drawing particular motifs from the whole of the ornament is somewhat risky, Olga Gold­ berg-Mulkiewicz describes some motifs applied in cuttings and carpentry where mutual derivations of motifs are unquestionable. This leads her to conclude that the contacts between the two communities were multifarious. 141 �Lwa F r y s - P i e t r a s z k o w a — PARTICIPATION OF JE­ WISH CRAFTSMEN I N R U R A L C U L T U R E The materials concerning the participation of Jewish craftsmen in rural culture come from the Archives of the Docummentation of Folk Art (Cracow division of the Institute of Art of the Polish Academy of Sciences). The research carried out in the years 1952—86 in Eastern part of Poland concentrated on the craftmanship which provided for the needs of the countryside. The majority of the materials prove the significant role of the Jewish craftmanship in the supplies for the rural market. • M a r i a F i d e r k i e w i c z — I M A G E OF T H E JEWS I N FOLK­ LORE OF T H E Ż Y W I E C BESKID M O U N T A I N S Fiderkiewicz deals with the figure of the Jew and his image in folklore reflected in ritual groups of the „Beggars" and „Noblemen" from the Żywiec Beskid Mountains. She traces the changes in the figure of the Jew, his appearance, language, and the change of the stereotype of the Jew over the period when the every-day's contacts between the Poles and Jews had ceased. The research carried out in 1985 enabled the author to reconstruct the rite going back to 1920's. M a c i e j K r u p a — F I D D L E R O N T H E ROOF, T H A T IS T H E UNIVERSAL JEW The present research concerned the image of the Jew among primary school-children. It consisted in two elements: artistic representations and the poll carried out among children requested to describe and present sources of information about the Jews. The given images point out to scarcity of information, mostly stereotypi­ cal, about the Jews, influenced by the film Fiddler on the Roof shown recenty in Polish tv. Bogdana P i l i c h o w s k a — CRACOW C H U R C H FAIR TOYS PRESENTING T H E JEWS Wooden figures of the Jews were sold at three Cracow church fairs: at Emaus on Eastern Monday, at Rękawka on the first Tues­ day after Easter, and at Skałka on May 8th (feast day of St. Stanislaus). The best known is the Emaus fair. It has been held in the very same place for at least 400 years, ie. at the foot of St. Salvator's church and the Norbertine nunnery. Ethnographers maintain that ever since the second half of the 19th century it has been the greatest toy market in Poland. We do not know when the first figures of the Jews appeared at the fair. The oldest information dates back to 1874. The figures were produced mainly by the masons from Zwierzyniec and Podgórze. Placed often on wooden stands they presented adult mails in different poses (eg. with Hebrew text in hand) and were denominated accordingly as praying, singing, reading Jews; they also used to hold a musical instrument (harph, double-bass, dulcimer), or to have a bird sitting on the hand or pertch, as well as a dog, also fixed to the stand. There were figures without any ornaments. They were all dressed in a traditional Jewish costume, painted or made of cloth decorated with real fur which was also used to make a hat. When touched, the figures swayed thanks to wire springs in their legs. Popular were also figures of Jews on moving swings. After World War I I they disappeared from the fairs for many years, and reappeared at Emaus in 1977. PE3KDME Ha iwKJia MOHorpaipmecKHx C 6 O P H H K O B , nocBameHHbix TeMaTHKe HaUHOHajlbHblX MeHbUIbHHCTB, JKHByiUHX Ha TeppHTOpHH nOJIbUJH, HblHeiUHHH, ABOHHOH HOMep MM nOCBailiaeM CBpeHCKOH Kyjnvrype. /J,o B O H H M eBpeu cocraBJiajiH O K O J I O 10% nojibCKoro o6mecTBa (3 MHjijiHOHa). H3 nojibiim npoHCxoaHT nonra H O J I O B H Ha eBpeiiCKHx ceMeft, acHByuiHX B Hacroamee BpeMa — npeacae Bcero B CoeflHHeHHbix UlTaTax H H3paHJie. Ha nojibCKnx 3eMJiax 6biJio yHHHToaceHO 5—6 M H J U I H O H O B eBpeeB H3 nojibimt, rpemra, FepMaHHH, TojuiannHH H apyrux paH. B HacToamee BpeMa B nojibiue B03poc HHTepec K eBpeHCKOH KyjibType, a H T O ana Hac BaxHO — TaKHce cpe«H STHorpadpoB. Hx ycmma Bocco3«aTb KapTHHe npouijioro, K O T O P W M conyTCTByeT H3yieHHe jxpeBHeeBpeHCKoro H3biica H HflHui, BecbMa 3aTpyflHaeT HeBepoaTHoe onycTOineHHe HCTOHHHKOB, CJieflOB MaTepHajlbHOH H ayxoBHoft KyjibTypu. PeaaKUHs acenaeT 3 T H M HovtepoM BKjnoiHTbca B icpyr ynpeacfleHKH H jiHii, xoTopue nbiTaioTca coxpaHHTb H Bocco3aaTb naMATb o KyjibType, KOTopaa B TeneHHe C O T C H jieT cocyuiecTBOBajia c nojibCKoii KyjibTypoił B aepeBHax, ropoaax H MecreiKax. nepenenaTMBaa (ppameHTbi K H H ™ A. X e p m e j i a 3 E M J I ^ - B o a c t J i . flyxoBHbiïî M H P E B P E E B B O C T O H H O H E B P O n t l , M M HMeeM B Busy HHTaTejieB, He opHeHTHpyiomHxca B npo6jieMax eBpeficKOH KyjibTypu, xapaKTepe Bepu, <pHJioco(pHH H U C H H O C T H O H CHcreMe. noflo6Hyio uejib npecneayeT ny6jiHKauHa peueH3HH M a n e a K p y n u , nocBameHHaa HjijnocrpHpoBaHHOH K H H re-ajib6oMy o oôpaaax H oôwHaax eBpeeB, acHByumx B Hacroamee BpeMa B BeHrpHH. ny6jiHKyeM TaK*e peiteH3HK> O j i b r H T o j i b a 6 e p r - M y j i b K e B H H Ha TeMy K H H ™ O eBpeficKHx Bwpe3Kax, HanHcaHHyio rH3ofl tDpamcejib H 3 XaH(bbi, HjijnocTpHpya Ham TeKCT B3aTblMH H3 KHHTH xapaKTepHblMH (DOpMaMH Bbipe30K, CB»3aHHbIX C npa3AHHKaMH H OÔpaiiaMH. ABTOpy 3TOH KHHrH, 3THorpa<py, caeJiaBinen MHoroe ana H3yieHHa TaKsce KyjibTypu nojibCKHx eBpeeB, nocjie B O H H U nocejiHBuieiica H pa6oTaBiueH B H3paHJie, nocBameHbi nocMepTHbie BocnoMHHaHHa O J I I T H r o j i b f l ô e p r - M y j i b K e B H H . Tma «DpaHKejib onyôjiHKOBajia, B nacTHocTH, B HaiueH acypHajie CTaTbio o eBpeâcKHX Bbipe3Kax Ha TeppHTOpHH nOJIbUJH. CT 142 KoHCTaHTbi T e 6 e p T B CTaTbe ...JIHIIIb Bbl n J I Y r HE CJIOMAJICfl... 3 A M E M A H M O EBPEHCKOH flEMOHOJ I O r H H aaeT eë KpaTKHH onepK, HaHHHaa c KjiaccHiecKHx H C T O H H H K O B , TaxHX KaK BeTXHH 3aBeT, TajiMyfl, KaóajiHCTHiecKHe K H H ™ , KOHHaa Ha HCTopireecKH noareepayteHHOH npaKTHMecKoS aeMOHOnorHH. 36H r H eB TaprejibCKHH — TAHEII H MY3MKA KAK BMPA5KEHHE X A C H f l C K O H M b l C J I H A B T O P peKOHcrrpyHpyeT flyxoBHbffl K J I K M B T , conyTCTByioutHH HapOatfleHK) Ha nOJIbCKOH TeppHTOpHH HOBOrO pejIHTH03HO-MHCTHnecKoro TeMeHHa-xacHflH3Ma. Ero C T O P O H H H K H ciHTanH, H T O O J I H H M H3 caMbix BaacHbix flyxoBHbix aKTOB aBJiaeTca MOJiHTBa KaK eitHHCTBeHHbiH nyTb K Bory. PejiHrHoaHbift 3Kcra3 6 M J I ana H H X B03MO*HOCTbio coHHeHHH c BoroM, a noKJioHeHHe einy Monro npoaBjiaTbca B TaK sjieMeHTapHbix dpopMax KaK neHHe H TaHeii — OTcroaa H X TaKoe 3HaneHHe ana npHBcpxceHUCB xacnaH3Ma. fluesOjieHfl3KHH-KBHTJIEXH H3 JIE^CAHCKA. nPOEJIEMA n P O C b B b l H E J I A r O f l A P H O C T H B X A C H f l C K H X H KATOJIH^IECKHX BOTHBHblX KYJIbTAX A B T O P , saHHMaioumHca flojirne roaw H3yneHHeM B O T H B H M X KyjibTOB B nojibiue, aHajiH3HpyeT cxo/tCTBa H pa3JiHHHa MOKfly B O T H B H W M H npeaMeTaMH, îKepTBOBaBiuHMHca nojibCKHM H eBpeficK H M HacejieHHeM, npHHHMaa B O BHHMaHHe K B H T J I C X H (npocbôbi), HafifleHHbie B rpoÓHHHe uaaHKa-nyitOTBopua HoaMa 3jiHMejiexa (1717—1787) B JleacaftcKe. Jle^aftcK 6 W J I M C C T O M nanoMHHHecTBa nojiaKOB H eBpeeB. U,ejibio nepBbix 6 U J I HyaoTBopHbifi o6pa3 Jle^aiicKOH BoroMaTepn, BTopux-MorHJia uaaHKa, oauoro H3 ocHOBaTejień xacaaH3Ma. ITpeaMeTOM aHajiH3a aBTopa aBJiaeTca 4>opMa H coaepacaHHe O K O J I O 70 K B H T J I C X O B , HanncaHHbix rjiaBHWM o6pa30M Ha a3WKe Hanm, npoHaanexcaBinnx npHBepxceHiiaM xacna«3Ma H 3 nojibum H H 3 3arpaHHUbi (3anaauaa EBpona, CIIIA, H3panjib), KOTopwe HaBemajiH Moniny 3jiHMejiexa HaiHHaa c cepe- �flHHM u i e c T n a e c s T u x rojroB ao ceMHjjecaTbix TO/JOB H a u i e r o CTOJie- pnpeTauHH MHornx MOTHBOB; T a K HanpHMep, HexoTOpbie HCHBOT- THH. A B T O p npHBOflHT npHHHHM STHHeCKOii H HCCJieflOBaTejIbCKOH Hbie M o r y T HMeTb CB»3b c HMeHeM H J I H (baMHJiHefi HaTypw, KOTopbie o n p a B f l b m a i o T B ero C O 6 C T B C H H O H C O B C C T H Heo6xoflHMOCTb HapymeHHH rpaHHiibi H H T H M H O C T H , rpaHHUbi J I H H Horo, 3aneHaTjieHHoro B KBHTJiexax, nonaBuinx B e r o pyKH. nojiHepKHBaeT TaKxe nosTHnecKO-jiHTepaTypHyio ueHHocTb xacH^cKHx ( p e ^ K o ) , M o r y T CHM6ojiH3HpoBaTb npH3HaHHH ( B CMbicjie: BMCKasbiBaHfi). 0 6 p a m a e T BHHMaHHe, H T O j i b H a a CTepeoTHnH3au,Ha Bee paccviaTpHBaeMbie H M K B H T J I C X H o6eflHH«eT rbaKT, H T O O H H co^epacaT npocb6w Bepyioimrx, x o HHKorjia MOJib6w — n p n n H J i o * e H e M K CTaTbe a s j i a s e T c a cjj,ejia HbiH C a H H C J i a O M OTCyTCTBHH 6jiarOflapCTBHH H npHCHS 3TOT (paKT Heo6biHaiiHo TOHHO onpejiejiaeT xapaKTep HHTepecyiomero Hac K y j i b T a . OflHHa- KOBasi ( H TeM caMMM oTjiHHHaa O T KaTOjmHecKHx) no3HUH5i B e p y i o - mnx xapaKTepH3yeTCH BepHa H Bepbi. HCKPCHHHM, JlHiueHHoe HenocpeflCTBeHHbiM aKTOM 6jiaroflapcTBeHHoft HOe C yMepUIHM HJIH * e 6bITb 06bIKH0BeHHbIM CBHfleTejIbCTBOM K o n n p o B a H H a ( a K , KaK B c j i y n a e snHTadpnii, H a 6 j n o f l a e c a s n a n H T e T P KOHKpeTnsaiiHH KOpblCTOJTK)- KaK n o K a 3 a j i H 6ojiee paHHHe HCCJieijoBaHHa (AH/rpee 1900, BaH TeHenn 1910, Kpncc 1930, O J K : H ; J , 3 K H H 1960) B HeKOTOpblX KpeCTbflHCKHX, KaK H TOpOflCKHX 06lIieCTBaX E B p O I I b l , no3HUHH KaTOJiHKOB. a nacTHHHo H B ujjiHxeTCKOM o 6 u i e c T B e HCKpeHHaa H H e n o c p e a c T BeHHati no3HUHs, He 3aByajiHpoBaHHan C B o e r o p o j i a 6 j i a r o j r a p c T B nepnoji XVII—XX T MOTHBOB). H H K p a e B C K H M n e p e s o a H36paHHbix T B apeBHeeBpeftcKHX Ha eBpeficKHx jiaji6Huiax o6 apy»ceHHOH B O BpoujiaBe BCTpeHaromnxca crapeHuieH, B K snHTatpHH, nojibine, B T O M n n c j i e OTHOcameftca K 1203 H H rojiy. A H f l x e S T u i i i H H b C K H H — n O J I H X P O M H A ^ POCTTHCb H A ^ r P O E H H HA EBPI-HCKHX KJIAABHUIAX rC-rO-BOCTOHHOH HOJIblllH ABTOP 6H9 B OTJIHHHe OT „6eCKOpbICTHOH" H03HUHH 6jiarOJJ.apCTBeHHOH BeHHbiM jiHueMepneM, npHHajiJieacajia nary c M e p r a (acHBOTHbie — 3Ha3ojj,HaKa), MoryT HMeTb HHoe CHM6onHHecKoe 3HaneHHe, CBa3aH- ao- (flOMHHHpyromeft B B O T H B H M X npeflMeTax KaTOJiHKOB) coflepacaHHe KBHTJieXOB He MOJKeT CBS3bIBaTbCa CO CTepeOTHnOM KH yMepuiero BCKOB K ejiHHCTBeHHbiM! I I o 3 T O M y B e p o a r a o HaH6ojiee r j i y 6 o K H e ueHHOC- saHHMaexca nojwxpoMHoft Haflrpo6Htt a 6a3e 18 o6c,ieflOBaHHbix H pocnHCbio HM eBpeflcKHX Kjiafl6Hin. X o T a c o c r o a - HHe 3 T H X H a j i r p o 6 H H npcwMymecTBeHHO n j i o x o e , O H H j i a w T B O 3 M O acHOCTb BOCco3/iaTb xapaKTep OKpacKH OTaejibHbix 3Jie- uipH(pTa, (poHa, a Taxxe jieKopaTHBHbix M O T H B O B 6apeJiberboB. A B T O P aHajiH3HpyeT TexHOJiorHHecKHe n p H H U H n u MCHTOB: pocnHceH a TaK^ce i i e j i a e T n o n b i T K y T O B B eBpeHCKOH HHHX KpacoK. Ha O C H O B C C H M B O J I H K H rj.Be- BblJICHHTb Hcnojib30BaHHe Tex, a He , u - ik. TH B OTHOUieHHHX ineacfly n o j i a K a M H H eBpeaMH, jiHuieHHbie o c T p w x aHTaroHH3MOB, Bbipa6aTbiBajiHCb H M C H H O B a e p e B H a x H B H C K O T O PWX TOpOJiaX BOCTOHHMX paHOHOB n O J l b U I H , TaKHX KaK JIbBOB, nuieMbicjib, JIoKaiicK, roe He 6buio HpesMepHoii 6 j i a r o a a p c T B e H apTHKyjiauHH, a TOJibKO T O T BHJJ, npocb6, KOTopbiH 6bui xapaKTepeH j j j i a xacH/ipB. Mapna E B P E H C K H E KJIAflEHIHA B nOJIblUE H H X H A / J T P O E H b l E H A f l l l H C H , a TaKace CHMBOJIHKA EAPEJIbE<t>OB H A E B P E H C K H X KJIAflEHIIIAX B nOJIbUIE AByx CTaTbax — nOJIHXPOMHblEPOCflEPEB^HHblX C H H A r o r KasHMe* IlexoTKa nHCH HOH B H PocnncH C H H a r o r S T O HBJieHHe, xapaKTepHoe TOJibKO a n a TeppHTopHH. Te, KOTopwe M O K H O BCTpeTHTb, HanpH- noubCKHx Mep, B KHKHOH T e p M a H H H , BBJiaiOTCa CJieflaMH MHTpaUHH nOJIbCKHX Ha pa3BHTHe fleKopa C H H a r o r HMena HecoMHeHHO o c o BJiHaHHe CHTyauna eBpeeB B nojibiue H aBTopHTeT p a B B H H O B B X V I H X V I I BeKax, Korija B 3anaflHOH E p o n e „Haskala" c ee npoTecraHTCKHMH CB83aMH 3HanHTejibHO B03AeflcTBOBajia Ha pauHOHajiH3au,Hio KyjibTa. A B T O P M n n u r y T o njiaHHpoBKe HHTepbepoB C H H a r o r , o fleKope OTaeJibHbix eBpeflcKHX xpaMOB, eBpeeB. 6oe B MoHHKa K p a e B C K a 3aHHMaeTca T e M a T H K o S eBpeflcKHX KJiaa- B O Bpevm B O H H U 3HaHHTenbHaa n a c r b S T H X Kjiajj,6Hiij. 6bijia yHHHT05KeHa. nocjie B O H H M — npaKTHHecKH 3a6pomeHHbie — n o j i BeprajiHCb jiajibHeHmeMy n p o u e c c y pa3pynieHHa.floBoeHHueH C cjiejioBaHHH 3 a T p o H y j i H TOJibKO n p o 6 j i e M y Kjia/i6Hm B 6ojibuiHX 6HHI. r o p o / i a x . HbiHeuiHHe n o n b i T K H H X 6ojiee noJiHoft flOKyMeHTainiH Bcero jiHuib cnaceHHe ocTaTKOB. B 1974—1986 r o j j a x aBTop o6cjieaoBajia 102 K j i a j i S H u i a . X o T a c r a T b a nocBameHa KJiajtfHUJ,aM, HaXOJIHIJJ,HMCH Ha TeppHTopHH nojibuiH, aBTOp HaCTO n p o B o J T H T B KanecTBe cpaBHHTenbHoro MaTepnana H j r p y r n e o6beKTbi. OHa B b w e j i a e T T H rjiaBHbix THna Harpo6HH: MaueBa, Harpo6He T H n a c a p K O f b a r a , oxejib. A B T O P o r o B a p H B a e T c a n p n S T O M , H T O 3TO P f a K a a CHCTeMaTH3arj,Ha a a j i e K a O T coBepuieHCTBa, H He BKJHonaeT cnopaiiHHecKH BCTpenaioiHHxca H H M X T H H O B . K a K HajrnHCH, Tax H 6apejibe(pbi Ha eBpeflcKHX Kjiaji6Hmax, HMeioT TecHyio CB»3h c pejiHrH03Hoft K y j i b T y p o i i eBpeeB, H T O He 03HanaeT oTcyTCTBHa CpeflH BCTpenaKDIUHXCH MOTHBOB B03JJ,eftCTBHH XpHCTHaHCKOH K y j l b T y p u . P a c c M a T p H B a a HaanHCH, a B T o p o 6 p a m a e T BHHMaHHe Ha H X xy/ioscecTBeHHyK) CTopoHy (rparbHHHOCTb 6 y K B ) , K O T o p a a n p e j i c T a B j i a a BCTpenaeMbie T a M M O T H B M , H X H C T O H H H K H H C H M B O - jiHHecKHe Ha 3HaneHHa. ABTOPW pa3Hoo6pa3Hwe BjinaHHa, HHe C H H a r o r — p o c n n c e f i o6pamaiOT BHHMaHHe TaK*e no^Beprajiocb y K p a u i e - KOTOPMM noubCKHx jiepeBaHHbix KOCTCJIOB, H - onHcaHHbie H M H o6beKTw S T O B c e r o jiHiiib c j i e j i aBjieHHa, o MacuiTa6e K O T o p o r o Hejib3a roBopHTb ceftnac n o npHHHHe oneHb C K P O M H O H c o x p a H H B i u efica flOKyMeHTauHH. JIJIIO3H0HH3Ma H T.fl. ABTOPM n o a H e p K H B a i o T , HTO T m u H H b C K H H — „B KYIIJAX X M B H T E C E M b A H E H " (TPETbil K H H r A M O H C E E B A , 23, 42) A H A W H B TbiHHHe (^CemoBCKoe B O C B O A C T B O ) B O « H O M H3 J I O M O B H a pbiHOHHofi nepaaKe njiornajiH, noMemeHHe, nocTpoeHHOM B 1912 rosy, 3anpoeKTHpoBaHHoe OTKPUTO KaK c y K K a Ha (majiam, iiaeT MaTep, Kyma), c j i y * H B U i e e B O BpeMa npa3flHHKa Kymefi. O H O 6buio CHa6»ceHO no;iBH>KHOH KpbimeH, noji 6WJI aepeBaHHWH. Ha 6apejibe(pOB. 06pamaeT BHHMaHHe TaK*e Ha <paKT CHJibHoii CBa3H flByx CTeHax coxpaHHJiacb p o c n n c b BbinoJweHHaa BojiaHbiMH K p a c MeiKjxy snHTacpHHMH H 6apejiberbaMH (npHBeaeHM npHMepbi n a c T w x KaMH. Bee CTeHbi — pacTHTejibHbie M O T H B M , KopoHa, j i e B , J I I O A H 6apejibe<bHbix MOTHBOB C nOMeHjeHHblMH Ha H H X HaflnHCaMH). — aBTop HHTepnpeTHpyeT, HHoraa rnnoTeTHnecKH, KaK HMeionine J l e r K O 3aMeTHTb M O J K H O CTepeoTHnH3auHK) snHTarpHH. A B T O P CBOH HCTOHHHK B 6H6jieHCKOH TpaflHUHH. A B T O p CHHTaeT, HTO CpeflH nojrpo6HO p a c b M a T p H B a e T CTpyKTypbi, cojiepxcaHHe H xapaKTeppeflKHx B nojibine TaKoro pojia naMSTHHKOB HaxoaKa B TbiHHHe Hbie o 6 o p o T b i , BCTpeHaioiuHeca B Ha^nHcax. npHHafljie>KHT K caMbiM ueHHbiM. Bo B T o p o S CTaTbe aBTop KOHiieHTpnpyeT CBoe BHHMaHHe Ha aHajiHse M O T H B O B Haarpo6Hbix 6apejiberboB. H a S T O HCKyccTBo J I i o f l B H K C r o M M a , — OBPA3 EBPEH B C T P Y K T y P E nO3HaHHTejibHoe BjinaHHe OKa3ajr 3anpeT H3o6pa»ceHHa nejioBenecKHX J l b C K H X KPECTbJIHCKMX MHO>OB (pHryp, x o T a MHOroHHCJieHHbie n p H M e p w n o K a 3 b m a i o T n o n u T K y O 6 O H T H S T O T 3 a n p e T . P a c c M a T p H B a a OTAeJibHbie M O T H B H a B T o p A B T O P jiOKa3MBaeT, H T O o6pa3 eBpea B nojibCKofi apoacocpeaoToneBaeTca Ha H X C H M 6 O J I H H C C K O M 3HaneHHH, HMetonjHM Hofi KyjibType H O C H T npeiKfle B c e r o M H d w n e c K y i o n o a o n j i e K y H B OTHomeHHe K y M e p m e M y , e r o npoHcxoacjreHHK), pejiHrH03Hoft HesHaHHTejibHoft CTeneHH — ecjin Boo6me — o6ycjioBjieH Kjiac(byHKHMH. HHjjHBHflyajibHMM HepTaM. 0 6 p a m a e T BHHMaHHe H a C O B M M H HUH 3KOHOMHHCCKHMH OCJIOHCHeHHaMH. 0 6 3TOM CBftaenoBceMecTHOCTb M O T H B O B , Ha H X B03MoacHbie H C T O H H H K H , a e j i a e T TejibCTByeT, B H 3 C T H O C T H , cTpyKTypHoe P O A C T B O onoBecTeii o n o n u T K y H X HHTepnpeTaHHH. noanepKHBaeT Ha T p y f l H o c ™ B H H T C CMepTH X p H C T a H O TaK Ha3bIBaeMbIX „ p H T y a j I b H H X y6HHCTB03M03KHOCTb H3CTO B n ^ e T a T b JipeBHeeBpeftCKHe 6yKBbI B MOTHBbI H 143 �Bax , a TaKHce noBecTBOBaHHH, n o B T o p a i o u m x 3Ty cxevty, K a - noaJie>KaT COMHCHHK) — a B T o p caromHxca T e M , c o B e p m e H o nyacflux n o j i b C K o i i aepeBHe ( y n a c T H e Me>KAy eBpeeB B 3aroBope n p o T H B n a c c a s c H p o B „ T H T a H H K a " H T. j r . ) . noanepKHBaeT, HTO KOHTaKTw o6iuecTBaMH eBpeeB H nojiaicoB HMejiH \iecTo B pa3Hbix n j i o c K O C T a x H o6jiacTax. .. ... .... 1 a B J i a e T c a TaMKe o f l H o p o m i o c T b — He3aBncH- noflTBepacfleHHeM MO OT KOJIHHGCTBa eBpeHCKOH H a p O f l H O C T H eBpeftCKHX MOTHBOB Ha TeppHTÓpHH r i o J I b U l H , 5KHByHHX H CpeiJH npeflCTaBHTejieH MOJiofloro noKOjieHHa, K O T o p u e npaxTHHecKH He HinejiH KOHTaKTa C CBpCHMH. nofl6opica M a T e p n a j i O B y ^ A C T H E E B P E H C K H X P E M E C JIEHHMKOB B K y j l b T Y P E flEPEBHM npoHcxoflHT KX A p x H B a L(eHTpa AOKyMeHTauHH H a p o f l H o r o . HCKyccTBa n p n HHCTHTyTe HCKyccTBa riojibCKoft AflafleMHH BjiajiHCjiaB T. E a p T o m e B C K H H — KPECTKHHCKO—EBP E H C K H E OTHOIIIEHHJI HayK B K p a K O B e . MccjieflOBaHHa, K O T o p w e BejiHCb B 1952—1986 r o a a x (B BOCTOHHOÍÍ nacra riojibmn), KacajiHCb Booóme peMecjia ana noTpeÓHOCTeñ aepeBHH — B B nepHOfl M e * B o e H H o r o jTBajjuaTHjieTHa cKonjieHHe eBpeeB riojibuie 3aHHMajio B T o p o e MCCTO n o c j i e CIIIA. Bojree n o n o B H H w riojibiuy, HCHJIO B jjepeBHax H MecreHicax. eBpeeB, H a c e n a s i u H x M n c o T O M y HeT HHnero CTpaHHoro 3HaHHTejibHaa yKa3bmaeT -eBpeficKHe KOHTaKTw 6MJIH npoHHbiMH, a o 6 p a 3 eBpea Macro eBpea „ c B o e r o " H eBpea „ H y » c o r o " ( e B p e a , c KOTOPOM He no&oepacHBajiH OTHomeHHH, acHBymero B flaneKOM 6 o j i b m o M r o p o w e ) . „Hy5KOH" eBpefi 6bIJI JIHUOM, K KOTOpOMy OTHOCHJIHCb COBepUieHHO OTpHuaTenbHO, 3aTO „CBOH" 6biji neM-TO npoMesKyTOHHHM xceacjry 6JIH3KHM H He c o B c e M 6JIH3KHM, a BO BCSKOM cjiyHae npH3HaBae- MbiM aepeBeHCKHM o S m e c T B O M . C T a T b a 3acny»CHBaeT BHHMaHHa e m e H n o T O M y , HTO ee a B T o p H c n o j i b 3 y e T no CHX n o p n o n ™ He npHHHMaBHiHeca 3THorpa<paMH HCTOHHHKH — H a n H c a H H u e o c T a B u i H M H c a n p H )KH3HH n o c j i e BOHHbl (Yizker b i k h e r ) . ; r a S ^ b i , KpecTbaHHHa H3 ijepeBHH .ZJoMÓcica B o j i a ( K e n e u K o e BOCBO^CTBO), a Taxace 6ece^a c OAHHM H3 H a n 6 o coBpeMeHHbix H a p c o H b i x a c y j i b n T o p o B AflAMOM 3ErAflJIOH HŚ JiepeBHH K m r o K K a ( K e j i e i n c o e BOCBOJICTBO), jiee B b i a a w i U H x c a KOTopyro n p o B e j i H c HHM flopoTa ITaueBHH H KUIHUITO$ C a 6 a K K a c a i o T c a ejKejjHeBHbix KOHTaKTOB B aepeBeHCKHx n e i r r p a x M e x m y n o J i a x a M H H eBpeaMH. flepeBaHHbie H r p y m K H - i p H r y p K H eBpeeB n p o a a B a j i H C b BO BpeMa T p e x KpaKOBCKHx xpaMOBbix npa3flHHKOB: Ha 3 M a y c e B T ITacxajib- Hbiñ noHeaejibHHK, Ha PeHKaBKe B nepBwx BTOPHHK n o c j i e r i a c x H H Ha Cicajiice 8 M a a , B ae»b CB. CTaHHCJiaBa. HaHÓojiee H3BecTHHM B c e r o onHCWBaeMMM 6buio npa3flHecTBo Ha 3 M a y c e , H name KOTopoe npoHCxoflHT y noflHO>KHa KOCTejia CB. C T a H H C j r a B a H MOH a c T b i p a HopSepTaHOK y » c e n o xpañHeñ Mepe neTbipe c T o n e T H a . CornacHO oómeMy MHCHHIO 3THorpa(poB 3TO 6wjia — n o K p a ñ H e ñ Mepe c o B T o p o ü nojioBHHbi X I X BeKa — c a M a a 6ojibmaa B riojibme a p M a p n a H r p y u í e K . M u He 3HaeM, K o r « a BnepBbie T a M noaBenjiHCb Bbiuie (pnrypKH eBpeeB. CTapeftmaa ynoMakyTbie 6 b i J i H npHKpenjieHbi HHipopMaiiHa H 3 r O T O B J i a j I H HX TJiaBHblM o 6 p a 3 0 M KaMeHmHKH H3 3Be5KHHua H IIoflryjKa. Harne B c e r o STH (pnrypKH K AepeBaHHbiM n o a c r a B K a M . K a K npaBHJio H3o6pa»cajiH B3pocjiwx MyacHHH c pa3HbiMH a K c e c c y a p a M H — c TCICc r a M H Ha flpeBHeeBpeiícKOM s n u i c e B p y x a x (B H H T e p a T y p e HX Ha3WBaioT no-pa3HOMy: MOnaujHMHCa, n o i o m H M H HJIH HHTarouniMH eBpeaMH), C My3bIKajIbHbIMH HHCTpyMeHTaMH, C nTHIieÜ, CHfl»u i e ñ H a jiaflOHH HJIH H a cynice, c c o 6 a K o ñ , n p H K p e n j i e H H o i í Taicxe K M a j i e a — My/JEIJKHE EBPEH B IIAMflTH C B O H X COaCHTEJIEH AjiHuna c eBpeñcKHM EoraaHa nHJiaxoBCKaa K P A K O B C K H E MrPYIIIKM, H30BPA»CAK)IHHE E B P E E B OTHOCHTCH K 1874 TOfly. To Ma m a CBa3aHHbix pameK. A B T O P o ó p a m a e T BHHMaHHe, HTO o 6 p a 3 e B p e a B (pojibKjiope He 6biji oflH03HaHHHM, HTO MOHCHO pa3JiHHHTb £ B a BHfla 3Toro o 6 p a 3 a : CTaTba MaTepnajioB, Ha e r o c y m e c T B e H H y í o B TOM, HTO KpecTbaHCKO- M03KHO 6bIJIO BCTpeTHTb B (pOJIbKJIOpe (MpOJJbl, CBajJbÓbl). eBpeaMH „ K H H r n n a M a T H " nacTb ponb B C H a 6 * e HHH « e p e B H H . MaTepaan n o a r o T O B j i e H b i E B O Í Í < P p b m b - r i e T peMecJiOM, noflCTaBKe. Bce 6HJIH o^eTbi B TpaaHHHOHHbiñ eBpeñcKHH KOCTWM, UBeT o 6 o 3 H a H a j i c a KpacKOH HJIH M a T e p H e i í ; H3 H a c T o a u j e r o M e x a H3roTOBji5uiacb oT/jejiica H rojiOBHbie MO»HO ó w j i o npHBOflHTb B flBHaceHHe y6opbi. O n r y p K H 6jiaroaapa MeTajuiHHecKHM npyjKHHKaM, H3 KOTopbix 6buiH cflenaHM HX H o r a . rionyjiapHOCTbK» C T a T b a 6a3npyeTca Ha HCCjieAOBaHHax, n p o B e a e H H b i x B 1986 r o / r y B MecTeHKe Myaeu,, rue B n e p n o f l MeacBoeHHoro flBajruaTHjie- T H a OKOJIO n o j i o B H H H HacHHTbiBaBmero n o j i T o p w T w c a n H Hacejie- nojib30BajiHCb Taxace (pnrypKH eBpeeB Ha noflBHJKHbix Kanejiax. ElOCJie BTOpOH MHpOBOH BOHHbl HCHe3JlH C 3THX apMapOK. C 1977 ro,na n o a B J i a i o T c a Ha 3 M a y c e CHOBa. HHa c o c T a B J i a j i H eBpeH. B CBoefl CTaTbe a B T o p u H T H p y e T Bbiciea3biBaHHa MCCTHMX xcHTejieft Ha TeMy HyaeincHx eBpeeB, cpaBHHBaeT eBpeftcKoe H nojibCKoe M a p n a O H j r e p K e B H H — nPEflCTABJIEHHÍI O EBPE>IX B «DOJIbKJTOPE aCHBEIJKOrO BECKHflA p e M e c j i o H T o p r o B j i K ) , a TaK*ce n n u i e T o 3 a n p e T a x H 3anoBeflax, 06»3bIBaBUJHX eBpeeB, CBH3aHHbIX C pa3HbIMH CIpepaMH HX 5KH3HH, A B T O P p a c M a T p H B a e T o 6 p a 3 e B p e a B HapoflHbix H3o6pa)KeHHax OÓpajiaMH H npa3/I,HHKaMH. B KOHUC CTaTbH a B T O p npHBOJJHT H n p e a c T a B j i e H H a x Ha e r o TeMy, (pyHKiiHOHHpyíomeH B o6paflOBbix aaHHbie o yHHHToaceHHH eBpeeB BO B p e M a BOHHU. r p y n n a x „fleflOB" H ,„ÍJ,BopaH" B ^KHBCUKOM BecRH^e. OHa n p o c j i e acHBaeT H3MeHeHHa B TpaKTOBKe o 6 p a 3 a eBpea, e r o POJIH (BHemHOCTb, a3biK) — H3MeHeHHa, CBa3aHHbie c nepeMeHoii C T e p e o T H n a Ojibra r o j i b f l 6 e p r - M y j i b K e B H H — nPOHHKHOBEHHE 3 J I E M E H T O B HAPOflHOrO TBOPMECTBA M E X f l y n O J l b C K H M H H E B P E H C K H M H OEID,ECTBAMH HeMHoroHHCJieHHbie p a 6 o T b i , 3 a T p a r H B a i o m H e npo6jieMy n o - jibCKO-eBpeHCKHX OTHomeHHH (OHH o r p a H H H H B a i o T c a npeJKfle Bcero K o p p e n a u H e f i „CBOH-Hy*OH", a Taicace KOHTaKTaMH SKOHOMHHCCKOr o TOJiKa), n o MHCHHK) a B T o p a cjiHmKOM npeyBejiHHHBaioT i u « o 3THX o 6 m e c T B . C B a 3 H Me>Kfly O6OHMH r p y n n a M H eBpea B TO B p e M a , Koraa eaceflHeBHbie nojibCKO-eBpeíícKHe KOHTaKTW Hcne3JiH. B npouecce HccjieflOBaHHñ, npoBeaeHHbix B 1985 roay, o6paa flBaauaTbix TOAOB H a r n - a B T o p y y a a j i o c b peKOHCTpyHpoBaTb e r o CTOJieTHa. Maueń Kpyna, - C K P H n A H HA KPŁIIUE HJIH y H B E P CAJIbHblH EBPEM ' H30JiafloujKHw IIpoH3BefleHHoe 30HflHpoBaHHe CTaBHJio nepea co6oií uejib 6bIJIH ÓbITb 3HaHHTejIbHblMH, npHHeM B p a 3 H H X o 6 j i a C T a X XCH3HH c o T a B H T b npeflCTaBjieHHe — e B p e ń c K H e peMecneHHHKH j j e j i a j i H aaxce KpecTHKH, n p o f l a B a B m - UIKOJI. Heca B TO BpeMa HeeBpeficKHMH T o p r o B i i a M H . K a K H3BecTHO, BO ( n p o c b 6 a H a p n c o B a T b ) , a Taicace aHKeTa ( n p o c b 6 a o n n c a T b eBpea B p e M a CTpoHTejibCTBa AOMa co6jiK)flanocb M H o r o o 6 p a f l O B — H npHBeCTH HCTOHHHKH HHCDOpMaUHH O HeM). co6nK)flajiHCb JIH OHH, K o r f l a eBpeficKHe peMecjieHHHKH BO3BOAHJIH MaTepnají flOM ana xpHCTHaHHHa? — 3aaaeT B o n p o c a B T o p . OHa onHCbiBaeT (npHneM B 6ojibuiHHCTBe jeqjógyw flOBOJibHO 3HaHHTejibHoe pan opHaMeHTajibHbix CTOJiapHbix MOTHBOB, H njioTHHHbHx BCTpenawmHxca H3flejiHax, rne B Bbipe3Kax BbiJiH o o6pa3e eBpea y flBa Hcnojib30BaHW cBHfleTejibCTByeT o MeTOfla: fleTeií HanajibHwx H3o6pa3HTejibHUH H3o6pa3HTeJIbHblft HHe3HaHHTejibHoñ HHfpopMauHH cBoeM c T e p e o T H n H o ñ ) o eBpeBax, Ha BjinaHHe o K a 3 a j i noKa3aHHbii< 3aHMCTBOBaHHa He • ' s . ^ n o j i b í t ó M TejieBHfleHHH KHHOipHJibM „ C K p n n a H Ha K p w m e " . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0dc28ee5b04d794298c4560fbe993827.pdf 412ad05ca991d65a1f37dc547a987100 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3570 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3347 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PO L S K A KWARTALNIK S Z T U K A INSTYTUTU SZTUKI PAN L U D O W A R O K XVII 1963 NR 3-4 TRESC Roman Reinfuss Sztuka ludowa w woj. rzeszowskim i jej badania 113 Roman Reinfuss Rzeźba figuralna Łemków (Ze studiów nad ludową rzeźbą kamienną na Łemkowszczyźnie, cz. I I ) 122 Franciszek Kotula „Dywany" — współczesne malarstwo l u ­ dowe wsi rzeszowskich 135 Stefania Krzysztofowicz Ewa Snieżyńska Mieszczańscy malarze 157 Teresa Szetela Malowane kafle z Leżajska Jadwiga Teodorowicz-Czerepińska Grupa kapliczek z kolumnami w powie­ cie jasielskim 183 Ewa Fryś-Pietraszkowa Wystawa ceramiki i muzeum regionalne w Łańcucie 193 Publiczna szawy 202 Franciszek Kotula leżajscy X I X w. . kronika historyczna . z . . 165 Rak­ KRONIKA 203 SUMMARY OF ARTICLES PE3K3ME 207 208 Na okładce: 1. Chrystus Frasobliwy, rzeźba w drewnie, polichr., wys. 52 cm, Pantalowice, pow. Przeworsk. Fot. Jan Świderski. 2. Kronika, deska lipowa, wyra. 35 X 205 cm, z kapliczki w Rak­ szawie, pow. Łańcut. Obecnie wl. Muzeum w Rzeszowie, nr inw. E 7 109. Fot. wyk. A. Hadala. KOMITET REDAKCYJNY — mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Ksawery Piwocki, prof. dr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓL REDAKCYJNY — redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, zas­ tępca redaktora naczelnego: prof. dr Roman Reinfuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, współpracownicy: mgr Anna Kunczyńska, mgr Wacław Sułkowski, redaktor techniczny: Maria Klukowska, układ graficzny: Jadwiga Jarnuszkiewicz. Tłum.: Doris Ronowicz (ang.), Natalia Stasińska (ros.). Red.: Instytut Sztuki PAN, Warszawa, ul. Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, ul. Krak. Przedmieście 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e9fa45935ab51580c1b36aeedfbc925.pdf 84bfb14602e17e1b53c4420b2c1642a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4725 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4385 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.1; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT SZTUKI P O L S K I E J AKADEMII polska sztuka ludowa �TREŚĆ Izolda Kaczmarczyk M a l o w a n e m e b l e l u d o w e z P o m o r z a Gdańskiego Krystyna Basistowa Twórczość Z o f i i E w a Snieżyńska-Stolot Sałek Przedstawienie Ze studiów sztuce 15 Świętej nad 3 Krwi ikonografią z Walldiirn. w polskiej ludowej 27 S T R A C H Y materiały nadesłane w odpowiedzi na apel Jan Kurkiewicz „Beboki" Barbara Brukalska Jan M i n o r s k i Strachy przeciw B r o n i s ł a w Muszyński Strachy Maria Kownacka redakcji 37 d z i k o m z Puszczy K a m p i n o s k i e j (materiał Informacja ilustracyjny) o strachach z 60 Puszczy Augustow­ skiej S U M M A R Y O F 62 A R T I C L E S 63 РЕЗЮМЕ Po artykule 64 J . Kurkiewicza wiersze Leśmiana, Na okładce 55 i stronie tytułowej: o strachach Haliny Strachy Jerzego Harasymowicza, Bolesława Poświatowskiej. z Beskidu Żywieckiego. Fot. Jan Kurkiewicz. �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK XXIV 1 9 7 0 NR �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a (z-ca r e d . nacz.), A n n a K u n czyńska-Iracka, J a c e k Olędzki, K s a w e r y P i w o c k i , R o ­ m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.). Sekretariat redakcji — K r y s t y n a Chojnacka. Redaktor techniczny — M a r i a K l u k o w s k a . Układ graficzny — J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a . Tłumaczenia — D o r i s R o n o w i c z ( a n g i e l s k i ) , N a t a l i a Stasińska ( r o s y j s k i ) . R e d . : I n s t y t u t S z t u k i P A N , W a r s z a w a , u l . Długa 28, t e l . 3 1 - 3 2 - 7 1 , w e w n . 20 l u b 84. W y d . i a d m i n i s t r . : P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, ul. P u ł a w s k a 6 1 , t e l . 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b6d61c2b0113b3d10746932c1986ea9.pdf 6cf02476eea7753c70530a25843894c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4718 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4380 Title A name given to the resource Summary of articles/ ummary oPolska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.2; s.101-103 Language A language of the resource ang. ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F Franciszek Pabich — „THE MADONNA I N P O M E ­ RANIAN WATER THREAD PAPER" The author publishes some particularly valuable and so far unknown material concerning water thread paper in Pomerania. These materials are the result of ten years of toilsome work, studying both old notarial acts, mortgages, church and municipal records and municipal archives not studied from this point of view so far. The author's research also included the study of old price lists, calendars and chronicles, private etters and agreements and old prints and documents in the Voivodship State Archi­ ves. This research has today enabled the author not only to publish an extremely rich, unknown and interesting set of copies of the water thread papers, themselves, but also a lot of information of particular importance, for it has made it possible to establish the existence of 96 paper mills in Pomerania, among them, the oldest one in Gdańsk, dating back to 1420, and to identify the names of 200 paper makers, which in turn showed a large number of Poles among the founders and owners of the Pomeranian paper mills, and also the fact that the apprentices executing these water threads were largely recruited from the Polish element. And this enables the author to clas­ sify their work as Polish folk art. Water thread paper first made its appearance in Pomerania in the middle of the 15th century, and the earliest examples date back to 1454. Among the subjects specific to this area, the dominating one is the Madonna and Child. The set of illustrations accompanying the article show the rich variety of presentations of the subject, from very subtle ones to fundamentally different compositional types. The set of copies is furnished with an information table giving their origin, the place where they are kept, their dimensions and a list of various kinds of water thread papers, according to the paper mills. Jerzy Czajkowski — W E A V E R S C O T T A G E S I N T H E L O C A L I T Y OF KROSNO Research carried out on the folk architecture of Pogórze (Rzeszów region) has shown that in a few villages in the locality of Krosno there is a definite inter-dependence betwen the craft of weaving practiced there and the interior layout of the weavers'cottages. The examples that have been preserved, some of them dating back 100 and in some cases 200 years, justify the statement that a well developed layout plan is typical in the weavers' cottages. The author distinguishes three versions of the layout plan: 1) cottage with corridor in centre and rooms on both sides, 2) with lobby running halfway along one side with rooms opening out of it, residential plan, 3) with the same layout, work­ shop plan. The author discusses various versions of interior layout within the framework of these plans, depict­ ing them with the plates that have been included (the Palish abbreviations should be understood as follows: Wr — workshop, I — room, K o — chamber, S — lobby, St — stable, B — quadrangle, I zim — cool room). The simplest is the cottage built according to the layout of the lobby running halfway along one side with the rooms opening out of it, workshop plan. (Plate 1/3), an older type dating back to 1809 is shown in Plate 1/2, and one of 1860 in Plate 1/5, and another version of it is shown in Plate I I / 5 . 102 O L K A R T The cottage built acording to the first layout where the corridor is in the centre and the rooms on both sides, comes in two versions: the first, very common in the locality under review, (Plate 1/4, 6, 7, 8, 11/1, 3) and the other, showing a cottage dating back to 1840 (Plate II/4), which is not met with so often in the villages in question. The weavers'icottages were built of fir wood, with a hipped thatched roof. A characteristic feature of these cottages is that the ceiling is much higher in the living rooms than in the workshops. This is connected with the fact that the cottages were without chimneys and also with so-called „Polenie" for drying wood and as shelf running round the walls just below the ceiling (fig. 2). The Korczyńska weavers'cottages differ from those in the neighbouring villages by the number of windows, which can be explained by the need for proper lighting in the room used as the weavers' workshop. This also arises from the fact that the layout locates the front of the cottage facing south. In the cottages discussed here, the second room is called the „workshop" despite the fact that it is a very long time since the workshop was located in the home. The term „workshop" is applied very widely, even i n villages where weaving was not done. The appearance of a weaving centre in the villages under review and, in consequence, the building of weavers'cottages, is in the author's opinion connect­ ed with the arrival of a group of German settlers there in the 16th century. These settlers had a good knowledge of the craft of weaving. But they soon became polonized and did not introduce any foreign elements into the building of weavers'cottages. For the original type of cottage most certainly only had one living room and the expansion of the interior was linked with the process of development. Buildings similar to those already described are also to be found in the region inhabited by the Ł e m ­ kowie and occur sporadically in the Sanok and Brzo­ zów districts. Anna Damrosz — A R T I S T I C F O L K PORZĄDZIE ( P U S Z C Z A BIAŁA) WEAVING IN This article is based on research carried out in the locality of Puszcza Biała (White Forest) in the Kurpie Region and embraces materials collected dur­ ing the last 70 years. The basic part of the material was collected in the village of Porządzie, which is one of the most important weaving centres of the Biała Puszcza area. The inadequate income brought in by the small farms and the existing possibilities of cultivating flax were essential factors influencing the develop­ ment of weaving. Several techniques are found in the fabrics made in Porządzie, each of which contri­ butes its own specific artistic effects: 1 linen weave, done on two-heddle looms, used above all for linen and dress fabrics, and also in making two-warp carpets; 2) the cotton rep weave, where the warp is almost invisible, used for making rugs, skirts, frocks and Sunday aprons; 3) twill weave, made on four-heddle looms, where the weft is almost invi­ sible; this weave is used in making dress fabrics and linen for towels and sheets; 4) a very complex technique used in making rugs, done on four or six-heddle looms. In the Puszcza Biała area, there are several characteristic types of fabrics which are outstanding for their specific arrangement of colours and orna­ mentation. They are, above all, bedspreads, striped �Kurpie rugs, the so-called „buronki", mats, and car­ pets. A s regards clothing fabrics, the only ones that are made here today are aprons worn on weekdays. Each of the kinds of fabrics has its awn exclusive pattern. The fabrics belonging to one type only differ in the colour composition and not the pattern. I n all the fabrics made i n this locality, the following com­ binations of colours are dominant: green and red and green and pinlk. A s a rule ,the patterns are sym­ metric, with a strictly defined rhythm. I n the ones known as „buronki", the background is a red and green or green and pink check pattern and the bor­ der is of multi-coloured stripes, the centre of the fabric is filled with so-called „kwiaty z pazurkiem" (flowers with a claw) on a pink, red or green back­ ground and they are edged with a border of geo­ metrical pattern. I n the mats, the background is i n one colour and the ornamental motif in another. In dress fabrics, known as Jkieoki" {fig. 2, 5), the pattern is made up of broad green stripes, between Which there are narrower stripes i n three colours and some wider ones i n red. I n the aprons worn on weekdays, the fabric is usually of a dark colour with narrow stripes of a light colour. I n the oldest Kurpie rugs, the whole surface of the fabric is covered with stripes of the same width. There are two basic ornamental motifs in the fabrics produced in the locality under review: the older type (check pattern as in the „buronki") and the plant motif („kwiaty z pazurkiem" on the carpets). The authoress stresses the importance of the material used in attaining colour effects and discusses the magic rites once practiced in cultivating flax and weaving the fabrics. The tests applied by the authoress during her research in the locality under review (showing n O J l b C K O E naSwx — „MAftOHHA B nOMOPCKOÏÏ <ï>MJIMrPAHH" A B T O P n y S j i M K y e T HCKJiioHHTejibHO u e H H b i e u H e MCCJieflOBaHHŁie pp CMX n o p M a T e p w a n b i , K a c a r o i u w e c H BOflHHblX 3 H 3 K 0 B H a H O M O p b e . M a T e p w a j I b l 3TM H B J I H lOTca p e 3 y j i b T a T O M 10 JieT KponowniBoro H3yneHna C T a p w x HOTapwajifeHMX, MnoTeHHbix M ropoflCKMx K O C T e f l b H b r X aKTOB, K 3 K M H e M C C J i e f l O B a H H M X C 3T0IÏ T O H K K 3peHMH CeJIbCKHX a p X H B O B H a TeppMTOpMM I I o MopbH. K p o M e T o r o aBTop HccjieflOBaji CTapwHHbie iieHHMKM, KajieHflapM, XPOHMKM, nacTHbie nwcbMa M floroBopbi, a TaKsce CTaponenaTHbie MaTepwajibi ii flOKyMeHTbi, xpaHHurwecH B B o e B O f l C K O M Tocyflap- CTBeHHOM ApxuBe. ocHose npoBefleHHbrx MccneflOBaHHM aBTop C T a T b H onyójiHKOBajT MCKjiioHKTejibHO G o r a T o e u MHTepecHoe c o ó p a H M e Hen3BecTHbix # o eux n o p p n c y i r - Ha KOB rpHJiKrpaHOB, a TaKjKe M3 K O T o p b i x Józef Przyborowski — W A W R Z Y N I E C M A K U C H , CARVER OF HOLY FIGURES FROM MIKLUSZOW I C E (KROSNO D I S T R I C T ) Makuch is rather a folk carver of the past cen­ tury, for he died in 1914, at the age of 70. I n folk carving, his work is a unique phenomenon for, as a carpenter, he attained a perfection of carving tech­ nique which enabled him to achieve a precision in his carving that is seldom met with in autogenous art. H A P O f l H O E *paHUMiueK HHCpopMaiTHH, coloured patterns of fabrics modified invarious ways for evaluation) have proved that the most general criteria in evaluating them were economic and tech­ nical. This was particularly apparent in the evalua­ tion of colour and ornamentation effects. I f artistic criteria were applied at all they were more an ex­ pression of the local tradition than of individual tastes. Traditional and regional habits as regards composition and choice of colours were found to be very strongly rooted. But i n 9pite of the pressure of tradition, there are signs of a gradual change in the development of weaving in the Kurpie region, and these changes can be seen both in the ornamental motifs used and i n the ohoice of colours, and also in the kind of fabrics produced. The ohanges that can be observed i n the patterns are largely due to the changes taking place in the techniques used. The traditional folk weaves of the Biała Puszcza area are gradually disappearing and giving way to factory produced fabrics. On the other hand, a new craft is developing, namely, the production of knitwear, which does not lend itself to the adaptation of the traditional patterns. p a s oneHb cjie^yeT, BascHbix HTO n a r t o M o p b e cymecTBOBaJio 96 oyinaJKHbix npeflnpiiHTMM, npnieM cTapeiîniee H 3 HHX B T a a H b C K e paóoTajio c 1420 r. K p o M e r o r o aBTop ycTaHOBMji dpaMHJiMM 200 6yiwa5KHMKOB; STO B CBOKJ o M e p e f l b flano B03MOJKHOCTb ycTaHOBMTb, HTO c p e f l M o c H O B a T e J i e i i M B j i a f l e J i b i r e B n o M o p c K M X o y M a j K H b i x n p e f l n p n a T M H ÔBIJIO 3 H a H M T e j i b Hoe HHCJio n o j i a K O B , HTO M H o r w e n o f l M a c T e p b H , B b i n o j i H a B U i n e soflaHbie 3Haitn, TaKHte èbiJiH n o j i a K a M H M STO jxaer a B T o p b i o c H O B a H n e p a c c M a T p M B a T b T B o p n e c T Bo, K a K n o j i b C K o e H a p o ^ H o e MCKyccTBO. <t>HJiMrpaHbi n o a B J i a i O T c a H a n o M o p b e B c e p e f l H H e XV B . C a M b i e paHHMe H 3 H H X n p o n c x o , z i a T c 1454 r . B T e M a T m c e 3Toro p a ń o H a npeo6jiaflaioT x a p a K T e p H b i e M3o6pameHHa H C K Y C C T B O Ma«OHHbi c flHTaTew. npmiosceHHaa 3THX H3o6pajKeHHM CBMfleTejibCTByeT o MHororpaHHOcra T B o p H e c K n x p e u i e H M ń , H a H H H a a c o n e H b TOHKMX, e j i e y j i O B H M b i x fleT a j i e i i BnjioTb flo coBepuieHHO npoTMBonoJiojKHbix K O M n O 3 i m , H 0 H H b I X TMnOB. K pHcyHKaM npwJioaieHa Taójiniia, n o a c H a i o m a a MX nponcxojKfleHne, MecTo xpaHeHMH u pa3Mepbi, a TBKJKe nepeneHb cpMJinrpaHOB OTflejibHŁix 6yMajKHbix npeflnpMaTMM. K HacToameił EJKH CTaTbe HaMKOBCKM — Taójrarra TKAHKAH XATA B OKPECT- HOCTHX KPOCHA MceneflOBaroia Hapo^HOM apxMTeKTypbi JJoryHta ( J K e m o B u i n H a ) n o K a 3 a j i n , HTO B H e c K O J i b K n x flepeBHax oKpecTHOCTeił KpocHa OTHCTJIMBO BbiCTynaeT B3anMOCBa3b MejKfly pacnpocTpaHeHHbiM T a M TKau,KHM peMeCJIOM H B H y T p e H H e i i n j i a H M p O B K M T K a i T K M X xaT. C o x p a H H B u i n e c a o6pa3rrbi, 3 a n a c T y i o CTOjieTHeii, a nopoii u C B w m e flByxcoTjieTHeii flaBHocTH, y K a 3 b i B a i O T H a TO, HTO fljia TKar^KOM M 3 6 b i x a p a K T e p e H p a 3 BepHyTbrił nJiaH nocTpoiłKM. ABTOP Bbmejiaer Tpw TMna nocTpoeK: 1) X a T a n o flByxTpaKTHOMy n j i a n y ; 2) x a T a no nojiTopaTpaKTHOMy jKMjioiwy njiaHy; 3) xaTa no njiaHy. nojiTopaTpaKTHOMy xo3aMCTBeHHOMy B paMKax 3TMX nnaHOB aBTop p a c c i n a T p M B a e T pa3- jiMHHbre B a p n a H T b i B H y T p e H H e r o p a c n o j i o J K e H w a x a T , O T o S p a j K a a MX H a n p n j i o > K e H H b i x T a 6 j i n i i a x . ( 0 6 o 3 H a - HeHua: W r — w a r s z t a t ( M a c T e p c K a a ) , I — i z b a (Msóa). Ko — komora (KJieTb), S — sień (ceHM), St — stajnia 103 �N W f-l f-l r—( eu o w < N U N a o. 0> î a •V •s o s fes N U e ¡/i O~ Oí N 0) •N CO •O ns t-t «g ¿ N It ro g ¡I 3 . c N 'E 5 5 « Mo a Wg •M M - . S o « O œ I gis « S S <2 ra N .3 'N ¿ra re c ni 2 £ ~ .M n! C _ o> < U S 3 e -s < M~ £> . I H.„ra N ¡-J (M ra < >> £ es I S a s 3-1 •S s = 2 T3 N is -o "ra « - u cu —J Ut Z Ig J "•a « 53 HU É! ^ 21 CJ G N os <?¿¡ to O, 0 o •M o £ de M g o 3 C CCS >> T3 N 1 Cecu I a N as 52 CO N O. ra - ra ¿SO to 3 I S N « M2 ^2 <! co So < S> eu MO -o tu £1 a o £ S fi £ < O w p W PS o T3 O C o o .. g ar 3 S IM ^ O . § 3 co ^ M ra ^, ^ rt ^ to M= Cu-g G - 3 2 CS F ° •> A! S G +^ CO as ß N cu .^PS. to - •S 3 t3 cO X & .S - «3 S to M a* <u —».—i to tu •a o CL, O T3 ^ N tC S a <u 3 !>> 3 to' a tu CO CO M 3 >j a i " 1 'S Ai S 2 •Kl Tí G Ł) r-) S S . 2 ó U ¡*U ¿i s' o Cs0 C (H PU t l N 3 ^ J= => * 3 Jl, _ CU OC h „ u" " tu> 5PO to ¡-¡ -Q »2 t ty : , O as3 S •~ m1 tco sí>to M ^ ¿ S 3 « -s o . ço "o as SÍ M "S O 3 cu S 3 < •N a tí es a. N ¡73 a ¿ 2 3 co CU G tu -o OT as CJ •a 3 o ÍS O M a. CO 3 to « 'w to o CU g ü c 5 as O 3 3 S ces ^ s » ^¡ o ' <PS- N po. es cu fj 2 ^ Ł-* S3 i2 c -2 « § ^ a to cc^í í>i«i s >-2; 2 _ eu ^ CU < co to G £ as as cd 3 as NJ G «> •M t! • - --M Oi •ri % « >> ^ as p 03 t-i £.^> »H i 1 as ri N Urf C ouCs-, U rf > >>° 3!* S E' . O CO C£> 2 a£CU p> o M G M <U o N . + ri <M IT« ft + o ; J4 ra N � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce92b879fbb7bc623eb88f43fa041809.pdf e114c99dcf3996d0aba2dbfb84af63c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4720 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4381 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK XVIII 1964 polska sztuka ludowa NR 3 �TRESC Adam Anna Jacek Chętnik Kutrzeba-Pojnarowa Olędzki Twórczość ludowa Kurpiów w dziedzinie sztuki 107 Ludowa sztuka kurpiowska a zagadnienie odrębności i żywotności historycznego re­ gionu kultury 127 Rzeźba w drewnie z północnej szczyzny 135 Kurpiow­ Halina Olędzka Z badań nad wycinanką kurpiowską . Adam Chętnik Mój życiorys KRONIKA . 159 179 181 SUMMARY OF ARTICLES I33 PE3IOME 180 Na okładce: Kogut, wycinanka, wym. 34,5 X 43 cm. Wyk. Marian­ na Deptuła, Surowe, pow. Ostrołęka. Wł. Muz. Kult. i Szt. Lud., Warszawa. Na stronie tytułowej: Sw. W awrzyniec, rzeźba w drew­ nie, wys. 93 cm, dawniej znajdowała się na górze Św. Wawrzyńca, obecnie Muz. Łomża. K O M I T E T R E D A K C Y J N Y — mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Ksawery Piwocki, prof. dr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y — redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, zas­ tępca redaktora naczelnego: prof. dr Roman Reinfuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, współpracownicy: mgr Anna Kunczyńska, mgr Wacław Sułkowski, redaktor techniczny: Maria Klukowska, układ graficzny: Jadwiga Jarnuszkiewicz. Tłum.: Doris Ronowicz (ang.), Natalia Stasińska (ros.). Red.: Instytut Sztuki P A N , Warszawa, ul. Długa 26. Wyd. i administr.: P.P Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, ul. Krak. Przedmieście 21/23. 056 �KWARTALNIK I N S T Y T U T U SZTUKI P O L S K I E J AKADEMII NAUK ROK XVIII 1964 NR 3 polska sztuka ludowa J*) �Zeszyt poświęcony sztuce ludowej Kurpiów dedykujemy z a s ł u ­ żonemu działaczowi-regionaliście doc. dr Adamowi Chętnikowi. Nazwisko Jego od przeszło pół wieku wiąże się z historią badań etnograficznych nad regionem kurpiowskim a w obszernej biblio­ grafii prac Adaima Chętnika znajdujemy pozycje ważkie, a niekiedy pionierskie, o wartości nieprzemijającej, jak choćby Pożywienie Kurpiów czy prace o jantarze (bursztynie) na Kurpiach. Jest również Adam Chętnik ofiarnym działaczem społecznym, wieloletnim bojownikiem o polskość Mazur w latach plebiscytu i późniejszych. Reprezentował też jako poseł ziemię kurpiowską przez lat kilka w Sejmie Rzeczypospolitej. Przyczynił się swoją pracą w y c h o w a w c z ą , popularyzatorską i dziennikarską — do pod­ niesienia kultury i oświaty wsi kurpiowskich. Jako etnograf i m i ­ łośnik sztuki kurpiowskiej budził swymi artykułami i książkami zainteresowanie regionem, zwracając nań u w a g ę z a r ó w n o naukow­ ców, jak i społeczeństwa. W latach 1926—1927 zaczął tworzyć, c z ę ­ ściowo własnym sumptem, Muzeum Kurpiowskie w Nowogrodzie, zniszczone w czasie ostatniej wojny, a obecnie pod kierunkiem państwa Chętników odbudowywane jako skansen. W latach przed­ wojennych i już obecnie w Polsce Ludowej organizuje też doc. Chętnik muzeum regionalne w Łomży. Dziś zasłużony ten regiona­ lista ma już niemal 80 lat, ale mimo wieku dostojnego Jubilata wciąż działa, pisze, bierze udział w badaniach terenowych, służy swemu Muzeum radą i wiedzą. Trud badań terenowych, pomnażania i interpretowania faktów spoczywa obecnie na barka-ch średniego i w coraz w i ę k s z e j mie­ rze — młodego pokolenia. Pracują oni w oparciu o instytucje, za­ kłady naukowe. Ich wiedza, przygotowanie fachowe i sposoby badawcze są dziś na pewno inne niż było to możliwe przed kilku­ dziesięciu laty, gdy trzeba było samemu zdobywać niemal wszyst­ ko — wiedzę, środki na prowadzenie badań i na publikacje. Był to okres romantyczny, czasem wręcz heroiczny, i pracując dziś w innych warunkach, możemy tym bardziej podziwiać wielki i pio­ nierski trud takich właśnie ludzi jak Adam Chętnik. Oni tworzyli podwaliny dnia dzisiejszego. Redakcja 106 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9217b31ecdc308b926ee6691445637d2.pdf 3b6352f7e96ef914fdddcfeb9358886b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3968 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3714 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.3 ; s.190-191 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W A N D A B O R U D Z K A : „ M A L O W A N E D O M Y " . Instytut Wudatimiczu „Nasza Księgarnia", D r u k a r n i a N a r o d o u a ш Кгакоиле, 1954. Nakład 30 000 egz Nie zem znam podobnej odpychająca, a zara­ reprodukowania a jednocześnie dyle­ która książki. Zachwycająca, mistrzowska, t a n c k a , rzecz w y s o k i e j k l a s y , a p r z y t y m poniżej p o ­ wypadła m i s t e r n y c h ażurów w tiulu i koronek, książce bez n a j m n i e j s z y c h przesu­ nięć, c z y s t o i dokładnie, choć s y n c h r o n i z a c j a ^ a raczej z i o m u . K a r t y t e j książki t o łąka, pełna r o d z i m y c h k w i a ­ syntopizacja tów o dorodnej skarbnicy sztuki l u ­ w a . W j e d n o b a r w n y c h w y c i n a n k a c h użyto k o l o r ó w n i e d o w e j w y d o b y t o w i e l e klejnotów i rozrzucono je h o j n i e m i e s z a n y c h , d l a t e g o k o l o r i c h j e s t z a w s z e c z y s t y . Słabą po w s z y s t k i c h zaś stroną krasie. Z bogatej stronicach. r y s u n k u n a d w ó c h w a l c a c h n i e była barwnej szaty „Malowanych łat­ domów" jest n i e j e d n o l i t a k o l o r y s t y k a o d b i t e k całego nakładu, co w y ­ Z w y c i ę s t w o o f f s e t u n i k a z trudności natężenia f a r b y w c a ł y m nakładzie. J e s t n a c z y m o k o zatrzymać. A z a m i e s z c z o n e w k s i ą ż ­ M a g a z y n ce b a r w n e i l u s t r a c j e są l e g i t y m a c j ą t e c h n i c z n y c h i a r ­ tystycznych Narodowej osiągnięć mistrzów offsetu w Drukarni w K r a k o w i e . M o ż e m y bez u c h y b i e n i a k s i ą ż ­ kę tę położyć n a stole, g d z i e z a p r e z e n t o w a n o w e współczesne dzieła I popiso­ offsetowe. Tą dobrze wyraziła opanowaną Drukarnia l u d o w e j dzieci techniką Narodowa druku pośredniego malowanki z Powiśla D ą b r o w s k i e g o , m a l o w a n y w k w i a t y d o m i stajnię, a n a ­ t o w ł a ś n i e j e s t dodatnią stroną „ M a l o w a n y c h d o ­ m ó w " . Dokładność zaś i w y t w o r n o ś ć . s z t u k i dla kolorystycznych w e t psią budę kwiecistą, a w s z y s t k o koronki koniakowskie i bobowskie, niuansów osiągnięto p r z e d e w s z y s t k i m w r e p r o d u k c j a c h skie, tkanin oszczypków, p i s a n k i r z e s z o w s k i e i białostockie, ludowych. Szmaciak kielecki z Wierzchowisk ( s t r . 63), s z m a c i a k m a z u r s k i z W i e l h o r s k a w p o w . m r ą gowskim ( s t r . 65), t k a n i n y dziuszka białostocka opoczyńskie ( s t r . 74), r a - ( s t r . 73), p a s i a k i ł o w i c k i e , czyńskie, p i o t r k o w s k i e , k i e l e c k i e , m a z o w i e c k i e ( s t r . 76 i 77) — t o r e p r o d u k c j e , k t ó r e piowskie kuwają i oczy n i e t y l k o s m a k o s z ó w s z t u k i grafia w obecnym stanie r o z w o j u technicznego przy­ foto­ nie m o ­ a częś­ c i o w o w p o z y t y w a c h u s u w a się z k l i s z z b y t e c z n e t o n y b a r w n e , p o p r a w i a błędy, podkreśla z b y t słabe t o n y o r a z i c h r y s u n e k . T e n właśnie zabieg t e c h n i c z n y , wany po mistrzowsku przez Narodowej, zadecydował reprodukcji offsetowej. sto zawodnej o wyrazie W miejsce sek — i t y m s p o s o b e m przy pomocy przez stosowanie kolorystycznym w i c k i , obraz na szkle m a l o w a n y nakładania m a ­ zaś k o l o r y s t y c z n e szmaciaku n p . żółcieni, d w ó c h c z e r w i e n i , t u również ceramika z Medyni Głogowskiej. cz3'ńskich, r a w s k i c h , ł o w i c k i c h i k u r p i o w s k i c h , o d h a f ­ t ó w l u b e l s k i c h , opoczyńskich, pułtuskich, k a s z u b s k i c h , w i e l k o p o l s k i c h , k u j a w s k i c h i podhalańskich. Wspania­ le wystąpiły t u t a j s z m a c i a k i k i e l e c k i e i m a z u r s k i e i w ogóle tkactwo: sokolska tkanina dwuosnowowa, pstrucha wielkopolska, b u r o n k a kurpiowska,' radziuszka białostocka, pasiak łowicki, tkaniny opoczyńskie i piotrkowskie, kieleckie, k u r p i o w s k i e i wielkopolskie. To wszystko zebrano zmagazynowano w w jednej sposób książeczce d l a d z i e c i , encyklopedyczny i rozse- g r e g o w a n o , ale j a k ? U k ł a d g r a f i c z n y uzyskano i czarnej I oto w k r a c z a m y się t e j p r a c y , n i e wszędzie metodę pracy, wzruszoną efekt wystarczy sama stosowania w y n i k a z samego c h a r a k t e r u szczęśliwe zmuszeni zasadę pomysły. jesteśmy graficznego Analizując przypomnieć układu książki: s k o m p o n o w a ć każdą stronę z osobna, się z ł o ż y " , czego bo w t e d y chce l e w i c a . obejmować p o w i n n y prawica Ramy n i e będzie układu strony b i j a n i u n i e bezpośrednio — z f o r m y d r u k a r s k i e j , l e c z z charakterem graficznym pośrednio — z g u m y . S k u t k i e m t e g o k o l o r y w t o j e s t n p . n a s t r . 6 1 , umieścić p i ę k n i e w wychodzą w d r u k u mało i n t e n s y w n e i wymagają zasi­ lenia k o l o r a m i dodatkowymi. „Malowanych domów" czterema b a r w a m i z dwie na rozwarciu, a potem parzenice n i c h daje P r z e w a ż n i e j e d n a k posługiwano się w i l u s t r o w a n i u zastosowa­ n i e m f a r b k r a j o w y c h . G o d n a u z n a n i a j e s t też precyzja ich nie­ nie „jak załamanego Takich więcej. tegoż w prostokącie kształcie, przeciwawgę w postaci fragmentu przykładów roślinnej jest obie układu całości. N i e w y s t a r c z y , j a k geometryczne się o b o k związek wie­ graficznego z zasady przede w s z y s t k i m o f f s e t u , j a k o d r u k u pośredniego, p o l e g a j ą c e g o n a o d ­ offsecie Czasznicka k a ż e D u c h B o ż y " , w t y m przeświadczeniu, że „całość działa, ilośfii k o l o r ó w mieli nadto i n f o r m a c j i , że konieczność doboru i H e n r y k Gaczyński, którzy podjęli d w ó c h błękitów, n a słońce w i ­ problematykę zarówno Zofia użyto — i osiągnięto tą skalą w materiału, j a k i układu g r a f i c z n e g o . dać w 190 boli­ Z a r o i ł o się o d w y c i n a n e k i n a l e p i a n e k s a n n i c k i c h , o p o - b r u j e s u b t e l n y m i t o n a m i , j a k oryginał. T u t a j n a l e ż y d o ­ większej Kozłowską. Jest z Wierzchowisk t a k i , że t o o f f s e t o w e d z i w o w y s t a w i o n e formie p r z e z chłopca z M a - m o w s k a , s i e r a d z k a , iłżecka, k a s z u b s k a , l u b e l s k a z P a ­ czę­ sześciu, a n a w e t s i e d m i u k o l o r ó w . W pięknym szarej Drukarni niezmiernie usprawniono i udo­ s k o n a l o n o pracę. B o g a c t w o barwy zastopo­ żmudnej, a do malo­ p r a c y ręcznej r e t u s z e r a z a s t o s o w a n o t u ­ taj retusz mechaniczny osobliwie pracowników formę w a n e p t a s z k i ż y w i e c k i e , „ k o z y prostyńskie", pająk ł o ­ włowa i Łążka, a rzeszowska że oddać bezbłędnie w s z y s t k i c h w y c i ą g ó w k o l o r o w y c h — przeto, j a k w i a d o m o , retuszem w negatywach, i lenę R o j fotografią filmów kolorowych. 2e jednak czerpak kur­ Miąższ t k a n i n o r a z i c h strukturę w y d o b y t o p r z y p o ­ z zastosowaniem łyżnik, niowów n a P o d h a l u , a d r u g i przez jego mistrzynię H e ­ ludowej. stosunek tonów b a r w n y c h uzyskano podhalański, opo­ m o c y f o t o g r a f i i o b i e k t ó w naświetlonych z b o k u , a w z a ­ jemny zydel z Zalipia. Także koszyki k u r p i o w ­ w jeśli dla hakowato malowanki. „Malowanych domach" �gęste stło­ czenie Gdzie próbek t k a n i n n a dwóch s t r o n i c a c h oraz indziej zbyt ciasne rozmieszczenie jednym daje zakwestionowałbym się koronek w zbyt mało zbyt tle, skutkiem „powietrza", Zresztą a u t o r k a z d a j e czego innym się t o rozumieć, b o p i s z e „ A w s z y s t k o , co t u w a m m ó w i ę , n i e w i e l e znaczy, bo tkaninę, j a k o b r a z , j a k rzeźbę, nie jest cić n a s t r o n i c y ( n p . s t r . 59). szczęśliwie wykonane zostały akwarelowe S z k o d a t y l k o , że d o t e g o w n i o s k u doszła a u t o r k a d o ­ p i e r o w t e d y , g d y skończyła s w o j e długie o p i s y i k o l o r z e , a n a o g ó ł przeżółcone, za c o n i e w i e m , czy odpowiedzialność p o n o s i m a l a r z , c z y drukarnia. W a d l i w y j e s t też s t o s u n e k a u t o r ó w układu ki. „Malowanych Potraktowano domów" ją jako specjalnie materiał l u b trudności kładaniec i z t e g o całkiem wycinanek i pisanek tkaniny dwuosnowowej Z względów obsługującymi graficz­ wycinan­ zapychania i n crudo wyci­ niepożądany prze­ ( s t r . 27), tych wycinanki ( s t r . 71), w y c i n a n k i i m a l o ­ w a n k i ściennej ( s t r . 78) i t p . nie zgadzamy Instytut Wydawniczy dzieci dyskretną harmonią p o s ł u g i w a n i a l u d o w ą j a k o n i a Zaczęliśmy strony „ — Nie, nie zgadzam omawianie „Malowanych i estetycznej, że technikę r e p r o d u k c j i o r a z układ barwnych uważamy za fundamentalną żeczek d l a d z i e c i . R e a l n e ka domów" dopiero wtedy, racjonalności które do niego wartość ksią­ któremu książ­ się n a t o , kazać m i czytać wiersze!" — m y też się n i e z g a d z a m y . „Nasza K s i ę ­ Propagowanie pięk­ w rzeczywiś­ tej książeczce się. D z i e c i szukają w zwie­ rząt, a w ogóle a k c j i , d l a t e g o w z r o k i c h s p ł y w a z w y ­ k w i n t n y c h w kształcie w y c i n a n e k i o r n a m e n t ó w geo­ metrycznych — k u koszykarzowi, ogrodnikowi, garn­ c a r z o w i , d r w a l o w i , prządce, p a s t e r c e i t d . Z a dużo w i ę c ślizgują obrazków, po się, poszukując których strawy oczy jemu dziecka ze­ właściwej. Książeczka dorośli, w i ę c e j tym właśnie „Puppenhuizen", koniakowskich l u b bobowskich. w jest do rozkoszowania okna ją l u ­ I na Przypominają których kochali pokojów, „ P u p p e n h u i z e n " stały n a c o ­ pokoju, w dziwiać l i l i p u c i e a d a m a s z k o w e którym dzieci Dziecko się w y k w i n t n ą har­ ramikę nych, z Delft, towaroznaw­ z rozróżniania gatunków już d a w n o płótna. G d y b y było inaczej, sprzedawano b y próbki w płócien l u b ogóle t k a n i n , j a k o z a b a w k i d l a d z i e c i . trzeba wychowania. wrażliwości przejść Wszakże kolorystycznej i m i n i a t u r o w y c h ludzi, inne karzełkowe jedynie W rodziców — za d r o g i e pieniądze, r z e k o m o i domkach klas u p r z y w i ­ lejowanych. ale w tych zakupowanych burżuazji przez d l a dzieci, istocie d l a siebie — odzwierciedlał obłuda stroj­ drogocenne się k u p i e c k i e j bez w z g l ę d u egoizm na to, w j a k i m k r a j u gromadziła b o g a c t w a . D o m y l a l e k b o w i e m były upodobaną zabawką naówczas także w Niem­ czech i F r a n c j i , a w w . X V I I I r ó w n i e ż w A n g l i i i W ł o ­ Między domami" tymi i domami nie ma wiele drugie więcej jakby lalek a „Malowanymi a n a l o g i i , a l e łączy bawiły starszych, przewidując j e t o , że niż dzieci. zainteresowanie s t a r s z y c h , umieściło n a końcu książeczki s p i s p o s z c z e ­ Szkoda Świadczą eksponatów zaopatrzonych j a k dotychczas, w w t y l k o , że spis t e n aż p s t r z y się o n e o co frasobliwym najmniej stosunku do metryki książkach od błędów. lekkomyślnym ludowego — dla dzieci artysty i nie­ i jego dzieła. P r z y t o c z ę w a ż n i e j s z e o m y ł k i . N a t o , a b y odczuć s z l a c h e t n e zestroję b a r w samodziałów, lub kurdybanowe obi­ d z i w y , które były m o n o p o l e m nie spotykana. t y c h , k t ó r e studiują sprzęty, uperuczonych, c i — z s t w o — n i e mają ż a d n e g o z a d o w o l e n i a przez j e g o ścian, b y p o ­ c i a ścian, l i l i p u c i e o b r a z y h o l e n d e r s k i c h m i s t r z ó w , c e ­ gólnych kształcenie w d o m k u l u b do w y j m o w a n i a rzecz r a c z e j , estetycznego gabinety, środku s p e c j a l n e g o pasiaków, i t o jeszcze p o d a n y c h w w y c i n k a c h . D z i e ­ drogę czyli sprzętów i l u d z i . T a k i e monią k o l o r ó w szmaciaków, r a d z i u s z e k , d y w a n ó w l u b chłopskich nieporozumienie. ły t o m i n i a t u r y d o m ó w , a w n i c h m i n i a t u r y Wydawnictwo, rych idzie. Kupują niż d l a d z i e c i . się b o g a c i k u p c y z U t r e c h t u , H a g i c z y H a a r l e m u . B y ­ ronczarek w d o m y " się n a m h o l e n d e r s k i e d o m y d l a l a l e k z w . X V I I , t z w . jedne sklepach C P L i A „M a l o w a n e d l a siebie, polega się k o r o n k a m i , a n i n i e p o d z i w i a m i s t e r n e j r o b o t y k o - wyjątkiem i „Malowane d o m y " dzie szech. Poza t y m należy z a u w a ż y ć , że d z i e c k o a n i n i e b a w i niezdolne stajemy n i e m o g ł y b a w i ć się s a m e . T u t a j p a n i l u b p a n d o m u o b r a z k a c h p r z e d e w s z y s t k i m człowieka, szukają tutaj tej sprawie kole pomieszczonymi Larwnościami. A l e n i e ł u d ź m y dano W po stronie dziecka. w p r o w a d z a l i gości i zachęcali i c h d o p o z i e r a n i a tę książeczkę? się radziuszek. środków, i że c e l t e n częściowo osiągnął, g d y ż d z i e c i interesują i służyć, ma na s z t u k i l u d o w e j wśród dzieci. N i e ulega wątpliwości, cie szmaciaków aprobatę wiodą. wydając Księgar­ uszczęśliwianie społeczną Co m i a ł n a c e l u I n s t y t u t W y d a w n i c z y garnia", ilustracji p r a w a b y t u posiada gdy otrzyma celu, od co b y n a j m n i e j n i e „Nasza żeby o s z m a c i a k a c h s z t u k ą w y c h o w a ­ e s t e t y c z n e g o technicznej oznacza, się ś r o d k i e m tkanin. pedagogami, T o t e ż g d y n a s t r . 63 d z i e c k o p r o t e s t u j e : P u p p e n h u i z e n P r o b l e m się z n i a " , a n i też z autorką, g d y c h o d z i o niedopowiedze­ układu zapełniono n a n k a m i . Powstał do do d z i u r , s k u t k i e m czego w s z y s t k i e l u k i , nia łatwo tłumaczyć." plansze f i g u r e k g l i n i a n y c h , n i e z d e c y d o w a n y c h w b r y l e nego doprawdy po p r o s t u o b c i n a się narożniki, g d y n i e mogą się z m i e ś ­ Niezbyt na s t r 74: niektó­ S t r . 84: Z o f i a Wiechno długą a nie w Łowiczu; gdyby życka, a n i e P y r z y c a ; rzeczywiście kowie, a nie w mieszka wydmuszki robi w Wierznowicach, Franciszka Elżbieta Ż a c z e k m i e s z k a w Łowiczu; Pawłów leży w PrzyZła- powiecie m o g ł o zaczynać się o d końca, n i e p r z e d s t a w i a ł o b y ż a d ­ Chełm, a n i e K r a ś n i k ; J a n W i e r z b i c k i m i e s z k a w B a r ­ nego p r o b l e m u wychowawczego. czewie, a n i e w Tymczasem, wiado­ m o , d z i e c i n i e uraczą się T y c j a n e m , M a n e t e m l u b R e ­ noirem. Sieradzu. S t r . 