77 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c30be1c082b91fe491975245e45e6faf.pdf 1ec72c944f0fc1f2f1dbd416c216b226 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6531 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6103 Title A name given to the resource The Eternal Moment / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.282-288 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz • MARY AND MARTHA (REMARKS ON B A B E T T E ’S F E A S T ) work upon me. For ye have the poor always with you; but me ye have not always (Matthew 26,6 sqq.). The news about spending 10 000 franks, the in­ comprehensible deed committed by Babette, came as a total shock to the practical Martina and Philippa and for a moment produced their great compassion and pity: Now you’ll be poor for the rest of your life, to which they heard the response: An artist is never poor. Perhaps one should say: Mary and Martha share this victory. The film contains the following scene: at the end of the feast the guests go to a second room for cof­ fee, Philippa sits down to the piano, Martina chooses a place next to the general, and the previously contra­ vened members of the congregation whose faces lit up during the evening and whose tongues were loosened, now exchange blessings. The camera leads us over the abandoned “supper” to the kitchen-workshop where Babette, exhausted and holding a wine glass, sits down at the table and takes a sip, deep in thought and as if even more absent. The first chords are heard from afar. She raises her eyes and glances full of comprehension and recognition in the direction from which the piano is heard, transferring us to the room in which Phillipa starts singing. This song (and scene) appears to be the summit of the evening (despite the fact that they pre­ cede the finale of the whole film). The song is about a day coming to an end, the passage of life, encroach­ ing conclusion. It also beseeches: Be for us our infinite Light in the valley of night and: Admit us to Thy mer­ cy divine (whilst Babette remains behind firmly shut kitchen doors). The cited words allude to Psalm 23: Yea, though I walk through the valley of the shadow of death, I will fear no evil and in the next verse: Thou preparest a table before me in the presence of mine enemies: thou anointest my head with oil; my cup runneth over, to the aforementioned sacrifice, startling the disciples. This is an old Protestant hymn with lyrics and music by the German poet Georg Newark: Wer nur den lieben Gott läßt walten. I believe that it also comments on the fate of all the characters (concerned with their choice or uncertain about it) and, predominantly, on the fate of Babette, her story, experiences and offering. After all, it foretells her triumph, soon to take place, and seems to be “a response given to Martha” a mere mo­ ment before the recognition of the servant not only as a great artist but also as Mary: If thou but suffer God to guide thee, And hope in Him through all thy ways, He’ll give thee strength whate’er betide thee, And bear thee through the evil days. Who trusts in God’s unchanging love Builds on the rock that nought can move. What can these anxious cares avail thee, These never-ceasing moans and sighs? What can it help, if thou bewail thee O ’er each dark moment as it flies? 293 Our cross and trials do but press The heavier for our bitterness. Only be still and wait His leisure In cheerful hope, with heart content To take whate’er thy Father’s pleasure And all-deserving love hath sent Nor doubt our inmost wants are known To Him who chose us for His own. He knows the time for joy, and truly Will send it when He sees it meet, When He has tried and purged thee throughly And finds thee free from all deceit, He comes to thee all unaware And makes thee own His loving care. Nor think amid the heat of trial That God hath cast thee off unheard, That he whose hopes meet no denial Must surely be of God preferred; Time passes and much change doth bring, And sets a bound to everything. All are alike before the Highest. ‘Tis easy to our God, we know, To raise thee up though low thou liest, To make the rich man poor and low; True wonders still by Him are wrought Who setteth up and brings to nought. Sing, pray, and keep His ways unswerving, So do thine own part faithfully, And trust His Word, though undeserving, Thou yet shalt find it true for thee! God never yet forsook at need The soul that trusted Him indeed. Endnotes 1 Statement from an interview given by Daniele Parra in: “La Revue du Cinema”, no. 437/88, cited after: material ed. Manana Chyb in “Filmowy Serwis Prasowy”. 2 In Denmark the film was received less enthusiastically. The reception was rather chilly and critics concentrated on the faithfulness of the screen adaptation, perceived as a blow against the status and sacredness of the oeuvre of Karen Bixen; emphasis was also placed on the dangers of cinematic trivialisation. Cf. Anne Jerslev, Hvad laver Babette i Vestjyland? Babettes Gaestebud —en filmatisering mellem and og kod, billeder og banaliseringer, “Satiden” no. 4/1991, pp. 63-71. 3 Xavier Leon-Dufour SJ, Słownik Nowego Testamentu, transl, and prep. Rev. Kazimierz Romaniuk, Poznań 1981, p. 254. 4 Ibid., p. 532. 5 Henri Daniel Rops, Dzieje Chrystusa, transl. Zofia Starowieyska-Morstinowa, Warszawa 1972, p. 241. 6 Origen, Homilie o Ewangelii św. Łukasza, phrase 72, in: Pisma Starochrześcijańskich pisarzy, vol. XXXVI, transl. and prep. Stanisław Kalinkowski, introduction Rev. Marek Starowieyski, Warszawa 1986, p. 168. 7 Y. Lotman, Symbol w systemie kultury, “Polska Sztuka Ludowa” 1988, no. 3, pp. 151-154. 8 Origen, op. cit., p. 168. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a68479e4b66299a526c29f3a8fbb4f05.pdf 955fdb37ba22fec0ed85bab921c7a08e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2828 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2635 Title A name given to the resource The Eye Witness- Malinowski's Kiriwina=Naoczny świadek- Kiriwina Malinowskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.158-167 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sławomir Sikora • T H E E Y E WITNESS - KIRIWINA A C C O R D I N G T O MALINOWSKI S Ł A W O M I R SIKORA The Eye Witness - Malinowski's Kiriwina N aturally, it is not true that so far we have been unfamiliar with photographs by Bronisław Malinowski. Each of his more significant ethnographic monographs contains at least several score of them (Argonauts of the Western Pacific - 66, The Sexual Life of Savages - 92, Coral Gardens and Their Magic - 116), but only after the publication of the album by Michael Young (Malinowski's Kiriwina. Fieldwork Photography 1915-1918) do we perceive them differently. The primary issue at stake is probably their size. Until now, we have dealt (almost exclusively, with the obvious exception of illustrations published since the beginning of 1999 in Konteksty) with small-format photographs of inferior quality (a trait particularly marked, although not solely, in Polish editions). They did not encourage the reader towards studying them more closely, and sometimes even outright hampered such examination. Upon occasions, the enclosed descriptions made it possible to ascertain only the fact that what we should be seeing is almost invisible. Furthermore, photographs in books are unavoidably doomed (almost without exception) to act as sheer illustrations, and to play a subordinate (or separate) part in relation to the text. It is difficult to overcome this order of reading or seeing, even in those books whose task consists of transcending this rule (vide the recently published in Polish LEmpire des signes by Roland Barthes). This habit was not surmounted also in publications by Malinowski, although in the majority of cases references made in the text to illustrations arranged in blocks, and vice versa - references made in illustrations to the text, incline towards parallel reading and looking. The Michael Young album not so much reverses the relation of the text towards the photographs (it would be difficult to maintain such an opinion in view of the copiousness of the written word: a very interesting and competent introduction, * A review of Malinowski's 1915-1918 Kiriwina. Fieldwork Photography by Michael W. Young, T h e University of Chicago Press, Chicago and London 1998 comments to particular categories of photographs and every illustration, appendices) as balances it. It was Young's intention to 'take on the conception devised by Malinowski', who was to have contemplated the creation of an album version of his photographs. We are presented, therefore, with an image of Kiriwina Island (the Trobriands), one of the most 'sacral' and 'legendary places' in ethnography, seen 'through the eyes' of Malinowski. In this way, we have been offered a certain version of 1-witnessing, to refer to the metaphorical and ambiguous formulation proposed by Clifford Geertz ("I-Witnessing. Malinowski's Children" in: Works and Lives. The Anthropologist as an Author). The presented album contains 190 photographs selected from an overall number of about 1100 deposited in the archive of the London School of Economics, and omits photographs published earlier by Malinowski in his works (some 270 illustrations, not counting repetitions). Half of the photographs not used by Malinowski suffer from insufficient clearness or other technical faults; consequently, we have received presumably almost half of the 'good' and heretofore mostly unknown photographs taken by the Ethnographer. In a concise, albeit exhaustive manner Young discusses the persons who influenced Malinowski-the photographer, and characterises his photography. Alongside Seligman and Witkacy (the latter's impact has already been described for example by Terence Wright in "The Anthropologist as an Artist: Malinowski's Trobriand Photographs"), the author of the album lists Nina Stirling (the youngest daughter of Sir Edward Stirling, director of the South Australia Museum), a talented and enthusiastic amateur photographer, who for a certain time was emotionally close to Malinowski (1915): "She probably fanned Malinowski's fickle interest in photography, if only because he needed to prove himself to her" [p. 10]. Mention is made also of Bill Hancock, a local pearl trader and friend, whose influence could have been the most significant (Malinowski used several of Hancock's photographs in his own publications). Young is more skeptical (than Wright, for instance) about the supposed impact exerted by Witkacy (who was to have acted as photographer and draughtsman during the expedition) upon the photographs and perception skills of his friend: "The importance of Witkiewicz's influence on Malinowski's photography is, I suggest, not for what he might have taught him (which in any case cannot be determined), but what, in contrast to Witkiewicz's, Malinowski's photography is not" [p. 13]. Similarly to their lifestyles, the photographs taken by the two men are diametrically different: "Malinowski appears to have resisted the experimental, art nouveau trends indulged by Witkiewicz. If Witkiewicz's photography leaned 158 �Sławomir Sikora • NAOCZNY ŚWIADEK - KIRIWINA MALINOWSKIEGO O czywiście nie jest prawdą, że nie znaliśmy do­ tychczas fotografii Bronisława Malinowskiego. Każda z jego poważniejszych monografii etno­ graficznych mieściła przynajmniej kilkadziesiąt zdjęć (Ar­ gonauci Zachodniego Pacyfiku - 66, Zycie seksualne dzikich - 9 1 , Ogrody koralowe i ich magia - 116), a jednak wraz z pojawieniem się albumu Michaela Younga, Malinow­ ski's Kiriwina. Fieldwork Photography 1915-1918, zaczyna­ my na nie patrzeć odmiennie. Pierwszą sprawą, o którą może chodzić, jest pewnie wielkość. Dotychczas fotogra­ fie Malinowskiego oglądaliśmy (prawie wyłącznie - pomi­ jam tu oczywiście zdjęcia Malinowskiego, które od po­ czątku 1999 publikujemy w „Kontekstach") w małych fotmatach i (co dotyczy szczególnie, choć nie tylko, wy­ dań polskich) były one kiepskiej jakości. Nie zachęcały do uważnego studiowania, a nawet go nie umożliwiały. Czasem dołączone opisy pozwalały jedynie stwierdzić fakt, że to, co winniśmy widzieć, jest właśnie niewidocz­ ne. Ponadto fotografie w książkach w sposób nieuniknio­ ny skazane są (prawie bez wyjątku) na ilustracyjność. Peł­ nią podrzędną (lub odrębną) wobec tekstu rolę. Taki po­ rządek czytania bądź oglądania trudno przełamać nawet w książkach, których zadaniem jest właśnie ową regułę przekraczać (vide dopiero teraz wydane Imperium znaków Rolanada Barthesa). Tego obyczaju książki Malinowskie­ go również nie przełamywały, choć w większości przypad­ ków odsyłacze z tekstu do zblokowanych ilustracji i od­ wrotnie - od ilustracji do tekstu - skłaniają do patalelnego czytania i oglądania. I oto pojawia się album Michae­ la Younga, który nie tyle sprawę relacji tekstu do zdjęć odwraca (twierdzenie takie trudno byłoby utrzymywać wobec obfitości słowa pisanego: ciekawego i kompetent­ nego wstępu, wprowadzenia do poszczególnych kategorii fotografii, bogatych komentarzy przy każdym zdjęciu, apendyksów), ile relację tę równoważy. Young swym zamierzeniem „podejmuje pomysł Mali­ nowskiego", który sam miał przemyśliwać nad stworze­ niem albumowej wersji własnych fotografii. Otrzymujemy zatem obraz Kiriwina (Wyspy Trobrianda) - jednego z najbardziej „sakralnych" i obrośniętych legendą „miejsc w etnografii" - postrzegany „oczyma" Malinowskiego. Otrzymujemy tym samym pewną wersję I-witnessing, by skorzystać z metaforycznego i dwuznacznego sformułowa­ nia Clifforda Geertza (Zaświadczające Ja. Dzieci Malinow­ skiego, w: Dzieh i życie. Antropolog jako autor, Wydawnic­ two KR, pierwodruk „Konteksty" 1/1998). Album Younga mieści 190 fotografii wybranych z ogólnej liczby około 1100 znajdujących się w depozycie w archiwum London School of Economics z pominięciem zdjęć opublikowanych wcześniej przez Malinowskiego we własnych pracach (około 270 fotografii nie licząc po­ wtórzeń). Połowa niewykorzystanych przez Malinowskie­ go zdjęć cierpi na niedostatki ostrości bądź też z powodu innych technicznych usterek, można więc sądzić, że otrzy- S Ł A W O M I R S I K O R A Naoczny świadek - Kiriwina Malinowskiego* maliśmy prawie połowę z „dobrych" a nieznanych zdjęć Etnografa. Young w zwięzły lecz wyczerpujący sposób omawia po­ staci, które wpłynęły na Malinowskiego jako fotografa, jak również charakteryzuje jego fotografię. Poza Seligmanem i Witkacym (wpływ tego ostatniego doczekał się już omówienia np. przez Terence'a Wrighta, m.in. w Antropo­ log jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trobriandów, „Konteksty" 1-2/1997 oraz w niniejszym numerze) twór­ ca albumu wymienia także Ninę Stirling (najmłodszą cór­ kę Sir Edwarda Stirlinga, dyrektora South Australia M u ­ seum), zdolną i zapaloną amatorkę fotografii, z którą przez pewien czas Malinowskiego łączyły uczucia (rok 1915): „Prawdopodobnie podsyciła ona u Malinowskiego chybotliwe zainteresowanie fotografią, choćby dlatego, że musiał się on przed nią sprawdzić." [s. 10] Wymienia rów­ nież Billa Hancocka, miejscowego handlarza pereł i przy­ jaciela Etnografa, którego wpływ był być może najbardziej znaczący (Malinowski wykorzystał zresztą kilka jego foto­ grafii w swych publikacjach). Young jest bardziej scep­ tyczny (od Wrighta na przykład) w sprawie domniemane­ go wpływu Witkacego - który miał być fotografem i ry­ sownikiem w czasie ich wyprawy - tak na fotografię jak i zdolności percepcyjne przyjaciela. „Sugerowałbym, że waga wpływu Witkiewicza na fotogtafię Malinowskiego, polega nie tyle na tym, czego mógł on nauczyć tego ostat­ niego (a co w każdym razie trudno określić), ile na tym, czym fotografia Malinowskiego w przeciwieństwie do Witkacego nie jest." [s. 13] Fotografie obu ówczesnych przyjaciół, podobnie zresztą jak style ich życia, są diame­ tralnie różne. „Malinowski zdaje się opierać eksperymen­ talnym, związanym z nową sztuką trendom, którym ulega Witkiewicz. O ile fotografia Witkiewicza skłania się ku surrealizmowi, o tyle u Malinowskiego byłaby ona gwa­ rancją jego przykładnego realizmu. Podczas gdy Witkie- * Recenzja z M i c h a e l W. Young, Malinowski's dwork Photography 1915-1918, Chicago and L o n d o n 1998 159 Kiriwina. Fiel­ T h e University of Chicago Press, �Siauiomir Sikora • T H E EYE WITNESS - KIRIWINA A C C O R D I N G T O MALINOWSKI toward surrealism, then Malinowski would ensure that his own exemplified realism. Whereas Witkiewicz treated photography as an expressive art form to be explored, Malinowski treated it purely as a visual aid to his science" [p. 13]. Young claims that if Witkacy's journey had not been interrupted, his presence could have resulted in revolutionising anthropology, not only due to a different view of the Other, but also because his works could have served as evidence of the difficult situation of the European in the tropics. Photographs taken by Witkacy "would have focused on the bizarre, cultivated the alien, visually enhancing the savagery; one might even imagine him creating a photographic version of Heart of Darkness" [p. 13]. (The difficulties experienced by the white man, the 'European', stemming from his uncomfortable position of eternally 'not belonging', and assorted attempts at 'solving' this question are discussed with great insight by James Clifford in Predicament of Culture). Fascinated by fragmentation, disintegration, and the adorned masks, Witkacy was also interested in the game played within inconsistent identity, a problem which appeared, at least in ethnology, much later. Naturally, we could deliberate on the outcome of strongly individualised portraits from the Other World, and ask whether they would not have caused an earlier undermining of the perception of the alien in general categories, predominantly as a representative of another culture. The expansive use to which Malinowski put photography is a historical precedence, although at the same time his attitude towards it appeared to be decidedly ambiguous. O n the one hand, he regarded photography as important - expenses associated with it remained relatively high (about 10% of the general costs, according to Young); on the other hand, Malinowski blamed himself for insufficiently exploiting this invention (and even mentioned "deadly sin" in this particular context): "Perhaps if you compare my books with other field-work accounts you will not realise how badly mine are documented in their pictorial outfit. (...) I treated photography as a secondary occupation and a somewhat unimportant way of collecting evidence. This was a serious mistake. In writing up my material on gardens I find that the control of my fieldnotes by means of photographs has let me to reformulate my statement on innumerable points (...) In particular, I went by the principle of, roughly speaking, picturesqueness and accessibility (...) I put photography on the same level as the collecting of curios - almost as an accessory relaxation of field-work. (...) A general source of inadequacies in all my material, whether photographic or linguistic or descriptive, consist in the fact that, like every ethnographer, I was lured by the dramatic, exceptional and sensational. (...) In photography my failure to snap a group of men sitting in front of a hut because they just looked like an everyday group of men sitting before a hut is an example of this. It was also a deadly sin against the functional method, the main point of which is that form matters less than function. Twelve people sitting round a mat in front of a house, because they came there by accident and stayed gossiping, have the same 'form' as the same twelve people collected on important garden business." (Coral Gardens and Their Magic, p. 461-62) The last mentioned issue entitles us to declare that Malinowski was perfectly aware of a certain difficulty associated with photography and its employment, namely, of the fact that photographs "depicting form" (form versus function) experience considerable problems with rendering meaning indelible and with transmitting sense; i . e. with that which Kirsten Hastrup labelled as the incapability of conveying a "thick description" (an opinion with which I cannot fully agree, as I have tried to show in the past) .The fact that Malinowski was aware of the ambivalent significance of photography could be testified also by the use of the same photographs in assorted contexts and for the purpose of illustrating various issues. Although, on the one hand, Malinowski criticised himself, for example, for not taking photographs of all the phases of a given ritual, and, on the other hand, blamed himself for treating photography "almost as relaxation during fieldwork", we may presume that sometimes he actually conceived photography more as an obligation than a pleasure (a stance which could be related to the manner in which he approached scientific activity). He chided himself, not only in his Diary, for forgetting to take the camera or to load it, as well as for unsuccessful photographs, which produced his anger and impatience. Originally, Young planned a chronological arrangement of the photographs. In view of the scant descriptions of the illustrations or their absence he resigned from this project. Instead, we have been presented with an album containing fourteen blocks of illustrations, which Young described as "photo-essays" (Samarai, "Gate to the Field"; Picturing the Ethnographer; Touluwa, Chief of Omarakana; Coral Gardens and Their Harvests; Dancing at Milarnala; "Physical Types" and "Personalities"; Magic; Fishing and Canoes of the Lagoon; "Village Scenes"; Women's Domain; "The Children's Republic"; Mortuary Rites and Exchanges; Masawa Canoes and Kula Quest; "Black and White"), categories borrowed partially from the classification proposed by Malinowski himself, who grouped his photographs in 31 classes. The blocks of illustrations are preceded by an introduction, and each of the photographs is accompanied by an in-depth commentary. The caption for photograph 9, showing 160 ��������Statek "Borda". 28 lutego 1920 "Barda" ship. February 28, 1920 Marni Masson (siostra Elsie Masson) żegna odpływającą "Bordę"; Austarlia. 28 lutego 1920 Marni Masson (Elsie Massons sister) having farewell to the "Borda". Australia, Ze zbiorów Heleny Wayne The collection of Helena Wayne February 28, 1920 �Sławomir Sikora • NAOCZNY ŚWIADEK - KIRIWINA MALINOWSKIEGO wicz traktował fotografię jako formę sztuki ekspresyjnej, którą należy badać, to Malinowski traktował ją jedynie jako wizualną pomoc dla swojej nauki." [s. 13] Young utrzymuje, że gdyby podróż Witkacego nie została prze­ rwana, mogłoby to prowadzić do zrewolucjonizowania antropologii. I idzie nie tylko o inne spojtzenie na Inne­ go, lecz także o to, że prace takie mogłyby dać świadec­ two trudnego położenia Eutopejczyka w tropikach, w świecie ciemnoskórych ludzi (Bzik tropikalny). Fotogtafie Witkacego „Ogniskowałyby się na tym, co dziwaczne, na kultywowaniu obcości, wizualnym podkreśleniu dzi­ kości; można by sobie nawet wyobrażać, że stworzyłby on fotograficzną wersję jądra ciemności." [s. 13]. (O trudno­ ściach jakie dla białego człowieka, „Europejczyka" wyni­ kają z tego kłopotliwego położenia, bycia zawsze „nie na miejscu" oraz różnych próbach „rozwiązania" tej kwestii wnikliwie pisze James Clifford w Kłopotach z kulturą.) Za­ interesowany fragmentacją, dezintegracją, przywdziewa­ nymi maskami Witkacy, tym samym zainteresowany był również grą w obrębie niespójnej tożsamości, proble­ mem, który przynajmniej w etnologii pojawił się zdecy­ dowanie później. Można się rzeczywiście zastanawiać co dałyby silnie zindywidualizowane portrety postaci z Inne­ go Świata, czy nie spowodowałoby one wcześniejszego podważenia postrzegania obcego w kategoriach ogól­ nych, przede wszystkim jako przedstawiciela innej kultu­ ry czy tasy. Rozległość wykorzystania fotografii przez Malinow­ skiego jest historycznym precedensem, choć jednocze­ śnie jego stosunek do niej wydaje się zdecydowanie nie­ jednoznaczny. Z jednej strony można uznać, że fotografia jest dla niego ważna - wydatki na związane z nią sprawy są względnie duże (około 10 procent ogólnych kosztów według Younga), ale także Malinowski obwinia się (poja­ wia się w tym kontekście nawet sformułowanie „grzech śmiertelny") o niedostateczne wykorzystanie tego wyna­ lazku: „Gdy czytelnik porównuje moje prace z innymi re­ lacjami z badań terenowych, być może nie uświadomi so­ bie, jak uboga jest dokumentacja fotograficzna moich prac. (...) Fotografię ttaktowałem jako drugorzędne zaję­ cie i jako niezbyt ważny sposób zbierania informacji. Był to poważny błąd. Sprawdzanie notatek terenowych z za­ stosowaniem fotografii w czasie opracowania materiałów dotyczących ogrodów skłoniło mnie do przeformułowania moich twierdzeń w licznych punktach. (...) Szczegól­ ny błąd polegał na tym, że stosowałem tu, z grubsza bio­ rąc, zasadę malowniczości i dostępności. (...) Fotografo­ wałem to, co było miłe dla oka i doskonale nadawało się do sfotografowania. (...) fotografowanie potraktowałem na równi ze zbieraniem ciekawostek - niemalże jako re­ laks w pracy terenowej. (...) Głównym źródłem braków we wszystkich moich materiałach, czy to fotograficz­ nych, czy lingwistycznych, czy też opisowych jest fakt, że, jak każdego etnografa, nęciły mnie wydarzenia drama­ tyczne, wyjątkowe i sensacyjne. (...) W fotografowaniu przykładem tego jest sytuacja, w której nie utrwaliłem na zdjęciu grupy ludzi siedzących przed chatą, ponieważ w ich wyglądzie nie było nic nadzwyczajnego. Był to rów­ nież grzech śmiertelny przeciw metodzie funkcjonalnej, której istota polega gównie na tym, że forma ma mniej­ sze znaczenie niż funkcja. Grupa złożona z dwunastu osób siedzących wokół maty przed domem, które przyszły tam przypadkowo i pozostały, aby poplotkować, posiada taką samą 'formę', jak grupa złożona z tych samych dwu­ nastu osób, które uczestniczą w doniosłej ceremonii ogrodniczej." (Ogrody koralowe i ich magia, s. 661-663) Ostatnia z poruszonych kwestii pozwala twierdzić, że Malinowski doskonale zdawał sobie sprawę z pewnej trudności jaką niesie fotografia i jej wykorzystanie, a mianowicie z faktu, iż zdjęcia „ukazując formy" (forma versus funkcja) mają duży kłopot z utrwalaniem znacze­ nia, z przekazaniem sensu, z tym, co Kirsten Hastrup określiła jako niezdolność fotografii do przekazania „opi­ su gęstego" (z czym zresztą nie w pełni mogę się zgodzić, czemu starałem się dać już wyraz). O rym, że Malinowski miał świadomość ambiwalentnego znaczenia fotografii może świadczyć także fakt wykorzystania tych samych zdjęć w różnych kontekstach dla zilustrowania różnych zagadnień. Chociaż Malinowski z jednej strony gani sie­ bie, na przykład, za nie wykonanie zdjęć wszystkich faz danego obrzędu, z drugiej zaś obwinia, iż fotografowanie traktuje „niemalże jako relaks w pracy terenowej", to jednak czasem można by mniemać, że faktycznie postrze­ ga fotografowanie zdecydowanie bardziej jako powin­ ność, obowiązek niż jako przyjemność (co może pokrew­ ne jest sposobowi w jaki podchodzi do działalności nau­ kowej). Nie tylko w Dziennikach karci się za nie zabranie aparatu, zapomnienie załadowania go, niepowodzenia w wykonaniu zdjęć, a niepowodzenia owe budzą jego zniecierpliwienie i złość. Pierwotnie Young planował chronologiczny układ fo­ tografii w albumie. Jednak wobec skąpych opisów zdjęć, bądź też ich braku, odstąpił od tego zamierzenia. Osta­ tecznie otrzymaliśmy album składający się z czternastu bloków iłusttacji, „foto-esejów" - jak nazywa je Young (Samarai, „Gate to the Field"; Picturing the Ethnogra­ pher; Touluwa, Chief of Omarakana; Coral Gardens and Their Harvests; Dancing at Milamala; ..Physical Types" and ..Personalities"; Magic; Fishing and Canoes of the Lagoon; ..Village Scenes"; Women's Domain; „The Chil­ dren's Republic"; Mortuary Rites and Exchanges; Masawa Canoes and Kula Quest; „Black and White"), kate­ gorii zaczerpniętych częściowo z klasyfikacji samego Ma­ linowskiego, który zgrupował własne fotografie w 31 kla­ sach. Bloki ilustracji poprzedzone są wstępem, a każde ze zdjęć opatrzone wnikliwym komentarzem. Pod ilustra­ cją 9., ukazują tubylców zgromadzonych przed namiotem Etnografa, czytamy: 161 �Sławomir Sikora • T H E EYE WITNESS - KIRIWINA A C C O R D I N G T O MALINOWSKI natives gathered in front of the Ethnographer's tent, says: "This photograph of Malinowski's tent in Omarakana is distinguished by the absence of the ethnographer, whose seated, silhouetted profile appears in its companion image, reproduced by George Stocking as an 'ironic icon' of Malinowski's 'ethnographic method and anthropological (cum colonial) authority'." [The photograph, reproduced by Stocking, was issued in Konteksty no.1-2/1997, p. 152]. „The group outside the tent, Stocking suggests, are 'observing their momentarily non-participant observed self-absorbed in the work of representing them'. (Malinowski was equally likely, of course to have been writing to his fiancee.) The observer standing stiffly in front of the tent is Malinowski's 'favourite informant' and 'best friend', Tokulubakiki, the son of Molubabeba, a member of the chiefly Tabulu subclan. The roof of Bagidou's house can be seen behind him, a house that was built in 1917 and therefore dates the photograph to Malinowski's second sojourn in Omarakana. His camp bed is clearly visible, as is his table of patent medicines to the right. O n 7 June 1918, the day he arrived in Omarakana, Malinowski wrote to Elsie Masson, 'Then I supervised the erecting of my tent, which was put up quickly and well... Then up my favourite Tokulabakiki turned, a decent, honest, straightforward man, as far as they make them here. There were of course all the guya'us [chiefs]: Toulu[wa], cadging [tobacco] right out. There was Bagido'u, his kadala (sister's son) and heir apparent... I am writing this about 9 P M . ... The bulk of my friends have dispersed after energetic requests. A few select ones are still here, perched on my boxes, all round my table, looking at my writing and from time to time passing some remark sotto voice about some of my things'." Apparently, Young found his way about easily both among Malinowski's legacy and the literature about him, and often added explanations to photographs borrowed from publications, letters, and the Diary. Moreover, he did something even more interesting - he inserted commentaries by Linus Digim'Rina, a young anthropologist - the only one academically qualified native from the Trobriands, as well as remarks (amassed by the latter) about photographs of contemporary inhabitants of several villages on Kiriwina, including Omarakana, the village where Malinowski had lived. (The natives commemorated the site of the Ethnographer's pitched tent with a knee-high "phallic monument", composed of a stalactite broken off a cave ceiling). These commentaries make it possible to date some of the photographs (to describe the time of year and sometimes the given sojourn with which they are connected, etc.); upon certain occasions, they allow the recreation of the chronological order of the illustrations as well as describe and explain the depicted activities in detail. Many of the figures can be identified, and some of them are recognised as the "anthropologically alien" residents of other islands:" 'These men are not from Kiriwina. Perhaps they are from Sanaroa, Tewara, or the Amphletts. [...]. I've never seen anything like those pigtails with shells at the end.' [...] Chief Pulayasi identified the woven hairpiece of the man on the left as sesai [...]. 'Only Muyuwa (Woodlark) and Kitava men wore sesai. The other man could be from Dobu'." [p. 113] In a word, the photographs are "enriched" with information indecipherable, or almost so, for a white anthropologist. Young placed strong emphasis on the fact that numerous aspects of the photographs became obvious only after the addition of observations and comments by Linus and othet residents of Kiriwina. We find out, among others, that none of the photographs taken by Malinowski produce negative connotations among the natives, even those illustrations that could be associated with the rather infrequent objectifying approach, which today is universally criticised. In his comments Young reconstructed Malinowski's opinions. A comparison of published and unpublished photographs enabled him to propose suppositions concerning the views and preferences of the Ethnographer: the relatively rare presence of white people and the exclusion of artifacts indicating borrowings from white man's culture. Malinowski also avoided photographs which would demonstrate the impact of that culture upon the natives - there are, for example, no depictions of cricket, which already at that time the Trobriand islanders had adapted, altering its principles. Malinowski almost never took portraits and avoided close-ups; he decidedly pteferred middle distance, which always situates figures (objects) within a wider context. Almost all the photographs were taken horizontally (a format facilitated, but not determined by the camera). This preference sometimes inclined Young to question the authorship of certain 'vertical' photographs (as in the case of some close-ups and portraits: "The posed figures against a backcloth strongly suggest that this photograph was not taken by Malinowski" [p. 113]). The Ethnographer rarely posed the photographs which he used in publications, even in those cases when such a procedure would have enhanced their aesthetic merits; his approach seems to suggest a determined rejection of so-called aesthetics, and the fact that, despite declarations, Malinowski did not share the "principle of picturesqueness". Young expressed such suppositions outright: " I suggest, then, that Malinowski saw his own 162 �Skiwomir Sikora • NAOCZNY ŚWIADEK - KIRIWINA MALINOWSKIEGO „Ta fotografia namiotu Malinowskiego w Omarakana wyróżnia się nieobecnością Etnografa, którego siedząca uchwycona z profilu postać pojawia się na towarzyszącej jej, a reprodukowanej przez George'a Stockinga, ilustra­ cji, jako 'ironiczny obraz' 'etnograficznej metody i antro­ pologicznego (i kolonialnego) autorytetu' Malinowskie­ go [Reprodukowane u Stockinga zdjęcie zamieściliśmy w „Kontekstach" nr 1-2/1997, s. 152]. Grupa postaci na zewnątrz namiotu, jak sugeruje Stocking, 'obserwuje swego chwilowo nie-uczestniczącego obserwatora zajęte­ go pracą nad ich przedstawieniem.' (Malinowski, co wy­ daje się równie prawdopodobne, mógł oczywiście pisać wówczas do swojej narzeczonej.) Obserwator, który stoi sztywno przed namiotem, to 'ulubiony informator' i 'najlepszy przyjaciel' Malinow­ skiego, Tokulubakiki, syn Molubabeba, członek główne­ go subklanu Tabalu. Za jego plecami widać dach zbudo­ wanego w 1917 roku domu Bagidou, co datuje fotografię Malinowskiego na okres jego drugiego pobytu w Omara­ kana. Wyraźnie widać łóżko polowe i stojący po prawej stronie stolik z medykamentami. 7 czerwca 1918 roku, w dniu w którym przybył do Omarakana, Malinowski napisał do Elsie Masson; 'Po­ tem nadzorowałem rozstawienie mojego namiotu, który został rozbity szybko i sprawnie (...) Później pojawił się mój ulubiony Tokulubakiki, skromny, uczciwy i prostoli­ nijny człowiek, na tyle na ile kategorie te można tu w ogóle stosować. Byli tam oczywiście wszyscy owi guya'us [wodzowie]: Toulufwa] żebrzący otwarcie [o ty­ toń] . Był tam także jego kadala (syn siostry) i prawowity następca (...). Piszę to około 9 wieczorem. (...) Więk­ szość mych przyjaciół rozeszła się na skutek mojej usilnej prośby. Kilku wybrańców pozostało jednak, ulokowawszy się na skrzyniach, wokół stołu, przyglądając się mojemu pisaniu, od czasu do czasu rzucając uwagę sotto voce na temat niektórych moich rzeczy." Jak widać Young z łatwością porusza się tak po spuściźnie samego Malinowskiego, jak i po literaturze na jego temat. Fotografie często zaopatruje w objaśnienia pocho­ dzące z dzieł, listów i Dzienników. Ale Young robi rzecz jeszcze ciekawszą: zamieszcza mianowicie komentarze do zdjęć młodego, jedynego pochodzącego z Trobriandów antropologa, swego byłego współpracownika, Linusa Digim'Rina, jak również (zebrane przez tegoż ostatniego) uwagi na temat fotografii współczesnych mieszkańców kilku wiosek na Kiriwina, w tym również Omarakana, wioski, w której zamieszkiwał Malinowski. (W miejscu, gdzie rozbity był namiot Etnografa mieszkańcy na pa­ miątkę ustawili wysoki do kolan „falliczny pomnik", odlamany od stropu jaskini koralowej stalaktyt.) Komentarze te pozwalają datować część fotografii (określić pory roku, czasem, z którym pobytem Malinow­ skiego się one wiążą itd.), niekiedy pozwalają na odtwo­ rzenie chronologicznego porządku zdjęć, dokładnie określają i wyjaśniają zobrazowane czynności. Wiele po­ staci zostaje rozpoznanych, a niektóre spośród nich zi­ dentyfikowane jako „antropologicznie obce", jako mie­ szkańcy innych wysp. Linus: „Ci mężczyźni nie pochodzą z Kiriwina. Być może są z Sanaroa, Tewara czy Ampheletts. (...) Nigdy nie widziałem nic, co przypominałoby taki mysi ogonek [pigtail] z muszelkami na końcach (...)", wódz Palayasi zidentyfikował zaś splecione warko­ czyki jako sesai: „Tylko Muyuwa [Woodlark] i mężczyźni z Kitava noszą sesai. Drugi mężczyzna może być z Dobu." [s. 113] Jednym słowem fotografie zostają „wzbogacone" 0 informacje niemożliwe, bądź prawie niemożliwe do od­ czytania przez białego antropologa. Young silnie podkre­ śla fakt, że wiele aspektów zdjęć uwidoczniło się dla nie­ go dopiero po spostrzeżeniach i komentarzach Linusa 1 innych Kiriwinian. Dowiadujemy się też m.in., że żadne z wykonanych przez Malinowskiego zdjęć nie wzbudza negatywnych ko­ notacji u tubylców, nawet te, które kojarzyć się mogą z powszechnie dziś krytykowanymi uprzedmiotowiającymi ujęciami (których jest zresztą niewiele). Komentując zdjęcia Young rekonstruuje przy okazji poglądy Malinowskiego. Porównanie opublikowanych zdjęć z nieopublikowanymi pozwala mu snuć domniema­ nia na temat zapatrywań i preferencji Etnografa: stosun­ kowo rzadko na fotografiach pojawiają się biali, Mali­ nowski wyklucza artefakty, które wskazują na zapożycze­ nia z kultury białych; unikał też prezentacji zdjęć, które ukazywałyby wpływ kultury białych na tubylców - brak jest np. jakiejkolwiek ilustracji gry w krykieta, którą to grę z upodobaniem przyswoili już sobie w owym czasie Trobriandczycy, zmieniając zresztą zdecydowanie jej za­ sady. Malinowski prawie nie robił portretów, unikał zbli­ żeń, zdecydowanie preferował średni dystans, który za­ wsze lokuje postaci (obiekty) w szerszym kontekście. Prawie wszystkie fotografie wykonane są w poziomie (ta­ ki format ułatwiał, choć nie determinował używany przez niego aparat fotograficzny). Ta preferencja Malinowskie­ go wiedzie czasem Younga do zakwestionowania autor­ stwa pewnych „pionowych" fotografii (podobnie rzecz się przedstawia w przypadku pewnych zbliżeń i portretów: „Pozujące na tle ekranu postaci silnie sugerują, że foto­ grafia ta nie została wykonana przez Malinowskiego." [s. 113]). Etnograf rzadko kadrował zdjęcia, które wykorzy­ stał w publikacjach, nawet wtedy, kiedy podniosłoby to ich walor estetyczny: sugeruje to raczej zdecydowane od­ cinanie się od spraw tzw. estetyki oraz że „zasada malowniczości", wbrew oświadczeniom, nie była mu aż tak bli­ ska. Takie domniemania Young wyraża zresztą expressis verbis: „Sugeruję zatem, że Malinowski postrzegał własne fotografie jako chwytanie (czy też w stopniu w jakim by­ ły pozowane, jako przedstawianie) ulotnych chwil życia 163 �Sławomir Sikora • T H E E Y E WITNESS - KIRIWINA A C C O R D I N G T O MALINOWSKI И. 150 w albumie Michaela Younga. Podpis Malinowskiego na odwrocie: „Jedzenie świni w czasie sagali w O b u r a k u . Plate 150 in Michael Young's album. Malinowski's caption on the reverse: "Pig-eating during sagali in photographs as capturing (or to the degree that they were posed, as representing) ephemeral moments of social life, visual analogues or equally ephemeral verbal utterances. Both could be {should be, according to his later functionalist theory) analyzed in forms of 'concrete documentation'. Photographs which excluded or deliberately erased context were worthless as ethnographic documents; they could neither illuminate nor explain". This assumption must have also been a derivative, as I have mentioned, of a comprehension of wavering significance in photogtaphy. Aloofness instead of a "face to face" encounter with the native, "to grasp the native point of view, his relation to life, to realise his vision of his world" (Argonauts..., p. 57) suggests rather the maintenance of distance and the "observing eye", and shows an objectivised world portrayed in the manner in which Malinowski saw it. Chatacteristically, the "fieldwork" photographs (at least those known to me) do not contain an en face likeness of Malinowski; he always posed showing his profile, either while 'discussing' some problem with the natives, examining an artifact, or preparing himself for taking a photograph (which could be regarded as a 'mask' of en face contact). In this respect, his photographs clearly contrast with, for example, the later depictions of Matgaret Mead, who preferred to be seen decidedly closet to the natives, and sometimes even in a friendly embrace. Young mentions the narrative nature of the Oburaku photographs in Malinowski's books. The same feature is sttessed by Wright, who wrote about an almost "journalistic" approach, discernible, for instance, in a sequence of photographs "capturing" the process of building a house. It appears to me, however, that such narrative qualities are not all that frequent i n Young's album, a fact which partially stems from the 'actual state of things', i . e. the nature of the existing photographs, and partly from the premise accepted by Young, namely, of not reproducing photographs published earlier in monographic studies by the Ethnographer, a view which carries also a more 'scientific' approach to the whole enterprise: you shall see unknown photographs... The enrichment of the album by means of certain familiat photographs would have, i n my opinion, made it possible to render the whole 'spectacle' more dramatic. Science, classification, and cognition decidedly win in this ever-present opposition between science and art, which continues to be so difficult to overcome... Although the following comparison does not appear to be fully legitimate I would like to recall Suadades do Brasil, an album published several years ago and prepared by Claude Levi-Strauss upon the basis of his photographs from a journey to Brazil (Plon 1992; some of the illustrations have appeared already in Tristes Tropiques). The suggested comparison seems to be unjustified primarily because the twenty years separating the photographs taken by Malinowski and Levi-Strauss 164 �Sławomir Sikora • NAOCZNY ŚWIADEK - KIRIWINA MALINOWSKIEGO społecznego, jako wizualne analogie równie ulotnych wyrażeń słownych. Zarówno jedne, jak i drugie mogłyby być (powinny być, zgodnie z jego późniejszą teorią funk­ cjonalną) analizowane w kategoriach 'kontekstu sytua­ cyjnego'; podobnie oba typy miały być wykorzystywane jako formy faktycznej dokumentacji'. Fotografie, które wykluczały czy rozmyślnie zacierały kontekst były pozba­ wione wartości jako dokumenty etnograficzne; nie mogły rzucać światła na dane zagadnienie ani go wyjaśniać." [s. 19] Takie mniemanie musiało też być pochodną - o czym już wspominałem - zrozumienia kwestii chybotliwości znaczenia w fotografii. Levi-Straussa znaczyło wiele w rozwoju fotografii, jak i samego sprzętu, jego poręczności i technicznych możli­ wości (Lćvi-Strauss powiada, że dysponował już między innymi małoobrazkową Leicą, ale także aparatem z obiektywem Hugo Meyera, trudnym w użyciu ze wzglę­ du na wagę, który jednak umożliwiał robienie doskona­ łych portretów). Przywołanie Levi-Straussa wydaje się jednak ciekawe, również dlatego, że oto „mistrz klasyfi­ kacji" konstruuje swobodnie biegnącą, niespieszną opo­ wieść o własnej „podróży do tropików", a opowieść owa (w przeciwieństwie do albumu ze zdjęciami Malinow­ skiego) dzieli się jedynie na kolejne etapy podróży: Pre­ miers regards sur Brćsil, Des Caduveo аих Воюю, Le Mon­ de des Nambikwara, En Amazonie... Otrzymujemy bogaty zestaw portretów, pojedynczych, grupowych i rodzin­ nych, ciekawych ujęć i kadrów śmiało „tnących ciała" (które u Malinowskiego są wielką rzadkością - por. np. ilustrację 150) w celu zbliżenia się, skoncentrowania na danym zjawisku, z krótkimi informacyjnymi komentarza­ mi. Pod ciekawym kadrem śpiącej na ziemi i matach gru­ py postaci w podpisie czytamy: „Nambikwarowie, co sta­ nowi wyjątek wśród Indian Południowo-amerykańskich (którzy wynaleźli hamak), śpią na ziemi" [s. 119]. Czuje­ my, że rzeczywiście jesteśmy tam. Poznajemy ciekawych Indian, pewne aspekty ich kultury oraz innego LeviStraussa. (I gdzie ta demonstrowana na pierwszych stro­ nach Smutku tropików niechęć do podróży, podróżników, albumów, pokazów ze slajdami?) Ale to późne zamierze­ nie można odczytać jako kontrapunkt wobec słów wień­ czących poświęcony francuskiemu antropologowi esej Geertza: Ale takie chłodne oddalenie miast spotkania z tubyl­ cem „twarzą w twarz", „uchwyceni[a] tubylczego punktu widzenia, stosunku krajowca do życia, zrozumienia jego poglądu na jego świat" (Argonauci..., s. 57) sugeruje ra­ czej postawę dystansu i „obserwującego oka", ukazuje zo­ biektywizowany świat przedstawiony w taki sposób w ja­ ki postrzegał go Malinowski. Charakterystyczne, że nie ma (wśród znanych mi) żadnego „terenowego" zdjęcia Malinowskiego en face: zawsze pozuje on z profilu, „dys­ kutując" właśnie jakiś problem z tubylcami, oglądając ja­ kiś artefakt czy przygotowując się do zrobienia zdjęcia (co można uznać właśnie za „maskę" kontaktu en face). Pod tym względem jego fotografie jawnie kontrastują na przykład z (późniejszym) obrazem Margaret Mead, która wolała ukazywać się w zdecydowanie większej zażyłości z tubylcami, czasem na przykład obejmując ich po przy­ jacielsku. Young pisze o narracyjności umieszczonych w książ­ kach Malinowskiego fotografii. To samo podkreśla Wri­ ght, pisząc o niemalże „reporterskim" podejściu np. w se­ kwencji zdjęć „chwytających" budowę domu. Ale - jak mi się wydaje - taka narracyjność nie za często pojawia się w albumie Younga, co po części wynika ze „stanu fak­ tycznego" - takich a nie innych istniejących fotografii, ale po części także z przyjętego przez Younga założenia, np. nie reprodukowania zdjęć opublikowanych wcześniej w monografiach Etnografa, co niesie w sobie (również) przesłanie bardziej „naukowego" podejścia do przedsię­ wzięcia: zobaczycie fotografie, których jeszcze nie zna­ cie... Wzbogacenie albumu o pewne znane już zdjęcia pozwoliłoby, jak sądzę, udramatyzować całe „widowisko". Nauka, klasyfikacja, poznanie zdecydowanie zwyciężają w tej trudnej do przezwyciężenia - stale obecnej - opo­ zycji nauki i sztuki... Choć zestawienie takie nie wydaje się (w pełni) uza­ sadnione, to chciałbym dla porównania przywołać przy­ kład wydanego kilka lat temu ułożonego przez Claude'a Levi-Straussa albumu z jego fotografii z podróży do Brazylii Saudades do Brasil (Plon 1994; część z tych zdjęć znamy już ze Smutku tropików). Zestawienie takie wydaje się nieuzasadnione przede wszystkim dlatego, że dwa­ dzieścia lat, które dzielą fotografie Malinowskiego od „I to doprowadza nas, w końcu i nareszcie, do wyróż­ niającej właściwości całego dzieła Levi-Straussa, na którą prędzej czy później każdy, kto zajmuje się nim zwróci uwagę: uzmysławia nam niezwykłą atmosferę ab­ strakcyjnej rezerwy i samowystarczalności. 