85: H e l e n a a nie w Kadzidle, Fąk mieszka zaś R o z a l i a we wsi Skrodzka Czarnotrzew, w Swidwi- 191 �borku; a María nie w Kołaczyńska mieszka Ł o w i c z u . Chustkę we wsi reprodukowaną ítetki, na stro­ n i e 60 w y k o n a ł a M a r i a P i s z c z e k , a n i e P i s z c z a k . nież p a r z e n i c e góralskie wykonał Rów­ J a n Jędrol, a nie Jędral, i Stanisław F a t l a , a n i e W a t l a . Str. Ni< zem tanci ziorr. tów 86: K a r o l i n a ( p o w i a t Szczytno), Bębenek mieszka Wycinankę kurpiowską stronie 79 w y k o n a ł a Maria kurpiowską w Wielbarku (powiat Mrą­ reprodukowaną Bałdyga a n i e M a r i a Bałon z K a d z i d ł a , ze wsi tak jak i ze s t r o n y 88 w y k o n a ł a Jak po \ To Jť ce t tyst wszystko, tycznia się nam w napisanym darzony o czym na Wach, wy przez Wandę G d y b y nieboszczyk we I moi niu tka (stí dzi CZ} : pic kuI się t a k i m z gwiazdami K o r o n k i Jest t a k , cieplej domów", było n a w i e t r z e Albo taki wiersze m u pod nim..." „ K i l o m e t r y i r z e k i , i szosy, w ą s k i e łany p s z e n i c y s i a k a . A n a l o g i ę tę wyjaśnić d z i e c k u n i e t r u d n o . t o p a s e k n i e b i e s k i , szosa t o p a s e k s z a r y , łan to Chwilowo tego zarówno wiadał m i z n a j o m y tów z synhendrion konsulen- Wydawniczego „Nasza fachowych Księgarnia" etnografów. Dla­ żółty, a kilometr? Jakiego zapomniałem, transatlantyckiej: pisarz swoje „Jechaliśmy, zobaczyłem n a h o r y z o n c i e jechaliśmy, było cie, t a k było d a w n i e j , b o dziś w i e s z a się k a l o s z e i śnie­ wierszach nie-wierszach gowce. m ó w i ą c j ę z y k i e m a u t o r k i , t r u d n o doszukać się p o e z j i , Od autorki dowiadujemy się, że „Górale w to był równik." — i Zdaje podobnie. W o m i się, że z tych rymach rzetelnego ( s t r . 40), a u w a g a t a j e s t o t y l e interesująca, że, j a k w i a d o m o , n a Mazow­ dla o p i s u , czy też r e a l i z m u c e l u , k t ó r e m u przykładu, a b y stwierdzić, że to c h y b a wyrabiają i w Wielkopolsce papierowej używa się lub bakelitu. A sprzętów ze w Beskidzie tymże szkła, „Na Śląsku, w Koniakowie, Jaworzynie, D o pajęczyny pr: naukowe, Jeżeli sieć pajęczą ci< n i g d y w d z i e j a c h n i e o r a n o sochą, jeśli pług w ba polsce z n a n y b y ł już w w . X I I I . znajdziesz bo n a w e t d r e w n i a n ą sochę, dotychczas sądziliśmy, że na oraczo­ Podhalu Mało­ k t ó r e N; k o r o n k i . D o czego — w lesie ujrzeć Podobne z a b a w k a c h , n i e są urodziła się n a k o r o n c z a r k ę z a b a w k a m i w a m się zdarzy, Małgosia, bo n a Śląsku każda Ślązaczka o d święta czółko z k o ­ odstępstwo o d p r a w d y c e c h u j e autorkę n a ­ wet wtedy, gdy dzieciom opowiada o zabawkach: „ A p i ­ r o n k i nosi. L i s t k i , gałązki, k o r z o n k i splatają se w kołnierzykach, m a n k i e t a c h , 1 koronka? Małgosia sanka? C z y t o n i e j e s t ładna z a b a w k a ? " — N i e , w c a ­ v jest podobna w i e d z c i e , że j e s t t o ś w i e t n e dzieło k o r o n k a r z a . le n i e , b o j a j k a n i e służą d o z a b a w y . D o z a b a w e k ř Istebnej — pająka! ta к nie dla s a m a o n i c i i o szydełko p r o s i , O w¡ 0 mają wiersz dzieci pisano: w i t w a r d e j z i e m i — macochę". J e s t t o w a ż n e o d k r y c i e v nie-rymach, o n e służyć. W y s t a r c z y przeczytać k t ó r y k o l w i e k mają" r e j szopie b i siejszy sprzęty z d r z e w a tymi arealistycznych B e s k i d z i e Śląskim, n a s k a l n y m P o d h a l u p o dzień d z i ­ gr; d nagle kilometrami ( s t r . 80). O c z y w i ś ­ że tí aż może? się u powały... k i e r p c e — t o są w s i e t a k i e górskie, p o d n i e b n e b; opo­ by 1 n a P o d h a l u o d k r y ć można jeszcze i n n e c u d a : „ W s t a ­ ni raz r ó ż o w y pasek... Co t o być masy pi Oí kilometr? że wrażenia z podróży z ; st jest Rzeka pszenicy t e g o a u t o r k a pisze, że w k u r p i o w s k i e j i z b i e d l a o z d o ­ wiesza A koloru ale pamiętam, jer st. ( s i r . 64). i p r o s a . . . " ( s t r . 65). szu re stylis­ M a t o b y ć a n a l o g i a układu b a r w w n a t u r z e d o p a ­ poetyckiej me icl nie wierszyk: wiedzy weny zaba­ nie-różami d o t e g o dodać należy s p o r o niezręczności dziłby, że u n a s k a ż d y c z ł o w i e k j e s t n i e t y l k o l e k a ­ Instytutu izby, Małgosi l a ­ i różami ale niewy- autorka, j a k i tego a u t o r k a „..siebie także p a s i a k i e m osłonił, uplas­ Stańczyk wstał z g r o b u , s t w i e r ­ się bez p o m o c y pająkiem, w" nie-różach". w y s u w a stół n a środek nie-gwiazdami r z e m , ale i e t n o g r a f e m — p o p r o s t u z u r o d z e n i a . D l a ­ obywa go\ bawi on braku pająkiem tycznych w rodzaju: oraz pedagogicznego u z d o l n i e n i a . kę dziecko z niedostatecznej 0 o p i s y w a n y m przedmiocie, Nai powyżej, „Malowanych Borudzką. z trzech przyczyn: z pod powała. Waśkie- e t n o g r a f i ą powiedziano tekście b y c kłopot n i e , a b y j e j się n a przyszłość odechciało t a k i e j wycinankę Julianna z może łek, a p o t e m p r z y c h o d z i tatuś i spuszcza A N i e p o r o z u m i e n i a większy nie mówi, ale j a w i e m : wicz, a n i e Daszkiewicz. dow jeszcze n a s t o l e s t a w i a stołek, a p o t e m w c h o d z i n a t e n s t o ­ a nie w Wielhorsku gowo). Á „ g w i a z d a c h — n i e - g w i a z d a c h i różach — licza a u t o r k a również weselne szyszki, którymi za­ obsy­ się ze sobą w k o r o n k a c h , połyskiliwych serwetkach. p u j e się młodą parę, o r a z d y n g u s o w y w ó z e k z k o g u t ­ Macie t u siatki, k i e m . Ż e zaś z w ó z k i e m t a k i m w ś w i e r k o w e gałązki, ezyńskiem, chodzili Rawskiem, dawniej Sieradzkiem, Opo- Skierniewickiem i dorośli parobcy, przeto świeczki, szyszeczki, Łowickiem koła, g w i a z d y , mowa W s z y s t k i e śląskie k o r o n k i są śliczne." ( s t r . 13—14). jest różyczki, śnieżyczki. t u c h y b a o z a b a w c e n i e t y l e d l a d z i e c i , i l e d l a rosłych Koronki drągali. N i e u l e g a w ą t p l i w o ś c i , że w P o l s c e j e s t dosyć wam A muszę potem czytamy: dzbanuszek „Z z jajka szek". D l a c z e g o w y d m u s z e k , kolei — teraz pokazać łowicki wydmu­ a nie wydmuszka? Otóż d l a t e g o w y d m u s z e k , że go „ n i e w o l n o ruszać, m ó g ł b y się stłuc a l b o z w i a t r e m polecieć, j a k p u s z e k " . A więc w w i e r s z y k a c h d l a d z i e c i w o l n o zmieniać r o d z a j rze­ c z o w n i k ó w , jeśli t e g o r y m w y m a g a ? być kłopot z małą czy jajko może 292 Małgosią, latać gdy Poza t y m może zapyta: Mamusiu, po p o w i e t r z u , jak puszek? ratów t a k , ale w i e r s z y k n i e ! z prawdziwego z rozkoszą p o d j ę l i b y wanych zdarzenia, którzy się n a p i s a n i a t e k s t u lite­ niezawodnie do „Malo­ domów". N i e s t e t y , t a k i e z a m ó w i e n i e » s p o ł e c z n e n i e dotarło d o nich. Zadecydowali o t y m l u d z i e p o n u r z y l u b zepsza- l i , l u d z i e , którzy a l b o z a p o m n i e l i o s w y m dzieciństwie, a l b o się d o d z i e c k a n i g d y n i e zbliżyli. Tadeusz Seweryn �C z a s o p i s m a P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u S z t u k i są d o n a b y c i a w w i ę k s z y c h k i o s k a c h P . P . K . „ R u c h " o r a z w księgarniach n a u k o w y c h „ D o m u K s i ą ż k i " . Z e w z g l ę d u n a n i s k i e nakłady w s k a z a n e j e s t z a m a w i a n i e c z a s o p i s m P.I.S. w p r e ­ n u m e r a c i e P . K . O . , k o n t o P . P . K . „ R u c h " n r 1-110-14000. N a b l a n k i e c i e P . K . O . należy podać tytuł i n u m e r y a b o n o w a n e g o czasopisma. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5cc3d5443dd2f7ddd35baeb580b25b34.pdf 9e2257aade5aafa9ded35902cc54fba8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:389 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:350 Title A name given to the resource Indeks / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.433 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS OSOBOWY Nazwiska wymienione w przypisach oznaczono kursywą A. K . zob. Kutrzeba-Pojnarowa Anna Adamski A. 283 Aigner A. 292 Altman H. 120 Anczyc S. 259 Antoniewicz Włodzimierz 261, 261, 359, 392, 401, 403 Antonowiczowa Kalina 382 Arnold S. 330 Bałłaban J . 121 Bandtkie J . S. 86 Baranowie 243 Batko Józef z Nowej Wsi (poeta-górnik) 311, 311 Bazielichówna Barbara 90, 93, 382 Bazińska Barbara 316 Bąk S. 110, 396 Bernard L . L . 20 Biały Zbigniew 382, 384, 391, 417, 426 Biegeleisen L . W. 292 Bieńkowski W. 421 Biernacka M. 354, 405 Bittnerówna Halina 382 Błaszczyk Halina 382 Błaszczyk Stanisław 339, 382 Boas F . 43 Bohdanowicz Janusz 270, 383, 405 Bolesław Chrobry 290 Boner Jan 290 Bonikowska A. 426 Borowy Piotr z Rabczyc na Orawie (pi­ sarz ludowy) 36 Bożek (chłop-wynalazca) 423 Bronicz Stanisław 90, 93, 94, 316, 382, 384, 388, 389, 390, 392 Bruś Jerzy 382 Bruckner Aleksander 193, 342 Brzeska Wanda 382 Etnografia Polska I Bujak F r . 35, 292 Bukowski K . 292 Bukowski K . — Jackiewicz A. 292, 296 Burchard P. 61 Buschman J . O. 292 Byrska Helena 226 Bystroń J . S. 32, 367, 411, 411, 417 Cabała T. 283 Callier E . 330 Capiga S. 283 Cercha S. 260, 260, 262, 263, 293 Chałasiński Józef 52 Chałubiński Tytus .245 Cholewianka Krystyna 226 Chrząszcz J . 200 Chybiński A. 261, 261 Ciszewski Stanisław 293, 293 Ciszkiewicz Czesław 382 Cofałka A. 94 Cranjala D. 41 Cywińska I. 425 Czarnowski S. 42 Czekanowski Jan 58, 396, 401 Czubek J . 243, 261, 261, 262 D. Z. 259 Damrosz Jerzy 382 Dejna Karol 90, 397 Dekowski Jan zob. Dekowski J . P. Dekowski J . P. 354, 382, 405 Dessmann G. 118, 118 Dębski K . 105 Długoborski W. 118, 120, 120, 293 Długopolski Edmund 243, 258, 258, 264 Długosz A. 291 Dobrowolscy A. i T. 87 Dobrowolska Danuta 94, 294, 395, 405, 419, 426 28 �INDEKS 434 Dobrowolska T. 424 Dobrowolska D. i Myrcik D. zob. Dobro­ wolska Danuta i Myrcik-Markowska Danuta Dobrowolska Danuta i Myrcik-Markowska Danuta 169, 207, 423 Dobrowolski Kazimierz 35, 40, 41, 42, 72, 88, 243, 243, 244, 258, 258, 280, 286, 287, 316, 371, 372, 373, 374, 375, 379, 395, 403, 410, 411, 412, 413, 414, 415, 416, 419, 421, 426, 427, 427, 428, 430, 431 Dobrowolski T. 87 Domaszewicz Witold 382 Doroszewski Witold 396, 402, 408 Dubiel Ludwik 90, 93, 382, 405 Durko J . 120 Dydowicz Janina 382 Dygacz Adolf 234 Dygacz A. i Ligęza J . 23 4 Dygacz K l a r a 234 Dynowski Witold 370, 371, 374, 375, 380, 381, 385, 386, 390, 391, 393, 404, 405, 407, 431 Dziekoński Tadeusz 382 Dzięgiel L . 61 Engels 118, 428, Erixon 73, 426 430 Filipek J . 283 Fischer Adam 58 Flizak S. 38 Frankę H. 200 Frankowska Małgorzata 382 Frankowska Maria 323, 332, 375, 404, 409 Frankowski Eugeniusz 323, 371, 418, 422, 426 Fryczowa Maria 382, 404 Fryderyk Wielki 123 Fryś E w a 162 Gajek Józef 58, 68, 68, 371, 374, 375, 377, 380, 381, 382, 385, 386, 387, 388,. 389, 390, 391, 392, 393, 394, 394, 395, 397, 398, 399, 400, 401, 402, 405, 420, 421, 425 Gajkowa Olga 371, 385 Galas A. 120 Gargas Z. 259 Garyga Bolesław 382 Gąsina Stanisław ze Skawy (rzeźbiarz ludowy) 31 OSOBOWY Gąsiorowska Natalia 292, 293 Gentil-Tippenhauer W. 259, 262 German Marcin 290 Gieysztor Aleksander 397, 398, 399, 401, 402, 403, 411, 412 Gilewicz A. 291 Glapa Adam 382, 389, 390 Gloger Z. 330, 350 Gładysz Mieczysław 87, 88, 88, 89, 90, 200, 201, 226, 232, 232, 233, 293, 293, 375, 388, 390, 392, 393, 403, 404, 405, 406, 409, 418, 423 Gładyszowa Maria 88, 89, 91, 94, 382 Gniewosz J . 259 Goltz T. 118, 118 Goluzda Julia z Popielowa (pieśniarka ludowa) 234 Gołąb P. 111 Gołąb Zbigniew 241, 253, 254 Gołębiowski L . 342 Gorczyńska Halina 383, 405 Goszczyński Seweryn 264 Górska A. 283 Grabowski (teka G-go) 294 Grocholski Jerzy 383 Gródecki Roman 291, 291 Günther F . 232, 232, 233, 233 Handelsmann M. 291 Hayder F . A. 89, 94 Hellmich M. 200 Helmigk H. 200 Hensel W. 330 Hładyłowicz K . 330 Hoff Bogumił 86, 86 Hoffmann Henryk (von Fallersleben) 232 Hołuib-Pacewiczowa 244 Hołubowicz Włodzimierz 372 Hrdina Jan Nepomucen 290, 290 Hrdina L . E . 290 Husowczyk Jan 49 Itman Leszek 382 Jackiewicz A. zob. Bukowski K . — Jac­ kiewicz A. Jacobi L . 118, 118 Jałowiecki B. 425 Jałowiecki Bohdan 383 Janicki Klemens 49 Jankowska Anna 382 Jankowski Zenon 382 �INDEKS Janos z Dębna (rzeźbiarz ludowy) 241 Jaworska Bronisława zob. KopczyńskaJaworska Bronisława Jaworski Eugeniusz 145, 226, 382, 384, 390 Jaworski K . 94 Jażdżewski Konrad 105 Jeziorkowska Barbara 382 Jeż-Jarecki W. 405 Jońca K . 120 Jończyk J . 120, 120 Jostowa Wanda 241, 247 Judenko Konstanty 382, 405 K. Sebastian z Olszówki (myśliciel l u ­ dowy) 37 Kaleciak P. 283, 424 Kamiński Zdzisław 292, 292 Kampa Bartłomiej (zbieracz pieśni) 233 Kampa Wojciech 142 Kania Bronisław 154 K a n i a Jakub z Siołkowic (poeta ludowy) 160, 234 Kania Jan 206 Kantor J . 260, 260, 262 Karłowicz J . 342 Karwicka Teresa 382, 391, Kazimierz Wielki 291, 292 Kędzior Stefania 382 Kiedrow B. M. 422, 422 Klapper J . 226 K l a m e r C. 292 Klimaszewska Jadwiga 88, 89, 94, 270, 380, 382, 384, 386, 388, 389, 390, 391, 392, 394, 397, 402, 403, 408 Klonowski Alfons 382 Kmiecik Jan 316, 424 Knapp G. F . 118, 118 Knie J . G. 123 Kociołek Stefan 105 Kolago Władysław 262, 382 Kolberg Oskar 30, 30, 75, 232, 329 Kołaczkowski J . 259, 259 Kompa P. 107 Kopozyńska-Jaworska Bronisława 241, 244, 253, 254, 353, 354, 382, 405 Kopf K . 283 Korompay 387 Kostrzewska M. 106 Kostrzewski Józef 367 OSOBOWY Koszyk Szymon (zbieracz Kotula F . 405, 409 Kóvacs 387 Kowalska-Lewicka Anna 253, 254, 255, 382, 391 Kowalski Stanisław 382 Kozakiewicz E . 270 Kozówna Kazimiera 382 Krajewska Janina 382 Krzysz Marian 94 Krzyżanowski Józef 291, Kubiczek T. 93, 103, 106, Kucharska J . 354 Kuczkowski S. 125 Kuczyński J . 119, 119, 138 Kukier Ryszard 382 K u l a W. 258, 25S Kulczycki J . 372 Kulesza Teresa 354, 382 Kulig Maksymilian 160 Kulig Wawrzyniec 154 Kusociński Z. 259, 259 Kusznier P. I. 400 435 pieśni) 241, 233 246, 247, 291 107 Kutrzeba A. zob. Kutrzeba-Pojnarowa Anna Kutrzeba-Pojnarowa Anna 88, 89, 371, 375, 380, 381, 382, 384, 385, 386, 389, 390, 391, 392, 394, 404, 405, 409, 418, 419, 422 Kuźniewiski J . 94 Kwaśniewicz W. 283, 286, 395, 405, 421, 424 K w a ś n i e w s k i Krzysztof 382, 383, 405 Lengerke A. 118, 118 Leszczycki S. 242, 242, 258, 258, 259, 259 Ligendza Franciszek 234 Ligęza J . 88, 89, 90 zob. też Dygacz A. i Ligęza J . Ligęza J . i Stoiński S. M. 233 Linde S. 342 Lompa Józef 86, 232 Lorkiewicz Hanna 382 Ludkiewicz Z. 264, 264 (z) Ludziska Jan 49 Liibke S. 387 Łabęcki Hieronim 290, 2.90 Ładogórski T. 120 Łepkowski J . 293 Łysik Stefan 382 �436 INDEKS M. Andrzej z Rabki (myśliciel ludowy) 37 Maciejowski W. A. 259, 259 Macioszek 142 Macioszek Jan 154 Macioszek Jan (Polny) 153 Macioszek Józef (Polny) 155, 157 Majewski K . 372, 399 Majewski Stanisław 292, 292 Maleczyńscy E . i K . 121, 121 Maleczyńska E w a 121 Maleczyński Karol 293 Malewska Z. 380 Malicki L . 89, 405 Malinowski Bronisław 430 Malinowski Lucjan 86, 110, 110, 111, 111, 226 Malkiewicz K . zob. Zambrzycka A. i Malkiewicz K . Manninen F . 387 Marchlewski J . 119, 119 Marciniak Zbigniew 389, 391 Markowski Józef z Sierczy (rzeźbiarzgórnik) 293, 293, 310 Marks 61, 118 Maron F . 94 Mateja 179 Matejko A. 424 Matlakowski W. 260, 260, 262, 267 Matuszewska Sabina 382, 383, 405 Meres Magdalena 383 Meysner Magdalena 382, 383, 405 Michalewicz K . 283 Miętusów (ród) 45 Mikułowska Halina 344, 382 Mileski W. — Reychman J . 45 Misińska M. 94, 354, 382, 405 Młynek L . 293 Morawski 243 Morgan Ludwik 59, 430 Moritz 183 Moszyński Kazimierz .57, 88, 193, 195, 253, 257, 270, 371, 374, 375, 377, 380, 381, 384, 387, 389, 390, 391, 393, 394, 395, 396, 400, 401, 403,- 413, 416, 417, 420, 421, 422, 425, 430 Mulkiewicz O. 270, 382 Myrcik Danuta 94, 422 Myrcłk-Markowska D. zob. Myrcik D a ­ nuta oraz Dobrowolska Danuta i Myrcik-Markowska Danuta OSOBOWY Nachmilner R. 270, 272 Napierski Kostka 49 Nasz Adolf 371, 374, 380, 381, 383, 385, 388, 390 Natanson-Leski J . 330 Niedziela Jan z Chróściny (zbieracz pieśni) 233 Nitsch Kazimierz 57, 110, 110, 111, 111, 114, 115, 342, 386, 393, 394, 395, 396, 401, 403 Nizińska Irena 94, 127, 253, 255, 382, 384, 392, 393 Niżnik Józef 382 Nowakowski Stefan 420, 423, 428 O. G. zob. Gajkowa Olga Ogrodzka B. 426 Olesch R. 90, 110 Olędzki Jacek 382, 384, 390, 405 Olszowy Barbara 382, 383 Orynżyna J . 259, 259 Orzechowski K . 120, 123 Osmańczyk E . I. 121, 121 Palm H. 200 Pampuch 151 Pampuch P. 119 Panzram B. 92 Paszkowska Bożena 270, 271, 382 P a w ł o w s k a Jadwiga 380, 382, 383, 385, 388, 405 Pazdur Jan 291, 421, 428 Pelz E . 118, 118 Peuckert W. E . 430 Pfutzenreiter F . 105 Pieniążek J . 261, 261, 265 Pieniążków (rodzina) 244 Piestrak Feliks 290, 290, 293 Pietraszek Edward 286, 316, 422, 423 Piłatówna Maria 382 Piwarski K . 121 Płazak J . 270 Podgórecki Adam 316 Podwińska Z. 389 Podżorski A. 88 Pojnarowa zob. Kutrzeba-Pojnarowa Anna Pokropek Marian 382, 384, 390, 405, 425 Polakiewicz Maria 382 Pomianowska Wanda 386, 396 �INDEKS Poniatowski S. 411, 411 Popiołek K . 119, 121, 293 Popiołek O. zob. Popiołek O. S. Popiołek O. S. 94, 121, 235 Popiołek S. i Sleziona J . 120 Popkiewicz J . 120 Poppe A. 49 Poproch T. 283 Potkański K . 243, 243, 244, 258, 258 Potrać Zygmunt 382 Priifferowa zob. Znamierowska-Prufferowa Maria Przesławska Helena 382 Przyboś A. 49 Ptasiński C. 259, 259 Radcliff — Brown 430 Radin P. 37 Radocki Marcin 49 Radzikowski E . 260, 260, 262, 264 Rafacz J . 243, 243, 244, 258, 258 Reinfuss Roman 88, 89, 262, 410, 420, 425 Reszke Adam 382 Reychman Jan 259, 262 zob. też Mileski W. — Reychman J . Reychmanowie J i S. 259, 259, 262 Roger Juliusz 232, 232, 233 Rompski Jan 382 Rosenberg Marian 290, 290 Roykiewicz L . 283 Rozwadowski 244 Rudolf (austriacki następca tronu) 47 Rutkowski J . 50, 258, 258 Rybarski Roman 291, 291, 300 Sabała Jan 25, 25 Samsonowicz H . 259, 259 Schaff er C. L . 118 Schneider (teka Schneidera) 294 Schuh G. 200 Schuck T. 126 Semkowicz W. 40, 88, 91 Setkowicz Jan 380, 383, 385 Seweryn Tadeusz-261, 261, 262, 264, 267, 293, 293, 405, 423 Sieciechowicz S. 260 Siedlak Stanisław 380, 382, 385, 389 Siemicek Franciszek 142 Simmons L . W. 32 Siudowska Teresa 382 OSOBOWY 437 Skibiński Franciszek 291, 291 Sobiescy zob. Sobiescy M. i J . Sobiescy M. i J . 236, 236, 238, 238 Spiśl Maria 94 Stasiak P. 88 Stasińska Teresa 382 Staszczak Z. zob. Staszczakówna Zofia Staszczakówna Zofia 377, 380, 382, 383, 385, 386, 387, 393, 405 Steffen A. 88 Stelmachowska Bożena 367—369, 382 Stieber Zdzisław 395 Stoiński S. M. 88 zob. też Ligęza J . i Stoiński S. M. Stopka A. 25 Strecke 106 Stumpe F . 151 Styś W. 40 Suboczowa M. 89 Swierc Piotr z Jełowej (pieśniarz l u ­ dowy) 2,34 Szajnocha Władysław 292, 292 Szczotka Stanisław 244 Szenic Maria 382 Szerer B. 120 Szewczyk Z. 260, 260, 262 Szmek J . 88 Szromba Zofia zob. Szrombówna Zofia Szromb.ówna Zofia 94, 226 Szul Kazimierz 313 Szwengrub L i i i Maria 382, 405 Szwengrub Maria zob. Szwengrub L i i i Maria Szyfelbeln Zofia 382, 385, 386, 390, 405, 425 Szyfer Anna 382, 405 Sleziona J . zob. Popiołek S. i Sleziona J . Ślipko T. 283 Świątkowski Henryk 382 Świętochowski S. 292 Tarko M. 380 Tesche W. 86 Tetmajer A. 260, 260, 262 Thurnwald 430 Tippenhauer W. zob. Gentil-Tippenhauer W. Tołstow S. P. 403 Tomaszkiewicz Wiesław 253 �438 INDEKS Toroński Zbigniew 382, 383, 385, 392, 405 T r a w i ń s k a - K w a ś n i e w s k a Maria 382, 383, 405 Triest F . 123, 151, 167, 170 Trotzig D. 387 Tyszkowa Aleksandra 316 Udziela S. 232, 261, 261, 262, 263, 393 Vuia R. 42 Waldau M. 86 Waligórski Andrzej 94, 316, 395 Wallis Łukasz z Komprachcic (zbieracz pieśni) 233 Wallis Stanisław 89, 293, 293 Warner 430 Wartalski L . 283 Warzecha Bolesław 94 Wasylewski S. 138 Weiss A. 233 Węgrzynowicz L . 262 Wilczewski Hubert 382 Wildt J . 293 Windelband W. 20 Władyczanka Maria 316 Wojciechowski Z. 330 Wolff W. 118, 118 Wolski K . 405 Woroniecka T. 283 Wosz A. 106 OSOBOWY Wróblewski Tadeusz 382 Wnześniowski A. 260, 260, '263, 264 Wyrodek Antoni z Przebieczan (rzeźbiarz-górnik) 310 Wysłouch S. 120, 120, 124 Zagórna B . 405 Zając R. 94 Zambrzycka zob. Zambrzycka-Kunachowiczowa Anna Zambrzycka A. zob. jak w y ż e j Zambrzycka-Kunachowicz zob. jak wy­ żej Zambrzycka-Kunachowiczowa Anna 165, 241, 253, 255, 270, 382, 404 Zambrzycka A. i Malkiewicz K . 241 Zaręba Alfred 94, 112, 384, 386, 391, 392, 393, 394, 397 Zawistowioz-Adamska Kazimiera 253, 364, 371, 375, 380, 381, 386, 392, 394, 397, 405, 408, 410, 419, 421, 423 Zborowski Juliusz 261, 261, 265 Zejszner L . 260, 260, 296 Ziekursch J . 118, 118 Zieliński H . 120 Zimmermann F . A. 123 Znamierowska-Prüfferowa Maria 375, 382, 404, 405, 418, 426 Żabko-Potopowicz A. 138 Żywirska Maria 293, 293 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60adcf5505553a952357b5ec69fc2a1f.pdf 2ce996dc909c867636933c24be28b67f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3784 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1947 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3552 Title A name given to the resource Dział informacyjny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1947 t.1, z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1947 t.1,z.1-2; s.60-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y POWSTANIE, O R G A N I Z A C J A 1 CHARAKTER PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU BADANIA Państwowy Ludowej Instytut powstał w zarządzenia Ministra w Ministerstwa Kultury Potrzeba równo i naszej' jak też z jaką ktu go ków wśród sztuki tego do choTeologów czy warun istot­ związku badacza muzykologów, z specjalistów, świata z t y c h rodzai badaczy: wzajemnie cen­ powstawała innych jeden — tylko ona literatury, dowej listy od tej strony jest sztuki l u ­ łalność Państwowego Sztuki Ludowej i Nie jest rodzaju dziełem Ministerstwo przecież nowej tworzy sztuki sztuki mogą specja­ się tylko w s p o m a g a ć , n i g d y zaś zastę­ Badania badań twórczo p r z y p a d k u , że powołało i podstawy tego do życia Sztuki. Ono dla polskiej. Do rozwoju niego należy t r o s k a o ochronę zabytków oraz k i e r o w ­ nictwo nymi. kim nie i piecza n a d szkołami a r t y s t y c z ­ O n o więc lukę pozwala stwu w robku odczuło przede poprzednio dotąd brak jaką niewątpliwie Instytut oraz oprzeć artystycznego gdyż rzy wszyst­ zaznaczoną, która się M i n i s t e r ­ jego p r a c y n a całokształcie do­ jest była Narodu, sztuki sztuka mas, ludowa. Badania Sztuki Ludowej jednostkę Kultury wystawy, i jej wykłady, przy Sztuki. wiedzy szerzenie daniem: naszego znajomości samodzielną terstwie obydwu dzia­ zorganizowanie Kultury jest tworzenie Prace Instytutu artystycznej instytucję sztuki etnografa i ma ści l u d o w e j . sztuce nią. tego systematycznych całokształtem wiedzy o odpowiada­ j a k rozpiętości przez prowadzenie nad przejawów wogóle, na tle ogólnej w pun­ wszystkim history­ zjawiska oraz dla niemal nie i wyjaśnienie traktujących jako — i charakteru sztuki ludo­ wej, to praca przede sztuki, za­ może oczach określenia i bytowała. Poznanie ków Dokonać co o sztuce l u d o ­ których nych walorów zjawiska. wynikała naszych etnografowie materiałem tego zachowania w potrzeb nym Sztuki, Urzędowym l u d o w e j , dotąd z i skutkiem pisali znaczeniu f o r m o w a n i u się n o ­ nieznanej. To b o w i e m wej zarówno ogólnonarodowej ginącej z dziedziny sztuki i w skali jącej i S z t u k i N r 1. konieczności widzenia badanej w kultury i LUDOWEJ mocy sztuka ludowa sztuki potomności odrębnej Kultury utworzenia z roli, Sztilki 194G n a Dzienniku w i n n a odegrać wej Badania roku ogłoszonego SZTUKI Celem o sztuce przez two­ Minis­ wydawnictwa, kursy i t p . , zaś planowanie, inicjowanie, t nizowanie, jego ludowej przeprowadzanie i za­ orga­ wspoma­ p o w a ć . I n n e b o w i e m są w o b y d w u d y s c y ­ g a n i e badań d o t y c z ą c y c h s z t u k i ludowej plinach we a punkty wyjścia, inne kryteria s y s t e m a t y k i i wartościowania, i n n a nież m e t o d a pracy, a nawet w rów­ t y c h sa­ wszystkich budownictwie, rzeźbie, m u z y c e , rzędzie, w a n i a n a u k o w e g o . Stąd w c h w i l i o b e c n e ] szemu teatrowi. ki istniejącej dotąd z p o w o d u b r a k u b a ­ dań n a d sztuką l u d o w ą p r z e z 60 fachowców W więc malarstwie, tańcu, l i t e r a t u r z e i o b ­ odpowiadającym ramach zamierza przejawach, zdobnictwie, m y c h p r z e d m i o t a c h i n n a treść z a i n t e r e s o ­ w y ł o n i ł a się k o n i e c z n o ś ć w y p e ł n i e n i a l u ­ jej swej poniekąd działalności na­ Instytut być również o p i e k u n e m i cen­ tralą a r c h i w a l n ą d l a w s z y s t k i c h p r a c , d o - �t y c z ą c y c h s z t u k i l u d o w e j z której korzy­ Politechniki stać m o g l i b y z a r ó w n o b a d a c z e i n d y w i d u ­ 0 a l n i j a k też o r g a n i z a c j e przez działające w t e j badawcze Instytutu dokonywa­ ne będą z a r ó w n o p r z e z p e r s o n e l własny I n s t y t u t u , j a k też o s o b y a n g a ż o w a n e , n i e wchodzące w ników. Poza dziane są głównie stały z e s p ó ł j e g o Centralą przy muzeach, czy sieć starał przewi­ pomocnicze, szkołach instytucjach arty­ pokrewnych, informatorów-koresponden- tów, d o t w o r z e n i a stytut pracow­ Instytutu jego 'placówki stycznych a nadto której pozyskać b ę d z i e się I n ­ zarówno z a c j e społeczne, działające też nauczycielstwo, itp. Do w y k o n y w a n i a tworzone cze, w będą na wsi, więc oparciu ganizacja o Instytut. Instytutu zespoły zadań oparta jest Adolf or­ po­ kierownictwem się w następu­ Krzyżanow­ dr. 3) rozto­ zdobni­ Krakowie) Romana 4) tańca p o d k i e r o w n i c t w e m pod Reinfussa, nacz. Zyg- l e r a T a d e u s z a o r a z 5) m a l a r s t w a i r z e ź b y pod kierownictwem skiego. W cja d r . Józefa Grabow­ o r g a n i z a c j i jest j e s z c z e 6) s e k ­ b u d o w n i c t w a , n i e posiadająca kierownika pracy i działająca w ścisłej z Zakładem A r c h i t e k t u r y LINSTITUT NATIONAL DE ludowej oraz bibliotekę Władysława Kolago) wreszcie fotograficzną. zacyjnym kowej go Ostatnim będzie Ministra jako cej Sztuki, Instytutu Nau­ doradcze­ i opiniu­ czuwają­ n a d linią j e g o p r a c y i r o z w o j u . Dotychczasowe tutu prace prowadzone niepełny w i organi­ Rady organu Kultury jącej działalność pracownię etapem utworzenie Instytutu, (mgr. stan dziedzinie ctwa i badawcze były, zé organizacyjny, rzeźby, O na wyłącznie malarstwa, budownictwa. Insty­ względu ?dobni- przebiegu ich przyszłym po­ Chybiński, sztuki zamieszczo­ 1) l i t e r a t u r y i obrzędu, p o d (mieszczącej d o l s k a ) , A r c h i w u m m a t e r i a ł ó w d o badań roku pod kierownictwem mgr. Maria­ prof. jeszcze dalej n a S o b i e s k i e g o , n a d którą o p i e k ę czył Instytut ne s k i e g o , 2) m u z y k i ( m i e s z c z ą c e j się w Po­ ctwa lat Sekcji 1 r e z u l t a t a c h informują na powstały posiada Obok badaw­ Wewnętrzna k i e r o w n i c t w e m prof. Juliana znaniu) Sosnowskiego. oparciu szereg chociaż badawcze i organa Dotychczas jące Sekcje: specjalnych samoistnie, na sekcje mocnicze. duchowieństwo odrębne działające dziale prof. w przez Sekcję w y d a w n i c z ą ( m g r . B a r b a r a S u c h o ­ organi­ , , W i c i " , „Samopomoc Chłopska" i i n n e — jak Warszawskiej, gromadzone badawczych dziedzinie. Prace zbiory dotąd współ­ Polskiej sprawozdania. wszystkie rzej sekcje zakrojoną W podejmą znacznie działalność na całej P o l s k i , p r z y u ż y c i u n o w e g o sprzętu pomocniczego lokomocji ży szkół Młodzież oraz własnych środków i w o p a r c i u o pracę artystycznych ta będzie i młodzie­ akademickich. mogła tą d r o g ą t y l k o z e t k n ą ć się b e z p o ś r e d n i o w ze sztuką l u d o w ą , l e c z r ó w n i e ż nie terenie uzyskać środki m a t e r i a l n e n a d a l s z e s t u d i a . W miarę zdobywania i opracowań wzrastać będzie popularyzatorska wana w roku Instytutu, bieżącym mater.ałów działalność zapoczątko­ kilkoma wykła­ dami na uniwersytetach ludowych, sach nauczycielskich łecznych, oraz celniejszych wydania i działaczy przygotowaniem dzieł r z e ź b y l u d o w e j , pocztówek, głównie dla kur­ spo­ ^djęć celem przeznaczonych zagranicy. S E C H E R C H E S SUR L'ART P O P U L A I R E (SA C R E A T I O N , S O N NISATION sze­ terenie ORGA­ E T S O N CARACTÉRE) Cet Institut a été crśe en 1946 auprés du Ministěre de la culture et des beaux arts. C e s t une'unitě i n dipendante, dependant directement du Ministre. И posséde les sections suivantes de recherches: I. Sculpture et Peinture, 2. Ornamentation, 3. Littérature et coutumes populaires (ceremonies popu­ l a t e s ) , 4. Musique, 5. Dance, 6. Construction. Sou but est de (aire connaitre et de répandre l'art populaire Polonais, sa tache, l'élude et la defi­ nition de cet art. ы �j BADANIA I .1 W ZDOBNICTWA K R A K O W S K I M , NA Mimo, że dowego w w zagadnieniem Krakowskim czasach Kolberga zdobnictwa Udzieli, w literaturze etnograficznej z tych stron a nawet prac zdobnictwa się z tej luki. było mimo, że posiadamy działy sztuki Szczególnie fakt, jak że i i ludowej zawierały przykro zdobnictwo pod Krakow­ względem rzeczowym nierównomiernie, dawał co topo­ opracowane musiało 1 figurka). Koszta nia ilustracji wadzonych W badań zakresie tychczas go i sąsiedniej teriałami, Badania Sztuki Badania roku Romanowi prowadzone objęły Warszawie kierownictwo drowi te w od początkowo kute na wozach. koniec materiałów, tkactwa, pow oraz W związku z p r z e p r o w a d z o n y m i r działów nowotarskim, wyżej zbie­ obejmujące w y m i e n i o n y c h również n a o d z i e ż y męskiej. D o dzenia zaangażowano badań ozdo­ terenowe by haftowane Akademii szej Szkoły czy etnologii rących Sztuk Sztuk U. J . Z udział w Pięknych, pośród pracy okuciach wozów. na i do kowalskie bieżnej analizy się o d r ę b n y m i podstawie sze­ bio­ wyelimi­ cechami jest na badanym rozwijającym W że razy, przynosząc sporo podejmo­ kilkanaście wartościowego teriału. O g ó ł e m p r z e p r a c o w a n e ma­ zostało w t e ­ skrzynie malowane nim dwudziestoleciu, bogato wozów, innymi od n a których w y b i t a data 1947, o r a z przedwojennych jak i Z do zarówno interpretacją funduszów dyspozycji dawczego badania zebrano 206 skrzyń utrwalo­ oparciu przez i w wykonanych barwnie skich nin wykonanych innych 2.350 Ponad kopii p a r z e n i c i 37 p r ó b e k pasiastych. N a czonych 62 tuszem. w prac to zebrano nowych wyżej jeszcze zdobionych 46 góral­ wełnianych marginesie wykonano przedmiotów i ry­ rysunkach, tka­ wyli­ 3 rysunki (2 części meblowego. muzea Wałbrzychu. skrzyń i W mu­ Uniwersytetu się narazie ciągu do ludowego 8 dni ro­ dotychczas kosztem Jaworzu, Choinie w wyniku 16 s z t u k kilku prowadzone zakresu W ba­ również otrzymano i n n y c h mebli, kopie łącznie 42 i l u s t r a c j a c h a k w a r e l o w y c h . Dużą na Etnologii z Instytut zostały ograniczały opracowano, 10.720.— barw Ośrodka ludowego w materiałów zdobnictwa i n n y c h mebli w 25 obrazach b a r w n y c h wozów formy doborem udzielonych o Zakład zbierania 4 407 jes!, m i ę ­ nowe Krakowskiego przeprowadzone Wrocławskiego, n y c h w 3 2 9 o b r a z a c h a k w a r e l o w y c h , 15 s z t u k sunkach, ostat­ formy. zdobnictwa zł poszukiwań w ornamentowane h a f t ó w n a s p o d n i a c h góralskich, różniące się miejscowości. przeprowadzonych wciąż z b i o r a c h I n s t y t u t u znalazły się i l u s t r a c j e boczych wyniku i się działem s z t u k i p l a s t y c z n e j . przedstawiające r e n i e 133 d n i , w c z a s i e których z b a d a n o 154 W ludowe żywym w po i pól- zdobnictwo obszarze p r ó b o w a n y c h p r a c o w n i k ó w , którzy terenowe żywiecki, osiągnięciem b y ł o j e d n a ­ stwierdzenie, z e a c h D o l n e g o Śląska. P r a c e te, wyprawy wy­ następujące kowalskich: Najdonioślejszym kowoż Wyż­ słucha­ wyrobów po­ zebranych n o w a ł się z c z a s e m k i l k u o s o b o w y zespół w y ­ wali kwitnie przejawiające Na materiałów obszarze dziś nocno-krakowski. dzy 18 osób terenowej kwitło się okucia prowa­ i Góral­ badaniami p i e r w s z y , że n a zdobnictwo ozdo­ studentów Plastycznych Małopolski prócz regu wyższych u c z e l n i w K r a k o w i e , a w szcze­ gólności poraz bogate 1946 ozdobnego prace na w i l a m o w i c k i , m a k o w s k i , nadwiślański rozpoczęto wstępne pograniczu czy powie­ oraz dotyczących na naj­ mora- różniają r o k u bieżącym, p o d sezonu badawczego, ranie w W i Białej, w zespoły zagadnienia, udało (typ do grudnia 2 duże. badań Reinfussowi. a mianowicie: ludowe meblarstwo by ma­ Instytut systematycznych których zostało nowymi Państwowy Ludowej przeprowadzania rzone krakowskie­ Góralszczyzny przystąpił terenowych, ludu jak okolicy Łoch. o zdobnictwie są meblowego szczyźnie. odbić dotychczasowe kwocie przepro­ Krakowa kaszowski) w zakresu. uzupełnić w nowych, nieznanych do­ okolicach i Śląska, się rezultaty terenowych wykona­ t y p ó w skrzyń i i o z a r ó w n o bliższych wieki i zdobnictw i się w y s z u k a ć k i l k a stwierdzono Chcąc Naukowe mapa. badań zamykają zł. przebada­ i l u s l i u j e załączona przeprowadzonych 200.216.— ŚLĄSKU Rozmieszczenie miejscowości się z k o l e i n a p r a c a c h s y n t e t y c z n y c h z t e g o wiadomości I; 1 nych pewne dziedziny zarówno graficznym bardzo stroju już materiałów fragmentaryczne odczuwać skiego sporo publikowanych omawiających dosyć poważne lu­ się l u d o w e g o w sposób s y n t e t y c z n y , wiadomości były GÓRALSZCZYŹNIE I D O L N Y M zajmowano i LUDOWEGO usługę Dolnym sekcję w Śląsku czasie organizacji oddał, o p r a c o w a n y etnograficzną Oddziału znajdujących się przez Wrocławskie­ g o I n s t y t u t u Śląskiego, w y k a z z b i o r ó w graficznych badań w etno­ muzeach dolnośląskich. Mgr Zofia Cieśla-Reinfussowa �'KIELCE WŁOSZCZOWA CHĘCINY CZĘSTOCHOW, JEDRZLJÓW PIŃCZÓW MIECHOM OLKUSZ KATOWICF CHRZANÓW WADOWICE f — 4 BADANIA ZDOBNICTWA Я В - skrzynie S / L U D O W E G O ***** inne wozy ' skrzynie * wozy przedmioty "¿30 zdobione ыЫп. tkaniny pasiaste с / JBBf / I parzenice SPIS MIEJSCOWOŚCI D O M A P Y pt. „ B A D A N I A Z D O B N I C T W A Wilamowice 2 Bestwinka 3 Hecznarowice 4 Kę­ ty 5 Pisarzowice 6 Międzyrzecze 7 Halcnów В Leszczyny 9 K a m i e n i c a 10 M i k u s z o w i c e 11 B y s tra/Slaska 12 W i l k o w i c e 13 Hucisko/Sl. 14 Łody­ gowice 15 Meszna 16 Szczyrk 17 Stary Żywiec 18 Pietrzykowice 19 Podlesie 20 Zablocie 21 R a ­ dziechowy 22 Wieprz 23 Bystra/Żywiec 24 K a ­ mesznica 25 Rajcza 26 Sól 27 R y c e r k a Górna 28 Ujsoły 29 G l i n k a 30 Gilowice 31 Jeleśnia 32 Hucisko 33 K o s z a i d w a 34 L a c h o w i c e 35 Biała LUDOWEGO 36 Bystra/Jordanów 37 Sidzina 38 Stróża 39 W i ę cierza 40 Krzczonów 41 Lubień 42 T o k a r n i a 43 Obidowa 44 K l i k u s z o w a 45 C z a r n y D u n a j e c 46 Łopuszna 47 Szlembark 48 Dębno 49 N o w a Biała 50 M a n i o w y 51 Krośnica 52 Grywałd 53 Z a ­ kopane 54 Brzozówka 55 Sułoszowa 56 J e r z m a ­ nowice 57 C i a n o w i c e 58 W i d o m a 59 Polekarcice 60 Zagórzyce 81 Michałowice 62 C z a j o w i c e 63 Racławice p. O l k u s z 64 Paczułtowice 85 Żbik 66 C z a t k o w i c e 67 Kleszczów 88 Burów 69 B a - 63 �'.ice 70 T o n i c 71 Z i c i o n k i 72 B i i i l c o ?3 /dz/eshiw i c e 74 W i ę c i a w i c e 75 Pleszów 70 W ę g r z c c 77 A l e k s a n d r o w i c e 78 S z c z y g l i c e 79 C l i o l c i z y n BO M o r a w i c a 81 Mników 82 R y b n a 83 Czulówek 84 Kaszów 85 L i s z k i 86 N o w a W i e ś Szlachec­ ka 87 Raczim 88 T y n i e c 89 S a m b o r e k 90 Ska­ w i n a 91 W i e l k i e D r o g i 92 Marcyporęba 93 K a c z y n a 94 ż y d ó w 95 W a w r z e ń c z y c e 96 Łaźnia 97 G r o b l a 98 N i e d a r y 99 Krzyżanowice 100 C i k o w i c e 101 Siedlec 102 Dąbrowica 103 Kurów 104 Buczyna 105 C h r o s l o w a 106 Wionięć 107 U s z e w 108 L i p n i c a Górna 109 L i p n i c o M u r o ­ w a n a 110 L i p n i c a D o l n a 111 Łakta Górna 112 k z e - TRACE BADAWCZE S E K C J I M A L A R S T W A I R Z E Ź B Y P. I . B. S. L. W p i e r w s z y m r o k u i s t n i e n i a I n s t y t u t u sek­ cja Badania m a l a r s t w a i rzeźby prowadziła b a d a n i a o k o l i c y K r o s n a i N o w e g o Sącza. W e w r z e ś n i u 194G r. w y p r a w a p r a c o w n i ­ ków s e k c j i rzeźby i m a l a r s t w a w powiat krośnieński miała na celu wyodrębnienie t y p o w y c h rzeźb, t w o r z ą c y c h p e w n e grupy, a szczególnie z a r y s o w y wującą się „szkolę krośnieńską" i z b a d a n i e i c h zasięgu. F o t o g r a ­ f o w a n o i o p i s y w a n o o b i e k t y w y r ó ż n i a j ą c e się zarówno cechami s t y l o w y m i j a k i poziomem a r t y s t y c z n y m . Z r o b i o n o j e d n a k również k i l ­ k a i n n y c h zdjęć d o celów porównawczych. S f o t o g r a f o w a n e z o s t a i / także o b r a z y z n a j d o ­ w a n e p r z y o k a z j i b a d a n i a rzeźby. W e w s i W i e t r z n o w kościele znaleziono nieznany do­ tąd d r z e w o r y t l u d o w y z w y o b r a ż e n i e m C h r y ­ stusa n a krzyżu, który z a k u p i o n o d o k o l e k c j i eksponatów p r z e z n a c z o n y c h n a w y ą t a w y za­ graniczne. W y m i e n i o n e obiekty sfotografo­ wano w następujących w s i a c h : Suchodół, Głowienka, Miejsce Piastowe, D u k l a , Zboiskn, W i e t r z n o , Łazy, W r o c a n k a , Szczepańcowa, Zręcin, Żarnowiec, S w i e r z o w a , Białobizegi, Odrzykoń, Bratkówna, Wojkówna, Łączki Jagiellońskie, W o j a s z o w i c e i miasto Kros­ n o . R a z e m s f o t o g r a f o w a n o i o p i s a n o 45 o b i e k ­ tów. W y p r a w a w okolice Ostrowca kieleckiego miała n a c e l u s f o t o g r a f o w a n i e i o p i s a n i e j e d ­ nej z najcelniejszych rzeźb l u d o w y c h — Chrystusa Frasobliwego znajdującego się w s t a r y m r o t u n d o w y m kościele w Grzegorzewicach. N i e mniej ciekawą od samej rzeźby jest k a p l i c z k a w y k u t a w k a m i e n i u , w y s o k o ś c i o k o ł o 50 c m z w n ę k ą n a f i g u r ę , stojąca u podnóża g ó r y , w której znajdowała się rzeźba przed zabraniem do kościoła. W drodze do Grzegorzewie sfotografowano i o p i s a n o w e w s i J ę d r z e j o w i c e interesującą figurę Chrystusa Frasobliwego wykonaną z c e r a m i k i , być może dzieło Kosiarskiego, zaś w e w s i S t i u p i c a c h — f i g u r ę z k a m i e n i a z w y k u t y m C h r y s t u s e m n a krzyżu. Następne b a d a n i a p r o w a d z o n e w paździer­ n i k u p r z e s z ł y n a t e r e n N o w e g o Sącza, o b f i ­ tujący w r z e ź b y w n i e m n i e j s z y m s t o p n i u niż krośnieńskie. Z rzeźb zupełnie n i e s p o t y k a ­ nych w okolicach Krosna, a charakterystycz­ nych nie t y l k o dla Nowosądeczyzny ale dla 6 4 (|(!(inn 11.1 Wojaków,) 114 Złola 115 Ruda Karnel a l n a 116 Kąty 117 Sechna 118 Strzeszyce 119 Las­ k o w a 120 U j a n o w i c e i21 Z b i k o w i c e 122 Łoso­ sina D o l n a 123 B i l s k o 124 K o b y l c z y n a 125 Zmiąca 126 M o r d a r k a 127 J a w o r z n a 128 Rojówka 129 Chełmiec 130 N a w o j o w a 131 Sucha Struga 132 Łomnica 133 Brzękowice 134 T o p o r o w i c e 135 Przeszyce 136 Ciągowice 137 Irządze 138 So­ k o l n i k i 139 Hucisko/Częstochowa 140 S t a r o n o l c 141 Podlesie 142 Psary 143 B i z o z o w a 144 Sece­ m i n 145 K o n i e c p o l 146 Przyrów 147 Chrząstów 148 Międzylesie 149 Łysiny 150 Kuźnica 151 Czec h o w i c c 152 B o r z y k o w a 153 Włoszczowa. w o j . k r a k o w s k i e g o należy C h r y s t u s upada­ jąc p o d krzyżem i Chrystus przy słu­ pie. J e d n y m z n a j c i e k a w s z y c h z n a l e z i o n y c h obiektów była „Pieta" w e w s i Świniarsko. Poza rzeźbami sfotografowano i opisano k i l k a o b r a z ó w o l e j n y c h m a l o w a n y c h n a płót­ nie o o r n a m e n t a c h właściwych Sądeczyźnie F o t o g r a f o w a n o w y b r a n e o b i e k t y w następują­ c y c h wsiach: W i s k o w a , Chochorowice, Brzez n a - L i t a c z , B r z e ź n a o s i e d l e S t r z y g a n i e c , Dłu­ gołęki, Swierkla, Mokra Wieś, Olszanka, Wolicn, Czarny Potok, Łącko, Zabrzeż, Szczeiesz, G o s t w i c a , Podegrodzie, Barcenki, Stadło, Świniarsko. Ogółem zrobiono 42 zdjęcia i o p i s y . W miesiącach l i s t o p a d z i e i g r u d n i u b a d a ­ no m a l a r s t w o l u d o w e na szkle w muzeach: w Z a k o p a n e m , Rabce, S a n o k u , S a n d o m i e r z u , K r a k o w i e , Żywcu, Cieszynie i w zbiorach p r y w a t n y c h w T a r n o w i e , Krośnie i N o w y m Sączu, p r z y czym również fotografowano znajdujące siei w muzeach Wybitniejsze o b i e k t y rzeźby l u d o w e j . W 1947 r. w s t y c z n i u , l u t y m i m a r c u k o n ­ t y n u o w a n o rozpoczęte prace badawcze malar­ stwa na szkle w muzeach w B y t o m i u , G l i w i ­ cach, O p o l u , R a c i b o r z u i Jeleniej-Górze. Przej­ r z a n o p o n a d d w a tysiące obrazów, z t e g o sfo­ t o g r a f o w a n o o k o l o 3C0. We wrześniu w wyprawie terenowej w o k o l i c e Jasła, K r o s n a i R z e s z o w a b a d a n o w d a l s z y m ciągu zasięg g r u p , w y o d r ę b n i o ­ n y c h w r o k u ubiegłam. Z n a l e z i o n o w odle­ głych orl siebie w s i a c h te same t y p y rzeźb „szkoły krośnieńskiej". D o k o n a n o zdjęć foto­ graficznych w następujących miejscowoś­ c i a c h p o w . j a s i e l s k i e g o , krośnieńskiego i rze­ s z o w s k i e g o : Sobniów, W o l i c a , G l i n n i c z e k , Roz­ t o k i , T a r n o w i e c , W r o c a n k a , przysiółek Brze­ zina, Gąsowska, Czeluśnica, Sporne-Korczyna, Odrzykoń, Krosna, K o r c z y n a (w której z n a l e z i o n o t e n s a m t y p rzeźb Sw. J a n a i M Boskiej co we w s i Żarnowiec), — Zyznów. Godowo, Glinnik Charczewski i Glinnik Z a b o r o w s k i . S f o t o g r a f o w a n o r a z e m 48 o b i e k tów. W kapliczce nad Wisłokiem znalezio­ n o jedną z n a j b a r d z i e j interesujących rzeźb stylu ludowego, mianowicie Chrystusa Fra­ sobliwego, którego jedno zdjęcie zostało zamieszczone na okładce. В. В �•.'ОС. PAÑSTWOWY I N ST Y T U T B A D A N I A S Z T U K I L U D O W E J � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d30bd9861be3a15c9b3357eaf420c3a4.pdf 3b61480f55cb4cb7cbb18eb0ae631e6a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:293 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:259 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1966 t.51 cz.1 Description An account of the resource LUD 1966 t.51 cz.1,s.2-6 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U·D ORGAN ORGANE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO DE LA SOCIETE POLONAISE ZAŁOŻONY D'ETHNOLOGIE W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOlVl LI ZA ROK 1966 CZ. I WYDANO Z ZASIŁKU POLSKIEJ AKADEMII NAUK PL WROCLAW POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE W R O C Ł A W 196, �LUD TOM LI CZĘŚĆ [ �u L ORGAN D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO ORGAN E DE LA SOCIETE POLONAISE Z A ł. O Ż O l D'ETIINOLOGIE Y W ROK U 1895 ('HZEZ ANTONIEGO KALINF; OG6LNEGO ZBIORU TOM LI ZA ROK 1966 Cz. I POLSKIE TOWARZYSTWO W R O C ł. A W LUDOZNAWCZE 1967 �KOMITET REDAKCYJNY K. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA, IJ. W. ANTONIEWICZ I, J. GAJEK, CZEKANOWSKI A. L. GODLEWSKI M. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA ~ ..~..-l. ~ (. t...·~ .M ~1Ś' \' .•.ti ..••••..• ~··· ,L '. ",1 ~. 1 'VI 4.,) 11") V I"'.') REDAKTOR JÓZEF GAJEK POLSKIE TOWARZYSTWO REDAKCJA, Nakład Oddano LUDOZNAWCZE WROCŁAW, 1200 egz. Ark. wyd, 26,2, druk. 22. Papiel' do składania 12 X 1966 r. Druk ukończono Zam. 297'66 - D-12. WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA. - WROCŁAW NANKERA 1967 4 ilustr. kI. III. 70 g, 70xlCO. w lipcu 196, r. Cena zł 4'} WROCŁA\V. UL. LELEWELA 2?- �Spis rzeczy L Rozprawy O l g a G a j k o w a, Historia Polsk~ego Towarzystwa Ludoznawczego. Jego powstanie, rozwój i znaczenie w ciągu 70-lecia (Summary) . J a n M a n u g i e w i c z, Etnografia w Warszawskich Towarzystwach Naukowych i ich zastępnikach . W i e s l a w B i e ń k o w s k i, Badania etnograficzne Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie oraz Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności (Summary) T a d e u s z W rób l e w s k i, Rozwój zainteresowań ludoznawczych w Wielkopolsce (Summary) W. K. B a n d a r c z y k, Bielaruskaja etnografija u pracach polskich dasledczykow XIX L. A. M a l a s z - A k s a m i t o w a, Z. J. Dołęga-Chodakowskij (Adam Czarnockij) i jewo nasledije . K o n r a d W YP Y c h, Jan Stanislaw Kubary. W 70-tą rocznicę zgonu (Summary, Zusammenfassung) II. ETNOGRAFIA styna Kar POLSKA, z. VII, Wrocław-Warszawa-Kraków 83 93 123 165 181 polskie w Kancjonale Mazurskim. "KomuOlsztyn 1963, nr 3 (81) s. 333-374 (Anto- Wozaczyńska) O. P o lon e c, Slovanske valasky fok os e a cakany. Zbierky Slovenskoho Narodneho Muzea, Narodneho Od boru w Martine. Wyd. Osveta n.p. Bratislava-Martin 1963 (Józef Gajek) . D i m i t r Kra n d Ż al o v, Va1asi na Morave-materialy, problemy, metody. Acta Universitatis Palackianae Olomucensis, 1963 (Kazimierz S~qski) . OBERLAUSITZER FORSCHUNGEN. Beitrage wr Landesgeschichte. Wydal Martin Reuther, Leipzig 1961 (Jerzy Damrosz) . A. V i n k e v i c, B. 1. Dybowskij, Osnovnyje etapy źizni i dejatelnosti, Irkuck 1961 (Antoni Kuczyński) . ~-\.L. C e k a n o w s kij, Sbornik neopublikowannych materialow A. L. Cekanovskogo statji o jego naucnoj rabote. Irkuck 1962 (Antoni Kuczyński) SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA. Akademija Nauk ZSRR, Moskwa 1964, z. l Jasiewicz) 70 1963 (Kry- Czerniewska) (Zbigniew 61 S p r a w o z d a n ia i r e c e n z j e o l H l a w i c z k a, Melodie nikaty Mazursko-Warmińskie", nina 7 185 187 188 191 193 195 197 �6 CISLENNOSTT' I RASSELENIE NARODOV MIRA. Moskwa 1962; S. J. Bruk (red.) Atłas narodov mira. Moskwa 1964 (Zygmunt KŁodnicki) . AZJA I AFRYKA SIEWODNIA. Moskwa 1963, nr 6 i 12 (Krzysztof Zielnica) C a l' l e t o n S. C o o n, The origin of races. New York 1962 (Wanda Stęślicka) CAHIERS FRAN<;AIS D'ANTHROPOLOGIE. Paris 1964, r. II, nr 1 (Wanda Stęślicka) 201 203 206 T h e A n t h r o p o log y o f F r a n z B o a s. The American Anthropologist, vol. 61, No.5, 1959 (Tadeusz Milewski) G e o l' g P e t e l' M u l' d o c k, Africa. Its Peoples and Their Culture Histor.v. London 1959 (Krystyna Swierczyńska) JAHRBUCH DES MUSEUMS FaR VbLKERKUNDE ZU LEIPZIG. T. XX, Berlin 1964 i t. XXI, Berlin 1965 (Konrad Wypych) . Przegląd ważniejszych wydarzeń zagranicznych w zakresie folkloru tanecznego w roku 1963 (Roderyk Lange) . III. K l' XL Walnego Zgromadzenia, IV. B i b l i o g G a w i n, Bibliografia 211 212 215 Przemyśl l' etnografii 1965 (piotr 219 222 226 228 230 233 234 242 243 244 Kaleciak) 247 251 1959-1960 257 Kaleciak) Wyciąg z Protokołu 207 o n ik a Prof. dr Jan Czekanowski (O. G.) . Prof. dr Tadeusz Milewski (WŁadysŁaw Kuraszkiewicz) Prof. dr Karol Koranyi - wspomnienie pośmiertne (Jerzy Pogonowski) Prof. dr Gerard Ciołek (Józef Gajck) . Prof. dr Stefan Nosek (Jan KowaLczyk) . Tadeusz Zygler (Rod eryk Lange) . Międzynarodowa Unia Nauk Antropologicznych i Etnograficznych (J. G.l Obrady S.I.E.E. (Tomasz Skarżyński) . Sprawozdanie z I Ogólnopolskiego Seminarium Afrykanistycznego w Krakowie (Tadeusz Milewski) . Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne w Poznaniu (Zbigniew Jasiewicz) Wyciąg z protokołu XXXIX Walnego Zgromadzenia, Wrocław 1964 (Piotr B ol esl a w 198 a f ia polskiej za lata V. Różne Spis ilustracji Spis treści w jęz~'ku angielskim. :H7 349 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f5a88310df0019eb303d050a5174158.pdf 4f211f48957b3d36309b5d1102b68e22 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:287 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:256 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.701-744 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text u M z E A MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA ETHNOGRAPHIC L INTRODUCTION MUSEUM COLLECTIONS AND GENERAL CHARACTERISTICS IN POLAND OF MUSEUMS The aim of the present article*) is to give an introduction to ethnographic museum directing in Poland as well as to give a general characteristic of the museums. The paper contains a short summary of information on the ethnographic museums existing, nowadays, in Poland, and on ethnographic sections in various multisectional museums, in small collections found in various museums of a regional type and finally in museums situated in the open. Ethographic museum collections in Poland suffered an enormous disaster during the Second World War. The Central Ethnographic Museum in Warsaw had been burnt, many coLlections were carried off, stolen, plundered or destroyed. After the war an action has been taken to resume the museum directing, to protect the extant collections, and to organize field research work the main purpose of the latter being gathering and protection of relics the state of which is in danger. In the area of the reconquered northern and weste,rn provinces a further development of museums already existing and creation of new ones has been carried out. The period between 1946 and 1963 marked an intensive development of the museum directing in Poland especially in the line of interior organization of the museums and of the spreading of their activity. Poland possesses in Warsaw the biggest Museum of Folk Culture and Art organised after the war and having the character of a central museum - a continuation of the pre-war Ethnographic Museum. Warsaw State Ethnological. Museum and the Museum of Folk Culture and Art in Poznań (a department of the National Museum in Poznań) are directly sugordinate to the Ministry of Culture and Art in Warsaw . • This article has been written on the initiative of the polish Ethnographic society in concordance with the Direction of the Museums and Relic Protection, Ministry of Culture and Art on the basis of questionnaires, ample correspondence and personal 'field interviews carried out and closed at the end of 1963. - �702 703 The total number of independent ethnographic museums in Poland amounts to 3 (in Warsaw, Cracow and Toruń). There is an Archaeologic and Ethnographic Museum (in Łódź). The Museum in Łowicz is a Department of the National Museum in Warsaw. The Ethnographic seum in Wrocław . Museum in Wrocław is a Section of the Silesian 1\1u- .There ~re 10 ethnographic sections of District Museums in province capItals ,(BIałystok, Bytom, Gdańsk, Kielce, Koszalin, Lublin, Olsztyn, Opole, Rzeszow, Szczecin, Zielona Góra). The number of regional museums possessing ethnographic collections and being subordinate to National Councils or to social institutions is 90. The t~tal amount of ethnographic museums, ethnographic departments a~d sectIOns as well as social posts having ethnographic collections together wIth mu.seums in the open amounted in Poland at the beginning of 1964 to 110 wIth a total number of 177.196 relic exhibits*) 1. MUSEUMS (EXCEPT MUSEUMS other Social institutions. Dissipated ethnographic collections are also found in various art-and artistic handicraft sections of National Museums a,nd Regional Museums, as well as in other ones, e. g. in museums of Techniq'ue and Textile Industry, in Museum of Musical Instruments in Poznań, in mining museums, in catholic diocesan museums and in private hands. IN THE OPEN). Te following collections have in this country an all-Poland range: Warsaw State. Ethnological Museum the Ethnographic Museum in Cravow, the ArcheologlC and Ethnographic Museum in Łódź as well as the Ethnographic M~zeum (Department of the National Museum) in Poznań. The Ethnograp.hlc Museum in Toruń has a northern-Polish range and, in the domain of fIshery a nation-wide range. T~e s~rvice. areas of the remaining museums embrace major or minor regIOns mhablted by particular ethnic groups. E~r?pean non·Polish collecions with a considerable material of Slav exhlglts are found in the Warsaw State Ethnological Museum and in the Ethnographic Museum in Cracow. Extra European collections are in the follorwing museums: the Museum of Fol~ Culture and Art in Warsaw and in Poznań, the Ethnographic Museum m Cracow, the Regional Museum in Pabianice (province of Łódź) and the Museum of Western Pomerania in Szczecin; the Museum in Bochnia (prov~nce of Cracow) has besides a collection of artistic handicraft. There IS also a small number of ethnographic collections in care cf lyce~ms, schools and various institutions such as the Polish Society for TourIsm, Central Office of Folk Industry and Folk Art Houses of Culture and • the total number of ethnographic relic exhibits in Poland amounted in 1955 to 112.000 (See Bibliography: M. Znamicrowska Priifferowa. Museums and ethnograpric 'l~ctlOns In Poland), whereas in 1958 their total was 115.000 (See BibliographY: ~•. Gładysz. The sCIentIfIc actlvlty of the museums after the war). . 2. MUSEUMS LOCATED IN THE OPEN There are at the present time in Poland 13 museums of the skansen type, located in the open. Apart from that, a fair number of such museums is in the stage of organization and of premilinary preparatory work. They arise not only on the initiative of ethnographic museum centres but also at the suggestion and the aid of Keepers of Monuments in Province Capitals. In the town of Sanok, province of Rzeszów, there is a Museum of Folk Architecture exclusively devoted to this problem. A fairly big space is occupied by sets of buildings arranged for the exposition in the Museum in Nowogród, District of Łomźa, province of Białystok, in the museum of Olsztynek, District of Ostróda, province of Olsztyn and in the Museum of Zubrzyca Górna, District of Nowy Targ, province of Cracow. There are in Poland besides museums located in the open, in form of several buildings, farms or huts provided with authentic furniture originating from the same farm or purcn'ased in the nearest vicinity. With the category of sui generis museums in the open are also ranked regional museums, the so called Creative Dwelling Chambers inhabited by their owners and in which art and artistic handicraft is demonstrated, e. g. the Kurpian Creative Dwelling Chamber in Tatary near Kadzidło, District of Ostrołęka, province of Białystok in which the visitors are shown the manufacturing of cutouts and decoration of interiors, or the Beskid Creative Dwelling Chamber in Istebna, District of Cieszyn, province of Katowice, where folk musical instruments are exhibited, as well as the Łowicz Creative Dwelling Chamber in Złaków Borowy, District of ł,owicz, province of Łódź, where manufacturing of paper cutouts is demonstrated and also making of paper flowers, straw spiders and ornamented Easter eggs, together with the strewing of sand samples, etc. Active places: Province museums organized Province Province of Gdańsk: of Katowice: Province of Kielce: of Białystok: in the open are, in Poland, 1. Nowogród. District ings). 2. Wdzydze, District 3. Istebna, District of Chamber). 4. Bieliny, District of in the following of Łomża (a set of 7 buildof Kościerzyna (two huts) . Cieszyn (the Beskid Creative Kielce (one hut) �704 705 Province of Koszalin: Province of Kraków: Province Province of Kraków: of Kraków: Province Province of Łódź: of Łódź: Province Province of Olsztyn: of Rzeszów: Province of Warszawa: 5. Kluki, District of Słupsk (the Slovinian farm, a set of 5 buildings and household effects). 6. Kraków-\"'ola Justowska (small church, inn, actual presbitery and granary under the ca!.'e of the parochial office). 7. Zakopane, (a hut called "Tea"). 8. Zubrzyca Górna, District of Nowy Targ (set of 12 buildings and household effects). 9. Łowicz, (set of 3 buildings). 10. Złaków Borowy (The Łowicz Creative Chamber), 11. Olsztynek (set of 13 buildings). 12. Sanok-Olchowce (Museum of Folk ArchItecture, set of 13 buildings). 13. Tatary, District of Ostrolęka (Kurpian Creative Dwelling). .. -----.~"' ~ Map 1. Museums of the Skansen Type. Furthermore, many museums in the open are in the organization stage, other museums of this kind are being planned. In some areas it has be~n decided to keep intact whole parts of hamlets as a sort of folk architecture reservation (e. g. village of Kościeliska District of Nowy Targ, Province of Kraków). In addition to that a great quantity of relic wooden churches, campaniles and huts in the country are under the protection of province monuments Keepers. Some churches still serve as places of religious worship. There also exists in Poland social monuments preservation provided for by law; either a natural person or a legal person, or else a collective of persons, as well as an institution may be the warden. This law does much to further the interest in folk-culture relics of the society at large. II. AIMS, PROBLEMS AND ACTIVITY OF MUSEUMS. Museums and ethnographic sections in Poland are centres of scientific research work and serve for social instructive purposes. They carry into effect their aims and accomplish their plans by means of field research and stationary investigations, the result of which is the gathering of collections, their documentation and scientific or scientific and popular publications in form of major or minor monographs, articles, inventories, catalogues, pamphlets, bulletins, communiques, etc. The Parliament Act of 15 February 1962 concerning the safeguarding of achievements of culture, particularly museums, not onIy provides a legal basis for the preservation of monuments. By asserting both the scientific Cind social value of monuments of culture, as well as by stressing the responsibility of State and society to preserve them, the Act just mentioned impels our society to hold them in due respect. The Act purports that, besides their didactic-educational activity, museums conduct scientific investigation, bring out the results of their research, and may rightly strive for recognition as institutions for scientific research. The general tendency of the Polish museum directing is to link the activity of museums with the life of the people, with the medium of a respective region and with its social aud cultural requirements, to engage the museums in a struggle for progress and to let them expand humanitarian ideas both on a national and world scale. In connection with this, the museums try to expand the range of their activities, they gather comparative material and aim to establish closer contacts and collaboration with other countries. The slogan launched by the Board of Museums and Protection of Monuments, Ministry of Culture and Art, voiced in this way: "Museums are universities of culture" demands adequate efforts. 45 �706 707 Map. 2 Museums and Ethnographic Collection.> in Poland. �709 708 The within ritual of the creist; craft. policy of the museums and of the ethnographic sections is to embrace, the limits of their possibilities, the whole of the folk material, spiand social culture, the stress being laid on the question of protection folk culture relics and of taking good care of the contemporary folk special importance is attached to the preservation of artistic handi- The question of linking the traditions of folk culture and handicraft with modern life is also given consideration. The social and instructive activity comprizes an organization of permanent and temporary exhibitions as well as ambulant ones for the circulation in the country and in foreign lands. The purpose of those exhibitions is either to characterize the culture and art of a particular region or to illustrate some chosen problems. At the same time the aim of the museums is to stress by means of such expositions the development processes and the dynamics of social and cultural changes seen against a historical background. Side by side with their own expositions the museums demonstrate circulated expositions from other cities of Poland and from abroad. When speaking of exposition one must emphasize the contribution of creative work carried out by coworkers practising plastic arts and photography. To the instructive activity of the museums belong numerous lectures and talks with demonstrations delivered in one's own museum, in other cities and in the country, matinees and evening shows specially devoted to youth and children, consultations and various kinds of courses, questionnaires, press, radio and television communiques, ethnographic accounts, demonstration of own films, competitions, etc. The ethnographic museums serve as a kind of laboratories for the university chairs. In the museum halls and especially in the demonstration stores lectures, seminars, classes and museum practice training are being held for students of university, schools, teachers, instruktors, specialists and for special chosen groups of youth, etc. In connection with the above mentioned considerations some museums are setting up archives on a more or less planned basis: they gather manuscript material concerning material culture, oral folklore, music and dance folklore as well as iconographic collections. The Ethnographic Museum in Toruń has, for example, a section devoted to researches in· the domain of folk dance as well as to the the training in the making of notation by mear.s of the kinetographic method (this museum has also a Dance Group giving, among others, performances and intending in the future to make a demonstration in the scheduled Ethnographic Park of a skansen type. A Song and Dance Group attached to the Ethnographic Park of Orawa exists also in Zubrzyca Górna). Independent ethnographic museums have their own conservation laboratories, whereas ethnographic sections are attended by a common laboratory of the respective museum. Small regional museums usually benefit by the help of other museums in a casual way. The maintenance of the ethnographic collections still suffering from considerable shortcomings, efforts are being made to remove them. The Museum ethnographic section libraries fall short of foreign museum literature. The museums have also iconographic collections but not all of the ethnographic sections are provided with their own photographic laboratories. The ethnographic museums and the ethnographic sections collaborate in the field of science with the university ethnography chairs in Cracow, Lublin, Łódź, Poznań, Toruń, Warsaw and Wrocław, with the centres of the Institute for Material Culture History of the Polish Academy of Sciences, with the Chair of Architecture and Village Planning in Gdańsk, with the Chair of Polish Architecture History, with the Chair of Architecture and Village Planning and the Chair of Country Architecture in Cracow, with the Chair of Architecture and Village Planning in Warsaw, with the Chair of Country Architecture in Wrocław, with the Plastic Arts, Architecture and Decorative Arts Research Institution in Cracow and with the Folklore Music Research Institution of the State Institute of Art, with the Province Offices for the Maintenance of Ancient Monuments, with the Polish Ethnographic Society and with other scientific societies. In the domain of social instructive works the Museums collaborate with the Culture Departments of the Province, District, Town and Community National Councils, with the School Inspector-General Offices, with the Polish Ethnographic Society with the Polish Teachers Association with the Polish Radio with the Polish Society for Tourism, with Musical Societies and with other institutions. III. SURVEY OF MUSEUMS AND ETHNOGRAPHIC SECTIONS The survey system of the ethnographic museums, ethnographic sections and other centres having museum collections is as follows: 1. The information on museums is classed according to administrative units- Provinces, the total number of these being 17; they embrace all Poland. 