'Z oddali', 'za­ mknięty', 'zimny', 'duszny', 'mózgowy' - wszystkie okre­ ślenia, które gromadzą się wokół każdego rodzaju absolu­ tyzmu literackiego, gromadzą się również wokół jego dzieła. A n i obrazowanie życia ani przywoływanie go, ani interpretowanie ani wyjaśnianie, lecz raczej aranżowanie i rearanżowanie materiałów, które życie pozostawia w pe­ wien sposób za sobą, w formalne systemy korespondencji - jego książki zdają się istnieć za szkłem, zapieczętowane przez siebie same dyskursy, w których jaguary, nasienie i gnijące mięso przyjmowane są jako opozycje, inwersje, izomorfizmy. Ostatnie przesłanie Smutku tropików, i oeuvre, które się z niego wywodzi, polega na tym, że teksty antropolo­ giczne, podobnie jak mity i pamiętniki, istnieją w mniej­ szym stopniu dla świata, aniżeli świat istnieje dla nich." (C. Geertz, Świat w tekście. Jak czytać „Smutek tropików" (w:) Dzklo i życie, s. 71) Pozwala ono także domniemywać, że gdy Geertz ko- 165 �Shwomh Sikora • T H E EYE WITNESS - KIRIWINA A C C O R D I N G T O MALINOWSKI meant a lot in the development of photography and equipment - its functionality and technical potential (Levi-Strauss tecounted that he had at his disposal a Leica as well as a camera with a Hugo Meyer lens, difficult to use owing to its weight, but most suitable for taking excellent portraits). The reference to Levi-Strauss appears to be interesting also because this 'master of classification' construed a flowing, unhurried tale about his own 'journey to the tropics', which, in contrast to the Malinowski album, is divided only into consecutive stages of the journey: Premiers regards sur Brasil, Des Caduveo aux Bororo, he Monde des Nambikwara , En Amazonie... We are dealing with a rich collection of individual, group and family portraits, as well as intriguing takes and shots boldly 'slicing bodies' (a great rarity in Malinowski's photographs - cf., e. g. plate 150) for the purposes of attaining greater proximity and concentrating on a given phenomenon, accompanied by brief comments. Benedth an interesting shot of a group of persons sleeping on the ground and on mats we read: "The Nambikwaras sleep on the ground, an exception among South American Indians, the inventors of the hammock" [p. 119]. The reader has the impression of actually 'being there'. He is introduced to fascinating Indians, certain aspects of their culture, and an entirely different Levi-Strauss. (Where has all that hostility towatds journeys, travellers, albums and slide shows, demonstrated in the opening pages of Tristes Tropiques, gone?). O n the other hand, this late endeavour could be deciphered as a counterpoint to the essay by Geertz, who wrote about the French anthropologist: "And this brings us, at last and at length, to the marking characteristic of all of Levi-Strauss's work, one upon which almost everyone who deals with it sooner or later remarks: its extraordinary air of abstracted selfcontainment. A l o o f , 'closed', 'cold', 'airless', 'cerebral' all the epithets that collect around any sort of literary absolutism collect around it. Neither picturing lives nor evoking them, neither interpreting them nor explaining them, but rather arranging and rearranging the materials the lives have somehow left behind into formal systems of correspondences - his books seem to exist behind glass, self-sealing discourses into which jaguars, semen, and rotting meat are admitted to become oppositions, inversions, isomorphisms. The final message of Tristes Tropiques, and of the oewre that unfolds from it, is that anthropological texts, like myths and memoirs, exist less for the world than the world exists for them" (C. Geertz, "The World in a Text. How to Read Tristes Tropiques", in: Works and Lives). This approach permits us to assume that Geertz took Levi-Strauss much too literally while commenting on the opinion voiced in Tristes Tropiques about the impossibility of 'reaching' the natives after finding oneself amongst them... Apparently, Geertz did not want to understand that the doubts harboured by the French ethnologist concern a deeper ontological-existential level of comprehending another person... The purpose of my closing remarks as well as the cited counter-example of the Levi-Strauss album is not by any means a deprecation of Young's intentions. I was concerned primarily with presenting a certain difficult aspect of classification: Levi-Strauss, the master of 'distancing himself (according to Geertz) came close to 'his natives', while Malinowski, the propagator of proximity, retains (in photographs) his "aloof (English?), although certainly not ironic, distance. (It should be stressed that his photographs include many excellent takes). The endeavours pursued by Young can only be admired, and the discussed albums can serve as an example of the contradiction of poetics. O n the other hand, it is worth noting that Young's undertaking is as if inscribed into some of the conclusions drawn by Clifford, and connected with Malinowski's writings: "Malinowski is a complex transitional case. His ethnographies reflect the incomplete coalescence of the modern monograph. If he was centrally responsible for the welding of theory and description into the authority of the professional fieldworker, Malinowski nonetheless included material that did not directly support his own all-too-ck ir interpretive slant. In the many dictated myths and spells that fill his books, he published much data that he admittedly did not understand. The result was an open text subject to multiple reinterpretations. It is worth comparing such older competidiums with t/ie recent model ethnography, which cites evidence to support a focused interpretation but little else. In the modern, authoritative monograph there are, in effect, no strong voices present except that of the writer; but in Argonauts (1922) and Coral Gardens (1935) we read page after page of magical spells, none in any essential sense in the ethnographer's words. These dictated texts in all but their physical inscription are written by specific unnamed Trobrianders. Indeed, any continuous ethnographic routinely folds into itself a diversity of descriptions, transcriptions, and interpretations by a variety of indigenous 'authors'. How should these authorial presences be made manifest?" (J. Clifford, "On ethnographic authority", in Predicament of Culture (my emphasis - S.S.). Translated by Aleksandra Rodzińska-Chojnowska 166 �Sławomir Sikora • NAOCZNY ŚWIADEK - KIRIWINA MALINOWSKIEGO mentuje słowa Levi-Straussa ze Smutku tropików, o nie­ możności „dosięgnięcia" tubylców, kiedy w końcu znalazł się pośród nich, to czyta Levi-Straussa nazbyt literalnie... Nie chce - jak się wydaje - zrozumieć, że wątpienie fran­ cuskiego etnologa dotyczy głębszego ontologiczno-egzystencjalnego poziomu rozumienia drugiego człowieka... Moje końcowe uwagi, jak i przywołany kontr-przykład, album Levi-Straussa, nie mają w żadnym razie na celu deprecjacji zamierzenia Younga. Chodziło mi przede wszystkim o ukazanie pewnej trudności w klasyfikacji: oto Levi-Strauss mistrz „oddalenia" (wg Geertza) zbliża się do „swoich tubylców", a propagator zbliżenia, Mali­ nowski, zachowuje (w fotografii) „chłodny" (angielski. , choć na pewno nie ironiczny) dystans. (Trzeba też moc­ no podkreślić, że wśród zdjęć tego ostatniego spotykamy wiele świetnych kadrów.) Przedsięwzięcie Younga może wzbudzać jedynie podziw. Zaś omawiane albumy mogą być przykładem kontradykcji poetyk. Ale warto również zauważyć, że zamierzenie Younga wpisuje się niejako w pewne konkluzje Clifforda związane z pisanymi dzieła­ mi Malinowskiego: „Malinowski jest złożonym przypad­ kiem przejściowym. Jego pisane etnografie odzwiercie­ dlają niepełną fuzję współczesnej monografii. Choć Ma­ linowski w przeważającej mierze przyczynił się do ukucia autorytetu profesjonalnego badacza terenowego, opiera­ 7 jącego się na teorii i opisie, to jednak włączał także ma­ teriał, który nie popierał bezpośrednio jego cokolwiek nazbyt jasno interpretacyjnego nastawienia. Wśród licz­ nych podyktowanych mitów i zaklęć, które wypełniają jego książki, opublikował wiele niezrozumiałych dla sie­ bie danych - co otwarcie przyznawał. W rezultacie po­ wstał tekst otwarty, podlegający ponownym interpretacjom. Warto porównać takie starsze zbiory ze współczesnym mode­ lem pisanej etnografii, w którym podaje się dowody na popar­ cie ukierunkowanej interpretacji i już niewiele więcej. W no­ woczesnej, autorytatywnej monografii nie ma praktycznie Żadnych istotnych głosów poza głosem autora; ale w Argo­ nautach (1922) i Ogrodach koralowych (1935) kartka za kartką czytamy magiczne zaklęcia, z których żadne nie ma - według słów etnografa - istotnego znaczenia. Te podyktowane teksty są w całości, poza fizycznym zapi­ sem, napisane przez konkretnych, choć nienazwanych Trobriandczyków. W rzeczy samej, każde etnograficzne przedstawienie obejmuje rozmaite opisy, transkrypcje i interpretacje podane przez różnych miejscowych 'auto­ rów'. W jaki sposób te autorskie obecności winny być uwidocznione?" (J. Clifford, O autorytecie etnograficznym, „Konteksty" 3-4/1995, s. 27, także: Kbpoty z kulturą, kursywa dodana.) 167 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/391e6463a2f49ab844f425d28762ce80.pdf 37bf1db615991df6d86eaa9d7191c90d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6518 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of memory pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6090 Title A name given to the resource The Homelessness of Odysseus/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.187-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I n the word: "home” (Polish: dom), belonging to the joint ancient Indo-European cultural substrate (hence the Greek: domos and doma, the Latin: domus, the Sanskrit: dam, etc.), linguists discover source meanings associated with predominantly two activities - the technical “building” and the social or existential "dwelling” . As Beata Spieralska wrote in "Konteksty”: The “home” appears as distinguished space constructed by man, in which he is “at home”, and which guarantees a feeling of security for him and his family.1 Naturally, however, one can be ”at home” (Latin adverb: domi or domum) only when this existential situation is con­ trasted with the dangerous alienness of that, which is "outside” (Latin: locativus - foris, behind the door), or in the “Cracovian” variant: na polu (in the field, peregre - outside the house or town, composed of: per and ager - field). I would be inclined to say, there­ fore, that “home” (dom), comprehended as a cultural category, is a linguistic tool that produces this dicho­ tomous conceptual structure. Is the thus established relation between ”home” and that, which the latter is not (domi/foris), to possess the form of a simple op­ position comprising a lucid, symmetric, and polarised configuration? Or is the application of a more subtle delimitation required here? Since at the conference we speak about the home as a “path of existence” and thus stress its dynamic aspect I propose to reflect, even if only briefly, on a text absolutely paradigmatic for this theme, namely, Homer’s The Odyssey. I shall try to demonstrate (con­ cisely, and thus intentionally resigning from, for ex­ ample, evoking copious literature on the subject as well as the whole subsequent Ulysses tradition, which developed in European literature and art from Euripi­ des to Wyspiański or Joyce) that in this narration it is possible to come across traces of paradoxical topogra­ phy or, to use a term coined by Derrida, la cartographie impossible that renders the relation between ”home” and ”the distant” an interesting problem. I am not concerned merely with the fact that Odysseus reached magical lands and floating islands by navigating along courses that cannot be easily delineated on an or­ dinary map and that can be always contrasted with the familiar and spatially stable Ithaca. What I find the most interesting in this story is a component that renders problematic this durable and solid beginning and end of the journey, its arche and telos. First, however, briefly about that, which appears to be obvious in Homer’s The Odyssey - it is without doubt a treatise about the home. This is not, however, a home in which one resides but one for which one longs and to which one returns. In it we are dealing with a structure whose dynamic recalls an archer’s bow: distance resembles the taut bowstring, while re­ siding prior to the journey and after its end denotes stability and solace. This is why it can be said about WOJCIECH MICHERA The Homelessness of Odysseus Odysseus: His most genuine past is his origin, His fun­ damental emotion is nostalgia, adventure is magnifi­ cent, and risk is desired as the salt of life but only when there exists a return. 2 He is undoubtedly an archetype voyager but, at the same time, a person succumbing to the nostalgic force of home gravity; as homo viator or peregrinator Odysseus remains within the range of a stabilising force that comprises the source of his sub­ jective identity. According to this interpretation, therefore, the home "enroots” man although, let us note, this ex­ pression denotes as if a technical assumption of the plant metaphor. This seems to be said quite literally by the key moment in The Odyssey, namely, the "great sign” that confirms Odysseus’ identity in the eyes of Penelope. Recall the scene: Odysseus returns home, but since twenty years had passed his faithfully wait­ ing wife wishes to be sure that it is really he - subject­ ing him to a trial she asks to remove the marital bed from their bedroom. In response, Odysseus tells a story known only to the couple: A great secret [mega sema, great sign] went into its making, and it was my work and mine alone. A long-leafed olive tree, strong and vigorous, and thick as a pillar, grew in the courtyard. I built my room of solid stone around it, finished it off with a fine roof, and added tight-fitting timber doors. I trimmed the trunk from the roots up, after cutting off all the long-leaved olive branches, smoothed it off skillfully and well, and trued it to the line: that was my bedpost. I drilled holes with the auger, and with this for its beginning fitted all the smooth timbers of my bed until it was complete. I inlaid it with ivory, silver and gold, and stretched shining purple straps of ox-hide across. That was its secret [sema]... (XXIII, 188-202). The scene could be interpreted in numerous ways. Its contents resemble a fairy-tale puzzle, whose solution is decisive for the further fate or life of the protagonist (as is known, Odysseus is adept at solv­ ing all sorts of puzzles), or the literary trace of a ritual that by “rendering topical” this foundation event ul­ timately completes and sanctions Odysseus’ "return” (nostos) - not only to Ithaca, comprehended spatially 187 �Wojciech Michera • THE HOMELESSNESS OF ODYSSEUS as the designation of the journey, but also to the logi­ cal “beginning” of his (home) existence, his arche. The olive tree proof - wrote Stanislaw Rosiek, refer­ ring to Jean Starobinski - enabled Odysseus to com­ bine the beginning and end of journey and existence. By repeating in the story a deed that once made it possible to create the marital bedroom he confirmed his t r u e i d e n t i t y. 3 In this interpretation, apparently, Odysseus be­ comes increasingly himself the closer he finds himself to Ithaca; his identity becomes the most stable, i.e. as if enrooted in the marital bed, that core of his home; it is here, in the embrace of Penelope, that he soothes the pain of excessive estrangement. If we recall that it is in this bed resembling a tree of life that Telemachus was conceived then the story told to Penelope will render Odysseus similar to that exemplary man who manages to plant a tree, build a home, and sire a son. And yet ... Homer’s story contains something more or “different” than would follow from the model of “home gravity”, some sort of a disturbing, decen­ tralising force that cannot be disposed of with the words: “secret” or “symbol” . Its symptom is probably the fact that this archetypical man, a model for each of us, does not actually plant a tree but cuts it down. The primary, “castration” gesture as if s u s p e n ds and questions the totalising force of its (quasi-ritual) repetition in a story that is supposed to complete the circle of the journey and bind its two ends; a repetition that with the assistance of the sign (‘’great sign”) - re­ sembling a signature or a seal - is to confirm or restore Odysseus’ subjective identity formed by long-term ab­ sence. If one were to place one’s trust in Plato then the spirit of Odysseus attained peace not after returning to Ithaca but after death, in the next embodiment: from memory of its former toils having flung away ambition, went about for a long time in quest of the life of an ordi­ nary citizen who minded his own business. 4 Two (at least) circumstances in particular incline us to doubt this open interpretation of The Odyssey or, more exactly, to enhance the text by including those doubts. True, they will not produce some sort of a dif­ ferent conclusion, but they weaken and “deconstruct” the first, envisaged as the only possible one. Cyclicness An intriguing commentary to Homer’s epic is to be found in Jules Verne’s Voyage au centre de la Terre.5 Although it contains only a single mention of The Od­ yssey, the latter without doubt remains its key context. As we probably all well remember, the protagonists of this unusual ”Ulysses-type” book set off on their jour­ ney from the home of Professor Lidenbrock in Ham­ burg, to which they return at the end - this “old home” is possibly a subtle allusion to the home of Odysseus: it stood firm, thanks to an old elm which buttressed it in front. A further route leads the narrator and remaining protagonists to Iceland, a land not rich enough to pos­ sess clocks, 6 where following the steps of the sixteenthcentury alchemist Arne Saknussemm they enter the Sneffels crater to submerge in a subterranean abyss. This is a journey to the “sources of time”: in the huge Cyclopean cave they encounter antediluvian monsters and at its very bottom - their ancestor: a hairy giant watching over a herd of mastodons. Then suddenly they make their way to the surface thanks to the erup­ tion of another volcano. ”Dove noi siamo?” [...]. "Come si chiama questa iso­ la?" - one of the travellers asks a child they encoun­ tered. “Stromboli”, replied the rickety little shepherd [...]. Stromboli! What effect on the imagination did these few words produce! We were in the centre of the Mediterra­ nean, amidst the eastern archipelago of mythological mem­ ory, in the ancient Strongylos, where Aeolus kept the wind and the tempest chained up. 7 The Jules Verne interpretation distinguishing a certain fragment of The Odyssey and perceiving in it a separate whole confirms an intuition that accompa­ nied me from the first time I read The Odyssey and be­ fore I even associated it with the novel by the French author. Here is a model of the whole itinerary of Odys­ seus (Apologos, The Odyssey, Songs IX-XII): The diagram features special symmetry: among the 15 locations reached by the traveller (including Ilion and Ithaca), the central, eighth one is the furthest stage of the journey, the dark land of the Kimmerians, where Odysseus performed the nekyia rite enabling him to meet souls leaving Erebos. This geometric con­ struction (its symmetrical character is enhanced by 1 5 .Ithaca 1. Troy (Ilion) 2. Cicones (Ismarus) 14. Phaeacians (Scherie) 3. Lotus-eaters 13. Calypso (Ogygia) 12. Thrinacia 4. Cyclops 5. Aeolus 11. Scylla and Charybdis 6. Lajstrygoni (Telepyla) 10. Sirens 9. Circe (Aia) 7. Circe (Aia) 8. Kim erians (Hades) 188 �Wojciech Michera • THE HOMELESSNESS OF ODYSSEUS two stays with Circe) delineates the intersection of life and death with the precision of a measuring rod. Here is a sub-cycle that constitutes a summary of the whole, together with its central katabasis, i.e. de­ scent into the cave of Polyphemus. This is a unique via brevis, a narratively cohesive miniature (which philological commentaries appear not to notice) of the adventures of Odysseus - preserving and even ac­ centuating their initiation logic, so well recreated in the Verne novel. (proximity of Ithaca ^ storms, dangerous winds proximity o f Ithaca ^ storms, dangerous winds 1. L o tu s- e a te r s 3 . A e o lu s 2. C y c lo p s This fragment of The Odyssey ends with two sud­ den tempests. The first precedes arrival in the land of the Lotus-eaters: But Zeus, the Cloud-Gatherer, stirred the north wind against our ships, in a blinding tempest, hid­ ing the land and sea alike in cloud, while darkness swept from the sky. Headlong the ships were driven [...] Now I w o u l d h a v e r e a c h e d h o m e s a f e l y, but as I was rounding Cape Malea, the north wind and waves and the ocean currents beat me away, off course, past Cythera. (IX, 67-81). The mentioned Cape Malea, the most south-easter­ ly of the Balkan Peninsula, resembling a finger pointing at nearby Crete and separated from Kytera by a mere strait, has been always regarded by the Greeks as excep­ tionally dangerous for sailors. In The Odyssey this is the spot where other commanders returning from Troy Menelaus (III, 287) and Agamemnon (V, 514-17) - be­ gan their errant wanderings across unfamiliar regions; earlier (in the chronology of the world of the myths), this was also the fate of the Argonauts returning from Colchis. Researchers agree that, as Alfred Hauberk claims, after the storm off Cape Malea (IX, 80-81) Odys­ seus has crossed a fundamental boundary, normally closed to mortals, which separates the real and the unreal worlds; [...] It is in these circumstances a quite pointless undertak­ ing, and one based on completely false premises, to try to plot on a map the route taken by Odysseus.8 The same opinion was shared by, e.g. Kazimierz Kumaniecki (In­ asmuch as heretofore journeys by Odysseus took place in the real world ¡...I from the moment of the storm we find ourselves in a world of fantasy)9 or J. V. Luce (On a map one can follow only the beginning of Odysseus’ journey. (...) Leaving behind Cape Malea and Kytera he sailed on the wide open sea towards the south-west of Crete. From this point it is impossible to mark on a map the further course of his wandering. Kytera is the last lo­ cation in his travels, which can identified to the final return to Ithaca).10 The place and circumstances in which Odysseus left the world of mortals do not give rise to doubts, but those of his return remain unclear. When did he 189 manage to extricate himself from the netherworld? Naturally, with the assistance of the Phaeacians he “ultimately” landed on the shores of Ithaca. It is worth recalling, however, that earlier Odysseus almost reached his target. First, before he was caught in a tempest, and then when he left the Aeolian Island and sailed successfully thanks to conducive winds (the god of winds trapped the menacing ones in a sack): We glimpsed our native land. We came in so close we could see the men who tend the beacon fires (X, 29). Then, al­ though this was an improbable circumstance, Odyseus fell asleep and his companions, as we know, untied the bag. All the winds rushed out— storms seized them, swept them out to sea, in tears, away from their own native land. This is the reason why (as Homer summed up Odys­ seus’ subsequent recollections; XXIII, 315) it was n o t y e t his destiny to reach his dear native land. Instead, storm winds once more caught him. It is worth recalling, however, that at the very onset of The Odyssey the goddess Athena describes Odysseus’ sad but sweet ser­ vitute under Calypso: But Odysseus yearns to see even the s m o k e r i si n g f r o m h i s n a t i v e l a n d and longs for death. The scene with the sack is one of the most dis­ turbing images in The Odyssey. I cannot think about it without recalling a scene from my childhood when as a young boy I watched a popular Italian TV series: L ’Odissea (director: Franco Rossi), which in a highly intriguing fashion showed the moment when Odys­ seus’ companions untied the sack full of wind offered by Aeolus. The authors suggested that Odysseus was only pretending to be asleep but actually was aware of what his crew was doing; nonetheless, he tried not to create an obstacle, pretending that this was his inten­ tion. (Just as interestingly, it was this particular scene in the several parts-long series that made the greatest impression on me - so intense that even today I can recollect it vividly). True, Erich Auerbach claimed: This “real” world into which we are lured, exists for itself, contains nothing but itself; the Homeric poems conceal nothing 11, but there appears the moment when in a uniform and brightly lit narration, ostensibly limited exclusively to the foreground (as Auerbach envis­ aged it), there emerges a dark surprising fissure - an u n derstatem ents unexpected in the case of Homer. The astonishing fiasco of the attempt at returning to Ithaca forced the protagonist to make a new effort - once again he must allow himself to be captured by the storm. This is not the end, however, and even the successful return to Ithaca will not be u l t i m a t e , in accordance with the prediction made by Tiresias (XI, 120 sqq.) Odysseus once again departs. In this manner, his story as a whole takes on a c y c l i c a l character, making it possible to propose a different interpretation of the status of the place that is the beginning and end of the journey, i.a. Ithaca, the birthplace. The activity �Wojciech Michera • THE HOMELESSNESS OF ODYSSEUS pursued by Odysseus and conceived as an archetype of a person returning home gains automatism typical for the cyclical quality, but also futility in the mean­ ing mentioned by Aristotle, who, recall, claimed that automatikos is etymologically affiliated with maten, ’’to no avail”.12 Identity Now, return to the “olive tree proof’. What does this “great sign’ denote if it is to be really treated as such, i.e. in semiotic categories. In other words, who should be regarded as its signifié? Obviously, the an­ swer must be sought in traditional symbolic, in mytho­ logical imagery known from the works of Eliade and Jung or even the “poetics of reverie” by Bachelard (tree, root, fount, home, centre, cosmogony, etc.). A t the same time, the “great sign’ fulfils certain narration functions and is supposed to render credible the dec­ laration made by Odysseus - it is a gesture with whose help he casts off his numerous costumes (including the fictitious identity of a Cretan, who in an earlier conver­ sation with Penelope he pretended to be). Apparently, this is the place of transition from the order of seduc­ tive and deceitful fiction, and persuasive rhetoric (an order of soft and mellifluous words)13 to an order of finally regained truth (this is, as we learn, “an infallible sign”). The story about the marital bed, however, also inclines the married couple to immediately lie down on it so as to satisfy their urge for love: the "subjective centre” is thus inevitably connected with desire. First and foremost, however, I would like to draw attention to the fact that this centre of the home sphere (Greek: kentron - sting, blade, from: kentein, to prick; Latin: punctum) is connected directly with that, which is most distant. In the same way as during the nekyia rite in the distant land of the Kimmerians (via longa) where Odysseus met the person closest to him, i.e. his deceased mother, so the cut down olive tree that root of his identity - brings to mind the wooden stake, which he used to blind Polyphemus (via brevis): There lay beside a sheep-pen a great club of the Cyclops, a staff of green olive-wood, which he had cut to carry with him when dry; and as we looked at it we thought it as large as is the mast of a black ship of twenty oars [...] I bade my comrades cast lots among them, which of them should have the hardihood with me to lift the stake and grind it into his eye when sweet sleep should come upon him (IX, 319-333). The similarity of the toppled olive tree designat­ ing the centre of Odysseus’ homestead and the cut down olive tree twisted in the manner of a screw and burning out the round, central eye of Cyclops (kyklops = kyklos, wheel + ops, sight), is the reason why the scene in the Cyclopean cave introduces a b s e n c e (or rather the p r e s e n c e of absence) in the very centre, in the foundation of domestic space. It also becomes a model for Odysseus’ problematic sub­ jectivity or, more exactly, it defines it as such. The anonymity that he announces to Polyphemus is more than a transitory state characteristic for certain ini­ tiation rite situations. Is it really anonymity? Perhaps Alkinoos, the king of the Phaecians, was right when he said to Odysseus: For there is no one of all mankind who is nameless (VIII, 552). Odysseus encountering Polyphemos is not simply anonymous, because ano­ nymity is his name: Cyclops, thou askest me of my glorious name, and I will tell it thee; and do thou give me a stranger’s gift, even as thou didst promise. Noman [Outis] is my name, Noman do they call me-my mother and my father, and all my comrades as well. He is, therefore, not anonymous but cryptonymous, or pseudonymos. This is, however, a false name, more of a pseudonym that only ostensibly conceals (actu­ ally betrays) his true identity based, after all, on “false­ hood”, the principle of pseudonymy. This is also what the contents of the assumed name tell us. True, Jerzy Andrzejewski wrote about Odysseus: No man, and thus just like all others, 14 but this does not have to be the case of being average and ordinary, and even more so “without character”, “without qualities” (ohne Eigen­ schaften). The Greek Outis is composed of a negative particle (out) and the pronoun: “someone” (tis). The same pronoun - both in such expressions as: “this is someone”, “to be someone” - means both in Polish and Greek admiration and recognition, and is a social distinction, emphasis on subjective distinctiveness. Its negation, as a consequence, defines the “villain”, a man without value, without m e a n i n g, who, we tend to say, does not r e p r e s e n t anything and is a “zero“ both in the ethical sense (as in the insult: “you’re a zero”) and semiotically, enabling a paraphrase of the lofty formula: “ And his name shall be. ..”; in this case - ”it shall be zero”. Man-nobody, the Odyssean outis, fulfils a logical function similar to the “zero” in arith­ metic, which as such does not express value and is a condition for changing the value of all other numbers (cf. the English: cypher - number, code, zero; not by accident one of the protagonists in the film Matrix is called Cypher). 15 Outis thus means the absence of de­ fined, stabilised subjectivity (cf. the Latin: nemo, ”no one”, a word created by merging non and homo; we all remember that this is the “true pseudonym” one of Verne’s protagonists), which suffers from the lack of a source and calls for incessant supplementation, an ever provisory suture (to use the commendable Lacanian term) of barely possible and at all times transitory meaning, ever dependent upon a certain “system of difference”. But there is something more: it comprises that possibility, the potential of meanings, i.e. a condi­ tion for all “representation”, representation as such, in other words, still not stabilised by some sort of “refer- 190 �Wojciech Michera • THE HOMELESSNESS OF ODYSSEUS ence” (Barthes called this conceit: signifiance, English: significance). 16 It is not a coincidence that already in the first hex­ ameter of The Odyssey Homer described Odysseus as polutropos, which could be translated as: worldly, cun­ ning, highly enterprising, but also as: endowed with an unusual ability for changing costumes, for impersonat­ ing assorted, usually fictitious figures. Hence the anag­ norisis, so frequent in The Odyssey, i. e. narration situ­ ations in which the protagonist becomes unexpectedly recognised (Aristarchus described anagnarismos as the telos of The Odyssey [scholia to XXIII, 296]), because, after all, he may be “recognised” only when he first seems to be someone else. In this situation it is difficult to avoid asking: becomes recognised as whom? Is it not precisely as polutropos? Is talent for "disguise” and devising fictional stories not his true fate? Stanisław Rosiek wrote: Odysseus lived in a world that he had split into two parts: “illusory life" and “real life", as Pascal would have put it. He was a master of split existence. 17 A t the same time, things are differ­ ent - this “delusion” is not so much a second, sepa­ rate extreme of the opposition (foris versus domi) as the split, the fissure between extremities. It is that fissure, which is ”erotic” and not one of the two "shores” (as Barthes would put it). 18 If this is the case, then Odysseus is himself the more the longer he stays away from Ithaca, even if he yearns for it so much, or rather the more he longs for it. The “dis­ tant” (this yearning for the distant, as Thomas Mann described the feeling experienced by Gustav A schen­ bach) does not leave him even while at home (domi) and makes it impossible to get rid of the status of a “stranger”, a ”guest” and a “beseecher” (hiketes). As I have mentioned, the ”distant” or the ”split” of Odysseus’ world no longer separates Ithaca from the unreal rest of the world but actually is that unreality, ”fictionality” that permeates the whole of existence, including the “genuine” home life of Odysseus on Ithaca. Instead of a stable ”’centre” we discover a “void” (outis), which, as Derrida wrote in his reflections about the philosophical concept of the structure, is the “movement of supplementarity” initiating an end­ less “play of substitutions” (the same, let me recall, as the one mentioned in the epithet: polutropos). This substitute does not substitute itself for anything which has somehow existed before it . We thus arrive at the con­ clusion (I quote Derrida while keeping in mind the text by Homer): That there was no center, that the center could not be thought in the form of a present-being, that the center had no natural site, that it was not a fixed locus but a function, a sort of nonlocus in which an infinite number of sign-substitutions came into play. This was the moment when language invaded the universal problematic, the mo­ ment when, in the absence of a center or origin, everything 191 became discourse-provided - we can agree on this word - that is to say, a system in which the central signified, the original or transcendental signified, is never absolutely present outside a system of differences. The absence of the transcendental signified extends the domain and the play of signification infinitely”19 Replacing the stable “centre” by a sui generis “non­ place”, a process of undermining the presence of the source of signifié, making possible an endless substitu­ tion of signs, rendered Odysseus a ”poet,” and his jour­ ney - a nostalgic ”art” of returning home (in Greek: nostos means “return”, algos - ’’suffering” , although it is worth keeping in mind that “nostalgia” is a mod­ ern lexical idea). David Lachterman wrote: Odysseus achieves his nostos [...] by means of poetry, by telling and crafting tales [...]. What Odysseus tells, is his odyssey proper, his nostos and noos in words. 20 Hence, Odysseus does not travel in reality and sometimes, especially upon returning, he goes back to his peregrinations in his tales, the latter being a journey conducted in the sphere of “language”, “fiction”, and thus the irremov­ able “distant”, in a fascinating space opened by the Song of the Sirens (according to Blanchot). 21 Noth­ ing, therefore, can end it, no port, no final conclusion, and even no “great sign”, since it is “nothing” - a mere s t o r y about what is lost for ever and the object of infinite longing. It is often maintained that the feature that best characterises Odysseus is his “curiosity”, which was supposed to incite him to leave Ithaca (this was the view of, e.g. Dante [Inferno 26]). In this way, how­ ever, Ithaca too remains untouched - and as a home it still constitutes a stable centre of existence. The reading of The Odyssey, which I proposed, naturally questions the obviousness of this interpretation: I tried to demonstrate that this text contains another concealed mechanism. A t the end, in order to pro­ vide at least a temporary tag line, let me cite Gabriel Marcel, whose words I noted down years ago; quot­ ing them I am not overly concerned whether I am faithful to the context, i.e. the entire reflection of this philosopher: To be curious - to leave a certain immobile cen­ tre, to attempt to capture an object about which one had only an unclear or schematic concept. With this meaning all curiosity is directed towards the peripher­ ies. On the other hand, to be restless is to be uncer­ tain of one’s centre, to seek one’s equilibrium. [...] Curiosity will turn into unrest the more its object will constitute a part of me, the more thoroughly it will be included into my inner structure. On the other hand, anxiety will become metaphysical the more it pertains to that, which cannot be separated from my ”Ego” without, at the same time, causing the annihilation of that ”Ego”. 