2. The provinces are scheduled in alphabetic order. The first number in a Province is always given to the biggest Central, District or autonomic museum' the next museums are listed in the alphabetic order of towns. Museu~s in the open are given at the end of the survey of the respective Province, exception being such museums which are located close to the basic museum building. They are quoted together with the basic museum. �711 710 In the survey text of the various museums in the column of Museums in the open there are mentioned all kinds of monumental buildings or sets of buildings which are destined to be transferred into Ethnographic Parks of a skansen type or to be left in place as an inception of future museums of this sort. Museums in the open which are in an organization stage have been also quoted. But as they are not yet active and officially opened they were not included in the total number of such museums. Attention must be given to the fact that various museums having ethno~ graphic collections are in stage of organization, of transferring their collections to other centres and of trying to augment considerably their collections, thus there is a possibility that some inexactitudes may occur in the quoting of their exhibits; it even may happen that some museum centre just springing up or even already existing will be involuntarily omitted in the register and on the map. The quantity of exhibits mentioned in the register concerns only ethnographic collections actual up to the end of 1964 . • • and 1 scientific worker. The collecting of exhibits began in 1945. The Museum was founded in 1949. Total amount of exhibits: 2360 (among others amber manufactured exhibits). The Museum carries out research work and collects folklore material. publications: Regional catalogues in preparation. Museum in Suwałki (Ethnographic Collections) Address: Suwałki, ul. Kościuszki 81, phone 280. Range of activity: the Suwałki Land. Staff: Zygmunt Filipowicz M.A. Manager and 1 assisting cational worker. The Museum was • Museums in Poland are closed on Mondays. informa:tion in foreign languages it is desirable in advance asking for entry hours. 1. Province Museum in Łomża (Ethnographic Section) Address: Łomża, Sadowa 10, phone 9-37. Range of activity: North-Eastern Mazovia, the Kurpian Virgin Forest and the ancient Łomża Virgin Forest. Staff: Janina Chętnikowa, managing director, docent dr Adam Chętnik founded Museum carries out research publication: catalogues. Because of the necessity of to telephone to the museum in 1958. Total number scientific-edu- of exhibits: 54 The work. Museum in the open in Nowogród Address: Nowogród, District of Łomża Range of activity: The Łomża Land (Kurpian architecture and apiculture). The Managing Body is the Museum in Łomża. The collecting was recommenced after the war in 1949. The Museum was reopened in 1963. The quantity of relic buildings: 7 (one hut dating from the XVIIIth-XIXth century, one granary dating from the XVII1th century, one windmill, one treadmill, two fulleries and one ancient gate). Total number of exhibits: 592 (an entire equipment of a hut and a granary about 150 exhibits, utensils for beekeeping and forest apiculture: 81 exhibits). Furthermore, a whole equipment of a windmill, tools, ~or amber treatment and for the manufacturing of musical instruments, lmplement of Białystok Museum in Białystok (Ethnographic Section) Address: Białystok, Rynek Kościuszki, Ratusz, phone 29-04, 29-93. Range of activity: Province of Białystok Director: Zofia Sokołowska M. A. Manager of the Ethnographic Section: Joanna Maciejewska M. A. The beginning of the collecting and the foundation of the Museum took place in 1949. Total number of exhibits: 1727. The richest collections: weaving and ceramics. The Museum carries out research work. Publications: "Rocznik Białostocki" and catalogues of exhibitions. for wax candles manufacturing. 2. Province Museum of Forest and Natural Science of the Białowieża National Park (Ethnographic Collections) Address: Białowieża, pow. Hajnówka, phone Białowieża 24. Range: the Virgin Forest of Białov,;ieża Manager: Engineer Czesław Okołów. M. A. The beginning of the collecting and the foundation of the Museum took place in 1920. 'Total number of exhibits: 83 (Białowieża forest apiculture). Publications: catalogues. of Bydgoszcz Ethnographic Museum in Toruń Former Ethnographic Section of the Municipal Museum Address: Toruń, Wały Sikorskiego 19, phone 50-91 and 36-49. Range: Northern Poland, Fishing: the whole of Poland. Comparative material from other countries. Director: Prof. Dr Maria Znamierowska-PrUfferowa. The total number of scientific wor!{ers is 11. '.lo.- �712 713 Collecting began in 1946. The Autonomous Ethnographic Museum dates from 1959. Total number of exhibits: 8044 (out of it about 200 pre-war exhibits). The richest collection: fisheryand the whole complex of the Kujawy folk culture. The museum is carrying out scientific research \vork and collects manuscripts, folklore, especially in the field of folk dance. The Museum has a Dance group called Oskar Kolberg's Dance Group. Iconographic archives. Publications: monographs, (in organization seum). pamphlets The collecting of ethnographic exhibits commenced in 1946. The Museum existed before the war. Total number of exhibits: 908. The richest collections are: garments, furniture, household utensils and folk art exhibits. The Museum is carryng out scientific research work and collects folklore material. Publications: Section catalogues. The Żnin Museum (Ethnographic Collections) - Polish Society for Tourism Address: Znin, Plac Wolności, Baszta Ratuszowa, phone 310 and 199. Range of activity: the historical Pałuki Protectors: Elżbieta Żurawska and Czesław Kawczyński. The collecting commenced in 1960. The Museum was founded in 1963. Number of exhibits: 150. The richest collections are: the Paluki dress, the equipment of the interior of a hut, decorative art, embroidery, folk sculpture, weaving, kermis spice cakes. and communiques. Museum in the open at Toruń stage, the basic institution being the Ethnographic Mu- Regional Museum (Ethnographic Collections) Address: Chojnice, Brama Człuchowska, phone 319 Range of activity: District of Chojnice Manager: Jan Rydzkowski The collecting commenced reactivated in 1960. Number before 1939. After of exhibits: 213. the war the Museum was Museum in the open in Pułkowo Wielkie Address: Pułkowo Wielkie, District Wąbrzeźno, (the museum nization stage) Museum in Grudziądz (Ethnographic Section) Address: Grudziądz, ul. Wodna 3/5, phone 31-39 Range of activity: The Land of Grudziądz and the vicinity Manager: Jerzy Feldman Manager of the Ethnographic Section: Józef Błachnio The collecting commenced in 1883. The Museum was founded in 1885. Number of exhibits: 811. The richest collections: treatment of flax, agriculture, fishing. The Museum is carrying out scientific research work. 3. Province of Mogilno and vicinities). Museum chamber in Kcynia Address: Kcynia, pow. Szubin, lVIiejska Rada Narodowa, Rynek 7. Range of activity: Pałuki (District of Szubin, Znin and vicinities). Patroness: Klara Prillowa Collecting was commenced about 1957. Quantity of exhibits: about of Gdańsk Museum of Pomerania in Gdańsk (Ethnographic Section) Address: Gdańsk, Rzeźnicka 25, phone 31-40-31 Range of activity: the Kashubians with the Slovinians, the inhabitants of the Tuchola Forest called Kociewiacy and Borowiacy, the inhabitants of the Lower Vistula (called Dolni Powiślanie) and of the Żuławy bay (called Żuławianie as well as Warmia - Mazury and Jamno groups for the purpose of comparison. Director: Dr Jan Chranicki. Manager and Custodian of Ethnographic Section: Dr. Longin Malicki. Total number of scientific workers 4 (one of them being docent). Collecting was initiated in 1958. The Museum was reactivated in 1946. Quantity of exhibits: 2.200. The richest collections concern: fishing, agriculture, ceramics, wickerwork, weaving, cabinetmaking and folk art. The Museum is carrying scientific research work and collects folklore and other materials. Iconographic archives. Publications: folders Museum in the open in Oliwa, near Gdańsk (a windmill has already been erected as a beginning of a skansen type museum). Publications: Museum guidebook and catalogues. Private Collection in Głucha Puszcza Address: Głucha Puszcza, pow. Mogilno Range of activity: Pałuki Land (part of district Owner: Stanisław Pijanowski Quantity of relics: 100 is in orga- 400. Museum of the Kujawy Land in Włocławek (Ethnographic Section) Address: Włocławek, ul. Słowackiego la, phone 36-25 Range of activity: the Kujawy Land Manager: H. Królikowska, assistant-ethnographer: Zenobia WitczakPietrzykowska M.A. Kashubian Museum in Kartuzy (Ethnographic Section). Address: Kartuzy, ul. Kościerska 1, phone 78. Range of activity: Southern part of the Kashubian Land \ �714 715 Manager: Adjunct Franciszek Treder Collecting was initiated in 1932. The Museum was founded in 1947. Total amount of exhibits: 842. The richest collections concern: fishing, agriculture: ho~sehold utensils, plastic art, ceramics, articles made of horn, masks, musIcal Instruments; rarity - Kashubian brocade and pictures painted on glass. Publications: catalogue. Museum in Kwidzyn (Ethnographic 4. Province Upper Silesia Museum (Ethnographic Section) in Bytom Address: Bytom, Plac Thaelmana 2, phone 42-53 Range of activity: Upper Silesia Director: Docent Józef Ligęza Manager of the Ethnographic Section: Dr. Barbara Bazielich and scientific wOTker. The collecting began in 1937. The Museum was founded in 1927. The total number of exhibits: 7.583 The richest collection is: folk art. The Museum does scientific investigations and collects manuscripts, folklore and other materials. Iconographic archives. Publications: Museum yearbook, catalogues of exhibitions, communiqli'~s. Silesian Museum in the open (in organization stage). The Museum of the Upper Silesian Village of a skansen type is going to be organized in the grounds of the Province Park of Culture and Rest in Chorzów by care of the Upper Silesian Museum in Bytom and of the Province Custodian of Ancient Monuments. In an area of 72 hectares 72 constructions of ancient wooden architecture will be exhibited. Address: Katowice, Jagiellońska 25. Section) Address: Kwidzyn, ul. Katedralna l, phone 689 Range of activity: Lower Vistula Land Staff: Adjunct Alfons Lemański, man'ager; l assistant in the ethnographic section, one educational officer. Collecting began in 1925; in the same year the Museum was founded. It was reactivated in 1950. Amount of exhibits: about 550. The richest collections concern: fishing and agriculture, folk furniture, wickerwork artioles, ceramics, forms for textile printing, forms for gingerbread making. Rare exhibits: adorned distaffs. The Museum is cołlecting folklore material. Collections apart from museums in the Province of Gdańsk Address: Hel, District of Puck, National Town Council. Hel, pow. Puck. MRN Ancient, previously Protestant church. fishing of the Hel Peninsula" Collecting began in 1960. Quantity of exhibits: about 120. Permanent exhibition Museum "Deep-sea Museum which is destined to be the in the open in Wdzydze Address: Wdzydze, District nian Museum in Gdańsk). of Kościerzyna Range of activity: Southern part the villages in the neighbourhood). (Departament of the Kashubian Land of the Pomera(Wdzydze and of the huts: (Ethnographic Section) Museum in Chorzów (Ethnographic Section) Address: Chorzów, ul. Powstal1ców 25, phone 401-14 Range of activity: Chorzów and its environs. Manager: Custodian Janusz Modrzyński M.A. Collecting had been started in 1925; the Museum was founded in the same year. Number of exhibits: 1655. The richest collection: folk medicine. The museum is carrying out research work and collects folklore material. Collecting of the exhibits was commenced in 1906 and finished in 1958. Quantity of exhibits: 2 huts. Completely fitted out, an apiaryand a fishing boat. Quantity of exhibits in the interior Publications: folder. in Bielsko-Biała Address: Bielsko-Biała, ul. Wzgórze 16a, phone 53-53 Range of activity: city of Bielsko-Biała, District Bielsko and partiy district of Cieszyn, Oświęcim, Zywiec and Pszczyna. Manager of the Museum: Stanisław Oczko, M. A. Manager of the Ethnographic Section: Bernadetta Dubrawska-Turno M. A. (ethnographer). Collecting of exhibits was commenced in 1895; in the same year the museum was founded. It was reactiv~ted after the war in 1948. Number of exhibits: 722. The richest collections: guild and folk weaving. Wilamowice and Cieszyn folk-dress, garments of the Silesian mountaineers, works of modern painters and sculptors, lace making. The museum is carrying out scientific researches an collects folklore material. Publications: catalogue of the exhibition. Address: Starogard Gdański, Powiatowy Dom Kultury. The Dish-iet Culture House) Depository which is destined to be the beginning of the future museum Address: Sztum. Zamek (Castle). Depository beginniing of the future museum. of Katowice 175 .~ �716 717 Publications: catalogue Museum in the open (see Bytom and Katowice) Museum in Cieszyn (Ethnographic Section) Address: Cieszyn, ul. Tadeusza Regera 6, phone 15-77 Range of activity: Cieszyn Silesia Manager: Ludwik Brożek, and one scientific worker. Collecing of exhibits was started in 1901. The Museum about the beginning of the XIX th century. dates back to Number of exhibits: 2677. The richest collectiOn is the Silesian folk dress and its decoration. The Museum does research work and collects folklore material. Museum in Częstochowa Address: Częstochowa, 44-24, 17-92 and 59-35. (Ethnographic Plac im. dr. Władysława Section) Biegańskiego 45, phone Range of activity: CzęstOChowa and the following Districts: Częstochowa, Kłobuck, Pajęczno, Radomsko, Myszków, Zawiercie and Włoszczów. Manager of the Museum: Włodzimierz Blaszczyk M. A. Manager of the Ethnographic Section: Barbara Wolska M.A. Mgr. Piotr Owczarski (ethnographer) Collecting of ethnographic exhibit!': was started in 1959. The Museum was founded in 1909. Quantity of exhibits: 579. The richest collections are: agricultural and household tools. The Museum material. Publications: is carrying Museum out scientific Yearbook, investigations and collects folklore Częstochowa. Museum in Gliwice (Ethnographic Section) Address: Gliwice, ul. Dolnych Wałów 8a, phone 49-16 Range of activity: Upper Silesia Manager: phers. Dr Ludwik Dubiel; one scientific worker; both are ethnogra- The collecting began after the war in 1946. The Museum was founded in 1905. Number of exhibits: 2460. The richest collection is the Silesian folk art. The Museum is carrying out research work. ,Publications: "Zeszyty Gliwickie" a Gliwice Bulletin and a catalogue of the exhibition (in press). Museum in the open (in organization stage). Museum in PSzczyna Address: Pszczyna, Zamek Range of activity: District of Pszczyna Manager: mgr. Ignacy Płażek Collecting of exhibits began in 1956 Quantity of relics: 16 (peasant art) l\Iuseum in organization stage in Rybnik (Ethnographic Collections). Address: Rybnik, Rynek 17, phone 923 Range of activity: District of Rybnik and of Wodzisław. ::\Ianager: Ryszard Wenglorz Collecting of exhibits began in 1956. The Museum was founded in 1958. Amount of exhibits: 126 (the Museum has mining relics). The ::\luseum is collecting folklore material (folk music). Museum in Tarnowskie Góry (Ethnographic Collections) Address: Tarnowskie Góry Rynek l, tel. 26-07 Range of activity: The land of Tarnowskie Góry Manager' Janusz Modrzyński, custodian. collectin~ commenced in 1957. The Museum was founded in 1957/58. Number of exhibits: 298 (The Museum has mining relics). The Museum is carrying out research work. l\Iuseum in Zabrze Address: Zabrze, Plac Krakowski 9 Range of activity: Zabrze and the nearest vicinity Director: Fulczyk Franciszek, M.A. Head of the Ethnographic Section: Irena Bukowska M.A. Museum was opened after the war in 1945 Quantity of exhibits: 300 (costumes and customs, peasant art) The Museum is carrying out scientific researches. Museum in the open The Beskid Creative Chamber Address: Istebna, District of Cieszyn, house Nr. 163 Jana Kawuloka, phone Katowice CPLiA 396-48. Patl'0nage: The Polish Union of Cooperatives of the Folk Art Industry and Artcraft (CPLiA) Katowice and the Silesian Museum in Bytom. Range of activity: the village of Istebna. The manager of the Chamber is Jan Kawulok. The beginning of exhibits collecting took place in 1961. The Ch~mber is active since 1962. Quantity of exhibits: about 65 pieces. To the nchest collections belongs: the equipment of a mountaineer's hut. Musical instruments (demonstration). Museum in the open in Katowice In the Kościuszko Park there are: a small church and a wooden ~ampanile dating from 1510 transferred from Syrynia, District of Rybmk and a granary dating back' to the XVIIIth century. from Gołkowice, ~istrict of Wodzisław, a wooden church from Miku1czyce near Zabrze datmg from �718 719 1530 and a wooden fulling press; the above exhibits are destined for the Museum of Upper Silesian Village of a skansen type in Chorzów (See also Bytom and Chorzów). 5. Province Museum of Kielce T~e Świętokrzyskie Museum (Ethnographic Section) Address: Kielce, Plac Partyzantów 3/5 phone 67-64, Ethnographic phone 43-91 Range of activity: Province of Kielce Director: Alojzy Oborny M. A. Manager of the Ethnographic Section: assistant. Barbara Erber M.A. Aleksandra Dobrowolska Section M .A. and Collecting of the exhibits began in 1945; the Museum was founded in the same year. Quantity of exhibits: 1326. The richest collection is: folk garments. ?h~ Museum is collecting folk songs. Archives of iconography. PublIcatIons: Yearbook of the Świętokrzyskie Museum. Museum in Radom (Ethnographic Section) Address: Radom, ul. M. Nowotki 12, phone 78-77 Range of activity: City and District of Radom Manager: Anna Apanowicz M.A. Mglr Stefan Rosiński (ethnographer). .The Mus~um was founded in 1923. Collecting of ethnographic exhibIts began in 1958. Quantity of exhibits: 279. The Museum is carrying out research work. Museum in Sandomierz (Ethnographic Address: Sandomierz, Rynek lO, phone 986 Range of activity: Former Province of Sandomierz. Manager: Kamila Załuska M. A. The Museum was founded is 1956. Collecting began in 1960. Quantity of exhibits: 113 Section) of ethnographic Museum in the open at Bieliny Address: Bieliny, pow. Kielce. Ethnographic Centre skie Museum in Kielce. exhibits of the Świętokrzy- Active since 1957. Exhibits: a hut dating back from the XVIIth and interior of a hut dating from the XIXth century. 6. Province Director: Marian Sikora, M.A. assistant Maria Pocałujko-Kubielas Number of exhibits: 370. The richest collections are folk household and weaving. of Koszalin Museum in Koszalin (Ethnographic Collection) Address: Koszalin, ul. Czerwonej Armii 53, phone 37-30 Range of activity: Province of Koszalin century in Darłowo (Ethnographic M.A. effects Section) Address: Darłowo, District of Sławno, Zamkowa 4, phone 151 Range of activity: District of Sławno and a part of the seaside territory of the Koszalin and Słupsk Districts Manager: Hieronim Fiodorow and 2 scientific-educational officers. The collection of exhibits dates from 1923. The Museum was opened after the war in 1945. Total number of exnibits: 286. The richest collection are: household effects, ceramics, equipment of the weaving chamber. Publications: folder Museum of Middle Pomerania in Słupsk (Ethnographic Section) Address: Słupsk, Zamek KSIąŻąt Pomorskich, ul. Dominikańska 6. Range of activity: Province of Koszalin. Director: Janusz Przewoźny, M. A, assistant of Ethnographie Section: Hugona Ostrowska M. A. Collecting of exhibits began about 1920. The Museum was foun,ded in 1924. Total number of exhibits: 563. The richest collection of exhibits concerns the material culture of the Slovinians. Museum in Złotów (Ethnographic Section) Address: Złotów, Plac Zamkowy 5, phone 376. Range of activity: District of Złotów Manager: Bogumiła Traczyk M. A. with one scientific worker. The collecting commenced in 1962. The Museum was founded in the same year. Number of exhibits: 332. The richest collection is: weaving (tools and textiles). The Museum is carrying out field research work. Museum in the open at Kluki (Slovinian farm) Address: Kluki, District of Słupsk, Province of Koszalin, phone Smołdzino 38. a branch of the Museum in Słupsk. Range of activity: the Land of the Slovinians Collecting of exhibits was started in 1959. The farm was opened to VISItors in 1963. Quantity of buildings: 5. Total number of exhibits 344. The richest of exhibits concern the material culture of the Slovinians. Publications: Guidebook. Museum in the open Jamno, District Koszalin (in organization). Museum in the open Stara Święta, District Złotów (in organization) �720 721 7. Province of Kraków Ethnographic Museum in Kraków Address: Kraków, Plac Wolnica 1, phone 571-53 Range of activity: the whole Poland and the Slav countries; furthermore, exhibits from Africa, Java, New Guinea and separate objects from other countries. Director: Prof. dr. Tadeusz Seweryn. There are 13 scientific workers in the Nluseum, one of them being a docent. Collecting of exhibits began in 1905 and in the same year the Museum was founded. The total number of exhibits amounts to 28671 (J5,950 Polish exhibits, 10011 exhibits from other European countries and 2539 from nonEuropean countries). The richest coJJection is folk art of the Province of Cracow. The Museum is carrying out research work and coJJects manu-' scripts, folklore and other materials. The inventory of the iconographic archives counts about 20.000 items. Publications: Works and Materials of the Ethnographic Museum in Cracow (a new publication in press) catalogues, guidebooks. National Museum in Kraków Address: AI. 3 Maja, Kraków. Main building and other buildings. Changeable expositions and storehouses with ethnographic exhibits: Kraków, Smoleńsk 9. Range of activity: All- Poland and world-wide range. Director: Dr. Andrzej Banach. Custodian of the Art Industry Section: Dr. B. Daszyńska. Custodian of the Weaving Section: Dr. Maria Rychlewsku. Custodian of the Ceramics: Dr. J. Taszycka. Collecting of exhibits began in 1879. Quantity of ethnographic exhibits: over 2000. The richest collections are: ceramics from Poland and from other Slav countires; ceramics from Kamerun, Peru and Bolivia, Tissues from Slav countries and Hungary. The Museum is carrying out research work. Publications: dissertations and reports of the National Museum in Cracow, monographs, catalogues, etc. Publications: dissertations and reports of the National Museum in Cracow. Museum in the open in Kraków Address: Kraków - Wola Justowska. The Museum contains a small church, a presbytery and granary under the care of the parish Office Number of ancient buildings: 3. Director: docent, dr. Jerzy Dobrzycki. The collecting of exhibits was commenced in 1899; the foundation of the Museum took place in the same year. Number of ethnographic exhibits: 47. Cracow creches and puppet hobbyhorses called lajkoniki. The richest ethnographic collection concerns the historyand culture of the City of Cracow in the domain of folk customs; Jewish folklore. The Museum cal'· ries out scientific investigations and collects folklore material. Publications: Kronika miasta Krakowa (HCronicle of the City of Cracow") and catalogues. Museum in Bochnia (Ethnographic Section). Address: Bochnia, Rynek 18, phone 495. Range of activity: District of Bochnia and the territory of Little Poland. Director: Prof. Stanisław Fischer, and 2 coworkers. (ethnographer wanted) Collecting of exhibits began about 1897. The Museum was founded in 1957. Quantity of exhibits: about 603. The richest collection is: folk art (painting and sculpture). The Museum has also a coUection of artistic handicraft from non- European Countries: 384 exhibits. The Museum is carrying out research work and collects folklore material. Publications: Museum guidebook to be brought out soon. Regional Museum 0f the PTTK (Polish Society for Tourism). Muszyna. (Ethnographic Collection). Address: Muszyna, pow. N::-wy Targ, ul. Kity 16. Range of activity: City of Muszyna with vicinity. Social Custodian: Karol Rojna Collecting began in 1943. The Museu~ was founded in 1958. Number of exhibits: 39. The richest collection is folk aj:t. The Museum collects folklore material. Museum in Nowy Sącz (Ethnographic Section) Address: Nowy Sącz, ul. Lwowska 3, phone 83-67 Range of activity: the territory of Ziemia Sądecka. Manager: Zbigniew Borowski, and 1 scientific and educatioT1~1 coworker (ethnographer wanted). Collecting of exhibits began in 1909. The Museum was founded in t938 and reopened after the war in 1946. Total number of exhibits 695, The Museum is gathering folklore material. The Historical Museum in Kraków (Ethnographic Collections) Address: Kraków, Pl. SW. Ducha 5, phone 544-98 Range of activity: City of Cracow. Address: Attached Range of Manager: 46 Museum in Nowy Targ (Ethhnographic Collection). Nowy Targ, ul. Szaflarska 1, phone 334. to PTTK (Polish Society for Tourism) "Gorce" activity: The area of Nowy Targ and of the vicinity. Czesław Pajerski, Custodian �722 723 Collecting of exhibits was commenced in 1959. The Museum was founded is 1962. Quantity of exhibits: about 150. The richest collections concern the culture of the ancient guilds and old-time house interiors. The Museum is collecting folklore material. Publications: catalogues to be published shortly. Władysław Orkan's Museum in Rabka (Ethnographic Museum) Address: Rabka, ul. Krakowska 36, phone 12-32. Range of activity: District of Limanowa, northern part of the Nowy Targ District, southern part of the Myślenice District, eastern part of the Sucha District. Manageress: Maria Lechowska-Bujakowa M.A. (ethnographer). Collecting of exhibits was commenced in 1928. The Museum was founded in 1936. Number of exhibits: 1279. The richest collection is the folk art. Thc= Museum is carrying out research work and collects materials concerning shepherd folklore. Publications: Museum guidebook. Museum in Tarnów (Ethnographic Section) Address: Tarnów, ul. Kniewskiego 24, phone 194 Range of activity: Districts: Tarnów, Dąbrowa-Tarnów, Brzesko, Dębno. Manageress: Paulina Chrzanowska M.A. and 1 assisting coworker. (ethnographer wanted). Collecting of ethnographic exhibits began in 1957. The number of exhibits: about 100. The richest collections are paintings from Zalipie and toys from Dąbrowa, Tarnów District. Museum of the Cracow Salt Mines in Wieliczka (in organization stage) Address: Wieliczka, pow. Kraków, Park Kingi, skrytka pocztowa 20, phone 227. Range of activity: salt mines in Wieliczka and Bochnia, Carpathian submontane salt territories and other salt mines, both unactive and exploited. Director: Alfons Długosz. Total number of scientific worekrs 8. (ethnographers wanted). Collecting of exhibits was commenced in 1950. Number of exhibits 380 ancient tools and mining fittings; about 60 exhibits - sculptures carved in salt and in wood. The Museum is carrying out research work and collects folklore material. Publications: "Studia i Materiały z Historii Górnictwa Solnego" (Studies and Materials on the Salt Mining History), catalogues, guidebooks, folders and albums (in preparation). (Attached to the Museum as its component part are 10 sets of ancient wooden machines and mining gear dating from the XVIth up to the XIXth century). The Tatra Mountains T. Cha lubiński Museum in Zakopane (Ethnographic Section) ul. Krupówki 10, phone 30-05. The Tatra Lower Highlands (Podhale), Spisz and Address: Zakopane, Range of activity: Orawa. Director of the Museum: Prof. Juliusz Zborowski (died June 1965) with his staff composed of 6 scientific workers, one of them docent. Collecting of exhibits was commenced in 1889. The Museum was founded in 1888. The "Tea" Department was opened in 1910. Total amount of exhibits: 5801. The richest collections concern shepherding, decorative art and pictures painted on glass. The Museum carries out scientific invest;gations and collects manuscripts, folklore and other materials. Iconographic archives. Publications: guide books and a folder. Museum in the open Address: Zakopane, Tea, Bulwar Słowackiego 39. A hut fully equipped, dating from the XVUIth century. Patroness: Janina Szymańska Museum in Zywiec (Ethnographic Section) Address: Żywiec, ul. Kościuszki 5, phone 21-24. Range of activity: the Land of Żywiec. Manager: Jan Studnicki, and 1 ethnographer. Collecting of exhibits was begun in 1925. The Museum was founded in 1936. Total number of exhibits: 736. The Museum is carrying out research work and collects folklore materials. Museum in the open The Orawa Ethnographic Park in Zubrzyca Górna Address: Zubrzyca Górna, pow. Nowy Targ, Dwór Moniaków. Range of activity: 12 villages of the Polish Orawa Górna (Upper Orawa). Manageress: Wanda Jostowa M. A. Custodian of the Tatra Museum in Zakopane. Collecting of exhibits was commenced in 1955; the Museum was founded in the same year. Quantity of exhibits: the Moniaków manor, farm buildings, the inn from Podwik and other objects; the total amount of buildings and household fittings is 12; inner equipment of the houses counting 363 exhibits. A Song and Dance group is attached to the Museum. Publications: guidebook to the Museum. �724 725 Museum in the open Zakopane. Harenda. Ancient church dating from the XVIIIth century transferred from Zakrzów. District Wadowice Divine service is held there). Quanitity of ethnographis exhibits: 806. The richest weaving in the northern part of the Lublin Provrince. Museum 8. Province of Lublin Museum in Lublin (Ethnographic Section) Address: Lublin, Zamek, phone 25-53, 89-77, 89-79. Range of activity: Province of Lublin and the adjacent territories (Provinces of Warszawa, Kielce, Białystok and Rzeszów). Director: J. Iskrzycka M. A. Manager of the Ethnographic Section: Janusz Optołowicz M.A. The total number of scientific workers and educational officers is 20 (3 of them in the Ethnographic Section). Collecting of exhibits was started in 1901. The Museum was opened in 1906. Quantity of exhibits 9060. The richest collection is the folk art (ceramics, weaving, ornamented Easter eggs, paper cutouts, sculpture and treatment of wood) The Museum is carrying out scientific research and collects folklore and other materials. The iconographic archives contain about 4000 items. Publications: Studia i Materiały Lubelskie (Lublin Studies and Mate~ials). Catalogues. Museum in the open (in organization stage). Museum in Chełm (Ethnographic Section) Address: Chełm, ul. Lubelska 55 Range of activity: District of Chełm. Manager: Kazimierz Janczykowski The Museum was opened in 1919, the Ethnographic Section in 1935. Quantity of exhibits: 786. The Museum in Krasnystaw (Ethnographic Section) Address: Krasnystaw, ul. Nicznickiego 3. Range of activity: District of Krasnystaw. Manager: Zygmunt Tokarzewski Collecting of exhibits was commenced in 1930. The Museum was opened in 1958. Number of exhibits: 358. Publications: folder. Museum in Łuków (Ethnographic Section - in organization) Address: - the Museum has not got any premises of its own. Range of activity: northern part of the Lublin Province Manager: Longin Kowalczyk ethnographer Opening planned: 1964 Address: Zamość, Range of activity: mcść and Biłgoraj) Manageress: in Zamość ul. Ormiańska southern (Ethnographic 26, phone collection is the Section) 24-83. part of the Lublin Province (Districts of Za- Maria L.orentz M. A. Collecting of exhibits was commenced in 1925. The Museum was founded in 1937 and the Ethnographic Section also in the same year. Quantity of exhibits: 985. The richest collections concern the treatment of flax and clay, food preparation. Museum in the open (in organization 9. Province stage) of Łódź Archaeologic and Ethnographic Museum in Łódź Address: Łódź, Pl. Wolności 14, phone 279-08, 348-90, 322-97, 339-13 Range of activity: the whole Poland. Director of the Museum: Prof. dr. K. JaŻdŻewski. Manager of the Ethnographic Collective: J. P. Dekowski M.A. custodian, assistants are 8 scientrric workers and 2 scientificeducational officers. Collecting of the exhibits was commenced in the period between the two World Wars but the main part of collecting work was carried out in 1955-196:1. The Museum was founded in 1931 (up to 1956 it was an Autonomous Ethnographic Museum) The total amount of exhibits reaches 11.202. The most important collections are: folk art and folk clothing. The Museum is carrying out scientific researches and collects manuscript materials. Folklore Archives. Publications: "Prace i Materiały Muzeum Archeołogicznego i Etr.ograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna" ("Works and Materials of the Archaeologic and Ethnographic Museum in Łódź, ("Ethnographic series"), guidebooks to exhibitions, catalogues. Museum Address: Range in Łęczyca Łęczyca, Zamek, of activity: Head of the Museum District phone 603, 24-09 of Łęczyca and Poddębice and of the Ethnographic Section: Jadwiga Gradzin Collecting of exhibits began in 1957. Quantity of relics (peasant art): The Museum is carrying out scientific researches. Folklore Archive 920. �727 726 Museum in Łowicz (Department of the National Museum in Warsaw Ethnographic Section) Address: Łowicz, Rynek Kościuszki 4, phone 928. Range of activity: the former Principality of Łowicz. Manager: Henryk Świątkowski, M.A. and one scientific-educational coworker. Collecting of exhibits was commenced in 1952; the Museum was opened in the same year. Quantity of exhibits: 3500. The richerst collection is composed of garments and paper cutouts. The Museum is carrying out research work. Publications: catalogues of the exhibitions. Museum in the open in Łowicz attached to the Museum of Łowicz. Quantity of ancient buildings: 3 (a hut, a stable and a storeroom dating from the XVlIIth century. Two peasant farms dating from the XVIIIth and XIXth century are going to be transferred in the future). Regional Museum in Pabianice (Ethnographic Section) Address: Pabianice, Pl. Obrońców Stalingradu 1, phone 25-02. Range of activity: Districts of Łask, Łódź, Bełchatów. Manageress: Maria Kepler M. A. and one scientific worker (ethnographer). Collecting of exhibits was commenced in 1962. Quantity of ethnographic exhibits: 203, (34 from Poland and 169 from Africa). The Museum is carl')'!ing out research work. Publications: catalogues. Museum in Piotrków Trybunalski (Ethnographic Section) Address: Piotrków Trybunalski, Plac Zamkowy 4, phone 24_53. Range of activity: District of Piotrków Trybunalski, and partly Districts of Bełchatów and Brzeziny and other territories of Poland. The post of the manager is vacant; 1 scientific-educational worker. Collecting of exhibits began in 1910; the Museum was founded about 1918 and the Ethnographic Section in 1956. Quantity of exhibits: 488. The richest collections are: the folk garments of the Piotrków region, ceramics (Opoczno, Iłża). Publications: guidebook to the museum and catalogue. Museum of Rawa Land in Rawa Address: Rawa Mazowiecka, Baszta Zamkowa Range of activity: Rawa District. Head of the Museum: Józef Prociow Collecting of exhibits began in 1960. Museum was opened in 1963. Quantity of exhibits: 165. The richest collection: weaving, costumes, papercutouts, painted eggs, paper decorations. Museum in Sieradz (Ethnographic Section) Address: Sieradz, ul. Dominikańsh:a 2, phone 639. Range of activity: District of Sieradz and Łask and partly Wieluń and Radomsko. Manageress: Zofia Neymanowa M. A. and Districts of scientific-educational 2 workers. Collecting of ethnographic exhibits was commenced and the ethnographic section organized in 1950. The Museum was founded in 1937. Quantity of exhibits: 1206. The most important collections are: folk art and folk garments. The Museum is carrying out scientific investigations and collects folklore materials. Publications: Studies Regional Museum and Materials to the history of the Sieradz of the PTTK (Polish Society for Tourism) (Ethnographic Collections) Land. in Sulcjów Address: Sulejów na Podklasztorzu, phone 58. Range of activity: Sulejów and its nearest vicinity. Custodian: Zacheusz Misiurski (social worker). Collecting of exhibits was commenced in 1954. The Museum was founded in 1950. Total number of ethnographic exhibits: 24.4. The Museum is collecting folklore material. Museum in Tomaszów Mazowiecki (Ethnographic Section) Address: Tomaszów Mazowiecki, ul. Armii Ludowej 15, phone 748. Range of activity: Districts: Opoczno, Rawa Mazowiecka, Brzeziny and a part of the Piotrków District. Manager: Józef Jastrzębski M. A. and custodian, 1 adjunct (both are ethnographers) and 1 educational officer. Collecting of exhibits was commenced in 1927. Total number of exhibits: 2175. The most important collections are: folk art and folk garments. The Museum is carrying out scientific researches and collects manuscript folklore materials. Museum in the open in the Park surrounding Museum The Łowicz Creative the Palace (in organization). in the open Chamber in Złaków Borowy Address: Złakaw Borowy, pow. Łowicz, dom Justyna Grzegary. Patronate: The Folish Union or Cooperatives of the Folk Art Industry and Artcraft. (CPLiA) phone 853. Range of activity: Złaków Borowy and a part of the Łowicz District. The Chamber was opened 1962. Quantity of exhibits: about 250 items (interior of a hut). Demonstration of all kind of work e. g. handicraft, folk art etc. �729 728 10. Province Range of ativity: Mazuria, Warmia, and part of the Vistula Banks. Manager: Józef Wieczerzak M.A. and 1 scientific worker. The Museum was founded in Królewiec in 1909 and transferred to Olsztynek in 1938. The Museum was built up after the War. Quantity of ancient buildings: 13. Quantity of movables: 157. The most important collectio~s are: wooden architecture and equipment of the interiors. The Museum IS carrying out scientific research ..,\Tork. of Olsztyn The Mazurian Museum in Olsztyn (Ethnographic Section). Address: Olsztyn, ul. Zamkowa 2, phone 24-74. Range of activity: Warmia, Mazuria, aBnks of Lower Vistula. Director of the Museum: Hieronim Skurpski. Ethnographic Section: Dr. Franciszek Klonowski, manager; 11 scientificeducational workers (1 in the Ethnographic Section). Collecting of the ethnographic exhibits was commenced in 1945 and the Museum founded in the same year. The total amount of the ethnographic exhibits is 1405 items (including a pre-war collection). The main collection is folk art (including tissues and artistic tiles). The Museum is carrying out research work and collects manuscript folklore and other materials. Iconographic archives. Publications: Rocznik Olsztyński (Yearbook of Olsztyn), catalogues. Museum in Kętrzyn (Ethnographic 11. Province Museum of the Opole Silesia in Opole (Ethnographic Section) Address: Opole, Mały Rynek 7, phone 28-73, 46-11. Range of activity: Province of Opole Director: Ignacy Kuźniewski Manageress of the Ethnographic Section: Helena Jakubowska, M. A. Collecting of the ethnographic exhibits was commenced in 1945; the ~IUseum was founded in 1900. Total number of exhibits: 2208. The most Important part of the collection concerns the folk art and folk dress (a sma~l part of the garments was gathered before the war). T~e Museum IS carrying out scientific- investigations and, collects manuscnpt folklore and Collections) Address: Kętrzyn, ul. Powstańc6w Warszawy 1, phone 282. Range of activity: environs of Kętrzyn. Manageress: Zofia Licharewa, custodian. Collecting of exhibits was commenced before 1944/45. The Museum opened in 1947. Quantity of ethnographic exhibits: 42. was other materials. Iconographic Archives. publications: The Opole Museum Yearbook Museum of Lubawa Land in Nowe Miasto Lubawskie Address: Nowe Miasto Lubawskie, ul. 19 stycznia 12 Range of activity: the neighbourhood of Grunwald. Administration head: Maria N owińska Collecting of exhibits began in 1957; the Museum was opened in 1959 Quantity of exhibits: 89 The Mazurian Museum in Szczytno (Ethnographic Catalogues to exhibitions. Museum in the open: Birkowice, Museum Address: in the open Olsztynek, in Olsztynek (Section of the Olsztyn) pow. Ostróda, phone Olsztynek Section) Mazurian Museum District ("Opalski Rocznik Muzealny"). . ., of Opole (m orgamzatlOn). in Brzeg (Ethnographic Section) Address: Brzeg, Plac Zamkowy 1, phone 12-57 Range of activity: District of Brzeg. Manager: Jan Przała M. A. • Collecting of exhibits was commenced in 1901. The Museum was rounded in 1910. Quantity Address: Szczytno, Plac Juranda, phone 437 Range of activity: District of Szczytno, Mrągowo, Pisz, Nidzica and part of the Biskupiec Warmiński District. Manager: Jan Jałoszyński Collecting of exhibits was commenced about 1910. The Museum was opened in 1928. Quantity of exhibits: 588. Publications: a catalogue The Museum is planning to equip the interior of a l\'Iazurian hut with household effects for demonstration purposes in Szczytno. Museum of Opole of ethnographic Jan Dzierżon exhibits: Museum 283. in Kluczbork Address: Kluczbork, ul. 15 Grudnia 12, phone 707 Range of activity: territory of the Opole Silesia. . Manager: Roman Pastwiński, M.A. and one scientific-educatIOnal Collecting of exhibits began in 1956. The Museum was founded Quantity of exhibits: about 50 (apiculture). Museum in Nysa (Ethnografic Section) Address: Nysa, ul. Marcinkawskiego l, phone 30-83. Range of activity: District of Nysa. Manager: Tadeusz Chruścicki, M. A. in 164. - :varkel'. m 1957. �730 731 Collecting of exhibits was commenced in 1945. The museum was founded in the same year. Number of exhibits: 350 (prewar collection). Publications: catalogues. Museum in Oleśno Śląskie, Department of the Museum of the Opole Silesia (Ethnographic Section) Address: Oleś no Śląskie, ul. Pieloka 18, telephone 398. Range of activity: District of Oleś n o Śląskie. Manager: Konrad Hanisch, M. A; one ethnographer. Collecting of exhibits was commenced in 1959. The Museum was founded in 1960. Quantity of ethnographic exihibits: 93. The richest collection: interior of a peasant hut completely set up. The Museum is carrying out scientific investigations. Museum in Racibórz (Ethnographic Section) Address: Racibórz, ul. Chopina 12, telephone: 901, 28-41 Range of activity: Districts of Racibórz, Głubczyce, Koźle and Prudnik. Manager: Janusz Kozłowski, M. A., and two coworkers, one of them being an ethnographer and the other a scientific-educational officer. The Museum was opened in 1927 and reopened after the war in 1948. Total number of ethnographic exhibits: 668 (part of them being a pre-war collection of garments). The Museum is carrying ant research work. 12. Province Ethnographic of Poznań in Poznań. (Department of the National Museum in Poznań) Address: Poznań, Grobla 25, for correspondence: Aleje Marcinkawskiego 9, telephones: 13-04, 21-04, 612-01 (extention 341). Range of activity: al Poland with prevalence of exhibits from Great Poland and the Ziemia Lubuska territory, non-European cOllections from Mexico, Africa, New Guinea. Manager: dr Stanisław Błaszczyk, and three scientific workers. Collecting of exhibits was commenced in 1910. The ethnographic museum collections were initiated in 1911; the Museum was reopened in 1949. The tc'tal number of exhibits amounts to 4312, the Polish ones making 3196 and the non-European 1116 items. The principal collection: folk garments. The Museum is carrying out research work and collects manuscript materials. Iconographic Archives. Address: of the National Museum guidebook and folders. Museum in Kalisz (Ethnographic Ul. Kościuszki 12, telephone: 36-62. Museum in Konin attached to PTTK (Polish Society for Tourism) (Ethnographic Collections) Address: Konin, ul. Słowackiego 8, private phones: 599 and 760. Range of activity: the District of Konin in its historical boundaries. Manager: Social Custodian Zygmunt Pęcherski. Collecting of exhibits was commenced in 1956 and the Museum was foun~ed in the same year. Quantity of ethnographic exhibits: 28. The Museum IS collecting folklore materials. Museum of the Krotoszyn Section) called "Museum Land (Ethnographic Section) Range of activity: District of Krotoszyn. " . Managers: address Krotoszyn, ul. Koźmińska 36: LudWIk KaczynskI. Collecting of the Museum exhibits began in 1958. The Museum. was founded in 1957. Number of ethnographic exhibits: 99. The Museum IS collectIng folklore materials. Museum Museum Publicatior:s: a periodical Studies" ("Studia Muzealne"), Range of activity: the former territory of the Kalisz Land. Manager: Bogumił Kunicki, M. A Collecting of exhibits after the war began in 1957. The Museum was founded in 1907. Number of ethnographic exhibits: about 250. ~he most important collections are: agricultural tools, tools for flax workmg, garments and folk art. in Leszno (Ethnographic section) Address: Leszno, Plac D-ra Metziga 17, phone 474. . Range of activity: Leszno, Wolsztyn, Kościan, Gostyń, Krotoszyn, RaWICZ, Wschowa. Manager: Stanisław Chmielewski M. A (ethnographer) _ Number of exhibits: 872. The principal collection is: Folk castume ana especially head-gear collection. The Museum is carrying out research work. Publications: folder (in the making). Regional Museum in Pyzdry (Ethnographic Collections) Address: Pyzdry, powiat Września, Plac Wolności 17, phone Prez. MRN nr 3. Range of activity: the town of Pyzdry and its vicinity. Manager: Kazimierz Kraska. . Collecting of exhibits began in 1956. The Museum was founded m 1957. Quantity of exhibits: 15. The Museum is located in an arcaded house of the XVlIIth century. Museum of the Sulmierzyce Land. Attached to the F. S. Klonowicz' Society Land. (Ethnographic Collections) of Lovers of the Sulmierzyce �732 733 Address: Sulmierzyce, powiat Council nr 18. Range of activity: Manager: Leon Piątek. Krotoszyn, phone of the National Sulmierzyce and its vicinity. Town Collecting of exhibits was commenced in 1956. The Museum was founded in 1957. Quantity of ethnographic exhibits: 238. Museum of the Szamotuły Land (Ethnographic Section) Address: Szamotuły, Baszta Halszki, phone 601, extention 47. Range of activity: District of Szamotuły. Manager: Janusz Łopata M. A. and one ethnographer. Coll.ecting of exhibits began in 1956. The Museum was founded in 1957. ~u.anbty of ethnographic exhibits: 185. The Museum is carrying out scienbflc researches. Publications: catalogues. 13. Province Museum Address: Rzeszów, ul. Ran~e of a.ctivi ty: the of t~e mhabltants called DIrector: dr Franciszek !he. ~thnographic sCIentIfIc workers. of Rzeszów in Rzeszów (Ethnographic Section) 3 Maja 19, phone 39-78 and 44-17. whole Province and especially 3 regions: the regions Rzeszowiacy, Lasowiacyand Podgórzanie. Błoński. Section: Docent Dr Franciszek Kotula managEr a"d two .. Collecting of exhibits began and continued in ten years (between the. t:vo World Wars.). The Museum was founded in 1935. Quantity of eX~lblts: 7399. The most important collections are: folk garments embroiderIes, sculptures and pictures, ritual objects, household effects' and agricultural. tools. The Museum is carrying out research work and collects manus?rIp~ folklore and other materials. Iconographic Archives. Pub:lcatlOns: Papers of the Museum in Rzeszów and Annals of the Museum m Rzeszów ("WYdawnictwo Muzeum w Rzeszowie", "Roczniki Muzeum w Rzeszowie") (in the making). Regional Museum in Biecz (Ethnographic Address: Biecz, powiat Gorlice, ul. Kromera. Range of activity: the city of Biecz and its region. Manager: Tadeusz Sławski, M. A. Collections) ThLe~Museum .was founded in 1953. Quantity of ethnographic exhibits: aeou, :10. The rrchest collection concerns the handicraft and the spiritual culture of the middle class. The Regional Museum of the PTTK in Gorlice (POlish Society for Tourism) (Ethnographic Collections) Address: Gorlice, ul. Wąska 11, phone 25. Range of activity: District of Gorlice, the Lower Beskid (Beskid Niski). Manager: Alfred Wacławski Collecting of exhibits began in 1918. The Museum was founded in 1958. Quantity of exhibits: 225. The most important collection concerns sculpture, garments and petroleum industry. The Museum is collecting folklore materials. Publications: catalogues. Museum in Jarosław (Ethnographic Section) Address: Jarosław, Rynek 4, phone 779 Range of activity: District of Jarosław and the villages in the neighbouhood. Manager and custodian: Dr. Kazimierz Gottfried, one scientific worker. Collecting of exhibits began in 1921. The Museum was founded in 1925. Number of exhibits: 117. The most important collection concerns the middle class ethnography. The Museum is carrying out scientific investigations. Museum in Krosno (Ethnographic collections) Address: Krosno nad Wisłokiem, ul. Nowotki 16, phone 63-76, 65-71. Range of activity: District of Krosno Manager: Józef Janowski M. A. Colrecting of exhibits began in 1954; the Museum was founded in the same year. Number of ethnographic exhibits: 96. The richest collections: garments and folk art; petroleum industry. The Museum is carrying out scientific investigations and collects folklore materials. Publications: cataloguQs. Museum in Przemyśl (Ethnographic Section) Address: Przemyśl, Plac Czackiego 3, phone 23-35. Range of activity: District of Przemyśl, Jarosław and Lubaczów; some parts of the exhibits comes from the adjacent territories: the area of the Rzeszów Province, the land of the Bojki and of the Huzuls, Pokucie, Podolia and Volhynia. The director of the Museum is Antoni Kunysz M. A. and one scientific worker, Mgr Stefan Lew, ethnographer. Collecting of exhibits began at the end of the XIXth century. The M~seum was founded in 1909. The total number of exhibits is 1360. The mam collections are: fishing, beekeeping. agriculture, folk costumes, ornamented Easter eggs. The Museum is carrying out research work. �734 Address: 735 Museum in Sanok (Ethnographic Sanok, ul. Zamkowa 3, phone 708. Range of activity: District of the Krosno District. Collections) of Sanok, Lesko, Brzozów, Ustrzyki, and a part Manager: Stefan Stefański; three scientific-educational officers. Collecting of exhibits began in 1934; the Museum was founded in the same year. Total amount of ethnographic exhibits: 845. The main collection concerns material culture and garments. Museum in the open in Sanok The Museum of Folk Architecture in Sanok. Ethnographic Park borderline of the city of Sanok and the Olchowce village. Address of the Direction and Administration of the Museum: ul. Traugutta 3, phone 24-93. Address of the Exhibition phone Sanok 24-01. Center: Park Etnograficzny Dębica, District ciety. of Łańcut. of Ropczyce. The ethnographic Regional Sanok, Lubaczów, Tourism. Director: Aleksander Rybicki, custodian of the Museum. Four Scientific workers, three of them being ethnographers. . Collecting of exhibits was commenced in 1958; the Museum was founded In the same year. Exhibits transferred: an Orthodox church dating from the XVIIth cen_ tury with a small campanile and a charnel house; 2 peasant huts. Relics stored up: Orthodox church dating from the XVIIth century, small wooden chapel dating from the XIXth century, oil mill and the hut of an oil miller, granary dating from the XVIIIth century, 2 huts of Bojki peasants and a country house. The Museum is carrying out scientific investigations and collects script folklore and other materials. Iconographic archives. District Kolbuszowa, District of Kolbuszowa. Nature and Culture Relics Lovers. w Olchoweach of mobile exhibits: Białobrzegi, in a school. on the ' Range of activity: southern part of the Rzeszów Province _ of Ustrzyki Dolne, ~esko, Jasło, Gorlice, Strzyżów, Brzozów, a part of the District of P:-zemysl (terr~tories inhabited by Bojki, Łemki, Dolinianie and Podgórzame) and the hIghland area of the Nowy Sącz District (Province of Cracow) inhabited by the Łemki. Total number of relic buildings: 13. The number The richest collection: equipment of interiors. Bartne, District of Gorlice (Ukrainian Social - Cultural Society). Collections of the Łemki culture exhibited in a wooden orthodox church dating from the XVIIIth century. Collections of Łemki stonework exhibits in a stone granary dating from the XIXth cen tury and other ethnographic collections in the village of Bielanka. 1678. manu- Museum stations: Haczów, District of Brzozów - wooden church dating from the XVth century; Ułucz, District of Brzozów - wooden orthodox church dating from 1510; Blizno, District of Brzozów planned ethnographic re~ervation with relics dating from the XVth and XVIth century Furthemore, there are other ethnographic collections and reli~~ of folk architecture in the Province of Rzeszów which serve as museum buildings: they are situated in the following localities: Collections of various institutions: District of Lubaczów. Łańcut, District of Łańcut. (Collections of Dr. Władysław Przeworsk, Ropczyce, Society. District Museum Social Museum. Balicki). of Przeworsk. are located of the Social Cultural Goslar's Museum collections Museum of the Polish So- of the Society Polish Society Ethnographic of for Society Social Museum. District of Ropczyce. MUSeUlTIof the Regional Social-Cultural Strzyż ów, District of Strzyżów. Museum Liceum-SchooI. Szymbark, Presidium a Museum) District connected with of Gorlice. of the District National Council (ancient manor changed into Private ethnographic collections are also found in the following localities: Jasło (folk art icons). Pruchnik, District of Jarosław. Sanok (the Huzul folk art, especially ceramics, Rumanian ceramics-about 60 exhibits). Ustianowa Dolna, District Ustrzyki Dolne (household effects and tools- about 70 exhibits) Wyszatyce, District of Przemyśl. 14. Pr.ovince of Szczecin Museum of Western Pomerania, Maritime Section (Ethnographic Hall) Address: Szczecin, Wały Chrobrego 3, phone 422-56 Range of activity: Province of Szczecin Director of the Mmeum: Władysław Filipowiak M. A. Custodian of the Maritime Section: Dr. Wiktor Fenrych; One scientific worker. Collecting of the exhibits began in 1947. The Maritime Museum was founded in 1945. The Museum of the Western Pomerania was founded in 1950. Total number of exhibits: 1390 out of which 1100 are Polish and over 200 come from West Africa (some part of the Polish exhibits was collected �737 736 before the war). The richest collection: water transport an.d fishing. The Museum is carrying out research work. Publications: West Pomerania Materials ("Materiały Zachodnio-Pomorskie"); catalogues. 15. Province Warsaw State of Warsaw Ethnographic Museum Address: Warszawa, ul. Szeroki Dunaj 5, phone 31-16-13. Range of activity: all Poland, and the culture of primitive peoples of the world. Director: Prof. dr. Ksawery Piwocki Assistant Director: Dr Kazimierz Pietkiewicz; total number of scientific workers 16, scientific- educational officers 2; two of the scientific workers are docents. Collecting of exhibits began in 1947; the Museum was founded in the same year. The total number of exhibits is 37.660, the Polish ones being 26.260, The rest i. e. 11.400 are exotic exhibits. The most important collection: folk artistic culture. The Museum is carrying out scientific investigations and collects manuscript materials. Iconographic Archives. Publications: "Zeszyty Etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki w Warszawie" (Ethnographic Papers of the Museum of Culture and Art in Warsaw), catalogues of exhibitions. Museum in Płock (Ethnographic Section) Address: Płock, ul. Narutowicza 2, telephone 25-93, 28-31. Range of activity: the Płock l\Iazovia. Manager: Marian Sołtysiak M. A, 3 scientific workers, one of them being an ethnographer. Collecting of exhibits began in 1912; The Museum was founded in the same year. Quantity of exhibits: 564. The richest collection concerns: sculpture, painted chests, paper-cutouts, fishing. The Museum is carrying out research work. Publications: "Kultura Ludowa Regionu Płockiego" (Folk Culture of the Płock Region in preparation). Museum in the open in Tatary The Kurpian Creative Chamber Address: Tatary pod Kadzidłem, pow. Ostrołęka, dom Czesławy Konopkówny. Patronage. The Polish Union of Cooperatives of the Folk Art Industry and Artcraft Kadzidło. The Chamber is run by Czesława Konopkówna, a famous expert in paper cutouts. Quantity of exhibits: about 50 including cutouts, chandeliers, ritual pastry. 16. Province of Wrocław Demonstration of cutouts making and of the decoration of interr'ors. Ethnographic Museum in Wrocław (Department of the Silesian Museum in Wrocław) Address: Wrocław, ul. Kazimierza Wielkiego 33, phone 345-24. Range of activity: Lower Silesia, Opole Silesia and Upper Silesia. Manager and Keeper: Dr Leszek Itmann - three scientific workers. Director of Silesian Museum: Mgr. Maria Starzewska. Collecting of exhibits began after World War II, in 1947. The Museum was founded in 1954. Total number of exhibits: 3035. The iconographic archives have aoout 10,000 items. (partly pre-war collections). The most important collections are: folk plastic art, cabinetmaking and blacksmithery. The Museum is carrying out research work and collects manuscripts, folklore and other materials. publications: "Roczniki Ethnografii Śląskiej," "Zeszyty Etnograficzne" (Annals of Silesian Ethnography, Ethnographic Papers), catalogues. Regional Museum in Chojnów (Ethnographic Collections) Address: Chojnów, pow. Złotoryja, Zamek Piastowski, Plac Zamkowy 3, phone 163. Range of activity: District of Złotoryja. Manager: Adam Kogut. Collecting of exhibits was commenced in 1959; The Museum was founded in the same year. Quantity of exhibits: 103. The main collection is composed of furniture tools for flax working, gingerbread baking tins, pictures on glass, bonnets. Museum in Jawor Address: Jawor, ul. Armii Radzieckiej 18, phone 107. Range of activity: The Sudety submontane region and partly Lower Si- lesia. Manager: Włodzimierz Musiał. Collecting of exhibits was commenced before the war. After the war the Museum was opened in 1945. Quantity of ethnographic exhibits: 127 (partly pre-war collections). The richest collection: folk garments. Regional Address: Range of Manager: them being Collecting 1914. Total Museum (Ethnographic Section) Jelenia Góra, Matejki 28, phone 34-65. activity: the hollow of Jelenia Góra and Lower Silesia. Zbisław Michniewicz M. A, and two scientific workers one of an ethnographer. of exhibits was initiated in 1912. The Museum was founded in number of exhibits: 1300 items (partly pre-war collections). The �738 739 main collection concerns: glass painting seum is carrying out research work. Museum and folk cabinetmaking. in the open: a copy of a Lusatian hut from Karpacz, The Mu- in 1960. Num'cer of exhibits: 397 (including also pre-war Museum is carrying out scientific researches. Publications: catalogue of a temporal exhibition. dated 1914. Museum in Kamienna Góra (Ethnographic Collections) Address: Kamienna Góra, Plac Wolności 24, phone 275. Range of activity: District of Kamienna Góra, partly District and Jelenia Góra. Manager: Stanisław Sabak. A guidebook to the permanent exhibition of Jawor to appear shortly. Museum in Wałbrzych (Ethnographic Collection) Address: Wałbrzych, ul. 19o Maja 9, phone 48-45. Range of activity: Wałbrzych and its vicinity. Manager: Eufrozyn Sagan. Coll~cting was commenced in 1908. The Museum was opened in 1911. Quantity of eth~ographic exhibits: about 679. (Some of them belong to the pre-war collection). The Museum has mining relics. Publications: A guidebook to the Museum. Museum in Ziębice (Ethnographic Collections) Ziębice, powiat Ząbkowice Śląskie, ul. Przemysłowa Address: 378. Range: District of Ziębice Śląskie. Manager: Wacław Brejter M. A. Collecting of exhibits founded in 1931. after the 10, phone t. ł 1 I ! war began in 1950. The Quantity of relics: 477 (some of them were collected The richest collection: artistic handicraft. Museum was before the war). Museum in the open (a church where Divine Service is held). Address: Karpacz-Bierutowice, District of Karpacz, Province of Wrocław (The little protestant church called Wang dating from the XVIIth century was transported from Norway some 100 years ago). 17. Province of Zielona Góra. Central Museum in Zielona Góra (Ethnographic Section) Address: Zielona Góra, Al. Niepodległości 15, phone 11-47. Range of activity: Province of Zielona Góra. Director: Klemens Felchnerowski M. A. Manager of he Ethnographic Section: Barbara Kołodziejska M. A. Collecting of exhibits began after the war. The Museum was reopened The Museum in Gorzów Wielkopolski (Ethnographic Collections) Address: Gorzów Wielkopolski, ul. Warszawska 35, phone 28-43. Range of activity: the City and the District of Gorzów, District of Strzelce Krajeńskie, and a part of the Sulęcin and Rzepin Districts. Manager: Henryk Przybylski Collecting of exhibits was commenced in 1945; the Museum was reopened in the same year. Quantity cf exhibits: 60 (including pre-war ones). The most important collection: gingerbread baking tins. C?l~ecting of exhibits was commenced in the XVIIIth century. Number of e~hlbltS: abou~ 69~ (part of them belonging to the pre-war collection). The rIchest collection IS weaving. Publication: collections). Museum in Międzyrzecz Wielkopolski (Ethnographic Collections) Address: Międzyrzecz Wielkopolski, Podzamcze 1/3 phone 567. Range of activity: Dristricts of Międzyrzecz and Świebodzin and a part of the Sulęcin and Sulech6w Districts. Manager: Alfons Kowalski, and one scientific-educational officer. Collecting of exhibits was commenced in 1945; the Museum was reopened in the same year. Quanity of exhibits: 536 (some part of them was collected before the war). Museum in Nowa Sól (Ethnographic Section). Address: Nowa S6l, ul. Świerczewskiego 26, phone 640. Range of activity: Districts: Nowa Sól, Szprotawa, Głog6w, Żary and Żagań. Manager: Aleksander Fudalej, and one scientificeducational officer Collecting of exhibits was commenced in 1946. The Museum was reopened after the war in 1947. Quantity of ethnographic exhibits: 223 (some part of them was collected before the war). Regional Souvenir Chamber in Babimost (The Society for Culture Ziemia Lubuska Territory) Address: Babimost, powiat Sulech6w, Dom Kultury. Range of activity: District of Babimost. Manager: Edward Rabiega M. A. Opened since 1963. Quąntity of ethnographic exhibits: 4.0. The collection: agricultural tools and folk garments. IV. BIBLIOGRAPHY OF THE POLISH ETHNOGRAPHIC DIRECTING (CHOSEN WORKS AND ARTICLES) of the richest lVIUSEUM A n t a n i e w i c z W., The Problem of the regionaL museum system in PoMuseum memorandumbook 1947, part 8, pages 341-347. (Typy i sie¢ muzeów w PoJsce). land. �740 741 A n t o n i e w i c z W., The Problem of the regional museum system in Poland. Polish non-school education. Warsaw 1933 and 1924. (Zagadnienie sieci muzeów regionalnych w Polsce. Polska Oświata Pozaszkolna). C i o ł e k G., Problem of folk architecture preservation. Protection of Monuments H. V. nr. 4, Warszawa 1952. (Zagadnienie ochrony budownictwa ludowego, Ochrona Zabytków). na wolnym powietrzu. Lud Tom XLII). M o s z y ń s k i K., seums, their (Etnografia dania). Muzeum Ethnography Pomorskie in the aims and tasks. Regional w muzeach regionalnych, w Gdańsku, Regional Library. Muzea Oddział Museums, Wdzydze. Regional Volume I, Warszawa regionalne ich cele Mu- 1928. i za- C z e c h o w i c z o waN., On the History of Skansen in Poland. "Museum Directing" Nr. 6, 1957, page 10-28. (Z dziejów Skansenu w Polsce. "Muzealnictwo"). Museum E s t r e i c h e r K., Cultural Losses in Poland London 1944. pages XVII, 497. (Straty kultury Polskiej). F r a n k o w s k a M., Regional Ethnographic museums in Poland. "Lud", volume XXXVI, Wrocław 1946, pages 341-347 (Regionalne muzea ludoznawcze w Polsce). P a z d u r J., Problem of protection and conservation of relics of technique. Protection of Monuments, Xth annual, nr. 2, Warsaw 1957. (H. Pazdur. Ochrona zabytków R X, nr 2, Warszawa 1957). G ł a d y s z. Scientific activity of the ethnographic museum centres after the war. Polish Ethnography, Polish Academy of Sciences, Wrocław 1959, pages 109-138. (Działalność naukowa etnograficznych placówek muzealnych w okresie powojennym. Etnografia polska II. G ł a d y s z M., Upper Cultural ryzacją ukowy, Works on inventory making of the folk architecture in Silesian Scientific Institute, Bulletin. Series: Scientific and Life, nr 2, Katowice 1958, pages 16, tables 3 (Prace nad inwentabudownictwa ludowego na Górnym Śląsku. Śląski Instytut NaBiuletyn, Seria: (Zycie Naukowe i Kulturalne). Silesia. J o s t o w a W., The Ethnographic Park in Zubrzyca Górna, Orawa territory. The Fo'1k, Volume XLIV, Wrocław 1959, pages 479-:-480. (Park Ethnograficzny w Zubrzycy Górnej na Orawie Lud. Tom XLIV). K lon o w s k i F., The Ethnographic Park in Olsztynek. Olsztyn 1958. (Park etnograficzny w Olsztynku). K u n z L., Ethnographic tries, Brno 1958, Pages tel-und osteuropiiischen Museums 139-174 Staaten). of the Central and East European (Die ethnographischen Museen der Coun- mit- K u n z L., Investigations on the Polish Ethnographic Museums, The Czech folk, pages 150-156. (Zkusenosti a poznatky z polsky musei ethnografickych, "Cesky Lid". 