22 �Wojciech Michera • THE HOMELESSNESS OF ODYSSEUS Endnotes 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 Beata Spieralska, Dach nad głową. Pojęcie „domu" w języ­ kach indoeuropejskich, "Konteksty” 2004, fasc. 1-2, p. 34. Vincenzo Vitiello, Pustynia, Ethos, Opuszczenie. Przyczynek do topologii religijności, transl. Ewa Łukaszyk, in: Religia. Seminarium na Capri prowadzone przez Jacquesa Derridę i Gianniego Vattimo, KR: Warszawa 1999, p. 177. Maski, vol. II, Maria Janion and Stanisław Rosiek (ed.), Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1986, p. 184 (my emphasis - W M.). Plato, Republic, 620c (Myth of Er). Jules Verne, Voyage au centre de la Terre, ed. J. Hetzel, Paris 1864. [...] and the clock of which would then have struck twelve, if any Icelandic church had been rich enough to possess so valuable and useful an article. These sacred edifices are, however, very much like these people, who do without watches—and never miss them. (ibid.). Ibid., Polish edition, p. 304. On this book and the images and mytholgoical structures therein see: Simone Vierne, Jules Verne et le roman initiatique. Contribution z l’étude de l’imaginaire, Lille 1972; see also: Maria Janion, Gorączka romantyczna, Warszawa 1975, pp. 275-277. The Aeolian Islands were associated with the Lipari Islands and Stromboli already in antiquity (see, e.g. Tucicides III, 88; Virgil, The Aeneid VIII, 417). Alfred Heubeck, Introduction, in: A Commentary on Homer’s Odyssey, vol. II, ed. A. Heubeck, Arie Hoekstra, Oxford 1989, p. 4. Kazimierz Kumaniecki, in: Homer, ed. K. Kumaniecki and J. Mańkowski, Warszawa 1974, p. 165. J. V. Luce, Homer i epoka heroiczna, transl. E. Skrzypczak, Warszawa 1987, p. 267. Erich Auerbach, Blizna Odyseusza, in: idem, Mimesis, Rzeczywistość przedstawiona w literaturze Zachodu, vol. I, transl. Zbigniew Zabicki, Warszawa 1968, p. 62. Aristotle, Physics 197b. See: W. Michera, ‘Lathesthai’. O pokusie zapomnienia, "Konteksty” 2-3/2003, pp. 217-222. Jerzy Andrzejewski, Nikt, Warszawa 1987, p. 11. See: W. Michera, Ekranizacja pamięci. O filmie Memento Christophera Nolana, in: Iluzje pamięci, ed. S. Wróbel, Wydawnictwo WPA UAM, Kalisz 2007, pp. 81-97. 16 See: Roland Barthes, The Third Meaning, [in:] Image, Music, Text, transl. Stephen Heath, Fontana Press , p. 54: Signifiance, a word which has the advantage of referring to the field of signifier (and not signification). See also: R. Barthes, Le plaisir du texte, Seuil, Paris 1973, p. 82. The term: signifiance comes from: Julia Kristeva, Semiotiké: Recherches pour une sémanalyse, Seuil, Paris 1969. Stanisław Rosiek, op. cit. Cf. R. Barthes, Le plaisir..., pp. 13-14. J. Derrida, Jacques Derrida, Writing and Difference, transl. Alan Bass, The University of Chicago 1978, pp. 353-354, 365. David R. Lachterman, ‘Noos’ and ‘nostos’: The Odyssey and the Origins of Greek Philosophy, [in:] J.-F. Mattéi (ed.) La naissance de la raison en Grèce, Actes du Congrès de Nice 1987, Paris 1990, p. 37 (Polish edition: ‘Noos’ i ‘nostos’: ‘Odyseja’ i źródła filozofii greckiej, transl. W. Michera, "Konteksty” 2-3/2003). Maurice Blanchot, Le chant de Sirènes, in: Le livre à venir, 192 Gallimard: Paris 2005 (1959), p. 9 sqq. It must be stressed, however, that Blanchot judged Odysseus pri­ marily within the context of the battle with the Sirens, i.a. by stressing the technical effort of maintaining a boundary between the real and the imagined (see: p. 16). One could say, therefore, that the purpose of this essay is to show the simultaneous presence in the Odyssey of a competing model, i.e. the ideological prox­ imity of Odysseus and the Sirens. 22 Gabriel Marcel, Homo viator, transl. P Lubicz, IW Pax: Warszawa 1984, p. 142. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa40dd73ac3344a3bac82bc5d1e145a5.pdf 68a96907f9efbad1bd75d3b177d550dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4997 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna nowoczesność Beduini Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4634 Title A name given to the resource The Invasion of "Jinn" Spirits/ Antropolog wobec współczesności Modernity and the Bedouin Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.121-125 tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource jakubowska, Longina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Longina Jakubowska University College Utrecht The Invasion of Jinn Spirits: Modernity and the Bedouin It was clear to her brothers that Mariam was possessed by a jinni (sing. jinni, pl. jinn). H e r behavior was erratic; one day she was listlessly sitting cross-legged w i t h o u t u t tering a word, and the next getting into agressive fits throwing harangues at anyone w h o passed by in language that was either unintelligible or abusive. She fought w i t h her husband, refused to have sex w i t h him, and was nasty toward her co-wife. Even worse, she was suspected to have spread malignant gossip about her cousin that led to the annulment of a marriage proposal. Fortunately this happened during the summer school vacation - Mariam worked as a special education teacher in town and her odd state was noticed only by her immediate family and neighbors w h o kept it as much a secret as one can in a community where most people k n o w one another. The story of Mariam's misfortune was t o l d to me one warm spring day in hushed voices laced w i t h dread. As the night fell, other stories followed, stories of magic, bewitchment, mystery and fear. Hers was a jinnii of a non-descript nature. The jinn w h o claimed the body of her neighbor d o w n the street had a name, a gender, and a place of origin; the beautiful European jinniya w h o fell in love w i t h h i m was called Janet. Spirit possession was an unexpected turn in my anthropological inquiry A t no previous point in time during the twenty five years of my involvement w i t h a Bedouin community in the Negev desert in Israel had I noted a significant presence of jinn in people's lives. For the next three weeks I was busily collecting stories of their interference. The local M u s l i m cleric and a jinn expert instructed me about their nature, their properties, and the remedies against them and allowed me to witness the means and ways of their exorcism. I remained skeptical throughout my inquiries because the victims were usually educated professionals in the nascent middle class w i t h the ambition to develop a modern and progressive community. The rich anthropological literature interprets the belief in jinn variously as an ar¬ rangement of cultural memory political strategy mental illness, 'folk' logic, or i n d i vidual subjectivity (see Boddy 1989; Bowen 1993; Crapanzano 1980; Siegel 2003; 121 �Longina Jakubowska Gregg 2005; Khan 2006). In this article, I explore the recent encounters of a bedouin community w i t h jinn to show how the stories about their sudden appearance are laced w i t h fear of the perceived disorder in communal and individual relationships. As jinn are believed to thrive on conflict, chaos and uncontrolled emotions, their emergence might be taken is an indicator of the state of the community at the m o ment. Modernization of the bedouin society brought a shift in norms and ambiguity about rules and as such the town became a ripe environment for the jinn to prey on. I suggest that the sudden invasion of the jinn can be attributed to the partial absorp¬ tion of the various discourses of modernity by the community at large as well as by individuals w i t h i n it. M o d e r n i t y came in uneven bundles of components and al¬ though the bedouin culture uses many of these components creatively, some are still misaligned w i t h the social structure to which they are applied. Furthermore, as argued by Appadurai (1996), the repertoire of ideas, images, concepts, and narra¬ tives that move across groups and cultures in the global terrain do so in an unpre¬ dictable fashion. They are mediated by indigenous concepts and practices - in this case the local concepts of health and well being - in the process of which the lines between the rational and the imaginary are blurred. The Bedouin of the Negev, a desert region in the northern Sinai, a pastoral nomadic society dependent on herding sheep, goats, camels and organized along the principles of a segmentary lineage system, became transformed into wage earn¬ ing urban dwellers in the course of the last half a century. The process of their sedentarization was gradual and had already started in the times of the O t t o m a n Empire but it dramatically accelerated in the period following the establishment of the state of Israel in 1948. A t first, tent encampments gave way to corrugated iron and wooden plank shantytowns and later to urban conglomerations of ugly cement buildings. A l t h o u g h currently the majority of bedouin live in towns, shantytowns d i d not completely disappear from the desert landscape. Conscious of the benefits urban centers provide (electricity, schools and health clinics), many others settled in vicinity encircling towns w i t h a ring of slums. The towns are located in desolate corners of the desert far from Israeli population hubs to which they are connected only by a single road. To those w h o do not expect them, they appear rather suddenly like a mirage amidst plastic bags - the scourge of the M i d d l e East - blown hither and thither by the w i n d . As they are built in approximately the same period of time 1 1 I n t h e 1940s, some 75,000 Bedouin inhabited the N e g e v ( M a r x 1967). F o l l o w i n g the establish- ment of Israel, most of t h e m became refugees i n t h e n e i g h b o r i n g Arab countries. T h e Israeli army m o v e d most of the remaining 11,000 b e d o u i n t o a reservation the size of a f r a c t i o n of t h e i r former ter¬ ritory. T h e reservation was r u l e d b y a m i l i t a r y a d m i n i s t r a t i o n , w h i c h s t r i c t l y c o n t r o l l e d the move¬ ments of b e d o u i n b y a system of permits. E x p r o p r i a t i o n of land b y t h e State, t e r r i t o r i a l displacement, and r e s t r i c t i o n on m o v e m e n t eradicated the nomadic and semi-nomadic economy as a result of w h i c h most m e n u n d e r t o o k wage labor i n the e x p a n d i n g Israeli economy: 122 �The Invasion of Jinn Spirits: Modernity and the Bedouin (in the 1980s and 90s), there is little that distinguishes one from another. Houses tend to be large enough to accommodate an extended family but their size is de¬ ceptive and does not necessarily indicate prosperity The size of families also tends to be large so it is not uncommon to have a couple of dozen people living under the same roof. W i t h the population of approximately 50,000 - about one-third of the entire bedouin population in the Negev - Rahat is the largest of all the settlements. It is a social mosaic of people of different origins and k i n groups, and predictably a fertile site for communal unrest and conflict. A l o n g a practically complete eradi¬ cation of pastoral nomadism, the settled bedouin experienced a degree of social disruption; urbanity and concomitant new economic configuration had repercus¬ sions for social structure. First, the emergent economic differentiation altered the traditional system of stratification based upon kinship. Some fared better than others and while a few descent groups, individual families, even individuals became pros¬ perous and rose in social status, most became trapped in the cycle of poverty, lack of education and structural underemployment. A m o n g other factors, this new eco¬ nomic differentiation and stratification is responsible for the emergence of new poli¬ tical ideologies. The urban Bedouin, particularly those w h o made it into the middle classes, are in search of a new definition of their identity. This search took them from initial malaise, to a brief experimentation w i t h Palestinian nationalism and most recently to Islamic fundamentalism. Where social change undermined local customs, the resulting vacuum opened the way for a more fundamentalist approach as a counterforce to modernization, westernization, emergent liberalism, but also cultural disintegration. N o t only is the Bedouin absorption of modernity fragmentary but so too is the assimilation of Islamic ideology N o r is it a simple issue. The Bedouin do not have an elaborate spiritual tradition. For a long time they were known among their sedentary agricultural neighbors for their rather rudimental knowledge of Islam and teased for lack of piety Being a M u s l i m increasingly implies a battlefield for contesting and opposing discourses on authenticity tradition, and modernity In the process of contestation surrounding 'authenticity' and 'tradition', certain Isla¬ mic symbols are actively chosen (or imposed) as crucial markers of cultural similar¬ ity w i t h the Islamic world and cultural difference w i t h others. Debates that emerged around the issue of modernization and the meaning of modernity occur in a highly charged political context of conflicting Palestinian and Israeli nationalisms. Many reject westernization and the homogenizing processes inherent in globalization yet they are not positioned outside the structures they so vehemently criticize: they hold government jobs, study at universities, or benefit from state assistance. M o d e r n ity is thought possible on the one hand through skills and scientific knowledge, and devout religious practice on the other, b o t h of which imply a break w i t h past tradi¬ tions. Islam also represents a way of overcoming what the Bedouin label as backward 2 2 In 2009 Rahat became t h e second largest A r a b t o w n i n Israel. 123 �Longina Jakubowska and traditional features of their society while the Islamization of daily life entails the de-beduinization of culture. Bedouin practices, which do not fall squarely in the generic Islamic tradition or contradict it, are discouraged, and the local cultural tradition has gradually been brought into accord w i t h scriptural teaching and Islamisized. This process is visible in the performance of ritual, daily dress (the substitution of the colorfully embroidered thob dress for a plain jilbab), disapproval of the vener-ation of holy men and pilgrimages to the shrines of saints, the denunciation of the use of talismans, etc. N o t only Bedouin material culture but also previous efforts to imitate Israeli architecture have been obscured by a more 'Arabic' style borrowed from the Gulf countries - ornamental Quranic inscriptions, pictures of Hassan al-Banna , decorative sculptures of coffee jugs placed over entrances, and spiraling towerlets. These new artifacts are evident manifestations of the influence of the media broadcasted from the Arab states, pilgrimages to Mecca, and visits to Gaza, the West Bank or Jordan. The new middle class is educated, bilingual, technologically sophisticated and integrated into the Israeli labor market. A l t h o u g h education is not its only formative factor, it has guaranteed a leap in economic and social advancement. This is w h y the retreat into what is called a "traditional" belief system as an explan¬ ation for social ailments is puzzling. 3 In what follows, I provide a short account of jinn from the perspective of Islamic tradition and its local Bedouin interpretation. The jinn have a rank and status in the Islamic universe. The most important textual verification of jinn is found in the Quran in Sura 72, titled Al-Jinn, as well as in prophetic tradition (hadith). The jinn are believed to be creatures made by G o d out of smokeless fire at the beginning of time much in the same way humans were made of clay and angels of light. Like humans, they form communities in the confines of which they conduct their lives: they eat, sleep, marry produce children w h o then go to schools, follow careers, and die. In contrast to humans, jinn are capable of form changing, fast movement, great acts of strength, and long lives. Some are said to be as old as 1000 years. They k n o w no limitations to time or space and can easily move between historical epochs and places. Like humans, they possess free will and are capable of making moral choices; they are drawn to b o t h good and evil and are endowed w i t h emotions and rational faculties. As w i t h the human world, the w o r d of Islam was sent to jinn through the Prophet Muhammad; in other words, jinn preexist Islam. Logically then, they follow different religions; some accepted Islam while others remained faithful to Buddhism, Hinduism, Judaism, Christianity or any other of the multitude of religious be4 ' Hassan al-Banna (1906-1949) was an E g y p t i a n social and p o l i t i c a l reformer and t h e founder of M u s l i m B r o t h e r h o o d , one of t h e largest and most influential 2 0 t h c e n t u r y M u s l i m revivalist organizations. 4 T h e jinn d o n o t exhaust the w o r l d of spirits in Islamic belief. There are also 'afrit, maridin, and the most f r i g h t e n i n g of all, the ghul. 124 �The Invasion of Jinn Spirits: Modernity and the Bedouin liefs. They also have names, gender and distinct personalities. Muslims believe that the jinn and humans share the earthly world but lead largely separate lives. W h i l e the jinn are invisible to the human eye (their name derives from the w o r d ijtinan, which means "to be concealed from sight"), they can observe the existence of humans. O n occasion, however, the t w o cross paths whereby the jinn enter the spaces inhabited by humans and often assume surreal forms, commonly appearing as a black dog in the least frightening version and as a two-legged donkey w i t h horns in its extreme version. One should never throw a stone at a black dog lest it might be a jinni in disguise w h o would inevitably seek revenge. In other local traditions, the jinn inhabit dark and deserted places, caves, and graveyards (Padwick 1924; Gregg 2005; Boddy 1989). The Bedouin believe that the creatures have a liking for all things d i r t y and smelly but water in particular; stale stinky water serves as a conduit between the world of humans and that of the jinn. They cherish darkness, which makes dusk and night dangerous times for humans. One has to be mindful about pouring out a bucket of water, or for that matter sweeping the yard at night, lest by mistake it splashes at a jinn lurking in the vicinity. The greatest danger from such disturbance of the jinn is that they may in revenge possess the disturber. To avoid misfortune, one is advised to utter the phrase 'bismillah ' ( i n the name of G o d ) while engaging in any activity that involves d i r t y water, particularly when in contact w i t h a human body, such as taking a bath (hamam), entering a latrine or a toilet. In Bedouin oral trad¬ ition, jinn are never benevolent, always devious and humans are in perpetual danger as jinn can take possession of their body at a w h i m . Jinn do not inspire but seduce to destruction; they 'possess' to destroy and not to make things possible. 5 6 7 Jinn possession can cause a person to have seizures and to speak in incom¬ prehensible tongues. The possessed are unable to think or speak of their own will. Numbness of limbs, a rash on the arms and legs, pulsating veins, stomach or back pain, persistent headache, and nausea can all be signs of possession but so can nightmares, lethargy, or aggressiveness. Jinn are also blamed for women's infertility or reproductive difficulties. N o t all types of disease and illness are attributed to jinn possession. In fact, the Bedouin are not necessarily given to magical thinking and prefer scientific explanations w i t h regard to any abnormal condition. Generally they seek modern treatment by consulting a medical doctor and follow the course of treatment prescribed by h i m . However, if the symptoms do not ease as expected 5 T h e most infamous is a jinniya (female jinn), k n o w n i n N o r t h A f r i c a as Aisha Qandisha w h o t y p - ically appears t o men as an irresistible and ravishing w o m a n . Failing t o notice her camel's (or goat's) feet, t h e y fall under her charm and soon discover themselves t o be i m p o t e n t w i t h any o t h e r w o m a n , i n c l u d i n g t h e i r wife, w i t h o u t Aysha's consent (Crapanzano 1980). 6 N o t unlike i n C h r i s t i a n t r a d i t i o n (see C h r i s t i a n 1996), children i n particular are e n d o w e d w i t h a g i f t of being able t o see the jinn; if one turns around and sees an unusual f o r m and t h e n one turns around again seeing it gone, it probably was a jinn. 7 Precautions are w o v e n i n t o d a i l y customs and etiquettes. 125 �Longina Jakubowska but recur or magnify and an abnormal state of body and mind continues, there is then reason to suspect interference of the spirits. Importantly, although the jinn seem to act in a whimsical and arbitrary fashion, not all people are equally susceptible to possession. The human body serves only as a receptacle for the spirits and indi¬ viduals have a degree of control/agency over the access they grant. True, a person might be at the wrong place at the wrong time and unwillingly provides an opport¬ unity for the jinni to enter his body; nonetheless it is his inner state that makes him a potential v i c t i m . Bodies are vulnerable when they are in a state of discord and disharmony. Thus, in a fashion, an unbalanced person facilitates the descent of the spirits and consequently makes h i m - through actions or emotions - an agent of his own possession. So what was it that caused Mariam's possession? T h e case of Mariam, the merry working woman According to community standards, Mariam married rather late. A t the age of 26, she willingly became the second wife of her maternal cousin A h m a d . Like a number of educated girls - she is a graduate of a Teachers College - she married a man whose education came to an end after only four years at school. She married happily and at the ceremony I attended radiated satisfaction and delight. The couple set¬ tled in a downstairs apartment of Ahmad's house while his first wife occupied the upper floor w i t h the children she had borne h i m . Ahmad's wives kept separate households but cooperated when necessary and in the eyes of the community formed a peaceful union. A t the end of her first year of marriage, Mariam gave b i r t h to Mahmud about the same time that Muhammad was b o r n to the first wife. The passing years cast some doubt at this apparent marital bliss as the first wife became thinner and left the house less often. Three births later Mariam was still cheerful and happily kept me informed about the ins and outs of life in a polygamous family. If someone was to be possessed by a jinni I would have expected it to be the first wife since they are often known to suffer upon their husband's second marriage and therefore I was surprised to hear of Mariam's malady. 8 The jinni might have gone undetected had she not gone on the pilgrimage to Mecca. Indeed, she had delayed the hajj for a long time - allegedly under the influ¬ ence of the jinni - giving such excuses as having to take care of her small children, lack of money or some other problem. Unfortunately the pilgrimage only worsened her state. The jinni is said to have left her at the entrance to Kaaba, the most holy site in Islam, as he had to since jinn cannot bear sacred spaces. Inevitably, he caught up w i t h her later but the experience of the pilgrimage left him unsettled, confused, and aggravated. Consequently, Mariam's behavior deteriorated. She began using 'ugly' words that sow unrest - words that were accusatory of others conducting unseemly deeds, repeatedly expressed desire to die, was often listless as if w i t h o u t 8 For the rising rates of polygamous marriages, see Jakubowska (2005). 126 �The Invasion of Jinn Spirits: Modernity and the Bedouin a will of her own and when she came to herself, behaved w i t h o u t the composure required of women, and finally, spoke in a bizarre tongue that could not be under¬ stood. As her fitful state continued and w o r d of Mariam's o d d behavior began to spread, her husband sought family counsel. The family advised h i m to call upon the help of sheikh Aodeh, the exorcist. Mariam, as I knew her, was always a person w h o explored the furthermost limits of social behavior. She had a lively but loud personality and was often outspoken about people and relations in the community. She also had a wide network of female relatives as well as friends w h o m she had met at school and at the college. H e r job made her commute to the other end of town and Mariam usually took her time coming home by making visiting rounds and drinking endless cups of tea on the way She d i d not need to hurry back home as her children were cared for by her cowife and her husband, who was employed in construction, returned home late. Mariam did not keep an ideal house. People thought that her children were not properly looked after and many wondered on what she was spending the money she earned. Her wide social circle provided information on the latest social events in the com¬ munity. She always knew about the most recent developments in marriage proposals, amounts of bride-price paid in marriage, the latest fashion, deaths and illnesses. This information is indeed valuable but needs to be cherished, treated w i t h discret¬ ion, and used wisely. Mariam had difficulties w i t h this; she was a gossip. She talked too much in a society where reputation is sometimes the only possession and breach of trust can have dire consequences. The experience of jinn possession made Mariam a changed person. It also changed the relations in her polygamous family She became mindful of her children, started to spend more time at home and developed a better working relationship w i t h her co-wife w h o cheered up considerably But she remained fearful. Even after the treatment was successfully completed she was afraid of being alone at home and took to reading the Quran frequently W i t h her newly found conscientiousness she instant¬ ly recognized the symptoms of possession in her sister-in-law. T h e case of Sabiha and her mood swings Perhaps for Muhammad, Mariam's brother, the jinn are more real than for others be¬ cause they have brought misery into his house and his family, the family he had de¬ sired more than anything else and had fought long and hard for. It was not easy to marry Sabiha, the girl of his dreams. They were b o r n to related lineages and grew up in houses w i t h i n sight of one another. Usually such a close relationship is an asset when considerating marriage because kinship and physical proximity are believed to promote solidarity, but not in this case. His brothers advised against the mar¬ riage. They had n o t h i n g against the girl but were generally not fond of women in that family One must take a look at the behavior of the mother to k n o w how the daughter will turn out, they said. H e fought w i t h his brothers about marrying 127 �Longina Jakubowska Sabiha and fended off doubts on the part of her family that was equally skeptical about the wisdom of his marriage proposal. Muhammad was at that time a meager construction worker and they had hoped for a better marriage prospect for their daughter w h o was a university student. Sabiha was flattered b y the dedication w i t h which Muhammad pursued her but rather non-committal as is proper for a well-rais¬ ed girl. Finally, he won and married the girl he loved but this was not t o be a match made in heaven. Soon afterwards he became alarmed b y the noticeable difference in her behavior; from a nice girl w h o gladly helped out in the parental household she was changed into an unpleasant woman w h o neglected her duties. She was rigid in bed if she shared it w i t h h i m at all, and was suspected of mistreating their young daughter. There was also the puzzling difference between the way she spoke w i t h him on the phone w i t h sweetness and concern and the way she acted while at home where n o t h i n g pleased her. W h e n at home she looked for an excuse t o fight and was inconsistent w i t h her demands, for example, she insisted on them taking a vacation together, but once they had done so, she refused t o leave the hotel even for a meal. Sabiha cannot explain her own behavior either but something makes her act this way the minute she gets close t o home. For a while i t was thought that her mood swings resulted from the pressure of combining her studies at the university w i t h domestic life but the summer vacation brought no relief. Even then she used any ex¬ cuse to be away from home, leaving the child under the care of her mother-in-law. W h e n she d i d stay at home she wore a rather sour face. Muhammad was desperate. H e considered himself to be a caring husband and a devoted father. There was little he could d o but divorce Sabiha or beat her as her brothers advised him t o do. H e could also send her back t o her father, which he would rather have avoided since he deeply respected his father-in-law but he would have t o unless the sheikh could chase the jinni away. This would not be the first case of jinn possession in his wife's family T h e b o d y of Sabiha's sister was also invaded by a jinni whose presence manifested itself by a persistent rash on her hands that would not go away after medical treatment. Muhammad recalls how her body instantly reacted t o the very presence of the sheikh. First she began t o shake and then went rigid but his intervention helped. Encouraged by this experience, Muhammad fetched the sheikh. Sabiha was asleep at the time and d i d not wake up throughout his administrations, wondering later where the bruises on her body had come from. Her state of mind improved and she felt happier after the treatment; unfortunately for her and Muhammad the effects only lasted about a week-and-a-half, after which she lapsed into her former state. Is this simply a case of unrequited love? The case of a smart girl w i t h ambitions who married a good hearted but not well educated man w i t h w h o m she could not find fulfillment? T h e discourse of love as the driving force behind marriage came t o the Bedouin society as part and parcel of modernization. Marriage used to be regulated b y family politics. A successful match determined access t o pastures, formed 128 �The Invasion of Jinn Spirits: Modernity and the Bedouin political alliances, and extended or cemented relations w i t h i n lineage and outside of it. Romantic love, although celebrated in poetry and songs, had little to do w i t h it. As the society individualized and greater pressure was put on fission than on fusion, the notion of romantic love as a prerequisite for marriage gained strength along w i t h the notion of marital compatibility. To the distress of b o t h Muhammad and Sabiha, b o t h discourses are only partially and unequally absorbed. The cases of Mariam and Sabiha should not make the impression that only women, or in particular obstinate young women w h o attempt to shed social conventions, are in danger of jinn possession. Women indeed constitute the majority of victims for a good reason; they occupy a vulnerable position in a patrilineal society and in turn make men vulnerable. T h r o u g h marriage, they provide links between k i n groups that are essential to the formation of networks of mutual assistance. This is the source of their personal empowerment, but also structural weakness. Patriarchal ideology demands from a woman unequivocal dedication to the family of her hus¬ band while emotive attachments oftentimes pull her towards her family of origin. The social bonds they forge are fragile and broken women are caught in the web of conflicting interests and divided loyalties while their intermediary position makes them distrusted by either side. Women's structural liminality is exacerbated among the middle class w i t h its newly acquired model of the individuated nuclear family and the desire for privacy. Unfortunately, this model is awkwardly positioned in a system that makes women ultimately dependent on their male relatives, foremost their fathers and brothers, in the case of divorce, abandonment, or widowhood. Fur¬ thermore, as noted in anthropological literature ( L e w a n d o - H u n d t 1984), Bedouin women are prone to express distress and unhappiness through illness, as illness is a socially legitimate reason to seek and receive attention from others, most notably male family members. It is also clear that the development of women's education and employment is shifting expectations w i t h regard to gender roles and the propriety of women's behavior. In her study of magic practices in Morocco, Kapchan (1996 : 236) states that: i n d i s c u s s i n g magical practices, w o m e n are e x p l o r i n g t h e f u r t h e r m o s t l i m i t s of social behavior, v i c a r i o u s l y e n t e r i n g i n t o p o s s i b i l i t i e s o f f e r e d b y acts of transgression. T a l k of m a g i c stretches t h e l i m i t s of m o r a l license b y e x e r c i s i n g m a x i m a l l i b e r t y i n v e r b a l performance. I suggest that spirit possession among the urban Bedouin performs the same function. It allows women to act according to a different code while dispensing responsibility for d o i n g so. This is, however, not to say that women are the only vic¬ tims as the family saga of spirit possession continues. 129 �Longina Jakubowska T h e case of Najwa's misbehaving husband Najwa married well, a handsome lawyer from a prestigious but traditional Bedouin family. They led a somewhat itinerant life. Yusef worked in a law firm in the city of Beer Sheva and Najwa taught elementary school in Rahat. Life in the city d i d not suit either of them and she felt uncomfortable staying w i t h her in-laws, a polyga¬ mous " o l d fashioned" family so eventually they compromised by renting a house in Najwa's old neighborhood. It took a while before Najwa became pregnant w i t h their first child and then a difficult pregnancy was followed by the premature b i r t h of a baby girl w h o spent the first months of her life in an incubator. A l t h o u g h Najwa's next pregnancy was welcomed, it was followed by a sudden change of be¬ havior in her husband. Yusef avoided her presence, hardly ever spoke to her, refused to share a bed w i t h her, and worst of all began drinking alcohol. Najwa was very concerned. She knew from similar cases that her domestic situation was likely to deteriorate and might end in divorce and that the life of a divorced woman was grim. She approached her brothers w h o appealed to Yusef's conscience, sense of responsibility and Islamic morality Yusef stubbornly refused to listen to anyone and made no attempt at changing his behavior. A t her wits end, Najwa sought the counsel of sheikh Aodeh. As expected, the sheikh detected the presence of a jinni, or rather a female jinniya w h o had fallen in love w i t h Yusef and had possessed his body It was not easy to expel her for she liked Yusef and refused to leave h i m . The sheikh argued that Yusef was a married man and that his wife was concerned. "She should not be", answered the jinniya, there is enough r o o m for four women in Yusef, allud¬ ing to the Bedouin practice of polygamy It was only when the jinniya started using vulgar and sexually suggestive words, some of them in English, 'fuck you' for instan¬ ce, that sheikh Aodeh lost his patience. First, he clutched Yusef's throat and made the jinniya speak in Arabic. She stopped resisting and left Yusef's body peacefully after which Yusef returned to his former good-natured self. Anxiety about impending fatherhood, especially after the distressing experience of the b i r t h of the previous child is interwoven here w i t h sexual temptations and Islamic justifications for male promiscuity. The reference to foreign women is not arbitrary because the town has a growing number of legally sanctioned marriages and even a greater number of clandestine relations w i t h non-Arab women. The rapid influx of Russian Jews in the wave of immigration to Israel that took place in the 1990s found its way also into Rahat. Some Russian women - one can speculate that those w h o found themselves on the margins of the Israeli society - entered into polygynous marriages but by no means are they the only foreigners w h o marry Bedouin. O t h e r European women, including N G O employees and volunteers for example, as well as wives brought from the countries where young men had studied or worked have become part of the community. These women are assigned a greater sexual drive and freedom which are believed to threaten the established sexual mores in the community. Their presence also introduces an element of potential 130 �The Invasion of Jinn Spirits: Modernity and the Bedouin competition w i t h indigenous women, to which the jinniya inhabiting Yusef's body alluded. Exorcising jinn Sheikh Aodeh is not afraid of jinn. His power comes from personal charisma and the knowledge of the Quran, which he knows by heart and of which jinn are aware. H e is interested in whether the jinn are killed as the result of his administrations. H e fol¬ lowed special training in exorcism and has recently opened a practice in a nearby mosque, a practice that is solely dedicated to exorcism. His is not the only practice in the area but it is a very successful one. Sheikh A o d e h receives as many patients as he can accommodate in his schedule - 4 or 5 a day Those he cannot treat immedi¬ ately are either put on a waiting list or referred to other sheikhs. Sheikhs vary in their reputation and specialization and command different degrees of authority over the spirits. M i n o r cases of affliction can be treated by sheikhs w i t h less expe¬ rience while more serious ones demand the attention of a powerful healer. Sheikh Aodeh enjoys great respect among humans and jinn alike and some patients choose to wait their turn. In fact, the practice is run like a modern psychotherapy clinic. Appointments are made ahead of time, patients arrive in a small waiting hall to be admitted to the treatment room at the scheduled time, and after completing the therapy exit through a different door, all of which assures confidentiality and privacy The sheikh is proud of the modern way in which he manages the clinic. His clientele consists of members of the emergent middle class and his patients are teachers, ac¬ countants, and businessmen. H e understands their concern for discretion as jinn possession is an indication of mental dysfunction and thus should be hidden from the public eye. If disclosed, it might affect their personal reputation and honor. Once the domain of kin groups, honor in the middle class has been transformed into a personal rather then collective property. The privatization of reputation, along that of material possessions and space, compels to secrecy and withdrawal behind high fences and closed gates. O n the occasion of exorcising Mariam's jinni, Sheikh A o d e h started the exami¬ nation by placing his right hand on the patient's head and reciting the Quran. This procedure can assert the jinni's kind, strength and resolve. As mentioned before, jinn are endowed w i t h different personalities and are differently embedded in a patient's body Each requires different treatment. The sheikh usually puts headphones on the victim's ears and plays Quranic recitations for anywhere between 15 to 60 minutes after which the afflictions usually go away If this fails, he increases the volume and the duration of treatment (up to 3 hours at full volume). This weakens the jinni w h o starts to shake, opens and closes his eyes, and eventually begins to talk for jinn are compelled to speak as the result of having listened to the Quran. The sheikh asks him w h o he is, what his name is, and who sent him. However, it is thought useless to engage in a long conversation w i t h the jinni and the sheikh makes haste. It helps 131 �Longina Jakubowska to convert the jinni to Islam because it is then easier to expel him/her from the victim's body If the jinni still refuses to leave, a more drastic approach is necessary The sheikh strikesthe legs, arms and hands of the v i c t i m w i t h his own hand, a plastic tube, a sandal - the latter hurts the dignity of the jinni and he usually gets resentful of such treatment. In the most difficult cases he might apply electric shocks. Sheikh Aodeh emphasized that the v i c t i m is not conscious of what is happening and does not experience pain. The jinn are known to be physically strong and sometimes it takes a couple of people to pin the victim's body to the ground. In Mariam's case the sheikh d i d not go beyond Quranic recitations. Sensing the strength of the jinni that possessed her, he referred her to a more powerful healer in the West Bank. The jinni caught w i n d of it and - since jinn k n o w the skills of their adversaries well - became afraid. H e started speaking as soon as the four of us (Mariam, her husband Ahmad, her brother Muhammad and me) started driving her to the appointment. Mariam's body went limp and while words came out of her mouth she was not conscious of what she said. The jinni moaned in an o d d voice that was thickened w i t h fear, dreading the encounter w i t h an exorcist and his own inevitable disappearance in t w o hours, which is the time it took to get from Rahat to our desti¬ nation. H e knew every person in the car, private details of interpersonal relations (such as the nickname Muhammad uses to address his sister), and the road we took. Questioned about his identity, he admitted to be a 200 year-old Jew by the name of Tzvi. As jinn are known to lie, Muhammad asked questions. W h o owned the land we were passing through at the moment? A f t e r a minute of concentration, during which Tzvi tried to remember, he answered that it belonged to A b u Zbal (a ficti¬ tious name, such as Jones). Muhammad retorted, ' i t belongs to the Jewish state now'. 'The state is (here a disparaging adjective)', he answered, which brought doubts about his identity, as no Jew would say such a t h i n g about Israel. As Tzvi, if that was really his name, was getting increasingly worried about his imminent de¬ mise he became more aggravated but nonetheless stayed sharp in the ability to ob¬ serve his surroundings. H e detected Muhammad's efforts to record the conversation on a mobile phone, a phone that was hidden from his sight, which made h i m curse and threaten to suffocate Mariam. The atmosphere in the car was tense and we all yearned for the journey to end. Indeed, not all practices are like that of Sheikh Aodeh. U p o n arrival in front of a rather ordinary house in a crowded Palestinian village we were immediately led to the sheikh. We not only had an appointment but we also came from far away and because of it were given special consideration. The yard was teeming w i t h people patients and their relatives and guardians - who, chatting and commiserating, sat in groups prepared for a long wait. Tzvi went quiet and we almost carried Mariam into the house. Ushered into a plain room, we placed her on the only chair that stood in the middle. Just like Aodeh, the sheikh began the session by engaging in a conver¬ sation w i t h the jinni, the details of which I no longer recall being confused by what 132 �The Invasion of Jinn Spirits: Modernity and the Bedouin followed. H e r body began shaking, fell of the chair in convulsions, and the men had to pin it to the floor. Once she was immobilized, the sheikh pressed two sticks on Mariam's throat - one in front and one in the back, long enough for the jinni to aban¬ don her body but short of strangling her. A f t e r the pressure on her throat was re¬ leased she v o m i t e d profusely and was t o l d to rest, forget about her experience if she could, remain silent about it if she couldn't and read the Quran as often as possible. W h e n the session ended Mariam looked tired but in control of her b o d y and mind. We discretely left a monetary donation and received further instructions. If the treatment d i d not accomplish the desired effect, the v i c t i m must read the Quran for 40 days and apply olive o i l to the ailing parts of the body, all of which should make the jinni shrink. Alternatively, the v i c t i m must wash her hands, sometimes even her entire body in water mixed w i t h olive oil over which Quranic phrases had been read, or drink the miraculous water from the well of Zamzam. If the jinni still refuses to leave, the treatment must be repeated from the beginning. 9 I am not sure whether the jinni that possessed Mariam is gone forever or whether she can be harmed again. She believes that he might be around, invisible but present. The sheikh who diagnosed the spirit's presence in her body was able to determine that he came from beneath the floor of her bathroom and advised her to destroy it completely and throw the rubbish away. This she d i d . If there is a debate among Islamic clerics regarding the humanitarianism of the methods of treatment applied, it is not noticed in the town. Both victims of posses¬ sion and the witnesses to it insist that the treatment is painless. Methods recom¬ mended by Islamic scholars (Aziz 2001) to exorcise spirits are more gentle: recalling G o d and the frequent recitation of the Quran (dhikr), blowing into the victim's mouth, cursing the jinn and commanding h i m to leave. T h e trouble with jinn W h y all the trouble w i t h jinn? The actions of jinn spirits are invoked to explain a va¬ riety of unusual feelings and behaviors, unexplained ailments, emotional conflicts or disturbed interpersonal relationships. A n y discourse of disharmony is accompanied by the appearance of stories of jinn possession. W i t h a great deal of sociological insight, the Bedouin ascribe the rise of jinn to the problematic relations developing in their community. Perhaps this is the consequence of thoughtless mimicry of the West, unselective modernity, and disjunctures between the environment, economy, culture, and politics in the context of Arab-Jewish relationships. There are anecdotal cases of what I term political jinni, or jinnjehudi, the Jewish jinn who are known for their viciousness and unrelenting hostility towards host bodies. Jinnjehudi are also difficult to exorcise since they refuse to convert to Islam, some say because they find 9 T h e w e l l of Z a m z a m is located i n t h e al-Haram mosque in M e c c a . A c c o r d i n g t o Islamic belief, it contains a miraculously generated and miracle-making water. 133 �Longina Jakubowska it a too difficult and cumbersome religion to practice. The character ascribed to them reflects the perception held by the Bedouin about the larger framework in which they exist, the framework that disembedded them, to use Giddens' term (1990), from an autonomous political self-regulatory system, economic resources, and cultural selfhood. Yet they are not passive recipients of i m p o r t e d ideas and discourses. Like other local communities (Tsing 2000), the Bedouin also draw from the plurality of cultural centers. Interacting w i t h various metropolis (Arab, Israeli, Euro¬ pean), they adopt certain forms and cultural perspectives into personal repertoires internalizing the values allegedly contained in them and indigenizing them one way or another. References Appadurai A . 1996 Disjuncture and Difference in the Qlobal Cultural Economy, i n : Modernity at Large: Cultural Dimensions of Globalization, Minnesota Aziz S. 2001 Jinn and Cross-cultural Care, "Journal of the Royal Society of Medicine", v o l . 98(8) Boddy J. 1989 Wombs and Spirits: Women, Men, and the Zar Cult in Northern Sudan, Wisconsin Bowen J. 1993 Muslims through Discourse: Religion and Ritual in Qayo Society, Princeton Crapanzano V 1980 Tuhumi: Portrait of a Moroccan, Chicago Christian W 1996 Visionaries: The Spanish Republic and the Reign of Christ, California. Giddens A. 1990 The Consequences of Modernity, Gregg G. 2005 Stanford The Middle East: A Cultural Psychology, O x f o r d Jakubowska L. 2005 The Paradox of Modernity: Polygyny Among Urban Bedouin, i n : Crosscultural Interdisciplinary Feminist Research: Far to Near East, ed. E. Pakszys, Poznan Kapchan D 1996 Gender on the Market: Moroccan Women and the Revoicing of Tradition, Pennsylvania 134 �The Invasion of Jinn Spirits: Modernity and the Bedouin Khan N . 2006 Of Children and Jinn: An Inquiry into an Unexpected Friendship during Uncertain Times, "Cultural Anthropology", vol. 21(2) L e w a n d o - H u n d t G. 1984 The Exercise of Power by Bedouin Women, i n : The Changing Bedouin, eds. E. Marx, A. Shmuelli, N e w Brunswick, pp. 83- 124 Marx E. 1967 Bedouin of the Negev, N e w York Padwick C. 1924 Notes on the Jinn and the Ghoul in the Peasant Mind of Lower Egypt, "Bulletin of the School of Oriental Studies", vol. 3(3) Siegel J. 2003 The Rope of God, Michigan Tsing A . 2000 The Global Situation, "Cultural Anthropology", vol. 15 (3) 135 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b46373f39d7c962acc626e3a17b8a46b.pdf fb1f5838b2257a948f310a24f5824b08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2844 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2651 Title A name given to the resource The Mystery of Man: between Art of Life and Absolute Truth=Malinowski i Witkacy: między sztuką życia a prawdą absolutną / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.398-417 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barański, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Janusz Barański JANUSZ • T H E MYSTERY O F MAN: BETWEEN A R T O F LIFE A N D A B S O L U T E T R U T H exhibition contains a discernible invitation to a discussion on a theme which contemporary philosophy, the humanities and the social sciences find so highly absorbing: what is the nature of the matter filling this conceptual space, whete, if at all, lies the boundary dividing the two spheres of creativity, and are there any absolute criteria making it possible to tesolve the question of the specificity of science and art? Are the two creators truly exceptional from a perspective of questions characteristic for the passing century? B A R A Ń S K I T h e Mystery of M a n : between A r t of Life and Absolute Truth Indubitably, their works belong to those studies which need to be te-read and interpreted anew. The question is: for how long? It would seem that the cteator of functionalism has already shared the fate of all the classics, just as the successive etiquettes of a catastrophist or existentialist were to lead to the discovery of cozy and unquestioned pigeon holes for the authot of the conception of Pure Form. Meanwhile, at the turn of the century, Malinowski's unassuming Diary became one of the witnesses of the prosecution in a trial concerning anthropological validity as well as all varieties of cognitive tepresentation, while some of Witkacy's novels ate ptesented as evidence of his role as a social visionary.' The above are only some of the cognitive, metaphysical, social and aesthetic problems disclosed by an exegesis of the writings. What is the reason for the renaissance of the thoughts of the classics - in some instances, a tenaissance that is permanent and unchanging for centuties, as is the case in philosophy, while the thoughts of othets are revived only within a certain epoch, which, howevet, they form and compel to teflection? Let us recall the most recent significant intetpretations of the works by both masters, carried out by researchers distant both geographically and from the viewpoint of the generations they represent. B etween science and art - this subtitle of an exhibition presenting creators who indubitably have become part of a pantheon of leading twentieth-century thinkers, fully teflects the dilemmas faced both by them as well as many of their contempotaries and generations of successors, who inherited problems emergent in the space between finesse and geometrique. Needless to add that a complete discussion on these dilemmas cannot be accomplished in a brief sketch which, in its capacity as a mete illustration to the exhibition, is to focus predominantly on issues concealed within it. Furthermore, in the case of Witkacy in particular we ate dealing not solely with a variety of views, frequently quite diffetent in reference to assorted domains of his philosophy, but also with their evolution in time. In other words, a comparison of philosophical premises can be conducted mainly in the not all that numerous "common fields" of delibetations. Here, the expanse of the intetests pursed by Witkacy exceeds fat beyond the range of Malinowski's interests, although he too did not shy from topics both difficult and suprathematical. Nevertheless, he cannot be by any measure labelled a philosopher, which the authot of Nowe formy (New Forms) unquestionably was. 1 2 It could appeal at first glance that the mentioned domains of creativity are ascribed, on the one hand, to Malinowski (science) and, on the other hand, to Witkacy (art). Even the design of the catalogue, whose covet depicts two closely adjoining faces, with the coldly glimmering eyeglass of the anthropologist next to the emotional gaze of the artist, seems to suggest a dual perception of their mission. This image probably supplements the univetsal belief about the gravity and scientific reliability of one, and the eccentricity of the other Nonetheless, the opinion that the intention of the exhibition is to present two great men of science and art contains such a dose of logical diplomacy that it may be deciphered both in terms of conjunction and disjunction. Despite the well-worn view about the inclination towards ascribing what is scientific to the author of Argonauts of the Western Pacific and the artistic to the author of Nienasycenie (Insatiability), the very conception of the 398 When Clifford Geertz formulated his fully mature opinions about cultural systems Maciej Soin was barely learning how to utter first articulated sounds. Nevertheless, almost at the same moment in history, they both ptesented views temarkably concurrent in their interptetations of the oeuvre of the two masters. 4 Geertz noted that during the 1920s ethnography assumed an introspective character due to modernistic ideas and certainly as part of a current of the entire antipositivistic bteakthrough, including a critique of evolutionism conducted, after all, by Malinowski himself. Here is a slightly longer fragment of a commentary to this opinion, with Malinowski as the leading hero of the research petspective: 'Malinowski's main way of going about this formidable task was to project in his ethnographical writings two radically anthithetical images of what he variously refers to (though, like the morning star, the evening star, and Venus, they all denote the same resplendent object) as the 'competent and experienced ethnographer,' 'the modern anthropological �Janusz Barański • MALINOWSKI I WITKACY: MIĘDZY SZTUKĄ ŻYCIA A PRAWDĄ ABSOLUTNĄ M iędzy nauką a sztuką, podtytuł wystawy poświę­ conej twórcom, którzy bez wątpienia weszli do panteonu czołowych myślicieli dwudziestego wieku, oddaje w pełni miarę dylematów, z którymi przy­ szło mierzyć się im samym, ale i wielu ich współczesnym, jak również pokoleniom następców, którzy dziedziczą pro­ blemy wyłaniające się w przestrzeni pomiędzy skrajno­ ściami finesse i geometriąue. Zbędne dodawać, że pełne ukazanie tych dylematów nie jest możliwe w krótkim szkicu, który - będąc tylko ilustracją do wystawy - ma skupić się przede wszystkim na problemach w niej skry­ tych. Ponadto, zwłaszcza w przypadku Witkacego mamy do czynienia nie tylko z bogactwem poglądów często odmiennych w odniesieniu do różnych działów jego filo­ zofii, ale także ewoluujących w czasie. A więc porówna­ nie filozoficznych przesłanek ich dzieł może odbyć się głównie na „wspólnych polach" ich dociekań, których nie było przecież aż tak wiele. Tutaj rozległość zainteresowań Witkacego przewyższa dalece zakres dziedziny, którą zaj­ mował się Malinowski, choć i on nie stronił od tematów tyleż trudnych, co ponadczasowych. Nie można jednak żadną miarą określić go mianem filozofa, którym - bez wątpienia - był autor Nowych, form. Zrazu wydawać by się mogło, że wymienione dziedzi­ ny twótczości przypisane zostają oto z jednej strony Mali­ nowskiemu, a więc nauka, z drugiej zaś Witkacemu sztuka. Nawet plastyczny zamysł katalogu, na którego okładce widać dwa oblicza ściśle do siebie przylegające, gdzie błyszczące zimnym refleksem szkiełko antropologa sąsiaduje z pełnym czucia wzrokiem artysty, zdaje się su­ gerować dualne widzenie ich misji. Taki oto obraz dopeł­ nia zapewne potoczne mniemanie o powadze i naukowej rzetelności jednego, zaś ekscentryczności drugiego. Wsze­ lako stwierdzenie, że ideą wystawy jest prezentacja dwu wielkich postaci nauki i sztuki, zawiera taką dozę logicznej dyplomacji, że da się czytać zarówno w terminach koniunkcji, jak i dysjunkcji. Wydaje się jednak, że mimo utartego poglądu o wyłączności jednego z dwojga, a więc skłonności do oddania tego, co naukowe - autorowi Ar­ gonautów, a tego, co artystyczne - twórcy Nienasycenia, dopatrzyć się można w zamyśle wystawy zaproszenia do dyskusji, tak przecież absorbującej współczesną filozofię, humanistykę i nauki społeczne: jak wygląda materia wy­ pełniająca ową konceptualną przestrzeń między, gdzie jeśli w ogóle - przebiega granica dzieląca dwie sfery twót­ czości, czy istnieją absolutne kryteria, które pozwalają rozstrzygać o swoistości nauki i sztuki? Czy w perspekty­ wie pytań, tak charakterystycznych dla mijającego wieku, ci dwaj twórcy są aż tak wyjątkowi? Dzieła obu należą niewątpliwie do tych, które doma­ gają się ponownych odczytań i interpretacji. Jak długo? Wydawało się, że twórca funkcjonalizmu podzielił już los wszelkich klasyków, podobnie podsumowujące etykietki, kolejno - katastrofisty czy egzystencjalisty, miały dopro- J A N U S Z B A R A Ń S K I Malinowski i Witkacy: między sztuką życia a prawdą absolutną wadzić do znalezienia przytulnych i niekwestionowanych szufladek dla twórcy koncepcji Crystej Formy. Tymczasem niepozorny Dziennik' Malinowskiego stał się u schyłku wieku jednym ze świadków oskatżenia w procesie o pra­ womocność antropologicznej, jak i wszelkiej poznawczej reprezentacji, zaś niektóre powieści Witkacego przedsta­ wiane bywają jako dowód jego społecznego wizjoner­ stwa.' A to tylko niektóre z problemów natury poznaw­ czej, metafizycznej, społecznej, estetycznej, które ujaw­ niają się z egzegezy ich dzieł. Co sprawia, że myśl klasy­ ków odradza się - niektórych w sposób permanentny, nie­ zmiennie od setek lat, czego bodaj najbardziej doświadcza filozofia, innych choćby tylko na przestrzeni pewnej epo­ ki, ale formując ją i zmuszając do refleksji? Przywołajmy tutaj bodaj ostatnie znaczące interpretacje dzieł obu mi­ strzów, odczytania autorstwa badaczy równo odległych geograficznie, co pokoleniowo. 2 Kiedy Clifford Geertz wypowiadał już swe w pełni doj­ rzałe poglądy na temat systemów kulturowych, Maciej Soin uczył się dopiero wypowiadania pierwszych artyku­ łowanych dźwięków. Obaj jednak niemal w tym samym momencie historii myśli przedstawiają poglądy zastanawiająco zbieżne w swej interpretacji dzieła dwóch mi­ strzów. Dodajmy jednak, że każdy z nich wypowiada się tylko na temat jednego z nich. Nie bez związku z modernistycznymi ideami, a na pewno na fali całego antypozytywistycznego przełomu, włącznie z krytyką ewolucjonizmu, podjętą przecież i przez samego Malinowskiego, w latach dwudziestych jak zauważa Geertz - etnografia przybrała charakter introspekcyjny. Przytoczmy dłuższy nieco fragment komentarza do tego sformułowania, z Malinowskim jako czołowym bohaterem tej badawczej perspektywy: 4 Główny sposób, w jaki Malinowski poradził sobie z tym wielkim i niezwykłym zadaniem, łączy się z projekcją we wła­ sne pisarstwo etnograficzne dwu radykalnie a n t у t e t у с z n y c h (podkr. JB) obrazóui tego, do czego odwoływał się w rozmaity sposób (chociaż podobnie jak gwiazda zaranna, gwiazda wieczorna i Wenus denotują one tę samą rzecz) jako „kompetentnego i doświadczonego etnografa", „nowoczesnego 399 �• T H E MYSTERY O F MAN: BETWEEN A R T O F LIFE A N D A B S O L U T E T R U T H Janusz Barański explorer,' the fully professional 'specialized fieldworker,' the 'chronicler and spokesman of... »savages«, a few awateness of one's own alien nature, a fact of the consciousness irreducible to biology. This is the reason why the young philosopher Maciej Soin proposed the following synthesis of Witkacy's oeuvre: and thousand practically naked.' On the one side the absolute Cosmopolite, a figure of such enlarged capacities for adaptabiUty and fellow feeling, for insinuating himself into The basic outcome of an analysis of the theoretical practically any situation, as to be able to see as savages see, structure ofWitkiewkz's think as savages think, speak as savages speak and on a mechanism of objectivisation and relativisation, defining the philosophy is the disclosure of occasion even feel as they feel and believe as they believe. On inner complications of his historiosophic, ontological and the other, there is the Complete Investigator, a figure so aesthetic reflections. In each of the domains with ńgorously Witkiewkz objective, dispassionate, thorough, exact, and whkh dealt there recurs a similar antinomy (my disciplined, so dedicated to wintry truth as to make Laplace emphasis - J. B.) of the "objective" theory, Umiting cognitive look self-indulgent. High Romance and High Science, seizing and axiological claims, and the "subjective" theory, as if immediacy with the zeal of a poet and abstracting from it with corresponding more to the wishes or preferences of the zeal of an anatomist, uneasily yoked. 5 (my emphasis - J. Witkiewkz and obstinately surmounting barriers placed by "objectivism" B.) We shall take a closer look at the antinomies mentioned by both commentators - Geertz and Soin. A t this stage, howevet, let us consider a slightly more general presentation of creative personalities, a factor which consequently affected also writings. These two extreme attitudes wete viewed by the coworkers and students of the author of Coral Gardens and Their Magic according to the principle of mutual exclusion; for instance, Frazer perceived Malinowski as an aloof scientist, while Firth ascribed the ability of selfidentification with the natives. Actually, we are dealing with an inner rift between the requirements of scientific reliability conceived in the positivistic manner, and the sheet "resistance of matter" on the part of examined culture and its users, which methodologically and theoretically did not succumb to a uniform and exhaustive interpretation. True, such feats could have been achieved by Frazer in the comfort of his study, by suitably adapting data to an earlier accepted thesis, but fieldwork dispersed doubts concerning the possibility of determining an adequate level of representation. This dilemma appeared with full fotce in the aforementioned Diary, which Malinowski kept parallel to studies conducted in the Trobriands: the antinomy of the demand of an indubitable validity of knowledge, and, on the othet hand, the process of its attainment, brimming with fundamental doubts. This was the reason why James Clifford described him as a mercurial, trying out different voices, personoe' . 1 Furthermore, in the case of Malinowski, such an introspective nature of ethnogtaphy was profoundly connected with his personal style, in which writing ethnography and the fashioned wholes of a self and of a culture seem to be mutually reinforcing allegories of We cannot underestimate those personality features which became part of adult life, indicated, for example, by Daniel Gerould, and in particular the fact that, in his opinion, Privileged children, coddled "mother's boys," secretly convinced of their own worth yet unsure of themselves in an alien world. The apparently trivial statement about being "mother's boys" is especially significant, and confirmed at the very least in the confessions made by Malinowski, who may be ascribed such a feature as if "with eyes shut", in view of the fact that his father died when he was still a child. The Diary contains confessions indicating a vivid 9 longing for the mother: "I/1 could keep in communication with Mother 1 would not mind anything and my low spirits would have no deep foundation," 10 a sentiment which should not come as a surprise once we recall that Malinowski's mother accompanied him constantly during his European journeys as well as during the first period of his studies and wotk in London. Apparently, it is in this circumstance, namely, the upbringing by his mother, that we should seek, alongside othet inclinations, the reason for Malinowski's difficulties with achieving a mature and relatively balanced attitude towards women. He himself offers numerous proof in assorted fragments of the Diary, revealing the tortures inflicted by the beautiful and whimsical Otolia Retinger , with whom he had an affair in London prior to the depattute for the Trobriands, or 11 identity . In a word - we are dealing with creative activity serving the process of personality integration, as classical psychoanalysis would have put it. 7 admitting outright: I fondle tarts as God has ordained us to do - a description of his experiences already on the Trobriands. In the meantime, Malinowski went through the turmoil of a relationship with Elsie Rosaline Mason, his future wife; at the time when the two were seriously considering the possibility of marriage, he was, according to his daughter Helen Wayne, still engaged to Nina Stirling in Adelaide and additionally flirted in Melbourne." Much better known are Witkacy's tumultuous relationships, including his engagement to 12 Thete are no doubts that this introspective feature was also extremely characteristic for the moulding of Witkacy's views. Suffice to mention the incessant games he played with himself, not only with his embodimentsdoubles ot the faces made in his liter ary and plastic works, but also the philosophical system created by him, including a specific anthropology that came into being within a constant discoutse with oneself and with the 400 �Janus? Barański • MALINOWSKI 1 WITKACY: MIĘDZY SZTUKĄ ŻYCIA A PRAWDĄ ABSOLUTNĄ badacza antropologa", całkowicie profesjonalnego „wyspecja­ dotyczy jego literackiej i plastycznej działalności, ale tez lizowanego badacza terenowego" oraz kronikarza i rzecznika sam stworzony przez niego system filozoficzny, w tym swo­ (...) kilku tysięcy praktycznie nagich 'dzikich'. „Z jednej stro­ ista antropologia, rodziły się w nieustannym dyskursie ny mamy więc do czynienia z Absolutnym Kosmopolitą, po­ z samym sobą, z poczuciem obcości własnej - nieredukostacią o wyjątkowo rozwiniętych możliwościach adaptacyj­ walnym do biologii faktem świadomości. To sprawiło, że nych oraz wspólnocie odczuć, która daje do zrozumienia, że młody filozof Maciej Soin tak oto syntetyzująco ujmuje praktycznie w każdej sytuacji może postrzegać tak samo, jak dzieło Witkacego: postrzegają tubylcy, myśleć tak samo, jak oni myślą, mówić Zasadniczym wynikiem analizy struktury teoretycznej fi­ tak samo, jak oni mówią, a czasami nawet odczuwać tak sa­ lozofii Witkiewicza jest ujawnienie mechanizmu obiekty­ mo, jak oni czują, oraz wierzyć tak jak oni wierzą. Z drugiej wizacji i relatywizacji, określającego wewnętrzne zaś Doskonałym Badaczem, postacią rygorystycznie obiek­ komplikacje jego rozważań historiozoficznych, ontologicznych tywną, trzeźwą i beznamiętną, sumienna i bezkompromiso­ i estetycznych. W każdej z dziedzin, którymi zajmował się wą, dokładną i zdyscypUnowaną, tak oddaną chłodnej praw­ Witkiewicz, powtarza się w gruncie rzeczy podobna anty­ dzie, że może się wydawać, iż w porównaniu z nim Laplace nomia (podkr. JB) teorii „obiektywnej", ograniczającej ro­ jest dla siebie pobłażliwy. Wysokiej Próby Romantyzm i Wy­ szczenia poznawcze i aksjologiczne, oraz teorii „subiektyw­ sokiej Próby Nauka, porywająca bezpośredniość łącząca się nej", niejako bardziej odpowiadającej życzeniom czy też pre­ Z gorłiwością poety, a także abstrahująca od owej bezpośre­ ferencjom Witkiewicza i uporczywie przekraczającej bariery dniości gorłiwość badacza anatomii - obie niezręcz­ stawiane przez „obiektywizm".* nie spięte jarzmem (podkr. JB). Wspomnianym przez obu komentatorów - Geertza Dodajmy więc, że te dwie skrajności postaw postrzega­ i Soina - antynomiom przyjdzie się jeszcze dokładniej ne były przez współpracowników i uczniów autora Ogro­ przyjrzeć. Warto wszelako zatrzymać się na chwilę przy dów koralowych na zasadzie wzajemnego wykluczania się: nieco ogólniejszej wykładni osobowości twórczych oma­ na przykład Frazer widział w nim zdystansowanego nau­ wianych tu postaci, co miało w konsekwencji wpływ rów­ kowca, Firth natomiast przypisywał mu umiejętność utoż­ nież na ich dzieła. samiania się z tubylcami. Faktem nie do przecenienia są tu cechy charakteru, 5 W istocie było to wewnętrzne rozdarcie pomiędzy wy­ mogami naukowej rzetelności pojętej na pozytywistyczną modłę, a „oporem materii", samej badanej kultury i jej użytkowników, która, metodologicznie i teoretycznie, nie poddawała się jednolitemu i wyczerpującemu ujęciu. Owszem, takich wyczynów mógł jeszcze dokonywać Fra­ zer w zaciszu swego gabinetu, przykrawając odpowiednio dane do z góry powziętej tezy, teren rozwiewał jednak wątpliwości co do możliwości ustalenia adekwatnej pła­ szczyzny reprezentacji. Dylemat ten ujawnia się z całą mocą we wspomnianym Dzienniku, który pisał Malinow­ ski równolegle z prowadzonymi na Trobriandach bada­ niami: antynomiczność wymogu niepowątpiewalnej pra­ womocności wiedzy, z drugiej zaś strony pełen zasadni­ czych wątpliwości proces dochodzenia do niej. To sprawi­ ło, że James Clifford określił go jako postać merkuryczną, Żywą jak rtęć, próbującą przemawiać różnymi gbsami. Po­ nadto owa introspekcyjność etnografii była w przypadku Malinowskiego głęboko połączona z jego osobistym stylem, gdzie pisanie etnografii, ukształtowane całości „ja" i kultu­ ry, wydawały się wzajemnie wzmacniać alegorie tożsamości.' Słowem, aktywność twórcza na usługach procesu integra­ cji osobowości, jak by to zapewne ujęła klasyczna psycho­ analiza. 6 Nie ma wątpliwości co do tego, że ów introspekcyjny rys byl również bardzo charakterystyczny dla kształtowa­ nia się poglądów Witkacego. Dość wspomnieć tylko na Początek nieustanną grę z samym sobą, którą prowadził nie tylko ze swymi wcieleniami-sobowtórami czy minami, co które wnoszą w dorosłość, a które wskazuje na przykład Daniel Gerould, w szczególności to, że - jak powiada obaj są maminsynkami, obaj dobrze wiedzą, jakie są ich inte­ lektualne możliwości, choć o tym głośno nie mówią, obaj nie czują się jeszcze całkowicie pewnie na obcym gruncie. Zwła­ szcza trywialna - wydawałoby się - konstatacja o „maminsynkowatości" obu nie jest bez znaczenia, a i znajdu­ je potwierdzenie przynajmniej w wyznaniach Malinow­ skiego, któtemu niejako „w ciemno" przypisać by można taką cechę, zważywszy wczesne osierocenie przez ojca. Oto, w Dzienniku znajdujemy wyznania wskazujące na sil­ ną tęsknotę za matką: gdybym mógł pozostać w komunikacyi z matką, nie dbałbym o nic i chandra moja nie miałaby głębszego podkładu,' co nie powinno dziwić, jeśli przypo­ mnimy, że matka towarzyszyła nieustannie Broniowi w je­ go europejskich podróżach, tudzież pierwszym okresie studiów i pracy w Londynie. 4 0 Wydaje się, że w okoliczności tej, mianowicie wycho­ wywania przez matkę, upatrywać należy, obok innych im­ plikacji, przyczynę kłopotów Malinowskiego w osiągnię­ ciu względnie zrównoważonego i dojrzałego stosunku wo­ bec kobiet. Sam daje tego zresztą liczne dowody w róż­ nych miejscach Dziennika, ujawniając autentyczne katu­ sze, jakich dostarczała mu piękna i chimeryczna Otolia Retingerowa, z któtą romansował w Londynie przed wy­ jazdem na Trobriandy, czy stwierdzając bez ogródek: ma­ cam dziwki jak Pan Bóg przykazał' - co dotyczy już do­ świadczeń trobriandzkich. W międzyczasie zresztą przeży­ wał perypetie związku ze swą przyszłą żoną Elsie Rosaline 401 11 2 �Janusz Barański • T H E MYSTERY OE MAN: BETWEEN A R T O F LIFE A N D A B S O L U T E T R U T H Jadwiga Janczewska, whose suicide was the reason why the shattered Staś was suggested to embark upon an expedition together with Malinowski, an undertaking which held great promise and ultimately proved fatal for their friendship. After all, it was during the expedition that the bonds which, deducing from the history of their acquaintanceship and mutual feelings appeared to be so intact, were finally severed. Once the stormy period of youthful passionate affairs became part of the past, the marriages of the two men appear to be slightly "contrived", both the almost Victorian marriage of Malinowski and Elsie and the slightly peculiar marriage of Witkacy and Jadwiga Unrug, who for years continued to live apart. role was played probably by Nietzsche , who in Witkacy's life was in the air , according to Małgorzata Szpakowska, and who was part of the instruction which young Witkacy received from his father. 19 10 The most important factor which directly revealed itself first in a passionate desite for realisation via an emotional relationship and, finally, assumed the shape of specific calculation, was, predominantly, a striving towards individual fulfilment. For all practical reasons, both these and other motifs in the biographies of our two heroes indicate projects of self-fulfilment, realised incessantly and more or less consistently. A t the same time, such an inclination possessed all the features of an obsession of sorts, and, upon occasions, was outright comical. The Witkacy project included a discernible awareness of conscious and programme-like self-irony, although, as Roman Ingarden put it, Witkacy was rather nonchalant, impertinently polite and with a considerable dose of marked superiority and self-assurance.'* A t any rate, we may speak about a certain consciously cultivated theatrical behaviour of the two, which in the case of Witkacy at times veered towards the cabaret. Malinowski, on the other hand, approached his project with dead seriousness, and, according to Adam Kuper, built his own myth outright; a messianic self-portraits Personal improvement and desired harmony were, however, realised differently. In this respect, Malinowski led a "double life". O n the one hand, a scientific study recalls, as if casually, a self construed for public presentation ': a cold, uncompromising and calculating researcher, who cherished only the truth. O n the other hand, the Diary portrays a man of extraordinary spiritual strength and determination, indispensable for the construction of the former image, but also a scholar forced to choose between relative truths. Such an image of the harmony of a researcher and his works is composed only of the first stratum. This is not to say, however, that Malinowski committed some sort of falsehood. He was of the opinion that a scholar should present the essence of an object and the law governing it, while omitting the whole bulk of "afflictions". I mean the interpretation which sees in the endless diversity of facts general laws; which severs the essential from the irrelevant; which classifies and orders phenomena, and puts them into mutual relationship. Without such interpretation all scientific work in the field must degenerate into pure 'collectioneering' of data; at its best it may give odds and ends without inner connection. Already this fragment discloses the message of ontological and theory-cognitive realism, so characteristic for positivism. References to these and other philosophical premises are made by adherents of the view according to which Malinowski was a continuator of the proposals of so-called second positivism (Mach, Avenarius), which he modified only slightly. ' In the debate pertaining to the ptedominance of supposed positivism or rather modernism (neoRomanticism) in the life and reflections of both our heroes such a style of being is indicated as proof of the supremacy of the modernistic world outlook. This, for instance, is the opinion held by Jan Jerschina, who cites arguments speaking in favour of the modernistic intellectual formation of Malinowski, who in both friendly and unfriendly recollections is always ascribed the features of a person obstinately adhering to his right to full, free and unfettered self-expression, which certainly must have annoyed many people and produced tension. Was this not the style of the modernists from Cracow and Zakopane, a style which Malinowski realised in a way much more moderate than his friends, enamoured of "shocking" their surrounding? It seems superfluous to add that Witkacy was celebrated precisely for shocking. In the case of Malinowski, such a pose was additionally and inseparably associated with a more general modernistic project of self-perfection. The Diary tells us that its author waged a constant battle with his weaknesses, both spiritual and physical. A certain By way of contrast, the public image of Witkacy consistently proclaimed the principle of openness, starting with his correspondence with Bronio immediately after the death of his fiancee, in which Stas' authentically poured out his misery, an attitude that, admittedly, Malinowski treated with sincere sympathy and compassion. More, there is his determined penetration of philosophical issues, either developed within the motif of certain novels, such as Nowe formy w malarstwie (New Forms in Paintings) or Niemyte dusze (Unwashed Souls), or presented in the form of regular treatises, such as the most important Pojęcia i twierdzenia implikowane przez pojęcie istnienia (Concepts and Statements Implied by the Concept of Existence), carried out right before the eyes of frequently inimical critics (in his discussions with Kotarbiński or Leszczyński Witkacy waged an eternal philosophical war). Finally, we come across assorted metamorphoses, including those embodiments-doubles and faces made publicly and secretly or on the pages of an inaccessible diary hiding the absence of hope for the possibility of working. 15 11 18 1 11 2 402 24 21 16 �Janusz Barański • MALINOWSKI I WITKACY: MIĘDZY SZTUKĄ ŻYCIA A PRAWDĄ ABSOLUTNĄ Mason, z którą gdy już zaczęli rozważać możliwość małżeń­ stwa, Bronio byl ciągle zaręczony - jak donosi jego córka Helen Wayne - z Niną Stirling w Adelajdzie, a co więcej miał także kilka innych flirtów w Melbourne.' Dużo bar­ dziej znane są burzliwe związki Witkacego, w tym narzeczeństwo z Jadwigą Janczewską, któtej samobójcza śmierć sprawiła, że załamany Staś dał się namówić na wspólną z Malinowskim wyprawę, tyleż obiecującą dla przyjaźni obu, co dla niej zgubną. To przecież w czasie jej trwania doszło do zerwania więzów, które, wnosząc z historii ich znajomości i darzonych wzajem uczuć, wydawały się nie­ naruszalne. Kiedy natomiast minęła już burza ich mło­ dzieńczych, namiętnych romansów, w obu przypadkach ostateczne ich związki małżeńskie jawią się jako cokol­ wiek „wydumane", zarówno niemal wiktoriańskie w swej poprawności małżeństwo Malinowskiego z Elsie, jak i nie­ co dziwaczne, bo utrzymywane przecież przez lata w zało­ żonej rozłące, małżeństwo Witkacego z Jadwigą Unrug. } Rzecz najważniejsza wszelako, która pośrednio ujaw­ nia się w zrazu namiętnym pragnieniu realizacji poprzez związek uczuciowy, by przyjąć w końcu kształt swoistego w tym względzie wyrachowania, to nade wszystko dążenie do spełnienia indywidualnego. W gruncie rzeczy bowiem te i inne wątki biografii obu naszych bohaterów wskazują przede wszystkim na realizowane nieustannie, bardziej lub mniej konsekwentnie, projekty samospełnienia. Mia­ ło to przy tym charakter niejakiej obsesji, a i bywało cza­ sem komiczne. Przy czym w projekcie Witkacego da się dostrzec obecność świadomej i programowej autoironii, choć był też - jak to ujął Roman Ingarden - dość nonsza­ lancki, impertynencko uprzejmy, ze znaczną dozą zaznacza­ nej swej wyższości i robionej pewności siebie. W każdym ra­ zie, w obu przypadkach można mówić o pewnej świado­ mie uprawianej teatralności, przy czym u Witkacego przy­ bierało to czasem formę zgoła kabaretową. Malinowski zaś podchodził do swojego projektu ze śmiertelną powa­ gą, wręcz budował - jak twierdzi Adam Kuper - mit sie­ bie samego, mesjanistyczny obraz własny. 