1957, N. 4. L e c h J., Inventory making of folk architecture in the territory oJ the Province of Łódź. Łódź Ethnographic Studies, Volume IV. Łódź 1962. (Inwentaryzacja budownictwa ludowego na tere:lie Województwa łódzkiego. Łódzkie Studia Etnograficzne). Lorentz S., Museums and Collections in Poland. 1945-1955. Polonia Publishing House Warsaw, 1956. M a l i c k i L., Museum in the open. The Pomeranian Museum in Gdańsk. Department in Wdzydze. "Lud". Volume XLII. Wrocław 1956. (MU7:eum Directory. Collective work. Publication of the Museums Association in Poland, Cracow 1947. (Muzealnictwo. Praca zbiorowa. Wydawnictwo Związku Muzeów w Polsce. Kraków 1947). P i e ń k o w s k a H., The farm of the Moniak family in Zubrzyca Górna. Protection of Monuments, 1955. (Zagroda Sołtysów Moniaków w Zubrzycy Górnej. Ochrona Zabytków, 1955). P i e t k i e w i c z K., The State of the museums and ethnographic collections in Poland. "Lud" XXXVI, Lublin 1946, pages 389-396 and "Lud" Cracow 1947, pages 409-412. (Stan muzeów i zbiorów etnograficznych w Polsce). P i w o c k i K., Museums in the open. BuUetin (Muzea pod gOiJm niebem. Biuletyn Historii S e w e l' y n T., Among ruins page 5 and others (Na gruzach of the History Sztuki. 1957). of Art 1957. "Museum quarterly". Yearbook 1; "Kwartalnik Muzealny RI, 1948). 1948, Seweryn T., Folk Art. War losses in polish oollections in the Domain of artistic handicraft; volume 2, Warsaw 1953, pages 9-89, tables 1-49 (Sztuka ludowa. Straty wojenne zbiorów polskich w dziedzinie rzemiosła artystycznego). S kur p s k i H., A Skansen Museum in Olsztynek, "Lud" Volume XXXVII, Cracow 1947, pages 412-415. (Muzeum Skansenowskie w Olsztynku). S ub ocz graphic Scientific Śląskim Instytut o waM., Works on the Silesian Skansen. Works and EthnoMaterials. Polish Ethnographic Society. Edited by the Silesian Institute. Katowice-Cieszyn 1957, pages nO-123. (Prace nad Skansenem. Prace i Materiały Etnograficzne P T L. Wyd. Śląski Naukowy, Katowice--Cieszyn 1957). T ł o c z e k L, The problem of ethnographic parks in Poland. Protection of Monuments, R X, nr 2, Warsaw 1957. (Zagadnienie parków etnograficznych w Polsce. Ochrona Zabytków R X, nr. 2 Warszawa 1957. Specification of wooden architecture elaborated by the Chair of Architecture and Village Planning. Annual reports. (Wykazy inwentaryzacji budownictwa drewnianego. Katedra Architektury i Planowania wsi. Sprawozdanie roczne). Z aw ist ow icz-A d am sk a K., An Ethnographic Park-Museum in �743 742 Łódź Ethnographic Studies. Volume I., Łódź 1959, page 7-19. (Park Etnograficzny - Muzeum pod otwartym niebem. Łódzkie Studia Etnograficzne, Tom I., Łódź 1959). Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o waM., Museums and ethnographic Sections in Poland, "Lud" Volume XLIV, Wrocław 1959, page 351-390. (Muzea i działy etnograficzne w Polsce. Lud. Tom XLIV, Wrocław, 1959). Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o waM., Protection of folk culture relics. Field guidebook, Toruń 1947. (Ochrona zabytków kultury ludowej. Poradnik terenowy. Toruń 1947). Centralny Instytut Kultury. Current continuous museum publications of the Board of Museums and Monuments Protection. Ministry of Culture and Art. Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków, Ministerstwo Kultury i Sztuki Warszawa, Krakowskie Przedmieście, 15/17. 1. Information Bulletin (Biuletyn Informacyjny Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwo Kultury i Sztuki) A bimonthly edition. 2. Library of Museum Directory and Protection of Monuments (Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków). 3. Museum Directing (Muzealnictwo). 4. Protection of Monuments (Ochrona Zabytków) A quarterly edition). Furthermore, permanent museum publications have been quoted in the surveys of particular museums (Białystok, Częstochowa, Gliwice, Grudziądz, Katowice, Kielce, Lublin, Łódź, Olsztyn, Opole, Poznań, Rzeszów, Szczecin, Toruń, Warszawa, Wrocław). the open. . CURRENT CONTINUOUS .•. .•. ETHNOGRAPHIC PUBLICATIONS. Institute of Material Culture History. Polish Academy of Sciences. Instytut Historii Kultury Materialnej. Polska Akademia Nauk. Warszawa, Nowy Sw,iat 72, Pałac Staszica. 1. Library of the Polish Ethnography (Biblioteka Etnografii Polskiej). 2. Polish Ethnography (Etnografia Polska). 3. Polish Ethnographic Atlas (polski Atlas Etnograficzny). 4. Works of The Ethnographic Section. Institute of the Material Culture History. Polish Academy of Sciences (Prace Działu Etnografii IHKM, PAN). Polish Ethnographic Society (polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, ul. Nankera 4) 1. People LUD (Rocznik PTL) Dział III Muzea. 2. Ethnographic Archives (Archiwum Etnograficzne). 3. Atlas of the Polish Folk Costumes (Atlas Polskich Strojów Ludowych). (Biblioteka Popularna). (Literatura Ludowa). Bimonthly edition. Address of the editor's office: Warszawa, Nowy Swiat 72. 6. Ethnologic Works (Prace Etnologiczne). 7. Ethnographic Works and Materials (Prace i Materiały Etnograficzne). 8. Oskar Kolberg's Complete Works (Dzieła wszystkie Oskara Kolberga). Reedition containing the Polish verbal and musical folklore of the XIXth and of the beginning of the XXth century. Up to now 38 volumes have been published. The total number of volumes planned is 65. Editor's 4. Popular Library 5. Folk Literature office: Poznań, ul. Kantaka 2. 9. Łódź Ethnographic Stadi.es (Łódzkie Institute Studia Etnograficzne). of Art Polish Academy of Sciences (Instytu Sztuki PAN), Warszawa, Długa 26/28 ar Warszawa, Srebrna 12 "Ruch") 1. Polish Folk Art (polska Sztuka Ludowa) a bimonthly edition. 2. Bulletin of History of Art, A quarterly edition. 3. Monographs concerning the folk art. In adition to the publications mentioned above, dispersed ethnographic articles can be found in University Editions issued in parts (Zeszyty Uniwersyteckie) and publi"hed by the universities of Kraków, Lublin, Łódź, Poznań, Toruń, Warszawa and Wrocław. A delay in publishing of this pamphlet,caused an unvoluntary omissio:1 of some newly organised or reorganised museums (e.g. in Borzestawo, provo of Gdańsk, distr. Kartuzy - (a museum in the open, one hut), in Sosnowiec, provo Katowice - (the Mining Museum of the Professional Unions), in Szreniawa, near poznań - (Agricultural Museum) etc., some inaccuracy in the quantity of given relics and names of new museum workers etc. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f629fd3e2863d68d67a1845162e4980.pdf 3096927368ff4296e0f4e85e9161573c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4603 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4276 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.245-250 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I IV - VI Imprezy folklorystyczne i regionalne Kwiecień I V •— w pawilonie Cepelii w K a ­ towicach o d b y ł się w okresie przed­ ś w i ą t e c z n y m tradycyjny pokaz zdobie­ nia kroszonek i porcelany u ż y t k o w e j , w k t ó r y m uczestniczyły kroszonkarki z pow. opolskiego: Anna Mateja z Kolanowic, Ł u c j a Mazur z Dębskiej K u ź n i i Maria R u d z i k z Osowca. M a j 3— 13 V — w Starogardzie odby­ w a ł y się D n i Kociewia organizowane przez W y d z i a ł K u l t u r y P P R N i Z D K „ P o l f a " . Tegoroczna impreza m i a ł a charakter p r z e g l ą d u zespołów regio­ nalnych a z a k o ń c z o n a została Jar­ m a r k i e m Folklorystycznym, na k t ó ­ r y m a r t y ś c i ludowi sprzedawali swe wyroby. * 4— 6 V — w B a b i m o ś c i e t r w a ł y D n i Folkloru Ziomi Babimojskiej, zorganizowane z inicjatywy Towa­ rzystwa Miłośników Ziemi Babimoj­ skiej. W czasie imprezy otwarta zo­ s t a ł a nowa ekspozycja w Izbie Pa­ m i ą t e k Regionalnych oraz wystawa poplenerowa prac p l a s t y k ó w ama­ torów. O d b y ł się też przegląd zespołów ludowych. * 13 V — w Ł ą c k u odbyło się tra­ dycyjne Święto K w i t n ą c y c h S a d ó w , w czasie k t ó r e g o zaprezentowano regionalne widowisko z u d z i a ł e m Ze­ społu Pieśni i T a ń c a „ P o d e g r o d z i e " oraz zorganizowano kiermasz pa­ m i ą t e k regionalnych i w y r o b ó w garn­ carskich. * 17 V — w K w i d z y n i u rozpoczęły się D n i Ziemi K w i d z y ń s k i e j , w czasie k t ó r y c h zaprezentowano dorobek k u l ­ t u r a l n y tego terenu. M . i n . o d b y ł się I V Festiwal Pieśni i T a ń c a Dolnego Powiśla oraz całodzienny J a r m a r k Twórczości Ludowej. 20 V — w Łodzi, z i n i c j a t y w y Wydziału Kultury P D R N Bałuty i redakcji „ E x p r e s s u Ilustrowanego" o d b y ł się festyn p n . „ S t a r e i N o w e " . W programie, wśród licznych imprez zorganizowano przogląd twórczości ludowej. * 26 V — o d b y ł się tradycyjny Jar­ m a r k Opatowski. I m p r e z ę zainauguro­ K A 1973 wano sejmikiem k u l t u r a l n y m , po k t ó ­ r y m o d b y ł y się w y s t ę p y zespołów artystycznych i pokazy sztuki ludo­ wej. * 27 V — w skansenie w Bierko­ wicach, w ramach D n i K u l t u r y Opol­ szczyzny o d b y ł się Opolski Jarmark Sztuki Ludowej i pokaz folkloru. W y s t ę p o w a ł y m . i n . : kapela F i l ó w z D a ń c a , Zespół Pieśni i T a ń c a „Bierawianio", zaprezentowano „Topienie Marzanny", w wykonaniu grup ob­ rzędowych z pow. krapkowickiego oraz „Chodzenie z g a i k i e m " i „ W o ­ dzenie n i e d ź w i e d z i a " . Zespół opolski Zofii Czech w y s t ą p i ł z inscenizacją wesela śląskiego. Równocześnie od­ b y w a ł się kiermasz w y r o b ó w ludo­ wych, na k t ó r y m a r t y ś c i ludowi demonstrowali swe umiejętności. • markowych pieców t o w a r z y s z y ł y w y ­ s t ę p y ludowych zespołów artystycz­ nych, odbywały się kiermasze w y r o b ó w ludowych. * 1— 1 0 V I — o d b y ł y się D n i Fol­ k l o r u B i a ł o s t o c c z y z n y , organizowane przez Białostockie Towarzystwo K u l ­ t u r y . W programie o d b y ł y się w y ­ s t ę p y kapel ludowych. * 2— 3 V I — o d b y w a ł się w Ostrołęco w i e l k i Festyn Folklorystyczny Mazowsza, K u r p i ó w i Podlasia, orga­ nizowany przez P W R N i Pow. K o ­ m i t e t K u l t u r y i Sztuki, a w t y m roku z w i ą z a n y z obchodami 600-lecia Ostrołęki. W ś r ó d licznych imprez o d b y ł y się spotkania z poetami ludo­ w y m i , w y s t ę p y zespołów pieśni i t a ń c a oraz g a w ę d z i a r z y , a t a k ż e wystawa prac m ł o d y c h t w ó r c ó w ludowych. * 27 V — na Placu Defilad w War­ szawie o d b y ł a się wzorem ub. r o k u wielka „Cepeliada", organizowana przez C P L i A i redakcję „ E x p r e s s u Wieczornego". Impreza zaczęła się b a r w n y m korowodem zespołów regio­ nalnych, poczem koncert na rogach i trombitach obwieścił otwarcie fe­ stynu. Na estradach w y s t ę p o w a ł y ludowe zespoły pieśni i t a ń c a : „ H a l ­ n y " z Zakopanego, „ P i l s k o " z Ż y w c a , „ K o n i a k ó w " z Beskidu Śl. „ K a m i o n ­ k a " z Łysej G ó r y . O d b y ł się pokaz kolekcji „ M o d y D a m s k i e j " i „ J e r ­ seyu", p r e z e n t u j ą c y c h modele oparte na motywach ludowych. N a rozległym placu czynne b y ł y stoiska z wyrobami ludowymi z 17 regionów. Artyści ludowi prezentowali swoje umiejętności — tkaczki, garn­ carze, malarki, pisankarki, hafciarki, demonstrowano w y r ó b z ciasta, zo s k ó r y , kowale w y k o n y w a l i artystyczne przedmioty w autentycznej k u ź n i . Impreza, j a k w roku u b i e g ł y m zgromadziła t ł u m y W a r s z a w i a k ó w . 28 V — 3 VT — o d b y w a ł y się D n i Sandomierza, w czasie k t ó r y c h zorga­ nizowano m . i n . wystawy i kiermasze sztuki ludowej Kielecczyzny. Czerwiec 1—3 V I — w ramach V Łódzkiej Wiosny Artystycznej o d b y ł się pokaz folkloru Ziemi Ł ó d z k i e j , w k t ó r y m oprócz w y s t ę p ó w zespołów i kapel ludowych główną a t r a k c j ą b y ł zorga­ nizowany przez Cepelię kiormasz sztu­ k i ludowej. * 3 V I — w Nowej Słupi, wśród wielotysięcznych t ł u m ó w t u r y s t ó w za­ inaugurowano doroczne „ D y m a r k i -73". Tradycyjnemu rozpaleniu dy- 2—10 V I — w Ciechocinku od­ b y ł się I I Festiwal F o l k l o r u K u j a w p n . „ W i o s n a pod T ę ż n i a m i " , organi­ zowany przez P M R N , Towarzystwo Przyjaciół Ciechocinka, Branżowy Ośrodek Lecznictwa Uzdrowiskowego. I m p r e z ę zainaugurowano otwarciem wystawy p n . „Współczesna rzeźba ludowca w o j . bydgoskiego", przygoto­ w a n ą przez p r a c o w n i k ó w naukowych Muzeum Etnograficznego w T o r u n i u . W czasie Festiwalu o d b y w a ł y się prelekcje poświęcone współczesnej pol­ skiej sztuce ludowej, a g ł ó w n y m p u n k t e m programu b y ł y w y s t ę p y zespołów regionalnych z p o w i a t ó w : włocławskiego, inowrocławskiego, ale­ ksandrowskiego i radziejowskiego. N a zakończenie Festiwalu, 9, 10 V I — zorganizowano kiermasz sztuki ludowej, na k t ó r y m t w ó r c y ludowi oferowali swo wyroby i prezen­ towali swe umiejętności. * 6—10 V I — w ramach D n i Żywca o d b y ł y się D n i Polskie V I Między­ narodowego Festiwalu Folkloru Ziem Górskich. Organizatorami b y l i : W y ­ dział K u l t u r y i P W R N w Krakowie, Wydział Oświaty i K u l t u r y w Żywcu oraz M D K . Spośród 16 góralskich zespołów folklorystycznych j u r y za­ kwalifikowało 6 najlepszych: „ G r o n i e " z Żywca, „ D o l i n a Dunajca" z Nowego Sącza, Zespół i m . K l i m k a Bachledy z Zakopanego, Zespół i m . Skupienia F l o r k a z Białego Dunajca, Zespół „ L i m i a n o w i a n i o " z Limanowej i „Maś n i a k ó w " z Zakopanego oraz 6 kapel góralskich. Zespoły oceniano w 3 grupach: autentycznych, artystycznie opraco­ wanych i stylizowanych, biorąc pod u w a g ę zarówno m u z y k ę , śpiow i t a ń c e j a k kostium. Fostiwal poprzedzał Jarmark Ży­ wiecki, na k t ó r y m sprzodawano ży­ wieckie wyroby ludowe. 245 �* 16— 17 V I — w W ł o c ł a w k u , z okazji 25-lecia „ G a z e t y K u j a w s k i e j " o d b y ł się wielki fostyn ludowy, w cza­ sie którego przeprowadzono konkurs tradycyjnego sypania wzorów pia­ skiem, zorganizowany przez Cepelię. W konkursie wzięły udział 32 twór­ czynie ludowe z pow. włocławskiego, z których nagrodę I otrzymały: E . Adamska ze Świątkowie, Z. Szmajda z Gajówki, W . W ł o d a r z e w s k a i M . Zołnowska ze Świątkowie, oraz m ł o d a t w ó r c z y n i B . Adamska ze Świątkowie. Nagr. I I — M . Szew­ czyk ze ŚmiIowie, nagr. U l - - S. J a s i ń s k a , K . Gierkowska i G. Kasprzak z Żarowa. Ponadto 16 artystek dostało wyróżnienia. * 17— 24 V I — w B y t o w i o t r w a ł J a r m a r k Folklorystyczny będący pre­ z e n t a c j ą zespołów folklorystycznych, t w ó r c ó w ludowych i pamiątkarzy z regionu koszalińskiego i województw sąsiednich. W czasie trwania imprezy o d b y ł y się w y s t ę p y Zespołu Piośni i T a ń c a „ K a s z u b y " z K a r t u z , przegląd zespołów ludowych z w o j . bydgo­ skiego, widowisko sobótkowe w ple­ nerze oraz kiermasz w y r o b ó w ludo­ wych. * 22—24 V I — o d b y w a ł y się D n i Ziemi Wadowickioj. W bogatym pro­ gramie imprezy w y s t ą p i ł y zespoły regionalne, odbył się kiermasz wy­ r o b ó w ludowych i plenerowa wystawa plastyków' a m a t o r ó w . * 22—24 V I — o d b y ł się V I I Ogól­ nopolski Festiwal Folklorystyczny w P ł o c k u , organizowany przez P M R N i M D K . T y m razem na dorocznej imprezie prezentowane b y ł y zespoły widowiskowe z całego kraju, k t ó r y c h program oparty był na autentycznych wzorach ludowych własnego regionu. W d n i u I •— o d b y ł się Koncert Mazo­ wiecki, w d n i u I I — w y s t ą p i ł y zespoły folklorystyczne ZZCh., w dniu I I I — najlepsze zespoły z kraju oraz zespół jugosłowiański. Niezależnie od tego p r z e g l ą d u o d b y w a ł y się koncerty ka­ pel ludowych, spotkania z poetami l u d o w y m i , kiermasz sztuki ludowej i pokaz mody, na k t ó r y m zademon­ strowano kolekcję G r a ż y n y Hase o p a r t ą na wzorach ludowych. Od­ b y ł y się też wystawy kowalstwa artystycznego i plecionkarstwa oraz pokaz połączony ze s p r z e d a ż ą , pod hasłom „Sztuka, Ludowa we współ­ czesnym mieszkaniu". P a ł u k a c h " , w czasie której zaprezen­ towano regionalne zespoły ludowe oraz — na wystawach — sztukę i rę­ kodzieło ludowe. * 29 V I - 1 V I I — odbywał się V I I Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludo­ wych w Kazimierzu nad Wisłą. Udział wzięło ponad 30 zespołów i wielu solistów z r ó ż n y c h stron kraju. Z okazji festiwalu zorganizowano w miejscowym muzeum w y s t a w ę sztu­ k i ludowej i rękodzieła artystycznego. Festiwal zakończył się koncertem l a u r e a t ó w . Nagrody o t r z y m a l i : W ka­ tegorii kapel — - nagr. I — kapela re­ gionalna z Zakrzewa, pow. wols z t y ń s k i , nagr. I I — kapela dudziarzy wielkopolskich z Poznania, nagr. I I I — Zespół Pieśni i T a ń c a przy Międzyzakł. Klubie M P G K w Rzeszo­ wie. N a g r o d ę specjalną Polskiego Radia — Zespół Pieśni i Tańca „ E c h o s t r u n " z Bogumiłowic, w o j . kra­ kowskie. W kategorii solistów — woka­ listów — nagr. I o t r z y m a ł a Walentyna P a k u ł a z Opola Lub., nagr I I — Joan­ na Rachowska z Ł u b c z y c y , pow. tomaszowsko-lubolski, nagr. I I I — Zofia Skupień z Zakopanego. W kate­ gorii solistów-instrumentalistów, nagr. I o t r z y m a ł Józef Broda, z Koniakowa, nagr. I I i I I I — soliści zespołu i m . Sa­ b a ł y z Zakopanego: W ł a d y s ł a w Obrochta i Florian Walkosz. Wystawy i Konkursy Kwiecień I V — w Węgorzewie otwarta zo­ s t a ł a doroczna wystawa sztuki ludo­ wej zorganizowana, przez P D K . Poka­ zano 320 prac 80-ciu t w ó r c ó w z terenu olsztyńskiego, m . i n . rzeźbiarza Alek­ sandra Słomi oskiego. * IV — w szczecińskim Zamku K s i ą ż ą t Pomorskich otwarto w y s t a w ę kaszubskiej sztuki ludowej, na k t ó r e j pokazano prace ok. 50-ciu t w ó r c ó w ludowych z Wejherowa i powiatu. W ś r ó d e k s p o n a t ó w szczególne za­ interesowanie w z b u d z i ł haft ka­ szubski, rzeźba i malarstwo na szkle. 8 I V — w Muzeum Etnograficz­ n y m we W r o c ł a w i u otwarto w y s t a w ę wyrobów wielkanocnych — pisanek, palm, w y r o b ó w ze słomy i pieczywa świątecznego dolnośląskich t w ó r c ó w ludowych. Pokazano pisanki k o n t y ­ n u u j ą c e tradycyjne formy z Suwal­ szczyzny, Lubelskiego, Polesia, Rze­ szowskiego i Huculszczyzny oraz pa­ l m y wileńskie. Po zakończeniu w y ­ stawy odbył się kiermasz. * 10 I V — w Zakopanem o d b y ł a się inauguracja obchodów jubileuszu 25-lecia Zakopiańskich Warsztatów Wzorcowych P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego. I c h dorobek — znany już w świecie — pokazano na wysta­ wie prezentującej t k a n i n y , hafty, w y ­ roby ze s k ó r y i drewna. Przed otwar­ ciem wystawy odbyła się konferencja prasowa, na k t ó r e j prezes Z W W Mieczysław Cieciora zapoznał zebra­ nych z h i s t o r i ą zakopiańskiej placówki a w dniu n a s t ę p n y m odbyło się sympozjum naukowe pod przewod­ nictwem prof, dr Reinfussa na temat roli Z W W w m i n i o n y m 25-leciu na Podhalu. Z okazji jubileuszu odznaki Za­ służonego działacza K u l t u r y otrzy­ m a l i : Maria Bujakowa, K r y s t y n a Szczepanowska, Mieczysław Cieciora, Edward K u c h t a , Maria B a c z y ń s k a , Tadeusz Bukowski. 16 I V — w Lysem, pow. Kolno r o z s t r z y g n i ę t y został doroczny kon­ kurs na, wyroby związano z świętami Wielkanocy - palmy, pisanki, gaiki, sikawki dyngusowe i t p . Konkurs zorganizowało Muzeum w Ł o m ż y . Nagrody ufundowali: M K i S , W y d z i a ł K u l t u r y P P R N w Ł o m ż y i Kolnie, Gminna Spółdzielnia Samopomoc Chłopska w Ł y s e m oraz P D K w K o l ­ nie. Na konkurs n a d e s ł a n o 70 pisanek, 6 gaików oraz 4 k o g u t k i . Nagr. I o t r z y m a ł y : Marianna Szablak, Ł y s e , pow. Kolno, Jadwiga Szmigiel, Se­ rafin, pow. Kolno, Teresa Parciak, Serafin, pow. Kolno, Czesława K o ­ nopka, K a d z i d ł o , pow. Ostrołęka, Helena Banach, Pupkowizna, pow. Kolno. Za rzeźby nagr. I o t r z y m a ł Stanisław Pawelczyk z W y k u . Wzo­ rem lat wcześniejszych ciekawsze praco zostały zakupione do zbiorów m u z e ó w etnograficznych. * V I — w Markowicach o d b y ł o się ludowo Święto Pieśni i Melodii, zorga­ nizowane przez Pow. K o m i t e t K u l t u r y i Sztuki oraz P D K w Biłgoraju. W imprezie uczestniczyło 12 zespołów amatorskich wokalnych i instrumen­ t a l n y c h w repertuarze ludowym i m ł o ­ d z i e ż o w y m . Równocześnie o d b y w a ł a się. giełda miniaturek garncarskich z Bidaczowa. * V I — w Szubinie o d b y ł a się tra­ dycyjna impreza pn. „ W i o s n a na 246 П. 1. Konkurs na palmy w Ł y s e m , pow. Kolno. �161V — w P D K w Garwolinie otwarta została pokonkursowa w y ­ stawa p n . „Twórczość Ludowa Po­ łudniowego Mazowsza", zorganizo­ wana przez W y d z i a ł K u l t u r y P W R N i P D K w Garwolinie. 19 I V — w Muzeum N a r o d o w y m w Szczecinie otwarta została pokon­ kursowa wystawa pisanek wielkanoc­ nych z terenu w o j e w ó d z t w a . Nagr. I i n a g r o d ę specjalną ZO. Zw. Zaw. P r a c o w n i k ó w Rolnych o t r z y m a ł a Olga Szenejko ze Szczecina. Ponadto przy­ znano 4 nagrody I I i 10 wyróżnioń. I V — r o z s t r z y g n i ę t y został kon­ kurs na s z t u k ę l u d o w ą pow. brzeziń­ skiego. U d z i a ł brało 54 a u t o r ó w z 25 miejscowości, nadsyłając łącznie 773 prac. Najliczniej nadesłano w y ­ cinanki, k w i a t y z b i b u ł y , korony z mchu oraz p a j ą k i . Maj 7 V — w Muzeum Ziemi Rawskiej w Łodzi, z okazji t r w a j ą c y c h D n i O ś w i a t y , K s i ą ż k i i Prasy otwarta została wystawa rzeźb ludowego arty­ sty, Mieczysława Zeglińskiego •/. kol. Rylsk Duży. 12 V — w N o w y m Targu roz­ s t r z y g n i ę t y został konkurs Współ­ czesnej Twórczości Ludowej Podhala, Spiszą, Orawy i Pienin, zorganizowany przez Referat K u l t u r y P P R N , D o m K u l t u r y , Cepelię i Muzeum Regionalno w N o w y m Targu. Komisarzem konkursu b y ł mgr A n t o n i K r o h , konsultantem — prof, dr R o m a n Rcinfuss. W konkursie wzięło udział 214 a r t y s t ó w , k t ó r z y nadesłali 1200 prac. J u r y p r z y z n a ł o 66 n a g r ó d , w t y m : nagr. I otrzymali: S t a n i s ł a w B u d z y ń s k i z B u k o w i n y Tatrz. i Szcze­ pan Szczepaniak ze Szczawnicy za tradycyjne stroje męskie zdobione haftem. K a t a r z y n a Gruszka z Dzianisza za t k a n i n ę , Andrzej K u b i n -Opacian z R a t u ł o w a i W ł a d y s ł a w S t o p k a - K r ó l z Czerwiennego za w y ­ roby z metalu, Jan Michniak z Dzianisza za o z d o b n ą uprzęż, Mieczysław Rams z Zakopanego za mieszek i opaski bacowskie, A d a m K u c h t a z B u k o w i n y T a t r z . za dudy, Fran­ ciszek Dzirny z G r y w a ł d a - K ą t ó w za wyroby ze s k ó r y i metalu oraz Andrzej Konopacki z Zakopanego za rzeźbę. Ponadto przyznano 23 nagrody I I , 33 nagrody I I I i wyróżnienia. Nagrody specjalne za populary­ zację sztuki ludowej na swoim terenie otrzymali: Ludwik Młynarczyk z Lip­ nicy Wielkiej oraz Andrzej Gombos z Jurgowa. 21 V I — otwarta została w N o ­ w y m Targu wystawa pokonkursowa, z której najciekawsze eksponaty po­ kazano potem w lipcu na ogólno­ polskiej wystawie współczesnej sztuki ludowej w Krakowie. 14 V — w Kazimierzy Wielkiej rozstrzygnięty został konkurs p n . „Współczesna Sztuka Ludowa Kielecczyzny". U d z i a ł wzięło 12 t w ó r ­ ców z Kazimierzy Wielkioj i powiatu, zgłaszając 130 prac z zakresu: rzeźby, malarstwa, metaloplastyki, wycinanki, w y r o b ó w ze słomy i haftu. Nagrody o t r z y m a l i : Bolesław Krygier z Bejsc, Eugenia Sowa z Kazimierzy W . Janina Waśkiewicz z Kazimierzy W . , Mieczysław Wójcik z Przemykowa, i Janusz Bienias z Kazimierzy W . * 29 I V — 1 6 V — na Z a m k u w Sztu­ mie czynna b y ł a wystawa pn. „ S z t u k a ludowa w o j . g d a ń s k i e g o " , na k t ó r e j pokazano rzeźby, wycinanki, ple­ cionki i hafty. * V — w W ę g r o w i e rozstrzygnięto konkurs sztuki ludowej zorganizo­ wany przez Zrzeszenie Twórców Ludo­ wych, Cepelię i W y d z i a ł K u l t u r y P W R N w Warszawie. Na konkurs wpłynęło 200 prac, wśród k t ó r y c h d o m i n o w a ł a rzeźba. N a g r o d ę spec­ j a l n ą o t r z y m a ł Kazhniorz Makowski z Wierzbna, nagr. I — Honorata K o ­ walczyk ze Stoku Ruskiego, pow. Siedlce. Stanisław Kosiorek z Pierz­ chał, pow. Węgrów oraz Albina i Bolesław Ufnal z Żarnówki, pow. Węgrów. * 19 V — w Jędrzejowie rozstrzyg­ nięto konkurs pn. „Współczesna sztulia ludowa Kiolecczyzny", w k t ó r y m uczestniczyło 9 twórców, n a d s y ł a j ą c 195 prac. Nagr. I o t r z y m a l i : Marian Porada z Sędziszowa za rzeźbę, nagr. I I — H a l i n a Blicharska z J ę d r z e j o w a za k w i a t y , palmy i pisanki. * 22 V — w Sandomierzu roz­ strzygnięty został konkurs pn. „Współczesna sztuka ludowa Kielec­ czyzny", w k t ó r y m udział wzięło 10 twórców z 6 miejscowości n a d s y ł a j ą c w sumie 76 prac. * V — w Straszowie czynna b y ł a wystawa prac twórców ludowych pow. Staszowskiego, na k t ó r e j prezen­ towano plon konkursu pn. „Współ­ czesna sztuka ludowa Kielecczyzny". U d z i a ł w konkursie; brało 10 a r t y s t ó w z 10 miejscowości n a d s y ł a j ą c łącznie 103 prace. Nagrody o t r z y m a l i : Józef Franusiak z K o n i o m ł o t ó w i W ł a d y s ł a w Czapla z J a b ł o n i cy, k t ó r y c h prace zakwalifikowano na w y s t a w ę woje­ wódzką. V — w Tokarni i Myślenicach otwarto p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę bu­ k i e t ó w i pająków, zorganizowaną przez P D K . Referat K u l t u r y P P R N w Myślenicach, W y d z i a ł Kultury P W R N i Sp. Zrzeszenia P L i A w K r a ­ kowie. W konkursie uczestniczyły 23 go­ spodynie wiejskie z B o g d a n ó w k i , Krzyszkowic, L i p n i k a , P o r ę b y , Sieprawia. Skomielnej Czarnej i Tokarni, J u r y p r z y z n a ł o nagrody w kwocie 7 000 zł. Nagr. I o t r z y m a ł y : Eleonora Jurczak i Zofia Kluska z Tokarni, nagr. I I — Maria Maj erek z Tokarni i Maria Urbaniak z L i p n i k a , nagr. I I I — Anna K l u s k a i Maria K ą d z i o r z Tokarni oraz M a ł g o r z a t a Romaniak ze Skomielnej Czarnej. * 29 V — w Kielcach odbył się I W o j e w ó d z k i P r z e g l ą d Plastyki Ama­ torskiej, zorganizowany przez W y ­ dział K u l t u r y P P R N i W D K w K i e l ­ cach. W konkursie uczestniczyło 40 a u t o r ó w , n a d s y ł a j ą c w sumie ponad 600 prac. 21 V — w Ł ę c z y c y w D o m u K u l ­ t u r y otwarta została wystawa pn. „ Ł ę c z y c k a r z e ź b a ludowa", na której zaprezentowano dorobek konkursu zorganizowanego przez W y d z i a ł K u l ­ t u r y P W R N w Łodzi, P P R N w Ł ę ­ czycy, łódzką rozgłośnię Polskiego Radia, redakcję tygodnika „ Z i e m i a Ł ę c z y c k a " oraz Muzeum w Łęczycy. N a konkurs n a d e s ł a n o 150 prac. Nagrody specjalne M K i S o t r z y m a l i : Ignacy K a m i ń s k i z Oraczowa i Bole­ sław Grabski z Leśmierza. P o z o s t a ł e — Filomena Robakowska z W i t o n i , Sta­ n i s ł a w Walczyk ze Szłap, S t a n i s ł a w Pawlak z Kozub, S t a n i s ł a w Szymczak z K a r k o t , W a c ł a w Czerwiński ze Świnic, W i k t o r Rysio ze Świnic i S t a n i s ł a w K o p k a z Dzierzbiętowa. Ponadto przyznano 7 w y r ó ż n i e ń . * 22 V — w Opatowie rozstrzyggnięto konkurs p n . „Współczesna sztuka ludowa Kielecczyzny", w k t ó ­ r y m udział wzięło 60 t w ó r c ó w z 35 miejscowości n a d s y ł a j ą c 580 prac. Nagr. I o t r z y m a l i : I z y d o r Lipiec z G a r b a c z a - S k a ł y za rzeźbę, Teodora Szewczyk z Groehocic za t k a n i n y , Zofia W o d y ń s k a z Piotrowa za pa­ j ą k i , Zofia Sobczyk / Groehocic za p a j ą k i . Ponadto przyznano w y ­ różnienia. P r z e g l ą d twórczości p l a s t y k ó w ama­ t o r ó w w Kielcach: I I . 2. rzeźba Bogu­ sława Porzucka. 247 �* 29 V — w Radomiu rozstrzyggnięto konkurs pn. „Współczesna sztuka ludowa Kielecczyzny", w k t ó ­ r y m udział wzięło 25 t w ó r c ó w nad­ syłając prace z zakresu: rzeźby, kowalstwa, pisanki i zdobnictwa. Nagr. I o t r z y m a l i : Kazimierz Mar­ kiewicz, kowal z Wierzchowiny, pow. Radom, Franciszek Góraka, kowal z Wólki Lesiowskiej, pow. Radom, W ł a d y s ł a w Gruszczyński z Radomia. 7 V I — w P ł o c k u rozstrzygnięto konkurs na kowalstwo ludowe woj. warszawskiego. U d z i a ł wzięło 56 arty­ stów z 19 p o w i a t ó w n a d s y ł a j ą c ogółem 192 prace. Konkurs o r g a n i z o w a ł y : W y d z i a ł K u l t u r y P W R N w Warszawie i Muzeum Mazowieckie w P ł o c k u . Nagr. I o t r z y m a l i : Piotr Suszczewicz z Zawidza Kościelnego, W ł a d y s ł a w Robak z Zalesia, A d a m K o p e ć z Mijakowa. Ponadto przyznano nagrody I I I i wyróżnienia. * * 29 V — w Białobrzegach roz­ s t r z y g n i ę t o konkurs pn. „Współczesna sztuka ludowa Kielecczyzny", w k t ó ­ r y m udział b r a ł o 12 t w ó r c ó w ludo­ w y c h n a d s y ł a j ą c prace z zakresu: rzeźby, tkactwa, pisanki, kowalstwa i zabawki. Nagr. I nie przyznano. Nagr. I I o t r z y m a ł a Marianna No­ wicka z Białobrzegów za t k a n i n ę i S t a n i s ł a w Markiewicz za zabawki. * 31 V —- w Zalipiu został roz s t r z y g n i ę t y X konkurs na malowanie chat zorganizowany przez W y d z i a ł K u l t u r y P W R N w Krakowie. W kon­ kursie uczestniczyło 27 malarek oraz młodzież szkolna. Nagr. I o t r z y m a ł y m . i n . Felicja Curyłowa, Honorata Parka, Stefania Ł ą c z y ń s k a , Maria W o j t y t o , Bronisława Bodnek. Czerwiec 6 V I —- w Muzeum Etnograficz­ n y m w Toruniu otwarta została wystawa pn. „ D a w n a polska tkanina ludowa". Zgromadzono na niej tka­ n i n y i fragmenty strojów z 16 mu­ zeów prezentując podstawowe rodzaje technik tkackich. A u t o r a m i wystawy b y l i : kustosz Halina Mikułowska i mgr Aleksander Błachowski. A u t o r e m ekspozycji —• art. piast. Olga Piotrowicz. Z okazji wystawy wydano folder. * V I — w Muzeum Regionalnym WH> Wrześni czynna b y ł a wystawa t w ó r c ó w ludowych tego regionu, k t ó ­ rzy zaprezentowali t u rzeźby w drew­ nie, k o r z e n i o p l a s t y k ę i s z t u k ę u ż y t ­ kową. * 6 V I — w ramach D n i Bielska- Białej otwarta została wystawa, na k t ó r e j zaprezentowano plon konkursu na rzeźbę ludową pod hasłem „ P r z e ­ szłość i Teraźniejszość" przez Dział Etnografii miejscowego muzeum. Konkurs ogłoszony był nie t y l k o dla woj. katowickiego ale obejmował swym zasięgiem również przyległo powiaty w o j . opolskiego i krakow­ skiego. N a d e s ł a n o 880 prac 105 a u t o r ó w , z tego 270 zakwalifikowano na wy­ s t a w ę . Nagr. I o t r z y m a l i : Anna F i c o ń z Wieprza, pow. Żywiec i Ignacy P a p i ó r e k z Górnik, pow. T a r n o g r ó d . Nagr. I I — W ł a d y s ł a w Sikora z Czę­ stochowy, Władysław Migacz z Koźla, J ó z e f H u l k a z Łękowca, pow. Żywiec, i Stefan Miechówka z Ustronia, pow. Cieszyn. Ponadto przyznano С n a g r ó d I I i 11 wyróżnień. 248 8 V I — w D o m u Chłopa w War­ szawie otwarta została wystawa pn. „Współczesna twórczość ludowa Wiel­ kopolski" zorganizowana przez W y ­ dział K u l t u r y P W R N w Poznaniu, Dom Chłopa w Warszawie oraz Muzea w Kaliszu, Koninie i Losznie. Na otwarcie p r z y b y l i : członek Biura Politycznego Jan Szydlak, I se­ kretarz K W PZPR w Poznaniu Jerzy Zasada, przewodniczący P W R N w Po­ znaniu Tadeusz Grabski oraz kierow­ nik W y d z i a ł u Nauki i K u l t u r y К С Romuald Jeżewski. Otwarcia wystawy dokonał T. Grabski, k t ó r y w swym przemówieniu wskazał inspirującą rolę współczesnej twórczości ludowej i jej tradycji w rozwoju kultury Wielkopolski. Tradycje te, na wystawie obrazowała część historyczna, p r e z e n t u j ą c a zbiór p i ę k n y c h starych haftów. Współczesną twórczość ludową reprezentowały rzeźby w drewnie Macieja Cwierzyka i Zdzisława Staszaka oraz wyroby ceramiczne Izydora Czajczyńskiego. 9 V I — w Olsztynie, w ramach Olsztyńskich D n i Folkloru organizo­ wanych już po raz trzeci otwarta została wystawa wojewódzka sztuki ludowej, na której zaprezentowano dorobek konkursu ogłoszonego przez M K i S , W D K , C P L i A i Muzeum Etnograficzne w Warszawie, oraz Spółdzielnię „ A r t Region". W kon­ kursie uczestniczyło blisko 400 twór­ ców, k t ó r z y nadesłali w sumio 2 500 prac. Z tego 572 wybrano na w y s t a w ę . Nagrodę specjalną otrzymał Aleksander Siemiński, pow. W ę g o ­ rzewo za świątki. N a g r o d ę M K i S przyznano Annio P i l m a n i Mariannie Kowalewskiej z „ T k a n i n y " w Miko­ łajkach. Nagr. I o t r z y m a ł a tkaczka Paulina Slobik i rzeźbiarz Piotr Woroniec. * V I — w Muzeum w Żywcu i z jego inicjatywy, przy współpracy z W y ­ działem K u l t u r y P R N zorganizowany został konkurs na ludowe k w i a t y i ozdoby bibułkowe regionu. Celem konkursu b y ł o zarówno ożywienie tej dziedziny twórczości j a k zaintereso­ wanie n i ą handlu. W konkursie uczest­ niczyły znane artystki ludowe z Cisca, Sopotni, Puszczy Wielkiej R y c h w a ł d u i Międzybrodzia. J u r y przyznało na­ grody. Nagr. I Katarzynie M o t y k a i M a r i i Madejczyk z Cisca, Magdalenie Gruszka i Annie Pindel oraz Annie K u p c z y k z Sopotni. Ponadto przy­ znano 4 nagrody I I i wyróżnienia. Prace konkursowe zaprezentowano na otwartej w czerwcu wystawie. 9 V I — w Muzeum Narodowym w Szczecinie otwarto w y s t a w ę pn. „ T k a n i n y i hafty ludowe Pomorza Zachodniego". Z okazji wystawy wy­ dano folder z tekstem M a r i i Pinińskiej poświęcony tej dziedzinie sztuki na Pomorzu. * 12 V I — w Wieluniu rozstrzy­ gnięto konkurs twórczości ludowej przygotowanj' przez Muzeum Ziemi Wieluńskiej » zorganizowany przy współpracy R B S CPLiA i W y d z i a ł ó w K u l t u r y w Wieluniu, Wieruszowie i Pajęcznie. Nagrody otrzymali: w dziedzinie tkactwa — Weronika Dworaczyk z D y m k u , pow. W i e l u ń , Stanisława Wawrzyniak z Okalewa, pow. Wieluń, Stanisława Dwornik z Nioturzyna, pow. Wieluń, Józefa K r u k z L i p n i k a pow. Pajęczno. W dziedzinie haftu — Antonina Fronia z Galewic, pow. Wieruszów. W dziedzinie kowalstwa — Stanisław Kraw czyk z Wierzbia, pow. Wioluń, Tadeusz Brozyna z Biedaszek, pow. Wieruszów. Wdziedzinie rzeźby —Jan Szynczewski z W r ó b l e w a , pow. Wieluń i A d a m Kolski z Wielunia. Za ozdo­ by z papieru — Helena Stochnialek z Praszki, pow. Wioluń. T W k r ó t c e po rozstrzygnięciu kon­ kursu otwarto w y s t a w ę prac. * 12, 13 V I — w Warszawie roz­ s t r z y g n i ę t y został konkurs na malo­ w a n k ę l u d o w ą z woj. warszawskiego i lubełskiogo zorganizowany przez Sp. Zrzeszenie W y t w ó r c ó w P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego w War­ szawie oraz W y d z i a ł K u l t u r y P W R N . Ogółem wpłynęło 434 prace. N a g r o d ę specjalną o t r z y m a ł a Weronika Ratyna z Tomaszowa L u b . za zestaw obrazów olejnych na płótnie. Nagr. I otrzy­ m a l i : Seweryn Odrzywolski z Krasnegostawu i J u l i a n Bajkiowicz z L u b ­ lina. Nagr. I I — P a w e ł Krzak, Wanda Tyszko, Maria Grabowska, Genowefa Zatryb, Wiesława W y r ą b e k , Danuta Śniadała. * 15 V I — w Biłgoraju rozstrzy­ g n i ę t y został konkurs na „ d ł u b a n k i " drewniane w o j . lubelskiego i rzeszow­ skiego, zorganizowany przez W y d z i a ł K u l t u r y P W R N w Lublinie i Zrzesze­ nie C h a ł u p n i k ó w i W y t w ó r c ó w Ludo­ wych CPLiA. * 18 V I — w Tomaszowie Maz. roz­ strzygnięto konkurs pn. „Współczesna sztuka ludowa Ziemi Ł ó d z k i e j " , zorga­ nizowany z okazji 30-lecia P R L dla terenu pow. Rawa Mazowiecka i To­ maszów Maz. przez W y d z i a ł K u l t u r y P W R N w Łodzi oraz Muzeum w To­ maszowie. W konkursie uczestniczyło 161 twórców. Nagrody u f u n d o w a ł y : M K i S , Muzeum Ziemi Rawskioj, M u ­ zeum w Tomaszowie, W y d z i a ł y K u l ­ t u r y w Rawie i Tomaszowie, W y d z i a ł K u l t u r y w Łodzi i Cepelia. Nagr. I o t r z y m a l i : Antonina Dziedzic z Żądłowic, Rozalia Koska z Ł ę k u , Maria Przybytek z Królowej W o l i , K a t a ­ rzyna Osiecka z Liciężnej. Ponadto przyznano nagrody I I i I I I oraz wyróżnienia. �18 V I — w ramach D n i Folkloru w Poznaniu otwarto w y s t a w ę pn. „Wielkopolska sztuka ludowa", na k t ó r e j zaprezentowano dorobek kon­ kursu zorganizowanego przez W y d z i a ł K u l t u r y P W R N , Cepelię i Muzeum Narodowe. W konkursie uczestniczyło 78 a u t o r ó w n a d s y ł a j ą c 380 prac, z czego 222 prace 35 twórców zostały zakwalifikowane na w y s t a w ę . W ś r ó d e k s p o n a t ó w d o m i n o w a ł y rzeźby, po­ kazano też koronki, hafty, wyroby ze s ł o m y i instrumenty muzyczne. Nagr. I za haft snutkowy otrzy­ m a j : Helena Bernasowska z Jaro­ cina, K r y s t y n a G a ł c z y ń s k a z W i t a szyc, pow. Jarocin, Helena Grygiel z Goliny, pow. Jarocin. Za haft na t i u l u — S t a n i s ł a w a Chuda z K r o b i , pow. G o s t y ń , Pelagia Glapińska z Czeszewa, pow. Września, Cecylia R y ­ b i ń s k a z Pawłowic, pow. Leszno. Za rzeźbę I nagrody: H e n r y k Sommerfeld z W r z e ś n i , Ignacy Śtrzeszyński z Bugaja, pow. Września. Za malar­ stwo — nagr. I I — Wanda Sternel-Hepner z Leszna. Za p t a k i drewniane nagr. I — J ó z e f Wojciechoweki z Morakowa, pow. Wągrowiec. Za fajans malowany nagr. I I — Helena Majew­ ska z K o ł a . Za instrumenty muzyczne nagr. I — S t a n i s ł a w Grocholski z Po­ znania i I I E d w a r d H i r t z Chrośnicy. Za wyroby ze s ł o m y — wyróżnienie — Monika Maćkowiak z B u ł a k o w a , pow. Krotoszyn. Za wycinanki, p a j ą k i i p i ­ sanki o t r z y m a ł y w y r ó ż n i e n i a : Zuzan­ na Ł u k a s z e w s k a z Brudzynia, pow. Turek, B r o n i s ł a w a P r z y b y ł a z Plewni, pow. Kalisz, J u l i a Choszowska z Dam a s ł ó w k a , pow. Wągrowiec. W y d a n o ilustrowany katalog (bez t y ­ t u ł u ! ) z w s t ę p e m St. Błaszczyka. 19 V I — w Z a m k u K s i ą ż ą t Po­ morskich w Szczecinie r o z s t r z y g n i ę t o konkurs p n . „ S z t u k a ludowa w o j . szczecińskiego", zorganizowany przez Cepelię, W y d z i a ł K u l t u r y PWRN w Szczecinie oraz W D K . W konkursie uczestniczyło 34 t w ó r c ó w ludowych ze Szczecina i województwa, nadsy­ łając w sumie 239 prac. N a g r o d ę specjalną (5 000 zł) o t r z y m a ł Marian Kozera za c a ł o k s z t a ł t twórczości rzeź­ biarskiej, nagr. I (po 3 000 zł) Sta­ nisław Ciszek z Pyrzyc, J ó z e f B a r y ł o z Ż a b o w a , E d w a r d K o ł a c z ze Szczeci­ na. Nagr. I I (po 2 000 zł) — St. Szulc z K o b y l a n k i , J . Strzelczyk z K u n o w a , H . K o c y k z Widuchowej, Z. Pietruska z I ń s k a , E . Pajewski ze Szczecina. Ponadto przyznano 3 nagrody I I I oraz 15 w y r ó ż n i e ń . Najlepsze prace b ę d ą eksponowane na centralnej wy­ stawie pokonkursowej w sierpniu. * 20 V I — w Domu Marynarza w Szczecinie o t w a r t a została V I I Doroczna Wystawa Ludzi Morza. Zgromadzono na niej 216 e k s p o n a t ó w wykonanych przez 60 marynarzy polskich s t a t k ó w handlowych i r y ­ backich. N a d e s ł a n o prace z zakresu: r z e ź b y , malarstwa, grafiki, rysunku, p a m i ą t k a r s t w a , metaloplastyki, mo­ delarstwa, fotografiki i f i l m u . * 21 V I — w Rabce rozstrzygnięto konkurs p n . „Współczesne ludowe i amatorskie malarstwo na szkle", zorganizowany przez Muzeum i m . W . Orkana w Rabce oraz Spółdzielnię Zrzoszenio „ M i l e n i u m " w Krakowie. Nagrody u f u n d o w a ł y : M K i S , P W R N , C P L i A . Nagr. I , w kategorii twórców ludowych otrzymali: W ł a d y s ł a w Wal­ czak z Zakopanego, J a k u b Królczyk z Kluszowiec, Stanisława Walczakowa z Zakopanego. W kategorii p l a s t y k ó w a m a t o r ó w : Ewelina P ę k s o w a z Zako­ panego, L u d w i k Gołąb z Nowego Targu, Franciszek Palka z Nowego Sącza. * 22 V I — za Z a m k u w Szydłowcu otwarta została wystawa p n . „ W s p ó ł ­ czesna sztuka ludowa Kielecczyzny", na k t ó r e j zaprezentowano prace 426 twórców ludowych z tego terenu. Wystawa jest efektem k o n k u r s ó w , przeprowadzonych w 11 powiatach: Pińczów, Kazimierza Wiolka, Busko, Staszów, J ę d r z e j ó w , Sandomierz, Opa­ t ó w , Białobrzegi, Radom, Lipsko, Zwoleń. Organizatorami konkursu by­ ły: Wydział Kultury P W R N w Kiel­ cach, Powiatowe R N , muzea w K i e l ­ cach, Radomiu i Sandomierzu oraz CPLiA. W przygotowaniu — katalog wystawy pokonkursowej. * V I — w sali muzeum w N o w y m Sączu czynna b y ł a wystawa prezontuj ą c a dorobek X I Konkursu A m a t o r ó w P l a s t y k ó w Ziemi Sądeckiej, zorgani­ zowanego przez P D K i TPSP w No­ w y m Sączu. J u r y d o k o n a ł o przeglądu 447 prac 52 a u t o r ó w , zakwalifikowało 102 prace 25 twórców na w y s t a w ę oraz przyznało nagrody i wyróżnienia. N a wystawie rzeźbę reprezentowali: Nikodem Bołoz z Ł o m n i c y , Józef Citak z K r y n i c y , E d w a r d Grucela z Piwnicznej, J ó z e f Kuczaj z K ą c l o wej, Marian K a r o l Leja z Ł u k o w i c y , Andrzej Głód, Wojciech Oleksy i Mie­ czysław Piwko z Paszyna, Jan Niewola i Józef Sikorski z Muszyny oraz J a n W o j tarowi cz z Kąclowej, a drobne formy ceramiczne — Kunegunda J e ż o w s k a ze Złockiego. Grefikę i malarstwo prezentowali: Kazimierz Dagman, Joanna Elster, Matylda Kalinowska, Maria Niewiakowska, Wojciech Pazucha, Stanisław Śmiałek, S t a n i s ł a w a Węgierska, A n n a W i d e ł i Maria W n ę k z Nowego Sącza oraz A d a m Gąsiorek z Binczarowej, Anto­ nina Juszczak z Zawady, Ignacy Kasprzyk z Barcic i Jan Kuczaj z Garbonia. * V I — w Kielcach, w K l u b i e Sto­ warzyszenia „ P a x " otwarta została wystawa współczesnej ludowej sztuki sakralnej p r e z e n t u j ą c a dorobek kon­ kursu zorganizowanego przoz „ P a x " . J u r y pod przewodnictwem art. piast. Jana Zamojskiego przyznało nagrody i wyróżnienia. W dziedzinie rzeźby nagr. I o t r z y m a ł W ł a d y s ł a w Grusz­ czyński z Radomia, nagr. I I — Zyg­ m u n t P u r c h a ł a z Kossowa, nagr. I I I — Aleksander Kucharski z Nowej Słupi. W ś r ó d w y r ó ż n i o n y c h znaleźli s i ę : J ózef P i ł a t (syn) zKawczyna i A d a m Zogadło z K r z y ż k i . W dziedzinie ceramiki nagr. I otrzymali: Stefan Kwapisz z R ę d o c i n a i Stefan Sowiński z C h a ł u p e k , nagr. I I — K r y s t y n a M o ł d a w a z R ę d o c i n a i Stanisław S e w e r y ń s k i z O d r o w ą ż a . W dziedzinie I I . 3, 4. Konkurs na l u d o w ą s z t u k ę s a k r a l n ą . R z e ź b y : Stanisław Seweryń­ ski ; Frasobliwy, Marian Brzeziński; Wypędzenie z Raju. kowalstwa artystycznego nagr I — Franciszek G ó r k a z D ą b r o w y , nagr. I I — Kazimierz Markiewicz z Wierz­ chowin. W dziedzinie malarstwa nagr. I — J ó z e f Franusiak z K o n i o m ł o t , nagr. I I — Maria Wiśnios z Bugaja. W y r ó ż n i e n i e dla m ł o d y c h t w ó r c ó w otrzymali: Leszek Celuch ze Stara­ chowic, A d a m L i t w i n z Cieśli, Bogdan Porzucek z Lesicy, E d w a r d Janowski z Jerzynowa i Jerzy Trafisz z Kielc. Polska sztuka ludowa za granicą Kwiecień I V — w Asnaos (Dania) otwarto w y s t a w ę polskiej sztuki ludowej, w ę ­ drującą po D a n i i z inicjatywy amba­ sady P R L w Kopenhadze. Na nie­ wielkiej ekspozycji pokazano: wy- 249 �cinanki, lalki ludowe, c e r a m i k ę , stroje ludowe. W y s t a w ę obejrzało (wg do­ niesień duńskiej prasy) 80 % ludności miasta, a już n a s t ę p n e g o dnia po otwarciu wszystkie prace przezna­ czone na sprzedaż zostały wykupione. * 2 I V — w dzielnicy Lutten-Klein, w Rostocku otwarta została wystawa szczecińskiej sztuki ludowej i amator­ skiej, oraz odbyło się spotkanie dysku­ syjne polskiej ekipy z g r u p ą niemiec­ kich p l a s t y k ó w a m a t o r ó w . V I — w Tomplinio ( N R D ) czynna b y ł a wystawa sztuki ludowej Podhala zorganizowana przez Muzeum Ta­ t r z a ń s k i e . Zaprezentowano: malarstwo na szkle, rzeźbę, stroje góralskie, fotogramy W ł a d y s ł a w a Wernera oraz bogaty zestaw koronek i h a f t ó w uczennic Technikum Tkactwa A r t y ­ stycznego. I V — w Jarocinie o d b y ł y się powiatowe eliminacje konkursu na najlepsze w powiecie K o ł o G o s p o d y ń wiejskich. Uczestniczki w y k a z y w a ł y się m . i n . u m i e j ę t n o ś c i a m i gotowania i nakrywania do stołu wedle ludowych tradycji, a w ogólnej punktacji liczy ł y się t a k ż e noty za strój ludowy . Na okolicznościowej wystawie poka­ zano cały dorobek artystyczny K G W . I miejsce zdobyło K o ł o G o s p o d y ń Wiejskich z Goliny, o k t ó r e g o sukcesie z d e c y d o w a ł y piękne hafty, stroje i za­ stawy. I I . 5, 6. Wincenty Krajewski i jego „ K o p e r n i k " (fragm.) V — z okazji Dnia Działacza K u l t u r y o d z n a k ę Zasłużonego Dzia­ łacza K u l t u r y wręczono w Sierpcu rzeźbiarzowi ludowemu Wincentemu Krajewskiemu. * 1—14 V I — w stanicy wodnej P T T K w Znamierowicach k. Nowego Sącza o d b y w a ł się plener dla t w ó r c ó w ludowych z woj. krakowskiego zorga­ nizowany przez Z a r z ą d W o j . ZSMW w Krakowie. Celem pleneru jest roz­ wijanie twórczości ludowej, stanowi on też formę pomocy stypendialnej dla a r t y s t ó w . N a zakończenie pleneru otwarta została wystawa p o w s t a ł y c h tam prac. Kronikę opracowała Jadwiga Jarnuszkiewicz Fot. Jan Świderski E R R A T A W przekładzie art. Richarda Jefabka „ W i e l k o p o l s k a czy M o r a w y " (zamieszczonym w numerze 1/1973 naszego pisma) znalazły się błędy, k t ó r e — przepraszając gorąco A u t o r a — Redakcja c h c i a ł a b y w t y m miejscu p o p r a w i ć , s. 33 za przypisem brak cudzysłowu. s. 34 trzeci akapit. Udowodniony i bezsporny jest fakt istnienia związku m i ę d z y drzeworytami z Moraw (rodziny Maślików) a drzeworytem z M a t k ą B o s k ą na feretronie, a nie j a k p o d a ł t ł u m a c z „ m o r a w s k i e j t r a d y c j i " tego drzeworytu. N a tejże stronie przed przypisem 15. Jest r. 1889. Powinno b y ć — 1899. s. 35 lewa szpalta, wiersz 14. A u t o r o w i chodzi o „ K r a v a f s k o " , region etnograficzny w okolicach Nowego Jiczina. s. 35 prawa szpalta, wiersz 12. Winno b y ć „ p a r a f i a n i e " , a nie „ k s i ę ż a " . T a m ż e — wiersz 18: H o s t y ń znajduje się na Morawach, jest więc na Ziemiach czeskich, a nie w Czechach. T a m ż e —• wiersz 23: „ P a ń s t w o lukovskie" •—• chodzi oczywiście o p a t r i m o n i u m . T a m ż e — wiersz 28. Powinno b y ć w liczbie mnogiej —- m i a n o w a ł kaznodziejów, którzy...". s. 30 Ostatnie zdanie na lewej szpalcie winno b r z m i e ć : „ O b r a z M B Turskiej, k t ó r y Błaszczyk reprodukuje pod nr 12 i przypisuje jego autorstwo — słusznie czy niesłusznie —• Klijewskiemu, sam świadczy o t y m , że jego t w ó r c a nie mógł b y ć w y k o n a w c ą Przenoszenia Panny Marii, grafiki o wiele bardziej dojrzalej". s. 37 lewa szpalta, wiersz 24. Dawniejsza wersja stoi wyżej nie pod względem techniki —• jak p r z e t ł u m a c z o n o —• lecz opisowości. 250 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/04d8d7339c41a1d52263a947aefc6205.pdf 6a3f7439ceb550f50611ea6703f844fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4604 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4277 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.251-252 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е S U M M A R Y OF A R T I C L E S J ó z e f F u r d v n a — D E C O R A T I O N OF P E A S A N T COT­ TAGES' INTERIORS I N T H E A R E A B E T W E E N T H E VISTULA A N D T H E LOWER SAN The article contains a detailed description of various kinds of interior decoration applied by the local people, the Lesowiaks, i n their cottages. The description is based on record of the present state, of affairs known to the author from the research he has done i n the area and from infor­ mation collected during ethnographic interviews. The author finds t h a t the interior decoration i n the analysed area is relatively scanty and appeared rather late as the chmnoyless huts, poor and unadorned, still existed in the area i n the second half of the 19th century. The oldest decorative elements include all sorts of decoration of frames i n religious paintings hung on the walls i n the rooms, beams (tragarze) i n ceilings decorated by carpenters and spherical ehandaliers. A t the beginning of the 20th century paper and tissuepape cut-outs appeared brought over to the west from the neigh-bouring areas and forms of chandeliers became more varied. A t t h a t time also the custom of decoration of a ,,holly corner" developed: a small table was p u t i n the corner of the room and on t h a t table there were figurines of the Saints. A t Christmas ,.worlds" were made of coloured wafers. After the First W o r l d War the ties w i t h the old folk t r a d i t i o n were on the wane, replaced by urban influences. The traditional arrangement of paintings on the walls changed and the walls began to be painted w i t h flowers b y means of stencils and roller-coaters. Over the beds painted ,,carpets" were hung or embroidered wall hangings, also embelishments made of straw or cone's scales. After W o r l d War I I also this k i n d of interior decoration disappeared to make room for factory made objects bought in t o w n . Jan Kurek O R I G I N OF A N N U A L CUSTOMS „MIKOŁAJE", „SZLACHCICE", „DZIADY" STILL F O L L O W E D I N V I L L A G E S OF S I L E S I A N A N D Ż Y ­ WIEC BESKID MOUNTAINS The spectacular customs analysed by the author rank among the oldest and best preserved annual folk customs. „ M i k o ł a j e " (literal transl. Nicholases) are celebrated during the first days of December and „ D z i a d y " ( l i t . transl. Beg­ gars) and „ S z l a c h c i c e " ( l i t . transl. Gentlemen ) on New Year's D a y . A l l these customs have certain common traits and especially similiar is the structure of the „ D z i a d y " and „Mikołaje". The „ S z l a c h c i c e " are performed by only a few people b u t , unlike the other two customs, have extensive dialogues. The t e x t , nonsensical humour, description of characters and then clothes show resemblance to the Italian commedia dell arte. The Gentleman Officer can bo compared w i t h the Capitain, Moson w i t h Pantalone, the Mountaineer w i t h the Harlequin, the Jew w i t h the Dottore and the Jewess w i t h the Soubrettc. These characters belong to exactly the same social and othnic groups. Analysing the similiarities between the characters and the texts i n the „ S z l a c h c i c e " and the commedia dell arte, the author says that quite possibly i t arose under the i n f l u ­ ence of the I t a l i a n comedies presented at the Bohemian and Moravian castles which were connected w i t h the Żywiec region b y strong ties. Other influence could be t h a t of the puppet theatres which adapted I t a l i a n texts i n Silesia i n the 18 t h century. One more possible influence on the „Szlach­ cice" could be that of the Polish minstrel comedies. Certain texst of the „ S z l a c h c i c e " show similiarities w i t h the texts of the Podkoziolek, a spring rite popular i n other regions of Poland. Discussing the origin of the „ S z l a c h c i c e " the autho polemizes w i t h the opinions voiced b y B . Bazielichówna and M . Gladysz who see this custom as a mere reflection of the local cidture and consider i t to be a satire and caricature of the custom of farm-hand's recruitment on the day o f St. Stephen dating back to the times of villein service. The author considers this interpretation too narrow and believes that while t r y i n g to define the origin of a folk custom one should pay more attention to the possible influences of old magic ritual whose meaning is not clear anymore today. The „ D z i a d y " known as „ J u h a c e " (which i n old Pol­ ish means shepherds), according to B . Bazielichówna too, are genetically connected w i t h the attacks of the shepherds from the mountains at villages situated i n the lower parts of the Beskidy range. The author supports this idea point­ ing out to the similiarity between the „ D z i a d y " and, so far not analysed properly, the „Mikołaje", a custom followed in Silesia, a neighbouring area though ethnically not iden­ tical w i t h Żywiec region. The main difference between the „ M i k o ł a j e " and the „ D z i a d y " is t h a t the first one divides its performers into t w o groups of white and black charac­ ters. The white ones are led by a Bishop and the black ones include Devils, Gypsies and Bears. The author points out t h a t the „ M i k o ł a j e " probably were shaped under tho influ­ ence of the Church which wanted to combine the old custom w i t h St. Nicolas, tho patron of the shepherds. The original form of the „ M i k o ł a j e " however, m i g h t be identical w i t h the „ D z i a d y " and i t is quite possible t h a t the „ M i k o ł a j e " contain the oldest and most developed elements of t h a t custom. Originally — stresses the author reminding of Ligeza's hypothesis this custom was devoted to expulsion of evil from a village. W h i p cracking still existing i n the custom today played an i m p o r t a n t symbolic role. Concluding the presentation of the problem the author stresses the importance of the magic, religious and r i t u a l moaning of folk customs. Today t h a t meaning sometimes is difficult to interpret and scientists often confine themselves to mere recording of tho customs' artistic form and appea­ rance explained according to their aesthetic function. I f one was to adopt a hypothesis t h a t analogical cus­ toms originate spontaneously i n regions distant from each other then the author is ready to believe t h a t such instances are the evidence of a similiar way of t h i n k i n g and organiza­ t i o n of the world b y man i n different times and places. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — THE THIRD TRIEN­ N I A L E X H I B I T I O N OF N A I V E A R T I N B R A T I S L A V A The author describes and analyses tho whole event consisting of an art exhibition, a scientific symposium and presentation of films about naive art since i t was first held. Fashion for naive art is the reason w h y the B r a t i ­ slava exhibition has become ,,a big fair of artificial and genuine n a i v e t y " and reflects the current situation on the market. The presented works of art include valuable, new, fascinating phenomena and examples of ,,deliberately naive" art created to follow the fashion. The last trennial exhibition was organized in Septem­ ber and October 1972. I t consisted of three sections: histo­ rical and thematic survey of naive art and kindred art from tho borderline areas, an individual exhibition of I v o Rabuzin's work who won the „ R o u s s e a u ' s Le Douanier" award at the last triennial exhibition and a survey of national collections i n which 28 countries took part. Tho author is of the opinion t h a t the most interesting was tho exhibition's first section. I t presented Slovak, I t a l i a n and French votive paintings dating back to the 18th and 19th centuries as well as painted targets, a presen­ t a t i o n prepared by the Slovak National Museum. The targets painted by outstanding artists, craftsmen or even botchers are a fine example of art which is l i t t l e known b u t most 185 �interesting. The pictures display a lot of naivety, folk ornamentation and traces of various styles and models. Phenomena from the borderline w i t h the folk art were represented by the Ethiopian traditional folk painting. The presented works were from Г)0 to 15 years old but did not differ much from earlior paintings. Contemporary figurin­ es carved by Negroes from a Nigerian tribe of l b u illustrated the changes taking place in art in the period of decline of the traditional folk culture. Wooden cemetery crosses w i t h bas relief's and bright painted decoration by I o n Stan Patras of Kumania were one more (lemons! ration of phenom­ ena from the areas where folk and naive art moot. Other examples of naive art presented at the thematic survey included symbolic paintings by a Yugoslav villager I l y a Bosil, and sculptures by Zivkovieh, pictures by Carl Chri­ stian Thagen of the Federal Republic of Germany and Andre Bauchant's painting. The presentation of national collections provided a wide survey but not really a full-scale one as the organizers allow ed each country to show 20 works by artists who never participated i n the Bratislava exhibition, and if the works •were by artists already known at the trennial exhibition, than the time l i m i t was the last three years. The international j u r y awarded the Grand Prix to three- eolections: the Polish one. French and Brasilian. Discussing the results of a, two-day scientific symposium organized during the exhibition in Bratislava the author stresses the- comprehensive presentation of naive art prob­ lems possible thanks to the presence of specialists from various fields which included historians of art, critics, ae'sthetieians, sociologists, folklorists. experts in museum management and artists. The first day of the symposium was devottod to the history of naive art in its various aspects, and the second day to artistic and aesthetic values of naive art. A l l the 28 papers presented at the symposium w i l l be published. Summing up his impressions and the evaluation of the trennial exhibition in Bratislava the author postdates a move' m seie'iitific debate to more specific and definite discussion to be held by specialists in order to avoid repeti­ t i o n of siimliar opinions and accumulation of fragmentary information. The author is also of the opinion t h a t a precise definition of the concept and description of the individual character of both naive art and A r t B r u t as well as the 1 analysis of the transition area between folk art and naive art would all be of tttinost importance. The author expresses hope t h a t the organizers w i l l make a determined effort to arrange the exhibition accord­ ing to thematic lines in future even at the cost of national sim'oys. I t w i l l also be necessary to determine precisely whether the Bratislava exhibition is to be a big fair inevi­ tably dependent on current fashions or a serious artistic event reflecting the real state of affairs i n the field of naive art. J o r z v С z a j к o w s к i — SOURCES TO F O L K P A I N ­ T I N G I N CRACOW R E G I O N I n this article, based on source materials, the author studies the old and newly discovered — some of which he himself found — records concerning the guild of painters in Cracow and pays especial attention to all information on the plebeian trend in Cracow painting. Basing his views on preserved documents, quoted in the article; extensively, the author maintains t h a t the plebeian trend i n Cracow painting existed already i n the 16th century. I t developed considerably after mid-eighteenth century. A t the beginning of the 19th century when i n 1825 artists-painters gained complete independence? from the guild i t elrew membership from among craftsmen and probably folk painters, too. Other evidence of the existence of folk trend in Cracow painting after mid-sixteenth century can be found i n data concerning free sale of pictures at fairs. There also exists information elating back to the 17th-18th century on pur­ chases in picture traders' she)ps cjf paintings painted on both sides. A t that time the Cracow guild d i d not allow travelling vendors to engage in selling pictures i n the town. Inventories and evaluations of pictures recorded in the property lists of deceased Cracow burghers in the 18th cen­ t u r y contain a great deal of information about paintings, priced very low, most of t h e m being copies of miraculous paintings of the V i r g i n Mary (especially the Virgin Mary of Częstochowa) and of the Saints. The cheapest pictures were painted on paper. The article contains biographies of several folk painters who lived i n the region of Cracow in the 19th century. РЕЗЮМЕ Ю 3 e ф Ф у p д ы H a — ВНУТРЕННЕЕ УБРАНСТВО ДЕРЕВЕНСКИХ И З Б ПА ТЕРРИТОРИИ РАЗВЕТВ­ ЛЕНИЯ ВИСЛЫ И НИЖНЕГО САНА В с т а т ь е подробно о п и с ы в а ю т с я о т д е л ь н ы е в и д ы у б р а н с т в а изб Л я с о в я к о в , п р и ч е м а в т о р г л а в н ы м об­ р а з о м о п и р а е т с я на описи современного у б р а н с т в а , с к о т о р ы м он о з н а к о м и л с я в ходе своих и с с л е д о в а н и й , а т а к ж е на с в е д е н и я , п о л у ч е н н ы е им путем у с т н ы х опросов, к а с а ю щ и х с я э т н о г р а ф и ч е с к и х т р а д и ц и й . Ввиду п р о д о л ж и т е л ь н о г о проживания местного н а с е л е н и я в к у р н ы х х а т а х , в п л о т ь до второй п о л о в и ­ н ы X I X в е к а , а в т о р полагает, что этим периодом д а т и р у е т с я убогое у б р а н с т в о ж и л и щ на данной т е р ­ р и т о р и и , с о х р а н и в ш е е с я до сих пор. Iv с т а р е й ш и м э л е м е н т а м у к р а ш е н и я изб п р и н а д л е ж а т р а з л и ч н о г о рода д е к о р а т и в н ы е р а м ы с в я т ы х образов, р а з в е ш а н ­ н ы х по с т е н а х , а т а к ж е р а з н ы е б а л к и п о т о л к о в (трагаже) и шарообразные пауки. В виду п р о д о л ж и т е л ь н о г о п р о ж и в а н и я местного н ы е в ы р е з к и ( в ы ц и н а н к и ) з а и м с т в о в а н н ы е от сосед­ них р а й о н о в . В и д о и з м е н я ю т с я т а к ж е ф о р м ы п а у к о в (кристаллические и прежде всего люстреобразные). Одновременно распространяется обычай украшать „ к р а с н ы й (святой) у г о л ' ' — с т о л и к в у г л у и з б ы , на котором ставят ф и г у р к и святых. В период Рождества д е л а л и т а к ж е из ц в е т н ы х п р о с в и р о к ,,святы' (симво­ л и ч е с к о е и з о б р а ж е н и е земного ш а р а ) . После первой мировой в о й н ы с в я з ь с п р е ж н е й н а р о д н о й т р а д и ц и е й н а ч и н а е т под в л и я н и е м города ослабевать. Меняются традиционные расположения образов на с т е н а х , р а с п и с а н н ы х часто ц в е т о ч н ы м у з о ­ ром п р и п о м о щ и ш а б л о н о в , а з а т е м в а л и к о в . Н а д к р о ­ ватями появляются расписные „коврики", вышитые 186 т панно, у к р а ш е н и я и з соломы, ш е л у х и , ш и ш е к . П о с л е второй м и р о в о й в о й н ы эти д е р е в е н с к и е украшения т о ж е н а ч и н а ю т и с ч е з а т ь , у с т у п а я место ф а б р и ч н ы м и з д е л и я м , п о к у п а е м ы м в городе. Я н К у р е к — ПОПЫТКА УСТАНОВИТЬ ГЕНЕЗИС ЕЖЕГОДНЫХ ОБРЯДОВ „МИКОЛАЕ". „ШЛЯХТИЦ Е " И „ Д З Я Д Ы " , О Т М Е Ч А Е М Ы Х ДО С И Х П О Р В ЕЕСКИДСКИХ, СИЛЕЗСКИХ И Ж И В Е Ц К И Х ДЕ­ РЕВНЯХ Зрелища, анализируемые автором, принадлежат к с т а р е й ш и м и в то ж е в р е м я л у ч ш е в с е х с о х р а н и в ­ ш и м с я по сей д е н ь е ж е г о д н ы м народным обрядом. „Миколае" выступают в начале декабря, „Дзяды" и „ Ш л я х т и ц е " в Н о в ы й Год. В н и х много о б щ и х э л е ­ ментов, п р и ч е м особенно с х о ж и по своей с т р у к т у р е „Дзяды" и „Миколае". „Шляхтице", в которых выступает только не­ сколько персонажей, в противоположность остальным двум г р у п п а м , х а р а к т е р н ы б о г а т ы м и д и а л о г а м и . С о ­ д е р ж а н и е текстов, а б с у р д н ы й юмор, а т а к ж е х а р а к ­ т е р и с т и к а п е р с о н а ж е й , их н а р я д ы во многом н а п о м и ­ нают и т а л ь я н с к у ю к о м е д и ю д е л ь а р т е (commedia dell arte). Ш л я х т и ч а — о ф и ц е р а м о ж н о с о п о с т а в и т ь с К а ­ питаном, М о с о р а с П а н т а л о н е , Горца с А р л е к и н о м , Е в р е я с Доктором, Е в р е й к у с С у б р е т к о й . А н а л о г и ч н а также принадлежность персонажей к определенным социальным и этническим группам. А н а л и з и р у я п р и ч и н ы сходства м е ж д у п е р с о н а ж а ­ ми и т е к с т а м и о б р я д а „ Ш л я х т и ц е " и к о м е д и и д е л ь а р т е , автор п о л а г а е т , что оно в ы з в а н о в л и я н и е м и т а л ь я н с к и х комедий, с т а в и в ш и х с я в замках Ч е х и и и Моравии, с которыми Живецчизна поддерживала �м н о г о ч и с л е н н ы е с в я з и . Могло т а к ж е с к а з а т ь с я в л и я ­ ние с и л е з с к и х к у к о л ь н ы х т е а т р о в , а д а п т и р о в а в ш и х , н а ч и н а я с X V I I I в. и т а л ь я н с к и е т е к с т ы . К р о м е того не и с к л ю ч е н о в л и я н и е п о л ь с к и х к о м е д и й с т р а н с т в у ­ ю щ и х а к т е р о в (рыбалтов). И, н а к о н е ц , м о ж н о н е к о т о ­ рые тексты зрелища „Шляхтице" сравнить с песнями „ П о д к о з ё л к а " — весеннего народного обряда, р а с п р о ­ страненного в других регионах Польши. Рассматривая генезис обряда „Шляхтице", автор п о л е м и з и р у е т со в з г л я д а м и Б . Б а з е л и х у в н ы и М. Г л а ­ д ы ш а , к о т о р ы е с ч и т а ю т этот обряд л и ш ь п р о д у к т о м местной к у л ь т у р ы , с а т и р о й и к а р и к а т у р о й , к о т о р ы е связаны с обычаем крепостного времени вербовки в д е н ь св. Щ е п а н а п а р н е й на с л у ж б у . А в т о р с ч и т а е т эту к о н ц е п ц и ю чересчур, односторонней. З с л и и с к а т ь г е н е з и с у п о м я н у т о г о о б р я д а в местной н а р о д н о й к у л ь ­ туре, то н а д о с е р ь е з н о п о д у м а т ь , не о к а з ы в а ю т л и в данном случае воздействия старые магические ритуа­ л ы , с м ы с л к о т о р ы х нам у ж е т е п е р ь н е п о н я т е н О б р я д „ Д з я д ы " , и н а ч е „ Ю х а ц е " (что по с т а р о п о л ь с к и я в л я е т с я синонимом п а с т у х а ) Б а з е л и х у в н а г е н е т и ч е с к и с в я з ы в а е т с д а в н и м и н а б е г а м и горцев — п а с т у х о в на п о д б е с к и д с к и е д е р е в н и . А в т о р с т а т ь и со­ г л а с е н с т а к о й к о н ц е п ц и е й , о б р а щ а я в то ж е в р е м я в н и м а н и е на сходство м е ж д у обрядом „ Д з я д ы " и м а л о до сих пор и с с л е д о в а н н ы м обрядом „ М и к о л а е " . Они в ы с т у п а ю т на т е р р и т о р и и С и л е з и и , р а с п о л о ж е н н о й по соседству с Ж и в е ц ч и з н о й , но э т н и ч е с к и с ней не с в я з а н н о й . „ М и к о л а е " , в ' о т л и ч и е от „ Д з я д о в " , д е л я т с я на две г р у п п ы — „ б е л ы х " и „ ч е р н ы х " . П е р в о й г р у п ­ пой р у к о в о д и т Е п и с к о п ; в т о р а я •— это Д ь я в о л ы , Ц ы ­ гане, М е д в е д и . Автор п р е д п о л а г а е т , что о б р я д „ М и ­ к о л а е " д о л ж н о б ы т ь ф о р м и р о в а л с я в и з в е с т н о м нам виде б л а г о д а р я в м е ш а т е л ь с т в у д у х о в е н с т в а , с т р е м и в ­ ш е г о с я у в я з а т ь с т а р ы й о б ы ч а й со св. Н и к о л а е м , п о ­ к р о в и т е л е м п а с т у х о в . Н е и с к л ю ч е н о , что п е р в о н а ч а л ь ­ н а я ф о р м а о б р я д а б ы л а т о ж д е с т в е н н а с „ Д з я д а м и " и, б ы т ь м о ж е т , и м е н н о в „ М и к о л а я х " с о х р а н и л и с ь во в с е х п о д р о б н о с т я х с а м ы е с т а р ы е э л е м е н т ы этого об­ р я д а . С н а ч а л а он был, — к а к у т в е р ж д а е т автор, в с п о ­ миная гипотезу Лигензы, — посвящен изгнанию не­ чистой с и л ы из д е р е в н и . В а ж н у ю с и м в о л и ч е с к у ю р о л ь и г р а л о с о х р а н и в ш е е с я до сих п о р х л о п а н ь е б и ч а м и . В з а в е р ш е н и е своих в ы в о д о в а в т о р п о д ч е р к и в а е т значение религиозно-магического и ритуального со­ д е р ж а н и я н а р о д н ы х обрядов. В н а с т о я щ е е в р е м я это с т а н о в и т с я п о ч т и н е у л о в и м ы м и и с с л е д о в а т е л и часто ограничиваются только записыванием этих явлений, отмечая структуру их изобразительной формы, осу­ ществляемой при помощи эстетической ф у н к ц и и . Е с л и п р и н я т ь гипотезу самородного г е н е з и с а а н а ­ л о г и ч н ы х обрядов, в ы с т у п а ю щ и х на о т д а л е н н ы х т е р ­ р и т о р и я х , то не и с к л ю ч е н о , к а к п о л а г а е т а в т о р , что т а к и е с л у ч а и с в и д е т е л ь с т в у ю т о сходном образе м ы ш ­ ления и миропонимания человека в различные эпохи и в р а з л и ч н ы х местах. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — I I I ТРИЕННАЛЕ МОРОДНОГО ИСКУССТВА В БРАТИСЛАВЕ СА­ Автор статьи рассматривает и анализирует в це­ лом п р о в е д е н н о е в Б р а т и с л а в е м е р о п р и я т и е , равно э к с п о з и ц и ю п р о и з в е д е н и й и з о б р а з и т е л ь н о г о искусства, к а к и с о в е щ а н и я н а у ч н о г о симпозиума, а т а к ж е п о ­ к а з ы ф и л ь м о в , п о с в я щ е н н ы х самородному и с к у с с т в у , с п е р с п е к т и в ы его р а з в и т и я , н а ч и н а я с первого Т р и ­ еннале. М о д а на н а и в н о е и с к у с с т в о п р и в е л а к тому, что Триеннале превратилось в „крупное т о р ж и щ е искус­ ственной и е с т е с т в е н н о й н а и в н о с т и " , с т а л о обзором с о з д а в ш е г о с я на р ы н к е п о л о ж е н и я . С р е д и э к с п о н и ­ р о в а в ш и х с я работ, н а р я д у с ц е н н ы м и п р о и з в е д е н и я м и , с замечательными новыми я в л е н и я м и встречались и такие, которые свидетельствовали о „показном н а и в ­ ном", к о н ъ ю н к т у р н о м т в о р ч е с т в е . Т р и е н н а л е п р о х о д и л о в с е н т я б р е и о к т я б р е .1972 г. Выставка охватывала три отделения: историко-пробл е м п ы й обзор самородного т в о р ч е с т в а и г р а н и ч а щ и х с ним ж а н р о в , и н д и в и д у а л ь н ы й п о к а з ж и в о п и с и Hvo Р а б у з и н а , л а у р е а т а п р е м и и „ Т а м о ж е н н и к а Р у с с о " во в р е м я п р е д ы д у щ е г о Т р и е н н а л е , просмотр н а ц и о н а л ь ­ ных коллекций, в котором п р и н и м а л о у ч а с т и е 28 стран. По м н е н и ю а в т о р а с т а т ь и с а м ы м и н т е р е с н ы м б ы л о п е р в о е о т д е л е н и е в ы с т а в к и . Там б ы л и п р е д с т а в л е н ы д а р с т в е н н ы е по обетам к а р т и н ы X V I I I — X I X вв.: с л о ­ вацкие, итальянские и французские. Экспонировались также расписные стрелецкие щиты. Кстати, словац­ кий национальный музей организовал специальную в ы с т а в к у у п о м я н у т ы х щ и т о в . Щ и т ы эти, р а б о т ы и з ­ в е с т н ы х х у д о ж н и к о в либо п о л у н а р о д н ы х р е м е с л е н ­ н и к о в и „ х а л т у р щ и к о в " , я в л я ю т собой п р и м е р о ч е н ь интересного, но м а л о и с с л е д о в а н н о г о до сих п о р в и д а т в о р ч е с т в а . В к а р т и н а х много н а и в н о г о , н а р о д н о й о р ­ н а м е н т и к и , следов р а з л и ч н ы х с т и л е й и о б р а з ц о в . С народным искусством граничила традиционная народная эфиопская живопись. Представленные ра­ боты б ы л и в ы п о л н е н ы 50-15 лет н а з а д , но они м а л о о т л и ч а л и с ь с т к а р т и н более р а н н е г о п е р и о д а . С о в р е ­ менные резные ф и г у р к и нигерийского негритянского п л е м е н и Ибу и л л ю с т р и р о в а л и п р о ц е с с п е р е м е н , п р о ­ исходивших в творчестве периода упадка традицион­ н е й н а р о д н о й к у л ь т у р ы . И н ы е с м е ж н ы е я в л е н и я на стыке народной и наивной к у л ь т у р ы п р е д с т а в л я л и деревяннные, украшенные барельефами и яркой рос­ писью могильные кресты Румына, Иона Стана П а т раса. Д а л е е в проблемной ч а с т и м о ж н о б ы л о у в и д е т ь п р о и з в е д е н и я самородного и с к у с с т в а : с и м в о л и ч е с к и е к а р т и н ы югославского крестьянина И л ь и Босилья и скульптуры Живковича, картины К а р л а Христиана Тагена из ФРГ, живопись Андре Бошана. Показ национальных коллекций, н е с м о т р я на многочисленные экспонаты, был неполным, т а к - к а к о р г а н и з а т о р ы и с х о д и л и из п р и н ц и п а , что каждая с т р а н а м о ж е т п р е д с т а в и т ь 20 р а б о т х у д о ж н и к о в , к о ­ т о р ы е не э к с п о н и р о в а л и до сих п о р в Б р а т и с л а в е своих работ. Ч т о ж е к а с а е т с я х у д о ж н и к о в , к о т о р ы е у ж е у ч а в с т в о в а л и в в ы с т а в к а х , то т е п е р ь о н и м о г л и п р е д с т а в и т ь свое т в о р ч е с т в о т о л ь к о з а п о с л е д н и х т р и года. Международное ж ю р и отличило три коллекции: польскую, французскую и бразильскую, присудив Г р а н П р и к о м и с с а р а м в ы с т а в о к э т и х стран. О б с у ж д а я итоги д в у х д н е в н о г о научного Симпо­ зиума, о р г а н и з о в а н н о г о во в р е м я Т р и е н н а л е , а в т о р отмечает, что б л а г о д а р я у ч а с т и ю р а з л и ч н о г о рода с п е ц и а л и с т о в в о п р о с ы самородного т в о р ч е с т в а р а с ­ с м а т р и в а л и с ь всесторонне. В Симпозиуме принимали участие историки ис­ к у с с т в а , к р и т и к и , эстеты, социологи, ф о л ь к л о р и с т ы , музееведы, х у д о ж н и к и - п л а с т и к и . Первый день сове­ щ а н и й б ы л п о с в я щ е н и с т о р и и самородного и с к у с с т в а в р а з л и ч н ы х а с п е к т а х , второй — х у д о ж е с т в е н н ы м и э с т е т и ч е с к и м к а ч е с т в а м э т о ю в и д а т в о р ч е с т в а . Все з а ч и т а н н ы е д о к л а д ы (в ч и с л е 28) будут о п у б л и к о в а н ы . О к о н ч а т е л ь н о ф о р м у л и р у я свое мнение о т н о с и ­ тельно братиславского Триеннале, автор статьи пред­ л а г а е т п е р е й т и на н а у ч н ы х с о б р а н и я х к более к о н ­ к р е т н ы м д и с к у с с и я м в к р у г у с п е ц и а л и с т о в , во и з б е ­ ж а н и е повторения одних и тех ж е формулировок и н а к о п л е н и я и з л и ш н и х м е л к и х и н ф о р м а ц и и . По м н е ­ н и ю а в т о р а особо в а ж н о б ы л о бы о п р е д е л и т ь г р а н и ц ы понятия и характеристики особенностей наивного и с к у с с т в а и A r t Brut, п р о в е с т и а н а л и з п е р е х о д н о г о этапа между народным и наивным творчеством. К р о м е того а в т о р н а д е е т с я , что о р г а н и з а т о р ы бу­ д у щ и х в ы с т а в о к будут п о с л е д о в а т е л ь н о и с х о д и т ь из п р и н ц и п а п р о б л е м н ы х э к с п о з и ц и й д а ж е з а счет а к ­ туального состояния в р а з л и ч н ы х странах. В б л и ж а й ­ ш е е в р е м я надо р е ш и т ь д о л ж н о л и б р а т и с л а в с к о е м е р о п р и я т и е б ы т ь я р м а р к о й , з а в и с я щ е й от а к т у а л ь ­ ного у к л а д а к о н ъ ю н к т у р или ж е с е р ь е з н ы м м е р о п р и я ­ тием, о т р а ж а ю щ и м подлинный облик самородного творчества. Е ж и Ч а й к о в с к и — И С Т О Ч Н И К И ПО ИСТОРИИ НАРОДНОЙ ЖИВОПИСИ КРАКОВСКОГО РЕГИОНА С т а т ь я о п и р а е т с я на и с т о ч н и к о в е д ч е с к и е м а т е ­ риалы. Автор изучает архивные записи, касающиеся цеха живописцев в Кракове, равно ранее опублико­ в а н н ы е , к а к и о б н а р у ж е н н ы е им в п е р в ы е во в р е м я с о б с т в е н н ы х поисков и и с с л е д о в а н и й . Б о л ь ш о е в н и ­ мание обращает а в т о р на м а т е р и а л ы , касающиеся плебейского т е ч е н и я в к р а к о в с к о й ж и в о п и с и . Н а о с н о в а н и и текстов с о х р а н и в ш и х с я д о к у м е н т о в , обширные фрагменты которых приводятся в статье, а в т о р у т в е р ж д а е т , что т а к о е н а п р а в л е н и е в ц е х а х 187 �к р а к о в с к и х ж и в о п и с ц е в с у щ е с т в о в а л о у ж е в X V I в. Оно с т а л о особенно р а з в и в а т ь с я со второй п о л о в и н о й X V I I I в. В н а ч а л е X I X в. в 1825 г. х у д о ж н и к и - ж и в о ­ п и с ц ы о к о н ч а т е л ь н о освободились от в л а с т и цехов, о б ъ е д и н я в ш и х с тех пор т о л ь к о р е м е с л е н н и к о в . Тем не менее надо п о л а г а т ь , что н а р о д н ы е живописцы т о ж е о с т а л и с ь в ц е х а х . О том, что н а ч и н а я со второй п о л о в и н ы X V I в., в к р а к о в с к о й ж и в о п и с и с у щ е с т в о ­ вало народное течение свидетельствуют, наряду с ин­ формацией о х у д о ж н и к а х и их творчестве, данные о развозной торговле картинами, которые можно было свободно, без о г р а н и ч е н и й , п р о д а в а т ь на я р м а р к а х . С о х р а н и л и с ь м а т е р и а л ы с X V I I и X V I I I вв., и з к о т о ­ р ы х я в с т в у е т , что в л а в к а х т о р г о в ц е в к а р т и н а м и м о ­ ж н о было т а к ж е приобрести к а р т и н ы с двусторонней р о с п и с ь ю . В то в р е м я к р а к о в с к и й цех боролся п р о т и в р а з в о з н о й т о р г о в л и к а р т и н а м и в городе. И н в е н т а р и и т а к с ы на к а р т и н ы , н а х о д я щ и е с я в и м у щ е с т в е н н ы х с п и с к а х к р а к о в с к и х м е щ а н X V I I I в. с о д е р ж а т много д а н н ы х о том, что к а р т и н ы о ц е н и в а ­ л и с ь о ч е н ь н и з к о . Это б ы л и п р е и м у щ е с т в е н н о ч у д о ­ т в о р н ы е о б р а з ы Б о г о м а т е р и ( ч а щ е всего Ч е н с т о х с в ской), а т а к ж е с в я т ы х . С а м ы е д е ш е в ы е и з н и х р и с о ­ в а л и с ь на бумаге. Статью дополняют биографические справки о не­ с к о л ь к и х н а р о д н ы х ж и в о п и с ц а х X I X в., п р о ж и в а в ­ ших в окрестностях Кракова. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a670c4ac41241a5e17c2a113993102cd.pdf f32ddb07f7f8716dcf61f90cbe268f22 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4606 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4278 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text US polskui SZtllKct шика lu i dowa S7TNKI N A U K . ROK X X V I . 1 9 7 2 . NR 1 5 ' ; �T R E Ś Ć Antoni Kroh Aktualny stan stroju Aleksander Jackowski F i l m , czyli o p o w i e ś ć najprawdziwsza . Norbert Lippóczy Wędrówki po pohalańskiego Węgrzech w w y c h o b r a z ó w na szkle . . Gier, rzeźbiarz . . . . . . poszukiwaniu . . ludowy . z . 3 . 11 ludo­ . . Rybnej 27 •Jerzy C z a j k o w s k i Michał . . 33 Bożena Kural Najstarsze m a l o w a n e skrzynie p o d h a l a ń s k i e . . 47 Ewa Fryś-Pietraszkowa Szopkarze k r a k o w s c y a k o n k u r s y szopek . . . 57 MATERIAŁY Ryszard B r y k o w s k i Sukienka — votum metalowe z Parczewa . . KRONIKA SUMMARY 60 OF ARTICLES 63 РЕЗЮМЕ Na @4 o k ł a d c e : Niebo, akwarela, collage, 129 X 84 cm, Wyk. Dorota Z a w o j a , p o w . S u c h a B e s k i d z k a . O b r a z n a z y w a n y t a k ż e „ S ą d O s t a t e c z n y " , co w 59 komentarzu namalowałam, do to filmu było prostuje Niebo, a w sposób ludzie następujący: uznali to za Sąd „Pierwszy Ostateczny bampart, autorka obraz, ale który to było Niebo". Fot. Stefan Deptuszewski. Na s t r o n i e t y t u ł o w e j : K r a k ó w . Fot. Jan Świderski. Lajkonik, w y s . 56 c m , 1971 r . W y k . Z d z i s ł a w Dudzik, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4c22363f17bce30c03038d7ffc6df60.pdf 888507cacc772785b2a93c552e0e07d1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1555 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1438 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.3-4 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ AKADEMII NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XXXIX Zeszyt 1-2 Warszawa 1995 �REDAKTOR: WANDA PAPROCKA ZASTĘPCA R E D A K T O R A : I W O N A KABZIŃSKA-STAWARZ Członkowie Rady Redakcyjnej: Maria Biernacka, Mirosława Drozd-Piasecka, Zbigniew Jasiewicz Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105 Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska-Stawarz Na okładce wykorzystano reprodukcję fotografii wykonanej w roku 1937 na Polesiu przez p. Józefa Szymańczyka. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów Państwowego Мш.ешп Etnograficznego w Warszawie Korekta: Redakcja i autorzy Wydanie publikacji zostało dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych Etnografia Polska © Copyright 1995. All Rights Reserved All Papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska Printed in Poland P L ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality Warszawa, ul. Brylowska 35/38 Zam. nr 60/95. Objętość ark. wyd. 23,5. Nakład 500 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Wanda P a p r o c k a - Ludność białoruska a polska polityka mniejszościowa w okresie międzywojennym The Byelorussian minority and the minority policy of the Polish state between the two world wars Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z - Polacy na Białorusi - informacja o badaniach prowadzonych przez pracowników Instytutu Archeologii i Etnologii P A N w War­ szawie Poles in Byelorussia Anna M a l e w s k a - S z a ł y g i n - Zarys tradycji stosowania pojęcia „wiedza potoczna" On the tradition of the concept of "common knowledge" Jarosław K o l c z y ń s k i - „Kozioł ofiarny" a etnologia. O teorii René Girarda . . . . "Scapegoat" and ethnology. On the theory of Réne Girard Ryszard T o m i c k i - Wczesne źródła wiedzy o Ameryce w Polsce: Jan Dantyszek i Dekady Nowego Świata (1516) Pietra Martire'a D'Anghiery Early sources of knowledge about America in Poland: Jan Dantyszek and De orbe novo Decades (1516) by Pietro Martire D'Anghiera Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z - Współzawodnictwa w sytuacjach granicznych. Część III Competitions in liminal situations. Part П1 Franciszek М. R o s i ń s k i - Ruchy ekstatyczno-charyzmatyczne na Nowej Gwinei Ekstatisch-charismatische Bewegungen in Neuguinea Michael A b d a 11 a - Mleko w kulturze ludowej współczesnych Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie Milk in folk culture of the contemporary Assyrians of the Near East Andrzej К I o n der - Wyżywienie ubogie i dostatnie w miastach Prus Królewskich w X V I I wieku Armliche und reichliche Ernáhrung in den Stádten des Kóniglichen PreuBens im 17 jh 5 31 33 48 51 62 65 75 77 106 109 140 143 157 159 179 181 212 KRONIKA O potrzebie badań nad konfliktami etnicznymi - Piotr Kraszewski, Krzysztof Wawruch Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Pogranicze - Kultura - Tożsamość. Dzie­ dzictwo przeszłości i współczesne problemy", Kraków, 25-21X 1994 r. - Urszula Kaczmarek II Międzynarodowa Konferencja „Ekologia i folklor", Łódź, 3-6 VI1994 r. - Maria Łukowska, Violetta Przerembska Nowe spojrzenie na małe ojczyzny i historię Europy Środkowo-Wschodniej. Z obrad X V Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich, Gdańsk, 19-21 I X 1994 r. - Edward Pietraszek V Międzynarodowa Sesja „Duchowość narodów Europy Środkowo-Wschodniej. Eros i Thanatos", cz. I I I , Lublin, 24-27 I V 1995 r. -- Iwona Kabzińska-Stawarz . . . . „Po prostu. W białoruskich wioskach 1993-1994" - Katarzyna Dolęgowska Żydowski Wiedeń - Bronisława Kopczyńska-Jaw orska 213 220 223 225 229 234 239 �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Krystyna Romaniszyn, Świat gospodarek ludzkich, Kraków 1994, Uniwersytet Jagielloń­ ski, ss. 147 - Barbara Olszewska-Dyoniziak Sławoj Szynkiewicz, Pokrewieństwo. Studium etnologiczne, Warszawa 1992, Wydaw­ nictwo UW, ss. 354 - Tomasz Szlendak Shamans and cultures, M.Hoppál, K.D.Howard (eds.), I S T O R Book 5, Akadémiai Kiadó Budapest 1993, International Society for Trans-Oceanin Research, Los Angeles, ss. 302 - Iwona Kabzińska-Stawarz Piotr Eberhardt, Przemiany narodowościowe na Białorusi, Warszawa 1994, ss. 182 - Maria Wojnicka, Iwona Kabzińska-Stawarz Adam Walaszek, Świat imigrantów. Tworzenie polonijnego Cleveland 1880-1930, Kraków 1994, Zakład Wydawniczy „Nomos", ss. 231 - Tomasz Biernat Arkadiusz Żukowski, W kraju złota i diamentów. Polacy w Afryce Południowej X V I - X X w., Warszawa 1994, Wydawnictwo Naukowe PWN, ss. 312 - Elżbieta Sękowska Warszawa egzotyczna. O społecznościach narodowych i wyznaniowych stolicy w przeszło­ ści i współcześnie, Warszawa 1995, Muzeum Woli, ss. 86, tab. 6 - Andrzej Woźniak Jonathan Boyarín, Polish Jews in Paris. The Ethnography of Memory, Bloomington-Indianopolis 1991, Indiana University Press, ss. X I I + 195 - Adam Walaszek „Rocznik muzułmański", R. I , Т. I : 1413 h (1992), ss. 123; R. I l l , T . 2: 1414 h (1994), Warszawa, Wydawca: Stowarzyszenie Jedności Muzułmańskiej, ss. 111 - Andrzej Woźniak Wiesława Korzeniowska, Codzienności społeczności wsi rejencji opolskiej w aspekcie zachodzących przemian (1815-1994), Opole 1993, Państwowy Instytut Naukowy - Instytut Śląski w Opolu, ss. 282, nib 1 - Zofia Szromba-Rysowa Róża Godula, Od Mikołaja do Trzech Króli. O roli daru w obrzędzie, Kraków 1994, Wydawnictwo Wawelskie, ss. 147, il. 7 4- 48 - Hubert Czachowski Piotr Kowalski, Samotność i wspólnota. Inskrypcje w przestrzeniach współczesnego życia, Opole 1993, Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Instytut Filologii Polskiej, ss. 133 - Hubert Czachowski Zbigniew Libera, Rzyć aby żyć. Rzecz antropologiczna w trzech aktach z prologiem i epilogiem, Tarnów 1995, Wydawnictwo Liber Novum, ss. 263 - Konrad Górny, Mirosław Marczyk Ubiory w Polsce. Materiały I I I Sesji Klubu Kostiumologii i Tkaniny Artystycznej przy Oddziale Warszawskim Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Warszawa, paździer­ nik 1992, Warszawa 1994, Stowarzyszenie Historyków Sztuki, Wydawnictwo Kopia, ss. 216, ryc. 80 - Irena Turnau Tamás Hofer, Edit Fél, Hungarian Folk Art, Budapest 1994, Corvina, ss. 208, ryc. 269, w tym barwnych 207 - Irena Turnau Alice Gáborján, Szürujjasok, A Néprajzi Muzeum Tárgykatalógusai, 1.1, Budapest 1993, ss. 132, ryc. 26 + 97 tab. wykrojów -f- 16 barwnych - Irena Turnau Ludmila Ivanovna Malenka, Belaruskae narodnae adzenne. Metadyčny dapamožnik, Mińsk 1992, Belaruski Instytut Prablem Kultury, ss. 64, 57 tab. rysunków i wykrojów - Irena Turnau 243 250 254 257 267 270 274 276 278 280 282 284 288 290 292 294 295 Etnografia Polska is regularly listed in the International Current Awareness Service: Anthropology. Selected material is indexed in the International Bibliography of Social and Cultural Anthropology. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e94b11df01e6670c1450179373a5c1ac.pdf d680414bb333c7d7538936bdbf716eb4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1553 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1437 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.241-270 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Wojciech Burszta, Krzysztof Piątkowski, O czym opowiada antropologiczna opowieść , Instytut Kultury, Warszawa 1994, ss. 184, il. 18 ; Dla kogo została napisana ta książka i jakiemu celowi ma ona służyć? Mimo intrygującej okładki i takichż tytułów rozdziałów na pewno nie jest ona przeznaczona dla przeciętnego czytelnika. Nie jest to lektura lekka i popularna, nie tylko w swej części pierwszej zatytułowanej „Powaga", ale także w części drugiej pt. „Zabawa". Jak mówią autorzy we „Wstępie", jest to próba zaprezentowania pewnej wizji antropologicznej refleksji nad kul­ turą, jednej z możliwych i nie pretendującej do miana uniwersalnej. Autorzy podzielili czas istnienia antropologii na dobę modernizmu i postmodernizmu (co wydaje się wielkim uproszczeniem) i w ramach tych dwóch „epok" charakteryzują postawy antropologa w stosunku do badanej rzeczywistości. Jest to, jak powiedział poeta, „przyglądanie się własnemu przyglądaniu", refleksja nad widzeniem świata przez antropologów różnych orientacji, jed­ nak zawsze sprowadzonych do modeli widzenia świata tych dwóch okresów, co w pewnym sensie zamazuje cechy charakterystyczne różnych kierunków, szczególnie w dobie modernizmu która to doba charakteryzowana jest głów­ nie przez orientacje egzystujące w etnologii polskiej. Postmodernistyczne spojrzenie ilustrowane jest natomiast przede wszystkim poglądami i tezami antropologów anglosaskich. Ich spojrzenie na kulturę i człowieka bardzo ściśle wiąże się ze współczesnymi kierunkami filozoficznymi. Poglądy te można by określić jako pewne zmaganie i próbę okiełzania wszech­ ogarniającego nauki o człowieku (tak przynajmniej można by sądzić z relacji autorów) relatywizmu i dekonstrukqonizmu. Przy tym wszystkim interesują autorów problemy, „przed jakimi staje badacz kulturowej obcości w mo­ mencie, gdy nie przymyka oczu na teraźniejszość, gdy wytrąca się z utartego szlaku rozumowania, gdzie kończy się, a gdzie zaczyna jego rola jako antropologa naukowca. O tym mówi drugi aspekt rozważania, który spro­ wadza się do „pokazania, co dziś antropolog może dojrzeć w kulturze pozbawiwszy się swej uprzywilejowanej pozycji obiektywnego obserwatora. Antropolog współczesności chcąc nie chcąc jest też uczestnikiem zjawisk, o których wypowiada się w trybie naukowym. Dzieje się tak szczególnie, gdy przedmiotem zainteresowań czyni kontekst mu najbliższy czyli to, co go �242 RECENZJE I OMÓWIENIA bezpośrednio otacza. Okazało się, że tym, co decyduje o swoistości i atrak­ cyjności antropologicznego widzenia kultury nie jest przedmiotowo potrak­ towany zakres zainteresowań, ale raczej sposób stawiania pytań do tej kultury się odnoszących" (s. 13). Szczegółowe omówienie poglądów anglo­ saskich uczonych Rorty'ego i Geertza stawia nas wobec problemu etnocentryzmu wykraczającego poza problemy naukowe i mającego ważkie znacze­ nie w życiu społecznym. Szczególnie w rzeczywistości amerykańskiej rzutuje on na ustosunkowanie się do mniejszości, przede wszystkim do Indian. Rorty dostrzega znaczny wpływ antropologów na to, jak wyglądała ich sytuacja w Ameryce XIX-wiecznej i jak wygląda obecnie. Antropologowie doby modernizmu traktowali krajowców i ich kultury jak „zamknięte mo­ nady, do których wstęp mają jedynie wtajemniczeni... Podkreślanie odmien­ ności, niewspółmierności, całościowości, rytualizacji itd. kultur tzw. prymi­ tywnych jeszcze bardziej te kultury marginalizowało" (s. 93). Inaczej jest dziś, gdy - jak mówi Rorty - kultura liberalna narzuciła antropologom nową rolę. Mają oni rozszerzać „horyzonty własnego społeczeństwa, po to choćby, by demokracja liberalna mogła wypełnić swoje moralne zadanie: harmonijnie połączyć i pogodzić zróżnicowanie i uniwersalność" „Rolą antropologów jest « produkowanie » coraz większej liczby koneserów zróżni­ cowania, podobnie, jak to czynią na swój sposób historycy, pisarze i dzienni­ karze" (s. 95). Odrzucając istnienie transkulturowych, uniwersalnych war­ tości i kryteriów racjonalności, Rorty proponuje anty-antyetnocentryzm. Zakłada bowiem, że „jeśli badacz nie jest w stanie odwołać się do neutral­ nych kryteriów, nieuchronnie grozi to irracjonalizmem i/lub etnocentryzmem, a one spaczają w istotny sposób prawdziwy obraz analizowanego wycinka rzeczywistości. W miejsce tej teorii anty-antyetnocentryzm proponu­ je rodzaj filozoficznej terapii, której jedynym celem jest wskazanie na prak­ tyczną przewagę instytuqi liberalnych w umożliwianiu jednostkom i kultu­ rom «dawać sobie radę», bez wtrącania się w prywatność innych, bez wchodzenia w konflikt z pojęciami dobra innych ludzi. Nie relatywizm, nie « obiektywność» transkulturowa, ale etyczna propozycja i zachęta. Być może jest to najlepsza rzecz, jaką ludzkość może zrobić." (s. 96). Geertz widzi jednak niebezpieczeństwo w traktowaniu mniejszości jako równoprawnych członków społeczeństwa bez dostrzegania ich wieloaspektowej odrębności. Alkoholizm i pijaństwo wśród Indian Południa i Zachodu Stanów Zjedno­ czonych wymagają uwzględnienia kontekstu plemiennego, sytuacji destrukcji tradycyjnej kultury, jakiej doświadczyli tubylcy (s. 92). Wielu intelektua­ listów świata zachodniego jest przeciwnych włączaniu się Latynosów czy Indian w świat cywilizacji amerykańskiej. Uważają, że powinni oni zachować własną odrębność językową i kulturową. Wiemy, że nie jest to pogląd nowy. Przed zbyt szybką akulturacją w Afryce przestrzegał Bronisław Malinowski. Jeśli idzie o Indian, to przypomina się opowieść o rozbitym kubku Indianina z Wzorów Kultury Ruth Benedict mówiąca, jak delikatną sprawą jest udzie­ lanie owym „innym" kulturowo mniejszościom dobrodziejstw cywilizacji. �RECENZJE I OMÓWIENIA 243 Ten dylemat spojrzenia na inne kultury tak wiele znaczący w życiu społecznym ma też swój odpowiednik w badaniach naukowych prowadzo­ nych przez antropologów. Przeciwstawieniu: swój - obcy, my - oni, tkwią­ cemu w założeniach i metodzie badawczej, poświęcają autorzy wiele miejsca w swej pracy. Tutaj wspierają ich rozważania filozofów, „metafizyka Innego", Levinasa i „możliwość Innego" - J. Derridy. Podaje ona w wąt­ pliwość możliwość poznania bowiem, kiedy podmiot wykracza poza siebie „ku temu, co napotyka w świecie, rozpoznaje zawsze samego siebie." Jest tak zawsze, gdy chcemy poznawać, jest to więc sytuacja nieodłącznie przypi­ sana losowi antropologa - chcąc czy nie, musi on zawładnąć swoim, innym, kiedy pragnie go ująć w pojęciowe ramy reprezentacji." (s. 50). Wprawdzie autorzy nie uważają za zasadne odwoływanie się antropologa do tej filozofii, widzą jednak współzależność tych rozważań z rozterkami badaczy antropo­ logów borykających się z problemem," jak uniknąć zarówno etnocentryzmu, jak i - symetrycznego względem niego relatywizmu [...], jak rozumieć inność kulturową bez redukowania jej do ram kultury naszej, jak zachować odmienność innych ludzi, odmienność dzięki której inny pozostaje innym, nie przechodząc przez «filtr» procesu zrozumienia?" (s. 52). Modernistycz­ na relacja: podmiot poznający - przedmiot poznania została w postmoder­ nizmie zakwestionowana (s. 44). „Na gruncie antropologicznym pojawia się powszechnie postulat, iż pierwej należy oswoić naszą własną kulturę i po­ znać ją w taki sposób, jakby to była kultura w rzeczywistym sensie inna, 0 statusie tej inności analogicznym, jaki przydawano dotąd kulturom prymi­ tywnym. Chodzi o to, by zachować inność zarówno w nas samych, jak 1 dotychczasowych innych, by w rezultacie dotrzeć w rejon wyższy ponad różnice" (s. 44). Wszystkie omawiane przez autorów teorie mówią o wzajem­ nym powiązaniu i oddziaływaniu na siebie badacza i badanego, a ściślej dwóch poznających się podmiotów. Autorzy prezentują nam również przeniesioną z filozofii na grunt nauk antropologicznych metodę dekonstrukcji. Jak twierdzą oni, nie jest to burze­ nie całkowite dotychczasowych konstrukcji myślowych, ale ich przebudowa, wykazanie ich ograniczenia i sprzeczności, ale jednocześnie przejęcie tego, co jest pozytywne. „[...] Dekonstruowanej opozycji nie odrzuca się, ale za­ chowuje «w planie myslowym», aby posługiwać się nią w rozumowaniu, a w końcu niejako się ją przywraca po dokonaniu odwrócenia nadającego jej odmienny status i znaczenie". Za prekursora tej metody w naukach antro­ pologicznych jest uważany przez Deridę Claude Lěvi-Strauss (s. 64-65). Z rozważań tych płynie dość pesymistyczny wniosek, że wszystkie zało­ żenia teoretyczne, z jakimi przystępujemy do badań kultury są konieczne i nieuniknione, ale jednocześnie stanowią one balast przeszkadzający na­ szemu rzeczywistemu wniknięciu w tę badaną kulturę (s. 68). To podejście dekonstruuje również przeświadczenie o możliwości zwierciadlanego odbicia świata w umyśle badacza. W swej książce Mirror for Man wydanej w 1949 r. amerykański antropolog C. Kluckhohn uważa za rzecz oczywistą, że owo �244 RECENZJE I OMÓWIENIA zwierciadło , jest trwałe, obiektywne i nigdy nie podlega rozbiciu; możemy nie zgadzać się co do interpretacji zwierciadlanego obrazu innych konwencji kulturowych, ale przecież nie będziemy negować, że lustro oddaje wiernie rzeczywistość, że ją odbija." W 1982 r. ukazuje się książka Jay'a Ruby'ego A Crack in the Mirror, w której stwierdza on, że „nie ma żadnego zwierciad­ ła, rozpadło się ono na szereg drobnych odprysków. Nie warto w ogóle do niego powracać, ponownie je mozolnie składać, gdyż byłoby to złożenie wyrażające kolejną obiektywistyczną iluzję. Byłby to powrót naszego zwierciadła, przez nas złożonego" (s. 38-39). Ani Ruby, ani współautorzy wzmiankowanej książki nie popadają jednak w pesymizm. Uważają oni, że „to co stworzyło rzekomo niezmienne i trwałe zwierciadło adekwatnego przedstawienia świata, którego wyrazem były przezroczyste opisy innych kultur, jest wytworem naszej kultury." Kolory tego obrazu wyprodukowali sami antropologowie „tworząc dyscyplinę i formułując poznawcze ideały nauki mierzącej się ze światem różnic i podobieństw ludzkiej kultury. Te kolory to miara porządkująca wszelkie społeczeństwa, dzięki której można je w ogóle porównywać lub kontrastować. Lustro [...] jest w istocie swej partykularystyczne, historycznie zmienne i stanowi w tym sensie iluzję obiektywności. Ta iluzja ma swoje źródło w filozofii, a została przejęta na własny użytek przez antropologię i «wywieziona» poza nasz świat po to, by poznać to, co inne, egzotyczne, ale co zwierciadło to zawsze jest w stanie wiernie uchwycić - jak to zwierciadło. Antropolog miał tylko opowiedzieć, co w nim zobaczył, uporządkować obraz i zaprezentować profanom" (s. 39). Na tle tych rozważań przyglądają się nasi autorzy etnologii polskiej w ostatnich dziesięcioleciach. Spoglądają na nią dość krytycznie cytując słowa C. Geertza: „antropologia często zanika, ale niekoniecznie często się odradza" (s. 54). Właśnie te słowa odnoszą się, według nich, do polskiej etnologii. Sądzą, że ona „nie jest nauką o wyłanianiu się kultur, o ich dynamice, lecz wiedzą o kulturach zanikających" (s. 54). „Pojęcie kultury [...] jest pojęciem skierowanym ku obyczajom i tradycji, które należy chronić od zapomnienia, gdyż od zagłady uchronić się nie da. Etnologia w Polsce to nauka o ginących, zanikających elementach dziedzictwa kulturowego [...] Etnologia polska skazała się na peryferyjność własnych zainteresowań, od­ wróciła od «zywych stanów kultury». Stąd odbicie w niej dyskusji, o których staramy się w tej książce nieco powiedzieć jest znikome, żeby nie powiedzieć żadne [...] Najgorsze jednak, co mogłoby spotkać naszą dyscyplinę w jej krajowym wariancie, to utrata poczucia rzeczywistości, czego mamy już symptomy" (s. 55). Dalej podnoszą autorzy problem mityzacji takich pojęć jak: „tradycja", „kultura ludowa", „kultura tradycyjna" i sygnalizują, „w jaki sposób podstawowe założenia wynikające z przyjętego przez bada­ cza sposobu rozumienia kultury mogą, « ustawiać » sam sposób podejścia do zagadnienia tradycji"; „[...] praktyka etnograficzna trwa siłą własnej inercji" (s. 73) [...] „Oskar Kolberg zapisywał tysiące stron, a za nim i przed nim inni wizerunkiem wsi spokojnej, wesołej, rozśpiewanej, ale i tajemniczej" (s. 78). �245 RECENZJE I OMÓWIENIA Tymczasem „kultura dla antropologii nie jest już dziś - jak mówiliśmy - jakąś tradycją, którą koniecznie trzeba ocalić od zapomnienia, lecz jest zbiorem kodów, ideologii i artefaktów, które poddają się twórczym i kry­ tycznym przetworzeniom" (s. 110). Wydaje się jednak, że obraz polskiej etnologii przedstawiony przez autorów jest zbyt jednostronny i że oni sami ulegli mityzacji. Poczynając od Kolberga. Pisał on o tym, co współcześnie widział na polskiej wsi i w wielu miejscach jego opracowań spotykamy się z konstatacją zmian zachodzących już wówczas na wsi, przenikającym wpływom miasta, zanikania tego, co tradycyjne. Nigdy nie twierdził on, że kultura chłopska jest czymś stałym i niezmiennym. A jeśli idzie o naszą etnologię ostatnich dziesięcioleci to już w żadnej mierze nie można przyjąć tezy, że zajmuje się ona tylko ginącymi elementami dziedzictwa kulturowego. Wystarczy przyjrzeć się monografiom, takim jak Kurpie - Puszcza Zielona czy Stare i Nowe Siołkowice, a także pracom ukazującym się w serii Biblioteki Etnografii Polskiej - M . Biernackiej, W. Paprockiej, J. Kucharskiej czy pracom publikowanym w Zeszytach Etnograficznych UJ, by stwierdzić, że procesy przemian, zagadnienia tworzenia się nowych kształtów kultury wiejskiej nie są naszym etnologom obce.. Nie mówię już o „Polskiej Sztuce Ludowej" czy „Literaturze Ludowej", bo tu może istotnie wiodą prym nie etnologowie. W każdym razie uważam, że owe „żałobne lamenty" nad polską etnologią są nieuzasadnione. Autorzy próbują wskazać wyjście ze „ślepego zaułka", w jakim - według nich - znalazła się nasza dyscyplina. Jako na niewykorzystane, a warte uwagi pole zainteresowań, wskazują na kulturę masową oraz na zagadnienie kiczu, które to problemy dość obszernie oma­ wiają, wkraczając tu zresztą na obszary innych dyscyplin. Ostatni rozdział zatytułowany „Fin de siécle" jest jakby przedstawieniem historycznych korzeni dzisiejszych ideologii. Ideologia oświeceniowa zrodziła libertynizm burzący ustalony porządek rzeczy, on kształtuje porządek epoki. Autorzy starają się uchwycić podstawowe rysy libertynizmu z antropologicznego punktu widzenia. Choć trudno jest ustalić ścisły związek tego rozdziału z całością książki, można wnioskować, że autorzy chcą wykazać analogie „fin de sieďu" z końcem naszego stulecia. W zakończeniu autorzy próbują tchnąć optymizm w czytelni­ ka poetyckim stwierdzeniem: „Antropologia współczesności nie musi dostoso­ wywać się do nowej rzeczywistości, ma swoje tropy i kanały opowieści, które staraliśmy się pokazać. Nie musi omijać rzeczy ułomnych czy zdegradowanych: rozgląda się po teraźniejszości i patrzy w przeszłość - nie boi się przyszłości. Nic to, że popada w sidła tradycji, którą rehabilituje, choć przeszłość się dziś ujednolica w stereotypowe wyobrażenia o niej samej: nie boi się końca historii, to jej urok. A więc snuć się będzie dalej antropologiczna opowieść" (s. 164). A na skrzydełku książki napisano: „Gdyby nie było kultury, nie byłoby antropologii, a gdyby nie antropologia inaczej z pewnością widzielibyśmy kulturę i inaczej sobie o niej opowiadali." Teresa Karwicka �246 RECENZJE I OMÓWIENIA Jadwiga Kucharska, Poszukiwania tożsamości kulturowej ludności kaszub­ skiej w Polsce i Kanadzie, Łódź 1993, ss. 136 Recenzowana książka jest wynikiem wieloletnich badań, przemyśleń i pracy Autorki, która w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych przeby­ wała wśród Kaszubów Bytowskich - w samym centrum niewielkiego areału, jaki zamieszkują w Polsce, a następnie wśród kaszubskich osadników na terenie Kanady w parafii Wilno. Przedmiotem zainteresowań stały się rodzi­ ny rolnicze i chłoporobotnicze identyfikujące się co najmniej od 3 pokoleń z kaszubską grupą etnograficzną, kultywujące rodzime tradycje językowe i kulturowe. W tych różniących się strukturą społeczno-zawodową środowi­ skach Autorka starała się uchwycić stosunek ludzi do tradycji, ocenę i war­ tość, jaką dla nich przedstawia poprzez poznanie zachowań, opinii, sądów, poglądów, sposobów myślenia. Dla zgłębienia tych problemów starała się też wniknąć w genealogie, życiorysy i wydarzenia z przeszłości, które zawa­ żyły na poglądach i postawach życiowych badanych rodzin i mogły wpłynąć na ich obecny stosunek do tradycji. Nieodzownym działaniem w poszukiwaniu tożsamości kulturowej tu­ tejszej ludności było ustalenie modelu współczesnej rodziny kaszubskiej i porównanie go z przyjętymi dotychczas systemami w skali regionu, a nawet kraju również w perspektywie dziejowej, na ile to oczywiście było możliwe. Dopiero w tak szeroko zakreślonej perspektywie można poznać mecha­ nizmy, jakie współdziałają w przekazywaniu tradycji. Warto w tym miejscu podkreślić, że nie jest to sprawa prosta i łatwa do uchwycenia, w przeciwień­ stwie do zjawisk materialnych i społecznych. Problem tożsamości wiąże się bowiem ze sferą świadomości, a zjawiska z otaczającego świata, wynikające z działalności człowieka, są tylko zewnętrznym tego przejawem i potwier­ dzeniem. Wskazują na to wyniki badań również innych autorów zajmują­ cych się problematyką stosunków etnicznych oraz zagadnieniem „swoi" i „obcy", np. na Górnym Śląsku (K. i J. Wodzowie, K. Łęcki, P. Wróblew­ ski, M.G. Gerlich, E. Kłosek i inni). Autorce omawianej pracy chodziło przy tym o sięgnięcie w najgłębsze pokłady jestestwa, a zarazem o określenie autorytetów uwzględnianych zarów­ no w obrębie rodziny, jak też w kręgach krewniaczo-sąsiedzkich. Aby dotrzeć do sedna problemu należało pokonać wiele przeszkód i barier wynikających z życiowej sytuaqi Kaszubów. Przez wiele pokoleń żyli oni bowiem w różnych układach społeczno-politycznych, które nie były obojętne dla procesu kształto­ wania się świadomości narodowej oraz poczucia odrębności językowej, kulturo­ wej i religijnej jednostek oraz całej polskiej zbiorowości tego regionu. Okres stanowiący historyczne tło dla problemów poruszanych w pracy sięga połowy ubiegłego wieku. W części pierwszej Autorka uwzględnia sytuację kształtującą się w centrum i na peryferiach kaszubskiego obszaru językowego, tj. na terenie Polski, a w części drugiej - wśród ludności kaszubskiej żyjącej w diasporze, konkretnie w parafii Wilno na terenie Kanady. Kulturę regionalną �247 RECENZJE I OMÓWIENIA ukazano tutaj najpierw we wsiach ziemi bytowskiej, poprzez pryzmat uwarun­ kowań i przebiegu procesów identyfikacji kulturowej, sytuacji społeczno-prawnej, życia rodzinnego, życia religijnego, języka etnicznego oraz stosunku Kaszubów do własnych i obcych wzorów kulturowych. W części drugiej natomiast treści te wzbogacono jeszcze o informacje na temat przebiegu procesów osadniczych w nowej ojczyźnie i życia na farmach - obrazujące łącznie procesy adaptacji do nowych warunków gospodarczo-społecznych w Kanadzie. Szerzej też został tutaj omówiony stosunek do własnych i obcych wzorów kulturowych. W procesie identyfikacji kulturowej uwzględniono bowiem wyobrażenia i stosunek do kraju przodków, tworzenie się organizacji parafialnej, zastępowanie kaszubskiej tradycji regionalnej elementami polskiej tradycji narodowej oraz innowacje kulturowe. Zakończenie odnosi się wyłącznie do części I I pracy i jest odpowiedzią na pytanie, co przyczyniło się do utrzymania świadomości i tożsamości kulturowej Kaszubów żyjących w diaspo­ rze. Na pierwszym miejscu Autorka wymienia religię (katolicką), dalej język, w mniejszym stopniu tradycje obrzędowe, które ustępują obecnie miejsca tradycjom historycznym i patriotycznym własnego narodu. Nieco inaczej wygląda to obecnie w Polsce, na terenie kaszubskiego obszaru językowego, różnicującego się na strefę peryferyjną i centralną Kaszub. Tutaj różnice te powodują „odmienne możliwości rozwoju gospodarczego i społeczne­ go oraz różne losy historyczne w dwudziestoleciu międzywojennym". Praca byłaby pełniejsza, gdyby konkluzje wynikające z treści obydwu części porównano ze sobą, uwzględniając także opinie Kaszubów miesz­ kających w Polsce na temat swych ziomków w Kanadzie i vice versa. Otwarta pozostała także kwestia, czy i jakie elementy kultury kaszubskiej przenikały do sąsiednich i współzamieszkujących obcych grup etnograficz­ nych, zarówno w Polsce, jak w Kanadzie i jaki był ich odbiór Kaszubów. Być może obraz tożsamości tej grupy byłby przez to bardziej wyrazisty, mobilizujący samookreślenie i identyfikację. Tym niemniej w obecnym wy­ daniu praca jest równie interesująca i stanowi cenny wkład do poznania czynników i przyczyn wpływających na stopień świadomości społecznej oraz kultury jednej z grup etnograficznych żyjących na polskim pograniczu, a także w obcym jej środowisku dalekiej Kanady. Barbara Bazielich Lech Mróz, Geneza Cyganów i ich kultury, Wydawnictwa Fundacji „Histo­ ria pro Futuro", Rozprawy, tom I I I , Warszawa 1992, ss. 295, mapa 1 Omawiana tu książka wybitnego znawcy kultury cygańskiej, będąca jego rozprawą habilitacyjną, wyraźnie różni się od wcześniejszych prac tego autora. Inna jest przede wszystkim jej podstawa źródłowa, pojawia się też w niej wiele nowych pytań badawczych. Autor tak pisze o tym we „Wstępie": �248 RECENZJE I OMÓWIENIA „W dotychczasowej swojej pracy posługiwałem się głównie materiałami etno­ graficznymi. Jednakże coraz częściej powracała myśl, że weryfikacji wymaga także wiedza historyczna, że jest to nawet być może jedno z najpilniejszych zadań dla tych, którzy zajmują się Cyganami. Rozwój nauk społecznych, fakt, że Cyganami zaczęli się interesować także zawodowi antropolodzy i etnolodzy [...] pozwolił nie tylko pełniej opisać, ale i lepiej zrozumieć wiele kwestii. Często jednak to, co wynika z analizy etnologicznej, nie wiąże się z tym, co zdaje się wynikać z wiedzy historycznej. To skłania do wniosku, że należałoby pogłębić badania historyczne i źródłowe, sprawdzić stan wiedzy i to nie tylko w odniesieniu do Polski. Dlatego właśnie zająłem się weryfikacją bazy historycznej, powrotem do źródeł i do podstawowych dla cyganoznawstwa pytań, by mieć obraz przeszłości bliższy prawdy, a zarazem lepiej zrozumieć to, co wynika z materiałów etnograficznych i szukać wyjaśnień także tych zjawisk i procesów, które obserwujemy współcześnie." (s. 2) Tych kilka zdań określa nie tylko cel pracy lecz również stosunek autora do wcześniejszej literatury przedmiotu i w związku z tym wymaga wyjaśnienia. Literatura cyganoznawcza, choć bardzo obfita, była do niedawna jeszcze efektem fascynaqi Cyganami nie podbudowanej zazwyczaj niezbędnym do prowadzenia poszukiwań naukowym przygotowaniem. To, co przez całe dziesięciolecia pisano o Cyganach było, jak zauważa L. Mróz, obciążone „wyjątkowo dużym procentem błędu, uproszczonych sądów, interpretacji nie mających uzasadnienia, powierzchownych informacji lub zupełnych fantazji" (s. 1). Tak więc ten „powrót do źródeł" jest w przypadku wielu kwestii związanych z genezą i historią Cyganów po prostu koniecznością, a ostrożność z jaką autor korzysta z prac swoich poprzedników, jak będziemy mieli możność przekonać się, jest w pełni uzasadniona, bo choć od kilku lat „Cyganie, ich geneza i kultura znaleźli się w polu zainteresowania zawodowych antropolo­ gów, także historyków" (s. 1), to i im zdarza się jeszcze bezrefleksyjne powielanie zdań niegdyś przez kogoś z uczonych wypowiedzianych. Ten „powrót do źródeł", o którym pisze autor, dokonywał się w jego pracy kilkoma drogami: przez krytyczną analizę literatury dotyczącej genezy i historii Cyganów, co w niektórych wypadkach było próbą dotarcia do źródeł w tych pracach wykorzystanych, przez szeroko zakrojoną kwerendę archiwalną mającą na celu poszukiwanie nowych źródeł, a prowadzoną w ramach problemu węzłowego „Cyganie w Polsce" w archiwach polskich i litewskich i wreszcie drogą badań terenowych, w czasie których autor starał się zgromadzić zachowane w ustnej tradycji dwu grup społecznych Indii, uważanych dość powszechnie za protoplastów Cyganów, przekazy o ich własnej przeszłości i pochodzeniu. Poszukiwań źródłowych na taką skalę nie prowadził żaden z uczonych zajmujących się tą problematyką. Problem genezy i historii Cyganów pojawia się jako jeden z głównych kierunków poszukiwań naukowych Lecha Mroza już od dawna. Obszernie został potraktowany w książce o Cyganach z lat siedemdziesiątych, przewija się i w późniejszych artykułach. Powraca jako jedno z zagadnień wiodących �RECENZJE I OMÓWIENIA 249 w połowie lat osiemdziesiątych, kiedy autor wraz z grupą studentów roz­ poczyna poszukiwania przodków Cyganów w północno-zachodnich Indiach. Podjęcie przez L. Mroza tego problemu wiązało się z głęboką świadomością jego złożoności i trudności związanych z jego rozwiązaniem. Krótki przegląd treści książki może o tych trudnościach dać jedynie przybliżone wyobraże­ nie. Zaczynają się one już w momencie próby określenia przedmiotu badań, gdyż - jak stwierdza sam autor - „słowo Cyganie jest terminem o znacznej pojemności i niezbyt ustalonych granicach: określa rozmaite, czasem z grun­ tu odmienne społeczności" (s. 4). Wyjaśnieniu problemów terminologicz­ nych poświęca L. Mróz cały rozdział pierwszej części pracy, konkludując ostatecznie, iż jej przedmiotem „są Cyganie właściwi, ci, których przodkowie wyszedłszy z Indii przemierzyli Iran i Bizancjum i od XIV stulecia reje­ strowani są w kronikach i literaturze europejskiej i których drogi prowadziły także do Ameryki i Australii" (s. 13). W kolejnych rozdziałach autor zajmuje się hipotetycznymi przodkami Cyganów, sporem wokół ich wyjścia z Indii, najdawniejszymi źródłami do ich dziejów, kwestią migracji Cyganów na kontynencie europejskim i ich przyczynami. Następnie omawia postawy wobec przybyszów w różnych krajach Europy, wyjaśnia pochodzenie nazw „Egipcjanie" i „Roma", pisze 0 początkach prześladowań Cyganów w Europie i próbach biblijnego ich uzasadnienia, ich wizerunku w źródłach z XV i X V I w. i zmianach za­ chodzących w postawach wobec Cyganów w krajach Europy w wiekach następnych. Dalsze rozdziały (część VI) poświęcone są dziejom Cyganów w Polsce od X V w. aż po I I wojnę światową i praktyce społecznej wobec nich. Część pracy wyraźnie różniąca się od poprzednich, historycznych, stanowią trzy „komentarze etnologiczne" dotyczące więzi społecznych, nie­ spójności wierzeniowo-religijnej i rozmaitości materialnych form egzystencji Cyganów. Zwięzłe „Zakończenie" zawiera sformułowane w kilkunastu pun­ ktach konkluzje. Uzupełniają pracę trzy suplementy: pierwszy poświęcony Bandżara i Gadulia Lohar, grupom społecznym z północno-zachodnich Indii jako hipotetycznym protoplastom Cyganów, drugi traktujący o węd­ rówkach grup Cyganów w XV i X V I w. pod wodzą tzw. książąt i baronów cygańskich, trzeci zawiera kilkanaście dokumentów z X V - X V I I I w. dotyczą­ cych Cyganów w Polsce, pochodzących z XIX-wiecznej pracy J. Daniłowicza oraz z archiwów w Krakowie, Olsztynie i Wilnie. Jedną z kwestii podstawowych, dotychczas nie rozwiązanych i budzących wśród badaczy największe spory, jest pytanie o rejon Indii będący prakolebką Cyganów i o to jakie grupy społeczne dały im początek. Istnieje na ten temat wiele hipotez i jak wykazuje to autor, niemal wszystkie są równie mało udokumentowane. Szerzej zajmuje się L. Mróz jedną z nich - dość popularną we współczesnym cyganoznawstwie tezą o związku Cyganów z wędrownymi kowalami - Gadulia Lohar i handlarzami bydła 1 soli - Bandżara. Obu tym grupom poświęca autor sporo miejsca w roz­ dziale o przodkach Cyganów oraz obszerny suplement. Te partie książki �250 RECENZJE I OMÓWIENIA L. Mroza, a zwłaszcza suplement należą do najbardziej oryginalnych i chciał­ bym jeszcze do nich wrócić. Spory wywołuje również kwestia, kiedy przodkowie Cyganów opuścili Indie i jakimi drogami dotarli do Europy. Wprawdzie dzięki badaniom językoznaw­ czym dokonano pewnych istotnych ustaleń, ale nie są one dokładne. Zdaniem L. Mroza, początek tej wędrówki miał miejsce w X I w. i wiódł m.in. przez Armenię, Bizanqum, do krajów Europy południowo-wschodniej. Dane języko­ znawcze wskazują, że przodkowie Cyganów stosunkowo długo przebywali na terytorium Armenii. Czy były to ziemie Armenii właściwej czy też armeńskiego królestwa Rubenidów w Cylicji, tego wobec braku jakichkolwiek poza języko­ znawczymi źródeł, nie da się jednoznacznie rozstrzygnąć. Pewne wątpliwości budzą rozważania dotyczące pierwszej wiadomości o Cyganach, pochodzącej z X I w. Za G. Soulisem, jednym z tych profe­ sjonalnych badaczy Cyganów, których autor pracy obdarza większym zaufa­ niem, powołuje się on na źródła gruzińskie z tego okresu, a m.in. na Kronikę Iberii. Tytuł przytoczony został w tłumaczeniu, ale jest to prawdopodobnie Matiane Kartlisa, jedna z części zbioru gruzińskich kronik - Kartlis Cchowreba. Jak się wydaje, Soulis okazał się tu niezbyt wiarygodny, bo w akademickim tłumaczeniu tej kroniki na język rosyjski {Matiane Kartlisa, Tbilisi, 1976), brak opisu wydarzeń w parku Filopati w Konstantynopolu, który miał zawierać ową wzmiankę o Cyganach. Wątpliwości co do prawdziwości informacji Soulisa wyraża również, choć z innych powodów, sam autor. Lepiej udokumentowane są późniejsze dzieje Cyganów. Wspominające o nich źródła są już na tyle liczne i wiarygodne, że pozwalają autorowi wysunąć przypuszczenie, iż proces formowania się Cyganów jako grupy dokonywał się na terenie Bizanqum - w Azji Mniejszej i na Bałkanach - prawdopodobnie nie wcześniej niż w XIV w., zaś jego rozwinięcie miało miejsce w krajach Europy południowo-wschodniej. Interesującą, a niekiedy wręcz pasjonującą lekturą są rozdziały książki L. Mroza poświęcone dziejom Cyganów w Europie, szlakom ich wędrówek, kształtowaniu się postaw wobec nich i zachodzącym w tej dziedzinie prze­ mianom, rodzeniu się stereotypowego wizerunku Cygana. Część dotycząca Cyganów w Polsce, oparta na najbogatszym materiale źródłowym, nasuwa nieco uwag. Wiodącą kwestią w tej części pracy jest nowa polityka społeczna wobec Cyganów, uprawiana od połowy XVII w., mianowa­ nie zwierzchników cygańskich dla całej Rzeczypospolitej, lub - częściej - lokalnych. Wydaje się jednak, że oprócz tego warto było, dysponując tak dużą ilością materiałów, spróbować wydobyć z nich wszystko to, co dotyczy kształtowania się kultury cygańskiej w okresie od X V I do X V I I I w. Tego rodzaju przedsięwzięcie byłoby trudne do realizacji w skali Europy, możliwe natomiast w skromnym choćby zakresie, na materiale polskim. Tu również nasuwa się refleksja związana z pytaniem o kryteria „cygańskości", o znaki tożsamości wspólne dla wszystkich grup cygańskich. Dwu­ krotnie podejmuje autor w pracy kwestię cygańskiego etosu, nie rozwijając �251 RECENZJE I OMÓWIENIA jednak tej myśli szerzej. Być może właśnie etos okazałby się tym elementem wspólnym. Może należałoby się nim zająć w kontekście rozważań nad kształtowaniem się kultury cygańskiej w Polsce, z odwołaniem oczywiście do materiałów z innych krajów. Na zakończenie chciałbym wrócić jeszcze do sprawy hipotetycznych przodków Cyganów. Wiadomo, że pochodzili z Indii. To jedno jest pewne, niemal cała reszta pozostaje przedmiotem sporów. W tej kwestii L. Mróz obiera inną niż w pozostałych przypadkach drogę „powrotu do źródeł". Nie odwołuje się do hinduskich annałów, kronik i dokumentów zawierających wiadomości na ten temat, bo one nie istnieją; tego rodzaju dzieła są zresztą w Indiach rzadkością. Hindusi mają specyficzny stosunek do historii i takie poszukiwania są przeważnie stratą czasu. L. Mróz sięga do materiałów z własnych badań terenowych i odpowiedzi na pytania szuka w mitach mówiących o genezie grup Bandżara i Gadulia Lohar. Ta odpowiedź trochę rozczarowuje, choć można było się jej spodziewać: „odwoływanie się do związków z Bandżarami i Gadulia Lohar należy uznać na takie same fantaz­ jowanie jak cała niemal historia protoplastów cygańskich" pisze L. Mróz (s. 244). Są tylko dwa elementy łączące te społeczności: koczowniczy tryb życia i pewien szczegół mitów genealogicznych: forma egzystencji traktowa­ nej jako przekleństwo, kara. Wkraczając do Europy Cyganie podobnie jak Bandżara i Gadulia Lohar, dokonują mitologizacji własnej przeszłości, ale czynią to wyłącznie na użytek obcych - nie-Cyganów. Opowieści o pokutnej pielgrzymce mają im otworzyć rogatki i bramy miast, ułatwiać wędrówkę. Tworząc te opowieści na użytek obcych, zapominają co mówiły ich własne mity o pochodzeniu, odcinają się od własnej przeszłości. Historia Cyganów zaczęła się dopiero w Europie i pisana była przez Europejczyków. Książka Lecha Mroza jest pracą wyjątkową w literaturze cyganoznawczej, pracą, której autor stawia sobie trudne pytania i wiele z tych pytań pozostaje bez odpowiedzi. Jest to książka, która skłania do refleksji i daje satysfakcję w przemierzaniu wraz z jej autorem, mało przetartych dróg. Andrzej Woźniak Antoni Kuczyński, Syberia - czterysta lat polskiej diaspory. Antologia historyczno-kulturowa, Ossolineum, Wrocław 1993, ss. 435, il. 80, indeks nazwisk Antoni Kuczyński, wrocławski etnolog i socjolog, od lat zajmuje się dorobkiem naukowym polskich podróżników i badaczy kultur pozaeuropej­ skich. Szczególnym zainteresowaniem autora cieszy się obszar Eurazji. W tym celu prowadził on studia archiwalne, a także podróżował po terytorium Rosji, Syberii i Dalekiego Wschodu. Pozwoliło mu to na dokonanie obserwacji i wywiadów terenowych. Prezentowana tu antologia jest najobszerniejszą z dotychczasowych prac Kuczyńskiego. �252 RECENZJE I OMÓWIENIA Autor w obszernym rozdziale ustosunkowuje się najpierw do całości zagadnienia, potem zamieszcza w chronologicznym porządku 24 fragmenty polskich relaqi o Syberii, a wreszcie podsumowuje całość. Książka doczeka­ ła się licznych, pochlebnych recenzji zarówno w kraju, jak za granicą. Nie pora i miejsce, by je tu streszczać i powtarzać. O jej walorach przekonać się może czytelnik. Tutaj chodzi raczej o przedstawienie szczegółów konstrukcji i zestawu tematów poruszanych w interesującym nas dziele. Ze „Wstępu" wynika, że Antoni Kuczyński ukończył swą pracę we wrześniu 1992 г., co gwarantuje, że w trakcie jej przygotowywania nie był skrępowany ogranicze­ niami cenzury. Rzecz otwiera liczący 99 stron rozdział wprowadzający czytelnika w ca­ łokształt stosunków politycznych Syberii i ekspansji Rosji na wschód, ku brzegom Oceanu Spokojnego. W tym właśnie kontekście autor przed­ stawia losy Polaków, zsyłanych na Sybir od XVII w. Początkowo byli to jeńcy wojenni, a później, po upadku niepodległej Rzeczypospolitej - pows­ tańcy i uczestnicy niepodległościowych organizacji. Wreszcie w wieku X X ich miejsce zajęli zarówno masowo deportowani w okresie czystek stalinow­ skich sowieccy obywatele polskiej narodowości, jak i ludność zaanektowa­ nych po roku 1939 obszarów państwa polskiego. Dla celów dydaktycznych niezmiernie jest przydatny pierwszy rozdział książki, stanowiący syntetyczne omówienie diaspory polskiej na Syberii w różnych okresach. Cechuje go rzeczowość. Autor uniknął monotematycz­ nego eksponowania problematyki martyrologicznej. Bardzo ciekawą rolę w podboju rosyjskiego Dalekiego Wschodu odegrało paru polskich zesłańców-awanturników, których losy mogłyby posłużyć za kanwę niejednej przy­ godowej fabuły literackiej. Dodajmy od siebie, że już posłużyły. Jedna z nowel Jacka Londona, Zhańbione czoło, opisuje makabryczny fortel, jakie­ go używa schwytany przez rozwścieczonych Aleutów Polak, by uniknąć śmierci w męczarniach. Podobnie jak w swoich poprzednich antologiach, Kuczyński daje bardzo obszerny biogram przedstawianych postaci, wraz z tytułem i miejscem wydania pamiętnika, z którego zaczerpnął wybrany fragment. Po takim omówieniu następuje właściwa relacja. Przegląd wypisów otwiera Józef Kopeć, brygadier Powstania Kościusz­ kowskiego. W antologii znajdujemy też wersję ucieczki Beniowskiego z Kamczatki, uzyskaną przez Kopcia w czasie zesłania na tym Półwyspie od naocznych świadków. Zapiski innego, również XVIII-wiecznego zesłańca, księdza Faustyna Ciecierskiego z Litwy to rozdział następny. Ten uczony dominikanin, skazany za niepodległościową konspirację na Wileńszczyźnie, ostatecznie został na Syberii nauczycielem. Powierzono mu edukaqe dzieci miejscowych urzędników. Wyjątkowo tragiczną postacią jest bohater następnego rozdziału antologii, uczestnik Powstania Listopadowego, Wincenty Migurski. Na zesłaniu pocho­ wał żonę i troje małych dzieci. Bezskutecznie usiłował uciec z rodziną do kraju. �RECENZJE I OMÓWIENIA 253 Justynian Ruciński z kolei, ziemianin z Wołynia, trafił na Syberię za udział w konspiracji w roku 1839. W przytoczonym fragmencie wspomnień kreśli on m. in. przerażający obraz transportu skazańców, terroryzowanych przez towarzyszące im grupy kryminalistów. Ten sam motyw znajdziemy sto lat później w Archipelagu Gułag Sołżenicyna. Obyczaje Rosjan syberyjskich są tematem relacji Rafała Błońskiego. Ukarany zesłaniem za działalność konspiracyjną pełnił on funkcję pisarza w jednej z gmin syberyjskich, gdzie ceniono jego wykształcenie. Agaton Giller, którego XIX-wieczna działalność patriotyczna i publicy­ styczna była niejednokrotnie przedmiotem analiz naukowych, doczekał się tu publikacji fragmentu swych wspomnień traktującego o polskich zesłań­ cach w Kraju Zabajkalskim, w rejonie Kiachty. Realia życia rosyjskiego wieśniaka na Syberii były niejednokrotnie przed­ miotem opisów zarówno Polaków, jak i Rosjan. Codzienne życie chłopa syberyjskiego przedstawia tu uczestnik Powstania Styczniowego Konstanty Rinaldo Borowski, zatrudniony w charakterze parobka przez jednego z miejscowych gospodarzy. Szereg interesujących szczegółów dotyczących intymnych stron życia ro­ dzinnego ubiegłowiecznych Buriatów znajdziemy natomiast w następnym rozdziale, u przyrodnika i lekarza - Benedykta Dybowskiego. Styl i sposób ujęcia opisywanej rzeczywistości wyraźnie odbiegają od zapisków mniej wykształconych rodaków-zesłańców. Zupełnie inną tematykę podejmuje w kolejnym przytoczonym wspomnie­ niu Piotr Deręgowski, świadek tragicznie zakończonego powstania polskich zesłańców nad Bajkałem w roku 1866. W antologii Kuczyńskiego znalazły się także listy z zesłania pod Irku­ ckiem, pisane do najbliższych przez uczestnika Powstania Styczniowego Rafała Kalinowskiego, wyniesionego w roku 1983 na ołtarze. Podobnie jak Borowski, również Stanisław Krupski, z zawodu lekarz, pisze o życiu codziennym syberyjskich mieszkańców rejonu Krasnojarska i rusyfikacji obyczajów ludności tubylczej. Krupski został karnie wcielony do armii carskiej po Powstaniu Styczniowym. Opis specyficznego środowiska znajdujemy z kolei w rozdziale poświęco­ nym fragmentowi wspomnień księdza Mikołaja Kulaszyńskiego. Duchowny ten po Powstaniu Styczniowym trafił z Lubelszczyzny w okolice Gór Sajańskich, do osady księży-zesłańców. Przebywając w niej Kulaszyński mógł podróżować po okolicy, interesując się dogłębnie życiem miejscowych Buria­ tów. Zawdzięczamy mu m.in. znakomity obrazek rodzajowy wizyty prawo­ sławnego archireja, namawiającego bezskutecznie grupkę koczowników buriackich do przejścia na chrześcijaństwo. Analogie z retoryką waszyngtoń­ skich agentów „do spraw Indian", działających w tym samym czasie na zachodniej półkuli, są wręcz zaskakujące. O tym, jak kwitło życie towarzyskie polskich rodzin zesłańczych w sy­ beryjskiej miejscowości Usole dowiadujemy się z fragmentu wspomnień �254 RECENZJE I OMÓWIENIA lekarza Wacława Lasockiego, wykonującego tam swój zawód, aresztowane­ go na Ukrainie w czasie Powstania Styczniowego. Z Usolem związany był również autor następnej relaqi, także powstaniec, Feliks Zienkiewicz. Jego opis pożaru Irkucka z roku 1879 zamieścił Kuczyński w kolejnym rozdziale. Antologia zawiera nie tylko teksty pamiętnikarskie. Jeden z rozdziałów prezentuje próbki prozy literackiej Adama Szymańskiego, który za kon­ spiracyjną pracę niepodległościową został deportowany z Kongresówki do Jakucji. Inny zesłaniec, Zygmunt Węgłowski, pisze o badaniach naukowych, jakie pod koniec wieku X I X prowadzili w Jakucji polscy skazańcy. Zasadniczo jednak jest to relacja z ekspedycji w tym kraju prowadzonej przez Aleksandra Czekanowskiego, któremu autor towarzyszył. W konwencji naukowej utrzymuje nas także rozdział stanowiący impre­ sje Bronisława Piłsudskiego z pobytu wśród Ajnów na Sachalinie. Autor znalazł się na zesłaniu pod zarzutem spisku na życie cara Aleksandra I I I w roku 1887. Odmiennym ujęciem odznaczają się natomiast uwagi brata Bronisława Piłsudskiego Józefa, (późniejszego marszałka Polski). Pisze on o buncie polskich więźniów w Irkucku, w którym sam wziął udział i o specyficznych warunkach panujących w tym więzieniu. Jedyną relacją Polaka, który nie znalazł się na Syberii pod przymusem jest fragment tekstu wybitnego antropologa Juliana Talko-Hryncewicza, późniejszego członka Polskiej Akademii Umiejętności. Na przełomie X I X i X X w. uczony z własnej inicjatywy podjął penetrację badawczą pogranicza rosyjsko-chińskiego. Już jednak następny rozdział, poświęcony Stanisławowi Martynowskiemu, zesłanemu za socjalistyczną agitację (prowadzoną w roku 1906 w Łodzi) na powrót umieszcza nas w atmosferze relacji osób represjonowanych. W zamieszczonym fragmencie Martynowski opisuje wizytę, jaką tuż po uwolnieniu przez rewolucję z więzienia złożył aresztowanemu w tym mieście carowi Mikołajowi I I . Mieczysławowi Lepeckiemu, zawodowemu oficerowi Wojska Polskiego i zarazem znanemu podróżnikowi, zawdzięczamy wstrząsający opis zdewa­ stowanych cmentarzy Irkucka w okresie międzywojennym. Prawdziwie przejmujące dzieje V Dywizji Strzelców Polskich na Syberii zawiera tekst Włodzimierza Scholze-Srokowskiego, również oficera polskie­ go z okresu międzywojennego. Ten tragiczny epizod z czasów rewolucji bolszewickiej na Syberii, w który uwikłane zostały oddziały polskie nadal należy do mało spopularyzowanych w społecznym odbiorze. W okres martyrologii Polaków, jaka zaczęła się po wybuchu I I wojny światowej, wprowadza nas fragment relacji Jerzego Michalewskiego, zawo­ dowego oficera armii polskiej, wywiezionego na Syberię. Tej samej epoki dotyczy ostatnia relacja, napisana przez Władysława Wojtowicza, pracow­ nika naukowego Uniwersytetu im. Jana Kazimierza we Lwowie. Wywiezio- �255 RECENZJE I OMÓWIENIA no go na Syberię w roku 1940. W antologii opublikowano serię jego listów pisanych z miejscowości Ust-Kaduj. Obszerny rozdział podsumowujący podkreśla zasadniczą różnicę pomię­ dzy traktowaniem zesłańców dawniejszych epok przez władze imperium carskiego i eksterminacyjną polityką sowiecką. Co najmniej część depor­ towanych na Sybir Polaków w poprzednich wiekach mogła tam wykonywać swój zawód, służyła miejscowej ludności swoimi umiejętnościami. Pełniła nawet niejednokrotnie ważne funkcje administracyjne. Polska diaspora na Syberii odegrała znaczącą rolę cywilizacyjną w tym regionie świata. Re­ presyjny system stalinowski natomiast miał na celu wyniszczenie fizyczne ludzi, których deportowano na dalekie obszary imperium. Cenna i obszernie udokumentowana antologia syberyjskiej diaspory polskiej, jaką zawdzięczamy Antoniemu Kuczyńskiemu, równocześnie wy­ czerpuje merytorycznie ten gatunek opracowań, dotyczący Sybiru widziane­ go oczami naszych rodaków. Przyszli autorzy winni zająć się natomiast szczegółowymi analizami rozmaitych aspektów pobytu Polaków w tej części Azji i ich rolą kulturotwórczą. Wrocławski etnolog swoją obszerną pracą otworzył pole do dalszych badań specjalistycznych. W części omówień syntetycznych i biogramach książka miejscami nie jest wolna od powtórzeń, które jednak nie umniejszają jej walorów merytorycz­ nych. Na szczególne uznanie zasługuje dbałość autora o dokumentację foto­ graficzną i szereg ciekawych reprodukcji starych sztychów oraz rycin. Dob­ rze się stało, że Kuczyński, wzorem poprzedników, nie zakończył swego wykładu na początkach wieku XX, lecz ustosunkował się także do ostat­ niego, najtragiczniejszego rozdziału historii polskiej diaspory na Syberii. Leszek Dzięgiel Kobieta i społeczeństwo na ziemiach polskich w XIX wieku. Zbiór studiów, Anna Żarnowska i Andrzej Szwarc, (red.), Warszawa 1990, Instytut Hi­ storyczny Uniwersytetu Warszawskiego, t. 1, ss. X I + 246; Kobieta i eduka­ cja na ziemiach polskich w XIX i XX wieku. Zbiór studiów, Anna Żarnowska i Andrzej Szwarc, (red.), Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1992, t. 2, część I , ss. 283, część I I , ss. 345 Recenzując wspomnienia Iriny Ratuszyńskiej z czasów, gdy ta więziona była w kobiecych obozach pracy, Francine du Plessix Grey (1988, ss. 25-26) przekonywująco dowodziła, dlaczego dla zrozumienia mechanizmów funkqonowania jakiejś społeczności tak istotne jest badanie i analizowanie do­ świadczeń kobiet (obok doświadczeń mężczyzn). Polityczne więźniarki gułagu starały się radzić sobie z sytuacją więziennną inaczej niż mężczyźni. W czasie wolnym (choć oczywiście nie było go wiele) mężczyźni planowali lub marzyli o ucieczkach, grali w szachy, mówili o polityce. Kobiety starały �256 RECENZJE I OMÓWIENIA się raczej o wprowadzenie do więziennego życia rytuałów i pewnej elegancji. Tygodniami przygotowywały się do obchodów czyichś urodzin, starały się przyszykować prezenty, wyszywały obrusiki, wypiekały jakieś rodzaje cias­ tek. Latem dekorowały kwiatami stoły, pamiętały o świętach religijnych. Słowem, na tragiczną sytuację gułagów mężczyźni i kobiety reagowali od­ miennie. Już kilkanaście lat temu zwracali na to uwagę np. nastawieni rewizjonistycznie historycy amerykańscy, postulując nie tylko pisanie odręb­ nej historii kobiecej, co raczej pisanie „nowej historii", która dostrzegałaby owe odrębności położenia i doświadczania rzeczywistości przez mężczyzn i przez kobiety. Postulat taki współbrzmi z przekonaniem historyków, że historiografia powinna interesować się nie tylko dziejami elit, ale zajmować się też doświadczeniami wszystkich grup ludzkich, niezależnie od koloru skóry, wykształcenia, płci, pochodzenia etnicznego, wieku . Jako pole ba­ dawcze „historia kobiet" wciąż jeszcze pozostaje - piszą specjaliści - pew­ nym marginesem głównego nurtu historiografii (a nawet antropologii) i wciąż dyskutowany jest problem włączenia ich, wprowadzania do opraco­ wań ogólniejszych, syntez itp. (Gabaccia 1991, s. 61; 1992, s. 47). Tak jest przynajmniej w USA, tak jest w Niemczech. Przywołuję przykład amerykańskiego piśmiennictwa (historycznego, nie „feministycznego" przecież) po to, by uwypuklić rangę omawianej tu pu­ blikacji pod redakcją Anny Żarnowskiej i Andrzeja Szwarca . Nigdy zresztą dosyć zestawiania, porównywania naszego piśmiennictwa z tendencjami po­ jawiającymi się w innych państwach. Działający w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego zespół badawczy pod kierunkiem Profesor Anny Żarnowskiej doszedł do przekonania, że „niezbędne jest rozszerzenie pola obserwacji na kobiecą część społeczeństwa. Specyfika - pod wieloma względami - sytuaqi społecznej kobiet, jak również ich ról w społeczeństwie nie bywały dotąd w analizach historyków w dostatecznym stopniu uwzględ­ niane. Co więcej - na ogół nawet nie dostrzegano odmienności tempa, zasięgu, form, a nawet swoistości mechanizmów procesu modernizacji społecznej w kobiecej połowie społeczeństwa" („KiS", s. VII-VIII) . Kilka lat temu zespół podjął zakrojone na szeroką skalę prace dotyczące roz­ maitych aspektów położenia kobiet na ziemiach polskich w wieku X I X 1 2 3 1 Wciąż na marginesie pozostaje tzw. historia dzieci, choć i ona powoli zyskuje w historio­ grafii swą „niszę" (Aries 1960; Hiner, Hawes 1985; Hawes, Hiner 1985; Bellingham 1988; Hiner 1978; deMause 1988; Walaszek 1993). Stosuję następujące skróty: Kobieta i społeczeństwo na ziemiach polskich - „KiS"; Kobieta i edukacja - „KiE". Niezwykle ostro podkreślali te luki w historiografii B. Lorence-Kot i Rudolf Jaworski podczas panelu „Ruch kobiecy i zmiana społeczna w wieku X I X : przykład polski", zor­ ganizowanego w ramach I V Światowego Kongresu Studiów Wschodnioeuropejskich w Harrogate, Wielka Brytania, lipiec 1990. R. Jaworski jest także jednym z autorów tomu „KiS". Deklaracja ta współbrzmi z niektórymi tylko twierdzeniami Rosalyn Baxandall, Lindy Gordon i Susan Reverby (Baxandall, Gordon, Reverby 1976, s. X X I I ) . 