14 15 16 W sporze, który dotyczy przewagi domniemanego po­ zytywizmu czy raczej modernizmu (neoromantyzmu) w życiu i myśli obojga naszych bohaterów, taki właśnie styl bycia wskazuje się jako jeden z dowodów na przewa­ gę raczej modernistycznego światopoglądu. Tak na przy­ kład uważa Jan Jerschina, gdy przytacza argumenty prze­ mawiające za modernistyczną formacją intelektualną Malinowskiego, który we wspomnieniach łudzi przyjaznych i nieprzyjaznych ma zawsze cechy człowieka, który uparcie obstaje przy swym prawie do wyrażania siebie w pełni, do eks­ presji swobodnej i nieskrępowanej, co na pewno wielu raziło jako styl bycia i powodowało napięcia. Czyż nie jest to styl modernistów Krakowa i Zakopanego, styl, który Malinowski realizował w sposób daleko bardziej umiarkowany niż jego przyjaciele, tak rozmiłowani w epatowaniu otoczenia sobą? To, że Witkacy z takiego epatowania słynął - zbędne do­ 11 dawać. W przypadku Malinowskiego ta poza była ponad­ to nierozerwalnie związana z ogólniejszym modernistycz­ nym projektem samodoskonalenia się. Z Dziennika wiemy na przykład, że wiódł on nieustanną walkę ze swymi „sła­ bościami", tymi duchowymi i fizycznymi. Jakieś znacze­ nie miała tu zapewne lektura Nietschego, co dotyczyło zresztą i Witkacego, w którego życiu filozof ten wisiał w powietrzu, jak to ujęła Małgorzata Szpakowska - obe­ cny już w młodzieńczych naukach pobieranych od ojca. Osobowe doskonalenie się i upragniona harmonia re­ alizowane były wszelako przez obu w różny sposób. Mali­ nowski wiódł w tym zakresie niejako „podwójne życie". Z jednej strony naukowe dzieło ujawnia, jakby mimocho­ dem, jego jaźń skonstruowaną - w celu publicznej prezen­ tacji: chłodnego, bezkompromisowego, kalkulującego badacza, któremu droga jest tylko prawda, która jest jed­ na. Z drugiej strony wszelako, mamy Dziennik, w którym 18 19 10 21 - owszem - widzimy człowieka o niezwykłej duchowej si­ le i determinacji, do skonstruowania owego pierwszego obrazu niezbędnie koniecznych, ale i badacza, który musi wybierać pomiędzy prawdami względnymi. Na ów obraz harmonii uczonego i jego dzieła składa się tylko ta pierw­ sza warstwa. Nie znaczy to bynajmniej, że Malinowski do­ puszczał się tu jakiegoś fałszu. Sądził tylko, że badacz wi­ nien ukazać istotę ptzedmiotu i rządzące nim prawa, po­ mijając całą masę „przypadłości": Chodzi o interpretację, która pozwala dostrzegać w nieskończonej różnorodności fak­ tów pewne prawa ogólne, która oddziela istotne od nieistotne­ go, która porządkuje i klasyfikuje zjawiska, ujmując je w po­ staci wzajemnych związków. Bez takiej interpretacji wszelkie naukowe badania w terenie muszą przybrać zdegenerowaną formę zwykłego „zbieractwa" danych, przedstawiając w naj­ lepszym razie zbiór przypadkowych i nie związanych ze sobą szczegółów. Już w tym tylko fragmencie da się dostrzec przesłanie ontologicznego i teoriopoznawczego realizmu, tak charakterystyczne dla pozytywizmu. Na te i inne filo­ zoficzne przesłanki powołują się tzecznicy poglądu, we­ dług którego Malinowski był kontynuatorem propozycji tzw. drugiego pozytywizmu (Mach, Avenatius), modyfi­ kując je tylko nieco. ' Inaczej w tym względzie rzecz przedstawia się z Witka­ cym, który, gdy chodzi o publiczny wizetunek, odwrotnie - konsekwentnie wyznawał zasadę jawności, poczynając od korespondencji z Broniem tuż po śmierci narzeczonej, gdzie rzeczywiście Staś autentycznie wypłakuje swe nie­ szczęście, co - trzeba przyznać - spotyka się ze szczerym zrozumieniem i współczuciem u Malinowskiego. Dalej, jego usilne zgłębianie zagadnień filozoficznych, czy to roz­ wijanych wraz z wątkiem niektórych powieści, jak Nowe formy w malarstwie czy Niemyte dusze, lub też prezentowa­ ne w postaci regularnych ttaktatów, jak na przykład najgłówniejszy z nich Pojęcia i twierdzenia implikowane przez pojęcie Istnienia, co z kolei odbywało się na oczach często nieprzychylnej krytyki (tutaj zresztą prowadził nieustanną 403 22 2 24 �Janusz Barański • T H E MYSTERY O F MAN: BETWEEN A R T O F LIFE A N D A B S O L U T E T R U T H Already during the lifetime of the authot of Nienasycenie this openness, spontaneity and unpredictability contrasted with the self-control and secretiveness of Malinowski , producing considerable difficulties for conducting a dialogue with him and understanding his thoughts. Today too, the view that there numerous Witkacys remains justified, and there is no consent as regards the number and character of his embodiments. Bypassing the slightly secondary questions connected with the assorted qualifications ascribed to Witkacy in reference to particular domains of the thought cultivated by him - a half-baked ontologist, the precursor of existentialism, a visionary historiosopher, and, finally, our own Slavonic Heidegger, it appears that in the most essential point of his thought he remained extremely close to the philosophical premises of Malinowski's functionalism. Possibly due to the impact of empirio-criticism, to which the two men succumbed, they shated a theory-cognitive and ontological realism which, within the system devised by Witkacy, seems to stem additionally from a "reform" of the Leibniz monadology. Marek Rosiak, a critic of Witkacy's monadism, claims that Witkacy rejected the diffetentiation between phenomena and being, derived, after all, from Plato and present in the ontology of Leibniz, including the logically associated conception of pre-statutory harmony. Such a supposition is confirmed directlyby, for example, the charge which Witkacy formulated against Kant, who, he maintained, by means of his a priorism doubled reality, whose essence is ontologically uniform. In this way, the author of "Ontohgia Ogólna" (General Ontology) achieved a certain levelling of reality, combining or even idenafying its consecutive and subjective strata , argues Rosiak, explaining to a certain extent the earlier cited observation made by Soin about the coexistence in the Witkacy system of an objective and subjective thesis. A t any rate, the "transparency" of the world, achieved in this fashion, was to render possible its valid cognition. More, Genera/ Ontology, the General Science about Existence, with whose name I intend tore place the term 'philosophy', applied in an unworthymanner , appears as empirical ontology, which begins with the facts themselves, and whose structure and range are limited only by the object of cognition. Witkacy defended this opinion fervently, accusing philosophy, including contemporary neopositivism and the Lvov-Warsaw school, of minimalistic inclinations. The vision of perfect philosophy was supplemented by a conviction about the necessity of coordinating the ascertainments of the particular sciences within its range, which, in consequence, was to lead to the emetgence of anultimate system of Absolute Truth. Both views, the one held by Malinowski and the one expounded by Witkacy, are thus "positive", since they presupposed the existence of an absolute truth which demands being discovered, 27 28 29 30 31 32 31 34 35 36 717 although in the case of the author of functionalism we may speak only about a certain section of that truth, the truth of anthropology. Apparently, the creator of General Ontology shared with Malinowski empiricism and nominalism, next to realism. In a polemic with Tadeusz Kotarbiński, he presented with disarming sincerity hopes associated with philosophy: I am concerned with a slight thing: the concurrence of description and reality. Evidence of attachment to empiria, the ability to notice the detail, but also the composite nature of things and the entire sensuality of examined reality is provided by the photogtaphic technique employed by both men. Fot Witkacy, it served the capturing of, at fitst glance, banal situations, objects, himself and his friends in a monadic Unity in Multiplicity , the tracking of the richness of their appearances and embodiments, one is tempted to say their function. Malinowski did not register situations banal in theit aesthetic primordiality - a seascape or the celebrations of a religious festival. It would appeal that in the case of the fitst authot the purpose of photogtaphy was "to make art", while a certain cognitive act - the ptesentation of the world and especially people, in their multi-figural and multi-functional natute - was set into motion as if only casually. The intention of the second authot was to "make science", to depict some sott of an indubitable truth, a faithful image; hete too, however, the photographer did not liberate himself from an aesthetic stand. It could be said that Malinowski's photographs let out the cat which he tried to conceal in the bag of his Diary . It is hete that we come across picturesque descriptions of Nature or the admiration of feminine beauty, which he could not allow himself to express in a scientific dissertation. It seems that despite anient attempts Malinowski was incapable of freeing himself from modernistic aestheticism, with which he became "imbued" earlier; in Witkacy' case, such a problem was non existent, since the very cultivation of art, conceived as Pure Form , led towards becoming familiar with the Mystery of Existence and thus the very essence of being, its necessary structural features. is 39 It seems worth drawing attention to the fact that in both instances the technique of photography as if automatically resulted in participating observation. Such a "participating" character of the process of photographing was stressed by Stefan Okolowicz: His photographs show some people who look as if hypnotised by him, who yield to the mood and the situation he has created, and who, when provoked, reveal perhaps their true self and let "their soul come out". A significant part was played by the inspiration provided by Witkacy's father, who became acquainted with the benefits of photographic technique, which, apart from capturing the registered object better than painting, made possible, in his opinion, various arrangements of mutual relations between objects. Having 40 41 42 404 �Janusz Barański • MALINOWSKI I WITKACY: MIĘDZY SZTUKĄ ŻYCIA A PRAWDĄ ABSOLUTNĄ wojnę o filozofię w dyskusji z Kotarbińskim czy Leszczyń­ skim). Wreszcie rozmaite przepoczwarzania się, włącznie z owymi wcieleniami-sobowtórami i minami, podejmowany­ mi na forum publicznym, nie w ukryciu, nie na kartach niedostępnego dla niepożądanego oka sztambucha, gdzie ukrywa się brak nadziei w możność pracy. Cała ta jawność, żywiołowość i nieprzewidywalność, inaczej niż samokontrola i skrytość Malinowskiego, już za życia autora Nienasycenia wzbudzała istotne trudności w dialogu z nim i rozumieniu jego myśli. Także i dziś uza­ sadniony jest sąd, że nie tylko Witkacych ciągle jest wielu, ale nie ma również zgody co do ilości i charakteru jego wcie­ leń. Pomijając poboczne nieco kwestie związane z przy­ pisywaniem Witkacemu różnych kwalifikacji w odniesie­ niu do poszczególnych działów uprawianej przez niego myśli - a to niedouczonego ontologa, prekursora egzystencjalizmu,' wizjonera historiozofa," wreszcie naszego własnego słowiańskiego Heideggera, wydaje się, że w najistotniejszym punkcie swej myśli był niezwykle bliski filozoficznym przesłankom funkcjonalizmu Malinowskie­ goByć może wskutek wpływu empiriokrytycyzmu, jakie­ mu obaj ulegli, łączy ich teoriopoznawczy i ontologiczny realizm, który w systemie Witkacego wydaje się ponadto wynikać z „reformy" monadologii Leibniza." Krytyk monadyzmu Witkacego Marek Rosiak twierdzi, że Witkacy odrzucił - wywodzące się przecież od Platona - rozróżnie­ nie na zjawiskowość i byt, które obecne jest i w ontologii Leibniza, w tym logicznie z nim związaną koncepcję har­ monii przedustawnej. Pośrednio takie domniemanie po­ twierdza na przykład zarzut, jaki Witkacy wysunął wobec Kanta, który swym aprioryzmem miał - według niego zdublować rzeczywistość, która jest wszak w istocie ontycznie jednolita. W ten sposób twórca Ontologii Ogólnej dokonał pewnego spłaszczenia rzeczywistości, łącząc czy na­ wet utożsamiając ze sobą jej warstwy obiektywną i subiekty wruj' - stwierdza Rosiak, co wyjaśnia zapewne w jakimś stopniu przytoczone wcześniej spostrzeżenie Soina 25 26 27 16 29 0 52 4 0 współistnieniu w systemie Witkacego teorii obiektywnej 1 teorii subiektywnej. W każdym razie uzyskana w ten spo­ sób „przejrzystość" świata umożliwić miała jego prawo­ mocne poznanie. Co więcej, Ogólna Ontologia, Ogólna Nauka o Istnieniu, którym to mianem chciałbym zastąpić zu­ żyty w sposób niegodny termin „filozofia"^ - jak się wyraża o swej nauce o bycie - jawi się jako ontologia empirycz­ na, która zaczyna od faktów samych, a jej struktura i za­ sięg ograniczone są tylko przez przedmiot poznania.' Witkacy żarliwie bronił tego poglądu oskarżając filozofię o minimalistyczne skłonności, nie wyłączając współcze­ snego mu neopozytywizmu i szkoły lwowsko-warszaw­ skiej. Wizję owej filozofii doskonałej dopełniało ponadto przeświadczenie o konieczności uzgodnienia ustaleń nauk szczegółowych w jej łonie, co miało w konsekwencji do­ prowadzić do powstania ostatecznego systemu Prawdy Absolutnej. Oba poglądy, i Malinowskiego, i Witkacego, są więc i w tym sensie „pozytywne", że zakładały istnienie owej prawdy absolutnej, która domaga się odkrycia, choć w przypadku twórcy funkcjonalizmu mówić można tylko o pewnym tej prawdy wycinku, prawdy antropologii. Jak widać więc, obok realizmu, łączy twórcę Ogólnej Ontologii z Malinowskim również empiryzm i nominalizm. Z rozbrajającą szczerością przedstawiał w polemice z Ta­ deuszem Kotarbińskim swoje w tym względzie nadzieje wiązane z filozofią: chodzi tylko o małą rzecz: o zgodność opisu z rzeczywistością. ' Dowodem przywiązania do empirii, z umiejętnością dostrzegania detalu, ale i złożoności rzeczy i całej zmysłowo poznawalnej rzeczywistości, niech będzie technika fotograficzna, która łączyła obu. Przy czym, o ile Witkacemu służyła ona do chwytania banal­ nych z pozoru sytuacji, przedmiotów, siebie samego i przy­ jaciół w owej monadycznej Jedności w Wielości, tropienia bogactwa ich wyglądów i wcieleń, chciałoby się wręcz po­ wiedzieć - f u n k c j i , Malinowski rejestrował sytuacje niebanalne w swej estetycznej pierwotności - czy to był morski krajobraz, czy obchody religijnego święta. Wyda­ wać by się mogło, że celem fotografii w przypadku pierw­ szego było „robienie sztuki", a mimochodem tylko nieja­ ko uruchamiał się także pewien akt poznawczy - ukaza­ nie świata, w tym zwłaszcza ludzi, w jego wielopostaciowości, w i e l o f u n k c y j n o ś c i . W przypadku drugiego celem było „robienie nauki", która miała ukazać jakąś niepowątpiewalną prawdę, wierny obraz, i tu - z kolei fotograf nie uwolnił się od postawy estetycznej. Można by powiedzieć, że w fotografii Malinowskiego wychodzi to „szydło", które usiłował skrzętnie ukryć w „worku" swego Dziennika. To tu przecież znajdujemy malownicze opisy przyrody czy zachwyty nad kobiecą urodą, na których przedstawienie nie mógł przecież żadną miarą pozwolić sobie w rozprawie naukowej. W istocie jest chyba jednak tak, że Malinowskiemu nie udało się, mimo usilnych sta­ rań, uwolnić od modernistycznego estetyzmu, którym „nasiąkł" wcześniej, w przypadku Witkacego zaś problem taki nie istniał, ponieważ samo uprawianie sztuki, w rozu­ mieniu Czystej Formy, wiodło wszak do poznania Tajemni­ cy Istnienia, a więc samej istoty bytu, jego koniecznych ry­ sów strukturalnych. 6 405 17 1 6 39 Warto zwrócić jeszcze uwagę na fakt, że w obu przy­ padkach technika fotograficzna pociągała niejako auto­ matycznie o b s e r w a c j ę u c z e s t n i c z ą c ą . Na ta­ ki „uczestniczący" charakter procesu fotografowania w przypadku Witkacego zwraca szczególną uwagą Stefan Okołowicz: Na jego fotografiach niektóre osoby wyglądają tak, jakby były przez niego zahipnotyzowane, uległe nastrojo­ wi i sytuacji, którą on wytworzył, a sprowokowane być może odsłaniają prawdziwe oblicze i pozwalają „wyjść duszy na ze­ wnątrz".'* Nie bez znaczenia jest tu inspiracja ze strony ojca, który zdążył był jeszcze poznać dobrodziejstwa tech­ niki fotograficzne], która, obok możliwości lepszego niż 40 1 �Janusz Barański • T H E MYSTERY O F MAN: BETWEEN A R T O F LIFE A N D A B S O L U T E T R U T H seen the photographic experiments conducted by the son one could add the multi-functional nature of these objects. It is precisely in such multiplicity that one might gtasp the unity of Particular Existence and thus of particular individuals. the conceptions proposed by Malinowski. One of its prime features was the fact that it is precisely an integrated system which, together with the ascertainment of holism and contextualism, logically supplementing this trait, became a turning point in the anthropological theory of culture, a fact which inclined certain critics towards ascertaining the outright revolutionary meaning of Malinowski's work. It is difficult to resolve whether mutual inspirations occurred, although in this case there did take place an anti-positivistic view, opposing the conviction that every whole can be fragmented. Quite possibly, this is testified only by the fact that a certain "intellectual spirit" revealed itself in both cases, which, aftet all, grew and inspired themselves as regards various issues and, in the innermost tecesses of the spirit, competed. We may speak about participating observation not only in reference to Malinowski, the authot of this method of fieldwork, who formulated its principles explicitly, but also in reference to Witkacy, who, apart from the mentioned "photographic research project" pursued unique fieldwork studies, albeitnot there , as a cteator of functionalism, but here - in Cracow or Zakopane. Witkacy was known notonly for his active social life, but also for assorted "research undertakings", interviews or experiments carried out in its course, whose charactet certainly brings to mind some sort of sociological ot ethnological exploration. ' Did he learn this from Malinowski, and did his visionary approach perceive the usefulness of ethnographic qualitative studies in his own socio-cultural milieu? Quite possibly oneand the other. Only today, almost a hundred years after the declarations made by the father of functionalism, has research on contemporary culture, not only on its primeval counterpart, reached for these endeavouts. We could say, however, that Witkacy had alteady "practised" . 4 Theoretical reference to this multi-functionality, multiplicity of embodiments, etc. as well as Particular Existence comprises the course of Witkacy's ontology and, in particular, the above mentioned biological monadism. The very concept of Existence borrowed from the life outlook, and accepted by Witkacy as a point of departure for his ontology (the existence of something rather than of nothing), implies the conceit of a multiplicity of Particular Existence. The notion of Existence, however cannot be reduced to a collection of Particular Existences, while Existence as a whole is their infinite otganisation. In this fashion, despite the fact that each Particular Existence, conceived as if from the inside, exists for itself similarly to Leibniz's monads, viewed from the outside it appears to be solely a component of Existence as a whole. Furthermore, and conttary to the Leibniz system, in which the monad is window-less, Witkacy's monads affect each other In other words, this moment of his system marked the antinomy mentioned at the very outset, of whose existence he was aware and which he put down to the Mystery of Existence. 44 45 Without delving into deliberations and analyses of this concrete dilemma, tathet superfluous at this level of generality, it seems worth focusing attention on the fact that from the perspective of Entire Existence the world in Witkacy's ontology appears to be an integrated whole within the Transcendent Unity of Existence, whose characteristic feature is a union of Everything with Everything.* Let us recall the ontical status of culture in Just as important is the spirit of the epoch. After all, the previously mentioned Mach and Avenarius as well as, in the case of Malinowski - Wundt, and in the case of Witkacy - Cornelius, not to mention the fathers of first positivism exerted a considetable impact upon the shaping of that spirit. This was, after all, a programme of naturalism, nominalism and empiricism. Not by accident did Witkacy describe his monadism as biological. Social development - and society is composed of Particular Existences - is ruled by laws enrooted in biology and originating from elementary drives: hunger, fear and eroticism; they too give rise to primary metaphysical experience. Furthermore, not by chance did Malinowski perceive the function of culture primarily in the fulfilment of biological needs: metabolism, reproduction, safety and health. Theit positivistic inspirations are indicated by both men, even if these were their own "improved" versions. 47 48 There is, however, another component of the anthropology presented by the two authors which takes into consideration the existence of cultural determinism, alongside its biological counterpart. Malinowski indicated the derivative needs of man, stemming from his social character - production, codification of behaviour, the organisation of joint activity as well as integrative requirements due to the fact that man is outfitted with culture; here we find knowledge, religion, morality and art. Witkacy too believed that apart from its primary, collective and biological core, associated via evolution with the beginnings of social development, culture has a symbolic dimension linked with religion, art and philosophy. Cteative art in patticulat, whose crowning is Pure Form, leads, by means of metaphysical experience, towards contact with the Mystery of Existence, making it possible to understand the above mentioned dualism of Unity in Multiplicity (Multiplicity in Unity), the I and the not-I, and to overcome it. After all, this biological feature of Witkacy's ontology and social philosophy cannot be reduced to vulgar 6 406 �Janus? Barański • MALINOWSKI I WITKACY: MIĘDZY SZTUKĄ ŻYCIA A PRAWDĄ ABSOLUTNĄ w przypadku malarstwa uchwycenia rejestrowanego przedmiotu, umożliwiała - według niego - ujęcie mnóstwa kombinacji wzajemnego stosunku rzeczy* Znając późniejsze fotograficzne eksperymenty syna można by do­ powiedzieć, że tych rzeczy wielofunkcyjność. To w takiej wielości da się właśnie uchwycić jedność Istnień Poszcze­ gólnych, poszczególnych więc jednostek. A więc o obserwacji uczestniczącej można mówić nie tylko w odniesieniu do twórcy tej metody badań tereno­ wych, Malinowskiego, który zasady jej sformułował wszak explicite, ale także w odniesieniu do samego Witkacego, który, prócz wspomnianego „fotograficznego projektu ba­ dawczego", uprawiał również swoiste badania terenowe. Nie tam, jak twórca funkcjonalizmu, ale tutaj - w Krako­ wie czy Zakopanem. Nie tylko znany był bowiem z aktyw­ nego życia towarzyskiego, ale także z rozmaitych „przed­ sięwzięć badawczych", swoistych wywiadów czy ekspery­ mentów, podejmowanych w trakcie jego uprawiania, których charakter mógł z całą pewnością przywodzić na myśl jakąś socjologiczną czy etnologiczną eksplorację. ' Czy nauczył się tego od Malinowskiego, a - w swym wi­ zjonerstwie - dostrzegł przydatność etnograficznych ba­ dań jakościowych w jego własnym społeczno-kulturowym milieu! Możliwe, że i jedno, i drugie. To dopiero dziś, nie­ mal sto lat od wystąpienia ojca funkcjonalizmu, sięga się do nich właśnie w badaniach kultury współczesnej, a nie tylko tej pierwotnej. Można by stwierdzić, że Witkacy podejmował już pewne w tym względzie „wprawki". 1 4 Teoretycznym odniesieniem dla owej wielofunkcyjności, wielości wcieleń itd., także Istnień Poszczególnych, byl sam rdzeń ontologii Witkacego, w szczególności zaga­ dnienie wspomnianego biologicznego monadyzmu. Otóż, pojęcie Istnienia, wzięte z poglądu życiowego, przyjęte przez Witkacego jako punkt wyjścia jego ontologii (raczej istnieje coś niż nic), implikuje pojęcie wielości Istnień Po­ szczególnych. Pojęcia Istnienia nie da się jednak sprowadzić do zbiorowiska Istnień Poszczególnych, całość Istnienia jest natomiast nieskończoną ich organizacją. Tak więc, mi­ mo, że każde Istnienie Poszczególne, ujmowane niejako od wewnątrz, istnieje samo dla siebie, niczym owe monady Leibniza, oglądane z kolei od zewnątrz jawi się tylko jako element składowy całości Istnienia. Przy czym, inaczej niż to było w systemie Leibniza, w którym monada nie ma okien, u Witkacego przeciwnie - monady oddziałują na siebie nawzajem. Słowem, i w tym momencie jego syste­ mu zaznacza się owa wskazana na samym początku anty­ nomia, któtej istnienia miał zresztą świadomość, a którą kładł na karb Tajemnicy Istnienia. 44 45 Nie wdając się w zbędne na tym poziomie ogólności roztrząsania i rozbiory tego konkretnego dylematu, zwrócić warto natomiast uwagę na fakt, że z perspektywy Całości Istnienia świat w ontologii Witkacego przedstawia się jako właśnie z i n t e g r o w a n a c a ł o ś ć - w Trans­ cendentnej Jedności Istnienia, której cechą jest związek Wszystkiego ze Wszystkim,.* Przypomnijmy więc ontyczny status kultury w koncepcji Malinowskiego. Jedną z głów­ nych jej cech jest to, iż jest ona właśnie zintegrowanym systemem, co wraz ze stwierdzeniem - logicznie dopełnia­ jących tę cechę - holizmu i kontekstualizmu, stało się punktem zwrotnym w antropologicznej teorii kultury, co niektórych krytyków skłoniło przecież do skonstatowania zgoła rewolucyjnego znaczenia dzieła Malinowskiego. Czy miały tutaj miejsce wzajemne inspiracje - rzecz to trudna do rozstrzygnięcia, choć był to w tym ptzypadku pogląd antypozytywistyczny, sprzeciwiający się przekonaniu, że każda całość da się bez reszty rozłożyć na części. Być mo­ że świadczy to tylko o tym, że pewien „intelektualny duch" objawił się u obu, razem wszak wzrastających i i n ­ spirujących się w różnych zagadnieniach, w głębi duszy także ze sobą rywalizujących. Nie bez znaczenia jest tu wszakże i duch określonej epoki. W końcu przywoływani przez obu Mach i Avenarius, w przypadku Malinowskiego dodatkowo Wundt, a Witkacego - Cornelius, na ukształtowanie się tego du­ cha wpłynęli w znacznym zaktesie; nie wspominając już o ojcach pierwszego pozytywizmu. A był to przecież pro­ gram natutalizmu, nominalizmu, empiryzmu. Nie przy­ padkiem Witkacy o swym monadyzmie mawiał biologicz­ ny. To przecież rozwojem społecznym, a na społeczeństwo składają się wszak Istnienia Poszczególne, rządzą prawa za­ korzenione w biologii i wywodzące się z elementarnych popędów: głodu, strachu, erotyzmu; z nich też wyrasta pierwotne przeżycie metafizyczne. Nie przypadkiem również Malinowski funkcję kultury postrzegał przede wszystkim w zaspokajaniu potrzeb biologicznych: meta­ bolizmu, reprodukcji, bezpieczeństwa, zdrowia. Zresztą, na pozytywistyczne inspiracje wskazują w tym zakresie obaj, choćby były to ich własne, „ulepszone" wersje. 6 47 48 Jest wszakże i drugi człon antropologii obu twórców, uwzględniający istnienie także determinizmu kulturowe­ go, obok tego biologicznego. Malinowski wskazywał więc na istnienie potrzeb pochodnych człowieka, wynikają­ cych z jego społecznego charakteru - produkcji, kodyfika­ cji zachowań, organizacji wspólnego działania, oraz po­ trzeb integratywnych wynikających z tego, że jest on wy­ posażony w kulturę; tu mamy wiedzę, religię, moralność, sztukę. Podobnie Witkacy sądził, że kultura, prócz swego pierwotnego, zbiorowego, biologicznego jądra, wiązanego zresztą ewolucyjnie z początkami rozwoju społecznego, ma także swój wymiar symboliczny, związany z religią, sztuką, filozofią. W szczególności twótczy akt, którego zwieńczeniem jest Czysta Forma, wiedzie poprzez przeży­ cie metafizyczne do kontaktu z Tajemnicą Istnienia, co po­ zwala wówczas pojąć ów wspomniany dualizm Jedności w Wielości (Wielości w Jedności), j a i n i e-j a, oraz prze­ zwyciężyć go. 407 Ów biologiczny rys ontologii i filozofii społecznej Wit­ kacego nie da się przecież sprowadzić do wulgarnego ma- �Janusz Barański • T H E MYSTERY O F MAN: BETWEEN A R T OF LIFE A N D A B S O L U T E T R U T H materialism. It is merely a logical consequence of the comptehension of Particular Existence, an individual which at the very foundations of existential essence is defined by means of biologism, although he temains a dual, psychophysical being. In the system devised by Witkiewkz, wrote Jan Leszczyński, the whole diversity of the world of the self ultimately comes down to simple sensual elements described by him, rather unhappily, as qualities. They include predominantly colours, touches and sounds.* Let us add that these qualities are composed primarily of all inner feelings, and thus muscular, joint, etc., borderland feelings -associated with the sense of touch, and outer ones- representing the bodies of othet Partkular Existences as well as their varieties in the fotm of inanimate matter. In all these qualities the individual is autonomous, and it is here that there comes to the fore an essential diffetence between Witkacy's and Malinowski's anthropology. The first stressed the subjectivity of man, the primacy of the individual, and the other - man's embroilment in the socio-cultural context, the primacy of the group. Naturally, this difference was brimming with consequences for the understanding of att, which, in the first case, expressed the autonomous natute of the individual, and in the second instance - the means for the realisation of group needs. 9 50 This ontological biologism of the system devised by Witkacy rendered the anthropologies of both creators concurrent as if only half way. The author of Coral Gardens had no room for metaphyskal experiences , whose existence in the system conceived by Witkacy is linked not only with an extta-pragmatic comprehension of culture in the narrower sense of the term (religion, art, philosophy), but also with individual creativity or the development of the petsonality, making possible extrarational contact with the Mystery of Existences the attainment of the absolute - an encompassing of the infinity of being between the elementary particle of mattet and the universe. Hence the critique of Malinowski's conception of religion - probably the best recognised theme of their "dialogue". According to Malinowski, religion and all associated practices originated from a psychophysical need for satisfying unfulfilled expectations as regards the forces of nature or personality crises. Man refers to supernatural forces whenever possessed knowledge proves to be insufficient for the solution of a certain problem. Since such problems tend to create assorted classes, religious beliefs and practices become petrified within a permanent form, providing uniform descriptions of the wotld and procedures of solving difficulties by tesorting to magic ot religious rituals. Andtzej Paluch noted that: For Malinowski, religion stems from individual sources and can be understood only by an analysis of the "individual intellect". The acceptance of such a stand led Malinowski to 52 problems whkh he was not longer capable of resolving. True, theit solution would call for the acceptance of certain philosophical ptemises exceeding narrow empiricism and naturalism, and creating numerous problems with the retention of the entire uniform theory of culture. O n the othet hand, this was not a source of anxiety for Witkacy, for whom the dualism of biologism and metaphyskal emotions did not constitute a problem, in conttast to some of his commentators, such as the aforementioned Maciej Soin. We have the impression that to a certain degree Witkacy tackled Malinowski's dilemma and solved it. The assumption about the existence of such inspitation seems to be justified considering that in this particulat case there occurs a certain peculiat type of a polemic between the authot of hliemyte dusze and the professor from London. In a fragment of Metafizyka dwugłowego cielęcia (The Metaphysics of a Two-headed Calf) Witkacy declared, speaking as the chief of the Aparura clan: My friend is dying. Accept him, oh great golden frog Кара-Кара. The fact that we have been examined by Malinowski, that cursed, Anglicised and untamed dreamer, is meaningless. Totems are the truth regardless what scholars write about them? Already this brief fragment reveals two essential features calling for furthet interpretation. In the first place, we are astonished by the description of Malinowski as a dreamer, especially if we confront it with the commonly held image of the personalities of the two adversaries. It is Witkacy who is perceived as a dreamer and an eccentric. Malinowski was always seen as a personification of the predictability and methodicalness of a true scientist. We should not be led astray, however, by the external emploi of both men and the popular knowledge about their views. After all, we already realise that they both created a more or less cohesive system of knowledge: in one case, this was anthropological theory, and in the other - philosophy. Nonetheless, from the viewpoint of Witkacy, the striving of the authot of functionalism to create an all-embracing theory, especially the sort which in a programme-like manner rejects all explanations contradictory to naturalism, empiricism or pragmatism, is tantamount to dreaming. It follows from Witkacy's earlier mentioned ontological analytic that it is impossible to eject difficulties appearing in such an interpretation without referring to solutions that call for an outright different perspective, one in which the unity of the whole of Existence must be conciliated with the autonomy of Partkular Existence, a petspective in which individual experience makes it possible to overcome a feeling of strangeness, stemming from this aporia, and leads to experiencing the Mystery of Existence. This feat obviously remains beyond the grasp of the scholar. In this sense, totems are the truth .albeit a truth of a slightly different order than the one deduced 408 53 54 5 �J a n u s ; Barański' • MALINOWSKI I WITKACY: MIĘDZY SZTUKĄ ŻYCIA A PRAWDĄ ABSOLUTNĄ terializmu. Jest on tylko logiczną konsekwencją pojmo­ wania Istnienia Poszczególnego, jednostki, która u samych podstaw swej bytowej istotności jest przez ów biologizm określona, choć jest przecież bytem dualnym, psychofi­ zycznym. W systemie Witkiewicza - napisał Jan Leszczyń­ ski - cala różnorodność świata jaźni sprowadza się ostatecz­ nie do prostych elementów zmysbwych, zwanych przez niego (trochę niefortunnie) - jakościami. Są to przede wszystkim barwy, dotyki, dźwięki.* Dodajmy więc, że na owe jakości składają się wszelkie czucia ustrojowe wewnętrzne, a więc mięśniowe, stawowe itd., graniczne - związane ze zmysłem dotyku, zewnętrzne - reprezentujące ciała innych Istnień Poszczególnych oraz ich drobnych odmian w postaci mate­ rii nieożywionej. W tym wszystkim jednostka jest wszakże autonomiczna i tutaj ujawnia się istotna różnica między antropologią Witkacego i Malinowskiego. Pierw­ szy podkreślał podmiotowość człowieka, prymat jednost­ ki, drugi - raczej uwikłanie go w społeczno-kulturowy kontekst, prymat zbiorowości. Miało to oczywiście rów­ nież brzemienne konsekwencje dla rozumienia sztuki, która w pierwszym przypadku byla wyrazem autonomiczności jednostki, w drugim zaś - środkiem realizacji zbio­ rowych potrzeb. 9 50 Ten ontologiczny biologizm sytemu Witkacego nieja­ ko tylko w połowie uczynił antropologie obu twórców zbieżnymi. Nie ma u autora Ogrodów koralowych miejsca na przeżycia metafizyczne, których istnienie w systemie Witkacego wiąże się nie tylko z pozapragmatycznym rozu­ mieniem kultury w węższym sensie (religia, sztuka, filozo­ fia), ale także z indywidualną twórczością czy rozwojem osobowości, co umożliwia pozaracjonalny kontakt z Taje­ mnicą Istnienia, osiągnięcie absolutu - ogarnięcie nie­ skończoności bytu rozciągniętego pomiędzy cząstkami elementarnymi materii a wszechświatem. Stąd też kryty­ ka koncepcji religii Malinowskiego - temat ich „dialogu" rozpoznany bodaj najlepiej. 51 Religia i wszystkie związane z nią praktyki wywodzą się - według Malinowskiego - z psychofizycznej potrzeby uczynienia zadość niezaspokojonym oczekiwaniom wobec sił natury czy kryzysów osobowości. Człowiek odwołuje się do nadprzyrodzonych mocy, gdy posiadana wiedza okazuje się niewystarczająca dla rozwiązania jakiegoś pro­ blemu. A ponieważ problemy te mają tendencję do two­ rzenia pewnych klas, stąd też wierzenia i praktyki religij­ ne krzepną w trwałej formie, dostarczając ujednoliconych opisów świata i procedur rozwiązywania takich trudności poprzez magię czy religijny rytuał. Wptawdzie Andrzej Paluch zauważa: Religia, według Malinowskiego, wyrasta Z indywidualnych źródeł i zrozumiała być może tylko przez analizę „indywidualnego umysłu". Przyjęcie takiego stanowi­ ska doprowadziło Malinowskiego do problemów, których nie potrafił już rozwiązać.^ Istotnie, dla ich rozwiązania nie­ zbędne byłoby przyjęcie pewnych przesłanek filozoficz­ nych, któte wykraczałyby poza wąski empiryzm i natura­ 52 lizm, co nastręczałoby zapewne problemów z utrzyma­ niem całej jego jednolitej teorii kultury. Nie bał się tego natomiast Witkacy, dla którego dualizm biologizmu i uczuć metafizycznych nie był problemem, choć stanowi pewien problem dla jego komentatorów, takich jak przytaczany wcześniej Maciej Soin. Odnosi się wręcz wrażenie, że w jakimś stopniu Witkacy podjął dylemat Malinowskiego i go rozwiązał. Przypuszczenie o istnieniu takiej inspiracji wydaje się 0 tyle uzasadnione, że w tym przypadku istnieje osobliwy rodzaj polemiki autora Niemytych dusz z londyńskim pro­ fesorem. We fragmencie Metafizyki dwugłowego cielęcia stwierdza on ustami naczelnika klanu Aparura: Mój przy­ jaciel umiera. Weź go na swoje łono wielka, złocista żabo Ка­ ра-Кара. To nic, że zbadał nas Malinowski, ten przeklęty, anglizowany, nieposkromiony marzyciel. Totemy są prawdą. Wszystko jedno, co piszą o nich uczeni. Już choćby w tym krótkim fragmencie ujawniają się dwa istotne rysy domagające się interpretacji. Po pierw­ sze, zrazu zaskakuje określenie Malinowskiego jako ma­ rzyciela, zwłaszcza gdy skonfrontujemy to z potocznym wyobrażeniem o osobowości obu adwersarzy. Wszak to Witkacy postrzegany jest jako taki marzyciel właśnie 1 odmieniec, Malinowski zaś był zawsze uosobieniem przewidywalności i metodyczności człowieka nauki. Nie powinno nas jednak zwieść zewnętrzne emploi obu mężów i popularna wiedza na temat ich poglądów. Wiemy już przecież, że obaj stworzyli bardziej lub mniej spójne syste­ my wiedzy: w jednym przypadku była to teoria antropolo­ giczna, w drugim - filozofia. Jednak z punktu widzenia Witkacego, właśnie marzycielstwem jest dążenie twórcy funkcjonalizmu do stworzenia wszystko wyjaśniającej te­ orii, zwłaszcza takiej, która programowo odrzuca wszelkie wyjaśnienia sprzeczne z naturalizmem, empiryzmem czy pragmatyzmem. Ze wspomnianej wcześniej ontologicznej analityki Witkacego wynika bowiem, że pojawiających się w takim ujęciu trudności nie sposób usunąć bez odwoła­ nia się do rozwiązań, które wymagają zgoła innej perspek­ tywy, tej, w której jedność całości Istnienia musi zostać pogodzona z autonomią Istnienia Poszczególnego, perspek­ tywy, w której dopiero indywidualne przeżycie pozwala na przezwyciężenie, wyłaniającego się z tej aporii, poczucia obcości i prowadzi do doświadczenia Tajemnicy Istnienia. To zaś w sposób oczywisty pozostaje nieuchwytne dla „szkiełka i oka" badacza. W tym sensie totemy są prawdą, ale prawdą innego nieco porządku niż ta wywodząca się z reguły wyłączonego środka, prawdą dostarczającą po­ czucia nieredukowalnego sensu świata.^ Ta z głębi antro­ pologiczna konstatacja to antycypacja poglądu wypowie­ dzianego kilka dziesiątków lat później przez innego antro­ pologa, przywoływanego już tu krytyka Malinowskiego Clifforda Geertza, który wskazał na konieczność uwzglę­ dnienia zupełnie innej perspektywy, jeśli chce się zrozu­ mieć i opisać fenomen religii. Należy ją mianowicie rozu- 409 я 55 �Janusz Barański • T H E MYSTERY O F MAN: BETWEEN A R T O F LIFE AND A B S O L U T E T R U T H from the rule of the excluded centte, a ttuth which provides a feeling of their reducible meaning of the world. This profoundly anthropological ascertainment is an anticipation of the view expressed several decades later by another anthropologist, i . e. Clifford Geertz, the earlier cited critic of Malinowski, who indicated the necessity of taking into considetation an entirely different petspective if one wishes to understand and describe the phenomenon of teligion. Religion should be undetstood in the categories not of that which is sensually real and subjected to the survey of two-value logic, but of that which is strangely real ' or, still differently, which, according to certain representatives of the sociology of knowledge, is subjectively real and thus true, although in a sense different than the one proposed by Aristotelian or positivistic canons. 56 5 Witkacy did not hatbout any illusions as regards the sensibility of a naturalistic explanation of religion, but seemed to demonstrate a certain naivete in teference to the historical interpretation of the phenomena of religion and culture. He was convinced that metaphysical feelings were as if "natutally" expressed in the pre-critical, prephilosophical period in the history of culture. It was togethet with the birth of philosophy, and thus the dying off of the unity of faith and thought, the decline of religion, that the Mystery of Existence ceased being a "universally accessible good". It just so happened that his friend, an anthropologist, was dealing with such "mutual ancestors", as an evolutionist would put it, in whose case the model of the primeval recognition of metaphysical feelings was supposed to have been preserved. Did contacts with cultural strangeness assist Witkacy in understanding metaphysical difference and strangeness, so essential for his ontology, or was he sorry that he was not given an oppottunity to experience them due to his resignation from continuing the expedition with Malinowski - these questions will probably remained unanswered. 58 A t any rate, the earlier indicated striving of both men towards their personal fulfilment and harmony was, in this case, expressed by means of a projection into the supposed lost state of man's original harmony as a species. We remember that Witkacy too aimed at discovering such harmony in his philosophical system. It became obvious, howevet, that it is not so easy to reconstruct this supposed pre-discoursive harmony within a philosophical discourse. This is not to say that Malinowski was capable of attaining such harmony, whose projection would have been the tational reality of need and function. In this light, there becomes distinct yet anothet difference in relation to the pursuit of science: eithet detailed science such an anthropology (Malinowski) or philosophy (Witkacy). Witkiewicz believed, wrote Bohdan Michalski, that cognitive honesty requires constitutive contradictions of being, from which he himself, unfortunately, was not free, to be always interpreted as a problem. In the opinion of Witkiewkz, the sole honest method of the philosopher was first to tum all contradictions of being into problems, and then to become aware of their eventual unresolvability and to express this convktion, without concealing the antinomy of being or eliminating it by means of an act of purely verbal negation, as in heretofore philosophy. If Michalski's interpretation is apt, then describing Witkacy as the fitst Polish modernist would be concurrent with the consecutive labels customarily given to him. In reference to exceptional intellects, such labels, howevet, grow worn and impose anothet perception. It remains indubitable that Malinowski ejected the autonomous nature of the "anthropological being", and outright "ousted" it, for example, in his Dairy , while Witkacy demonstrated it " i n bright daylight". 