2 3 �RECENZJE I OMÓWIENIA 257 i XX, tj. w czasie gdy dochodziło do zasadniczych zmian ekonomicznych, społecznych, także mentalnych. Realizowany program badawczy starał się ukonkretnić, uszczegółowić i ożywić obraz społeczeństwa polskiego XIX-XX wieku. Realizatorzy zamierzenia wychodzą z oczywistego zało­ żenia, że o grupie społecznej mówić trzeba także jako o zróżnicowanej wewnętrznie według płci - na kobiety i mężczyzn. Choć oczywista, prawda ta rzadko jednak jest wypowiadana, a często uważana za mało płodny poznawczo banał. Studia wstępne dotyczyły miejsca i roli kobiet w rodzinie w wieku X I X . Później analizowano „problemy związane z oddziaływaniem głęboko zako­ rzenionych w świadomości społecznej wzorców wychowawczych oraz prze­ mian, jakim wzorce te ulegały" (KiE", t. 1, s. 3). Materiały, które powstały w tej fazie badań opublikowano w dwóch wolumenach pt. Kobieta i eduka­ cja. Grupa prowadzi prace nadal. W maju 1993 r. zorganizowano konferenqę zatytułowaną „Kobiety w ruchach politycznych na ziemiach polskich" i można mieć nadzieję, że materiały wydane zostaną drukiem. Właściwie wszystkie trzy tomy próbują dać odpowiedź na pytanie, do jakiego stopnia nowy system społeczno-ekonomiczny (kapitalizm) wpłynął na zmianę położenia kobiet. Na ile przeobraził tradycyjny „patriarchalizm" rodziny? Czy i w jakim stopniu, mimo wielu zmian, relikty pre-industrialnego „paternalizmu" pozostały na ziemiach polskich? Omawiać te trzy tomy szczegółowo niezwykle trudno. Dość powiedzieć, że „KiS" to zbiór 14 artykułów, a „KiE" to 37 rozmaitych tekstów, zarówno przeglądowych i syntetyzujących, jak szczegółowo-przyczynkarskich. W tomie „KiS" na społeczne konteksty wyznaczające sytuację społeczną kobiet na ziemiach polskich wskazują: Tomasz Kizwalter, Stefania Kowalska-Glikman (pisząc o zaborze rosyjskim) i Rudolf Jaworski (omawiający sytuację w zaborze pruskim). Marianna Knothe poświęciła szczegółowy szkic kobietom ze społeczności wiejskiej Zaborowa w Galicji. Na istnie­ jące wciąż w opracowaniach i historiografii luki wskazuje we „Wstępie" Anna Żarnowska (dotyczy to np. pozycji kobiet w środowiskach drobnomieszczańskich i inteligenckich, wciąż jeszcze - okazuje się - nie w pełni rozpoznanej). Opublikowane studia szczegółowe dotyczą natomiast (i jakże słusznie) tyleż historii kobiet, co historii rodziny, zmian pozycji i roli kobiety w rodzinach ziemiańskich (Danuta Rzepniewska), drobnoszlacheckich (Jolanta Sikorska-Kulesza), chłopskich (Włodzimierz Mędrzecki), robot­ niczych (Maria Nietyksza, Anna Żarnowska), mieszczańskich (Ryszard Kołodziejczyk). Eseje mówią także o aktywności zawodowej kobiet. Druga część publikacji zawiera szkice nieco luźniej związane z pozostałymi, mogą być one jednak pożyteczne przy kreśleniu tła wydarzeń i zmian. Są to następujące teksty: Tadeusza Cegielskiego, „Masoni, kobiety i kwestia kobieca", Wiktorii Śliwowskiej, „Kobiety w ruchu pomocy zesłańcom polskim na Syberii w pierwszej połowie X I X wieku", Izabeli Rusinowej, „Prawo wyborcze, a ruch kobiecy w Stanach Zjednoczonych". �258 RECENZJE I OMÓWIENIA Dwa tomy „KiE" zawierają zarówno teksty syntetyzujące, jak i szcze­ gółowe - wszystkie starają się wpisywać omawiane zjawiska w konteksty procesów modernizacji społeczeństwa polskiego. Teksty zawarte w tomie pierwszym dotyczą wzorów wychowawczych, wzorów osobowych (propago­ wanych lub akceptowanych przez rozmaite grupy społeczne), a więc w rodzi­ nach ziemiańskich i inteligenckich (Jadwiga Hoff, Bianka Pietrow-Ennker , Andrzej Szwarc, Izabella Rusinowa), mieszczańskich (Adam Dobroński, Regina Renz), chłopskich (Włodzimierz Mędrzecki), robotniczych (Anna Żarnowska, Edward Pietraszek). Michał Śliwa prezentuje wzorzec osobowy kobiety - socjalistki. Zofia Borzymińska natomiast pisze o wzorach wycho­ wania kobiet w szkołach żydowskich w Królestwie Polskim w wieku XIX. 0 społeczności żydowskiej wspomina także tekst Reginy Renz. Autorzy podkreślają trwałą obecność we wszystkich owych wzorach tradycji i daw­ nych norm obyczajowych. Porównanie z sytuacją w innych krajach ułat­ wiać winny np. artykuły Doroty Zamojskiej („Inny model feminizmu" - rzecz dotyczy francuskich arystokratek z przełomu wieków XVIII i XIX) 1 Grażyny Szelągowskiej („Aspiracje edukacyjne i poziom wykształcenia kobiet w Skandynawii na przełomie XIX i XX wieku"). Właściwie wszyscy autorzy wielekroć zwracają uwagę na fakt, że walki i ruchy niepodległo­ ściowe zmuszały kobiety do podejmowania ról nowych, hołdowania nietradycyjnym wzorom postępowania. Interesujący, choć w zasadzie wykra­ czający poza ramy chronologiczne tomu, jest tekst Dariusza Jarosza, „Wzo­ ry osobowe i modele awansu społecznego kobiety wiejskiej w Polsce w prasie periodycznej z lat 1949-1955" (oparty na materiałach archiwalnych). Część druga ,,KiE" koncentruje się „na sprawach związanych z dostępem kobiet do różnych form i stopni kształcenia ogólnego i zawodowego" („KiE", t. 1, s. 9). Uwagę poświęcono zwłaszcza coraz większej partycypacji kobiet w różnych formach kształcenia (od początku X I X do połowy XX w.). Zwraca się także uwagę na rolę, jaką w tym procesie odegrała demokratyzująca się opinia publiczna. We „Wstępie" wydawcy piszą: „Istotny element owej presji stanowiły próby zorganizowanego działania samych kobiet: tworzenie oświaty pozaszkolnej, tajnej polskiej szkoły, czytelnictwo, samokształcenie itp." („KiE", t. 1, s. 9). Sporo uwagi poświęcono aktywności zawodowej kobiet (myślę głównie o syntetycznym artykule Anny Żarnowskiej), wchodzeniu przez kobiety do nowych zawodów. Niektórzy spośród autorów zajmują się zawodami zdominowanymi przez kobiety, także pracą kobiet w rzemiośle i przemyśle (Anna Żarnowska, Walentyna Najdus, Włodzimierz Mierzecki, tekst tego ostatniego jest najobszerniejszym w całym tomie. Wiele pytań wciąż pozostaje bez odpowiedzi: Jakie były aspiracje zawodowe kobiet w X I X i XX wieku? - pytają wydawcy tomu („KiE", t. 1, s. 10)? Jak się zmieniały, ewoluowały? Jak mogły być realizowane? 4 4 Oczywista omyłka sprawiła, że po tekście zabrakło przypisów, choć w artykule wy­ drukowano numery odnośników. �RECENZJE I OMÓWIENIA 259 Wszystkie trzy tomy składają się na publikację ważną - zarówno dla „historii kobiet" tout court, jak historii społecznej Polski X I X i X X w., dziejów edukacji, idei, mentalności, rodziny, grup społecznych, etnicznych, modernizacji, struktur społecznych, stereotypów. Bogactwo i mnogość pro­ blematyki są oczywiste. Nawet jeśli wśród opublikowanych artykułów jest wiele opracowań tematycznie wąskich, i tak znakomicie poszerzają one naszą wiedzę ogólną. Zespół warszawski nawiązał kontakty i współpracę z kilkoma specjalistami spoza Polski. Ważne to i godne podkreślenia, cho­ ciaż nie jest to zapewne współpraca zakrojona na bardzo szeroką skalę. Konsekwencję stanowi fakt, że w zbyt nikłym stopniu pojawia się w oma­ wianych tomach perspektywa porównawcza (co dostrzegają skądinąd wyda­ wcy - „KiE", t. l,s. 4). Opublikowane materiały to - powtórzmy - wciąż początek drogi badawczej. Redaktorzy sugerują wyraźnie potrzebę, ba!, konieczność, podejmownia dalszych tematów, rozwijania zasygnalizowanych problemów. Spośród pytań, jakie na marginesie omawianych tomów można postawić wymieniałbym i takie: Jak zmieniały się formy opieki nad niemowlętami i dziećmi - do niedawna była to wyłączna domena kobiet (tutaj, jako szczegółowy poruszyć należałoby problemy porodów) . Czy, w jakim stopniu i pod wpływem czego dochodziło do zmian w sposobach prowadzenia gospodarstwa domowego? Jaka była rola reklamy w definiowaniu nowej pozycji, nowej roli kobiet w rodzinie w X X w.? Ogromnie ważna wydaje się także kwestia przemocy, brutalności, tych najciem­ niejszych stron życia rodzinnego, o których z takim talentem i sukcesem pisała w USA Linda Gordon (1988). Jest to także istotne wobec, funkcjonującego przecież i kultywowanego w Polsce, stereotypu kobiety otaczanej szczególnym szacunkiem przez mężczyzn, o czym wspomina np. Bianka Pietrow-Ennker, („KiE", t. 1, s. 13-15). O brutalności i gwałcie pisze jedynie Edward Pietraszek („KiE", t. 1, s. 158). Wykorzystując akta kryminalne, sądowe, archiwalia instytucji charytatywnych, autobiografie, Elizabeth Pleck (1987) pytała w odnie­ sieniu do Ameryki, jakie były prawne i instytucjonalne reakcje na przestępstwa dokonywne w rodzinach, na fizyczne, moralne, seksualne znęcanie się nad kobietami i dziećmi. Czy pomiędzy wiekiem XVII a współczesnością malała brutalność, bezwzględność i okrucieństwo w stosunkach rodzinnych? Jej konstatacje mogły być zaskakujące. Rzadkie przypadki dokonywania mordów w rodzinach w kolonialnej Ameryce stawały się częstsze w X I X w., a jeszcze powszechniejsze w wieku XX. U nas o podobnych problemach pisała Elżbieta Kaczyńska, wciąż jednak ogromnie wiele pozostaje do zrobienia, zwłaszcza, jeśli chcieć przyjrzeć się sytuacji i przemianom we wszystkich zaborach. 5 5 Prace takie istnieją w historiografiach innych krajów. Wspomnieć warto nie dokończoną książkę tragicznie zmarłej Catherine M . Scholten na temat połogów w Ameryce lat 1650-1856 (Scholten 1985), w której autorka dostrzegała wyraźny związek pomiędzy zmianami w trak­ towaniu połogów i w położnictwie, a nowymi koncepcjami na temat wychowywania dzieci i pozycji kobiety w społeczeństwie; inne nowsze opracowania: Ladd-Taylor 1988; Lewis, Lockridge 1988. �260 RECENZJE I OMÓWIENIA Znacznie więcej też można by powiedzieć na temat konfliktów międzypokoleniowych. Na opis czekają problemy przestrzeni: miejsc spotkań, „sfer", „pól" kontaktów pomiędzy kobietami, odmiennych wszak niż miej­ sca spotkań mężczyzn. Na ile da się je scharakteryzować, zanalizować? Istnieją oczywiście pewne prace (np. fenomen „salonu warszawskiego" po­ siada obszerną literaturę, a wspomina o tym Maria Wierzbicka, „KiE", t. 1) i wielka w tym również zasługa historyków literatury. Równie ważne i istot­ ne byłyby jednak rozważania na temat rozrywek, zabaw, sposobów spędza­ nia wolnego czasu przez dziewczęta i kobiety z różnych środowisk. Po­ wracając do uwag początkowych - warto w przyszłości pomyśleć o wyraź­ nym zderzeniu światów mężczyzn i kobiet tak, by pisząc o obu grupach wykazać ponownie i udowodnić zasadność „wprowadzania" kobiet do hi­ storii. Narazie jednak zainspirowane przez A. Żarnowska i A. Szwarca gru­ py badaczy wykonały pracę ogromnie istotną, a nasza wiedza na temat procesów modernizacji na ziemiach polskich została istotnie wzbogacona. Adam Walaszek LITERATURA A r i e s Ph. 1960 L'enfant et la vie familiale sous l ancien regime, Paris (wydanie angielskie Cen­ turies of Childhood: A Social History of Family Life, New York 1962; wydanie niemieckie Die Geschichte der Kindheit, München 1978). B a x a n d a l l R., G o r d o n L . , R e v e r b y S., [eds.] 1976 Introduction, [w:] America's Working Women, New York. B e l l i n g h a m B. 1988 The History of Childhood Since the "Invention of Childhood": Some Issues in the Eighties, "Journal of Family History", Vol. 13, no 2, s. 347-358. de M a u s e L . [ed.] 1988 The history of Childhood. The Untold Story of Child Abuse, New York. G a b a c c i a D. 1991 Immigrant Women: Nowhere at Home?, "Journal of American Ethnic History, Vol. 10, no 4, s. 61^87. 1992 Comment, "Journal of American Ethnic History", Vol. 11, no 4, s. 47-53. Gordon L. 1988 Heroes of Their Own Lives. The Politics and History of Family Violence, Boston 188O-1960, New York. H a w e s J . M . , H i n e r N . Ray, [eds.] 1985 American Childhood: A Research Guide and Historical Handbook, Westport. H i n e r N.R. 1978 The Child in American Historiography: Accomplishments and Prospect, "The Psychohistory Review" vol. 7, 1978, no 1, s. 13-23. H i n e r N . R . , H a w e s J . M . , [eds.] 1985 Introduction, [w:] Growing Up in America. Children in Historical Perspective, Urbana-Chicago, s. X I I - X X V . L a d d - T a y l o r M. 1988 Grannies' and 'Spinsters': Midwife Education under the Sheppard-Towner Act, "Journal of Social History" Vol. 22, no 2, s. 255-275. �RECENZJE I OMÓWIENIA 261 Lewis J., Lockridge K . A . 1988 'Sally Has Been Sick': Pregnancy and Family Limitations Among Virginia Gentry Women, 1780-1830, "Journal of Social History", Vol. 22, no 1, s. 5-19. Pleck E . 1987 Domestic Tyranny: The Making of Social Policy Against Family Violence from Colonial Times to the Present, New York. Plessix Grey du F . 1988 Sisterhood in the Small Zone, "The New York Times Book Review", 30X1988, cyt. za: Sydney Stahl Weinberg, The Treatment of Women in Immigration Hi­ story: A Call For Change, "Journal of American Ethnic History", 11(1992), no 4. Scholten C M . 1985 Childbearing in American Society, 1650-1856, New York. W a l a s z e k A. 1993 Amerykańska historiografia poświęcona dzieciom i dzieciństwu w Stanach Zjed­ noczonych od czasów kolonialnych do Wielkiego Kryzysu Ekonomicznego, „Kwar­ talnik Historyczny", nr 2, s. 55-75. Elżbieta Mazur, Warszawska Spółdzielnia Mieszkaniowa 1921-1939. Mate­ rialne warunki bytu robotników i inteligencji, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa 1993, ss. 175, fot. 15, rys. 47, tab. X I , wykresów 13 Celem, który postawiła sobie autorka tej interesującej, pod pewnymi względami nowatorskiej pracy, jest przedstawienie warunków mieszkanio­ wych i życia codziennego robotników i inteligencji, mieszkańców między­ wojennej Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej, która w dziedzinie roz­ wiązań architektonicznych, a zwłaszcza szerokiego i z rozmachem realizowa­ nego programu społecznego, była wówczas wzorem dla wielu innych przed­ sięwzięć tego rodzaju. Szeroki oddźwięk WSM-owskiego eksperymentu i mimo pewnych niepowodzeń w realizacji, dość powszechne jego naślado­ wanie przez spółdzielnie mieszkaniowe w całej Polsce, pozwala widzieć w tej książce opracowanie, którego ustalenia i wnioski odnoszą się nie tylko do dwu warszawskich osiedli mieszkaniowych - na Żoliborzu i na Rakowcu. Autorka - historyk kultury materialnej - świadomie nie zajmuje się teoretycznymi i ideologicznymi założeniami twórców koncepcji osiedli robo­ tniczych. Interesuje ją przede wszystkim materialny efekt ich pracy, „co­ dzienna egzystencja lokatorów, nie w pełni świadomych uczestników tego żoliborskiego eksperymentu." W obszernym „Wstępie", oprócz celu i podstawowych założeń pracy omawia autorka wykorzystaną literaturę (opracowania historyczne, prace poświęcone architekturze i urbanistyce, opracowania z dziedziny etnografii i socjologii) oraz źródła. W szerokim wachlarzu wykorzystanych w pracy źródeł, stosunkowo niewielką pozycję zajmują materiały rękopiśmienne (większe znaczenie miało dla autorki jedynie opracowanie wyników ankiety przeprowadzonej wśród mieszkańców żoliborskiego osiedla WSM). Istotną rolę natomiast odegrały źródła drukowane, zwłaszcza zaś obszerne, coroczne sprawozdnia WSM �262 RECENZJE I OMÓWIENIA z lat 1926-1938. Dość szeroko wykorzystane zostały ówczesne opracowania teoretyków ruchu spółdzielczego i propagatorów nowoczesnego rozwiązania kwestii mieszkań robotniczych - J. Strzeleckiego, T. Toeplitza, A. Próchni­ ka, St. Tołwińskiego i in. Autorka wykorzystała również ich drukowane wspomnienia i część prac publicystycznych. Osobną grupę stanowią tzw. dokumenty życia społecznego: afisze, programy, ulotki, cenniki, książeczki członkowskie itp. E. Mazur przeprowadziła również szeroko zakrojoną kwerendę w prasie, obejmującą 11 tytułów (m.in. „Zdrowie", „Tygodnik Ilustrowany", „Prze­ gląd Techniczny", „Ekonomista" i in.), a zasadnicza część pracy oparta jest na informacjach z takich czasopism jak: „Życie WSM", „Dom, Osiedle, Mieszkanie" czy „Robotniczy Przegląd Gospodarczy". Pewnym novum w warsztacie naukowym historyka jest korzystanie przez autorkę, choć - jak się wydaje - jeszcze dość nieśmiało i w niezbyt dużym zakresie, ze źródeł wywołanych: 25 wywiadów z dawnymi mieszkańcami WSM. Do zagad­ nienia tego zresztą wrócę jeszcze nieco dalej. Istotną rolę w badaniach E. Mazur odegrały źródła ikonograficzne (część z nich jest reprodukowana w pracy), odwołuje się również autorka do źródeł materialnych - zachowa­ nych (oprócz I kolonii) osiedli WSM. Pierwszy rozdział pracy poświęcony jest warszawskiemu budownictwu dla robotników w drugiej połowie X I X i na początku X X wieku. Jak podkreśla autorka - wiele inicjatyw i poczynań tego okresu stanowiło wzo­ rzec i źródło inspiracji dla przyszłych twórców WSM i bez ich omówienia praca byłaby niepełna. Dodać trzeba, że ten krótki zarys historii budowni­ ctwa dla robotników w Warszawie, który powinien stać się zaczątkiem osobnego opracowania, należy do najbardziej interesujących fragmentów książki, choć chciałoby się np. dowiedzieć nieco więcej o warszawskim budownictwie przyfabrycznym. Jest to zresztą - co stwierdza sama autorka - problem bardzo mało opracowany. Następne trzy rozdziały mówią o twórcach WSM i mieszkańcach WSM-owskich osiedli na Żoliborzu i na Rakowcu (rozdział I), architekturze, budownictwie i funkcjonowaniu tych osiedli mieszkaniowych (rozdział III) oraz życiu mieszkańców WSM (rozdział IV). Twórcom WSM, grupie lewicowych przeważnie działaczy o spółdzielczym rodowodzie, poświęca autorka kilkanaście stron drugiego rozdziału. W dalszej jego części za­ tytułowanej „Mieszkańcy osiedli żoliborskiego i rakowieckiego WSM", autorka pokazuje jak ówczesna sytuacja ekonomiczna modyfikowała pier­ wotne założenia twórców WSM co do składu socjalnego osiedli. Kolonie te - zaplanowane jako robotnicze, stawały się z czasem (zwłaszcza w latach wielkiego kryzysu), za wyjątkiem niewielkiego osiedla na Rakowcu, osied­ lami inteligenckimi. Rozdział trzeci jest historią niełatwego powstawnia dziewięciu kolonii WSM na Żoliborzu i osiedla na Rakowcu. Zawiera wiadomości o architek­ turze wznoszonych w poszczególnych koloniach budynków, ilości i wielkości �RECENZJE I OMÓWIENIA 263 mieszkań, ich wyposażeniu, sprawach związanych zfinansowaniembudowy, jej organizacją, itp. Został on podzielny przez autorkę na dwie części. W pierwszej pisze o wnętrzach i wyposażeniu mieszkań WSM w latach 1928-1939, w drugiej o „życiu w przestrzeni osiedlowej". Omawiając pro­ blematykę wnętrz i wyposażenia mieszkań autorka starała się ukazać cały kompleks zagadnień, które musieli rozwiązać twórcy WSM, a więc możliwie jak najbardziej funkcjonalne rozplanowanie wnętrza mieszkań i ich wy­ posażenie w elementy stałe (szafy, szafki, spiżarki, stoły, pawlacze, itp.) nie zapominając jednocześnie, że komorne w tych mieszkaniach musi zostać na poziomie dostępnym dla robotników (później zaś, najczęściej dla mniej zarabiających inteligentów). Projektowano również wyposażenie wnętrz mieszkań w meble, ozdoby i przedmioty codziennego użytku. Następnie opierając się na materiałach z wywiadów z dawnymi mieszkańcami WSM, autorka starała się skonfrontować, jak wyglądała zapamiętana przez in­ formatorów rzeczywistość w porównaniu z planami i projektami twórców WSM-owskich osiedli. W drugiej części rozdziału noszącej tytuł „Życie w przestrzeni osiedlowej", E. Mazur pisze o kolonijnej infrastrukturze oraz działalności związanych z WSM stowarzyszeń i organizacji: pralni i kąpieliskach, sklepach i usługach, utrzymywaniu porządku w koloniach. Wiele miejsca poświęca Stowarzyszeniu Pomocy Wzajemnej Lokatorów „Szklane Domy" i jego rozległej działalności kulturalnej oraz licznym klubom i kółkom współpracującym z tym stowarzyszeniem. Obszernie omówiona została działalność Robotniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci i sprawy oświaty w osiedlach WSM. W krótkim „Zakończeniu" raz jeszcze przypomina autorka, że „wstępne teoretyczne założenia twórców idei wzorowego osiedla dla robotników zwe­ ryfikowało życie" (s. 153). Zapewnienie rodzinom najniżej uposażonym zakładanego w programach twórców WSM standardu mieszkaniowego oka­ zało się w tamtych czasach niemożliwe. Plany spółdzielni musiały ulec istot­ nym modyfikacjom, czego szczególnym przykładem jest robotnicze osiedle na Rakowcu. Realizowano natomiast dość konsekwetnie program socjalno-oświatowy i kulturalny, który w poważnym stopniu wpływał na życie codzienne mieszkańców WSM. Jednocześnie autorka podkreśla, że właśnie odtworzenie owej codzienności okazało się najtrudniejsze. „Wynikało to przede wszystkim - stwierdza dalej - ze specyfiki źródeł, które przedstawiały raczej poglądy i osiągnięcia twórców, a nie odbiorców, a także naturalnej i zrozumiałej idealizacji obrazu życia w osiedlach międzywojennej WSM, który zachował się w pamięci moich respondentów oraz autorów innych relacji i wspomnień" (s. 153). Dziś, z perspektywy lat, mimo wspomnianych już wcześniej trudności i niepowodzeń WSM-owski eksperyment jest oceniany ze wszech miar pozytywnie. Wróćmy jednak do wcześniejszego stwierdzenia autorki, iż najtrudniejsze w jej pracy okazało się „odtwarzanie codzienności" WSM-owskich kolonii �264 RECENZJE I OMÓWIENIA sprzed kilkudziesięciu lat, a wynikało to przede wszystkim ze specyfiki źródeł. Podstawowymi zaś źródłami w rozdziale o życiu codziennym WSM - najciekawszym i chyba najważniejszym w całej pracy są doroczne sprawo­ zdania WSM i WSM-owska prasa. Trudno określić jaki był w tym rozdziale udział materiałów pochodzących z wywiadów z mieszkańcami WSM. Przy­ puszczam jednak, że stosunkowo niewielki. Na relacjach ustnych oparty jest jedynie fragment tekstu opisujący wyposażenie WSM-owskich mieszkań oraz zasadnicze różnice w umeblowaniu mieszkań inteligenckich i robot­ niczych (s. 110-125). Szkoda, że tylko tyle. Nie znam wprawdzie zakresu tematycznego tych 25 przeprowadzonych przez autorkę wywiadów, sądzę jednak, że można z nich było zaczerpnąć znacznie więcej wiadomości nasy­ cając bardziej realiami ów obraz WSM-owskiej codzienności. Daje tu jednak znać o sobie tak częsta wśród historyków nieufność do źródeł wywołanych, wątpliwości co do ich wiarygodności, w przypadku jednak większej ilości wywiadów i możliwości weryfikacji przy pomocy innych źródeł - zupełnie nieuzasadnione. Pierwsze kroki w kierunku przełamywania tych uprzedzeń zostały jednak zrobione i jest to zasługa autorki. Andrzej Woźniak Irena Turnau, European occupational dress, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa 1994, ss. 204, 58 il. Praca Ireny Turnau na temat europejskiej odzieży roboczej jest kolejną obszerną monografią przygotowaną przez autorkę w stosunkowo krótkim czasie. Autorka poświęciła wiele lat pracy problematyce odzieży i tekstyliów, toteż w swoim naukowym dorobku ma sporo cennych publikacji nie tylko w formie artykułów w różnych specjalistycznych czasopismach w kraju i za granicą, ale przede wszystkim w postaci prac zwartych, wydanych zarówno w języku polskim, jak angielskim. Są one szczególnie cenne i to z wielu powodów. Podejmują bowiem tematykę nader skromnie uwzględnianą przez polskich badaczy, tym samym więc wzbogacają nasz dorobek naukowy i wiedzę, poszerzając je znacznie o wartości poznawcze. Jako historyk, Autorka wykorzystuje w szerokim zakresie materiały archiwalne różnych specjalistycznych jednostek w kraju i za granicą, nadto zbiory muzealne i ikonografię o szerokim przekroju czasowym, nie mówiąc o literaturze polskiej i obcej, której bogaty zestaw podaje zawsze w bibliografii i przy­ pisach do swoich tekstów. Warto dodać, że źródła te wzbogaca nowymi materiałami i stale aktualizowanym wieloaspektowym spojrzeniem, którego zakres poszerza nadto dzięki uczestnictwu w międzynarodowych i krajo­ wych konferencjach, czego wyraz daje następnie w sprawozdaniach i omó­ wieniach, opublikowanych m.in. w „Etnografii Polskiej",, „Ludzie", „Kwartalniku Historii Kultury Materialnej". �RECENZJE I OMÓWIENIA 265 Książka na temat europejskiej odzieży roboczej od XIV do X V I I I w., jak większość prac zwartych Autorki, jest jedyną w swoim rodzaju jeśli chodzi 0 polską literaturę przedmiotu. Obrany temat nikle bowiem przewija się w różnorodnych opracowaniach dotyczących odzieży i stroju, a już zupełnie brak jakiejkolwiek monografii z tego zakresu. Odzież i stroje stanowią swoisty dział zainteresowań etnografów, historyków sztuki, kostiumologów, teatrologów, historyków czy historyków kultury materialnej, częściej jednak zwracają oni uwagę na ich stronę plastyczną, dekoracyjną, dzieje, modę, formę, częściowo także na funkcję, motywację obyczajową, formy archaicz­ ne i specyfikę regionalną, przy czym niebagatelny dział stanowią opracowa­ nia dotyczące historii strojów warstw elitarnych. Tymczasem odzież ludzi pracy i to różnych zawodów ginie na tym tle i we wszelkich opisach jest raczej pomijana. Barwniej przedstawia się ona w ikonografii, ale że zajmuje 1 tutaj marginalne miejsce - obraz jedności, tj. podobieństw, bądź różnorod­ ności i wielości odmian, zależnie od uprawianego zawodu staje się mało czytelny i bliżej nieokreślony. Praca Ireny Turnau wydaje się tym cenniejsza, iż w kolejnych rozdziałach uwzględnia: odzież codzienną wieśniaków, rze­ mieślników i kupców, ludzi uprawiających niebezpieczne zawody, odzież inteligencji pracującej zawodowo, np. intelektualistów, nauczycieli i schola­ rów, medyków, prawników, poza tym ubiór służących wedle hierarchii służby, osobno liberie jako znak zależności od określonych, wysoko po­ stawionych chlebodawców oraz cedowane przez nich części ubrania, stroje żebraków, komików i kuglarzy. Wartość takiego ujęcia podnosi jeszcze fakt, że ukazano odzież ludzi tych środowisk występującą w różnych krajach Europy. Istnieje więc możliwość porównania oraz szerszego spojrzenia na poziom ich kultury w ciągu czterech stuleci, poza tym - uchwycenia procesu wzajemnego oddziaływania prowadzącego do pewnej unifikaqi, czy przy­ czyn powstawania odrębności i swoistej specyfiki. Na tym tle rysuje się też pytanie, na ile ludzkie ciało, jego budowa i antropologiczne cechy wpływają na kształtowanie się form odzieży odpowiednio do wykonywanej pracy czy zajęcia. Stosownie do zaleceń kościoła katolickiego i innych wspólnot chrze­ ścijańskich, nagie ciało człowieka winno być okryte. Kościół jednak nie wnikał w sposoby i środki wykorzystywane do tego celu, aczkolwiek na podstawie ubioru, jego wyglądu i schludności ukształtowała się poprzez wieki opinia, że można z tego wnosić o charakterze człowieka i o tym, czym się zajmuje. Stąd przysłowie: ,jak cię widzą, tak cię piszą", świadczące równocześnie, że ubiór pozwalał wyraźnie odróżniać biednych od bogatych, przedstawicieli plebsu od dobrze urodzonych, elegantów od ludzi nie dbają­ cych o swój wygląd. Okazuje się, że nawet europejska literatura dotycząca odzieży i strojów zajmowała się dotąd szerzej problematyką sposobu ubierania się i wyglądem ludzi pracy. Brak też monograficznych opracowań na ten temat, zarówno odnośnie do poszczególnych krajów, jak też na tle szerszym, europejskim. Wyjątek stanowią publikacje angielskie, wśród których znajduje się praca �266 RECENZJE I OMÓWIENIA P. Cunningtona i С. Lucas'a omawiająca odzież ludzi pracy w Anglii od X I w., do 1914 r. W Anglii ukazały się nadto prace dotyczące odzieży służby od wieków średnich do 1900 r. (P. Cunnington) i odzieży codziennej w latach 1650-1900 (E. Ewing). Autorzy w innych krajach uwzględniali odzież ludzi niektórych zawodów jedynie w opracowaniach tym zawodom poświęconych, np. służbie, górnikom, hutnikom, żeglarzom, rzemieślnikom. Oprócz tego na ludzi pracy, zwłaszcza wieśniaków, zwraca uwagę literatura dotycząca kultury średniowiecza. Zagadnienie odzieży jest w niej najczęściej tylko jednym z wielu innych przejawów codziennego życia. Tym niemniej warto zwrócić uwagę, że ubiorowi tej grupy ludności w czasach śred­ niowiecznych i nowożytnych poświęcono najwięcej miejsca. Autorka w ob­ szernej bibliografii wymienia tylko niektóre opracowania, np. dotyczące Słowenii (A. Bas), Francji (M. Closson, P. Mone, F. Piponnier, B. Muchenbled), Rosji, Litwy, Mołdawii (pod red. M.G. Rabinowicza). Do tych nielicznych można by dodać jeszcze W. Rósener'a, Peasants in the Middle Ages (Chicago, 1992) T. Tolley'a, /7 libro delie ore (Regio Emilia, 1993) czy J. Markova, Slovensky ludový odev v minulosti. Materiály к dějinám slovenského oděvu (Bratislava, 1955). Okazuje się, że dopiero rozwój kapitalizmu w X I X w. przyniósł faktycz­ ną unifikację odzieży zarówno na wsi, jak i w miastach, a czasy współczesne i masowa produkcja konfekcji zaczęła zacierać różnice w wyglądzie ludzi pracy, niezależnie od uprawianego zawodu. Coraz częściej też zaczęły poja­ wiać się w związku z przepisami dotyczącymi ochrony i bezpieczeństwa pracy racjonalnie wypracowane modele odzieży roboczej i ochronnej, co w minionych wiekach tylko częściowo miało rację bytu i zaznaczało się przede wszystkim w odzieży osób pracujących w trudnych i niebezpiecznych zawodach. Na zakończenie warto dodać, że omawiana książka wzbogacona została na ogół mało znanymi ilustracjami, które unaoczniają i dokumentują poruszaną w niej problematykę. Barbara Bazielich „Pro Georgia. Prace i materiały do dziejów stosunków gruzińsko-polskich", z. I I , 1992, (Warszawa), ss. 72, fot. 13, Towarzystwo Gruzińsko-Polskie „Zwyczajowo już, w kontaktach Gruzinów i Polaków obecna jest wza­ jemna przyjaźń i niezwykła życzliwość, wielki sentyment jednego narodu do drugiego" - pisze jeden z autorów, Albin Głowacki z Instytutu Historii Uniwersytetu Łódzkiego, przedstawiając losy uchodźców polskich w Gruzji w czasie I I wojny światowej. Wybitną postacią w historii obu naszych narodów jest jezuita Juda Tadeusz Krusiński (1675-1757), polski misjonarz w Persji, który dzięki wybitnym talentom dyplomatycznym i znajomości języków stał się ważną �RECENZJE I OMÓWIENIA 267 postacią na dworze perskim. Napisał i opublikował po łacinie historię Persji, a także Gruzji, której część znajdowała się w tym czasie pod perskim panowaniem. To z jego dzieł Europa czerpała w tym czasie wiedzę o Persji i Zakaukaziu. „Pro Georgia" zamieszcza fragment rozdziału jego pracy Trágica veríeníis belli Persici, pt. De Georgianis - czyli O Gruzinach: „Co się tyczy upodobań tego ludu, z powodu krzepkości ciała i skłonności natury stworzony do sztuki wojennej. Poza tym do kształcenia intelektu czy ducha. Jeśli przytrafiłoby się, co się czasem zdarza, wykształcenie równe pięknu ciała, trzeba ich zaliczyć do najszlachetniejszych narodów". Barwną historię życia Krusińskiego przedstawił w „Pro Georgii" Dawid Kolbaja - Gruzin z Zugdidi, który na Uniwersytecie Warszawskim przygotowuje pracę dok­ torską o tym uczonym i jest jednocześnie spiritus movens redakqi periodyku. O Gruzinach w XIX-wiecznej Warszawie pisze prof. dr. Andrzej Woź­ niak z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. Okazuje się, że generał-gubernator Warszawy w latach 1897-1901, gruziński książę Aleksander Bagration-Imerretyński nie najgorzej zapisał się w pamięci warszawskiego ludu, gdyż m.in. wyjednał u cara zgodę na postawienie pomnika Mickiewi­ cza na Krakowskim Przedmieściu. Gruzinów można było wówczas spotkać w Warszawie nie tylko w roli carskich oficerów. W latach trzydziestych przebywali tu zesłańcy polityczni z Gruzji, m.in. książę Giorgi Eristawi, późniejszy tłumacz Mickiewicza na gruziński. W latach dziewięćdziesiątych studenci-Gruzini na Uniwersytecie Warszawskim (wówczas rosyjskim) zało­ żyli tajną organizację - Ligę Wyzwolenia Gruzji i zostali aresztowani. W In­ stytucie Weterynaryjnym w Warszawie studiował Noe Żordania - późniejszy premier niepodległej Republiki Gruzińskiej. Zagadnienie niepodległości Gruzji w stosunkach międzynarodowych 1918-1921 przedstawia prof. Wojciech Materski z Instytutu Studiów Poli­ tycznych PAN. Opisuje wytrwałe starania gruzińskich polityków o uznanie niepodległości Gruzji przez państwa zachodnie, które jednakże uważały kwestię gruzińską za wewnętrzną sprawę Rosji, a gdy zmieniły zdanie - woj­ ska bolszewickie wkraczały już do Tbilisi. O działalności Konsulatu Generalnego RP w Tbilisi w okresie między­ wojennym oraz o wizytach na Zakaukaziu dwu posłów polskich w Moskwie, pisze prof. Marek Mądzik z UMSC. Upadek niepodległej Gruzji w 1921 roku był przyczyną, dla której w Polsce znalazło się liczne grono emigrantów, w tym - wielu wyższych oficerów. Ich wspomnienia w „Pro Georgii" są kolejnym świadectwem, iż Polska stała się dla nich drugą ojczyzną. Wszyscy bowiem Gruzini-oficerowie kontraktowi brali udział w obronie Polski w 1939 roku, mimo iż część gruzińskiej emigracji na Zachodzie wybrała opcję niemiecką. Przypomniana została postać majora Artemiego Aroniszydze, jednego z dowódców obrony Warszawy. Pomnik „1939" na ul. Grójeckiej stoi na miejscu barykady jego batalionu. Aroniszydze był później komendantem Obwodu Piotrków Trybunalski A K i po wojnie więźniem UB. Wspomnienia swoje zamieszcza �268 RECENZJE I OMÓWIENIA Jerzy Tumaniszwili, który jako oficer walczył podczas wojny na ORP „Bu­ rza" i niszczycielu „Piorun". Wydawane w międzywojennej Warszawie przez Sergo Kuruliszwili cza­ sopismo „Głos Wschodu" oraz zainicjowany przez jego brata Jana periodyk „Wschód i Polska", poświęcające wiele miejsca problematyce kaukaskiej i idei prometejskiej, omawia artykuł Andrzeja Woźniaka. „Pro Georgia" przedrukowuje też opublikowany w 1938 roku krótki esej Gruzja XII stulecia. Autor, major Dymitr Szalikaszwili, kwatermistrz I Pułku Szwoleżerów - to ojciec generała Johna Shalikaszwili, głównodowo­ dzącego sił NATO w Europie. Dziś w Towarzystwie Gruzińsko-Polskim spotyka się osoby o tych sa­ mych nazwiskach, co w przedwojennym Klubie Gruzińsko-Polskim. Obecna działalność Towarzystwa, omawiana na łamach „Pro Georgia", to organizo­ wanie uroczystości w rocznicę niepodległości Gruzji (26 maja 1918) oraz praca nad inwentaryzacją grobów gruzińskich na polskich cmentarzach. Towarzystwo zamawia również msze żałobne w kościele prawosławnym na Woli w intencji ofiar wojny w Gruzji i wysyła pomoc humanitarną dla uchodźców. W przygotowaniu jest trzeci numer „Pro Georgia". Urszula Doroszewska „Zeszyty Łużyckie", nr 1-8; 1990-1994 „Zeszyty Łużyckie" są jedynym pismem sorabistycznym wychodzącym poza granicami Łużyc. Wydawcą jest Koło Zainteresowań Kulturą Łu­ życzan przy Polskim Towarzystwie Ludoznawczym oraz Instytut Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Pismo wychodzi od 1990 r. Dotychczas wyszło 8 numerów, jeden jest gotowy do druku, dwa są w przy­ gotowaniu. Na łamach „ZŁ" sporo miejsca poświęca się szeroko pojętej etnografii, a więc ogólnej charakterystyce folkloru łużyckiego (I), istotom nadprzyro­ dzonym (I), szczególnie południcom (II) w folklorze łużyckim na tle porów­ nawczym, mitowi o Krabacie w porównaniu z kaszubskim mitem o Remusie (II) , inspirującej roli tego mitu w literaturze i sztuce łużyckiej (VIII), śląskim i łużyckim legendom o królu węży (IV). Opisuje się zwyczaje ludowe zwią­ zane z narodzinami, ślubem i pogrzebem (III), całoroczne obrzędy kościelne (III) , stroje ludowe (III), tradycyjne potrawy (III). Poruszana jest recepcja łużyckiego folkloru w Polsce (IV) i polskiego na Łużycach (IV), historia muzyki łużyckiej (III) i jej dzisiejszy stan (VIII) oraz polskie wątki melo­ dyczne w łużyckich pieśniach (IV). Przedstawione są przysłowia łużyckie w konfrontacji z niemieckimi i częściowo polskimi (VIII). Zarysowana jest historia łużyckiego teatru (II), kina (III) oraz sztuk plastycznych (I). �RECENZJE I OMÓWIENIA 269 Pewna liczba artykułów porusza ogólne i szczegółowe problemy literatury łużyckiej: wychowawczą rolę piśmiennictwa (IV) i rolę poezji w utrwalaniu tożsamości narodowej (VI), religijną twórczość J. Barta-Ćisinskiego (II), przekłady autorów tego pisarza na polski (IV) i Mickiewicza na łużycki (IV), patriotyzm J. Skali (III), pamiętnikarstwo lat powojennych (II), wątki polskie w łużyckiej prozie powojennej (V). Językoznawczy charakter mają następujące artykuły: o nazwach etnicz­ nych mieszkańców Łużyc (I), dzisiejszej sytuaqi językowej na Łużycach (I), wkładzie polskich językoznawców w rozwój sorabistyki (II), rozwoju łużyc­ kiego słownictwa (II), roli Biblii w kształtowaniu się łużyckiego języka literackiego (II), udziału w tym procesie takich pisarzy jak M . Frencel (VII) oraz J.B. Fryco (VII), łużyckiego słownictwa dialektalnego z zakresu uprawy lnu (III) i hodowli zwierząt (III) na tle porównawczym. Zasygnalizowana jest wszechstronna walka Łużyczan o język ojczysty w aspekcie historycz­ nym (VI) i odbicie jej w łużyckiej poezji (VIII). Z zakresu historii ukazały się artykuły o sprawie łużyckiej na paryskiej konferenqi w 1919 г. (II), pierw­ szych łużyckich organizacjach społeczno-kulturalnych i naukowych (III), działalności J.A. Smolera (III), o czasopiśmiennictwie łużyckim (III), kul­ turotwórczej roli protestantyzmu (III) i powstaniu wspólnoty katolickiej (III), następnie o dawnym pograniczu polsko-dolnołużyckim (V), kultywo­ waniu dawnych tradycji na tzw. Łużycach Wschodnich w obrębie Polski (V), późniejszej kolonizacji łużyckiej na prawym brzegu Nysy i jej ewentualnym pozostałościom (V), o sytuacji Łużyc w okresie I I I Rzeszy, w latach 1945-1947 i u schyłku NRD(VI). Przedstawiona jest historia Domowiny (VI) , instytutów naukowych: w Budziszynie (VI) i w Lipsku (VI), wreszcie historia flagi łużyckiej na tle porównawczym (VIII). W „ZŁ" porusza się tematy mające walor demograficzny i socjologiczny, a mianowicie: ekologiczne uwarunkowania życia kulturalnego i społecznego na Łużycach (II), dzisiejszy status Łużyczan w Niemczech i szanse ich rozwoju (VI), relaqe łużycko-niemieckie (VI), dwujęzyczność i dwukulturowość Łużyczan (VIII), fenomen łużyckiej rodziny (VIII), historia łużyckiej emigraqi (VIII), otoczona powszechnym kultem postać A. Andrickiego (VII) . Zamieszczane są też prace z zakresu krajoznawstwa Łużyc (VII), historii Budziszyna (VII), rozwoju i znaczenia przemysłu na Łużycach (VII). Szczególnie mocno podkreślane są kontakty polsko-łużyckie: nakreślono sylwetki przyjaciół Łużyc (W. Szewczyk IV, W. Kochański IV) oraz Polski (S. Nawka IV, A. Nawka IV, M . Hornik VIII), przedstawiono prołużyckie organizacje (IV, VIII), wojenne spotkania Polaków z Łużyczanami (VII). Złożony do druku „ZŁ" IX poświęcony jest sorabistyce w Wiedniu i Paryżu, współpracy filmowców łużyckich i słowackich, przekładom z lite­ ratury łużyckiej na polski, paralelom rozwojowym Łużyczan i innych mniej­ szości narodowych świata: Kaszubów, Fryzów, Drzewian Połabskich, Ajnów, Walijczyków. „ZŁ" X i X I zajmą się starszą historią Łużyc (m.in. artykuły o łużyckich żonach Piastów i Przemyślidów, o wojnach husyckich �270 RECENZJE I OMÓWIENIA na Łużycach, o roli zgromadzenia cystersów w kształtowaniu materialnej i duchowej kultury Łużyc, o wojnie napoleońskiej na Łużycach i jej reper­ kusjach literackich, o historii procesji i pielgrzymek łużyckich) a również historią najnowszą: okresem Republiki Weimarskiej, czasami wojny (wspo­ mnienia dowódców i uczestników walk na terenie Łużyc), pierwszymi latami po wojnie. Niektóre z prac publikują dotąd nieznane materiały archiwalne. „ZŁ" X I I będzie mieć prawdopodobnie charakter językoznawczy. Przewi­ dziane są artykuły o języku prasy łużyckiej, o nazwach bóstw łużyckich i nazwach miesięcy na tle porównawczym, o siedemnastowiecznym i współ­ czesnym tłumaczeniu Psałterza, o znaczeniach słowa lubość („miłość") u ro­ mantyków łużyckich i in. „ZŁ" X I I I chcielibyśmy poświęcić Janowi Skali w 50-tą rocznicę śmierci. Każdy numer zawiera przekłady z łużyckiej poezji i prozy (tak współ­ czesnej, jak dawnej), recenzje nowości wydawniczych, kronikę kulturalno-naukową. „Zeszyty Łużyckie" można otrzymać za zaliczeniem pocztowym. Adres: mgr Zdzisław Kłos, sekretarz redakcji „Zeszytów Łużyckich", Instytut Filo­ logii Słowiańskiej UW, 02-678 Warszawa, Szturmowa 3, tel. 472171. Cena 30000 zł. Komplet „ZŁ" znajduje się w większości bibliotek naukowych. Sprzedaż również w księgarni im. B. Prusa, Warszawa, Krakowskie Przed­ mieście 7 oraz Ośrodku Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych, Pa­ łac Kultury i Nauki, 00-901 Warszawa. Bylibyśmy wdzięczni za współpracę autorską. Ewa Siatkowska �COMMUNICATING EXPERIENCE 13-16 June 1996 IX I N T E R N A T I O N A L ORAL HISTORY CONFERENCE CALL FOR PAPERS The international oral history conferences are meeting-places for researchers who utilize and analyse oral sources - interviews, life-stories, and oral traditions. Oral history is a method which today is used and recognized in many different disciplines all over the world. Communicating Experience is the general theme of the IX International Oral History Conference at Goteborg University, Sweden, 13-16 June 1996. How is human experience communicated? How is it transformed into permanent knowledge? The question embodies not only the means but also the hindrances for it. How can the communication of experience be utilized as a research methodology? What is the interplay between hegemonic strategies and popular resistance? Whose experiences become recognized and transmitted over generations? How come so much human knowledge is made tacit? We look forward to papers that analyse communication of experience not only through language but also through other means, such as stereotypes, both of "us" and "the others". We also anticipate papers regarding the disruption of communication, due to differences in class, gender and generation. We invite you to send proposals for papers on the theme "Communicating Experience" before 1. February 1995 to the address below. Apart from the title, your name and address, we want an outline of the contents of your paper. The form of the proposal is one page, not more. We shall arrange a special video section, according to demand. The main language is English. French and Spanish are the other two official languages of the international oral history conferences but will reach a more limited audience. During March 1995 we shall send out information about accepted proposals for papers together with a preliminary programme., including practical details. We strive to keep the costs down! We need your complete paper, of ten tofifteenpages, not later than 1 December 1995. Please, respond to our call for papers, also by distributing it to others and through sending us addresses to departments/people you think we should contact. Welcome to "Communicating Experience" in Goteborg 13-16 June 1996. Your sincerely Sven В EK Birgitta Skarin Frykman Secretariat: Department of Ethnology, University of Goteborg. Vástra Hamngatan 3, S-411 17 Goteborg, Sweden. Tel: +4631 7731971, Fax: +4631 138030. �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. 1. Wpłaty na prenumeratę przyjmowane są tylko na okresy kwartalne. Cena prenumeraty krajowej na 1994 r. wynosi 100.000 zł., a cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% wyższa od krajowej. 2. Wpłaty na prenumeratę: - na teren kraju -przyjmują jednostki kolportażowe „Ruch" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania lub siedziby prenumeratora. - przyjmuje „Ruch" S.A. Oddział Warszawa 00-958 Warszawa, ul. Towa­ rowa 28, Konto: PBK X I I I Oddział Warszawa 370044-1195-139-11, zapewniając dostawę pod wskazany adres pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty. - na zagranicę - „Ruch" S.A. Oddział Warszawa, 00-950 Warszawa, ul. Towarowa 28, Konto: PBK X I I I Oddział W-wa 370044-1195-193-11. Dostawa odbywa się pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty z wyjątkiem zlecenia dostawy pocztą lotniczą, której koszt w pełni pokrywa zleceniodawca. 3. Terminy przyjmowania prenumeraty na kraj i zagranicę: do 20.11 - na I kwartał roku następnego, do 20.02 - na I I kwartał, do 20.05 - na I I I kwartał, do 20.08 - na IV kwartał. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/efd7d8778bb860491ead46cd7ad7de6f.pdf df016e824739cf60a1ce75ad6444119f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1552 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1436 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.225-240 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1 - 2 PL ISSN 0071-1861 K O N F E R E N C J A MIĘDZYNARODOWEJ K O M I S J I DO BADANIA K U L T U R Y LUDOWEJ W K A R P A T A C H I NA BAŁKANACH. LWÓW, 29 X I - 1 X I I 1993 R. W dniach 29 X I - 1 X I I 1993 r. odbyło się we Lwowie spotkanie przedstawicieli Krajowych Sekcji Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach (MKKKB) mające na celu odnowienie jej działalności po 3-letniej przerwie, spowodowanej zmianami społeczno-ekonomicznymi i politycznymi zachodzącymi we wszystkich krajach członkowskich. Biorąc pod uwagę wspomniany zastój w pracach naukowo-badawczych Komisji wypada na wstępie przypomnieć dotychcza­ sową jej działalność . Specyfika środowiska rejonu karpacko-bałkańskiego stwarzała wyjąt­ kowe możliwości badania procesów historycznych, etnicznych, społecznych i kulturowych. Koordynacja badań naukowych w Karpatach i na przy­ ległych terenach okazała się więc konieczna przy studiach nad kulturą ludową tego obszaru, wykazującą zarówno szereg cech wspólnych, jak też i wiele różnic. Starania w tej kwestii podjęli już w 1958 r. przedstawiciele ówczes­ nego Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN i Instytutu Etnografii SAV (Národopisný Ústav SAV - Czechosłowacja). Dzięki inicjatywie prof, dr. Mieczysława Gładysza, prof, dr Anny Kutrzeba-Pojnarowej oraz dr. Jana Mjartana i doc. dr. Jana Podoláká w 1959 r. zostaje powołana do życia instytucja mająca na celu koordynację prac naukowo-badawczych na terenie Karpat - Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach (MKKK). 1 2 1 Informacje o powstaniu i działalności Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat oraz Karpat i Bałkanów zaczerpnięto z opracowań: M . Gładysz, Zarys planu działalności i organizacji Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, „Etnografia Polska", t. 6:1962, s. 15-40; tenże, Międzynarodowa Konferencja poświęcona bada­ niom kultury ludowej w Karpatach, „Etnografia Polska", t. 9:1965, s. 440-447; V. Frolec, Dwadzieścia lat działalności Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach (MKKKB), „Etnografia Polska", t. 25:1981, z. 2, s. 35-45. Obecnie Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk. 2 �226 KRONIKA W roku 1960 przystąpiono do systematycznych badań terenowych, a do­ tychczasowe porozumienie o współpracy ujęto w ramy statutu, przyjętego po dyskusji na konferencji w Smokowcu (Slowaqa) jako podstawę dalszej działalności Komisji. Członkami jej zostali przedstawiciele krajów zamiesz­ kujących łuk Karpat - Czechosłowacja, Polska, Rumunia i obecna Ukraina. Współpraca naukowa organizowana była w ramach umowy międzynarodo­ wej pomiędzy Akademiami Nauk poszczególnych krajów. Na czele Komisji stał Sekretarz Generalny obierany co 5 lat, a ważniejsze decyzje podejmowane były wspólnie z Prezydium Komisji, w skład które­ go wchodzili przewodniczący poszczególnych Sekcji Krajowych. Organem Sekretariatu Generalnego był periodyk Carpatica. Funkcję Generalnego Sekretarza powierzono w 1959 r. J. Podolákowi (Bratysława), który pełnił ją do 1971 г., zaś od 1971 r. do 1992 - do chwili śmierci - piastował ją V. Frolec (Brno). Okres jego kadencji był szczególnie owocny w działalności Komisji. Intensywnie pracowały poszczególne międzynarodowe zespoły re­ dakcyjne, przygotowujące syntezy karpacko-bałkańskie. Regularnie ukazy­ wał się organ Sekretariatu. Odejście V. Frolca - poza innymi czynnikami natury obiektywnej - w znacznym stopniu wpłynęło na zahamowanie wszel­ kich działań w tej dziedzinie. W 1964 r. na międzynarodowej konferencji poświęconej badaniom kul­ tury ludowej Karpat (a w szczególności pasterstwa wysokogórskiego) zor­ ganizowanej w Krakowie postanowiono, że dalsze systematyczne i planowe poszukiwania powinny objąć nie tylko regiony Karpat, ale także tereny górskie Bułgarii i Jugosławii. Sfinalizowane to zostało w 1976 r. na posiedze­ niu w Smolenicach (Slowaqa). Od roku 1976 ulega zmianie nazwa Komisji na: Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach - M K K K B . Od roku 1977 organ Sekretariatu Generalnego przyjmuje nazwę Carpatobalcanica. W związku z poważnym zaawansowaniem stanu badań kultury ludowej w rejonie karpacko-bałkańskim we wszystkich krajach członkowskich M K K K B postanowiono przystąpić do opracowania syntezy wybranych zja­ wisk kultury ludowej, tj. architektury ludowej, pasterstwa wysokogórskiego i folkloru zbójnickiego. Koncepqe poszczególnych syntez zostały opraco­ wane przez Sekcje Krajowe: architektura - Czechosłowacja, pasterstwo - Polska, foklor zbójnicki - Słowacja i b. ZSRR. Prace nad systezami realizowano w ramach międzynarodowych zespołów autorskich. Refero­ wano je na dorocznych spotkaniach. Drukiem ukazały się zestawy biblio­ graficzne tych tematów. „Architektura ludowa", t. 1 - „Budownictwo mie­ szkalne", pod redakqa V. Frolca oraz „Folklor zbójnicki" pod redakcją V. Gašparíkowej i B.N. Putiłowa zostały przygotowane do druku, w opraco­ waniu znajduje się natomiast „Pasterstwo wysokogórskie" pod redakcją B. Kopczyńskiej-Jaworskiej. Podjęto również prace nad nowymi tematami, tj. architekturą ludową t. 2 - budownictwo gospodarcze, gospodarką chłop­ ską (rolnictwo i hodowla) oraz transportem i komunikaqa. �KRONIKA 227 Tak w bardzo krótkim zarysie przedstawia się działalność Komisji do 1990 r. Reaktywizację działalności M K K K B podjął Instytut Etnografii Akade­ mii Nauk Ukrainy, zwołując z końcem 1993 r. we Lwowie posiedzenie przedstawicieli Sekcji Krajowych Komisji. Organizatorów reprezentowali: dr S. Pawluk - dyrektor Instytutu, kan­ dydat nauk M . Hłuszko oraz K. Kutelmach - pracownicy Instytutu Etno­ grafii. Jako przedstawiciele poszczególnych Sekcji Krajowych przybyli: z Czech dr L. Petránová - Instytut Etnografii i Folkloru A N Praga, dr J. Štika z Muzeum skansenowskiego w Rożnowie pod Radgosztem, z Mołdowy - prof. W. Zelenczuk - Instytut Etnografii i Folkloru A N Mołdowy, z Polski - doc. dr hab. D. Tylkowa i dr K. Hermanowicz-Nowak - Instytut Archeologii i Etnologii PAN Oddział w Krakowie, z Rumunii - R.O. Majer - Instytut Etnografii i Folkloru A N Rumunii, ze Słowacji - prof. M . Paríková - Katedra Etnologii Uniwersytetu im. J. Komeńskiego, Braty­ sława oraz z Węgier - dr P. Szabó i dr P. Weresz - Instytut Etnografii A N , Budapeszt. Pomimo zaproszenia w obradach nie wzięli udziału przedstawi­ ciele krajów bałkańskich - Bułgarii i Jugosławii. Po uroczystym otwarciu konferencji i powitaniu przybyłych przedstawicieli Sekcji Krajowych M K K K B , S. Pawluk podkreślił, iż pomimo występujących trudności natury ekonomicznej, konieczne wydaje się odnowienie naukowo-badawczej działalności Komisji, tak aktywnej do 1990 r. Ze słowami podzięko­ wania za zaproszenie i podjęcie trudu organizacyjnego po długotrwałej przerwie wystąpili przedstawiciele poszczególnych Sekcji, podkreślając wagę kontynuacji prac realizowanych uprzednio. Jednocześnie wyrazili żal z powodu nieobecności reprezentantów krajów bałkańskich, co spowoduje pewne niedogodności w działalności Komisji w dotychczasowych ramach Karpat i Bałkanów. Zgodnie z programem roboczej narady dyrektor Instytutu Etnografii A N Ukrainy dr S. Pawluk podkreślił celowość odnowienia prac M K K K B jako międzynarodowej instytucji, dzięki której naukowcy zainteresowanych krajów mogliby prowadzić wspólne prace badawcze dotyczące kultury ludowej miesz­ kańców regionów górskich. Zapoznał również uczestników z podstawowymi założeniami działalności Komisji, które zostały sformułowane w przygotowa­ nym do dyskusji projekcie statutu, opracowanego przez zespół Instytutu Etnografii A N Ukrainy. Omówienie propozycji S. Pawluka zajęło cały pierwszy dzień roboczej narady, która toczyła się w formie interesującej i konstruktywnej dyskusji. W trakcie prowadzonych rozmów wysunięto szereg propozycji i krytycznych uwag dotyczących projektu przygotowanego statutu. Z powodu nieobecności w naradzie przedstawicieli krajów bałkańskich odnowienie działalności Komisji w poprzednich ramach uznano czasowo za niemożliwe. Na propozyqe D. Tylkowej i J. Štiki uczestnicy narady postanowi­ li: 1) tymczasowo odnowić działalność Komisji w granicach Karpat, 2) upoważ­ nić Kierownictwo Tymczasowego Sekretariatu Generalnego do wyjaśnienia uczestnictwa Sekcji Narodowych krajów bałkańskich w dalszych pracach �228 KRONIKA M K K K B , 3) poinformowanie tych Sekcji o możliwości tymczasowego za­ wieszenia ich działalności, do momentu zaistnienia odpowiednich warunków, 4) w razie uzyskania negatywnej odpowiedzi Sekcji bałkańskich - zmienić tymczasowo nazwę na M K K K B , co znalazło wyraz w projekcie statutu. Uważając Komisję Karpacką za spadkobiercę M K K K B należy za­ równo zakończyć zrealizowane prace jak też kontynuować podjęte zadania naukowo-badawcze. Tak więc należy doprowadzić do wydania przygotowa­ nych już do druku syntez architektury ludowej, t. 1 - budownictwo miesz­ kalne oraz folkloru zbójnickiego. Zakończyć prace redakcyjne z zakresu pasterstwa wysokogórskiego. Przystąpić do kontynuacji działań związanych z opracowaniem architek­ tury ludowej, t. 2 - budownictwo gospodarcze, gospodarki chłopskiej oraz transportu i komunikaqi. Dotyczy to w pierwszym etapie opublikowania zestawów bibliograficznych wymienionych tematów. Podczas drugiego dnia narady omawiano zmiany dotyczące projektu statutu. Do kierowania dalszymi pracami M K K K upoważniono Tymczaso­ wy Sekretariat Generalny z siedzibą we Lwowie. Na Sekretarza Generalnego powołano jednogłośnie S. Pawluka. Wszelkie prace koordynacyjne będą po­ dejmowane przez Tymczasowy Sekretariat Generalny poszerzony o przed­ stawicieli wszystkich Sekcji Krajowych. W pierwszym etapie winny być powołane kierownicze organy Sekcji Krajowych, przedyskutowany i podpisany projekt statutu, ustalone moż­ liwości wydania naukowych syntez już przygotowanych do druku. W celu omawiania planu działalności Komisji jak też realizacji podjętych zadań winno się przeprowadzić doroczne spotkania Prezydium M K K K oraz człon­ ków międzynarodowych zespołów autorskich. Konferenqa we Lwowie była bardzo celowa i owocna, a ponadto znakomi­ cie zorganizowana. Uaktywniła ona kraje członkowskie M K K K do ponow­ nego podjęcia działalności naukowej na obszarze karpackim, aby włożony już wysiłek nie został zmarnowany. W związku z coraz szybciej zachodzącymi na tym obszarze zmianami kulturowymi wydaje się to nakazem chwili. Danuta Tylkowa Krystyna Hermanowicz-Nowak FRANCUSKIE BADANIA DZIEDZICTWA KULTUROWEGO Mission du Patrimoine ethnologique została zorganizowana w 1980 r. z inicjatywy grupy badawczej pracującej pod kierunkiem Redjema Benzaid. Jej cele sformułowano w wyniku szerokiej dyskusji, w której znaczący udział miał Isac Chiva, wieloletni współpracownik i następca C. Lévi-Straussa w Laboratoire d'Antropologie w Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales. Stwierdzono, że zróżnicowanie kulturowe kraju zaciera się wobec �KRONIKA 229 postępującej urbanizacji i unifikacji sposobów zachowań i uznano, że w tej sytuacji trzeba wzmóc badania tych procesów, ażeby zrozumieć ewolucję społeczną (La Mission 1993). Głównym przedmiotem badań stało się dzie­ dzictwo etnologiczne obejmujące swoiste sposoby egzystencji materialnej i organizacji społecznej grup, które ją tworzą, ich wiedzę, wyobrażenia 0 świecie i te elementy, które przyczyniają się do identyfikacji każdej grupy społecznej oraz wyróżniają ją od innych (Chiva 1990). W celu realizacji tych zamierzeń powołano specjalną komórkę naukową przy Ministerstwie Kultury (Ministere de la Culture et de la Francophonie) posiadającą własny zarząd (obecnie jej dyrektorem jest Gerard Ermisse) 1 własną Radę (Conseil du Patrimoine ethnologique), która pomocna jest przy wytyczaniu ogólnej polityki i konkretnych działań Misji. W pracach Rady bierze udział trzydzieści osób - pracowników nau­ kowych, działaczy kultury oraz przedstawicieli Ministerstwa. Wyłoniona z Rady stała komisja precyzuje tematy oraz opiniuje zgłaszane projekty badań, które prowadzi we współpracy z Misją szereg instytucji badawczych. Misja posiada w Paryżu zespół stałych pracowników (dwadzieścia osób), który organizuje pracę poszczególnych dziedzin działalności, dziewięciu do­ radców etnologicznych i trzech etnologów regionalnych, zatrudnionych w wydziałach kultury dwunastu spośród dwudziestu dwóch departamentów. Działalność Misji polega na prowadzeniu i inicjowaniu badań, kształ­ ceniu specjalistów, wydawaniu publikacji, produkcji audiowizualnej oraz organizowaniu dokumentacji i upowszechnianiu informacji na temat dzie­ dzictwa etnologicznego. Założone cele realizuje we współpracy z różnymi placówkami naukowymi i autorytetami regionalnymi. Każdego roku Rada wytycza jeden do dwóch tematów mało zbadanych oraz określa program badań „iniqujacych" związany na ogół z aktualnymi potrzebami praktycznymi i poznawczymi. Od 1981 do 1993 r. Misja zainicjowała szesnaście programów badaw­ czych oraz trzy wieloletnie programy inicjujące, obejmujące bądź poszuki­ wania regionalne, bądź ogólnokrajowe, a w kilku przypadkach również europejskie badania porównawcze. Tematyka badań realizowanych do 1993 r. obejmowała: Rodzinę i pokre­ wieństwo (1981-1982, 1984, 1988), ludową wiedzę przyrodniczą (1981-1982, 1984), etnologię środowiska miejskiego (1981-1982, 1984), przynależność regionalną i identyfikaqe kulturową (1983), współczesne praktyki rytualne we Francji (1985), społeczeństwo wieloetniczne Francji (1985-1986), spożycie rodzinne: wzory, praktyki i wyobrażenia (1987), ginące umiejętności i techniki (1987-1988), bogactwo kulturowe kraju (1988), zmiany pejzażu (pejzaże kulturowe - 1989; wyobrażenia i konflikty związane z wykorzystywaniem przestrzeni - 1990; pejzaże zindustrializowane i zurbanizowane - 1991), umiejętności i techniki (1989-1990); identyfikaqe, praktyki i politykę kulturalną (1990, 1991), granice kulturowe (1991-1992), pisma popularne (1993), strój i estetykę ciała (1993). �230 KRONIKA Programy „iniqujace" obejmowały: etnologię techniki, zapożyczenia i inno­ wacje techniczne (1992), więzi społeczne na peryferiach miast (1992-1993), problemy muzealnictwa etnologicznego (1992-1993). Poszczególnymi grupami tematycznymi kieruje trzech pracowników M i ­ sji: Denis Chevallier (programy badań wiedzy i techniki, oraz badania środowiska wiejskiego), Francois Robatel (badania problematyki związanej z morzem), Claude Rouot (programy badań więzi społecznych na pery­ feriach miast i współpraca zagraniczna). Wyniki prac badawczych publikowane są w powstałym w 1983 r. czaso­ piśmie „Terrain, carnet du patrimoine ethnologique", wydawanym pod redakcją Christine Langois. Wychodzi ono dwa razy do roku, przy czym poszczególne zeszyty profilowane są tematycznie: nr 1 - poświęcony jest wiedzy przyrodniczej; nr 2 - antropologii przemysłu; nr 3 - etnologii miej­ skiej; nr 4 - rodzinie i pokrewieństwu; nr 5 - identyfikacji kulturowej i regionalizaqi; nr 6 - człowiekowi wobec środowiska naturalnego; nr 7 - podejmuje zagadnienie społeczności obcych we Francji; nr 8 - poświęcony jest stosunkowi człowieka do zwierząt; nr 11 - ma charakter mieszany; nr 12 - przedstawia szeroko pojęte problemy konsumpcji rodzinnej; nr 13 - po­ święcony jest napojom; nr 14 - współczesnym i dawnym wierzeniom w zja­ wiska nadprzyrodzone; nr 15 - publikatorom; nr 16 - różnorodnym umiejęt­ nościom; nr 17 - europejskiej strukturze narodowej; nr 18 - wiedzy i stosun­ kowi do ciała ludzkiego; nr 19 - ogniowi i jego znaczeniu w kulturze; nr 20 - „jubileuszowy" - zagadnieniom śmierci; nr 21 - problemom władzy i sto­ sunków patronackich. Obok podstawowego tematu w każdym Zeszycie (którego objętość do­ chodzi do 178 stron) w dziale „Reperes" prezentowane są aktualnie prowa­ dzone prace, które nie mieszczą się w profilu wiodącym. Ponadto czasopi­ smo prowadzi dział informacji o bieżącym życiu naukowym, konferencjach, wystawach, publikacjach czy realizacjach filmowych i video. Wraz z upływem lat powiększała się objętość czasopisma, począwszy zaś od nr 10 pojawiły się w nim „nadprogramowo" rozważania czysto teoretycz­ ne i metodologiczne oraz artykuły mówiące o kulturze innych krajów euro­ pejskich. Charakterystyczna cecha wydawnictwa to dobór tematyki ciekawej z punktu widzenia teoretycznego i równocześnie wykorzystującej wyniki aktualnych badań terenowych. Tym samym czasopismo jest wierne swemu tytułowi - „Terrain". W tym miejscu podkreślić należy, że nie prezentuje ono bynajmniej „sprawozdań z badań", lecz ciekawe próby zrozumienia i wyjaśnienia opisywanych zjawisk poparte bogatą literaturą etnologiczną, informuje na bieżąco o wszystkich aspektach kulturowych współczesnego życia. Konkretne informacje wzbogacone są zawsze interesującą ikonogra­ fią, starymi rycinami czy reprodukcjami z dawnych publikacji oraz dosko­ nałymi pod względem technicznym fotografiami. Obok „klasycznych" mo­ nografii społeczności lokalnych czy równie „klasycznych" tematów etnolo- �231 KRONIKA gicznych, takich jak: rodzina, wierzenia czy technologia dużą uwagę badacze poświęcają problemom wiedzy tradycyjnej, mentalności, stosunkowi czło­ wieka do otaczającego go świata. Rozważania teoretyczne i metodologiczne nie stanowią tu celu samego w sobie. Za przewodnik po bogatej treści czasopisma służyć może wydany w koń­ cu 1993 r. nie numerowany zeszyt (Tables) zawierający indeks alfabetyczny autorów, indeks tematyczny artykułów, indeks alfabetyczny autorów spra­ wozdań z badań oraz spis treści kolejnych numerów. Oprócz czasopisma „Terrain" Misja publikuje serie prac autorskich lub prac zbiorowych pod tytułem „Etnologia Francji". Poszczególne tomy pokazują wyniki studiów terenowych czy problemy aktualne naukowo i mogące zainteresować szerszego odbiorcę. Do 1992 r. opublikowano 14 tomów . W tej serii w dziale „Regards sur 1'Europe" prezentowane są europejskie studia porównawcze, zaś w dziale „Cahiers" (7 tomów) materiały z sesji naukowych, będących ważną dziedziną działalności nau­ kowej Misji . Poza seriami Misja wydała kilka kolejnych informatorów o badaczach i instytucjach etnograficznych we Francji . Doceniając znaczenie dokumentacji audiowizualnej w pracy etnologa oraz w dziedzinie utrwalenia dziedzictwa kulturowego Misja prowadzi pod kierunkiem Alain Morela dział audiowizualny, który finansuje oraz rozpow­ szechnia filmy dokumentacyjne o charakterze etnologicznym oraz intere­ suje się kształceniem etnologów w tej dziedzinie. Organizuje i bierze udział 1 2 3 1 е Sabine Chalon-Demersa, Le triangle du XIV . De nouveaux habitans dans un vieux quartier de Paris, 1984; Genevieve Delbus, Pierre Jorion, La transmission des savoir, 1984; Christiane Amiel, Les fruits de la vigne. Representation de Venvironnement naturel en Languedoc, 1985; Bertrand Hell, Entre chien et loup. Fait et dits de chasse dans la France de VEst, 1985; Evelyn Desbois, Yves Yeanneau, Bruno Mattéi, La foi des charbonniers. Les mineurs dans la Ba taille du charbon 1945-1947, 1986; Pierre Lieutaghi, L'herbe qui renouvelle. Un aspect de la médecine traditionelle en Haute Provence, 1986; Ethnologie en miroir. La France et les pays de langue allemand, Isac Chiva, Utz Jeggle [red.], (Regards sur l'Europe), 1987; Noélie Vialles, Le sang et la chair. Les abbatoires de pays de I'Adour, 1987; Beatrix Le Wita, Ni vue ni connue. Approche ethnographique de la culture bourgoise, 1988; Bernadettę Lizet, La Bete noire, 1989; Tom Jolas, Marie France Pingaud, Ivonne Verdier, Francoise Znabend, Une campagne Voisine, 1990; Le ferment divine, Dominique Fournier, Salvátore D'wnofrio [red.], (Regards sur l'Europe), 1991; Patric Williams, Nous, On n'en parle pas, les vivants et les morís chez les Manouches, 1993. W serii „Cahiers" wydano: Societě industrie lies et urbaines contemporaine, Wstęp G . Althabe, 1985; Les savoirs naturaliste populaires, Wstęp J . Barrau, 1985; Habitat et éspace dans le monde rural, Wstęp I . Chiva, 1988; Cultures du travail, Wstęp A. Morel, 1989; Patrimoines en folie, red. H.P. Jeudy, 1990; Savoire faire et pouvoir transmettre. Transmisson et apprentissage des savoir-faire et des techniques, D . Chevallier, [red.], 1991; Vers une ethnologie du present, G . Athabe, D . Fabre, G . Lenclud, [red.], 1992. Wszystkie prace Misji opublikowano w Edi­ tions de la Maison de Sciences de PHomme w Paryżu. W 1984-1985 i 1990 wydano Repertoire de l'ethnologie de la France. Z okazji między­ narodowej konferencji w 1993 r. wydano informator o pracach Misji. 