59 When Małgorzata Szpakowska expressed het surprise, asking how it was possible fot Witkacy-the writer to have been an existentialist while Witkacy-the philosopher was already a positivist , then, omitting the actual adequacy of these labels, they could be ascribed also to Malinowski, who in his Diary let loose his existential temperament. We remember how Geertz stressed the co-existence in Malinowski's thought of both High Romance and High Science. Let us go even further. When Krzysztof Pomian wrote that who knows whether he [Witkacy] was not the only philosopher of our times to have experienced the contradiction of the two tendencies (existentialism and positivism - J. B.) of twentkth-century thought as a personal tragedy, he is echoed by Clifford Geertz who argued: "To place the reach of your sensibility - rather than, say, that of your analytical powers of your social code - at the centet of yout ethnogtaphy, is to pose for yourself a distinctive sort of text - building problem: rendering your account credible through tendering your person so." ' 60 61 61 6 This spiritual and intellectual rent could be to a certain extent blamed on the intellectual atmosphere in which both men lived and, in particular grew up. Jan Jerschina claims that at the beginning of the century, during Malinowski's, and this means also Witkacy's formative years, the ethos of the Polish intelligentsia was an amalgamate of positivistk and modernistk thought. * There is no exaggeration, therefore, in the declaration that the modernistic ideas of cultutal plutalism and relativism made it possible to overcome the evolutionistic conception of the development of culture, including European culture, which crowned this process. This was, aftet all, one of the milestones of both Malinowski's conceptions and the whole of subsequent anthropology. Similat postulates, albeit referring only to the individual, influenced the formulation of the individual outer world dichotomy, crucial for Witkacy, with all of its consequences for his philosophy, including 6 65 410 �Janusz Barański • MALINOWSKI I WITKACY: MIĘDZY SZTUKĄ ŻYCIA A PRAWDĄ ABSOLUTNĄ mieć w kategoriach nie tego, co zmysłowo rzeczywiste i poddające się oglądowi dwuwartościowej logiki, ale te­ go, co osobliwie rzeczywiste, lub inaczej jeszcze, co - jak ujęli to niektórzy przedstawiciele socjologii wiedzy - su­ biektywnie rzeczywiste, a więc prawdziwe, tyle że w i n ­ nym sensie, niż podpowiadają to arystotelesowskie czy pozytywistyczne kanony. Witkacy wprawdzie nie mial złudzeń, jeśli chodzi o sensowność naturalistycznego wyjaśnienia religii, zda­ wał się jednak wykazywać pewną naiwność w odniesieniu do fenomenu religii i kultury w ujęciu historycznym. Oto przeświadczony był o tym, że uczucia metafizyczne znaj­ dowały niejako „naturalny" wyraz w przedkrytycznym okresie historii kultury, okresie przedfilozoficznym. To wraz z narodzinami filozofii, a więc wraz z obumarciem jedności wiary i myślenia, wraz z upadkiem religii, Taje­ mnica Istnienia przestała być „ogólnie dostępnym do­ brem". Tak się składało, że jego przyjaciel antropolog zajmował się takimi — jak by to ujął ewolucjonista -„na­ szymi współczesnymi przodkami", gdzie ów wzorzec pier­ wotnego poznawania uczuć metafizycznych miał się za­ chować. Czy obcowanie z kulturową innością pomogłoby Witkacemu w zrozumieniu metafizycznej inności i obco­ ści, tak istotnych dla jego ontologii, czy żałował, że nie dane mu było tego doznać wskutek zaniechania kontynu­ acji wyprawy z Malinowskim - to pytania, na które nie ma zapewne odpowiedzi. W każdym razie, wskazane wcześniej dążenie obu do ich osobistego spełnienia i harmonii wyraziło się w tym ptzypadku projekcją w domniemany utracony stan pier­ wotnej harmonii człowieka jako gatunku. Jak wiemy, do wykrycia takiej harmonii dążył także Witkacy w swym sy­ stemie filozoficznym. Okazało się jednak, że ową domnie­ maną przeddyskursywną harmonię nie tak łatwo zrekonsttuować w ramach filozoficznego dyskursu. Nie znaczy to przecież, że taką harmonię, której projekcją byłaby racjo­ nalna rzeczywistość potrzeby i funkcji, udało się osiągnąć Malinowskiemu. W tym świetle ujawnia się jeszcze jedna różnica w sto­ sunku do uprawiania nauki: czy to będzie dyscyplina szczegółowa, antropologia, jak w przypadku Malinowskie­ go, czy filozofia - u Witkacego. Witkiewicz uważał - napi­ sał Bohdan Michalski, iż uczciwość poznawcza wymaga te­ go, aby konstytutywne sprzeczności bytu, od których nie jest on, niestety, wolny, ujmować zawsze jako problem. Oto zdaniem Witkiewicza —jedyna uczciwa metoda postępowania filozofa - najpierw wszelkie sprzeczności bytu sproblematyzować, następnie przekonać się ewentualnie o ich nierozwiązalności, obowiązkowo dać temu wyraz, a nie, jak to miało miej­ sce w fiłozofii, ukryć antynomiczność bytu czy też usunąć ją aktem czysto werbalnej negacji. Jeśli interpretacja M i ­ chalskiego jest trafna, nazwanie Witkacego pierwszym polskim postmodernistą byłoby w zgodzie ze zwyczajem przypinania mu kolejnych etykietek. Te jednak w odnie­ 51 58 59 sieniu do umysłów wyjątkowych, wycierają się z czasem i zmuszają do innego spojrzenia. Niewątpliwe jest wszak­ że to, że Malinowski ową antynomiczność „bytu antropo­ logicznego" usuwał, można by powiedzieć „wypierał" - na przykład w Dzienniku, Witkacy obnosił się ze swoją „w blasku dnia". Kiedy Małgorzata Szpakowska wyraża zdziwienie: jak to możliwe, że Witkacy-pisarz to egzystencjalista, zaś Witkacy-filozof jest już pozytywistą, to, pomijając - jak się rzekło - rzeczywistą adekwatność takich etykietek, moż­ na by przypisać je także i Malinowskiemu, który w Dzien­ niku puszczał wodze egzystencjalnego temperamentu. Przypomnijmy, że Geertz podkreślał współistnienie w my­ śli Malinowskiego zarazem - jak to określił - Wysokiej Próby Romantyzmu, jak i Wysokiej Próby Nauki. Pójdźmy dalej. Gdy Krzysztof Pomian pisze o Witkacym, że kto wie, czy nie jako jedyny filozof naszego czasu przeżył on sprzecz­ ność dwóch tendencji (egzystencjalizmu i pozytywizmu przyp. JB) dwudziestowiecznego myślenia jako dramat osobi­ sty, to wtóruje mu Clifford Geertz, piszący o Malinow­ skim: Umieścić w centrum etnografii raczej bogactwo własnej wrażliwości - a nie, powiedzmy, moc analizy czy kod społecz­ ny - to postawić przed sobą szczegółny rodzaj problemu zwią­ zanego z budową tekstu: uwiarygodnić własną opowieść po­ przez uczynienie wiarygodnym samego siebie. 60 61 62 63 To duchowe i intelektualne rozdarcie da się zapewne w znacznym stopniu położyć na karb intelektualnej atmo­ sfery, w której przyszło obu żyć, a w szczególności wzra­ stać. Jan Jerschina utrzymuje, że dla okresu formowania się Malinowskiego, co oznacza - także dla Witkacego, etos inteligencji polskiej początku wieku był amalgamatem idei pozytywistycznych i modernistycznych. Nie ma więc przesady w stwierdzeniu, że modernistyczne idee plurali­ zmu i relatywizmu kulturowego umożliwiły przezwycięże­ nie ewolucjonistycznej koncepcji rozwoju kultur, z kultu­ rą europejską ten proces zwieńczającą. To przecież jeden ze slupów milowych koncepcji Malinowskiego i całej późniejszej antropologii. Podobne postulaty, tylko od­ niesione do jednostki, wpłynęły na sformułowanie klu­ czowej dla Witkacego dychotomii jednostka-świat ze­ wnętrzny, z wszystkimi tego skutkami dla jego filozofii, w tym estetyki. Z drugiej strony, pozytywistyczne idee, w takim stopniu, w jakim je podjęli, wykorzystali w spo­ sób, który mógłby być zgoła postrzegany jako tych idei wzbogacenie; być może za sprawą „modernistycznego du­ cha" właśnie. Pierwszy stworzył jednolitą, choć nie sztyw­ ną teorię dyscypliny szczegółowej, drugi - system filozo­ ficzny, który te idee dowartościował humanistyczną per­ spektywą. Obaj w jakimś sensie byli pozytywistami „z lite­ ry", „z ducha" zaś - modernistami czy może lepiej - neoromantykami, choć trzeba przyznać, że tej „litery" więcej było u Malinowskiego, „ducha" zaś u Witkacego. To jeśli chodzi o stworzone przez nich systemy wiedzy. 411 64 65 W odniesieniu natomiast do ich światopoglądów, ro- �Janusz Barański • T H E MYSTERY O F MAN: BETWEEN A R T O F LIFE AND A B S O L U T E T R U T H aesthetics. O n the other hand, positivistic ideas, to the extent that they were undertaken, were utilised in a manner which could be perceived as their outright enhancement, possibly due to the "modernistic spirit". The first created a uniform although by no means a rigid theory of detailed discipline, and the other a philosophical system which added value to these ideas by means of a humanistic perspective. Both, in a certain sense, were positivists ex definitione while remaining modernists or, better, neo-Romanticists exspirito, although it must be admitted that there was more of the "letter" in the case of Malinowski and more of the "spirit" in Witkacy. So much for the systems of knowledge created by both men. As regards their world outlooks, comprehended in a narrower sense, one might hazard the view that the two men remained positivists. We are inclined towards such a conclusion by their opinions concerning the future of the world and mankind. In Niemyte dusze Witkacy ultimately expressed hope for an end to the social torments of man, and in Freedom and Civilisation ' Malinowski drew an image of a future international order. Such a feat could not be achieved, however, without the realisation of some form of social or cultural elitism, which appears to be a positivistic conceit. In the perspective of the social philosophy of the first of the two thinkers, this pertains to the relation between outstanding individuals and the rest of society, and in the perspective of the anthropology of the second thinker to the relation between enlightened European culture and the societies outside it. Quite possibly, the connection between Witkacy's ttagic death and his pessimistic historiosophy should be regarded as a stereotype stemming from the etiquette of a "catastrophist", which, to some degree, was adequate for his earlier works. Just as likely, he was simply less fortunate, having found himself within the direct tange of the steamroller of history, and wished to avoid a fate which he already feared when asking Bronio for potassium cyanide in case he were to be roasted alive by the savages. This "solution", taken into consideration prior to leaving for a joint expedition, was applied a quarter of a century later, in the face of other "savages" encroaching from the east, not quite so distant as the Trobriands. 66 6 from the last years of their lives, and thus from a period of intellectual maturity, show that an exchange of their works was somewhat of an act of courtesy, if not the expression of constant rivalry - intentionally oriented information about their own accomplishments. What else do the wotds of one of the last letters by Malinowski express if not sarcasm and irony: Although now my attention has abandoned the lofty problems of philosophy, I have read your dissertation and from that moment on I have shrunk to the size of a monad. In other words, I have accepted your system of cosmic monadology We already had an opportunity to detect similar causticity in reference to the Anglicised, untamed dreamer . It is quite likely that this mutual sarcasm was, to a certain degree, the outcome of an awareness of an "intellectual heresy" which, secretly, they noticed in each other. Quite possibly, the two men perceived each other as dissenters from some sort of a primeval faith in which they both grew up. To the very end, they probably remained aware of the nature of this faith; hence the antinomous nature of their thoughts. Apparently, the intellect was overcome by ever-present youthful emotion, which itself usually remains ambivalent, and whose consequence made balanced discussion impossible. It is just as difficult to conduct a discussion about both thinkers unless one resigns from the stereotypes of the eccentric artist and the stolid scholar. This appears to be the perspective indicated by an analysis of the "creed" observed both by Malinowski and Witkacy. 6 9 Translated by Aleksandra Notes 1 412 В. Malinowski, A Diary in the Strict Sense of the Term , New York 1967 See, e. g. C . Geertz, "I-Witnessing. Malinowski's Children", in Works and Lives. The Anthropologist as an Author, Stanford Univ. Press; J. Clifford, " O n Ethnographical Self-Fashioning: C o n r a d and Malinowski", in: The Predicament of Culture, Harvard University Press 1988; in particular references to 66 Do the above remarks introduce something new to out knowledge about the two creative personalities? Perhaps they do nothing of the sott as regards each of the two men separately, although they could contribute something to the courses of their thoughts, especially at common meeting points. This task is rendered additionally difficult by the fact that although both conducted discussions with contemporary representatives of fields of interest to them, they never engaged in such an exchange of opinions with each other. Scarce letters Rodzińska-Chojnowska works by the author of functionalism contained in statements found in: Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnography , ed. London ' by James Clifford and George Marcuse, 1986 J. A . Majcherek, Hisumozofia S. I. Witkiewicza na tle "nędzy historycyzmu" (The historiosophy of S. I . Witkiewicz against the backdrop of "the misery of historicism"), in: W. Maciąg (ed.), Beznadziejność i nadzieja. W kręgu myśli Stanisława Ignacego Witkiewicza (Hopelessness and Hope. Within the Range of the Thought of Stanisław Ignacy Witkiewicz), 4 Kraków 1988 M . Soin, Fibzofia Stanisława Ignacego Witkiewicza Philosophy of Stanisław Ignacy Witkiewicz), Wroclaw 5 Geertz, op. cit., p. 79 6 Clifford, op.cit., p. 97 7 Ibid., p. 104 (The 1995 �Janusz Barański • MALINOWSKI I WITKACY: MIĘDZY SZTUKĄ ŻYCIA A PRAWDĄ ABSOLUTNĄ zumianych w sensie węższym, można by wręcz zaryzyko­ wać stwierdzenie, że obaj pozostali pozytywistami. Do ta­ kiego wniosku skłaniają ich poglądy na temat przyszłości świata i człowieka. I Witkacy w Niemytych duszach wy­ raża w końcu nadzieję na koniec społecznych udręk czło­ wieka, Malinowski zaś w Freedom and Civilisation rozta­ cza obraz przyszłego międzynarodowego ładu. Nie może się to wszak stać bez realizacji jakiejś formy społecznego czy kulturowego elitaryzmu, co także jest pozytywistycz­ nym pomysłem. W perspektywie filozofii społecznej pierwszego dotyczy to relacji wybitne jednostki-teszta społeczeństwa, w perspektywie antropologii drugiego relacji oświecona kultura europejska-społeczeństwa spo­ za niej. Być może więc i wiązanie tragicznej śmierci Wit­ kacego z jego pesymistyczną historiozofią należy uznać za stereotyp, wyrosły z etykietki „katastrofisty", która była w jakimś stopniu adekwatna w odniesieniu do jego wcze­ śniejszych dzieł. Być może miał on jednak po prostu mniej szczęścia: znalazł się w bezpośrednim zasięgu walca histo­ rii i chciał uniknąć losu, którego obawiał się niegdyś, pro­ sząc Bronia o cyjanek potasu na wypadek pieczenia żyw­ cem przez dzikich. * „Rozwiązanie" brane pod uwagę przed wyjazdem na wspólną wyprawę zostało zastosowane ćwietć wieku później w obliczu innych „dzikich", tych, którzy - nie czekając - sami nadciągali ze wschodu, nie tak odległego wprawdzie jak Trobriandy. 66 67 wzrastali. Jakiej - tego bodaj sami do końca nie byli świa­ domi, stąd też i owa wskazywana antynomiczność ich my­ śli. Wydaje się, że intelekt przemogło tu obecne do końca młodzieńcze uczucie, które samo w sobie jest zwykle am­ biwalentne, stąd też i niemożność wyważonej dyskusji. Równie trudno o taką dyskusję o nich samych, jeśli nie odsłoni się stereotypów krążących wokół obrazu artysty ekscentryka z jednej strony, z drugiej zaś - statecznego naukowca. W każdym razie taką perspektywę zdaje się su­ gerować analiza owej „wiary" Malinowskiego i Witkace­ goPrzypisy ' B. Malinowski, A Diary in New Zob. пр. C . Geertz, Zaświadczające Ja. Dzieci Malinowskiego, Dzieło i życie. Antropolog jako au­ tor, Warszawa 2000; J. Clifford, O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski, przeł. Maciej Krupa, „Konteksty" 3-4: 2 przel. Sławomir Sikora, w: 1992, s. 10-18; w szczególności odniesienia do dzieła twórcy funkcjonalizmu w wypowiedziach zamieszczonych w pracy pod redakcją Jamesa Clifforda i George'a Marcusa, Writing 6 Czy powyższe uwagi wnoszą coś nowego do wiedzy o tych dwóch osobowościach twórczych? Być może nic, jeśli chodzi o każdego z osobna, być może jednak co nie­ co, jeśli chodzi o koleje ich myśli, przynajmniej w miej­ scach, w których się spotykali. Rzecz jest o tyle uttudniona, że o ile obaj wiedli merytoryczne dyskusje ze współ­ czesnymi sobie przedstawicielami intetesujących ich dzie­ dzin, między sobą takiej wymiany poglądów nie prowadzi­ li. Z lektury nielicznych listów z ostatnich lat ich życia, a więc z okresu pełnej intelektualnej dojrzałości, wynika, że przekazywanie sobie nawzajem własnych prac miało charakter cokolwiek kurtuazyjny, o ile nie było wręcz wy­ razem ciągłej między nimi rywalizacji - intencjonalnie zo­ rientowanym informowaniem o własnych dokonaniach. Co innego bowiem przebija, by sięgnąć do pierwszego z brzegu przykładu, ze słów jednego z ostatnich listów Malinowskiego, jak nie sarkazm i ironia: Chociaż teraz moja uwaga odbkgla od wzniosłych problemów filozofii, prze­ czytałem Twoją rozprawkę i od tej chwili skurczyłem się do rozmiarów monady. Innymi słowy, przyjąłem Twój system monadologii kosmkznej. Przykład podobnej uszczypliwo­ ści - z kolei - wobec owego anglizowanego, nkposkromionego marzyckła mieliśmy już okazję poznać wcześniej. I to mniej więcej tyle, tylko tyle. Być może ten wzajemny sar­ kazm w jakimś stopniu wziął się z poczucia swoistej „inte­ lektualnej hetezji", której - w skrytości - dopatrywali się u siebie nawzajem. Być może patrzyli na siebie trochę jak na odszczepieńców jakiejś pierwotnej wiary, z którą razem the Strict Sense of the Term, York 1967 Culture. The Poetics and Politics of Ethnography, L o n d o n 1986 J . A . Majcherek, Historiozofią S.I. Witkiewicza na tle „nędzy historycyzmu", w: W. Maciąg (red.), Beznadziejność i nadzieja. W kręgu myśli Stanisława Ignacego Witkiewicza, Kraków 1988 M . Soin, Filozofia Stanisława łgitacego Witkiewicza, Wrocław 5 4 1995 Geertz, op. cit., s. 112-113 I Clifford, op. cit., s. 11 6 Tamże, s. 13 M . Soin, 8 Filozofia Stanisława Ignacego Witkiewicza, Wrocław 1995, s. 176-77 D . Gerould, Podróż 9 69 413 skie, 1 0 Witkacego do tropików: itinerarium cejloń­ „Konteksty" 3-4: 1998, s. 190 B. Malinowski, Dzienniki 1914-1918, „Konteksty" 1-2: 1999, s. 206; te i inne fragmenty Dziennika w opracowaniu Graży­ ny Kubicy-Heller. I I Zob. np. Dziennik 1914, „Konteksty" 3-4: 1998, s. 202 i ns. 12 Dziennik w ścislem znaczeniu tego wyrazu, „Konteksty" 3: 1999, s. 104 1 Wpływ kobiet na życie i dzieło Broni­ sława Malinowskiego, „Konteksty" 1-2: 1997, s. 156 R. Ingarden, Wspomnienie o Stanisławie Ignacym Witkiewiczu, w: Stanisław Ignacy Witkiewicz. Człowiek i twórca, księga pa­ ' H . Wayne (Malinowska), 1 4 miątkowa pod red. T. Kotarbińskiego i J . E . Płomieńskiego, Warszawa 1957, s. 169 15 Tak oto pisano o wykładzie Witkacego n a zjeździe Towarzy­ stwa Filozoficznego w Krakowie w 1936 roku: Jego odczyt o krzyczącym tytule „O ontologicznej beznadziejności hgiki pseu­ donaukowego monizmu" /przytaczam tu skrót tytułu zajmujące­ go trzy wiersze/ zebrał najpoważniejszych profesorów uniwersy­ teckich żadnych emocji niezwykbści. Mieli tego pod dostatkiem. P. Witkiewicz ukazał się oczom publiczności w jasnopiaskowym garniturze, żółtozielonej koszuli i czerwonym krawacie, z ogrom­ nymi czarnymi okularami w rogowej oprawie. Mówił o „odprobkmieniu świata" przez barwną logikę matematyczne- O „odtajemniczeniu przyrody" przez pozytywistów, o „systemach bezpl- �Janusz Barański M . Soin, 8 • T H E MYSTERY OF MAN: BETWEEN A R T OF LIFE AND A B S O L U T E T R U T H Filozofia Stanisława lgnacegoWitkiewicza, symbolism; or whether it naturally lapsed out of the op. cit., pp. anteroom. If none of these events, or shall we rather call 176-77 9 1 0 D.Gerould, "Witkacy's Journey to the Tropics and Itinerary them hypotheses, holds good or took place, could you be so in Ceylon", see this volume. good as to bring it in a brown paper parcel or by some other B.Malinowski, Diary in the Strict Sense of the Term, 11 See, e. g. "Dziennik 1914" concealed mode of ttansport to London and advise me in trans. N . Guterman, Stanford University Press, Stanford 1967, a post card where I could reclaim it? I am very sorry that my p. 41. (Diary 1914), Konteksty 3-4: absentmindedness, which is a characteristic of high 1998, 202 sqq I couldn't keep my paws off the girls in A Diary of..., p. 132 intelligence, has exposed you to all the inconvenience H.Wayne (Malinowska), "Bronisław Malinowski: T h e "I am going to the School of Economics to give a lecture Influence O f Various Women O n His Life A n d Works (The and unless my memory is as bad and my intelligence as good impact of women on the life and works of Bronisław as yours, I will leave your hat with the porter at the School Malinowski)", Journal of the Anthropological Society of Oxford, of Economics, telling him to give it to you on demand", ibid., p. 12 " vol.15, no.3 1 4 incidental to the event"; ibid., p. 36-37; Russell teplied: p. 37 (1984) R. Ingarden, "Wspomnienie o Stanisławie Ignacym 17 Malinowskiego" (Modernism and the personality of Witkiewiczu" ( A reminiscence about Stanisław Ignacy Stanisław IgnacyWitkiewicz- Człowiek i twórca, księga pamiątkowa pod red. T. Kotarbińskiego i J. E. 15 Jerschina, "Modernizm a osobowość Bronisława Witkiewicz), in: Bronisław Malinowski), in: G . Kubica, J. M u c h a (ed.), Płomieńskiego (Stanisław Ignacy Witkiewicz. M a n Author, a Commemorative Book edited by T Kotarbiński Miedzy dwoma światami. Bronisław Malinowski.Materiały Z międzynarodowej sesji naukowej upamiętniającej stulecie urodzin Bronisława Malinowskiego (Between Two Worlds and J. E . Płomieński), Warszawa 1957, Bronisław Malinowski. Material from an International p. and 169 Here is a description of Witkacy's lecture given in 1936 - Scientific Conference Commemorating the Hundredth at Birthday of Bronisław Malinowski), Kraków 1985, a convention held by the Philosophical Society in Cracow: p. 158 His paper, glaringly entitled "On the ontological hopelessness of See, e. g. Generally a need for "la vita nuova". Resolution = to enter a regime leading there. Main emphasis on inner work: the logic of pseudo-scientific monism" (it is only a shortened Control over associations (inner purity). Philosophical serenity version of the title which fills three lines!), gathered the most and calmness. Ruthlessness (...) being liked and making an outstanding university professors who craved for the emotion of extraordinariness. They got their fill of it. M r Witkiewicz showed impression (...) Morning: 2 hours of studying 3 hours of gymnastics, etc.,etc., Dzienniki 1908-1913 (Diaryl980-1913), himself to the public wearing a sandy-coloured suit, a yellow"Konteksty" 1: 1998, p. 99 green shin, a red tie and huge black hom-rimmed glasses. He spoke about "deproblemizing the world" by colourful It is a different matter whether and to what degree mathematical logic, about "demysterizing nature" by positivists, Malinowski was inspired by Nietzsche and his relativistic about "sexless systems" construed by logicians and rationalists. conception of culture. And when the listeners were already dazed by the speaker's floridM . Szpakowska, Światopogląd Stanisława Ignacego Witkiewicza style and by his incredibly colourful appearance he, in the middle (The World Outlook of Stanisław Ignacy Witkiewicz), of some ornate phrase, to increase effect, produced a brightly red Wrocław 1976, p. 153 handkerchief, and in the solemn silence of the attentive and full Geertz, op.cit., p. 89 audience - blew his nose. It goes without saying that after this B. Malinowski, Magie, Science and Religion, New York 1955, lecture the speaker became the hero of the day and the darling of p. 237. the congress. 1 noticed that on the next day - as he obviously ' Cf. e. g. the opinion exptessed by Andrzej Flis, "Filozofia resented commonness - this eminent man of letters appeared in krakowska początku X X wieku i kształtowanie sie poglądów a cream-coloured shirt and a green tie, and thus saved his honour naukowych Malinowskiego" (Cracow philosophy at the beginning of the twentieth century and the formation of the of the unique artist and philosopher, N . Lubnicki, Fdozofowie 1 8 19 2 0 2 1 22 2 jeszcze nie znaleźli syntezy (The philosopher shave still not scientific views of Malinowski), in: G . Kubica, J. Mucha, (ed.), Między discovered synthesis), "Głos Poranny", Lódz, 4 October 1936; cited after: S. Okołowicz, Przeciw nicości (Against 2 4 nothingness), in: E . Franczak, S. Okołowicz, Przeciw nicości. (Letters to Bronisław Malinowski) , introduction by Edward Fotografie Stanisława Ignacego Witkiewicza C . Martinek, Warszawa 1981 (Against Nothingness. Photographs by Stanisław Ignacy Witkiewicz), Kraków 1986, 2 5 Witkacy's "social stagings" was outright innocent. A . Kuper, Anthropołogists and Anthropobgy. The British Schooi 1922-72, Penguin Books, New York 1973, p. 23; Kuper quoted by the way a lettet by Malinowski addressed to Bertrand Russell, concerning a misplaced hat: " O n the occasion of my visit to your school I left my only ptesentable brown hat in your anteroom. I wonder whether since then it has had the privilege of enclosing the only brains in England Okołowicz, op. cit., which I ungrudgingly regard as better than mine; or whether it has been utilized in some of the juvenile experimentations 26 in physics, technology, dramatic art, or prehistoric 2 414 T h e art of photography especially favoured this type of selfexpressive experiments: The presence of a camera at excursions or parties stimulated funny scenes at suitable moments, with the use of casual props, such as a bunch of hemp to put on as a moustache, a shin pulled over one's head to affect a ghost, a stone, spectacles, a walking-stick etc. We know some titles of the scenes enacted by Witkacy, such as: Professor Pulverston, The best smile of Lord Fitzpurat the yacht-race at Southampton, Uncle from California, Tovarisch Peresmerdlov looking at the execution of mensheviks, or The great impersonator of the Great Moghul, Stanley Ignatio Witkacy, in a scene: Trial of botchers , S. pp. 29-30; let us settle for a report from a "philosophical spectacle", which in comparison with 16 dwoma światami.... Bronisława Malinowskiego See S. I. Witkiewicz, Listy do ' p.33 Dzienniki 1914-1918 ."Konteksty" 1-2: 1999, p. 205 T h e independence and even cynicism of Bronio in contrast �Janusz Barański • MALINOWSKI I WITKACY: MIĘDZY SZTUKĄ ŻYCIA A P R A W D Ą ABSOLUTNĄ ciourych" konstruowanych przez logików i racjonalistów. A gdy go, w: G . Kubica, J. M u c h a , (red.), Między dwoma światami... słuchacze byli już dostatecznie odurzeni barwnym stylem i bajecz­Zob. S.I. Witkiewicz, Listy do Bronisława Malinowskiego, nie kolorowym wyglądem prelegenta, ten dla dopingowania efek­ wstępem opatrzył Edward C . Martinek, Warszawa 1981 tu wyjął w środku jakiegoś kwiecistego zdania jaskrawoognistą W szczególności sztuka fotograficzna sprzyjała, jak to po­ chustkę i w uroczystej ciszy pobożnie zasłuchanego, wypełnione­ wszechnie wiadomo, tego rodzaju autoekspresyjnym ekspery­ go po brzegi audytorium - wytarł sobie nos. Zbyteczne chyba do­ mentom: Obecność aparatu na wycieczkach czy spotkaniach to­ dawać, że po tym odczycie prelegent stał się bohaterem dnia i be- warzyskich prowokowała do stwarzania w odpowiednich mo­ niaminkiem zjazdu. Zdążyłem zauważyć, że następnego dnia mentach zabawnych scen, a wystarczały do tego przypadkowe re­ nie chcąc widocznie stać się codziennością, nawet w tej niezwy­ kwizyty: konopne pakuły, żeby przyprawić kilku osobom wąsy, kłej formie - znakomity ten literat przyszedł w kremowej koszuli naciągnięta koszula na głowę, aby udawać ducha, kamień, oku­ Z zielonym krawatem, ratując w ten sposób honor niepowtarzal­ lary, laska itp. Znane są niektóre tytuły inscenizowanych przez nego artysty i filozofa; N . Łubnicki, Filozofowie jeszcze nie zna­ Witkacego scen: Profesor Pulverston, Najlepszy uśmiech Lorda leźli syntezy, „Głos Poranny", Łódź, 4 X 1936; cyt. za: S. O k o ­ Fitzpur na regatach w Southampton, Wujcio z Kalifornii, Towałowicz, Przeciw nicości, w: E . Franczak, S. Okołowicz, Przeciw riszcz Pieriesmierdlow patrzący na egzekucję mienszewików czy nicości. Fotografie Stanisława Ignacego Witkiewicza, Kraków Wielki odtwórca Wielkiego Mogola Stanley Ignatio Witkacy 1986, s. 29-30; poprzestańmy tutaj tylko na doniesieniu w scenie: Sąd nad partaczami, Okolowicz, op.cit., s. 33 z „przedstawienia filozoficznego", które w porównaniu z „to­ Dzienniki 1914-1918, „Konteksty" 1-2: 1999, s. 205 2 4 2 5 26 warzyskimi inscenizacjami" Witkacego jest czymś zgoła nie­ 2 ' winnym. Niezależność, a nawet cynizm Bronia w odróżnieniu od uczu­ ciowości Stasia zauważył już za ich młodzieńczych lat Stani­ A . Kuper, Miedzy charyzmą i rutyną. Antropologia brytyjska 1922-1982, przeł. Katarzyna Kaniowska, Łódź 1987, sław Witkiewicz, postrzegając to nawet jako pewne zagroże­ natury uczuciowej i dającej się wyprowadzić z pa­ nowania nad sobą, i podkglej wpływom, S. Witkiewicz, Listy do syna, opr. Bożena Danek-Wojnowska i A n n a Micińska, War­ nie syna i jego s. 20; Kuper cytuje na przykład list Malinowskiego do Bertranda Russela w sprawie pozostawionego kapelusza: Przy okazji wi­ zyty w twojej szkole zostawiłem w przedpokoju swój jedyny przy­ szawa 1969, s. 281 zwoity brązowy kapelusz. Ciekaw jestem zatem, czy nie dostąpił Soin, op. cit., s. 11 odtąd przywileju przykrywania jedynego rozumu w Anglii, który T. Kotarbiński, Filozofia S.I. Witkiewicza, w: Stanisław Ignacy bez cienia zawiści uważam za lepszy niż mój wiosny lub czy nie Witkiewicz- Człowiek i twórca... został wykorzystany do jakichś doświadczeń fizycznych, techno­ R . Ingarden, Wspomnienie... logicznych, sztuki dramatycznej czy prehistorycznego symboli­ J. Majcherek, Historiozofią... zmu, lub czy nie uległ gdzieś zaprzepaszczeniu poza przedpoko­' M . Szpakowska, Witkiewiczowska teoria kultury, „Dialog" 10/ jem. Jeśli żadne z tych zdarzeń - nazwijmy je raczej hipotezami - 1968, s. 128 nie miało miejsca, czy byłbyś tak dobry, by włożyć go do brązo­ " Zob. пр. M . Rosiak, „Biologiczny monadyzm" S.I. Witkiewicza wej papierowej torby lub zapakować w jakiś inny sekretny spsób, jako próba poprawienia monadologii Leibniza, w: W Maciąg stosowany w Londynie, i poradzić mi w kartce pocztowej, gdzie (red.), Beznadziejność... mógłbym go odebrać? Bardzo mi przykro, że moje roztargnienie, tamże, s. 63 charakterystyczne dla wysokiej inteligencji, naraża cię na wszyst­ S.I. Witkiewicz, Pisma filozoficzne i estetyczne, t. 3, Warszawa kie te uboczne niedogodności owego zdarzenia; Russel odpowia­ 1977, s. 415 da m.in.: Wybieram się do School of Economics na wykład ... Zob. np. Z. Zalewski, Witkiewicza przygoda z metafizyką, w: i jeśli tylko moja pamięć nie będzie tak zJa, a inteligencja tak wy­ Maciąg (red.), op. cit., s. 53 soka, jak twoja - zostawię kapelusz u portiera; tamże, s. 35. Zob. np. S.I. Witkiewicz, Pisma t. 4, s. 381 J. Jerschina, Modernizm a osobowość Bronisława Malinowskie­ S.I. Witkiewicz, Pisma.. ,t. 3, s. 296 go, w: G . Kubica, J. M u c h a (red.), Między dwoma światami J. Leszczyński, Filozof metafizycznego niepokoju, w: Stanisław Bronisław Malinowski. Materiały z międzynarodowej sesji nau­ Ignacy Witkiewicz- Człowiek i twórca, op. cit., s. 113 kowej upamiętniającej stulecie urodzin Bronisława Malinowskie­ Zob. uwagi na ten temat Terence'a Wrighta, Antropolog jako go, Kraków 1985, s. 158 artysta: fotografie Malinowskiego z Trobrtandów, przeł. Sławo­ 8 2 9 , 0 5 1 2 1 4 1 5 , 6 1 7 18 , 9 4 0 mir Sikora, „Konteksty" 1-2: 1997, s. 184 Zob. пр.: Og[ó!nieJ Potrzeba „la vita пиош". Postanowienie = wejść w regime prowadzący tam. Gfdwny nacisk na pracy wewnjętrznejj; Panowanie nad kojarzeniami) (czystość wewnętrz­ na). Filozoficzna] pogoda i spokój. Bezwzględność (...) podoba­ nie się i imponowanie (...) Rano 2 godziny nauki, 3 godziny gimnjastyki) Ltd., itd.; Dzienniki 1908-1913, „Konteksty" 1: 4 1 Okołowicz, op. cit., s. 17 4 2 S. Witkiewicz, Dziwny człowiek, Lwów 1903, s. 59-61; cyt. za: 4 1 1998, s. 99 Osobna kwestia to czy i w jakim stopniu Malinowski zainspi­ rowany został przez Nietschego jego relatywistyczną koncep­ cją kultury. M . Szpakowska, Światopogląd Stanisława Ignacego Witkiewi­ cza, Wrocław 1976, s. 153 Geertz, op. cit., s. 126 B. Malinowski, Dzielą, t. 7; przeł. Barbara Leś i Dorota Praszałowicz, Warszawa 1990, s. 253-54 Zob. np. pogląd Andrzeja Flisa, Filozofia krakowska początku X X wieku i kształtowanie się poglądów naukowych Malinowskie­ 4 4 415 Okolowicz, op. cit., s. 13 R o m a n Jasiński tak na przykład wspomina pewną towarzyską około dziesią­ tej wieczór; do jedenastej zebrało się około dwudziestu osób, najfantastyczniej dobranych. Nikt o nikim nic nie wiedział, a gospo­ darze - najmniej; wszystko to łaziło po mieszkaniu, częściowo za­ lane, a częściowo, jak na przykład ja, nie rozumiejąc dobrze swej roli w tym wszystkim. Witkacy niezmordowanie się uwijał pośród zebranych, bral na bok to gospodarzy, to bardziej spłoszonych go­ ści, coś tłumaczył, perswadował i montował ten dziwaczny wie­ czór, jak gdyby żywcem wyjęty z któregoś opowiadania Bruno Schulza; R. Jasiński, Witkacy, w: Stanisław Ignacy Witkiewicz Człowiek i twórca, op. cit., s. 311 imprezę z „Witkacym-terenowcem": Przyszliśmy S.I. Witkiewicz, Pisma..., t. 3, s. 563 �Janusz Barański • T H E MYSTERY O F MAN: BETWEEN A R T O F LIFE A N D ABSOLUTE T R U T H Neoplatonian term reflects the essence of the union of to the emotional nature of Staś was noticed already while "everything with everything". they were young by Stanisław Witkiewicz, who even perceived this as a certain threat for his son and the 4 7 See M . Szpakowska, "Witkiewiczowska teoria kultury," p. 122 latter's sentimental nature, inclined to lose self-control and 4 8 See, e.g. B. Malinowski, "Culture", in: Encyclopedia of the Social Sciences, v. 4, New York 1931 easily swayed, S.Witkiewicz, Listy do syna (Letters to the Son), ed. by Bożena Danek-Wojnowska and A n n a Micińska, 4 9 J. Leszczyński, op. cit., p. 96; in the case of Witkacy the fact the self is corporeal Warszawa 1969, p. 281 that 2 8 Soin, op. cit., p. 11 apart from photographic portraits also in his paintings where 2 9 T. Kotarbiński, "Filozofia St. I. Witkiewicza" (The Philosophy of S. I. Witkiewicz), in: these Stanisław Ignacy Witkiewicz- Człowiek M . Szpakowska, "Witkiewiczowska teoria kultury" ( T h e theory of culture according to Witkiewicz), Dialog 10: " See S. I. Witkiewicz, 5 1 M . Szpakowska, "Witkiewiczowska teoria kultury," p. 122 52 See. e.g. B. Malinowski, Magic, Science and Religion, op. cit., especially the title chapter 1968, 5 3 A . Paluch, op.cit., p. 100 See, e. g. M . Rosiak, '"Biologiczny monadyzm' S. I. 5 4 A closer examination of Malinowski's views indicated that Witkiewicza jako próba poprawienia monadologii Leibniza" he tackled similar problems incessantly, and that he was (The "biological monadism" of S. I. Witkiewicz as an never free from the temptation of reaching for some form of "metaphysical" explanations, of transcending the "positivistic Beznadziejność... 3 4 Ibid., p. 63 3 5 S. I. Witkiewicz, fetters"; this holds true, for example, for his extremely valuable remarks on the nature of the language, which Pisma filozoficzne i estetyczne anticipated the later theory of the acts of speech proposed by (Philosophical Austin; see See, e. g. Z. Zalewski, "Witkiewicza przygoda z metafizyką" problem of meaning in primeval languages), in: A . Paluch, (Witkiewicz's adventure with metaphysics), in: Maciąg (ed.), op. cit.; in anthropology, these linguistic inspirations were subsequently developed by such scholars as Stanley Tambiah See, e. g. S. I. Witkiewicz, Pisma or Anette Weiner; "metaphysical dissatisfaction" is vol. 4, p. 381 3 8 S. I. Witkiewicz, Pisma ...,vol. 3, p. 296 3 9 J. Leszczyński, "Filozof metafizycznego niepokoju" confirmed from a slightly different," private" side also by the Diary. ( A philosopher of metaphysical anguish), in: Stanisław Ignacy 5 5 Witkiewicz- Człowiek i twórca , op. cit., p. 113 S. I. Witkiewicz, Metajizyka dwugłowego cielęcia. Tropikalnoaustralijska sztuka w trzech aktach (The Metaphysics of See comments by Terence Wright, " T h e Anthropologist as a Two-headed Calf. A Tropical-Australian Play in T h r e e Artist. Malinowski's Trobriand Photographs", European A c t s ) , in: Dramaty (Dramas), vol. 1; ed. and introduction by Imagery and Colonial History in die Pacific. T. Van Meijl and R Konstanty Puzyna, Watszawa 1972,p. 553 Van Grijp (eds.) Nijmegen Studies in Developement and See, e. g. idem, Pisma, vol. 3, p. 83 Cultural Change, 1994 5 7 C . Geertz, Religion as a Cultural System, in: Interpretation of Cultures, Basic Books 1973 4 1 S. Okolowicz, op. cit., p. 17 4 2 St. Witkiewicz, Dziwny człowiek ( A Strange M a n ) , Lwów 5 8 1903, pp. 59-61; cited after: S. Okolowicz, op. cit., p. 13 4 3 Problem znaczenia w językach pierwotnych (The and Aesthetic Works),vol. 3, Warszawa 1977, p. 415 op. cit., p. 53 4 0 vol. 3, p. 566 p. 128 Maciąg (ed.), 3 7 Pisma 5 0 attempt at correcting the Leibniz monadology), in: W 3 6 are disclosed by means of and literary oeuvre appears to be thoroughly "sensual". R.Ingarden, "Wspomnienie ..." " J. Majcherek, Historiozofia ... , 2 recesses of the soul a technique of using colour or chiaroscuro; his whole plastic i twórca ... 3 0 (ibid., op.cit., p. 102) is discernible, S. I. Witkiewicz, Pożegnanie jesieni (Farewell to A u t u m n ) , Warszawa 1927, pp.296-97 B. Michalski, Filozofia ontologicznego pluralizmu S. I. We arrived at about ten at night; up Witkiewicza (The philosophy of the ontological pluralism of to eleven o'clock some twenty persons had gathered, a most S. I. Witkiewicz), in: S. I. Witkiewicz, Pisma , vol. 4, pp. 437fantastic selection. We were all strangers and the hosts did not 38 know anyone; the guests, some drunk, or, as in my own case, M . Szpakowska, "Witkiewiczowska teoria kultury," p. 128 ignorant of their role, circulated around the flat. Witkacy tirelessly Maciej Soin put the autonomous nature of the Witkacy bustled about, taking aside either the hosts or some of the more system down to the employment of two models in the perplexed guests, explaining something arguing and assembling solution of the raised issues; unfortunately, there is not this curious soiree as if straight out of one of the novels fry Bruno enough place for a detailed discussion of its interpretations. Schulz, R. Jasiński, "Witkacy," in: Stanisław Ignacy WitkiewiczK . Pomian, op.cit., p. 206 Człowiek i twórca , op.cit., p. 311 C . Geertz, "I-witnessing...", op. cit., p. 78-79 R o m a n Jasiński recalled a certain social gathering with "Witkacy-the fieldworker": 6 0 6 1 6 2 6 5 4 4 S. I. Witkiewicz, Pisma..., vol. 3, p. 563 6 4 Jerschina, op.cit., p. 148 4 5 See, e. g. the interpretation proposed by Krzysztof Pomian, 6 5 Ibid., p. 153 Człowiek pośród rzeczy. Szkice hiswrycznofilozoficzne (Man 6 6 among Things. Historical-philosophical Sketches), Warszawa 1973, p. 202 4 6 S. I. Witkiewicz, Pisma..., vol. 3, p. 439; it is worth drawing Warszawa 1979 6 7 attention to the fact that in the tradition of Durkheiminspired sociology, especially the version proposed by Mauss, S.I. Witkiewicz, Niemyte dusze (Unwashed souls), in: Narkotyki. Niemyte dusze (Narcotics. Unwashed Souls), В. Malinowski, Freedom and Civilisation , New York 1944 S. I. Witkiewicz, Listy do Bronisława Malinowskiego , p. 62 6 9 magic is treated as a type of a sympathy for all things; this 416 Ibid., p. 122 �Janusz Barański 4 5 4 6 • MALINOWSKI I WITKACY: MIĘDZY SZTUKĄ ŻYCIA A PRAWDĄ ABSOLUTNĄ Zob. np. interpretację Krzysztofa Pomiana, Człowiek pośród pologii te językowe inspiracje rozwinęli później tacy badacze, rzeczy- Szkice history cznofilozoficzne, jak Stanley Tambiah czy Anette Weiner; to „metafizyczne Warszawa 1973, s. 202 niezaspokojenie" z innej nieco, „prywatnej" strony, potwier­ S.I. Witkiewicz, Pisma..., t. 3, s. 439; warto zwrócić tu uwagę dza istnienie takich pokus także i sam Dziennik. na fakt, że w tradycji durkheimowskiej socjologii, zwłaszcza ten neoplatoński termin m a oddać istotę owego związku S.I. Witkiewicz, Metafizyka dwugłowego cielęcia. Tropikalnoaustralijska sztuka w trzech aktach, w: Dramaty, t. 1; opr. „wszystkiego ze wszystkim". i wstępem poprzedził Konstanty Puzyna, Warszawa 1972, s. Maussa, magię traktuje się jako rodzaj sympatii wszech rzeczy; 47 Zob. M . Szpakowska, Witkiewiczowska teoria kultury, s. 122 4 8 Zob. np. B. Malinowski, Kultura, przeł. Andrzej Waligórski, w: A . Paluch, Malinowski, Warszawa 1983 4 9 Leszczyński, op. cit., s. 96; Ze jaźń 5 5 553 5 0 5 7 jest cielesna (tamże, op. cit., s. 102) u Witkacego, widać, prócz portretów fotograficz­ 5 8 nych, także w jego portretach malarskich, gdzie owe tajniki 5 9 duszy styczna, i literacka wydaje się n a wskroś „zmysłowa". C . Geertz, Religia jako system kulturowy, w: E . Mokrzycki, Ra­ cjonalność i styl myśknia, Warszawa 1990, s. 502 S.I. Witkiewicz, Pożegnanie jesieni, Warszawa 1927, s. 296-97 B. Michalski, Filozofia ontologicznego pluralizmu S.I. Witkiewi­ cza, w: S . I . Witkiewicz, Pisma, t. 4, s. 437-38 ujawniają się poprzez techniki posługiwania się kolo­ rem czy światłocieniem; cała zresztą jego twórczość i pla­ Zob. np. tenże, Pisma, t. 3, s. 83 6 0 M . Szpakowska, Witkiewiczowska teoria kultury, s. 128 6 1 Maciej Soin tę antynomiczność systemu Witkacego kładzie 5 0 Zob. S.I. Witkiewicz, Pisma..., t. 3, s. 566 na karb posługiwania się dwoma modelami w rozwiązywaniu 51 M . Szpakowska, Witkiewiczowska teoria kultury, s. 122 podnoszonych zagadnień; nie ma tu już niestety miejsca na 5 2 Zob. np. B. Malinowski, Dzieła, t. 7, Warszawa 1990; w szcze­ gólności rozdział Magia, 5 5 , 4 nauka i religia. A . Paluch, op. cit, s. 100. szczegółowe omawianie jego interpretacji. 6 2 K . Pomian, op. cit., s. 206. 