2 3 �232 KRONIKA w konkursach. We współpracy z Misją wyprodukowano ponad sto filmów etnologicznych . Ponieważ tylko kilka uniwersytetów oraz placówek Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales kształci etnologów w dziedzinie etnologii fran­ cuskiej czy europejskiej, Misja organizuje konferencje, seminaria oraz staże specjalistyczne w różnego typu instytuqach zajmujących się naukowo bądź praktycznie ochroną etnologicznego dziedzictwa kulturowego. W tej dziedzi­ nie współpracuje z zagranicznymi instytuqami etnologicznymi organizując badania i seminaria (odnośnie Europy wschodniej najżywsze kontakty ma z etnologią rumuńską i bułgarską). W grudniu 1993 r. Misja zorganizowała w Tours międzynarodową konferencję kontynuującą tematykę zapocząt­ kowaną na zorganizowanej w poprzedniem roku konferencji w Creusot . Celem konferencji grudniowej zatytułowanej: „Ethnologie et patrimoine en Europe. Identités et appartenance, du local au supranational" było zastano­ wienie się nad procesami kulturowymi występującymi współcześnie w Euro­ pie, nad rolę dziedzictwa kulturowego, kształtowania poczucia identyfikacji narodowej i regionalnej, obcości i swojskości, roli przybyszy w nowym środowisku kulturowym, rodzenia się ksenofobii oraz wybujałych nacjona­ lizmów. W programie kolokwium przewidziano szereg referatów , przygo­ towanych przez organizatorów z udziałem przede wszystkim etnologów z Europy Zachodniej oraz trzy posiedzenia okrągłego stołu uwzględniające szerszy udział przedstawicieli krajów postsocjalistycznych . Ogółem kolo­ kwium zgromadziło ponad dwustu badaczy z różnych krajów Europy. 4 5 6 7 8 LITERATURA B u r s z t a W. 1993 O nacjonalizmach, regionalizmie i etnicznej świadomości. Creusot, 30 czerwca - 3 lipca 1992, [w:] „Sprawy Narodowe" - Seria Nowa, t. 2: 1993, z. 1 (2), s. 295-299. 4 Alain Morel przygotował m.in. retrospektywny przegląd filmów o mieście („Memoire de la ville, carte blanche a la Mission du Patrimoine Ethnologique"), który był prezentowany na VTI Międzynarodowym Przeglądzie Filmów Etnograficznych i Sociologicznych „Cinema du Reel" w 1985 r. w Paryżu. Zob. jej omówienie: Burszta (1993). Wśród referentów spotkać można było miedzy innymi takie osobistości jak: Gerard Althabe, Isac Chiva, Christian Bromberger, Daniel Fabre (Francja), Pierre Centlivres (Szwaj­ caria), Martin Roth (Niemcy), Dolores Comas d'Argemir (Hiszpania) czy Gulio Angioni (Włochy). Referaty te zaprezentowano w czterech grupach tematycznych: Identitě et patrimoine, L a production sociále de l'étranger, Nationalismes et lien national, Vers une ethnologie de l'Europe. Zamieszkały we Francji Krzysztof Pomian wygłosił referat pt.: „Narodowość i dziedzi­ ctwo", Wojciech Burszta był uczestnikiem okrągłego stolu pt.: „Nacjonalizmy i więź narodo­ wa". Ponadto w kolokwium wziął udział Marcin Piotrowski z Katedry Etnologii U Ł . 5 6 7 8 �233 KRONIKA C h i v a I. 1990 La Mission 1993 Tables 1993 La Patrimoine Ethnologique: Vexemple de la France, [w:] Encyclopaedia Univer­ salis, Paris, Symposium, s. 229-241. La Mission du Patrimoine Ethnologique, Wstęp Gerard Ermisse, Paris, Ministére de la Culture et de la Francophonie. Tables 1983-1993, „Terrain", Christine Langlois [red.], Mission du Patrimoine Etnologique. Bronisława Kopczyńska-Jaworska III M I Ę D Z Y N A R O D O W A SESJA „DUCHOWOŚĆ N A R O D Ó W E U R O P Y ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ. EROS I THANATOS", C Z . I I , L U B L I N , 19-22 K W I E T N I A 1994 R. Kolejna sesja zorganizowana przez Fundację „Muzyka Kresów" raz jeszcze stała się okazją do spotkania przedstawicieli różnych dziedzin hu­ manistyki i - jakże potrzebnej - interdyscyplinarnej dyskusji . Badacze dyskutowali nie tylko o istocie życia, miłości i śmierci, widzianych przez pryzmat poszczególnych dyscyplin, związkach między nimi i sposobach, w jakich przejawiają się one w kulturze, w konkretnych zachowaniach czy ideach. Poszczególne wystąpienia inspirowały także do rozważań wykracza­ jących poza główny temat konferencji. Wiele pytań wywołał m.in. inaugurujący spotkanie tekst Jerzego Prokopiuka z Warszawy poświęcony koncepcji miłości w antropozofii R. Steinera (1861-1925). W koncepcji tej znaczące miejsce zajmuje np. problem udziału człowieka w procesie zbawienia i jego transformacji na różnych poziomach rozwoju życia duchowego. Miłość pojmowana jest tu jako relacja między uczuciem a sferą woli - wolności w wymiarze negatywnym lub pozytywnym. Można więc mówić o swoistej syntezie dwóch rajskich drzew: poznania dobra i zła oraz drzewa życia. Antropozoficzna koncepcja miłości to nie tylko światopogląd. Obejmuje ona także system medytacji i różnorodnych ćwiczeń mających na celu kształtowanie pozytywnych cech charakteru człowieka, poznania imaginatywnego i określonego sposobu postrzegania świata. Zasady antropozoficznej koncepcji miłości od wielu lat realizowane są w praktyce, przede wszystkim w krajach Europy Zachodniej, m.in. w wy­ branych instytuqach pedagogicznych, medycznych, w rolnictwie, bankowo­ ści i in. Stopniowo upowszechniane są one również w Polsce, a także w innych krajach leżących w środkowo-wschodniej części kontynentu. Szko­ da, że zagadnieniu transplantacji tego alternatywnego modelu kultury i jego 1 1 Informacja о I części Spotkań z cyklu „Eros i Thanatos" zamieszczona została w „Etno­ grafii Polskiej", t. 37:1993, z. 2, s. 145-152. �234 KRONIKA praktycznej realizacji u nas i w krajach za naszą wschodnią granicą po­ święcony został zaledwie niewielki margines wspomnianego wykładu. Wybranych problemów teoretycznych dotyczył referat Natałki Biłocerkiwec z Kijowa, zatytułowany „Miłość do śmierci. Problem «nekrofílii» we współczesnej literaturze europejskiej". Autorka dokonała analizy kilku utworów czołowych reprezentantów egzystencjalizmu: A. Camus i P. Sartra a także innych pisarzy zachodnioeuropejskich, m.in. U . Eco. Ukazała rów­ nież podstawowe środki, za pomocą których twórcy ci wypowiadali się w swych dziełach o problemach śmierci, zagłady, samobójstwa, zniszczenia, sensu życia itp. Dopełnieniem tego wystąpienia był referat Ludmyły Taran z Kijowa pt. „«Prawa biosu jednakie dla wszystkich...». Problem życia i śmierci we współczesnej liryce ukraińskiej". Obydwie autorki podkreśliły, że w literatu­ rze ukraińskiej nurt egzystencjalny rozwija się dopiero od przełomu lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych X X w. Wcześniej - ze względów poli­ tycznych - uniemożliwiano pisarzom poruszanie m.in. problemu sensu życia lub dramatu jednostki. Jak stwierdziła L. Taran, twórcy musieli gloryfiko­ wać radosną przyszłość, zaś słowa: Bóg, dusza, śmierć jednostki, rozpacz, żal itp. były wykreślone z wielu słowników. Autorka przedstawiła przykłady utworów współczesnych pisarzy ukraińskich, wypowiadających się np. na temat sensu życia jednostki w świecie, relacji człowiek-Bóg, reinkarnacji lub śmierci w wymiarze ludzkim i kosmicznym. W podobnej sytuacji jak na Ukrainie byli pisarze białoruscy. I tu poruszanie problemów egzystencjalnych należy do nowych zjawisk lite­ rackich. Coraz częściej dąży się także do ukazania duchowego pierwiastka narodu i określenia jego zasadniczych cech. Jak podkreślił Jurij Załoska z Mińska, przez dziesięciolecia w utworach pisarzy białoruskich dominowała tematyka wojenna, partyzancka. Pisano o wojnie „tutejszej", będącej częścią wojny ojczyźnianej, umieraniu i odradzaniu się zbiorowego bohatera, którym był najczęściej prosty lud. Zdaniem J. Załoski, niemały wpływ na charakter twórczości i podejmowaną tematykę miały dzieje narodu białoruskiego, naznaczone wojnami, dużymi stratami ludzkimi, walką 0 przeżycie i przetrwanie. Tytuł wystąpienia: „Ontologia Thanatosa jako epifenomen kultury". O współistnieniu życia i śmierci, ich nieustannym przenikaniu się, mówiła Sofia Majdańska z Kijowa, odwołując się do przykładów ze współczesnej literatury ukraińskiej oraz wierzeń, obrzędów i folkloru ustnego. Wystąpie­ nie zatytułowane było: „Miłość i śmierć w poetyce lamentów ukraińskich". Ukazała ona także, jak ważne miejsce zajmowała w ludowej wizji świata 1 jej obrzędowej realizacji koncepcja jedności człowieka i przyrody, jak bliskie są sobie: smutek i radość, śmiech i łzy. Znakomitym przykładem współwystępowania tych uczuć i zachowań jest obrzęd pożegnania Zapustowego Dziada (Maslenicznogo Dieda) i Baby, żywy do dziś w ok. 30 wioskach położonych na północno-wschodnim krań- �KRONIKA 235 cu Białorusi (witebszczyzna). W lutym 1990 r. obrzęd ten został utrwalony na kasecie wideo. Film nakręcono we wsi Maskaleniaty, a zaprezentowała go zebranym Halina Tawłaj z Mińska. Mówiąc o „źródłach Erosa i Thanatosa w europejskim Karnawale znalezionych w białoruskich zapustach (maslenicy)" ukazała ona tradycje zapustów, wskazując m.in. na podobieństwo wielu zachowań do karnawałowego „świata na opak", o którym tak in­ spirująco pisał M . Bachtin. Przedstawiła też bogactwo zachowań symbolicz­ nych, podkreślając zarazem magiczne znaczenie obrzędu. Zasadnicze miejsce zajmują tu wierzenia, zgodnie z którymi umierający i żegnany przez społecz­ ność Dziad zapładnia ziemię, przekazuje jej życie. Płodność, życie, seksual­ ność graniczą więc w obrzędzie ze śmiercią, przechodzą w siebie, żadne z nich nie ma też wymiaru ostatecznego. Przenikaniu się pierwiastów życia i śmierci, wojny i miłości poświęcony był referat Gintarasa Beresneviciusa z Kowna („Eros i Thanatos w kontek­ ście wojny w kulturze bałtosłowiańskiej"). Punktem wyjścia do rozważań o naturze wojny, jej genezie i funkcjach stał się motyw znanego mitu o walce między Perkunasem i Welnesem (ich słowiańskimi odpowiednikami są: Perun i Weles-Wolos). Beresnevicius zwrócił m.in. uwagę, iż przyczyną konfliktu zbrojnego w mitach jest często miłość do kobiety. Miłość i śmierć, wojna i płodność, regeneracja życia, są więc ze sobą nierozerwalnie związa­ ne. Autor referatu przypomniał znaną koncepcję R. Caillois, zgodnie z którą wojna nosi cechy święta, pełni takie same funkcje, ma też charakter sakral­ ny. Zwrócił jednak uwagę, że we współczesnych czasach jest ona tylko „erzatzem sacrum", często natomiast - zwłaszcza w przypadku konfliktów o podłożu nacjonalistycznym - podejmuje się wysiłki, by nadać jej charakter sakralny. Beresnevicius zwrócił uwagę na integracyjną funkcję wojny i nie­ których zwyczajów. Należą do nich np. wspólne uczty po bitwie i picie alkoholu. Opisom tych zachowań poświęcono wiele miejsca w literaturze. Są one także powszechną praktyką żołnierską. Zdaniem Beresneviciusa, wyprawy wojenne z udziałem Polaków i Litwinów były jedną z zasadniczych przyczyn polonizacji szlachty litewskiej. W wielu wystąpieniach przewijał się wątek poszukiwania korzeni kultury własnego narodu, ciągłości tradycji, etnogenezy. Audra Purlyte z Wilna w referacie „Miłość i śmierć w litewskiej percepcji świata" wskazała m.in. na pewne elementy wierzeń bałtyjskich obecne w litewskiej kulturze ludowej, w pieśniach, bajkach, wierzeniach i obrzędach. Mówiąc o relacji Eros-Thanatos A. Purlyte posłużyła się przykładami obrzędów rodzinnych (zwłaszcza obrzędu pogrzebowego) i dorocznych, przedstawiając interpreta­ cję charakterystycznych zachowań. Odtworzyła zarazem podstawowe cechy struktury ludowego myślenia. Zinterpretowała np. zwyczaj umieszczania chleba i piwa przy zmarłym jako wytworów człowieka, reprezentujących jednocześnie element ognia i wody, dawanie monety zmarłemu jako znak kultury, czy też obecność jajka w jego rękach jako symbol świata, początku itp. Tego typu wyjaśnienia można odnieść do zachowań występujących �236 KRONIKA w wielu innych kulturach. Są one rodzajem archetypów. A. Purlyte wskazała także na funkcje ochronne określonych czynności obrzędowych, takich jak: opasywanie zmarłego, zawiązywanie mu ręcznika na szyi, kropienie wodą, obmywanie, ugaszczanie ludzi, bóstw i dusz; przodków, niszczenie rzeczy należących do zmarłego, opłakiwanie go, wychwalanie, wspominanie i in. Przedstawione przez nią przykłady raz jeszcze ukazały jak nieostra jest granica między życiem i śmiercią. Istnieje też niemal fizyczny związek mię­ dzy „tym" i „tamtym" światem. Autorka referatu zwróciła nadto uwagę na to, iż człowiek, podejmując w pewnym okresie walkę z przyrodą, zniszczył istniejące pierwotnie więzi, zatracił poczucie jedności, harmonii, zgodnych pulsacji, prowadząc tym samym do wielu sytuacji kryzysowych. Wystąpienie A. Purlyte wywołało ożywioną dyskusję m.in. na temat różnic i podobieństw wielu wierzeń i zachowań występujących w kulturze dawnych Bałtów i Litwinów oraz ich sąsiadów, a także w odległych czasowo i przestrzennie kulturach, np. Czukczów i Ariów. Na marginesie dyskusji J. Załoska dodał, że współcześni badacze białoruscy mają dziś wiele trud­ ności z opisem tradycyjnych obrzędów pogrzebowych. Ludność wiejska bowiem niechętnie rozmawia o śmierci, zaliczanej do sfery sacrum. Jurij Szyłow z Kijowa przedstawił m.in. interpretację zdobień ceramiki znalezionej w kurhanach aryjskich, znajdujących się na terenie dzisiejszej Ukrainy, wskazując na daleko idące podobieństwa w wierzeniach ukraiń­ skich i aryjskich. Uzupełnieniem wystąpienia zatytułowanego „Eros i Thanatos w kurhanach aryjskiej praojczyzny" był film wideo ukazujący przebieg niektórych prac archeologicznych i prezentujący część odnalezionych zabyt­ ków. Zdaniem J. Szyłowa, większość wzorów symbolizuje ideę płodności, życia i śmierci. Interpretując znaczenie poszczególnych symboli Szyłow od­ woływał się m.in. do znanych mitów aryjskich, zwłaszcza do mitu o walce Indry z wężem/smokiem Wrytrą, który w swych 99 zwojach zamknął wody zagrażając życiu Ziemi i ludzi. Innym mitem wspomnianym przez Szyłowa była opowieść o pra-zarodkach życia, które spadły na ziemię z przewróconej do góry dnem niebieskiej dzieży. Na daleko idące zbieżności między kulturą Ariów a ludową kulturą ukraińską, obrzędami, wierzeniami, folklorem ustnym, symboliką i in. wska­ zał także Ołeksandr Szokało z Kijowa. Obydwaj badacze podkreślili znacze­ nie badań nad etnogenezą, korzeniami ukraińskiego etnosu, tradycji kul­ turalnej itp. dla kształtowania się współczesnej świadomości narodowej Ukraińców. Dotarcie do tych korzeni jest - ich zdaniem - możliwe m.in. przez poszukiwanie i rozszyfrowywanie archetypów występujących w sferze mitów i wierzeń religijnych. Ustosunkowując się do tych wystąpień Roman Kiś ze Lwowa przestrzegł przed zbyt pochopnym i nierzadko nie mającym podstaw metodologicznych operowaniem materiałem porównawczym. Dodał też, że zewnętrzne po­ dobieństwo pewnych faktów kulturowych nie wystarczy, by wnioskować o etnogenezie. Ważne jest bowiem przede wszystkim funkcjonowanie tych �KRONIKA 237 faktów w określonym kontekście, ich lokalna interpretacja, język etnosu, w którego kulturze są one obecne i inne czynniki pozwalające zrozumieć dane zjawisko. Sam R. Kiś, w referacie pt. „Thanatos: paradygmat mitologiczny w folk­ lorze ukraińskim" - wychodząc od teorii obrzędów przejścia sformułowanej przez E. Leacha i V. Turnera - przedstawił analizę ukraińskich obrzędów pogrzebowych i wybranych utworów poetyckich. Analizując poszczególne zachowania opozycji binarnych i środki symbolizujące przekraczanie granicy między życiem i śmiercią. Mówiąc o motywach eschatologicznych w poezji określił je natomiast jako mikrorytuały, nie zaś opisy = obrazy śmierci. Pod­ kreślił przy tym rolę T. Szewczenki i jego pełnej symboliki poezji, nawiązu­ jącej często m.in. do ludowych koncepcji ziarna jako symbolu początku życia, płodności, w kształtowaniu się świadomości narodowej Ukraińców. Niektóre wystąpienia świadczyły o narodzinach nowych kierunków ba­ dań w poszczególnych krajach. Należą do nich np. - prowadzone obecnie z dużym rozmachem - badania nad historią muzyki organowej na Białorusi. W pracach tych uczestniczy m.in. Uładzimir Nieudach z Mińska. W swoim wystąpieniu „Problemy życia doczesnego i wieczności w historii muzyki na Białorusi" zwrócił on m.in. uwagę na konieczność opracowania nowej hi­ storii muzyki białoruskiej, bardziej obiektywnej niż dotychczasowa i popar­ tej rzetelnymi badaniami naukowymi. Przedstawił też zasadnicze cele swoich prac nad „kulturą organową" . Zadaniem badaczy jest przede wszystkim odtworzenie dziejów muzyki organowej (zapisu poszczególnych kompozycji, działalności istniejących szkół, twórców i organistów, nie tylko związanych z kościołami lecz także wykonujących muzykę o charakterze świeckim) oraz - historii budowy i wykorzystania samych instrumentów. Mimo celowych zniszczeń budynków kościelnych i ich wyposażenia, w tym także organów, zachowało się jeszcze na Białorusi ok. 100 instrumentów tego typu. Istnieją także bezcenne materiały archiwalne, pozwalające na prowadzenie badań. W dużo lepszej sytuacji znajduje się przy tym Kościół rzymskokatolicki. Dokumentacja dotycząca kościołów unickich, w których również muzyka organowa stanowiła integralny element nabożeństw, została bowiem - jak się wydaje - zniszczona bezpowrotnie, podobnie jak same zabytki sakralne. Symptomatyczne jest to, że sam U . Nieudach studiował organistykę i muzy­ kologię w Niemczech. Na Białorusi nie kształcono bowiem do niedawna organistów. Dodam tu, że podczas pobytów na Białorusi wielokrotnie stykałam się z problemem braku muzyków, którzy byliby przygotowani do wykonywania utworów religijnych i mogli podjąć pracę w nowo otwartych kościołach. Od niedawna prowadzone są na Białorusi badania nad kulturą polskiej szlachty i magnaterii. (Przez całe dziesięciolecia nie podejmowano ich 2 2 Termin ten używany był przez U . Nieudacha, można jednak zastanowić się nad jego prawidłowością. �238 KRONIKA z powodów polityczno-ideologicznych). W tym nurcie mieszczą się m.in. badania Wiaczesława Areszki z Mińska, który poświęcił swe wystąpienie, zatytułowane „Późnobarokowa miłość idealna. Opinia kobieca", Urszuli Franciszce z Wiśniowieckich Radziwiłłowej (1705-1753). Zasłynęła ona głównie jako żona M.K. Radziwiłła-„Rybeńki" i matka „Panie Kochanku". Mało znana natomiast jest jej twórczość literacka, na którą składa się 16 sztuk scenicznych (13 własnego autorstwa i 3 tłumaczenia z francu­ skiego), wiele wierszy lirycznych, moralitetów, zagadek przeznaczonych m.in. do zabawiania publiczności teatralnej, i in. Rękopisy dzieł U.F. Radziwiłłowej zachowały się na szczęście w archiwach. Pisarka ta, wraz z Elżbietą Drużbacką, była jedną z nielicznych kobiet tworzących w epoce baroku, zdominowanej przez mężczyzn, zarówno jako autorów, jak i boha­ terów literackich. Utwory U.F. Radziwiłłowej ukazują m.in. różne oblicza miłości i postacie kobiet, będących najczęściej w opozycji wobec świata mężczyzn i z trudem znajdujących z nimi wspólny język. Jak podkreślił W. Areszka, autorka operowała znacznym bogactwem środków, oscylując między kościelną literaturą moralną, a alegoriami erotycznymi i obsceniczną literaturą karnawałową. W przeciwieństwie do niej np. Drużbacką pozo­ stawała wyłącznie w kręgach literatury kościelno-moralizującej. Wspomnę jeszcze o interesujących wystąpieniach muzykologów. Jednym z nich był Ihor Macijewski z St. Petersburga, który mówił o „Spotkaniu miłości i śmierci w symbolach ikonicznych i emblematycznych kultury tradycyjnej oraz konfrontacji muzyki i sztuki przestrzennej". Macijewski zwrócił uwagę na daleko idące podobieństwa między muzyką instrumental­ ną, sztuką i architekturą, występujące m.in. na terenie Białorusi i Rusi Czerwonej. Aczkolwiek każda z tych dziedzin posługuje się odmiennymi, właściwymi tylko dla niej środkami wyrazu, to jednak wszystkie mają do czynienia z podobnym materiałem (zwłaszcza drewnem), wykorzystują też nierzadko podobne symbole, tematy i motywy (np. przemienności życia i śmierci, bezkresu lub istnienia granic). Inspirują się też wzajemnie. Muzyce kompozytorów ukraińskich, jej funkcjom, związkom z różnymi dziedzinami kultury i źródłom inspiracji poświęcone było wystąpienie Wołodymyra Hrabowskiego z Drohobycza pt.: „Muzyka a duchowość. Szkice na tle wielkiego tematu". W. Hrabowskij zwrócił m.in. uwagę na związki mu­ zyki z magią i grą, nawiązując do koncepcji J. Huizingi, a także na wielość środków, z których korzysta kompozytor budujący utwór, by wyrazić od­ powiedni nastrój, podkreślić funkcje dzieła, opowiedzieć określoną fabułę lub „namalować" obraz, za pomocą dźwięków muzyki. Wystąpienie było ilustrowane przykładami kompozycji, różnorodnych w nastroju, tempie i dramaturgii. W bardzo ciekawym wykładzie pt.: „Technika kompozytorska jako znak. O metamorfozach z drugiej strony lustra" Józef Kon z Pietrozawodska - w nienagannej polszczyźnie - przedstawił interpretację znaczenia jednego z utworów J. Kokkonena. Kompozycję tę można odczytać i zrozumieć �KRONIKA 239 odwołując się do symboliki lustra. Chodzi tu przede wszystkim o zastosowanie zasady symetrii w utworze (np. różne typy kontrapunktów). J. Kon podał także przykłady wykorzystania motywu lustra i zasady symetrii przez malarzy, pisarzy, poetów i filozofów w różnym znaczeniu symbolicznym. O związkach między życiem, miłością i śmiercią można mówić również na przykładzie losów jednostki, jej osobistych doświadczeń i przeżyć. W ten właśnie sposób przedstawiłam postać Jarosława Tyszyńskiego (1883-1930) eksponując dramatyczne i piękne zarazem wątki miłości i śmierci w jego życiu. Ten nieznany dziś nawet wielu historykom sztuki rzeźbiarz i malarz związany był z Mińskiem, Lwowem, Warszawą... Spod jego dłuta wyszła m.in. rzeźba przedstawiająca głowę T. Szewczenki, eksponowana dziś w Mu­ zeum Ukraińskim we Lwowie. Wykonał on także sztukaterie zdobiące elewacje lwowskich kamienic. Według własnego projektu stworzył też dekorację znanej przed I wojną mińskiej kawiarni „Selekt", w której zbierała się miejscowa bohema. W 1911 r. był także inicjatorem i organizatorem wystawy sztuk plastycznych w Mińsku, o której entuzjastycznie rozpisywała się prasa. W 1926 r. urządzał Pawilon Targów Wschodnich we Lwowie. Jak wielu „kresowych" Polaków Tyszyński przyczynił się do tworzenia dziedzi­ ctwa kulturowego różnych narodów. W wystąpieniu inaugurującym Spotkanie Monika Mamińska (prezes Fundacji „Muzyka Kresów") stwierdziła m.in., że napięcie między Erosem i Thanatosem jest osnową każdej kultury. Eros i Thanatos, pozostając w opozycji, rzucają sobie wyzwanie, walczą ze sobą. Który z nich jest jednak silniejszy? Można się zastanowić, czy istnieje jednoznaczna odpowiedź na to pyta­ nie. Jak wiadomo, ludowe koncepqe natury, wizje świata, ukazują różno­ rodne sytuacje, w których silniejszy wydaje się Eros, w innych - Thanatos, przewaga ta nie jest jednak na tyle wyraźna, by zagrozić istnieniu którego­ kolwiek z nich. Mogą one także pozostawać w okresowej równowadze. Przedstawiciele nauk humanistycznych są, jak mniemam, skłonni przyjąć taką ogólną prawidłowość. Nieco inaczej problem ten bywa natomiast po­ strzegany w naukach ścisłych, biologii, medycynie, czy też np. w teologii. Myślę, że byłoby dobrze, by w następnych Spotkaniach z cyklu „Eros i Thanatos" wzięli udział nie tylko humaniści lecz także przedstawiciele innych dyscyplin. Dałoby to szansę na jeszcze bardziej pogłębioną i wielo­ kierunkową dyskusję. Uczestnicy Konferencji wielokrotnie dziękowali organizatorom za możli­ wość spotkania w Lublinie. Jej znaczenie dla ożywionej dyskusji i wymiany doświadczeń było tym większe, że - jak się okazuje - obieg najnowszej literatury i wymiana informacji o efektach badań pomiędzy poszczególnymi ośrodkami są dalekie od doskonałości. Znamienne stało się też poszukiwanie tego, co wspólne w wielu kulturach i tego, co odmienne, choć - jak podkreślił Jan Bernad (dyrektor Ośrodka Badań Muzykologicznych i Kultu­ rowych Europy Środkowo-Wschodniej) „w metodzie badawczej interesuje �240 KRONIKA nas [przede wszystkim] to czym się różnimy, bo to świadczy o naszej nie­ powtarzalności". Dodał on jednocześnie, że „odtworzenie wielokulturo­ wego obrazu Europy" było jednym z głównych celów Spotkania . Jak już wspomniałam, udział w Konferencji stał się okazją do głębokiego zastanowienia się nad korzeniami różnych narodów i ich tradycji, związkami z kulturami sąsiadów, procesem kształtowania się świadomości etnicznej, poczucia wspólnoty. Znakiem czasu jest także podejmowanie nowych tema­ tów, stopniowe uwalnianie nauki z więzów ideologii i polityki. Wielo­ godzinne merytoryczne dyskusje z udziałem specjalistów z różnych dziedzin, ożywiona reakcja na każde wystąpienie, stawianie wielu pytań badawczych wskazują na niekwestionowaną potrzebę organizacji takich spotkań w przy­ szłości. I choć może nie wszystkie wystąpienia odpowiadały ściśle tematyce Konferencji, to jednak zawsze inspirowały do dyskusji, pozwalały spojrzeć szerzej na wiele zjawisk kulturowych. Wśród uczestników Spotkania przeważali naukowcy z Ukrainy (7 osób) i Białorusi (4), były też po dwie osoby z Litwy, Rosji i Polski. Tak nikły udział Polaków jest niepokojący. Kilka zaproszonych wcześniej osób zapo­ wiedziało wprawdzie swój przyjazd, ale z różnych powodów nie doszedł on do skutku. Moim zdaniem, znaczna to strata także dla uczestników Konferencji otwartych na nowe myśli, poszukujących oryginalnych metod badawczych, inspiracji, wyraźnie zainteresowanych m.in. efektami prac etnograficznych. Mam nadzieję, że w przyszłorocznym Spotkaniu z cyklu „Eros i Thanatos" polscy naukowcy (w tym także etnografowie) mocno zaakcentują swoją obecność. Dziś coraz częściej inicjatorzy i organizatorzy naukowych i kulturalnych przedsięwzięć poszukują sponsorów, którzy sfinansowaliby realizację okre­ ślonych zamierzeń. Lubelską Sesję sponsorowali: Fundusz Współpracy „Program Dialog Społeczny", Fundacja Solidarności Polsko-Czesko-Słowackiej oraz Urząd Miejski w Lublinie. Sponsorzy mogą być pewni, że w tym przypadku wydane przez nich pieniądze nie zostały zmarnowane. 3 Iwona Kabzińska-Stawarz 3 Z wywiadu dla „Gazety Wyborczej", 22 kwietnia 1994 r. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d24136d08b1d2615635011c63595fd00.pdf 55eaf884668898efdb6a8ce168340130 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1493 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1381 Title A name given to the resource Varia- indeksy- spisy treści / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.359-392 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VII. v A R I A Lud, t. 59, 1975 NAJWAŻNIEJSZE BIBLIOTEKI ATLASY POLSKIEGO NABYTKI ZAGRANICZNE TOWARZY.STWA LUDOZNAWCZEGO Z,\ ROK 1974 (BEZ CZASOPISM) ETNOGRAFICZNE, BIBLIOGRAFIE I IM. J. CZEKANOWSKlEGO WYDAWNICTWA ENCYKLOPEDYCZNE ATLAS DER DEUTSCHEN VOLKSKUNDE. Neue Folge. Lieferung 5, mapy 49-60, Marburg 1973. BIBLIOGRAPHIE d'Etudes Balkaniques vol. VI za 1971, Sofia 1973, s. 335; vol. VII za 1972, Sofia 1974, s. 38J. CONTRIBUTIONS to a Bibliography of Australia and the South Sea Islands. Compiled by WilIem C. H. Robert, Amsterdam, vol. I 1969, s. 275; vol. II 1968, s. 227; vol. III - 1970, s. 401; vol. IV - 1972, s. 382. INTERNATIONAL BIBLIOGRAPHY of Social and Cultural Anthropology, London-Chicago, vol. XVI za 1970, 1972, s. 290; vol. XlVII za 1971, 1973, s. 345; vol. XVIII za 1972, 1974, 363. METHODEN der Anthropologie, Anthropo-geographie, Volkerkunde und Religionswissenschaft. [w:] Enzyklopiidie der Geisteswissenschaftlichen Arbeitsmethoden t. 9, Munchen 1973, s. 417. RAPPORTS de la litterature roumaine avec les litteratures europeennes et NordAmericaines. Esąuisse bibliographique, Bucuresti 1973, s. 97. SERBSKA BIBLIOGRAFIJA. Sorbische Bibliographie 1966-1970. Red. Isolde Gardos. Spisy Instituta za serbski ludospyt t. 44, Budyśin 1972, s. 340. THE WORLD of Learning 1973-74. Vol. I, II. London 1973, s. 1958. OGOLNE ACTES du Premier Congres International d'Ethnologie Europeenne. Paris 24 au 28 aout 1971, Paris 1973, s. 246. BREWSTER PAUL G., The Incest Theme in Folksong. F F Communications No. 212, Helsin ki 1972, s. 36. HIRTENNOMADEN und Viehztichter, Leipzig 1973, s. 60. KALENDARNYJE obycai i obrjady v stranach zarubeznoj Jevropy. XIX - nacalo XX v. Zimnije prazdniki, Moskva 1973, s. 349. KJELLSTRbM ROLF, Eskimo Marriage. An account of traditional Eskimo courtship and marriage, Lund 1973, s. 267. �360 Varia LEHRBUCH der VOlkerkunde. 4 poprawione wydanie pod red. Hermanna Trirr:borna, Stuttgart 1971, s. 478. L'HOMME, hier et aujourd'hui recueil d'etudes en hommage it Andr::- Lcro: -Gou:-han, Paris 1973, s. 794. MARSCHALL WOLFGANG, Transpazifische Kulturbe7.iehungen. Studien lU ihre: Geschichte. Munchen 1972, s. 292. MISUREC ZDENf:K. Ph Dr. Emanuel Balilś. Zivot a dilo. Nc'irodopis!1ct kniź:li'~e t. 4, Praha 1970, s. 54. MUSEES, imagination et education, Paris 1973, s. 162. NOMADISMUS aIs Entwicklungsproblem. Bohumer Symposion 14-15 JuL 1967. Bechum 1969, s. 187. OUTLINE of Cultural Materials. -1 wyd., New Haven 1961. s. 164. RELATII romano-bulgare de-a lungul veacurilor (sec. XII-XIX). Studii \·oi. (Bulgarisch-Rumanische Verbindungen und Beziehungen im Laufe der Jahrhundertc (12.-19. Jh.», Bucuresti 1971, s. 431. TRADICE lidove kultury v zivote. Socialistickc SpoleCnosti. Oprac \'aclav Florec Miroslav Krej~i. Brno 1974, s. 152. ETNOGRAFIA SLOWLAŃSKA HEROLDOV 1\. rVA, Zivot a kultura ceskych exulantl'\ kniznice, t. 5, Praha 1971, s. 226. KRAMARIK J AROSLA V. Kozina a Lomikar v chodske z 18. stole lidove li. tradici. K(irodt)p~:-:::;; Praha 1972 s. 195. ROZVITOK i vzajcmovidnośennia zanriv slovianskogo folkloru. Red. V .. -\ .. Juzve:1ko Kii\' 1973. SCHEUFLER VLADIMIR, SOLC VACLAV. Voroplavba 11<1 .iihocc~k.Ych ;Clcich Opera Ethnologica t. 5, Praha 1970, s. 137. śRAMKOVA MARTA. Katalog ceskych lidovych balad - n'. Rodinna tcmatika NarodopisD<1 kniznicc t. 1, Praha 1970, s. 2~7. ŚT'ASTNA JARMILA, Zmeny ve zpusobu zivota tkalc!1 na Nachod,;ku \. proce"" industrializace (se zretelam krodinnemu zivotu). Narodopisl1ci kniźnice t. 2. Pl'aha ;970, s. 169. STUDIE o Tesinku. Przygotował Andelin Grobelny. Cesk~' Teśin i972. " 391). VUKANOVIC TATOMIR. Narodne tuzbalice (Folklorna gradja ,.:abrana ,: S:',p poreklom iz Crne Gore na Kosovu i Kosanici), Vranje 1972, ';. 22-1. VARSIK BRANISLA V. Osidlenie Kosiekej kotliny t. II. Bratislav;j 19,3. " :)93 Europa ARBETE OCH REDSKAP. Materiell folkkultur pa svensk landsbydg fore indust;ialismen. Red. Nils-Arvid Bringeus, Lund 1973, s, 408. BELICER V. N., Narodnaja odiezda Mordwy. Trudy In~tituta Etnogra,'i: 'o,. N. N. Mikłucho-Makłaja. N. S. t. 101, Moskva 1973, s. 214. BRUNHES DELAMARRE MARIEL JEAN-, Le Berger dan~ la Francc' ue,: ':iil3.ge,.:_ �3tH Varia Bergers communs a Saint- Veran en Queyras (Hautes-Alpes) et a Norn1ee en Champagne (Marne), Paris 1970, s. 290. BURFORD ALISON, Craftsmen in Greek and Roman Society, London 1972, s. 256. MARASPINI A. L., The Study of an italian village, Paris 1968, s. 270. RABOTA etnograficeskogo Muzeja s korrespondentami i skalami, Tallin 1973, s. 65. RIGAS Vestures un Kugniecibas Muzejs 1773-1973, Riga 1973, s. 284. TASSONI GIOVANNI, Arti e Tradizioni Popolari, Bellinzona 1973, s. 565. VOLKOVA N. G., Etniceskij sostav naselenija severnogo Kavkaza v XVIII - nacale XX veka, Moskva 1974, s. 273. Az j a ETNICESKI.TE processy v stranach jugo-vostocnoj Azii, Moskva 1974, s. 318. KUMEKOV B. E., Gosudarstvo Kimakov IX-XI vv. po arabskim istocnikam, Ałma-Ata 1972, s. 154. SENIGOVA T. N., Srednevekovyj Taraz, Ałma-Ata 1972, s. 216. SOCIALNOJE i nacionalnoje. Opyt etnosociologiceskich issledovanij po materia lam Tatarskoj ASSR, Moskva 1973, s. 330. VASILIEVSKIJ R. S., Drevnie kultury tichookeanskogo severa, Novosibirsk 1973, s. 267. VDOVIN I. S., Ocerki etni~eskoj istorii Korjakov, Leningrad 1973, s. 301. WILLENBERG URSULA, Interethnisch-okonomische Beziehungen in Siid-Viet-Nam. Ihre Bedeutung fUr den Ethnogeneseprozess. Veroffentlichungen des Museums fiir Volkerkunde zu Leipzig - t. 24, Berlin 1972, s. 170. ZELL ROSEMARIE, Entwicklungsformen del' Territorialgemeinschaft in Vietnam im 19.120. Jahrhundert. Abhandlungen und Berichte des Sfaatlichen Museums fUr Volkerkunde Dresden t. 32, Berlin 1973, s. 216. Afryka ANDERSSON EFRAIM, Contribution a l'Ethnographie des Kuta II. Studia Ethnographica Upsaliensia t. 38, Uppsala 1974, s. 212. CAUNCILLE A., Les Chaanba (Leur nomadisme). Evolution de la tribu durant l'administration francaise, Paris 1968. s. 317. GARSSE YVAN VAN, Ethnological and Anthropological Literature on the three Southern Sudan Provinces: Upper Nile. Bahr el Ghazal, Equatoria. Acta Ethnologiea et Linguistica nr 29, Wien 1972, s. 88. ISTORIA, soeiologija, kultura narodov Afriki. Stati polskich ucenych, Moskva 1974, s. 430. OSNOVNYJE problemy afrikanistiki. Etnografija, istorija, filologija. K 70-letiju clena-korrespondenta AN SSSR D. A. Olderogge, Moskva 1973, s. 445. SAFHOLM PER, The River-Lake Nilotes. Politics of an African tribal group. Acta Universitatis Upsaliensis. Studia Soeiologica Upsaliensia nr 8, Uppsala 1973, s. 215. Ameryka APACHEAN Culture Historyand E. Opler. Anthropological Papers Arizona 1971, s. 168. Ethnology. Editors: Ol the University Keith H. Basso and Morris of Arizona -- nr 21. Tucson. �362 Varia KUBLER GEORGE, The Art and Architecture of Ancient America. The Mexican Maya and Andean Peoples, Bradford 1962, s. 396. WILLIAMSON ROBERT G., Eskimo Underground. Socio-Cultural Change in the Canadian Central Arctic. Occasional Papers t. 2, Uppsala 1974, s. 196. WINDWARD ROAD, Contributions to the Anthropology of St. Vincent. Edited by Thomas M. Fraser, Jr. Department of Anthropology University of Massachusetts _. Research Reports nr 12. Amherst 1973, s. 164. Australiai Oceania KULTURA narodov Avstralii i Okeanii. Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii t. 30, Leningrad 1974, s. 249. MUNN NANCY D., Walbiri Iconography. Graphic Representation and Cultural Symbolism in a Central Australian Society, Ithaca and London 1973, s. 234. ROBERT WILLEM C. H., The Dutch Explorations of Australia, 1605-1756., Amsterdam 1973, s. 197. WARD RUSSEL, The Australian Legend, Melbourne 1966, s. 283. Zestawiła J. Gerlach-Klodnicka �INDEKS OSOBOWY Abbasov I. 1. 254 Acheson James M. 89 Adrianova-Peretc Varvara 254 Akimenko F. 254 Alexandru Teberiu 207 Amiot M. 271 Andjelić Magdalena 206 Andrzejowski Z. 144 Anikin V. P. 208 Antler Ellen 89 Antonijević Dragoslav 206 Apathyova-Rusnakova Zora 251 Aqulla J. C. 310 Arciszewski Krzysztof 311 Arctowski Henryk 312 Ardener S. A. 276 Arens W. 276 Artiuch Lidia 253 Artus H. M. 266 Aruntionow S. 90 Asad Talal 273 Askin-Edgar S. 264 Augustynowicz Tomasz 157-166 Avgustin C. 257 Avksent'eva V. V. 256 Azadowski M. A. 225 Azbe1ev S. N. 207, 208 Babicz Józef 313, 314 Balint S. 261 Bandić D. 298 Bandtkie J. S. 99 Barabas J. 64-65, 241 Barag L. G. 209 Barczewski W. 133, 134 Barjaktarowić Mirko 254, 304 Bartelska A. 180 Bartholomeides Ladislav 101 Bartmiński J. 215 Bartosz Adam 182-185 Bas Angelos 257 Basler Dżjuro 204 Bauche U. 195 Baudouin de Courtenay J. 243 Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowa C. 28 Baumer 1. 173, 195, 261 Bausinger H. 194 Bazielich Barbara 189-193 Bayr K. 261 Bąk Stanisław 105, 223 Bednarik Rudolf 295-297 Bednarski Jacek 270-273 Beidelman 264 Beitl K. 195 Belaj V. 245, 304 Belin-Milleron J. 272 Bcłza Igor 337 Benes B. 187, 251, 304 Benko J. 183 Bentzien U. 248 Bernhardt R. F. 259 Bertkav K. A. 207 Bielawski August 99 Bieńkowski W. 170, 2H Biernacka Maria 174, 340 Bilova Parla 250 Biłodid 1. K. 254 Black Jacob 275 Blaszczyk Stanisław 238, 290, 302, 340 Block H. J. 308, 309 Bodiroga Milan 206 Bodrogi T. 82 228-232, 234, 23;')·- �364 Bogatyriew P. G. 246 Bogliir Lajos 260, 264 Bogucka Aleksandra 340 Bohdanowicz Karol 201, 311 Boi'>Sac P. 271 Bojcuk Andrij 254 Bondarcik V. K. 288 Boratav P. N. 269 Borisenko V. K. 255 Bosniak N. 159 Botik J. 252 Bottger Walter 258 Bourdier Franck 81 Bratanić Branimir 81 Braun R. 194 Bredetzky Samuel 101 Brencz Andrzej 249-250, 257 Breton Ivan 89 Brewster P. G. 263 Brigge L. Cabot 81 Bringeus N. A. 242 Briton Gerald 90 Brodziński K. 94, 99 Bromley Julian V. 82, 167-169, 250, 252, 254, 259, 303 Brykczyński P. 310 Brzostowski S1. 234 Budivs'kij Petro O. 254, 255 Budzan A. F. 255 Budzyński W. 148 Bukowska-Floreńska Irena 349-355 Bułat Tamara 254 Bunjatov T. 254 Burlasova S. 251 Burszta Józef 5-21, 38, 47, 167-169, 182, 216, 225-227, 313 180- 251, 280, 290-291, 292, 293, 297, 298, 301, 302, 303, 336-338, 339, 340, 341, 342 Buttner Bystroń Thea 260 Jan St. lO, 13, 218 Campa Soler R. 262 Carmichael Elisabeth 89 Carrasco Hermoza J. R. 262 Caltarinussi Bernardo 90 Cerović E. 300 Chappel T. J. H. 274 Charpenti~r Karol Jan 227 Charraud A. 271 Charuzin A. 243 Chętnik A. 234 Chiva I. 270 Chlanta I. V. 256 Chlebana Milan 295-297 Chodźko J. 224 Chotek Karel 296 Christenson Rith 85, 217 Cichocki Hieronim 338 Ciecierski Faustyn 199 Cieplik T. 223 Cieśla M. 214 Cimermanis S. 258 Ciołek G. 105 Ciołowicz L. 175 Ciszewski S. 7 Ciupak Edward 239 Clare Donald 90 Cmela Bronisław 232-233 Cochrane Glynn 273 Comarmond P. de 2(H Comisel Emilia 205 Coutts Peter J. F. 90 Cox H. 241 Crawley 190 Cuisenier Jean 80, 89, 242, 270. 297. 299 Cukier Bronislaw 341 Czaplicka Maria Antonina 201. :311 Czaplowicz 99, 101 Czarnowski S. 10 Czasznicka Zofia 287 Czechowicz J. 215 Czekanowski Aleksander 200, 202. 31l. Czekanowski Jan 9, 12, 28, 29. 47, 50. 61J. 68, 242, 311 Czelakowski 98 Czerski Jan 201, 311, 313 Czubala D. 213 Caplovic J. 243 Ceboksarov N. N. 257 Celakovsky F. L. 243 Cerednikova M. P. 209 Cerpuchova K. M. 255 Cibirov L. 254 Cistov K. V. 251, 254, 288 Cobanu Jon 254 Cubelić T. 206 Curić Hajrudin 204 �365 Dalton William G. 276 Dancenko V. B. 255 Danglova O. 252 Daniljuk A. 254 Das Veena 275 Daun E. 242 David Kenneth 276 Davis V. 243 Benedykt 201, 311-313, 335 Dygacz Adolf 148, 223 Dynowski W. 241, 290 Dzierżykray-Rogalski Tadeusz Dzięgiel Leszek 344, 347-349 76 J. 274, 275 Dąbrowska Grażyna 341 Dej O. J. 255, 256 Dekowska Bronisława 287 Delawarde R. P. 272 Delcroix G. 271 Delfendahl B. 273 Delimat T. 242 Deneke B. 195 Denhoff-Czarnocki Wacław 148 Dias J. A. 241 Dinekow Petr 202 Dinguirard J. C. 268 Dirks Robert 274 Dittmann A. 308 Djacenko Mikoła 253 Dobrowol ska A. 67, 171 Dobrowolski Kazimierz 10, 12, 42, 341 Dobrovsky J. 243 Dobrowski 98, 99 Dobrzycki Jerzy 230 Dołęga Chodakowski Z. 255 Domeyko Ignacy 311, 312 Dopudja Jelena 205 Dorson Richard 91 Dorywalska E. 186 Douglas William 81 Draskić M. 299, 304 Drager Lothar 260 Drljaca Dusan 297-300 Drobiżeva L. M. 252, 301 Drozd J. 223 Drozd M. 302 Drzewiecki Stefan 312 Dubiel Ludwik 287, 349-355 Dubrowski Piotr 99 Dudziak Wojciech 93-103 Dukov L. 301 Dużek S. 251 Durr J. 95 Dutting 262 Dvoh'lk Dvorsky Dybowski K. 245 Eisner Jan 52 Ek S. D. 195 Ellen Roy F. 274 Emmrich B. 302 Erben J. 98, 243 Erixon S. 242 170. Fabijanić R. 299 Fabre D. 268 Fabregat C. E. 241 Fabri Jan Ernest 266 Falkowski J. 49 Faris James 89 Farzalijev Ch. A. 254 Fel Edit 180 Feuillet R. A. 271 Fiedler W. 302 Fielhauer H. P. 261 Filova B. 250 Firth Raymond 274 Fischer Adam 28 Fischer Hans 263, 264 Fojtik K. 245 Fontmichel H. de 271 Forge Anthony 274 Forschers Camoes 309 Francev V. A. 98 Frankowska M. 282, 290, 291, 310 Frankowski Eugeniusz 9 Friedl John 81 Friedlander Marianne 260 Fritzhand M. 291 Froehlicher R. 272 Frolec V. 186, 245 Fuerst R. 262 Furdyna Józef 105-130 Fi.ilop J ozef 293 Gaignebet U. 268 Gajek Józef 12, 29, 38, 47 Gajkowa Olga 47 Gallner Ernst 276 331- �366 Galon R. 141 Galvao E. 262 Gałecki R. 174 Gałęski B. 81, 174 Ganckaja O. A. 288, 303 Ganter T. 195 Gardawski Aleksander 52, 53 Gardoś I. 248, 302 Gartney A. P. Mc 90 Gaśparikova V. 187, 245, 251 Gavazzi Milovan 81, 288 Gavriluk Natalia 254, 256 Gawęcki Marek 257-261 Gaworski Henryk 341 Gencev S. 303 Giese Wilhelm 266 Giller Agaton 93 Gimbutas Maria 56 Gjerdi T. J. 247 Glick Thomas F. 81 Glickman Maurice 275 Gliński A. J. 214 Gluziński Józef 214 Gładysz M. 66-67, 186, 303 Gładyszowa M. 186 Głowacki Juliusz 341 Głowacki Tadeusz 338 Godeffroy J. C. 197 Godelier M. 82 Godlewski Wiktor 313 Golcz Bożena 341 Gomm Roger 273 Goncarova A. V. 209 Gordijcuk M. M. 256 Gormly Mary 84 Gorobec Vasil 254 Gourlay K. A. 274 Gólski Andrzej 234, 235 Górski R. 212 Gobel Peter 258 Grabowski 237 Graefe I. B. 261 Grąbczewski Bronisław 311 Greverus I. M. 172, 195, 265 Grica S. J. 256 Gricaj Michajło 254 Grimm Hans 258 Grimshaw Polly 84 Gross G. 302 Groves Colin 274 Grunenberg A. 141 Gruzman Z. 255 Griinn H. 172 Grygier T. 141 Guilcher J. M. 269, 271 Guhr Giinther 259 Gunda Bela 186 Gurvic Ilja S. 259 Gusev E. V. 256, 288 Haas Marylin 85 Habel Frantiśek 98 Haditsch J. G. 261 Hadiimanov Vasil 207 Hadiinikolov Veselin 300, 303 Hadiisalilović Jasna 204 Haid H. 261 Hajduk Janina 218-220 Halaga O. R. 251 Halban L. 29 Hallpike C. R. 276 Halpern J. i B. 299 Handelman Don 276 Hanssen B. 247 Hartmann T. 264 Hartwig Werner 258, 259 Hatanaka S. 275 Heider Eleanor Rosch 274 Heikel 190 Heilfurth G. 172, 242 Hellebrant H. 242 Henderson Jeanne 84 Hensel Witold 49-61, 291 Hermanns M. 264 Hernas Czesław 37, 147, 225 Heroldova Iva 250 Herzog Jiirgen 260 Hierowski Z. 99 Hławiczka K. 213 Hochenegg H. 261 Hofer Tamas 82, 180, 195 Holy D. 187, 250, 252 Holly Jan 98 Holtker Georg 258 Honko L. 246 Horak Jm 288 Horalek Karel 244 Horkheimer H. 310 Horodelski Antoni 311-312 Horvathova E. 252 �3G7 Hosko J. G. 186 Hrovatin Radoslav 207 Humeniuk A. 1. 256 Hupka S. 105 Hvarner H. 247 Hynkova H. 250 Ibarra-Grasso D. E. 262 Icke-Schwalbe Lidia 259 Ilg K. 172, 261 Ilić Zarko 204 Iskra Valentina 253 Ivanickij Anatol 25:3 Ivanov Perekop 253 Ivanov V. F. 255 Ivanovski A. A. 163 Jacher-Tyszkowa A. 282 Jackowski Aleksander 340 Jackson Anthony 90 Jaczewski Leonard 2U1 Jager E. J. 264 Jakubikova K. 184 Jankuhn Herbert 55 Januszkiewicz Adolf 200 Januszkiewicz Bolesław 173-175, 187, 246-247, 185- 250-253 Jaruga Barbara 342-346 Jasiewicz Zbigniew 187-189, 290, 291 Jasiński J. 141 Jastrzębski Sergiusz 201 Jaworska B. p. Kopczyńska-Jaworska Jaworska Elżbieta 218-220 Jaworska Zofia 341 Jażdżewski Konrad 52, 64 Jech J. 251 Jeggle U. 265, 266 Jerova-Heroldova Olga 250 Jerabek R. 301, 303 Jei'abkova J. 187 Jeżowicz Józef 225-22. John E. 304 Johnson Twig 90 Joisten Ch. 268 Jostowa W. 234 Jovanović M. 299 Judenko K. 47 Jungmann 98 Juriewicz Leszek 341 B. Kackan V. A. 256 Kadłubiec Karol Daniel 213, 215, 225-227 Kajmaković R. 298 Kalesny Frantisek 243 Kalina Antoni 26, 27 Kalinczak Jan 99 Kamieński - Dłużyk Adam 199 Kandert Joseph 81 Kani H. 273 Kantar J. 186 Kapel'gorodska N. M. 256 Kapełuś Helena 212, 214, 218 Kaplan J. O. 276 Karaś Mieczysław 171, 243 Karbusicky V. 265 Karbarz Zbigniew 338 Karczmarczuk Roman 199-20Z Karłowicz J. 7 Kaszewski Konrad 341 Kaufhold H. H. 242 Kehoe Tom 89 Kelembetova V. J. 255, 256 Kempel's A. J. Bernet 241 Kicko T. K. 253, 256 Kirdan B. P. 256 Kirejev A. N. 255 Kirilova S. K. 254 Kisban E. 302 Kisielewska A. 213 Kizja Łuka 254 Khera Sigrid 81 Klarnerówna Z. 98 Klawe Janina 287 Klenk E. 242 Klimek S. 242 Klimova-Rychnova Dagmar 187. 2H. 245, 250, 251 Klimowicz-Osmańczyk J. 310 Klonowski F. 141, 234 Klusen E. 266 Kłak T. 212, 215 Kłoskowska A. 291 KneZević Nikola 204 Kobyłecki Józef 200 Kocergan Julija 254 Kohutnicki Bogdan 76, 344 Kojić B. 297 Kokare Elza 254 Kolberg Oskar 7, 37, 96, 1H, 225, 243, 312, 336, 338-340 214. 22-i, �368 Kolbuszewski J. 100 Kolesnickaja J. M. 208 Kaleva T. A. 245, 303 Kollar J. 98-100 Kolos L. E. 255 Kolsrud K. 246 Kołodziejska Barbara 228-232 Koma J. 184 Komorowska T. 214 Komorovsky Jan 244-246, 303 Kon Feliks 201, 313 Konastin Kalju 254 Kondrat'er V. S. 256 Kopczyńska-Jaworska B. 47, 75, 76, 78, 83-87, 186, 279-287, 290-293, 302, 303 Kopeć Józef 199 Kopernicki Izydor 213 Koren H. 172 Korff G. 195 Korogodskij Roman 254 Korytko E. 243 K6sa L. 304 Kosmina T. V. 256 Kosova M. 251, 252 Kossinna Gustaf 54 Kostic C. 299 Kostrzewski J6zef 53, 56 Kotlarczyk Stefan 338 Kotula F. 105 Kovacevicova S. 186, 187, 246 Kozl~v V. 1. 252 Kramer D. 195 Kowalewski J. 234 Kowalewski J6zef Szczepan 200, 311 Kowalewski Stanisław 338 Kowalewski Z. M. 79, 311 Kowalska-Lewicka Anna 95, 186 Konig Wolfgang 259 Kostlin K. 195 Kwaśniewicz W. 122 Kwaśniewski Krzysztof 169-171, 174, 291 Krader Lawrance 76 Krajewska H. 230 Kramai'ik Jaroslav 245, 355-357 R'ramer D. 265, 266 Kramer K. S. 265 Kravec O. M. 255 Krekoten Volodimir 254 Kremensek S. 298, 301, 303 Kretzenbacher L. 261 Kriss-Rettenbeck L. 266 Kriss Rudolf 261 Krizanivs'kij Boris 253 Kronenberg L. 152 Kronenfeld David B. 274 Kr6likowska E. 302 Krusche Rolf 260 Krzywicki L. 7, la, 196 Krzyżaniak B. 211, 212 Krzyżanowski Julian 37, 217-219, :38, 210, 212, 223, 224, 288, 341 Krzyżanowski W. 170 Kuba L. 243 Kubary Jan Stanisław 196-198, 311 Kube S. 302 Kubiak Hieronim 239 Kubitscheck Hans-Dieter 259 Kucharski Andrzej 98, 99 Kuczyński Antoni 199, 312-314, 334-336 Kunczyńska-Iracka Anna 79, 341 Kum L. 302 Kula M. 311 Kuper Hilda 277 Kurek Jan 239-241 Kusielewicz Eugeniusz 280 Kusznier P. 63, 64 Kusniruk J. L 256 Kutrzeba-Pojnarowa Anna 170, 250, 289-291, 47, 75-83, 302, 341 Kutrzebianka A. zob. Kutrzeba-Pojnarowa A. Kutscher G. 310 Kuven'ova O. F. 256 Labuda Gerard 55, 58, 63 Lacombe R. 272 Lacroix J. 268 Lagace Robert O. 85 Landberg L. C. W. 90 Lancelot F. 271 Lange Kristin 258, 259 Langer J. 252 Lapteva L. P. 245 Laufer Carl 258 Laurent D. 272 Lavell Cherry 84 Lazarev A. 1. 210 Leach Edmund 175-179, 275 Lech .J. 282 Ledoux Genevieve 90 �~e GoH J. 270 Lehman W. P. 81 Lehmann Walter 309 :',ehr-Spławiński T. 99 Lepage Andre 90 l.epucki H. 105 ,_e<er Paul 81, 242 Leśnodorski B. 141 Lescak M. 251 Levi, Henry T. 271 ~evi-Strauss Claude 175-179 Levy F. 272 Licholat A. V. 254 ~idtke V. L. 195 Lieber Michael D. 274 l.iedtke Wolfgang 260 l.igE;za J. 212, 21:;. 220. 221, 223 Lig~'za Lidia 211 Linde B. S. 98 Linette Bogusław 2]2, 267-270, 339 Lini:, Aleksandar 2117 ~jnton R. 72 Lirnicenko V. A. 2:;6 l_isenko Mikołaj 254 Lissa Z. 146 Listopadov O. M. 256 ~~.1apuszkin 1. 1. 5(1 l.omax Alan 79 Lompa Józef 146, 218, 224. 225 l.oux F. 272 l.ovrenćević Zvonko 207 Loza:"-Podlogarova H. 302 Ló:gren Orwar 90 Lónnqvist Bo 189-193 Lubicz-Chojecki Karol 199 Lutovac :\'1. 298 Lu;z G. 265. 266 Lepkowski .J. 94 Łęga W. 235 Lo\':;niańsl,j Henryk 52, 55. :Vlacaberidzc Varlam 254 MachaJev Stani,lav 254 Macierewicz A. 31 () Maddox Dcrryl :VI. 90 :Madńarsky Ałojz 101 Majchrzak .Tózef 345 ~',I::1KaI'u\'i(' G-orazd 257 :\Takarovic :VIarija 257, 300 :A - 'Lud, t. 39 58 Makuch Edmund 341 MakuIski Jan Krzysztof 76, 174, 289 Malancuk V. A 255, 303 Malicki Longin 235-238 Maliczewski A 175 Malinowski Bronisław 198, 274, 275, 311, 312, 247 Malinowsk,i Lucjan 218 Malii'ika Andrij 254 Mammudi Mohamed 89 Mańkowska Anna 239 Marcinkowa Janina 222 Mardek Helmut 260 Marinov W. 186, 195 Markiewicz W. 290, 291 l\1:arkov G. E. 259 Markova E. 252 l',1arkus M. 250 Martin Kent O. 90 Martuszewski E. 141 Maszewski Tadeusz 200 Matejko K. L 256 Maxia C. 272 Mc Knight David 276 Mc Neil W. H. 80 Mead Margaret 76, 79, 92 Medenica Radoslav 206 Mednansky Alojz 98 Meier 301 Melnicuk A F. 254, 255 Metsk F. 249 Michalak J. 251 Michel C. 272 Mieder W. 261 Milićević Josip 204 Millerowa Elżbieta 211-213, 221-222 Minarik J. 253 Mironov Vadim 253 Mitrofanova V. V. 210 Mjartan Jan 252 Mladenović O. 299 Mojkowski Stanisław 341 Moldoveanu-Nestor E. 205 Mongajt A L. 57 Morauta Louise 274 Moravcova Miriam 250 Mosc'v D. R. 266 Moser-Rath E. 266 Mostny G. 242 Moszyński Kazimierz 8-9, 12, 28, 29. 31. �370 50, 66, 68, 105, 162 Motzer M. 193 Mroczek L. 152 Mruśkovic S. 186, 250 Muller Jean-Claude 274 Musiat S. 301 Mustafajev A. 254 Muzicenko S. M. 255 Mydlarski J. 29 Nagy G. 264 Najden O. S. 255 Nalepa Jerzy 55, 5.9 Nametak Alija 206 Nasz A. 47, 66, 68 Natanson-Lesk<i J. 68 Naumenko G. P. 256 Nazarev5'kij G. P. 256 Nazinjan A. 254 Nazar Ante 206 NeCitajlo Vitalij 254 Nedeljković Duśan 206 Nedo Paweł 216, 304 Nekrylova A. F. 209 Nemec Thomas F. 81 Nemeskeri Janos 81 Neshein Asbjorn 81 Neufeld D. 94, 100 Newcomer Peter J. 273 Nicourt J. 272 Niederer A. 241 Nikolaeva T. O. 255 Nikolić D. 300 Nitsche P. 55 Novak Anka 257 Novak Vilko 243 Novaković Stojan 207 Nowicka E. 311 Nowotny Paweł 248, 301, 304 Nyrkowski Stanisław 223, 224 Obradović Milica 205 Obrębski Józef 10 Ochociński S. 175 Ochrimenko P. P. 255 Ohnuki-Tierney E. 276 Okęcka-Bromkowa M. 213 Olejnik J. 184 Olędzki J. 79 Olszewicz Bolesław 2.9 Olszewicz W. 98 Ondrusz J. 223 Organdzijewa Cvetana 200;Orlov A. V. 256, 303 Orynżyna Janina 341 Osljak L F. 256 Ostaśenko-Belej A. L 256 Pacholski M. 174 Pala K. 252 Palacky .98 Palikruśeva G. 245 Palkovic Juraj n8 Palm H. 302 Paluch Adam 196-198 Palvanijazova D. 254 Pamment Margaret 275 Panofsky Hans 83 Panov M. 298 Paproth H. J. 258 Paradowska Maria 175-179. 310-311 Paragacevskij 160 Pastner S. 273 Paszkowski Lech 196 Pawełczyńska Anna 239 Pawlak D. 213 Pawłowska Jadwiga 131-142 Pazjak Michaiło 25:>' Pelto P. J. 81 Penkala Danuta 273-277 Perlag Michajło 254 Perśic A. L 257 Peśeva R. 301 Petera Janina 344 Peters Charles R. 273 Peterson N. 273 Petrascheck-Heim 190 Petrjakova F. S. 256 Petrova-Averkeva Julia 26u Pę~ierska-Piotrowska R. 98 Piaskovs'kij I. B. 257 Pidgoreckij Boris 255 Pieczkowski J. 173 Piekarski Edmund 201 Piekarski Edward 311, 313 Pierce B. E. '%l7 Pietkiewicz Kazimierz 76. 341 Pietraszek E. 171, 302 Piggott Stuart 57 Pilchowa J. 234 �371 Piłsudski Bronisław 160, 201, 313 Pimenova Alevtina 253 Piotrowska J. 234 Piotrowski Marcin 320-325 Pióro Z. 175 Piśutova 1. 251 Pittioni R. 172, 261 Pivtoradni Vasil 254 Piwocki Ksawery 288, 341 Piwowar'>ki Władysław 239-240 Plath H. 266 Plazikowsky-Brauner H. 263 Plickova E. 250, 252 Plisec'ki M. M. 256 Podgórecki A. 170 Podolak Jan 182-183, 186, 241, 244, 303, 355-357 Polak Benedykt 199 Polivka J. 243 Pollak-Eltz A. 262 Pollakówna M. 133 Poniatowski Stanislaw 9, 28, 201 Ponomariov A. P. 255, 256 Pop Mihai 80 Posem-Zielińska M. 311 Posern-Zieliński Aleksander 262-265, 311, 345 Pragłowski J. 174 Pranda Adam 251, 252, 280, 293, 301 Prattis J. 1. 275 Pravdjuk O. A. 254, 256 Prazak U. 186 Pretzell L. 265, 306 Prichod'ko Mikoła 254 Prilipko J. P. 255 Pudolka F. 223 Pylkkane Ritta 190 Radovanović Milijana 207, 298, 302 Rakić R. D. 245, 298 Rammov H. 262 Raphael F. 272 Raskin D. I. 210 Raupp J. 249 Rehman Antoni 311 Reim Helmut 260 Reinfuss Roman 66, 95, 105, 120, 171, 236, 341 Reynold,> Barrie 88 Reynolds Vernon 276 Richard P. 272 Richert G. 308 Riester J. 264 Rihtman Cvjetko 204, 205 Ristovski Blaże 206, 302, 303 Riviere G. H. 269, 271 Rodnick Dav,id 81 Rogoziński K. 174 Rogoziński Stefan 311, 312 Rohrich V. 133 Rokoszewski Kazimierz 341 Rose F. G. 260 Rosiński Stefan 234, 338 Rouch Jean 87 Roy NiLima 89 Rudolph E. 266 Rudy Z. 265 Rybak Henryk 341 Rybakow B. A. 56 Rybicki A. 234 Sabater P. J·orge 274 Sachse F. 223 Samojlovic V. P. 245 Sarmeli M. 241 Satke Antonina 225, 250 Savuskina N. I. 208 Scharfe M. 265 Schenda R. 266 Schenk A. 193-194, 195 Schinkel Hans-Georg 258 Schleicher August 50 Schlesier E. 263 Schlenther Ursula 260 Schmauch H. 133 Schmeltz J. D. E. 196 Schmidt Leopold 50, 171-172, 261 Schneeweis E. 242 Schober Dr. 230 Schober M. 249 Schone B. 302 Schuller L. 261 Schwidetzky I. 263 Schwindt 190 Segalen M. 271 Sellnow Irmgard 260 Sertić Mira 206 Severini 98 Seweryn T. 29 Shapiro Warren 276 �372 Sharma Ursula 276 Sielicki Franciszek 143--155 Siemiradzk~ Józef 311 Sienicki Ludwik 199 Siergiej ew D. 90 Sieroszewski Wacław 201, 311, 313 Sievers K. D. 261 Sikorsk·i Nikolaj M. 337 Simiczijew Kole 202-207 Simić Ljuba 204 Simonides Dorota 212, 216-217, 220, 221, 223, 282, 341 Singer Allice 275 Sireli us 190 Sirovatka O. 187 Siuts H. 195 Sivacenko M. E. 253, 254, 255 Skalnikova O. 245 Skalski Grzegorz 233--235 Skłodowska-Antonowicz Kalina 76, 79, 91-92 Skovoroda G. S. 254, 255 Skrukwa Agata 213, 214, 22·3-225 Slijepeević Milos A. 206 Słabczyński Tadeusz 157-166 Słabczyński W. 196 Słomka J. 105 Smirnov J. L 208 Snliesariew G. P. 187-189 Sobczyńska Krystyna 222 Sobieska Jadwiga 341 Sobisiak Walerian 171-173, 193-196, 249, 261-262, 265-267, 248- Steenberg Axel 81, 182 Stein Lothar 259 Stelmach Michajło 254 Stern Lilo 276 Sternberg L. 160 Stęszewski Jan 341 Stingl Heinz 258 Stoiński 224 Stojancević V. 298, 299 Stojkova S. 302 Stolle W. 193 Stopa Roman 76, 79 Stober Horst 260 Strasburger Edward 312 Strzelecki Paweł Edmund 311. :l12 Suboczowa M. 223 Suess Edward 201 Suliteanu Ghizela 205 Sulitka Andrej 251, 280, 292-294 Surowiec Zygmunt 337 Svensson S. 242 Sverbejev N. 159 Szafarzyk J. P. zob. Safarik .J. P. Szatkowski R. 223 Szczepański Jan 170, 289, 291 SzeIenyi L 174 Szemiński J. 311 Szetela-Zauchowa Teresa 232 Szirmay Anton 101 Sztur 98, 99 SzuI B. 147 Szymański Adam 201 306-310 Soen D. 264 Sokolewicz Z. 291 Sokor ski W. 149 Sokołowowie B. i J. 225 Soltysiak Marian 341 Soriano M. 267 Soroka T. 1. 256 Spahni J. Ch. 264 Spasova A. 250 Spinner J. 262 Sreznevski 1. 243 Stalmach Paweł 99 Stanjukovic T. V. 254 Stano P. 251 Starzyński Juliusz 291, 341 Staszczak Zofia 47, 63-74. 241-246 Staszic S. 93 SIufarski Marian 338 Świątkowski H. 234 Świerc P. 213 Świerczyńska D. 215 Świrko S. 151 Safarik J. P. 98-100, Sarkany 301 Scerbak V. A. 256 Sevelev Arnold 253 Smorgun Petro 253 Śpak M,ikoła 254 Śperk E. 159 Sramkowa M. 252 śumada N. S. 256 Sumskij Mikoła 254 Śurova Nina 254 2-i3, 245 �373 Śvehlak S. 251 Tablic 98 Tacina J. 215, 223 Tagtmyi Z. 82 Takacs L. 302 Talko-Hryncewicz Julian 201 Tarko Medard 207-210, 213, 214, 222-223, 243--244, 253-257, 279, 289, 303--304, 338342 Tassoni G. 242 Taszycki Witold 57 Taube Erika 258 Tax Sol 76 Tedre Julo 253 Tejchma Józef 341 Teliński Franciszek 341 Teneze M. L. 267, 270 Tentori Tullio 80 Teply K. 261 Terenteva L. N. 79, 288, 302, 303 Thierry S. 273 Timm Klaus 259 Tiesler Frank 258 TiScenko Viktor 254 Tłoczek J. 105 Todorov D. 301 Tokarev S. A. 83, 242 Tomczyk-Błaszkiewiczowa D. 215 Tomov G. 301 Treide Ditrich 259 Treimer K. 56 Tremaud H. 269 Trufanov L P. 256 Tubaja R. 234 Tuccaro A. 271 Tudorovskaja J. A. 209 Tumangelov B. 301 Tymieniecki Kazimierz 52 Tyszka A. 174 Udziela Seweryn 26 Uhle M. 310 Urbancova V. 99, 250, 252 Urośević Atanasije 297 Uśak J. 184 Uziembło Wanda 341 Vaclavik Antonin 296 Vagin V. L 164 Vakarelski Christo 186, 245, 302, 303 Valaśkova-Śurkalova N. 184 Vaila Z. 55 Vai'eka J. 187, 265 Vasilenko V. K. 256 Vasović M. 300 Vedernikova N. M. 209 Veleva M. 302 Verkalec' M. M. 256 Vigarani Lia 304-306 Vilkuna A. 247 Virville M. de 272 Vlahović B. 298 Vlahović Peter 243, 297, 301 Vlasova Z. L 210 Vrazinovski T. 302, 304 Wacek Sz. 214 Wagner Roy 264, 275 Wakarelski Ch. zob. Vakarelski Ch. Wald S. 133 Walendowska B. 311 Waligórski Andrzej 13, 287, 291, 347-349 Wallner E. M. 195 Wasylewski S. 223, 224 Weber-Kellermann Ingeborg 193-19 .• Weiss R. 68 Weinhold R. 302 Wepsiec Jan 85 Wick P. 302 Wieczerzak J. 234 . Wiegelmann G. 194, 266 W,ieruszewska-Adamczyk M. 290 Wieseman U. 262 Wierzbicki Z. T. 81, 173 Więckowski Tadeusz 289, 341 Willis R. G. 274 Wilson Jane 85 Winogradska L. 223 Witaszewski Mikołaj 201 Wolski Krzysztof 227-228 Wołkow A. 214 Woźniak Andrzej 345 Wrocławski K. 215 Wróblewski T. 66, 67 Wrzeszcz Stefan 338 Wrzosek Mieczysław 338 Wyka K. 211 Wyllie R. W. 275 Wypych K. 196 �374 Yoder D. 195 zabannova T. M. 255 Zagórna-Tężycka Barbara 341 Zakrzewska Teresa 314-320, 325, 334 Zap Karol 99 Zawiliński Roman 218 Zawistowicz-Adamska Kazimiera 23-48, 189, 279, 280, 289, 290, 291, 340 Zecević Slobodan 207, 243, 299 Zempljć-Golobova S. 302 Zemła Gustaw 341 Zender M. 241 Zielenin D. 163 Zielnica Krzysztof 345 Zientara-Malewska M. 141 Zinic Volodimir 82, 253, 254 Znamierowska-Priifferowa Maria 76, 79, 88-90, 92, 234, 279, 282 Zsigmond G. 304 Żak Jan 50 Żechowski Z. A. 174 Zatko R. 96 Zdanko T. A. 259 Zivkov T. 251, 302 �INDEKS RZECZOWY adaptacja społeczno-kulturowa 137-138 - społeczności afro-karaibskiej 274 akulturacja niemieck.ich emigrantów 195 anegdota uczniowska 250 anegdoty łużyckie 217 - dolnośląskie 221 antropologia kulturalna 265 - społeczna 273 architektury wiejskiej estetyka 269 autorytety wiejskie 174 w społecznościach indiańskich 310, 311 badania inwentaryzacyjno-dokumentacyjne 40-41 - współczesnych przemian w kulturze ludowej 250, 297-300 bajki 214 - ludowe 210, 216, 244 - - magiczne 209, 217, 221 - - śląskie 218 - - zwierzęce 217, 221 ballada bretońska 272 - rumuńska 205 ballady maszynowe opracowanie 252 baśnie cudowne 272 - łużyckie 216 bednarstwo 184 bibliografia slawistyczna 303 brona styryjska 172 budownictwo ludowe 105-130, 184, 186, 245, 252, 256, 265, 296 - - środkowej Europy 251 - - ukraińskie 245, 254 - miejskie 125 - monumentalne olmeckie 310 budulec: kamień 257 ceramika aztecka 308 - peruwiańska 310 - słowacka 250 - ukraińska 255 - z południowej W,ielkopolski chałupy kurne 109, 115-116 chleb wigilijny 250 czarownictwo 260, 261, 275 307 demonologia 188 dokumentacja polskiej kultury ludowej 11-12 - zapisu pieśni przy pomocy maszyny liczącej 252 dom klubowy 308 - przysłupowy 72 druciarze 95 dudy 207 egzogamia 275 endogamia 82, 168, 276 enklawa i diaspora 252 enklawy słowackie w Jugosławii 251 etniczne procesy 245 - - w ZSRR 251 - terytorium 63, 101 etniczny obszar francuski 270 etnogeneza słowian 49-59 etnografia: def,inicje i przedmiot badań 6, 17-18, 39, 168, 172, 252, 263, 265-267, 290 emigracji 194 - polska 5-48, 289 - radziecka 257 - religii 261 - rosyjska 254 - w Azerbajdżanie 254 �376 etnografia \\- Chorwacji 245 - w Osetynii 254 - w Szwecji 242 etnograf,iczna dokumentacja i informacja 83-87 etnograficzne muzea berlińskie 306-308 - pogranicza 63-73 - rubieże 66, 68 - wydawnictwa polskie 15-16, 36-38 - wystawy 325-335 etnograficzny atlas słowacki 246 - atlas polski 254 etnografii kierunki badawcze 6-12, 24-25, 38-42, 256 etnokulturowe procesy 247, 248, 250 etnos, etnicos 167-168 etnosocjalny organizm 168 folklor 91-92. 250-251, 256. 257 - bałkański 215 - bułgarski 202 - dziecięcy 269 - górniczy 215 - literacki 267 - polski 211-216 - słowacki 251 folklorystyczna sekcja PTL 282 folklorystyka bułgarska 202-203. 256 - armeńska 254 - baszkirska 255 - gruzińska 254 - łotewska 254 - mołdawska 254 - polska 211-215 - ukraińska 256 folkloryzm 211, 256 film etnograficzny 283 ga rncarskie rzemiosło 229-231 garncarstwo ludowe 231-232, 237 gawędziarstwo ludowe 215, 225-226 gęśle 205 gonciarstwo 184 gospodarka górska 186 - rolno-hodowlana 183 - trójpolowa 181 gospodarowanie tradycyjne wsi węgierskiej 181 gospodarstwa wielorodzinne w Rumunii 82 gra dziecięca 264 haft ludowy 252 hafty ludowe Zakarpacia 254 harpuny 90 higiena ludowa 272 hodowla jedwabnika 305 - kóz 186 humor słowacki 245 ikonografia 271 inicjacja 245, 274 instytucja wodzostwa 260 - - u Araukanów 311 instytucje wioskowe 184 instytut ibero-amerykański 308-310 in tegracja mniejszości narodowycl-: 19'5 kartografowan,ie zjawisk kultury lud,,wej 246, 254. 