6 i C . Geertz, Dzieło i życie, s. 111-12 6 4 Jerschina, op. cit., s. 148 z podobnymi problemami borykał się o n nieustannie, że nie 6 5 Tamże, s. 153 opuszczała go pokusa sięgnięcia po jakąś formę wyjaśnień 6 6 Lektura poglądów Malinowskiego wskazuje n a to, że S.I. Witkiewicz, Niemyte dusze, w: Narkotyki. Niemyte dusze, Warszawa 1979 „metafizycznych", wyjścia poza „pozytywistyczne okowy"; do­ tyczy to n a przykład niezwykle cennych uwag na temat natu­ 6 7 B. Malinowski, Freedom and Civilisation, N e w York 1944 ry języka, jego sytuacyjności, co było antycypacją późniejszej 6 8 S.I. Witkiewicz, Listy do 6 9 Tamże, s. 122 teorii aktów mowy Austina; zob. Problem kach znaczenia w języ­ pierwotnych, w: A . Paluch, op. cit.; na gruncie antro­ 417 Bronisława Malinowskiego, s. 62 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/91a492b7bd13f287323cd80406811f89.pdf d45a9ec6bc061a8a88d0134b85044080 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6576 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6147 Title A name given to the resource The Parodic Nature of the Appropriation of Factual Codes and Conventions in Mockumentaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.414-428 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kosińska-Krippner, Beata Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BEATA KOSINSKAKRIPPNER The Parodic Nature of the Appropriation of Factual Codes and Conventions in Mockumentaries Both parody and satire depend on the sophistication of the viewer, and on some familiarity with the parodic target. Carl Plantinga I n 2001Jane Roscoe and Craig Hight, classifying film scripts according to their relation with the factual discourse generated by a given text, cre­ ated their own list of mock-documentaries.1 If we look at some interesting examples of the genre produced outside the English-speaking world such as Dark Side of the Moon, Year of the Devil, Czech Dream and First on the Moon through the prism of the classification proposed by the Australian-New Zealand researchers then they can be placed probably more between De­ gree II (critique) and Degree III (deconstuction) of mockumentaries rather than belonging to Degree I (parody) although in a certain sense they all possess the features of a parody. D ark Side of the Moon William Karel’s 2002 French film Opération Lune2 (aka Dark Side of the Moon/Kubrick, Nixon und der Mann im Mond3) is one of the most intriguing and important mock-documentaries capable of deceiving even an experienced viewer; ostensibly it records dis­ covering previously unknown, sensational facts about the historical US landing on the moon in July 1969. The off-camera commentary defines space flights as a highly spectacular and prestigious and thus impor­ tant aspect of the Cold War waged by the U SA and the USSR. When in 1961 Yuri Gagarin became the first man in history to fly into outer space President John F. Kennedy proclaimed that sending a man to the moon should become one of the main goals of the American nation. This task was assigned to the Ger­ man scientist Wernher von Braun, a former NSD A P member recruited by the Americans at the end of World War II. Having gained experience working on the production of V1 and V2 rockets von Braun be­ came involved with N A SA . In January 1967 the crew 414 of Apollo 1 died in a fire during a launch pad test. Three months later, cosmonaut Vladimir Komarov, commander of the first multi-man spaceflight, per­ ished while returning to Earth. Yuri Gagarin died in a training plane crash, and in July that year a Soviet rocket exploded when its fuel tanks were being filled. The Americans gained a momentary advantage con­ cealing the fact that space conquest rivalry was actu­ ally a cover-up for a more significant if less spectacular issue - the national defence system. The construction of spaceships was a part of a highly expensive missile programme. Supportive public opinion, however, was necessary to convince Congress about the need for high expenditure relating to the defence system. A flight to the moon, a peaceful enterprise, won univer­ sal support. Still, it was necessary to show what the immense sums of money had been spent on. Von Braun was the first to realize that an expedition to the moon must be a captivating show, which only Holly­ wood was able to produce. “Dream factory” profes­ sionals were asked to help. Briefly before the Apollo 11 launch entire Hollywood stopped working on other films and 700 technicians travelled to Cape Canaver­ al. Producer Jack Torrance of Paramount Pictures su­ pervised the whole undertaking. Attention was paid to every single detail but something unpredictable that people should not be allowed to witness could always occur. Technical difficulties could have prevented the transmission of images presenting man’s first steps on the moon. The White House was prepared also for this eventuality, and it was decided that an “emergen­ cy” studio-set version of the landing would be pro­ duced. According to the off-screen commentary Presi­ dent Nixon found it more important to have the astro­ nauts seen walking on the moon than to have them actually doing it. This is why he chose to produce the world’s most expensive film of all times: the staged landing of Apollo 11. If the astronauts had landed safely but could not transmit live coverage back to Earth due to unforeseen technical issues the whole ex­ tremely expensive undertaking would have been a sheer waste of time from the PR viewpoint. In the case of a failure of the Apollo programme photos were needed to show to the wavering audience. The Presi­ dent ordered Donald Rumsfeld to make Stanley Ku­ brick a proposal to direct the undertaking. Karel’s film suggests that Neil Armstrong’s famous moon walk ei­ ther did not happen at all or, if it did take place, the TV audience of 2 billion watched a staging directed by Stanley Kubrick in the same Borehamwood sound­ stage (Great Britain) where he shot 2001: A Space Od­ yssey. The filmmaker agreed to become involved be­ cause he owed a debt of gratitude to the authorities for being permitted to shoot some of the scenes of Doctor Strangelove (1964) in actual Pentagon locations. The film presents evidence backing the staged landing the- �Beata Kosińska-Krippner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES sis, e.g. photos of a staked fluttering flag even though there is no wind on the moon, astronauts casting shad­ ows in diverse directions and thus suggesting the ap­ plication of several sources of lighting, no blast crater visible under the rocket’s nozzle, a clearly seen and as if illuminated inscription on the spacecraft saying: “United States” even though the rest of the spaceship is hidden in deep shade, information about extreme temperature changes on the moon, which would cause considerable chemical transformations of the film’s emulsion and mechanical damage of the camera itself, information that X-radiation would have blurred the film tape and that ultraviolet rays would have distort­ ed colours perfect in the transmission, that with lunar gravity being different from its Earth counterpart the astronauts’ weight would have been insufficient to leave the deep footprints on moon dust that we see in the photographs, that there should have been dust around the landers, that the temperature and radia­ tion changes on the moon are deadly for men while the spacesuits worn by the astronauts could not have protected them, that in all the photographs made on the moon there was no flash, which according to ex­ perts should have been visible since the astronauts taking the photographs would have been reflected in the helmets of other crew members, etc. In addition to evidence of this kind presented by former KGB agent Dimitri Muffley (Soviet Intelligence suspected mystifi­ cation and discovered its shortcomings) the thesis’ credibility is boosted by testimony of people familiar with the truth about the staging, such as Kubrick’s widow, who seems to confirm the revelations un­ earthed by the film, her brother (Kubrick’s executive producer), Nixon’s secretary Eva Kendall, Hollywood producer Jack Torrance, Marla Vargas (sister of the cosmonaut Buzz Aldrin), Rabbi W.A. Koenigsberg, David Bowman of the Houston Space Centre, and Ambrose Chapel, an ex-CIA agent and currently a pastor, who refused to participate in the undertaking but was forced to keep it secret. With each successive piece of evidence and eye-witness comment the film becomes increasingly credible, especially considering that Christiane Kubrick is joined by American politi­ cal experts and public figures: astronauts Jeffrey Hoff­ man and David Scott, and N A SA supervisor Farouk El-Baz. After some time, however, the more attentive viewer starts to pick up signals questioning or subvert­ ing the factual status of Dark Side of the Moon. The very moment when this happens - as is usually the case with mockumentaries - depends on the individu­ al viewer. Suspicions certainly appear about 30 min­ utes into the film - if not earlier - when we hear that Nixon became afraid that the witnesses would talk and wanted to halt the whole operation but it was al­ ready too late and the machinery had been set in mo­ tion. According to the commentary, an assassination 415 Opération lune Barkside of the Moon m ih il list appeared on the President’s desk. It is also hard to believe in a hunt for members of the film crew produc­ ing the moon hoax and their killings, or to treat seri­ ously the suggestion that a heart attack was not neces­ sarily the cause of Kubrick’s death. This is highly far­ fetched and this is exactly how it is supposed to be because Dark Side of the Moon is a mystification, a mock-documentary to be precise, which - as I have already mentioned - if included on the Roscoe and Hight list would be probably classified as belonging to Degree III. William Karel, the director, is a Tunisianborn French filmmaker known as a serious version of Michael Moore, author of political and historical doc­ umentaries dealing with sensitive subjects. Karel sup­ posedly likes to recall François Truffaut’s words that a documentary is a thousand times more of a lie than fiction, where things are clear from the very begin­ ning. Advertised by official CBS material as a subtle mixture of fact, fiction and hypotheses, Dark Side of the Moon applies documentary testimonies, archival film material and extensive interviews, mixing them together perfectly at the editing stage. Consequently, for quite some time the final result convinces us that we are witnessing the unveiling of truth - concealed for many years - about the first moon landing directed by Kubrick in a soundstage. We become less certain about the film’s status (or at least we should do so) when we learn the truth about the numerous murders contracted by the US authorities to eliminate witness­ �Beata Kosmska-Knptmer • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES es of the mystification; this truth is spewed by such figures as Secretary of Defence Donald Rumsfeld, former Secretary of State Henry Kissinger, Director of Central Intelligence Richard Helms, astronaut Buzz Aldrin, assistant to Kissinger Lawrence Eagleburger, General Alexander Haig, former Deputy Director of the CIA Vernon Walters, Christine Kubrick and Jan Harlan. But do these persons really convey the revela­ tions? A more thorough analysis of the film indicates that they do not. Concrete - frequently shocking - in­ formation is delivered by a voice-over or fictitious characters played by actors. Take this example: off­ screen commentary about Kubrick’s close relations with N A SA is immediately followed by added - as if to confirm - remarks by Christine Kubrick and Jan Har­ lan, even though they only discuss a special Zeiss lens originally designed for a N A SA satellite programme, which - we learn from another source - was lent to Kubrick (presumably in recognition of his Space Odys­ sey) for shooting Barry Lyndon (1975). Eve Kendall, Nixon’s secretary, recounts that someone from N ix­ on’s circle asked: What if we film the first steps on the Moon in a studio? but Kendall is a fictitious character portrayed by Barbara Rogers. Kendall’s statement is followed by a cut and Rumsfeld saying: I talked to the President and Kissinger supported me... We never find out what exactly Rumsfeld told the President, but we get the impression that he initiated the whole mystifi­ cation. Another sentence spoken by him is just as en­ igmatic: I thought this was the right thing to do because we have to do something to show that we are still the United States of America... General Vernon Walters says that he warned the President: It is very dangerous to lie in the United States, but we cannot tell what lie he had in mind. From astronaut Buzz Aldrin we learn only that: There were some unusual things that happened, such as: President Nixon had prepared some remarks for a speech to give if we could not leave the moon and come back. The off-camera commentary mentions Aldrin’s depression after he returned from the mission. His wife, Lois, says that he became an alcoholic, at loss what to do with himself, and his sister, Marla Vargas (a fictitious char­ acter portrayed by Jacquelyn Toman), embellishes the story by recalling how Aldrin used to get drunk every day. Meanwhile, the viewer’s imagination provoked by the meticulously edited footage links these comments with the mystification into a cause-and-effect chain. This also happens when astronaut David Scott pro­ claims: This was a great film, presumably talking about Space Odyssey while the viewer gets the impression that he meant the moon mystification. When the voi­ ceover informs us that Nixon was overcome by panic leading to his condemnable decision, we see Rumsfeld claiming: It is not something I wanna do (...) and (...) so I left, but naturally he does not tell us what precisely he was not involved in. Haig, meanwhile, claims he told Nixon: This is going to turn into the biggest scandal that this country has ever seen. Those of us who worked with Nixon know not to take seriously everything he said when he was under stress. This time not only do we not learn what words it was impossible to treat seriously, but also who uttered them. The situation repeats itself when Kissinger proclaims in front of the camera: He said some awful things, but they were never done. A pas­ tor, a former CIA agent, who did not want to partici­ pate and was forced to vanish, assume a new identity - that of Ambrose Chapel - and promise he would keep the hoax secret, introduces us to an atmosphere of crime, plots and a conspiracy of silence but turns out to be a fictitious character performed by John Rog­ ers. Paramount Pictures producer Jack Torrance (an­ other fictitious character portrayed by David Winger) describes the production details of the world’s most ex­ pensive film. We find out from David Bowman of the Houston Space Centre (enacted by Tad Brown) that Armstrong’s famous sentence about the giant leap for mankind was actually written by someone else and that astronauts used to joke about it; the deadly threat posed by special forces to film crew members is men­ tioned by Rabbi W.A. Koenigsberg (a fictitious char­ acter played by Binem Oreg). As in every mock-docu­ mentary the closing credits offer a last chance to rec­ ognise the fictitious status of the film, with the disori­ ented viewers learning that the characters they as­ sumed were authentic are actually portrayed by actors and that it was they, and only they, who made the most sensational, “expository” statements. Distinct features of mockumentaries include the signals that the director sends from time to time to the audience (before explaining everything in the end credits), suggesting the fabricated character of the film. Dark Side of the Moon has its share of them, such as the names of fictitious personae dramatis. Eve Kendall is a character in North by Northwest (1959), Marla Vargas - in The Barefoot Countess (1954), Jack Torrance - in The Shining (1980), David Bowman in 2001: A Space Odyssey (1968), Ambrose Chapel is the name of the spy headquarters in The Man Who Knew Too Much (1956), Dimitri Muffley combines the names of two presidents from Dr. Strangelove (1964), and W.A. Koenigsberg is a play on the name of Woody Allen (W.A), Koenigsberg being Allen’s true surname. If these names failed to make audiences suspicious the grotesque story about the hunt for the film crew and their assassinations should certainly do the trick. Mention is due to the rabbi’s excellent story recalling how for ten years he hid one of the produc­ tion designers and taught him Yiddish: One night he was set on by some hooligans in the Bronx. When they found out he was a Jew, they forced him to do a few al­ terations to their suits. Then they beat him up and left him for dead. He spent six months in a coma in Mount 416 �Beata Kosińska-Krippner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES Sinai hospital. And one morning he died. Equally note­ worthy is the off-camera information about the film crew escaping to Vietnam and the US government airdropping thousands (!) of armed soldiers and secret agents to catch and eliminate them, along with the hilarious recollections of alleged Vietnamese peasants (subtitled into English) about the agents arriving in their village: For secret agents they weren’t very discreet. They had no respect for anything. We found empty beer cans and McDonald’s wrappers everywhere (...) Ama­ teurs, real amateurs. One of them killed himself cleaning his revolver. We kept the body for the kids to play with (...). They were only interested in one thing: girls. It was a real obsession with them (...). They spent their whole time smoking grass. And it wasn’t just mineral water they were drinking. They completely destroyed the village’s at­ mosphere. A real disaster. Twenty years later, you can still see their traces (we see an old man drinking vodka straight from a bottle) And all for nothing! They never found anyone. A woman says: (...) They tried to pass themselves off as Vietnamese peasants. Their disguises and accents were perfect. But we identified them in 30 seconds (...) their commanding officer was black! The end cred­ its reveal that the Vietnamese peasants were probably residents of China and Laos, because the film features fragments of documentaries about the population of those two countries. The hints become stronger as the film draws to a close. The voice-over states that Nixon sent numerous armed forces to hunt down the film­ makers and ... dress up their murders to look like ac­ cidents. When Chapel says that several crewmembers died in accidents we see a man lying in a street, with a dozen or so Santas leaning over him, and when we hear that one of the assistant directors drowned in his pool we see two men throwing a dog into a lake. We also learn that a dismembered body of one of the film­ makers was found in Patagonia, with the police claim­ ing it was suicide. Another evident and thus remarkably funny signal is the fact that the already discussed proof of the moon landing hoax theory (the fluttering flag, the shadows, the absence of dust, the unexpectedly well preserved footprints, etc.), quoted in all publications and docu­ mentaries on the topic, features also evidence added by Karel - an image showing a photo of Kubrick shoot­ ing 2001: A Space Odyssey accidentally left on the fake moon surface. Finally - as I have already mentioned we also find out that Dimitri Muffley, the former KGB agent discussing the evidence, is a fictitious charac­ ter portrayed by Bernard Kirschoff. Interestingly, al­ though the film seems to support the thesis that the Apollo 11 landing on the moon was a trick (and many viewers interpreted it in this way), universally known and widely discussed proof is automatically ridiculed and deprecated by the fact that it was presented by a fictitious character. This is why the film can be catego­ 417 rized as a first - and second-degree mock documentary according to the Roscoe and Hight classification. In a concealed manner it supports the myth of man on the moon, introducing only slight anxiety about its connections with reality and simultaneously deriding the codes and conventions of the documentary, chal­ lenging its authority, and inspiring concern about such other factual forms as daily news programmes. Dark Side of the Moon is a masterfully assembled manipulation combining interviews and statements by authentic people taken out of context with stagings featuring actors portraying fictitious characters. The closing credits are followed by final interpretation di­ rectives. The so-called bloopers, i.e. mistakes made by cast members and jokes caused by the absurd nature of the dialogue include the twice repeated statement by an alleged KGB agent: We soon realised the whole thing was a hoax... along with a declaration by Walters, who is dubbed throughout the entire film: Listen to me now and believe me because I’m going to tell you the truth. . . ; earlier, the sentence ended with the words (naturally, spoken by the actor dubbing Walters): This could mean people’s lives, while the post-credits version has: I want you to believe me because this is the truth (...) I never had any relationship with that woman. A t the end we also see a relaxed Rumsfeld saying: You told me this was a high-class programme and a laughing Helms also stating that he thought this was a serious programme. Does this mean that they agreed to have their statements used in the film and reacted with laughter? Intuition and experience gained in the course of the film tell us that these sentences too were taken out of context and do not concern Dark Side of the Moon. This may be confirmed by words unambiguously signalling at the end of the film that this is a parody of documentaries: Any resemblance to actual living persons is purely coin­ cidental. No goy was mistreated during the filming. The director verified this in an interview for the Arte TV channel4 (although perhaps also in this case we should adopt a cautious attitude). When asked how he came up with the idea of shooting a documentary that does not reflect reality Karel answered: I have just completed a film about Hollywood that does not correspond to (Hol­ lywood’s) reality. Together with an Arte France editor in charge of documentaries we were thinking about making a documenteur, to use Agnes Varda’s term (a play on words —documentaire —documentary, and the similarly sounding menteur —lying, as in: fictitious). In this way we intended to contribute something amusing to the oth­ erwise serious Arte programme line-up. This had to be an entertaining, funny film. First and foremost, we assumed that one should not believe everything the media are trying to sell, because it is always possible to persuade witnesses to give false testimony, forge archival materials, and com­ pletely distort the message of a documentary by using fake subtitles or dubbing. We wanted to present historical sub­ �Beata Kosińska-Krippner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES ject matter but one that would be universally topical. Since the theme could not be awkward, murder and war were strictly out of the question. This is when we thought about photos of man’s first steps on the Moon. This particular is­ sue matched our requirements: the photos’ authenticity has been discussed for the last thirty years. Jean-Luc Godard’s statement declaring on a TF1 news programme: These live broadcasts are fake, provided an impulse. Sceptics can cite all types of proof: Aldrin became an alcoholic, Nixon was not there when the rocket was launched, and the astronauts travelled thousands of kilometres to spend only three hours on the moon. All very strange, so... In the same interview Karel also put an end to all speculations about well-known people being aware of their involvement in his prank. Asked how he man­ aged to convince the film’s protagonists to participate, he answered: Not a single one was in on the joke. The idea was to say that the interviews had a completely differ­ ent purpose. This is why we did not let any of the witnesses into the secret. Only seven actors were involved and actu­ ally given lines to learn. They played some of the witnesses. (For example, the character of Nixon’s adviser was taken from the film All the President’s Men). Due to twist­ ing the testimony of authentic figures we needed only one “false" witness, Nixon’s secretary, to make the whole story logical and credible. We told the “real" witnesses that we were making a film about Kubrick, his film, the moon or NASA, and asked them totally vague questions. Christine Kubrick appeared in the film convinced that it was to tell the story of her husband and in good faith related Kubrick’s contacts with N A SA , which allowed him to borrow a military lens to shoot Barry Lyndon. Farouk El-Baz was convinced that he was going to take part in a film about behind-the-scenes of the U.S.-Soviet space race. Nixon’s advisors were filmed in different places and for the purpose of other films, and their statements were taken out of the original context. Karel - as many authors of mockumentaries before him - was charged with attacking the media and ques­ tioning our attitude towards photographs. Without moon landing photos it would be impossible to fully render the event. In addition, the cinema exerts an influence upon news programmes. Many authentic historical events were captured on camera already after they actually took place: raising the American flag atop Mount Suribachi during the Battle of Iwo Jima, capturing the Reichstag, Ameri­ cans landing in Somalia (shot two or three times). And during the Gulf and Afghanistan wars we did not see... a single authentic photo. I considered showing the role played by a photo, or its lack, in constructing an event to be an intriguing undertaking. But my film should not give the impression of being malicious... Nowhere did we actually say that Armstrong had not walked on the moon. The film only set forth a hypothesis claiming that the USA prepared itself for an eventuality that man’s first steps on the Moon could not be photographed. When does the viewer begin to doubt? When do we let him know that he is dealing with a joke? This is not really clear. Hence we included a parodical collection of stylistic giveaways at the film’s end in case anyone still believed it. The director also formulated a summary: Manoeu­ vring carefully between lies and truth, the film combines facts with total fabrication. We used all possible ingredi­ ents: “captured” archival film material, fake documents, and authentic interviews taken out of their original context or transformed by narration or dubbing, and staged in­ terviews featuring actors, whose answers adhered to the screenplay... In keeping with the spirit of the mock-documen­ tary theory a certain group of viewers took the film seriously even though it indicates its fictitious char­ acter on numerous occasions in an evident and amus­ ing way and, as follows from the interview, despite the director’s concern not to leave any doubts about its status. This reaction is demonstrated by comments on several Internet forums, both Polish and foreign, with some disoriented viewers asking for help in finding fur­ ther information about the film, and others confessing how they were fooled by the joke when they saw the film for the first time and describing how pleasant it was to watch it more carefully for the second time. The Polish website of the Planete TV channel5 be­ came the arena of a rather amusing discussion that simultaneously says quite a lot about the reception of mockumentaries. One viewer expressed his outrage caused by an article by Tadeusz Sobolewski, which he found shocking; in the last sentence the journalist aptly defined the mock-documentary message of the film (without, however, using the genre’s name): In the earlier Operation Luna, supposedly made for fun, he achieved a paradoxical effect. He had not only aroused distrust towards American propaganda but also towards films revealing behind-the-scenes goings-on of major poli­ tics, which put the chaos of reality into order by using one obsessive key.6 And here is how the viewer reacted: If the discussed documentary really is an intentional hoax then William Karel deliberately offended viewers all over the world, jeopardized the TV channels that decided to show the film, and intentionally endangered the independ­ ent foreign policy of the French state. I expect the Board of TV Planete in France to condemn this unprecedented me­ dia hoax and to apologise to Polish TV viewers for moral losses. I appeal to members of this forum —see this scandal­ ous film for yourself... The forum’s administrator, who correctly interpreted the film’s intentions but failed to completely decipher all its elements, especially the signals sent by the director, replied as follows: The di­ rector did not intend to conduct an investigation about the moon landing but to prove that TV is a remarkably power­ ful medium. Contemporary technology makes it possible to manipulate other people’s words and images in almost any way you want. Karel deliberately does not reveal which 418 �Beata Kosińska-Krippner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES fragments of the film were falsified by means of editing and which were not. In this way the viewer can experience for himself how difficult it is to distinguish the effects of a good editor's work from an original recording. There would not be so much confusion surrounding Operacja Księżyc7 if its author had decided to include a few words of explanation at its end. On the other hand, perhaps the director did not plan to reveal the truth so that those who have already seen this “mock-documentary” would not give away to first­ timers which fragments of the film are real. Please note that TVP1 scheduled Karel’s film for 1 April, April Fool's Day. The Planete premiere of the film was also held on 1 April. The viewer replied: Thank you (...) for the expla­ nation, which I find satisfactory although I have to note that the Nazi regime already long ago proved the power of media’s impingement, and an attempt at confirming this fact by using such a concocted film is pathetic. I would also like to add another aspect of the issue, which I find im­ portant, that is, the concern about the Polish viewer. The Polish viewer is more demanding and critical and reacts to the media in a more serious and engagée manner... As far as I know, films and dialogues fabricated in this way are used in Poland by radio and TV stations to pro­ duce amusing entertainment and not documentary films (■ ■ ■ ). I propose to call William Karel and other producers of his ilk media terrorists. The administrator’s response is just as amusing: We agree with your opinion. View­ ers in various countries should not be treated in the same way. This is precisely why Planete networks were divided in 2004. Ever since then the channel broadcast in Poland is prepared by a Polish staff. We showed Dark Side of the Moon when the schedule was still set up for several European countries (including Poland) in France. After the forum’s participants discussed at length assorted political matters, the same outraged viewer returned to the film: It was my intention to protest against showing cinematic jokes as documentaries. The fact that during the narrator’s account of US soldiers assassinating four secret agents, who worked with Kubrick on the moon landing production, information that: “assistant director Jim Gow was drowned in his swimming pool” is followed by a scene of a dog being thrown into a large lake shows the way in which the director makes fun of the viewer. The problem is that watching this brief scene you get the impression that a man is being tossed into water. Not one of my friends who also watched the film saw a dog. Myself included. Only when examining this scene frame after frame ((!)/ my emphasis -B.K.-K/8) you can clearly perceive the out­ line of a dog. Why am I writing all this? I am concerned with the fact that films of this kind not only offend the viewer and are detrimental to the whole category of documentaries, but also ridicule the foreign policy of France as obsessively anti-American. In this situation, even the best documen­ tary criticising Big Brother overseas can arouse distrust. Another viewer reacted as follows: After more or less ten minutes it became obvious that we are dealing with a joke, irony and satire. The objective? First, the pretentious­ ness of politicians, the foolishness of the media, the pursuit of sensational conspiracy theories, and the lack of ordinary common sense and a critical assessment of what the mass media are selling us. The film was great fun... The out­ raged viewer did not give up and quoted his teenage nephew: “The film cannot be classified into any category. If you insist, it can be treated as political satire or farce featuring qualities of therapeutic treatment aimed at people afflicted with a severe case of the Big Brother syndrome. Good mood after viewing the film testifies to its consider­ able therapeutic assets". And what about the dog? Here’s the rub. He [the nephew] could not understand why a dog was given the part of a man. According to him, a dog playing the role of a man is already grotesque and spoils the film’s harmony. One more comment on the same forum: When watching a science fiction film, on 1 April to boot, you should keep your distance. Moreover, as far as I remember the film did not claim that the moon landing never happened; it mentioned that the recording equipment did a bad job and that it was necessary to shoot the film in a studio during the “London session", which I do not find so improbable. This is the way in which the Polish Tele­ vision website advertised the film: Previously unknown, sensational facts about the historical U.S. landing on the moon in July 1969. Eminent American political experts: Henry Kissinger, Donald Rumsfeld, Lawrence Eagleburg­ er, General Alexander Haig and Richard Helms reveal the truth concealed for many years ... and quoted (without explanations and a critical commentary) the earlier cited fragment of the film’s screenplay about the Cold War circumstances of developing the moon hoax.9 A description of the film prepared by an organiser of one of the festivals showing it promoted it as: Shocking French documentary revealing the most concealed secrets of the American space programme. It turns out that the scenes of Apollo 11 landing on the moon, which we all know from, i.a. film newsreels, were staged in a studio and directed by none other that Stanley Kubrick himself (!). Statements by Henry Kissinger, Donald Rumsfeld and as­ tronaut Buzz Aldrin add credibility to Karel’s revelation.10 These quotes are rather evocative because within the context of an earlier analysis of the film they tell us about problems with the reception and interpretation of a mockumentary and are among the first records of a Polish audience (ordinary viewers and people somehow connected with the film industry) confront­ ing this cinematic form. Foreign forums, even though audiences in, e.g. the US and the UK are considerably more familiar with the discussed genre, also featured comments full of approval for the more humane face of Henry Kissinger, the relaxed stance of Buzz Aldrin, Alexander Haig and Kubrick’s widow, and admiration that a man as busy as Rumsfeld found time to participate in such a film, along with the question: what inspired 419 �Beata Kosmska-Knptmer • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES Rumsfeld to appear, and even assumptions that White House personalities became involved in the joke to distract attention from a hoax of a much higher cali­ bre. The latter suggestion was actually mentioned on the website of the Grimme Preise award, which the film received in 2003. Dark Side of the Moon was clearly inspired by Capri­ corn One, Peter Hyams’ 1978 Mars landing hoax film. With the flight date approaching N A SA specialists re­ alise that the spaceship’s life-support system does not guarantee success and prefer staging the landing to cancelling the mission. Just before the ship’s launch its crew becomes removed from Capricorn One and tak­ en to a desert military base, where they are informed that they will have to stage the Mars footage. The as­ tronauts initially refuse, but the authorities threaten their families if they do not cooperate. While the empty ship continues its flight to Mars the astronauts spend several months filming the “Mars landing”. The conspiracy involves only a few N A SA members, until technicians notice that the television transmission sig­ nal was sent from a near-by destination and spread the news to journalists. The technicians mysteriously dis­ appear and the journalists find themselves in trouble. When the crew’s return is expected, the real (empty) spacecraft is destroyed by fire during re-entry, officially plunging the whole world into deep mourning for the three heroes. The astronauts are killed since they are no longer needed and know too much. Conspiracy Theory: Did We Land on the Moon? - John Moffet’s 2001 American documentary may have been the sec­ ond source of inspiration for Karel. Dark Side of the Moon essentially appears to be a spin-off of the Moffet production. Both films are constructed in a highly similar way - they use interviews and archival foot­ age and propose the same arguments and evidence of the staged Moon landing of Apollo 11; in Karel’s film they are presented by a fictitious former KGB agent, but Moffet’s picture features authentic characters photography and sound experts, scientists and Bill Kaysing, the “king of conspiracy theories” specialis­ ing in tracking down evidence supporting the moon hoax theory. Both films expand the motif of staging man’s first steps on the moon, but Karel focuses on Kubrick, the alleged director of this enterprise, and on the landing’s studio-set staging, while Moffett is only interested in evidence of the hoax itself, which the film claims took place in a secret military base in the Nevada desert. Although Moffett allowed himself to make a joke by bringing in Mitch Pileggi, the X-Files star, as his narrator, he decisively defined his film’s status by opening it with the following caption: The following program deals with a controversial subject. The theories expressed are not the only possible interpretation. Viewers are invited to make a judgment based on all avail­ able information. 