256 kazirodztwo 275 kobzy macedońskie 207 kongres etnograficzny w Trewirze 19'i konserwacja obiektów etnograficznYc'h 271 kolonizacja wołoska 186. 243 kołodziejstwo 18'! koszykarstwo 18ł kowalstwo 258 kult cargo 274 -- niedżwiedzia 161. 258 - przodków 263 - religijny 27:3 - rzeki 188 - św. Jana ewangelisty 261 kultura 266 - ludowa 6. 289 - łużycka 52-54 - materialna 242 - narodowa 289, 303-304 - odpustowa 173 - pasterska 344 kulturo\ve obszary 246 legendy alpejskie 268 - słowackie 96 literatura kramarska 223-225 - ludowa Kambodży 273 łodzie 308 �371 magia 253 magiczne zabiegi 264 magiczny obrzęd 262 majolika kosowska 256 malarstwo ludowe 300 małżeństwo 275 - rytualne 274 maski 308 matriarchat 162 meble ludowe 296, 307 - malowane 257 medycyna ludowa 185, 261, 266, 272, 274, 296, 299 metoda historyczno-etnograficzna 298 - kartograficzna 247 - retrogresywna 23 - socjologiczno-etnograficzna 298 metody ilościowe w etnografii 241 IV Międzynarodowe Seminarium Etnografów Slawistów 255 Międzynarodowy Kongres Etnologii Europejskiej 253 IX Międzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych Etnograficznych w Chicago 75-92 migracja 195 mitologia wg Levi-Straussa 178 muzea etnograficzne 88-89, 265, 306308 - skansenowskie polskie 233-235 muzealnictwo etnograficzne 25, 282, 289 - skansenowskie 186 muzeum ludowej architektury w Martine 250 muzyka ludowa 187, 213, 249 muzyczne instrumenly ludowe 204, 20S, 207, 253 narkotyki: haszysz i opium 227-228 narrator ludowy 214, 215 narzędzia 181-182 - orackie 248, 250, 253 - przemysłu domowego 307 - rolnicze 304-305 - żniwne 252 obrzędy pogrzebowe 161, 16-+, 188 - urodzinowe 272 - weselne 244, 245 obuwie z wełny 252 odzież Giliaków 160 - ludności Naddnieprza 255 ofiary zakładzinowe 263 ogień 274 opowiadania ludowe 209, 226, 244, 266, 268 - - współczesne 212, 151 opowieść wspomnieniowa 219 orka 264 osadnictwo Zamagurza 183 paremiografia ukraińska 255 peyotyzm 274 pieśni epickie 205-206 - kolędowe 212, 213 - ludowe 204, 251 - - bułgarskie 203, 245 - - macedońskie 206-207, - - polskie 345 - - słowackie 96-97, 100 - - Słowian wschodnich 255 - - ukraińskie 253 - - węgierskie 206 - nowiniarskie 224 - wędrownych kramarzy 224 - wojskowe 143-155 pismo hieroglificzne 262 plastyka Oceanii 258 plecionkarstwo na Kociewiu 237 pochówki 161, 188, 273 podania ludowe 187, 208, 209, - - demonologiczne 250 - - historyczno-lokalne 221 - o Turkach 251 - wierzeniowe 221 pokrewieństwo 276 pOkrewieństwa terminologia 262 pomoc wzajemna 264 pożywienie ludowe 184, 249, 266, 274, 276 prawo zwyczajowe 273, 275 proza ludowa 250 - - łużycka 216-217 - - rosyjska 207-210 - - śląska 218-222 przebierańcy rumuńscy 194 przemiany społeczno-kulturowe wsi 131141, 194-195, 250 przesądy 187 przysłowia 215, 261, 30Q �378 przysłowia rosyjskie 210 przY5łowie etnkzne 215 rachuba czasu 276 religia 265 religijne przeżytki w Słowacji 296 religijność wiejska 239-240 rękodzieło ludowe Kociewia 235-238 rodzina 299, 345 .:...... kaukaska 265 - patriarchalna 204-205 - słowacka 251 - wielka na Węgrzech 241 rodzinna struktura 298 rolnictwo chłopskie w Afryce Wschodniej 344 - - w Beludżystanie 273 rolnicze kółka 174 rozplanowanie wnętrza chałupy lasowiackiej 106-130 rzemiosło ludowe 184 rybackie jazy 258 - osady 89-90 rzeźbiarze ludowi 232-233, 251, 274 sanie Italmenów 336 siew 264 skansen pod Bolonią 304 - w Akwitanii 271 słownik biograficzny etnologów europejskich 281 - wierzeń ludowych polskich 282 społeczna organizacja nomadów azjatyckich 259 społeczne ruchy indiańskie 345 społeczności lokalne 173-175 - wiejskie 241, 276 spółki wodne na Bali 258 stolarstwo tradycyjne Norwegii 247 strój i moda 190, 261 - ludowy 184, 307 - - serbski 299 - - słoweński 257 - - śląski 223 - - Polaków na Podolu 255 - - ukraiński 253 - rytualny 277 strukturalizm 177-179, 256 szamanizm 188, 264 sztuka afrykańska 264 sztuka ludowa 171, 187, 257, 266,289,296, 307, 340 - - brazylijska 309 - - Kociewia 235-238 - - słowacka 252 - - karakałpacka 254 - - estońska 254 - - Serbołużyczan 248 święto buddyjskie 258 świątynie 188 śpiewacy ludowi 205, 206 tańce ludowe 204, 205, 256, 269, 271 - - cieszyńskie 213 - - 5erbskie 300 - - słowackie 251 - - śląskie 215, 223 tarcze z Nowej Gwinei 258 teoria etnograficznych badań współczesności 245 teorie na temat pierwotnych siedzib Prasłowian 51 tkackie deseczki 307 tkactwo ludowe 184, 300, 305, 307 totemizm 273, 344 transport rzeczny 252 tradycja 246 twórczość ludowa 204, 211-213, 248 ubiór i nakrycia głowy 256 - wiejski 190-193 ugrupowania lokalne 276 urbanistyczne ośrodki Mezoameryki 310 ustrój społeczny Czukczów 163 wąż w prozie ludowej Słowian 245 wiedza ludowa 185 wierzenia Ajnów 162 - Czukczów 164 - Giliaków 161, - mieszkańców Chorezmu 188-189 - Szejenów 264 - związane z matką i dzieckiem 258 wojna prymitywna 276 wozy 305 wódz plemienny 260 wróżby i przepowiednie 185 wyobrażenia ludowe o księżycu 252 wyposażenie wnętrza chałupy chłopskiej 305-306 �379 winiarstwo w Słowacji wyrób win 305 - dzwonów 272 243 zagroda 245 zamawiania i zaklęcia 210 zbieracko-łowieckie plemię 264 zbieractwo 249 zbiór chmielu 257 zwyczaj herodów 193 - wigilijny 172 - żniwiarski 243-244 zwyczaje 261, 298 - doroczne 172, 185, 223, 251 - łowieckie Gilijaków 160 - rodzinne 184, 299 - związane z zawarciem małżeństwa 161, 164 �INDEKS ETNOGEOGRAFICZNY Afryka Afryka 260, 264, 277 Afryka Wschodnia 258, 344, 348 Dinka 273, 275 Egipt 207, 259 Egipcjanie 206 Etiopia 263 Ewe, Iud 345 Ghana 275, 260 Gwinea 260 Kaguru, lud 264 Kamerun 276, 312 Kenia 273 Libia 276 Nigeria 82, 263, 274 Nuerowie 273, 275 Tanzania 260, 264, 274, 276 Uganda ,260, 274 Ameryka Ameryka Południowa 262, 309, 345 Ameryka Północna 195, 260, 308 Ameryka prekolumbijska 282, 310-311 Alaska 90 Algonkinowie 260 Andy 260. Araukanie 311 Argentyna 310 Aztekowie 308, 310 Bahia, stan Brazylii 308 Boliwia 264 Brazylia 263, 264 Chile 312 Gujana Holenderska 277 Indianie 78 Indianie Bororo 264 Indianie brazylijscy 262 Indianie Galibi 272 Irokezi 262 Kalifornia 9U Kanada 90 Majowie 262 Meksyk 276 Nowa Funlandia 90 Peru 258, 262, 264, 310 Quebec 90 Stany Zjednoczone 89 Szejenowie 264 Szoszoni 274 Wenezuela 260 Azja Azja 259, 274 Azja Południowa 308 Azja Środkowa 187-189, 259, 312 Afganistan 227-228 Ajnowie 158, 161, 162, 276 Aleuci 90 Azerbajdżan 254, 255 Bali 258 Beludżystan 273 Bujracka SSR 258 Chorezm 187-189 Czukcze 158, 163, 164 Czuwańcy 158, 163, 164 Giliacy 159--161 Indie 259, 273, 276 Itelmeni 336 Jakuci 158, 163 Jukagirzy 158, 163, 164 Kambodża 273 Kazachowie 259 Kurylskie, Wyspy 90 Luristan - zach. Iran 275 �381 Łamuci 163 Naga, lud indyjski 258 Omocy 158, 163 Oroczoni 158 Sachalin 159 Seram, 274 Sumatra 308 Syberia 157-165, 199--202, 312-314, 336 Swat, stan w Pakistanie Szejenowie 264 Tunguzi 158, J 63-164 Turcja 82 Tuwińcy 258 273 AustraliR i Oceania Australia 261, 273, 276, 312, 344 Dani, lud papuaski 274 Ebon, wyspy 197 Maorysi 90 Melanezja 308 Mikronezja 308 Nowa Brytania 258 Nowa Gwinea 258, 262, 263, 274, 275 Oceania 258 Pacyfiku wyspy 196 Palau, wyspa 308 Polinezja 308 Samoa arch. 197 Viti Levu 197 Ziemia Arnhema 276 Europa Europa 67, 79, 80, 234, 263 Europa Środkowa 195, 251 Albania 344 Aromuni 344 Atany - wieś węgierska 180 Austria 261 Banat 195 Bałto-słowianie 52, 54 Baltowie 58 Berlin Zachodni 306 Besarabia 195 Bojkowie 254 Bolonia 304 Bretania 272 Brytyjskie Wyspy Dziewicze 275 Bułgaria 202, 245, 256, 258 Chorwacja 245 334- Czechosłowacja 72 Dania 261 Estonia 253 Finlandia 82, 190-193, 241, 267-272 Hercegowina 299 Hiszpania 241, 309 Holandia 241 Huculszczyzna 256 Ilirowie 56 Indoeuropejczycy 50-51 Jugosławia 204-207, 243, 251, 254 Karpaty 252, 280 Kaukaz 265 Langwedocja 269 Liptów 252 Łużyce 72, 216-217 Macedonia 245, 298 Morawy 245 Naddnieprze Środkowe 255 Nicea 271, Niemcy wschodnie 248 Norwegia 247 Osetynia 254 Podole 254, 255, 256 Portugalia 241, 272, 309 Prasłowianie 51, 53, 54, 56, 59 Prowansja 269 Puszta 264 Repul;Jlika Federalna Niemiec 241, 266 Ruda wy Czeskie 172 Rumuni 205 Rumunia 82 Rusnacy 182 Sarakaczanie 82 Sardynia 273 Scania 247 Semberia (płn. Bośnia) 298 Serbia 297-300 Serbowie 243 Serbołużyczanie 248-249 Słowacja 93-102, 187, 241, 243, 250-252, 296 Słowenia 243, 257, 298, 300 Słowianie 49-61, 243 Slowianie wschodni 255, 256 Słowiańszczyzna 56 Spisz Płn. 251 Szeged 174 Szwajcaria 68 Szwecja 242, 247 �382 Tornedalen (Szwecja) 247 Ukraina Słobodzka 253 Ukraińcy 254, 255 Węgry 72, 101, 241, 261 Wenetowie, Wenedowie 53, 58 Włochy 92 Wojwodina (Serbia) 245 Zakarpacie 254 Zamagurze (region Spisza) 182-183 Związek Radziecki 207, 251, 252 Żydzi alzaccy 272 Polska Polska 49, 66, 71, 72, 124-125, 234-235, 239-241 Beskid Śląski 186 Beskid Żywiecki 186 Bieszczady 174 Brąswałd 131-142 Kaszuby 280 Karpaty 185-187 Kociewie 235-238 Konin, powiat 174 Lasowiacy 105-130 Limanowa 174 Małopolska 72 Mazowsze 345 Mazury 224 Podkarpacie 171, 243 Pomorze 72 Puszcza Sandomierska 105-130 Rzeszowskie 72, 232 Spisz 186 Śląsk 217, 218-220, 243, 245, 250 Śląsk Cieszyński 213, 226--227 Śląsk Dolny 72, 230, 307,345 Śląsk Górny 221, 222-223, 307 Śląsk Opolski 72 Warmia 131-133 Warmia i Mazury 72, 307 Wielkopolska 307 Zielonogórskie 72, 228-232 Ziemia Lubuska 229 Ziemia Lubuska i Koszalińska 212 �SPIS ILUSTRACJI 1. Honorowa przewodnicząca IX Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, Margaret Mead. Fot. M. Sowilski 77 2. Przykłady rozwoju formy budynku mieszkalnego. Tablice rysunkowe I-VIII 106-113 3. Brzóza Królewska, dom zbudowany około 1870 r. Fot. J. Furdyna 121 4. Siedlanka, dom zbudowany około 1910 r. Fot. R. Reinfuss . 121 5. Wola Raniżowska, dom zbudowany około 1915 r. Fot. R. Reinfuss 126 6. Chmielów, dom zbudowany około 1910 r. Fot. R. Reinfuss . 126 7. Łętownia, dom stary z około 1925 r. i nowy z 1963 r. Fot. J. Furdyna 128 8. Moment podpisania umowy o współpracy PTL i SNS, Bratysława. 292 9. Z wystawy "Dzieł wszystkich" O. Kolberga w Moskwie 337 10. Dr Ludwik Dubiel w czasie otwarcia wystaw, po remoncie Muzeum w Rybniku, 16 luty 1974 r. Foto: Archiwum Muzeum w Rybniku 351 SPIS MAP 1. Nasilenie ilościowe występowania dycjami słowiańskimi elementów kultury związanych z tra70 �ILLUSTRATIONS 1. Honorary Chairman of the IX International Congress of Anthropological and Ethnographic Sciences, Margaret Mead. Phot. B. Sowiiski . 77 2. Examples of the development of residential household forms. Drawing tables I-VIII 106-113 :3. Brzóza Królewska (King's Brzóza), a house built about 1870. Photo .T. Furdyna . 121 ·t Siedlanka. a house built about 1910. Phot. R. Reinfuss . 121 5. Wola Raniżowska, a house built about 1915. Phot. R. Reinfuss 126 6. Chmielów (town), a house built about 1910. Photo R. Reinfuss 126 7. Łętownia, and old house built about 1925 and a rew one built in 1963. Phot. .T. Furdyna 128 8. Signing the agreement of cooperation between the Polish Ethnographic Society and the Slovac Ethnographic Society in Bratislava . 292 9. A riew of the exhibition of the "Complete Works" of Oskar Kolberg in Moscow. 337 10. Dr Ludwik Dubiel at the opening of exhibitions after the repairs of the Museum in Rybnik, February 16, 1974. Photo 11,.IuseumArchives in Rybnik 351 LIST OF MAPS 1. Quantitative nected with intensification of the Slavonic traditions occurence of cultural clement con70 �Spis I. W XXX-LECIE treści POLSKI LUDOWEJ J ó z e f B u r s z t a, Etnografia polska. Osiągnięcia - organizacja - perspektywy K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Dorobek, działalność, perspektywy rozwoju 5 23 II. STUDIA, ROZPRAWY W i t o l d H e n s e 1, Z rozważań nad dawnymi siedzibami związki z Polską) Z o f i a S t a s z c z a k, Etnograficzne przesłanki wyznaczania nicznych (Na przykładzie polsko-niemieckiego pogranicza III. ARTYKUŁY, OMÓWIENIA, Słowian. (Ich 49 pogranicz etkulturowego) MATERIAŁY Ann a K u t r z e b a - P o j n a r o w a, Br on isława Kop czy ń s k a -J a w o r s k a, M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r u f f e r o w a, K a l in a S k ł o d o w s k a - A n t o n o w i c z, Wyniki prac niektórych Komisji IX Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Chicago (sierpień-wrzesień 1973) . Woj c i e c h D u d z i a k, Obraz słowackiej grupy etnicznej w dziewiętnastowiecznej świadomości polskiej. Źródła i schemat pojmowania J ó z e f F u r d y n a, Plan budynku mieszkalnego Lasowiaków od połowy wieku XIX po czasy dzisiejsze. J a d w i g a - P a w ł o w s k a, Warmińska wieś Brąswałd w powiecie olsztyńskim . F r a n c i s z e k S i e l i c k i, Piosenki ludowe splewane przez Kościuszkowców. (W trzydziestolecie powstania Pierwszej Dywizji L WP) . T a d e u s z S ł a b c z y ń s k i, Tomasz Augustynowicz (1809-1891) i jego prace etnograficzne o Syberii . IV. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW Lud, t. 59 75 93 105 131 143 157 I CZASOPISM J. V. Bromley, Etnos i etnografia, 1973 (Józef Burszta) . Studia z zakresu socjologii, etnografii i historii, ofiarowane K. Dobrowolskiemu, 1972 (Krzysztof Kwaśniewski) . Volkskunde. Fakten und Analysen, 1972 (Walerian Sobisiak) . 2.3 - 63 167 169 171 �386 Aktywizacja i rozwój społeczności lokalnych. Praca zbiorowa pod red. Z. T. Wierzbickiego, 1973 (Boleslaw J anuszkiewicz) . Edmund Leach, Levi-Strauss, 1973 (Maria Paradowska) . Edit Fel, Tamas Hofer, Bauerliche Denkweisc in Wirtscha/l und Haushalt. Eine ethnographischc Untersuchung tiber das ungarische Dod AUIIlY, 1972. Gedlte der Atanycr Bauern, 1974 (Józef Burszta) . Zamagurie. Praca zbiorowa pod red. J. PodoLlka, 1972 (Adam Bartosz) . L'udova kultura v Karpatoch, 1972 (Bolesław Januszkiewic?) G. P. Snesarev, Pod niebom Chorezma. Etnografićeskijc occrki, J!Yi:J (%I;i(;nie w Jasiewicz) . Zerowa) (Dorota Simonides) (Me dard Tarko) Burszta) 193 1!l-l H16 199 2112 20-1 207 21:1 218 221 223 225 C. J. Charpentier, The of Haschish 1973 (Krzysztof Wolski) Kołodziejska, Blaszczyk) 1973 (Bronislaw and Opium in Afghanistan. ,.Anthropos", . Rzemiosło 227 garncarskie w Zielonogórskiem, 1973 228 emela) Współcześni rzeżbiarze ludowi woj. r/.l'szowskiego, . 232 Muzea skansenowskie w Polsce, 1971 (Grzegorz Skalski) . Longin Malicki, Kociewska sztuka ludowa, 1973 (Stanislaw B/.aszczyk) Władysław Piwowarski, Religijność wiejska w warunkach urbaniz?cjL Kurek) (SW- . Szetela-Zauchowa, Ethnologia Ethnologia J8H 222 . Karnawał dziadowski. Pieśni wędrownych śpiewaków (XIX i XX w.). Wyb'H' i oprac. S. Nyrkowski, wstęp J. Krzyżanowski, 1973 (.11gata Skrukwa) . Karol Daniel Kadłubiec, Gawędziarz cieszyński Józe[ Jeżowicz, 1973 (Józef (Jan 185 216 . Bajki śląskie ze zbiorów L. Malinowskiego. Wybór, wstc;p i opracowanie ELi.biety Jaworskiej, 1973 (Janina Hajduk) . Gadka za gadką. 300 podań, bajek i anegdot z Górnego Śląska. Zebrali i opracowali D. Simonides i J. Ligęza, 1973 (Elżbieta Millerowa) . J. Marcinkowa, K. Sobczyńska, Pieśni, taniec i obrzC;'dy Górnego SJąska, J :1";:3 nislaw ISO J82 211 Ludowość dawn iej i dziś. Studia folklorystyczne, Inn (J<:lżlrida 1\1Ule' 1'0 IVU). Baśnie łużyckie. Wybrał, opracował i opatrzył posłowiem Paweł Nedo, I ~'''2 Teresa 17.1 187 Bo Lonnqvist, Dri:ikt och mode i ett landsbygdssamhalle 1870--1920. Dress and fashion in a rural community, 1972 (Barbara Da.zielich) . A. Schenk, L Weber-Kellermann przy współpracy M. Motzer, W. Stolle, Jntertechnik und sozialer Wandel in einem mehrsprachigen Dar!: cirs rumanischen Banats, 1973 (Walerian Sobisiak) . KulturelIer Wandel im 19. Jahrhundert, 1973 (Walerian Sullisiak) . Lech Paszkowski, John Stanislav Kuhary - naturalist and ethnographer of the Pacific Islands, 1971 (Adam Paluch) . Antoni Kuczyński, Syberyjskie szlaki, 1972 (Roman Kal'c;:m(L1"('.~lll,:) . Petr Dinckov, B'lgarski folklor, cz. l, 1972 (Kole Simic,,-ijew) Rad XV KongrC'sa Saveza Udruzenija Folklorista Jugoslavije. u .!ajcu J2-1(i septembra J968 g., 1971 (Kole Simic2ijew) . Russkij Folklor, t. 13, 1972 (Medard Torko) Z zagadnień twórczości ludowej. Studia folklorystyczne, 1972 (Elżbieta Mi/- Barbara 173 . Europaea, 1973 (ZOfia Slavica, 1972 (Medard 233 235 1972 239 Staszczak) 241 Tarko) 243 . �387 Ethnologia Slavica, HJ73 (Zofia Staszczak) . Ethnologia Scandinavica, 1973 (Bolesław J(Ln11Szkiewic?) Letopis, 1972 (Walerian Sobisiak) . Cesky Lid, 1973 (Andrzej Brencz) . Slovensky N{lrodopis, 1972, 1973 (Bolesław Januszkiewicz) Narodna Tvorcist'ta Etnografija, 1972 (Medard Tarko) Narodna Tvorcist'ta Etnografija, 1973 (Medard Tarko) . Slovenski Etnograf, 1972 (Andrzej Brencz) Jahrbuch des Museums £lir Volkerkunde zu Leipzig, 1970 (Mal'ek Gawęcki) Jahrbuch des Museums fur Volkerkunde zu Leipzig, 1972 (Mal'ek Gawęcki) bsterreichische Zeitschrift Wr Volkskunde, 1973 (Walerian Sobisiak) Zeitschrift fur Ethnologie, t. 95, 1970 (Aleksander Posern-Zielil'tski) . Zeitschrift fur Ethnologie, t. 96, 1971 (Aleksander Posern-Zieliński) . Zeitschrift fUr Volkskunde, t. 67, 1971; t. 68, 1972; t. 69, 1973 (Walerian Sobisiak) 244 246 248 249 250 253 255 257 257 259 261 262 263 265 Arts et Traditions Populaires, t. 18, 1970 (Bogusław Ethnologic Franc;aise, t. l, 1971 (Jacek Bednarski) L'Ethnographie, t. 66, 1972 (Jacek Bednarski) Man, t. 7, 1972 (Danuta Penkala) Man, t. 8, 1973 (Danuta Penkala) Linette) 267 270 272 273 275 V. KRONIKA Sprawozdanie z dzialalllości Zarządu Głównego PTL za okres od 30 czerwca 1973 do 15 września 1974 r. (Bronislawa Jaworska) XLIX Walne Zgromadzenie PTL i Sesja naukowa w Vlarszawie Vi dniach 20-22 września 1971 r. (1Vledard Tarko) Sckcja Etnografii Komitetu Na\Jk Socjologicznych Polskiej Akademii Nauk (Józef 292 295 297 Drljaca) Pierwsze międzynarodowe Sympozjum na temat problemów socjalistycznego bytu i kultury. Burgas-Primorsko, 1974 (J. B.) XI Konferencja Plenarna rcdakcji kwartalnika "Demos", Poznań-Błażejewko, (Stanislaw 287 290 Durs.zta) Podpisanie umowy o współpracy między Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym (Andrej SuWka) . Jubilcusz Profesora Rudolfa Bednarika (Milan Chlebana) Badania etnograficzne współczesnych przemian w serbskiej kulturze ludowej. Sympozjum w Instytucie Etnograficznym SANU, Belgrad 1974 (Duiian 1974 279 Blaszczyk) . IV Sympozjum "Ethnologia Slavica", Poznań-Błażej ewko, 1974 (J. B.) . II Międzynarodowa Konferencja Etnografów Słowiańskich, Poznań-Błażej ewko, 1974 (Medard Tarko) . IVluzeum skansenowskie pod Bolonią (Lia Vigarani) . Zbiory etnograficzne w muzeach Berlina Zachodniego (WaleTian Sobisiak) Ibero-amerykański Instytut w Berlinie Zachodnim (Walerian Sobisiak) . V Etnograficzne Scminarium Amerykanistyczne w Poznaniu, 1974 (Maria Paradowska) Historia ctnografii na znaczkach pocztowych (Antoni Horodelski) Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii. I Konferencja naukowa, 1973 (Antoni KuczY/Lski) . 300 302 303 303 304 306 308 310 311 312 �388 Konferencje, zjazdy i inne spotkania Zakrzewska) Festiwale etnografów w 1973 r. (Teresa 31ł folklorystyczne, trowski) z udziałem . "dni", konkursy i jarmarki, 1972-1973 (Marcin Pio- . Etnograficzne wystawy czasowe, 1973 (Teresa Zakrzewska) . Etnografia Syberii polskie badania w XIX w. Wystawa etnograficzna, Wrocław 1973 (Antoni Kuczyński) . Wystawa "Dzieł wszystkich" Oskara Kolberga w Moskwie (Józef Burszta) Otwarcie Muzeum Oskara Kolberga w Przysusze (Medard Tarko) . Ustanowienie ogólnopolskich Nagród im. Oskara Kolberga (Medard Tarko) Magisteria i doktoraty z zakresu etnografii w 1973 r. (Barbara Jaruga) 1975 - Międzynarodowy Rok Ochrony Zabytków (M.T.) 320 325 334 336 338 339 342 346 VI. IN MEMORIAM Andrzej Ludwik Jaroslav Waligórski (Leszek Dzięgiel) . Dubiel (Irena Bukowska-Floreńska) Kramafik (Jan Podolak) 347 349 355 VII. VARIA Najważniejsze nabytki zagraniczne Biblioteki Indeks tomu 59 (Jadwiga Indeks osobowy IndeksI1zeczowy . Indeks etnogeograficzny Spis ilustracji Illustrations PTL (Jadwiga Gerlach-Klod- ~9 n~k~ i map Gerlach-Klodnicka) 363 375 380 383 384 �Contents I. ON THE THIRTIETH ANNIVERSARY OF PEOPLE'S POLAND J ó z e f B u r s z t a, Polish ethnography. Achievements _. organization prospects . K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a, The Polish Ethnological ciety. Achievements, activities, development prospects . II. STUDIES 5 So- AND DISSERTATIONS W i t o l d H e n s e l, Some considerations on old habitations of the Slavs. (Their connections with Poland) . Z a f i a S t a s z c z a k, Ethnographic preneąuisites [or marl<ing out ethnical borderlands (An example taken from the Polish-German (cultural borderland). . III. PAPERS, 23 DISCUSSIONS, 49 63 MATERIALS Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Bronisława Kopczyńska-Jaw o r s k a, Mar ia Z n a m i e r a w s k a - P r li f f e r a w a, Kalina S kła d o w s k a - A n t a n o w i c z, Results of works of some commissions of the IX International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences in Chicago, USA (August-September 1973) . Woj c i e c h D u d z i a k, An image of the Slovac ethnical group in Polish consciousness of the 19th century. Sources and a diagram of understanding J ó z e f F u r d y n a, A plan of the residential household of the Lesowiaks from the nyiddle of 19th century to the present day J a d w i g a P a w ł o w s k a, The village of Brąswałd the Warmia region in the county of Olsztyn . F r a n c i s z e k S i e l i c k i, Folk songs sung by the Kościuszko soldiers. (On the thirtieth anniversary of the rise of the First Division of the Polish People's Army) . T a d e u s z S ł a b c z y ń s k i, Tomasz Augustynowicz (1809-1891) and his ethnographical works on Siberia . IV. REVIEWS, SURVEYS OF PUBLICATIONS 75 93 105 131 143 157 AND MAGAZINES J. V. Bromley, Ethnos and ethnography, 1973 (Józef Burszta) . Studies an sociology, ethnography and history dedicated to K. Dobrowolski, 1972 (Krzysztof Kwaśniewski) . Volkskunde. Fakten und Analysen, 1972 (Walerian Sobisiak) 167 169 171 �3HO Activization and development of local communities. Collective worl,. Edi[or Z. T. Wierzbicki, 1973 (Boleslaw Januszkiewicz) Edmund Leach, Levi-Strauss, 1973 (Maria Paradowska) . Edit Fel, Tomas Hofer, Bauerliche Denkwise in Wirtschaft und Baushalt. Eine ethnographische Untersuchung liber das ungarische Dort Atany, 1972. Gerate der Atanyer Bauem, 1974 (Józef Burszta) . Zamagurie. Collective work. Editor J. Podolak, 1972 (Adam Bartosz) L'udova kultura v Karpatach (Folk culture in the Carpathians), 1972 (Huleslaw Januszkiewicz) G. P. Snesarev, (Zbigniew rowa) the sky of Chorezm. Ethnographical studies, Jasiewicz) 187 . Simonides) MiUerou.;a) . K. Sobczyńska, 199 202 204 207 213 218 Songs, dances and riles of the Upper Silesia, Tarko) 222 singers (19 and 20th centurics). Scleclion introduction by .T. Krzyianowski. 19n Skrukwa). Daniel Kadłubiec, (Józef 22:) Józe[ Jeżowicz, story-teller o[ [he Cieszyn region, Burszta) J. C. Charpentier, The use of Haschish and Opium in I\iganislan. pas", 1973 (Krzysztof Wolski) . Barbara Kołodziejska, Potter's craLt in the Zielona Glll'U Di~triet, nislaw 196 216 carnival. Songs ol tramp edition by S. Nyrkowski, 1973 194 22! 1973 (Medard (Agata 193 Nedo, 1972 MiUerowa) Marcinkowa, Karol 189 211 in the past and today. Folkloristic studies, j[J7:J (Elżbieta legends. Selected, edited and with an epilogue by Pawd (Dorota Tramp's and 180 182 1973 Silesian fairy-tales from the collection of L. Malinowski. Sclection, introduction and edition by Elżbieta Jaworska, 1973 (.Janina Hajdu/<j Story follows story. 300 legends, fairy-tales and anecdotes from the Upper Silesia Collected and edited by D. Simonides and J. Lig<;za, 1973 (P;,~.2/)ieta J. 175 185 Under Bo Lonngvist, Drakt och mode i ett landsbygdssamhalle uno- 1921J. Oress and fashion in a rural community, 1972 (Barbara Bazielich) A. Schenk, L Weber-Kellermann in collaboration with M. Motzer, W. Stolle, Intertechnik und sozialer Wandel in einem mehrsprachigen Dar J"des rumanischen Banats, 1973 (Walerian Sobisiak) . KulturelIer Wandel im 19. Jahrhundert, 1973 (Waler'ian Sobisiak) Lech Paszkowski, John Stanislav Kubary - naturalist and ethnographer oJ" the Pacific Islands, 1971 (Adam Paluch) . Antoni Kuczyński, Siberian tracks, 1972 (Roman Karc.zmarczuk) Petr Dinekow, Bulgarian folklore, Part I, 1972 (Kale Simiczijew) Rad XV Kongressa Saveza Udruzenija Folklorista Jugoslavije, u Jajcu 12-16 Septembra 1968. (Congress of the Jugoslavian Folkloristic Society, 12-16 Sept. 1968). (Kale Simiczijew) Russkij Folkłor (Rusian Folklore), V. 13, 1972 (Medard Tarko) Some problems of folk creativeness. Folkloristic studics, 1972 (l~liiJielc! MilleFolklore Lusatian 173 225 ,,1\nlilro227 : n,:3 (.':i'ta- Blaszczyk) Teresa Szetela-Zauchowa, Con temporary foik sculptors of Rzeszów voivodeship, 1973 (Bronislaw ernela) Skansen museums in Poland, 1971 (GTzegooz Skaloki) Longin Malicki, Folk art in the Kociew region, 1973 (Stanis/fl.w Hlas:::nyk) 223 232 233 23;) �391 Władysław Piwowarski, Village tegion devotion under the circumstances of urbanization, 1973 (Jan Ku'rek) . Ethnologia Europaea, 1973 (Zofia Staszczak) Ethnologia Slavica, 1972 (Medard Tarko) . Ethnologia Slavica, 1973 (Zofia Staszczak) . Ethnologia Scandinavica, 1973 (Boles/aw .1anus.zkieU'ic.c) Letopis, 1972 (WaleTian Sobisiak) . Cesky Lid (Czech People), 1973 (Andrzej Brencz) . Slovensky Ncirodopis, 1972, 1973 (Boleslaw Januszkiewiez) Narodna Tvorcist'ta Etnografija, 1972 (Medard Tarko) . Narodna Tvorcist'ta Etnografija, 1973 (Medard Tarko) . Slovenski Etnogral' (Slavonic Ethnographer), 1972 (AndTzej Bre7lez) Jahrbuch des Museums fUr Volkerunde zu Leipzig, 1970 (Marek Gawęcki) Jahrbuch des Museums fur Volkerkunde zu Leipzig, 1972 (Marek Gawęclci) Osterreichische Zeitschrift fi.il' Volkskunde, 1973 (Walerian Sobisiak) ZeitschriIt fUr Ethnologic, vol. 95, 1970 (Aleksander Posern-Zieli71ski) . Zeitschrift fiir Ethnologie, vol. 96, 1971 (Aleksander Posern-Zieliński) . Zeitschrift fUr Volkskunde, vol. 67, 1971; vol. 68, 1972, vol. 69, 1973 (Walerian Sobisiak) . 239 241 243 2H 24f5 2ł8 2-19 250 253 255 257 257 259 261 262 263 265 Arts et Traditions Populaires, vol. 18, 1970 (Boguslaw Ethnologic Franl;aise, vol. I, 1971 . L'Ethnographie, vol. 66, 1972 (Jacek Bednarski) ;Vlan, vol. 7, 1972 (Danuta Penkala) Man, vol. 8, 1973 (Damita Penkala) Unel.Le) 267 270 272 273 275 V. CHRONICLE An account of the activities of the Main Board of the Polish Ethnographic Society for the period from June 30, 1973 to September 15, 1974 (Bronislawa JawoTska) . 279 XLIX General Congress of the Polish Ethnographic Society and a scientific session in Warsaw on 20-22 September 1974 (Medard Tarko) Ethnography Section of the Sociological Science Committee of the Polish Academy or Sciences (Józef Bu,rszta) . Signing the agreamcnt of cooperation between the Slovac Ethnological Society and the Polish Ethnological Society (AndH?j Sulitka) . Jubilee of Professor Rudolf Bednarik (Milan Chlebana) Ethnographic studies on modern changes in Serbian folk culture. Symposium in the Ethnographic Institute SANU, Belgrade 1974 (Dusan Drljaca) . First international symposium on the problems of socialist living and culture, Burgas-Primorsko, 1974 (J. 8.). XI Plenary conference of the editorial committee of the "Demos" quarterly, Poznań-Blażejewsko, 1974 (Stanislaw Blaszczyk) . IV Symposium or the "Ethnologia Slavica" journal, Poznań-Blażejewko, 1974 (J. B.) 28'; 290 292 295 297 300 302 303 II International conference (Medard . Tarko). of Slavic ethnographs, Poznań-Błażej ewko, 1974 The Skansen museum ncar Bolonia (Lia Vigarani) Ethnographic, collections in the museums of West Berlin (Walerion Sobisiak) Iberian-American Institute in West Berlin (Walerian Sobisiak) . 303 304 306 308 �3H2 Vth Ethnographic Seminar on America in Poznań, 1974 (Maria Pllradowska) The history of ethnography on postal stamps (Antoni Horodelski) . The history of Polish-Rusian contacts in the field of ethnography. bt Scientific Conference, 1973 (Antoni Kuczyi!ski) Conferences, congresses and other meetings of ethnographers in 1973 (Teresa Zakrzewska) . Folkloristic festivals, ethnographic "days", competitions and fairs. 1972-1973 (Marcin Piotrowski) . Periodic ethnographic exhibitions, 1973 (Teresa Zakrzewska) Ethnography of Siberia - Polish studies in 19th century. Ethnographic exhibition, Wrocław 1973 (Antoni Kuczyński) . Exhibition of the "Complete Works" of Oskar Kolberg in Moscow (Józef Bul'szta) 311 312 31-l 320 325 334 336 Inauguration of Oscar Kolberg Museum in Przysucha (Mcdard Tarko) The establishing of the Polish National Oskar Kolberg Prizes (Medard Tarko) M. A. theses and Ph. D, theses in the field of ethnography in 1973 (Barbara International 338 339 342 Jaruga) 1975 - 310 Year of Monuments Protection (M.T.) 346 VI. IN MEMORIAM Andrzej Waligórski (Leszek Dzięgiel) . Ludwik Dubiel (Irena Bukowska-Floreńska) Jaroslav Kramarik (Jan Podoltik) . 347 349 355 VII. VARIA (MISCELLANEOUS) The most important foreign publications acquired by the Library lish Ethnological Society (Jadwiga Gerlach-Klodnicka) . Index of volume 59 (Jadwiga Gerlach-Klodnicka) Personal index. Content index Ethnogeographical List of illustrations Ilustrations of the Po359 363 index and maps 375 380 383 384 �"LITERATURA Dwumiesięcznik LUDOWA" naukowo-literacki Czasopismo wydawane przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego ADRES REDAKCJI: 50-139 WROCLAW. UL. SZEWSKA 50/51. TEL. 446-13 "Literatura Ludowa" ukazuje się obecnie w nowej szacie graficznej jako dwumiesięcznik naukowo-literacki. Zgodnie z nowoczesnym pojmowaniem folkloru, pismo dąży do ogarnięcia różnych zakresów żywej, popularnej twórczości ludowej, podejmując tym samym badania w rejonach zaniedbanych przez humanistykę. Czasopismo ogłasza artykuły i materiały związane z folklorem różnych środowisk zawodowych. Tematyka badawcza obejmuje złożony folklor miasta przekazywany przez tradycję ustną, ale też w formie druków miejskich (ballada uliczna, powieść brukowa, sennik itp.). Stawiając szczególny nacisk na badania w rejonach zaniedbanych i na badania wokół pytań dnia dzisiejszego: o los tradycji folklorystycznych, o folklorystyczne źródła przemian literatury, o związki między pojęciami folkloru, literatury popularnej, kultury masowej --- "Literatura Ludowa" pragnie równocześnie utrzymać szerokie spojrzenie na całość procesu kulturowego od średniowiecza po współczesność. Cena prenumeraty krajowej: półroczna - zł 24, roczna - zł 48. Instytucje państwowe i społeczne - zakłady pracy, szkoły itp. mogą zamawiać prenumeratę wyłącznie w miejscowych Oddziałach i Delegaturach "Ruch", w terminie do 25 listopada na rok następny. Prenumeratorzy indywidualni mogą opłacać prenumeratę w urzędach pocztowych i u listonoszy lub dokonywać wpłat na konto PKO Nr 1-6-100020 Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw "Ruch", Warszawa ul. Towarowa 28, w terminie do dnia 10 miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. Prenumeratę ze zleceniem wysyłki za granicę, która jest o 400J0 droższa, przyjmuje Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych "Ruch" Warszawa, uJ. Wronia 23, konto PKO Nr 1-6-100024. Egzemplarze numerów zdezaktualizowanych można zamawia~ w Zarządzie Głównym PTL, 50-139 Wrocław, ul. Szewska 36, teJ. 438-32. �WYDAWNICTWA POLSKIEGO T. J~/~9?S. TOWARZYS'E.: w latach 1895-1975 --------------- LUD (1895-1975) Tomy I-LIX PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE Tomy I-XXVII PRACE ETNOLOGICZNE (1934-1975) (1947-1975) Tomy I-IX ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH (1949-1975) Zeszyty 1-31 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 ezęść II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zes,zyt6w: 4 część III ŚLĄSK zeszytów: 5 część IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: 8 część V MAŁOPOLSKA zeszytów: 11 ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1975) Nr 1-32 BIBLIOTEKA POPULARNONAUKOWA (1958-1975) Tomy I-VIII LITERATURA LUDOWA (1957-1975) Roczników 15 ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE (1959-1975) Tomy I-XVII DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA wyszło: Reedycja - KOLBERGA 36 tomów. Edycja - (1961-1975) 22 tomy Zamówienia przyjmuje: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE 50-139 WROCŁAW, ul. Szewska 36 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a2957425fe3c7343fe4973b6e7af824d.pdf abb3b978e0a15383d65fda233ad97f84 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1492 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1380 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.347-358 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. I N M E M o R I A M Lud, t. 59, 1975 ANDRZEJ WALIGÓRSKI (1908-1974) W dniu 8 sierpnia 1974 r. zmarł w Krakowie prof. dr Andrzej Waligórski. Urodzony 12 grudnia 1908 r. w Krakowie, w środowisku inteligenckim, uczęszczał do tamtejszego Państwowego III Gimnazjum im. Króla Jana Sobieskiego, gdzie złożył egzamin dojrzałości w roku 1926. Studiował języki nowożytne, językoznawstwo ogólne i filozofię ścisłą na Uniwersytecie Jagiellońskim uzyskując w roku 1931 stopień magistra filozofii. Przez pierwsze trzy lata pobytu na uniwersytecie musiał pracować zarobkowo w jednej z księgarń krakowskich, gdyż skutkiem śmierci ojca, w domu zaistniały trudne warunki materialne. Po odbyciu jednorocznej służby wojskowej w latach 1931/32 uzyskał stypendium z Funduszu Kultury Narodowej na wyjazd za granicę celem kontynuowania studiów naukowych. Studia te - głównie w zakresie nauk społecznych i etnologicznych - prowadził pod kierunkiem prof. Bronisława Malinowskiego na Uniwersytecie Londyńskim, uzyskując tamże stopień' doktora w roku 1938. Tam właśnie, w sławnej podówczas London School of Economics, zetknął się po raz pierwszy z antropologią społeczną, a studia pod kierunkiem jednego z czołowych przedstawicieli ówczesnych nauk społecznych, Bronisława Malinowskiego, ukształtowały dalszą jego sylwetkę naukową oraz wycisnęły na jego osobowości niezatarte do końca życia piętno. Do końca też swoich dni pozostał wiernym uczniem Malinowskiego i jego kierunku. Po powrocie do kraju objął stanowisko pracownika naukowego w Państwowym Instytucie Kultury Wsi w Warszawie, którego dyrektorem był prof. dr Józef Chałasiński. Równocześnie prowadził wykłady z zakresu zagadnień społecznych i kulturalnych wsi na Naukowym Wyższym Kursie Spółdzielczym przy ówczesnym Wydziale Rolnym Uniwersytetu Jagiellońskiego, dojeżdżając na zajęcia do Krakowa. Krótkotrwały okres działalności naukowo-dydaktycznej przerwał wybuch wojny światowej. W roku 1939 walczył w kampanii wrześniowej w lasach Zamojszczyzny, w batalionie uformowanym przez majora Cichockiego, dowodząc I Kompanią. Po ucieczce z obozu jeńców w Pińczowie i krótkim pobycie w Krakowie przekroczył granicę węgierską. Z Węgier udał się do Paryża, by wstąpić do armii gen. Sikorskiego. Następnie został zwolniony rozkazem Min. Spraw Wojskowych z czynnej służby wojskowej i odkomenderowany do pracy naukowo-politycznej na terenie Anglii, w Królewskim Instytucie dla Spraw Międzynarodowych w Londynie. W Anglii uczestniczył w licznych zespołach naukowych, zajmujących się opracowywaniem problematyki stosunków międzynarodowych oraz stosunków społecznych i gospodarczych Europy okresu wojennego i - perspektywicznie - powojennego. W związku z tym przygotował dla Instytutu obszerne, bo liczące około 300 stron maszyno- �:U8 In memoriam pisu opracowanie sytuacji gospodarczej wsi polskiej oraz dziejów społecznych i politycznych chłopów w Polsce. Wygłosił również kilkadziesiąt odczytów w różnych ośrodkach na terenie Anglii i Szkocji w grupach studiów, w zakładach pracy, a także w lokalach oddziałów Labour Party. Ta akcja odczytowa nieraz znajdowała oddżwięk na łamach prasy brytyjskiej. Celem odczytów było wykazywanie walki narodu polskiego z okupantem hitlerowskim oraz tendencji demokratycznych i postępowych, jakie narastały w Polsce w oparciu o ruchy robotnicze i chłopskie. glównie w okresie międzywojennym. Po zakończeniu działań wojennych powrócił do pracy naukowo-badawczej. Wykorzystał sposobność wyjazdu do Afryki Wschodniej z ramienia Uniwersytetu Londyńskiego, gdzie w latach 1946/48 przeprowadzał badania terenowe wśród nilockiego plemienia Luo. W roku 1948 ukończył swe badania z zakresu antropologii społecznej na terenie zachodniej Kenii i powrócił do Europy. Pomimo możności otrzym<lLJia pracy na Uniwersytecie Londyńskim zdecydował się na powrót do Polski wraz z zebranymi w Afryce bogatymi materiałami naukowymi. W pażdzierniku 1948 r. objął stanowisko adiunkta przy Katedrze Etnografii Ogólnej Uniwersytetu Jagiellońskiego, pozostającej pod kierownictwem prof. dra Kazimierza Dobrowolskiego. Na stanowisku tym prowadził zajęcia dydaktyczne na kierunku etnografii, jak też i dla słuchaczy ówczesnego trzyletniego Studium Nauk Społecznych oraz Sekcji Dziennikarskiej UJ. W roku 1955 zostaje mianowany docentem z równoczesnym przydziałem do Katedry Etnografii Ogólnej na Wydziale Filozoficznym UJ. W roku 1962 powołany został Zakład Etnografii i Socjologii Ludów Afrykańskich pod jego kierownictwem. Niezależnie od pracy na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie prowadził w latach 1962/63 wykłady dla kierunku etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, a póżniej także i dla słuchaczy Studium Afrykanistycznego UW. W lutym 1963 odwiedził wraz z ekipą uczonych polskich moskiewski Instytut Narodów Afryki celem zapoznania się z pracami afrykanistów radzieckich i dokonania wymiany doświadczeń. Był członkiem Komisji Socjologicznej i Komisji Orientalistycznej oddziału Krakowskiego PAN, oraz członkiem Rady Naukowej Pracowni Zagadnień Społecznych i Kulturalnych Afryki Współczesnej PAN w Warszawie. Uprawiał antropologię społeczną, stając na styku etnografii i socjologii. Jest autorem szeregu rozpraw naukowych, w których wykorzystał swe bogate materiały, zebrane w Afryce. Najobszerniejszą ich część zawarł w wydanym w roku 1969 nakładem Uniwersytetu Warszawskiego podręczniku Spoleczność afrykańska w procesie przemian 1890-1949. Nie dane mu było już ukończyć przed śmiercią wielkiego. przygotowywanego do druku studium poświęconego pierwotnej rodzinie afrykańskiej. Natomiast zdołał w roku 1973 nakładem PWN wydać swe najważniejsze dzieło, nad którym od lat pracował, Antropologicznq koncepcję człowieka. Jest to najobszerniejszy w języku polskim wykład antropologicznej teorii kultury. Widząc zainteresowanie, z jakim została przyjęta ta publikacja, autor postanowił przygotować do druku jej kontynuację i tej pracy poświęcił się głównie. Niestety i te przygotowania przerwała śmierć. Poczynając od roku 1969, w którym otrzymał nominację na profesora nadzwyczajnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, rozszerza swą działalność, podejmując współpracę z nowopowstałym przy Akademii Rolniczej w Krakowie Instytutem Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych, zostając następnie członkiem Rady Naukowej Instytutu. Po reorganizacji Uniwersytetu Jagiellońskiego, od 1 pażdziernika 1973 zostaje kierownikiem Zakładu Kultury i Oświaty Instytutu Socjologii UJ. W tym samym �319 In memoriam roku wstaje odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Mimo ,okresowo pogarszającego się stanu zdrowia, rozwija obok działalności naukowo-badawczej również żywą działalność pedagogiczną. Prowadzi zajęcia dydaktyczne, pod jego kierunkiem pisane są prace doktorskie. Interesuje się rozwojem młodej kadry naukowej, służy swoimi doświadczeniami, udostępnia swoje materiały. Sprawa rozwoju krakowskiego środowiska etnograficznego znajduje się w centrum jego uwagi. Dzięki jego staraniom grupa etnografów krakowskich doprowadza do reaktywowania Komisji Etnograficznej Oddziału Krakowskiego PAN, której zostaje przewodniczącym. Jako przewodniczący dąży do uczynienia z Komisji forum naukowego dla środowiska zarówno Krakowa jak i Śląska. Wychodzi poza formalne ramy uczelni i instytucji wszędzie tam, gdzie widzi praktyczny interes nauki polskiej, interes społeczny. Podkreśla konieczność integracji faktycznej badań, podejmowanych przez różne ośrodki. Stara się uwypuklać konieczność włączenia badań z zakresu antropologii społecznej w nurt życia społecznego i gospodarczego Polski współczesnej. W czasach, w których dawni uczniowie i następcy Bronisława Malinowskiego na Zachodzie skłonni są niejednokrotnie zapominać o jego wkladzie w naukę światową, lub ten wkład celowo umniejszać, prof. Wali górski zabiega o uczczenie tego wielkiego uczonego pochodzenia polskiego tablicą pamiątkową, o wydanie jego wszystkich dzieł w Polsce. Już w roku 1967 pod jego redakcją i z jego posłowiem ukazało się w Polsce nakładem PWN jedno z podstawowych dzieł Malinowskiego, Argonauci Zachodniego Pacyfiku, które tak wielką rolę odegrało w kształtowaniu się metod badawczych, Pragnąc przerzucić pomost między chwilą obecną a epoką naukową swego mistrza. starał się w swych pracach wyszukać wszystko to co wspólne i oryginalne w funkcjonalizmie Malinowskiego i marksistowskiej teorii socjologicznej. Zmarł nagle po krótkiej, gwałtownej chorobie, pozostawiając po sobie niedokończone prace. Gdyby nie cechująca go zawsze skrupulatność, głęboka uczciwość autorska, nakazująca wielokrotne przeredagowywanie i uzupełnianie każdej rozprav.;y, każdego studium. zapewne jego dorobek pozycji wydrukowanych byłby jeszcze obfitszy. Zmarł u progu dalszych sukces()\y naukowych. Leszek Dzięgiel LUDWIK DUBIEL (J910-1974) W dniu 15 kwietnia 1974 r. zmarł nagle wieloletni członek Oddziału Śląskiego PTL * dr Ludwik Dubiel, dyrektor naczelny Okręgowego Muzeum Górnośląskiego \V Bytomiu, ceniony etnograf, pracownik naukowy Muzeum i Pałacu Młodzieży \\' Katowicach, zasłużony popularyzator kultury ludowej, pedagog, patriota i działacz społeczny. Skromny i pracowity, koleżeński, chętnie przekazywał swe doś\\'iadczenie innym, ~łużył radą i merytoryczną pomocą młodszym kolegom i współpracownikom . • ("zlonek członek PTL w latach Z~ rząd u Głównego PTL. 1950-1974, prezes Oddzialu Śląskiego PTL w latach 1961-1964, �350 In memoriam Urodzony 21 sierpnia 1910 r. w Dąbrowie Narodowej pow. Chrzanów w rodzinie robotniczej, średnie wykształcenie zdobywa w niełatwych warunkach, pracując w miesiącach wakacyjnych w hucie szkła i cementowni w Szczakowej. W 1929 r. kończy Państwowe Seminarium Nauczycielskie w Mysłowicach, a następnie pracuje jako nauczyciel na Polesiu (1929-1930) i kierownik szkoły podstawowej w Krakowskiem (1930-1942). Już w tym czasie interesuje się kulturą ludową, prowadzi penetracje terenowe, pisze prace monograficzne, z których dwie publikuje będąc wolnym słuchaczem Uniwersytetu Jagiellońskier.Q.. i uczestnikiem prac naukowo-badawczych Seminarium Socjologicznego i Etnograficznego tegoż Uniwersytetu. Wówczas "... dał się poznać jako student głęboko nauce oddany, który mimo pracy zawodowej w charakterze nauczyciela szkoły podstawowej potrafił pogodzić obowiązki zawodowe ze studiami..." (z opinii prof. dra K. Dobrowolskiego, 1955). Dalsza praca naukowa i zawodowa, a taiae społeczna oraz trudne warunki w jakich nieraz przyszło mu rozwijać swe zamiłowania realizując efekty żmudnej pracy badawczej, są potwierdzeniem tej oceny. W 1939 r. uczestniczy w kampanii wrześniowej. W czasie wojny bierze udział w akcjach bojowych ruchu oporu oraz uczestniczy w tajnym nauczaniu. Od 1945 r. - jako podinspektor szkolny i społeczny kierownik Muzeum w Raciborzu (1945-1947) - ratuje tamtejsze zbiory muzealne przed zniszczeniem. W tym też czasie podejmuje działalność polityczną w szeregach PPS, póżniej PZPR, gdzie w ostatnim trzydziestoleciu pełni funkcje kierownicze. Prowadzi jednocześnie prace badawcze i publikacyjne, popularnonaukowe. Jedne służą odbudowie szkolnictwa na Górnym Śląsku (opracowuje pierwsze polskie podręczniki do nauki języka polskiego), inne stanowią dokumentację i popularyzację dziejów Ziemi Raciborskiej. Kontynuując pracę pedagogiczną jako inspektor szkolny w Tarnowskich Górach (1949-1951) i wizytator szkół w województwie katowickim (1951-1953) kończy studia wyższe w Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, uzyskując w 1951 r. stopień magistra z zakresu etnografii z etnologią na podstawie pracy Wnętrze domu chlopskiego w Beskidzie Sląskim w latach 1860-1950, napisanej pod kierunkiem prof. dra K. Dobrowolskiego. Od 1953 r. podejm\.lje na stałe pracę w muzealnictwie śląskim, kolejno - jako kustosz w Muzeum w Gliwicach, kierownik działu etnografii w Okręgowym Muzeum Górnośląskim w Bytomiu (1954-1955), dyrektor Muzeum w Gliwicach (1955·1973). We wrześniu 1973 r. zostaje mianowany naczelnym dyrektorem Okręgowego Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Pracując w Gliwicach przyczynia się do ilościowego wzrostu muzeów na terenie miasta i powiatu poprzez utworzenie oddziałów Muzeum w Gliwicach: Muzeum Historyczno-Archeologicznego w Gliwicach i Muzeum w Toszku. Inicjuje też budowę Muzeum Sztuki Odlewnictwa Artystycznego w Gliwicach. Przyczynia się do ilościowego i jakościowego wzrostu zbiorów, form realizowanych wystawy, rozwoju działalności naukowo-oświatowej wymienionych placówek. Był też organizatorem i redaktorem naczelnym wydawnictwa ciągłego tegoż Muzeum - "Zeszytów Gliwickich". Prócz satysfakcji z owocnej, wieloletniej pracy, zdobywa liczne odznaczenia i wyróżnienia; jest odznaczony Medalem X-lecia Polski Ludowej, Złotym Krzyżem Zasługi, Złotą Odznaką Zasłużonego w Rozwoju Województwa Katowickiego, Odznaką XXV-lecia Gliwic, Odznaką Tysiąclecia Państwa Polskiego, a w 1972 r. zostaje laureatem Dorocznej Nagrody Wojewódzkiej za działalność w dziedzinie nauki, kultury i sztuki. Przez cały czas prowadzi intensywną pracę naukowo-badawczą i publikacyjną· �351 In memoriam Dr Ludwik Dubiel (trzeci od prawej) w czasie otwarcia wystaw, w Rybniku. 16 luty 1974 po remoncie Muzeum Wśród kierunków zainteresowań badawczych na pierwszym planie wymienić trzeba urządzenie wnętrza mieszkalnego i budownictwo ludowe. W zakresie tym prowadził badania terenowe w latach 1953-1957 i 1960-1965 w powiatach: pszczyńskim, tyskim, bielskim, cieszyńskim, raciborskim i gliwickim, a także na Opolszczyźnie. Znalazło to oddźwięk w pracach publikowanych, jak: wspomniane już Wnętrze domu chŁopskiego w rych; Zdobnictwo skrzyń Beskidzie ...; Wnętrze ludowych na domu Slqsku chlopskiego Cieszyitskim w SioŁkowicach i Górnym; Sta- Ludowe malowane na Górnym Slqsku i in. W latach 1956 i 1961-1965 kierował inwentaryzacją wstępną i szczegółową budownictwa drewnianego w województwie katowickim do skansenu śląskiego, co również znalazło odbicie w publikacjach. W tychże latach prowadził badania nad hodowlą pszczół na Śląsku, od tradycji bartniczych, poprzez dawną i współczesną gospodarkę pasieczną. W tym wypadku materiał - prócz opublikowania - został uwieńczony większym opracowaniem, mianowicie pracą doktorską pod kierunkiem prof. dra A. Nasza pt. Bartnictwo i pszczelarstwo na Górnym Slqsku XVIII-XX wieku i uzyskaniem tytułu doktora nauk humanistycznych w Uniwersytecie Wroclaws'dm w 1965 r. skrzynie �In memoriam Z innych tematów badawczych i publikacyjnych podejmował przyczynki i opra'cownia z zakresu sztuki ludowej, rzemiosł (rzeżba, garncarstwo, mielerze i "kurzocy"), rolnictwa, tradycyjnej kultury miasteczek. W zakresie kultury społecznej interesował się głównie sytuacją dzieci i młodzieży w rodzinie śląskiej. Prace badawcze nad tą problematyką realizowąl w latach 1967-1968 i zamknął szeregiem przyczynków oraz książką wydaną w 1973 r. przez Sląski Instytut Naukowy w Katowicach pl. Dzieci i młodzież wsi śląskiej. Przemiany w tradycjach wychowawczych rodziny i środowiska. Ujął tu zarówno własne obserwacje, jak i syntezę materiałową opublikowanej dotąd na ten temat wiedzy. Praca ta wiąże się z pedagogicznym przygotowaniem autora, jego wieloletnią dwutorową praktyką zawodową i społeczną etnogra.fa, muzeologa i pedagoga utrzymującego kontakt z młedzieżą w związku z pracą w Pałacu Młodzieży. Szereg opracowań poświęci! problemom muzealnictwa. Blisko 69 pozycji poświęcił popularyzacji tradycyjnej kultury ludowej lub treści wychowania patriotycznego młodzieży. Wydał je w formie artykułów prasowych o charakterze metodologicznym, dotyczących głównie wychowania pozaszkolnego młodzieży, drukowanych m. in. w "Biuletynie Pedagogicznym"_ Na początku 1974 r. zostaje powołany w poczet członków Komisji Etnograficznej Oddziału Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Była to godna reprezentacja sląskiej etnografii w tej Instytucji. W osobie dra Ludwika Dubiela muzealnictwo śląskie ponioslo poważną stratę. Irena BIBLIOGR,\YIA PRAC LUDW1KA Bukowska-Floreńska DUBIEL,\ • 1929 Monografia wsi Moczul, (w maszynopisie). Stalin 1937 Dąbrowa 1!);J9 Wola Narodowa w powiecie Kraków 1939. Filipowska lopolskiej, 1936 Wnętrze domów Ludowa" na Sląsku ludowych Kraków chrzanowskim, chrzanowskim. chlopskich 1956, z. 2. Zdobnictwo skrzyń 1957 Józef w powiecie na w Śląsku 1937. Materialy latach do dziejów 1860-1950. Cieszyńskim i kultury "Kwartalnik Grjynym. wsi ma- Opolski" "Polska Sztuka 1956, nr 4-5. Lampa - pioni.er etnografii pol.skiej na Sląsku. ,.Kwnrtalnik Opolski" 1957. z. 3, s. 23-48. Wnętrze teriały domu chłopskiego Etnograficzne", w Beskidzie t. 10, Wrocław Slqskim w latach no(l-IIl.JO .. ,Prace i Ma- 1957, z. 2, s. 7-7'2. 1958 Bartnictwo i pszczelarstwo na Sląsku. '" Wykaz zav.;iera tylko ważniejsze wych publikacji popularnonaukowych, jo ostDtnich tygodni życia L. Oubiela. "Zaranie Śląskie" opracowania. ~ie ukazujących s'ię w 1958, z. 3, s. -12-62. zC1\\--iern sporej Iiezby wntośeinprasie i czasopismach orl 1947 r. �353 memoriam In etnograficzne na Górnym Slqsku w latach 194.5-1957. "Biuletny Śląskiego Instytutu NaukO\vego w Katowicach". Seria: Życie naukowe i kulturalne, nr 3, Katowice 1958. Cieszyliska ceramika ludowa. "Polska Sztuka Ludowa" 1958, nr 4. Realia etnograficzne w pracach Norberta Bończyka, "Kwartalnik Opolski" 1958, z. 'L s. 3~54. Wnętrze dom1< chlopskiego w Siolkowicach Starych. "Etnografia Polska" 1958, t. 1, Badania i'. 214-220. 1959 Józef Brych-cy, "Polska Sztuka Ludowa" 1959, nr 3. w powiecie gliwickim. "Zaranie Śląskie" 1959, z. 1. Rzeźbiarz luuowy Tradycyjna zagroda 1961-· Badania monograficzne w :,1uzeum gliwickiego Gliwickie materiały s. 62--78. Muzeum w latach pow. Gliwice. [w:] Gliwice 1961, s. 52-66. z XVIII wieku. "Zaranie etnograficzne Gliwicach tD kiego Sierakowicach 1945-1960, [w:] 15-lecie 1905-1960. 15-lecie Śląskie" działalności działalności z. 1, 1961, Muzeum gliwic- Gliwice 1961, s. 7-32. 1945-1960. 1962 Zbiory w województwie katowickim ..Biuletyn Śląskiego Instytutu muzealne Naukowego oraz ich wyzyskanie w Katowicach" w pracy szkól. nr 31, Katowice 1962. 1963 Dzia/alność i'. IHuzeum w Gliwicuch w 1961 "Zeszyty roku. Gliwickie" t. l, 1963, 129--135. Dział etnografii Muzeum Górnoślqskiego w Bytomiu. Muzea w XIX i XX wieku. "Rocznik Muzeum Górnośląskiego :oria, z. 1, Bytom 1963, s. 177-189. Dział etnografii Muzeum Górnoślqskiego w latach na Górnym w Bytomiu". "Roczniki 1927-1957. Sląsku Seria: HisEtnografii Sląskiej" (Wrocław) 1963, t. 2. Ludowe skrzynie malowane Slqsku. "Prace i Materiały na Górnym Slqsku w XIX na Górnym Etnograficzne", t. 23, Wrocław 1·963, s. 171-243. Sytuacja dzieci i młodzieży Sztuka wiejskiej "Zeszyty Gliwickie" dzywojennym. ludowa na Górnym Slqsku. w. i w okresie mię- Wyd. 1, Gliwice 1963; 1963, t. 1, s. 45-64. Katalog wystawy stałej. wSd. 2, Gliwice 1969. 1964 Działalność 162. Wójtowa .'Wuzeum gliwickiego Wieś - dzielnica w 1962 roku. miasta rokiem .. ,Zeszyty Gliwickie" Gliwic. "Zeszyty Gliwickie" Niektóre procesy 1964, t. 2, s. 157- integracyjne przed 1945 1964, t. 2, s. 7-27. 1965 Bartnictwo i pszczelarstwo na Górnym Slqsku XVIII-XX w., Gliwice 1965. (Praca doktorska w maszynopisie). D::iałalnośri 201. NiektÓ're Muzeum problemy 1965, t. 3, 5. gliwickiego w 1963 roku. wspóŁczesnego rolnictwa "Zeszyty Gliwickie" w Gliwickiem. 1965, t. 3, s. 197- "Zeszyty Gliwickie" 89--104. 1966 Dzialainość Muzeum 5. l 65-17{). :::3 - Lud, t. 59 gliwickiego w latach 1964-1965. "Zeszyty Gliwickie" 1966, 1.1, �354 In memoriam Książka protokolarna Związku Pszczelarzy na Łabędy "Zeszyty i okolicę. Gliwickie" 1966, t. 4, s. 157-163. Niektóre problemy tradycyjnej "Zeszyty Gliwickie" 1967 Działalność Muzeum kultury miasteczek na Górnym Sląsku w XIX w 1966, t. 4, s. 47-76. w 1966 roku. gliwickiego "Zeszyty Gliwickie" 1967, 5, s, 183- t. 186. Niektóre reliktowe formy "Zeszyty Gliwickie" Wnętrzne w mieszkalne Muzeum i ich społeczne ludowej na Górnym Muzeum i materiały. Działalność kulturze domu chłopskiego "Rocznik fia, z. 2, Bytom 1967. 1968 dia śląskiej znaczenie 1967, t. 5, s. 51-68. w 1967 roku. gliwickiego Sląsku Górnośląskiego i XX wieku. w XIX w Bytomiu". "Zeszyty Gliwickie" Seria: Stu- Etnogra- 1968, t. 6, s. 224- 248. Hodowla pszczół na Górnym Muzealny" Mielerze (Kraków) i "kurzocy" Sląsku w perspektywie "Opolski Rocznik historycznej. 1968, t. 3, s. 213-271. nad Kłodnicą, Bierawką "Zeszyty i Rudą. Gliwickie" 1968. t. 6, s. 25-40. Muzeum "Kwartalnik w Gliwicach. Historii Kultury Materialnej" 1968, nr 2, s. 427- 430. Niektóre problemy pracy muzeów w środowisku górnośląskim. 1968 "Zeszyty "Zeszyty Gliwickie" 1968, t. 6, s. 181-1098. 1969 Działalność Muzeum s. 267-274. Tradycyjne wzorll wieku. gliwickiego w wychowawcze "Zeszyty Gliwickie" w roku. rodzinie wiejskiej Gliwickie" na Górn/lm 1969, t. /. Sląsku w XIX 1969, t. 7, s. 103-128. 1970 Działalność Muzeum gliwickiego 1969 w roku. "Zeszyty Gliwickie" 1970, t. 8. "Zeszyty Gliwickie" 1970, t. 8, s. 207-216. Młodzież wiejska na Sląsku na nowych drogach. s. 7-32. 1971 i współczesne budownictwo szytów Gliwickich", Gliwice 1971. Zabytkowe chłopskie na wsi gliwickiej. "Biblioteka Ze- 1972 Działalność Muzeum gliwickiego w latach 1970-1971. "Zeszyty Gliwickie" 1972, t. 9, s. 255-266. Zarys gospodarki folwarcznej szyty Gliwickie" Zarys historii w Gliwickiem na przełomie XIX i XX wieku. ,.Ze- 1972, t. 9, s. 111-128. Fabryki Drutów i Wyrobów z Drutu w Gliwicach (18.52-1972), Gliwice 1972 (maszynopis). 1973 Bibliografia zawartości "Zeszytów Gliwickich" t. 1-10 (1963-1973). "Zeszyty Gliwic- kie" 1973, t. lO, s. 247-254. Działalność Muzeum gliwickiego w 1972 roku. "Zeszyty Gliwickie" 1973. t. lO, s. 231-241. Działalność i powiatu kulturalna Gliwic (maszynopis). i powiatu w latach 1945-1973. [w:] Monografia Gliwic �n. Dzieci i młodzież i środowiska, wsi Slqskiej. Katowice 1973. i współczesna Tradyc'lljna kultura 365 memoriam Przemiany ludowa. w tradycjach wychowawczych [w:] Monografia Gliwic: rodziny i powiatu (ma- szynopis). Wiedza, i folklor pszczelarski w tradycyjnej "Zeszyty Gliwickie" 1973, t. 10, s. 43-66. magia Sląsku. hodowli pszczół na Górnym 1974 Rozwój ludoznawstwa szyty Gliwickie" na Górnym 1974, t. Slqsku od końca XVIII wieku do 1939 roku. "Ze- 11. Zestawiła Irena Bukowska-Floreńska JAROSLAV KRAMARIK (1923-1974) Dnia 1 marca 1974 r. zmarł nagle czołowy reprezentant etnografii czesko-słowackiej, dr Jarosław Kramarzyk, kandydat nauk historycznych. Urodził się 27 czerwca 1923 r. w Domażlicach, gdzie jego ojciec był profesorem gimnazjalnym filologii klasycznej. Już w latach nauki w gimnazjum J. Kramarzyk przejawiał duże zainteresowanie historią, językami i sztuką. Po maturze (1942) do końca okupacji hitlerowskiej pracował jako urzędnik i robotnik. Po wyzwoleniu w 1945 r. zapisał się na wydział filozoficzny Uniwersytetu Karola w Pradze, gdzie promował się w r. 1948. Po promocji podjął pracę asystenta etnografii na tymże Uniwersytecie; do r. 1952 był sekretarzem Katedry Etnografii. W r. 1952 powierzono mu kierownictwo gabinetu etnografii Czechosłowackiej Akademii Nauk w Pradze. Gabinet ten przekształcił się w 1954 r. w Instytut Etnografii i Folklorystyki. Jego pierwszym kierownikiem był Jarosław Kramarzyk; pracownikiem naukowym tego Instytutu był aż do śmierci. Znaczenie Jarosława Kramarzyka jako czeskiego patrioty i naukowca polega przede wszystkim na tym, że życie swoje i pracę poświęcił całkowicie potrzebom narodu czeskiego i jego kultury w okresie budowania socjalizmu. Osobiste cele· i ambicje łączył zawsze z interesami społeczeństwa. Tym tłumaczy się szeroki zakres jego naukowych zainteresowań, którymi objął różnorodną problematykę etnografii, folklorystyki i pokrewnych dyscyplin naukowych, mianowicie dziejów gospodarczych i kultury, archeologii, językoznawstwa i historii sztuki. Już w stosunkowo młodych latach stał się ogólnie uznanym autorytetem w swojej dziedzinie. Powojenny rozwój społeczeństwa czechosłowackiego postawił przed etnografią wiele pilnych problemów, które trzeba było szybko rozwiązać. Jarosław Kramarzykj podchodził do! każdego problemu w sposób odpowiedzialny i na poziomie fachowym. Tym przewyższał swoich współpracowników naukowych. Z tego powodu jednak cierpiał, gdyż nie miał czasu koncentrować się na węższych problemach i pisać dzieła większych rozmiarów. Swoją naukową drogę w etnografii rozpoczął badaniem kultury duchowej ludu w okolicach Chodska. Pierwszym wynikiem z tego zakresu była monografia o zwyczajach i zabobonach w okresie ciąży, narodzin i okresu popołogowego, którą ogłosił w 1948 r. jako rozprawę doktorską. W pierwszych latach budowy socjalizmu �356 In memoriam ukierunkował się na badanie historii etnografii czeskiej; w tej to historii szukał wzorów dla współczesności. Z tego zakresu zasługuje na uwagę jego praca o znaczeniu działalności Bożeny Nemcowej dla czeskiego ludoznawstwa. Do historii tej nauki wracał także w latach późniejszych, przy czym każdą okazję wykorzystywał dla ukazania nowych postulatów metodologicznych, którymi posuwał naprzód czeską etnografię i folklorystykę. Już w połowie lat 50-tych rozpoczął badania niektórych zjawisk folklorystycznych, zwłaszcza opowieści antyfeudalnych, w swym rodzinnym regionie - Chodsku. Serię studiów z tego zakresu zamknął monografią książkową o Kozinowie i Lomikarowie w chodskiej tradycji ludowej (praca wyszła w wydawnictwie Akademii \V r. 197ą). O jego szerszych zainteresowaniach w zakresie folklorystyki świadczą pozostałe po nim materiały. Ze studium zjawisk folkloru związane były ściśle badania obyczajów i zabobonów ludu, odnoszących się przede wszystkim do prac rolnych; artykuły z tego zakresu publikował zwłaszcza w latach sześćdziesiątych. Główny wkład naukowy Jarosława Kramarzyka leży w etnografii agrarnej, Przy badaniu etnograficznym narzędzi i technik rolniczych wychodził przede wszystkim z materiałów ze swego rodzinnego Chodska, po czym przechodził stopniowo na teren całych Czech. Był pierwszym etnografem czeskim, który w badaniach rolnictwa łączył badania terenowe z systematycznym studium zasobów w muzeach, zwłaszcza archiwów. W dziesiątkach swoich studiów i przyczynków dawał nie tylko należytą analizę materiału etnograficznego, ale dzięki sprawnemu stosowaniu metody historyzmu w badaniach etnograficznych wiązał swe analizy z naukowymi uogólnieniami i poglądami syntetyzującymi, które stanowią istotny wkład nie tylko w czechosłowacką, ale i w słowiańską etnografię agrarną. Główny temat jego prac z tego zakresu stanowią narzędzia orne i technika orki, urządzenia i sposoby pracy przy sprzęcie zboża oraz formy zaprzęgu zwierząt. Większość prac z tej problematyki wyszła w językach obcych, czy to w Czechosłowacji, czy za granicą. W związku z tym trzeba dodać, że rozwój rolnictwa w Czechach badał w kontekście środkowoeuropejskim, a zwłaszcza słowiańskim. Na tym to odcinku badawczym stał się najbardziej znany w słowiańskiej etnografii. Oprócz dawnych form rolnictwa badał także inne problemy kultury materialnej, zwłaszcza budownictwo, ludowe meblarstwo, przemysł domowy i rzemiosło. Jarosław Kramarzyk reprezentował kierunek historyczny w etnografii. Czeską kulturę ludową badał w ścisłym związku z gospodarczym i społecznym rozwojem kraju. Dane o dawniejszych okresach rozwoju uzyskiwał - jak wspomniano w intensywnych badaniach archiwalnych i muzealnych, o czym należycie informował w czasopiśmie "Cesky Lid" i w innych periodykach. O metodycznych wynikach swej pracy w muzeach i archiwach informował chętnie swych współpracowników. Każde nowe rozpoznanie dawało mu przeżycie radości. W ostatnich latach swego życia Jarosław Kramarzyk poświęcił się systematycznemu studiowaniu problematyki etnokartograficznej. Każda z jego publikowanych prac z tego ukierunkowania, każde jego wystąpienie w komisjach atlasowych, wnosiło teoretyczny i metodologiczny wkład. Uświadamiał sobie dobrze nie tylko pozytywy metody kartograficznej w etnografii, ale także i niebezpieczeństwa, które wnosi ta metoda dla nauki i dla narodu uprawiana rękami dyletantów. Stąd też tak uważnie śledził rozwój etnokartografii w krajach europejskich, aby móc jej pozytywne osiągnięcia zastosować do potrzeb etnografii czechosłowackiej. W tej dziedzinie pozostała po J. Kramarzyku w etnografii czechosłowackiej niezapełniona luka. Wśród pracowników naukowych, głównie młodszych, uwidacznia się krytycyzm, a zwłaszcza samokrytycyzm. Jarosław Kramarzyk był wielce krytyczny zarówno �357 In memoriam w swojej pracy, jak też w stosunku do prac innych. Tę cechę dojrzałego naukowca mógł wykazać zwłaszcza jako redaktor naukowy. Od czasu wejścia w etnografię pracował bowiem przede wszystkim jako członek Rady Redakcyjnej "Ceskeho Lidu", a w pewnym okresie jako redaktor naczelny tego najbardziej znanego czechosłowackiego organu etnograficznego. Poza tym uczestniczył w radach redakcyjnych licznych czasopism i wydawnictw etnograficznych nie tylko w Czechach i na Słowacji, ale także zagranicą. Można podkreślić szczególnie jego członkostwo w Radzie Redakcyjnej organu etnografów słowiańskich "Ethnologia Slavica" oraz organu etnografów europejskich "Ethnologia Europaea". W tej to dziedzinie ujawnił się jako życzliwy współpracownik, który swymi krytycznymi uwagami pomagał autorom w osiąganiu należytego poziomu naukowego. Swoje bogate doświadczenia z badań naukowych przekazywał chętnie młodszym, czy to w formie konsultacji i naukowego szkolenia narybku w swoim mIeJscu pracy, czy też w działalności pedagogicznej na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Karola w Pradze. U współpracowników i studentów miał wzięcie jako człowiek dobry, udzielający chętnie pomocy. Zwięzła charakterystyka dzieła życiowego Jarosława Kramarzyka byłaby niepełna bez wzmianki o jego zasługach naukowo-organizacyjnych. Od chwili wejścia do nauki nie było w etnografii czechosłowackiej żadnej ważniejszej akcji bez aktywnego udziału Jarosława Kramarzyka. Gdy nie mógł wystąpić na konferencji, poruszał dany problem w druku. Czy to gdy chodziło o przedsięwzięcia z zakresu dziejów nauki, czy badań kultury materialnej, czy też o akcje w muzeologii etnograficznej, etnokartografii, w etnograficznym badaniu współczesności lub w etnografii słowiańskiej - wszędzie "chciał być przy tym" nie jako bierny obserwator, ale jako znawca problemu, którego zdanie zawsze miało znaczenie. Dlatego otrzymywał liczne funkcje w radach naukowych, w radach redakcyjnych, w specjalistycznych komisjach (nie tylko etnograficznych, ale i interdyscyplinarnych) oraz \\' towarzystwach naukowych krajowych i zagranicznych. Wiodące funkcje pełnił zwłaszcza na swym stanowisku w Czechosłowackiej Akademii Nauk, w redakcji "Ceskeho Lidu" i w Czechosłowackim Towarzystwie Etnograficznym. W naukowych organizacjach międzynarodowych znany był przede wszystkim jako aktywny członek \V "Ethnologia Slavica", "Ethnologia Europaea", w Komisji dla Etnograficznego Atlasu Europy i w innych instytucjach o charakterze agrarno-etnograficznym i muzeologicznym. Funkcje naukowo-organizacyjne bardzo go wyczerpywały; stąd też w ostatnich latach usiłował znależć równowagę między "uprawianiem a organizowaniem nauki", względnie poświęcać się w większym stopniu indywidualnym studiom naukowym. W końcu jednak nigdy nie odmawiał pomocy organizacyjnej, gdy był o nią proszony. W osobie Jarosława Kramarzyka odszedł dobry człowiek, uświadomiony patriota czeski, wybijający się naukowiec i pedagog, przekonany komunista. Z jego odejściem zamknął się jeden rozdział w powojennej historii czeskiej etnografii. Zostało jego dzieło, z którego może się uczyć młodsza generacja, jak łączyć naukę ze służbą dla narodu i dla ludzkiego postępu. Tłum. Józef HUTszta Jan Podolak (Bratysława) �