420 Year of the Devil and Czech Dream While in certain countries (e.g. the U SA , the United Kingdom, New Zealand) the mockumentary is already a well-known and appreciated sub-genre, in many other ones it is taking its first steps albeit with films that can be classified as superior examples of this cinematic form. Among them is the excel­ lent Czech Rok dabla (Year of the Devil, 2002) di­ rected by Petr Zelenka. In the tradition of a majority of mockumentaries its classification proved a tough task for the reviewers. Some attempted to describe it as docufiction where, as the plot advances and ab­ surd events start to accumulate, the viewer loses grasp of what is real and what is fiction... it makes genre clas­ sification difficult, freely referring to various cinematic styles, from the documentary and the music movie to the comedy. Its strength certainly lies in the creation of the presented world;11 this depiction reveals the film’s mock-documentary character. Year of the Devil ini­ tially produces the impression of a music documen­ tary or, more precisely, a documentary biography of the Czech singer, composer and poet Jaromir Nohavica, featuring elements typical for motion pic­ tures of this kind, such as footage from rehearsals and fragments of concerts. It applies absurd state­ ments and weird occurrences to point out that its status is not entirely factual and we should not treat seriously everything we learn about Nohavica; the fact that he took part in the film and mocked his own ups and downs tells us more about him than the film’s plot and the information it contains. Besides Nohavica, the film’s list of authentic characters in­ cludes his friend, guitar player and composer Karel Plihal, the folk band Czechomor and Jaz Coleman, the English rock musician. The Dutch documentary maker Jan Holman (played by Czech filmmaker and distributor Jan Prent), however, is a fictitious char­ acter. The film tells the story of Holman, a recov­ ering alcoholic, arriving in the Czech Republic to shoot a documentary about a detox hospital. This is where he meets Nohavica and his guardian angel Plihal and abandons his original plan by setting out on tour with the musicians. Zelenka, mixing a ficti­ tious character with authentic ones, resorted to a so­ lution similar to Karel’s Dark Side of the Moon, the difference being that while Karel assembled various filmed quotes featuring well-known people and took them out of context, in Zelenka’s film authentic characters actually agreed to join the proceedings. The film maintained the Nohavica myth, endowing it with an ambiguous character and simultaneously slightly mocking biographical documentaries of this sort. Some critics correctly classified the film by putting it upon the same level as the quintessential mockumentary This Is Spinal Tap, but at the same time calling it a fake documentary12. �Beata Kosmska-Knppner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES Cesky sen (C z e c h D r e a m ) Cesky sen (Czech Dream) from 2004 is an extraor­ dinary film within the mock-documentary context. Before developing their first Czech reality-show film or first Czech documentary hypercomedy, Vit Klusak and Filip Remunda created a mock-situation of sorts, a far-flung hoax intended to ridicule the post-commu­ nist country’s consumerism, expose the mechanisms of advertising and susceptibility to the latest kind of propaganda and manipulation, showcase the power of the media and, simultaneously, reveal possible (and applied) documentary practices. Klusak and Remunda, at the time students at the Prague film school, hired ad specialists (many unaware what they became involved in) to arrange a two-week promotional cam­ paign of Cesky Sen, a fictional hypermarket. They created a logo, TV and radio advertisements, 200 000 leaflets promoting products of the Cesky Sen brand, posters, ads in newspapers and magazines, 400 illumi­ nated billboards, an jingle and a website. On the day of the “grand opening”, however, the estimated 4 000 potential clients, who came to a meadow in the Letnany district saw only a colourful hypermarket façade painted on canvas. The idea was inspired by a happen­ ing devised by Peter Lorenc who in 1996 handed out several thousand posters advertising a non-existing GIGADIGA hypermarket. The opening was held on an empty meadow, where Lorenc placed a banner with the inscription: It’s better to go on a woodland walk. A t first glance, Czech Dream is an account of the succes­ sive stages of preparing a major provocation, all the way to the grand “non-opening” of the hypermarket, 421 while simultaneously bringing the audience closer to the event’s social background and the views and mood (also political) of the Czechs, proposing a sociological observation, and presenting “behind-the-scenes” of a major advertising campaign. But there is more... An experienced mockumentary audience derives pleasure from participating in a game consisting of searching for and interpreting signals made by the directors to confirm the film’s fictitious status. In Czech Dream the game is - so to speak - dual. The majority of de­ scriptions, reviews and comments consider it to be a documentary account of a major hoax and only the expression: hard-to-classify documentary reveals that their authors, overwhelmed by the scope of the “mock­ situation” itself, have doubts and are uncertain about the film’s status. Viewers acquainted with the direc­ tors’ intention will enjoy spotting signals addressed during the advertising campaign to potential clients, which at the very least should have stirred up certain misgivings (the hypermarket’s name, its logo with a comic strip balloon, anti-advertising slogans: Don’t go there, Don’t hurry, Don’t spend money, Don’t queue up, Don’t shove and the remarkably low prices, i.a. a digital camera for less than 1 $). Members of the audience perceive them as signals not only because the film’s di­ rectors reveal the technical details of the entire under­ taking, of which potential clients were unaware (the directors’ new image, the simultaneous casting for a documentary of families regularly spending their free time in hypermarkets), but predominantly because the audience is from the very outset informed that eve­ �Beata Kosmska-Knptmer • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES rything was undertaken with the film in mind, and views the whole enterprise through this prism, which subconsciously influences the reception of the hoax and the attitude towards its victims (how could they have fallen for it!?). The film entertains its viewers, who feel compassion for, but also superiority to the future victims of the joke, and harbour the impression that they play in the same team as the directors. I believe that the film also includes certain mock-documentary qualities encouraging reflection on the capabilities of the documentarians and the viewers’ susceptibil­ ity to possible documentary manipulations, caused if not by belief in the factual accuracy of a documentary then by instinctive trust in it. Signals informing about the film’s actual state are not overly exposed and the hoaxes and prevarications are not explicit. We are dealing rather with the directors’ manipulations or perhaps merely interventions consisting of selective footage in the manner of Michael Moore’s documen­ tary method, which in this particular case boils down to manipulation. In any case, such moments may seem suspicious to the more careful viewers, e.g. the fact that a film ridiculing consumerism and exposing advertising mechanisms also becomes involved in ad barter relations. Two minutes of the end credits are dedicated to showcasing logos of companies backing the production. The whole sequence about a shopping trip of the Kudrnov family, winners of the casting for the alleged documentary: Hypermarket with a Human Face, is unquestionably an advertisement of the Tesco chain. During the directors’ transformation into man­ agers, set in a Hugo Boss salon where they hire suits, a salesman turns to the camera and says that the time has come to fulfil the mutually beneficial agreement and show the Hugo Boss logo for ten seconds; he then rearranges a lapel, the camera zooms on the logo and the filmmakers count the remaining time. In a scene of shooting the advertisement involving a man chang­ ing his clothes, an employee of the ad agency organis­ ing the campaign points to the Mark/BBDO logo on his cap and the camera zooms in. When posing for ad photos in an atelier, Remunda and Klusak are clearly mocking the whole situation by making exaggerated moves, faking a relaxed and cool mood, and smiling in a studied, artificial way. This sequence is for a moment interrupted by a series of photos of well-known people with equally premeditated expressions and smiles, i.a. Vaclav Havel with wife Dagmar, Karel Gott, Helena Vondrackova, and Vaclav Klaus. In this way, the film directors are compared to people who play act in front of the camera, strike a pose and pretend to be someone else, and not to expository documentary makers or journalists, usually on the other side of the camera. The excessively long scene of the conflict between the directors and the ad agency people also looks suspiciously artificial, as if it were to present a single sentence uttered by an ad agent, thus creating the impression of the directors winking knowingly at the audience (sending a signal). One of the filmmak­ ers wants the posters to include a sentence claiming that on opening day no one shall leave empty-handed. An agent objects, adding that he refuses to lie. After a heated discussion the agent finally declares: Perhaps for you filmmakers cheating people is business as usual, but in the ad industry we don’t lie. You may find this surprising but we don’t. One of the directors then asks him to re­ peat this statement. The agent looks straight into the camera and says: I repeat. Even if you documentary mak­ ers lie in your films, we don’t do it in advertisements. The filmmakers once again question the status of their film and the work of documentarians in general in a scene with a furious fisherman who found out that there is no hypermarket. When asked what the whole story has taught him, he replies: Never trust filmmakers. Sim­ ilar moments indicating the authors’ intervention are numerous. The entire motion picture is interrupted as is the practice of many TV stations - by advertise­ ments, but the ones shown here promote the opening of Cesky Sen. From the casting footage of families, supervised by consumer behaviour specialist Dr Jitka Vysekalova, we are shown only interviews whose par­ ticipants expressed their enthusiastic attitude towards supermarkets and spending free time in them (I love supermarkets. I find them a source of great joy. You can really relax in a hypermarket). In one of the scenes a woman says: This is not a dream, this is reality, this is Harmony. When the director asks: What did you say? and wants her to repeat the sentence, she once again recites her (?) reflection. In a scene shot after the Kudrnov family left the supermarket, the director asks one of the women to sing something in front of the camera. She immedi­ ately agrees and performs together with her daughter an old folk song, in broken English but in tune: Hey, ho, nobody’s home meat or drink nor money have I none Everybody will be happy Hey, ho, nobody’s home.13 We then hear a replay, this time with a profession­ ally arranged orchestral backup and accompanied by a magnificent sunset. During an earlier conversation with the filmmakers the same woman declared: Our lives are short, let’s live them the best way we can. Cu­ riously, the hypermarket’s anthem14 features both a reference to the lyrics of her song (a kdyz nemas ani halir/if you have no money) and to her statement (zivot trva jen chvili/life is but a moment). In one of the casting scenes, a mother of a teenager admits that she took her daughter on a six-kilometre excursion last weekend, but the girl did not enjoy herself at all; to cheer her up, in the evening they went shopping at Tesco (!) and this made her very happy. One of the directors then 422 �Beata Kosmska-Knptmer • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES asks the daughter to describe how she felt at the store after that exhausting walk. The girl replies: It was... I don’t know... as if it had been raining all day long and then I suddenly saw that the Sun came out. It was cool, fun and pleasant. Strangely, the teenager’s sentence turns out to have far-reaching consequences for the whole film. The fictitious hypermarket’s anthem men­ tions, i.a. shopping that can brighten up a cloudy day (Jak mohou ruze kvesti, kdyz je posmourny d e n .) . After the Kudrnov family leaves Tesco and all push their full carts towards the parking lot, one of the women suddenly cries: Look, the Sun is setting. Klusak and Remunda decided to arrange their grand “opening” on 31 May 2003, the day of a solar eclipse. In one of the scenes the directors are driving a car at dawn (we see the Sun rising) and the radio’s presenter is heard say­ ing: Today we shall witness a solar eclipse. The rising Sun will be unable to shine. On the contrary, it will be more of a shrinking crescent (an amusing association with the scene of casting the families, when a woman asked what name she would choose for the new hypermar­ ket answers: “Horn of plenty”). The announcer then goes on to say: You should not look at this fascinating phenomenon for too long. Get up in the morning and put on your special eyeglasses. And we see both directors in their Hugo Boss suits looking at the sky through dark­ ened pieces of glass, while in the background resounds the hypermarket’s anthem about rose-tinted specta­ cles (Tak prijd se radovat jak dite/ spousta veci omami te/cely svet muzes mit. Chce to jenom trochu chtit/chce to jenom nelenosit/zaparkovat, vzit si kosik, nepromeskat velky den/prisel k nam vas cesky sen). Later, a woman who came three hours before the opening explains that she never participates in this kind of events but her husband woke her up to see the eclipse, so she came incidentally. Weather on the grand "opening” day was beautiful and sunny (as emphasised by those who gathered on the Letnany meadow), but rain poured when the hoax came to light and it turned out that there is no hypermarket. Not one is in sight when across the wet windshields of a car driving away the camera shows the increasingly distant façade of the Cesky Sen hypermarket. We get the impression that the day is coming to a close, although in reality the scene could have been (and probably was) shot on a completely different day. Moreover, at the end of the film newspaper headlines express outrage at the hoax, men replace street posters advertising the hypermar­ ket with advertisements of cigarettes and credit cards, and the last scene is... a sunset; this time it seems to refer not to the feelings of the would-be clients, but to the second game that the directors were playing with the audience. All the elements fit together as in a jigsaw puzzle. Mention is due, however, to one more signal sent by the directors, albeit not in this particular film. They had prepared two trailers (“bloodless” and 423 “bloody”), of which the latter certainly appears to be staged not only because the scenes it contains are not featured in the finished film. It shows how after wouldbe clients found out about the hoax the crowd set off in pursuit after the escaping directors, who managed to jump into a car. Two brawny men, however, step in front of a crowd composed of predominantly senior citizens, one of them taking a baseball bat out of his car’s trunk and bashing it against the front windscreen of the filmmakers’ vehicle. Then the “bald one” drags them out of the car, start shoving, beating and kick­ ing them, and tears the Hugo Boss suits into shreds while a miniskirt-wearing woman enthusiastically batters them with her handbag, presumably spew­ ing obscenities, while the oldsters shout and shake their fists. The filmmakers finally manage to break free and, covered in blood, run in slow motion in the camera’s direction. The overall intention is to cre­ ate the impression of an authentic end to the whole story, although the directors assure that no blows were dealt. Interestingly, the DVD release of Czech Dream featured 32 minutes of bonus footage miss­ ing from the final cut, while the film’s official web­ site includes photos of bloodied directors in ripped clothes next to photos actually inserted in the film. Finally, press material prepared by the distributor for journalists included photos exclusively from the “bloody” trailer. First on the Moon The Russian mockumentary is still in its infancy. Aleksei Fedorchenko’s 2005 Perviye na Lune (First on the Moon), awarded in Sochi15 and Venice16 and writ­ ten by Alexandr Goronovsky and Ramil Yamalayev, is probably one of the first Russian examples of the genre. The fact that local reviewers came up with various neologisms to describe the film, which did not match any categories familiar to them, demonstrates that it was a total novelty in Russian cinematography. Local promotion material described it as documentary drama (a post-modern hoax), and critics wrote about a pseudo-documentary,17 a documentary farce,18 and a documentary look-alike.19 Polish material also called it a science-fiction quasi-documentary, while W est­ ern reviewers applied the term: mock-documentary, already adopted in many countries. In a documentary style the film tells the story of an alleged Soviet space project from the 1930s, culminating with a flight to the moon in 1938 and contemplating the absurdities and tragedies, which had to follow a clash between Stalin­ ist mentality and scientific progress. Its protagonists had a chance to enjoy worldwide fame but instead be­ came victims of Stalin’s dictatorship. The plot begins in Chile, where the Soviet spaceship landed after re­ turning from the moon, and follows Soviet astronaut Ivan Kharlamov (Boris Vlasov) travelling from Chile �Beata Kosmska-Knptmer • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES across the Pacific Ocean and China to Mongolia, un­ til he is captured by the NKVD and sent to a psychi­ atric hospital, from which he eventually manages to escape and, changing his identity in Zelig fashion, to stay on the run from the secret police. Fedorchenko mixes various footage ranging from authentic period film newsreels (sports parade in the Red Square) and fragments of Vasili Zhuravlyov’s 1936 sci-f film Kosmicheskiy reys: Fantistechaskaya novella (The Space Voyage), to scenes meticulously shot to resemble pe­ riod newsreels, imitating NKVD operational materials with suitably distorted picture and sound and subti­ tles made to look old. The interspersed contemporary scenes shot in colour apply the form of a documentary investigation as they follow the ups and downs of peo­ ple involved in the programme (i.a. Ivan Kharlamov, female athlete Nadezhda Svetlaya and circus dwarf Mikhail Roshchin). Fedorchenko declared: Viewers should discover the game’s rule on they own and decide whether they want to participate in it or not.20 As all mockumentaries, also this one finally reveals its actual status in the closing credits, according to which actors portrayed all the characters. Sometimes, the film is amusing (information about shooting archival footage with the aid of hidden, several-centimetre cameras, a dwarf joining the spaceship crew because the size of the spaceship was undetermined, words spoken by a guardian of the NKVD archives: Since everything in­ cluded here was filmed it really took place, or nostalgic. Fedorchenko said: The element of irony is very small, perhaps about 5 percent. The rest is something of a homage to the generation of our fathers and grandfathers, including their honesty and genuine belief in ideas.21 The funny and self-reflective film has the qualities of a mock-docu­ mentary, but the director protests against this term and several others used to describe his work: We didn’t aim for mystification, but for a fantasy drama. Terms like “post-modernism” and “mock-documentary” are not what we intended. Perhaps the genre is documentary fantasy.22 The director distances himself from the film’s associa­ tions with Viktor Pelevin’s space novel Omon Ra, be­ cause it was not his purpose to bring down myths but to recreate the grotesque and tragic character of the past and to symbolically commemorate people who fell victim to a policy intent on proving the greatness of the U SSR at any cost. Fedorchenko regarded the heroism of volunteers taking part in the secret pro­ gramme and put through gruelling training just to become superfluous and destroyed by the system as very important and quite a challenge. The director re­ portedly spent half a year watching old film newsreels to create an exact replica of the visual documentary styles of the 1930s. Thanks to the mastery of cinema­ tographer Anatoly Lesnikov and production designer Nikolay Pavlov the film makes a great job of “imitat­ ing” old newsreels, even though 90% of it is actually 424 footage shot today. Kovalov noted: Fedorchenko does not imitate the arbitrary "flow of life"; instead, he imitates the normative aesthetics of officious film-journals —edu­ cational, instructional, and other types of applied films in­ tended for use in “official work”. He reproduces precisely this method of staging... it is distinctively “an imitation of an imitation". (...) He creates a genuinely monumental image of a unified aesthetics. It is important to remember that in a commissioned film, shots of an official parade are different from shots of a sports parade; that the politi­ cal leadership was to be filmed in one way and ordinary citizens in another; and that in different periods of Soviet power these norms changedP The film starts with the following caption: Status of the film material does not meet the accepted standards of quality, but it has been included in the film due to its uniqueness. This announcement suggests that we shall be dealing with archival footage of considerable sig­ nificance, although genuine period material consti­ tutes 10% of the whole film and is composed of widely known photographs that do not bring anything new to the film but boost its credibility. Although Fedorchenko protests against his film being described as a mockumentary it certainly has a mock-documentary dimension to it and thus can be analysed and inter­ preted as such. The director constructed the film us­ ing elements typical for a documentary: iconography, black-and-white archival newsreels and period film material (secret NKVD footage) as well as present-day “talking heads” commentary (shot in colour). Some 90% are look-alikes, which the director - as in every mockumentary - indirectly suggests to us from time to time, and the “talking heads” are actually actors, although obviously we do not find out until the final credits. In this case, laughable statements made by some of the characters should be recognised as hints about the real status of First on the Moon. Allegedly discussing the filmed events, their comments actually concern something completely different, are taken out of their original context, and when introduced into that of the film sound outright absurd. First on the Moon begins with a large close-up, which viewers mis­ led by the title may identify as the surface of the moon. As the camera pulls back, however, it turns out that this is the Earth, with someone digging with a hoe. Black-and-white footage, as if from an old newsreel, shows Chilean peasants who, naturally in their native language, describe - the commentary suggests - a huge meteorite. We immediately called the police - says one of them - but what can our police do? When my wife was robbed, they arrived two months later. Since the closing credits feature information that material from the site where the “Chilean orb” fell is property of a Chilean natural science museum, the footage may actually be genuine; more, the peasants may be really discussing a meteorite, but the audience usually does not know �Beata Kosmska-Knppner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES what the film’s various non-Russian speaking witness­ es are saying, because their comments are drowned out by a Russian translator. Comic image-commentary juxtapositions also act as a signal, e.g. the black-andwhite “newsreel” Soyuzkinozhurnal nr. 54 noyabr 1936 titled: Continuing Tsiolkovsky’s Work. The off-screen narrator speaks about Young Pioneers repeating Tsiolkovsky’s experiment with a special centrifuge, and we see them putting a goose into a pot placed on a bicycle wheel, covering the pot with a lid and turning the wheel; finally, once the task is accomplished, they raise their arms in a Pioneers’ greeting. Another scene shows thoughtful older men in white overalls, prob­ ably scientists, surrounded by metal skulls, ribs and spines. One of them in earnest explains the goal of their research: the creation of a Soviet man with metal bones, which will protect him in a collision with a car. Another example - an alleged Secret Service instruc­ tion film: The Technique of Applying the SK-29 Camera for Secret Observation, with the caption: For profes­ sional use only. The voice-over informs us: Cameras are used for obtaining materials compromising the subject and the black-and-white footage shows a girl standing by a bed and a m an... shaving her legs. In the same absurd instruction film a soldier takes a small camera out of a briefcase, with the commentary explaining: You can hide the SK-29 camera anywhere you want, in a briefcase, in a woman’s purse, on the street and in a room. A caption appears: Unfold the shoulder strap. A n off-screen direc­ tive instructs: The camera may be used without a stand in assorted situations. Caption: Keep your distance. We see a woman and right behind her - a spy with a briefcase filming her. In another allegedly secret NKVD mate­ rial in Fedorchenko’s film the off-camera commentary informs us: Subject under observation —Ivan Kharlamov, and we see Kharlamov (or rather the actor portray­ ing him) walking up to a street stall, buying matches, entering a room, lying down on a bed, walking up to a window and looking out of it while smoking a ciga­ rette. The comical nature of the whole situation is the effect of a juxtaposition of serious off-screen commen­ tary with the completely insignificant nature of situ­ ations from the life of the observed subject filmed by the secret, hidden camera and the very fact that such trivial material was preserved in the archive. An even more interesting signal comes from a frag­ ment supposedly shot at the Film Archive in Moscow, where an old curator of the NKVD archive, walking among shelves full of film cans, says: Since everything included here was filmed, it had actually taken place. Next, black-and-white footage pretends to be archival material from the 1930s and shows Ivan Sergeyevich Kharlamov; the off-screen narrator informs us that Kharlamov was wounded when suppressing a rebel­ lion in Turkistan, but we see him in an idyllic scene, delightedly posing for the camera while sitting on a 425 camel. A t this stage, there comes to mind a question: why do these presumed remnants of old newsreels fo­ cus on Kharlamov (clearly the only person the cam­ era follows) already before he became a renowned, accomplished engineer? And if this is confidential material shot by the Secret Services, planning to re­ cruit him, then why did Kharlamov (and only he) react to the camera’s presence (look in its direction, wave)? In addition, the opinion voiced by the archi­ vist is complemented by a statement made by a man bedridden in hospital, probably a former agent, who says: You are asking strange questions, comrade director. There was nothing of this sort. My memory is good but I don’t remember anything. Both declarations sound es­ pecially interesting in the context of one of the film’s last scenes, with soldiers burning numerous film reels taken out of cans, probably property of the archive shown earlier. Another hint are the fake smiles of the persons posing for the camera. One of the metal bone scientists is artificially and nervously laughing directly at the camera, although his colleagues seem not to notice this, absorbed by their urgent activities. Since what they are saying is ridiculous and their occupation is absurd, this man’s conduct questions their gravity, producing the impression that he is unable to help laughing and slip into the appointed role as earnestly as his colleagues. Amusing doubts can also be inspired by the film’s iconography. The colour footage displays an old book with Chinese writing and prints suppos­ edly presenting the construction of a spaceship. The off-camera commentary discusses spaceship construc­ tors from, i.a. the eleventh century, a treatise on this subject dating back to 1320, and nineteenth-century Russia, where battle missiles and submarines were de­ signed. The documents, prints and old encyclopaedias on display may all be authentic but they do not neces­ sarily show what the commentary is suggesting. The same holds true for some of the possibly genuine news­ reel fragments accompanied by not automatically true commentaries, e.g. a fragment of a newsreel with cou­ ples dancing at some sort of a ball (perhaps on New Year’s Eve) features commentary claiming that the ball celebrated Kharlamov’s accomplishments. Typi­ cally for a mock-documentary the film also contains fabricated newspaper cuttings with headlines match­ ing the film’s topic, e.g.: The last of the astronauts passed away in his workshop before the production of our film wrapped up. We see young people putting a spaceship into a chest. The project was terminated, people disap­ peared. Now it turns out that there was nothing. But there was a rocket. We see some kind of a black-and-white chronicle, with street traffic and a paperboy. Narra­ tion: In March 1938 news about the fall of a fireball in Chile was in all the papers. We are shown people read­ ing newspapers on a tram and old press headlines: “Herald Express”: Passengers of “Fortuna” airliner saw �Beata Kosińska-Krippner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES a fire ball; “El Mecurio”: El Sol cayo Sobre Chile. Ovnis o pruebas militares? (The Sun fell over Chile), “L ’Echo de Paris”: Meteorite? Comete? Martiens?, "Il Buonsenso”: La Sfera Cilena —I Dei sono ritoranti in Cile? (Chilean globe. The gods returned to Chile?), “Daily Express”: The Chilean Ball —a League of Nations Special commission investigation. A headline: The secret of the Chilean globe revealed. Narration: A shepherd found debris of foreign aircraft in the mountains. Caption: Chile. 200 kilometres north of the town of Olyagua. The area where the “Chil­ ean globe” fell. Off-screen commentary: The Chilean globe fell on 24 March 1938. Suprun’s rocket took off a week before on 16 March. Our production crew went to Chile. We watch the trip: And we found it. A tiny part of the dashboard of the very first Soviet spaceship. Local peasants sold the rest for 125 dollars. The film also con­ tains look-alike elements introducing mystery, con­ spiracy and secrecy, e.g. frames from supposed NKVD footage with German officers (actors in costumes, we learn later) observing candidates for the secret mission diving into water. When the director asks Fattakhov: How did the Germans come about?, he replies that he does not know, because this was a secret project. No further comments, because the planted suggestion is supposed to stir the viewers’ imagination. Successive takes illustrating the secret project show water being poured on the candidates (as in old psychiatric hospi­ tals) and then soldiers leading a... piglet with imple­ mented electrodes. Next, Material no. 9: a piglet in a spacesuit is placed into a rocket and launched. The animal then lands with a parachute and two soldiers pose with it for a photograph. Apart from the mock-documentary-style film newsreels in Sergey Livnev’s Serp i molot (Sickle and Hammer; 1994), the list of Fedorchenko’s significant predecessors includes Vitali Mansky’s project Chastniye kroniki. Monolog (Private Chronicles. Monologue; 1999) - a compilation of amateur video films the di­ rector received from people from every former Soviet republic, telling the story of a fictitious protagonist born on the day before Yuri Gagarin’s space flight (11 April 1961); his death coincides with the end of the Soviet era. Polish mock-documentary parodies The Polish cinema as yet has not featured such spectacular mock-documentaries as the examples dis­ cussed above. Nonetheless, one of the first films in which certain (Degree I) mockumentary elements can be found is Krzysztof Gradowski’s 11-minute TV film: Déjà vu czyli skąd my to znamy (Déjà Vu or Where Have We Seen This, 1978), realised at Studio Minia­ tur Filmowych, a parody of popular educational films and programmes shown at the time as part of so-called school series. Just like a full-blown mock-documentary it ridicules the documentary style, statements of so- called ordinary people caught on camera, TV com­ ments by experts, professionals and specialists, scien­ tific jargon and empty rhetoric, scientific discourse, etc. The film begins with thank-you’s listing the peo­ ple who helped with its production, but this time grat­ itude is expressed in an absurd way, mocking the cus­ tom adopted by many directors. The voice-over says: From the Author. I consider it to be a pleasant duty to thank Prof. Jerzy Borowa, Ph.D., for his sympathetic atti­ tude to the film’s project presented to him at the Magnolia restaurant. The screenplay was based on the theses of his fundamental work: Rewarding Positive Adjustments (a black-and-white photograph with an autograph below it. The man in the photo moves, takes his glasses off, smokes a cigarette and then freezes in a new pose). I also want to publicly express my gratitude to Assistant Professor Jan Pracz for his acceptance of the three-dimen­ sional method assumed during the film’s production. Thanks to his kind consent we have obtained a complete perspective illusion, which will require the viewer to main­ tain absolute discipline of looking at the left side of the frame with the left eye and, respectively, at its right side with the right eye (the man in the photograph is smok­ ing a pipe and reading a book). I would like to thank the management of the Division of Assignments at the Depart­ ment of Resources of the Ministry of Imitated Illusions for letting me study the practical benefits of optimistic percep­ tion (the man in the photo is drinking alcohol). Finally, I would like to express my deepest gratitude to Director Kuliszka who by withholding special care and an atmos­ phere of particular sympathy for my modest undertakings decisively contributed to the film’s creation in its present shape and dimensions. Intertitle with caption: Case 1 and the sound of some sort of an off-camera psychiat­ ric examination: Man aged 48, railway worker, does not admit to any hereditary dispositions. As a child often used to skip school to go to the movies. Masturbates since 14. While hypnotised confessed to an on-and-off sexual rela­ tionship with a seamstress living nearby. Previously sought the aid of an herbalist. We hear the patient’s account (dubbed by Krzysztof Kowalewski): This is what hap­ pened. I’ll describe it in chronological order. I was crossing the street in no particular hurry because I was already late. I’m walking, it’s cold, and I’m thinking to myself: “Good thing I’m wearing a warm padded jacket". Now, a doc­ tor’s office, with a model of the human brain standing on the desk. A staged visit of the patient follows, shot in black-and-white. The railway worker on one side, the stone-faced professor (portrayed by Jan Himilsbach) on the other, taking notes and tapping his pencil against the table-top. When the patient starts talking we watch the discussed events in colour: I came closer and saw Africa on the Kaiser-panorama poster. “I’m going to take a look at it", I’m thinking to myself, because I am a fan of all things exotic. To my surprise the pictures show me walking through the snow, but with whom and where? 426 �Beata Kosińska-Krippner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES Something wasn’t right. “Oh well, I can still afford to pay 6 zlotys for the ticket", I thought to myself and went inside. Poor decision, but I wanted to see what was going to hap­ pen next. I sit down, arrange the device, and guess what I see? My entire life right in front of my eyes. First, the town house in 16 Koźla Street, where I was born. More, I grew up there. Then my wedding photo. I got married in Łódź and, honestly, it was great fun, but only the wedding. I’m still looking at the photos: now I’m in a steam engine, laughing, at work, not really looking like myself. Later I’m shown being rewarded for putting a freight train from Elk on a side track because otherwise it would have massacred the 386 passenger train from Toruń. Never mind. But then I see myself looking into the camera in front of the Kaiser-kamera place, and this got me really annoyed be­ cause a moment later I was once again walking through the snow, and so on, the same thing over and over again. It is not about the six zlotys; I wonder what’s wrong with me. Back in the professor’s room: There is absolutely no need to worry. From a scientific point of view the case is banal. Here is a chart. The professor reaches for a chart with a brain diagram. The whole screen becomes filled with an animated colourful diagram featuring circled areas captioned with mysterious abbreviations. To simplify matters, let us assume there are three consciousness zones. It is your sub-consciousness that transmits certain images. The shapes and colours reflected by the Kaiser-kamera are then presented by the consciousness as reality. Stratton dis­ cussed this phenomenon already a long time ago. Diagrams and drawings with animated arrows describe Strat­ ton’s experiment. After each bath he used to recall the image preceding it for the purpose of marking the cleanli­ ness scale. See, you should always look ahead to a bright future. Titlecard with caption: Case 2. Voiceover: Former model, aged 35, currently a teen fashion designer. Complains that people closest to her fail to understand her. Speaks of herself as a man. Since her stay in Paris, which she visited as a correspondent of the “Mloda moda" week­ ly, has been involved in flagellation and horseback riding, uses Old Spice cosmetics and a Kharkov electric razor. Has a neglected personality inventory. A t the same time, the professor and the woman (Lucyna Winnicka) are arguing. Professor: Please calm down. Try to imagine that it was I who came to you and not the other way round. I’m listening. Woman: I’ve always liked fruit drops. I used to enjoy 20 to 35 decagrams a day. Three months ago a doctor forbade me to eat sweets due to hyperacidity. Ever since then I’ve been dreaming the same thing over and over again. The woman’s fantasy world is now presented in colour. I dream that I am completely alone. An envoy of the president of New Heartburn usually appears more or less an hour before dawn. He asks me to come in (castle, women in men’s clothes). They hypnotise me and offer the position of Minister of Confectionery. I agree and ac­ cept gifts (piles of gifts). Then the doctor appears in the form of a hideous insect. The professor has dozed off. 427 Professor! the woman cries, he wakes up and says: Oh well, take a teddy bear from a child and he will dream about a bear (reaches for a chart). Compensatory delu­ sions, a somewhat infantile reaction, but entirely proper. We are shown diagrams and charts with animated ar­ rows. The professor’s voiceover explains the determi­ nation of the subject matter of dreams: At the stage of non-rapid eye movement sleep your appetite for fruit drops selectively activates the cerebral cortex and cortical centres of the brain, in this way creating dreams. Their subject matter, regarded as reprehensible and repressed in a given culture, easily matches the accepted norms of another cul­ ture. This is why I think you should leave for some time and, so to speak, just look around. The slightly disap­ pointed woman smiles with a sceptical look. Titlecard with caption: Case 3. Voiceover: Patient aged 27, deliv­ ery driver. Claims that as a child he took part in games played with a turkey. Has been drinking exclusively recti­ fied spirit ever since a young boy. As a school student was tempted by —as he described it —chemical experiments. Together with a storeman of the enterprise employing him sentenced to two years in prison for setting fire to a ware­ house. Pills received from the prison doctor did not help. Animated chart presents a Hans Kuliszka experiment, drawings and arrows. Examined with the Roschasch test and put through the Kuliszka experiment, expressed readi­ ness to change his surname, profession and remuneration. The professor requests: Please take off your glasses. Chewing on a match, the patient (dubbed by Stefan Friedman) takes off his shades and says: My wife and mother-in-law forced me to make this appointment. The point is that I was on a business trip with my colleague to Częstochowa and as usual we stayed at the Dworcowy hotel. We entered the room, the window curtains were drawn, and just to fool about I told my friend: “Want to bet that there’s a firefighter on the roof of the home across the street?". He replied: “Yeah, right”, opened the curtains and there really was a fireman, asleep, by the way. A col­ our film shows a firefighter sleeping on the roof of the house across the street. I also would like to mention that I haven’t seen the fireman before nor knew him, so I couldn’t be in league with him, because as soon as Kazek realized that he lost the bet he accused me of plotting the whole thing with the fireman. And my wife sent me here because this is not the first time that something like this happened. Professor: Great. You know what, the thing is that you experience déjà vu in its pure form with no un­ necessary components. The professor clambers on his knees onto the desk while the patient is glad that his affliction is unique. The professor, up to now uptight, bored and drowsy, finally stirs: I am going to build a theory based on your case. An animated chart presents Wrangel’s curve, omitting Prof. Bialkowski’s points. Pro­ fessor’s voiceover: We shall give Prof. Białkowski some­ thing to talk about. We shall deform Wrangel’s curve and raise the threshold of possibility. The railway worker �Beata Kosińska-Krippner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES walks through the snow. The same voice, which previ­ ously read the author’s thank-you letter, now says: In other words, we can allow ourselves to enjoy a moment of happiness. Yet another blank spot has disappeared from the map of the extensive field of knowledge about the world and life of man. A clear and concrete explanation of the phenomenon of déjà vu is another step taken on the path to an increasingly complete comprehension of man’s con­ scious and socially shaped existence. Our accomplishments once again confirm that obstinacy and, most of all, compe­ tence are decisive for success in each domain of creative investigation. From beginning to end, the film’s amusingly absurd plot is the reason why its construction resembles that of a typical educational production with experts, dia­ grams, discussions of concrete examples illustrating sci­ entific theories, etc. The ensuing parody challenges the viewers’ trusts in films of this kind and habitual belief in their "veracity”. It also questions their status of “serious cinematic form” which as it turns out, can incorporate an absurd topic while keeping all ingredients intact. One of the first films recalled in this context24 is Marek Piwowski’s Egzekucja długów, ludzi... (Execu­ tion of Debts, M en..., 2001), a parody of investiga­ tive TV shows with a journalist interviewing the wit­ nesses and participants of a given event and from time to time offering his own commentary. The film is dedicated to an old-age pensioner-victim of a bank swindle orchestrated by an alleged businessman. The pensioner recounts the events on camera, with the film crew following him to the bank and shooting his conversation with the imposter. Although everything about the film appears to be rather realistic, Degree III mockumentariness is “spoilt” at the very beginning for the sake of Degree I mockumentariness when the director sends a single, but important signal to the au­ dience by casting himself as the journalist. Naturally, those unfamiliar with Marek Piwowski might treat the film as a journalistic account for much longer. Fans of sophisticated Degree III mock-documentaries, how­ ever, regret that the part did not go to someone en­ tirely unknown or, on the contrary, to a celebrated journalist specialising in such broadcasts, especially since the film progresses in an interesting direction by describing the illegal operations of mysterious banks and ways of collecting debts. The “journalist” talks to a gangster - a debt enforcer, who wants to protect his privacy but nonetheless matches our media-shaped belief of how a criminal should look. The film be­ comes increasingly absurd due to its increasingly ficti­ tious appearance (allusions to the staging applied in factual programmes), and ends with acts of violence caught on camera. Or perhaps this is only our imagi­ nation (we witness the practice of evoking the pursuit of sensational news and references to the “accidental” filming of “live” events). 428 Endnotes 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 See: B. Kosińska-Krippner, Mock-documentary a doku­ mentalne fałszerstwa, “Kwartalnik Filmowy” 2006 no. 54-55. Planete channel broadcast the film in 2005 as: Operacja księżyc. During the Fantastic KINO.LATO Festival at the Kino.Lab cinema in Warsaw (1 July - 2 September 2006) the film was shown as: Operacja Luna. Producer: Point du Jour Production and Arte France. The interview was published on Arte's website: http:// arte-tv.com/de. http://www.planete.p/cgi-bin/pla/forum/topic/1-52-51/1. T Sobolewski, Kosmiczna manipulacja, “Gazeta Wyborcza” 1 April 2005, p. 17. Planete used this title. Other viewers, including the author of this text, noticed the dog already on the first occasion with no need to watch the film frame by frame. http://www.tvp.pl/View?Cat=1874&id=199905. Fantastic KINO.LATO Festival 1 July 2006 - 2 September 2006, KINo.LAB in Warsaw. Quotation from press material supplied by Vivarto, the film's distributor. T Jopkiewicz, N a druga stronę, http://film.onet. pl/9713,24721,1. The Stopklatka portal also called Year of the Devil a false documentary. The song, one of whose versions dates back to 1609, is known as: Hey, ho, Nobody Home, Rose, Rose, or Peace Round. The most popular variants of this particular verse are the following: Hey, ho, nobody’s Home meat nor drink nor money have I none Still I will be very, very merry or Hey, ho, nobody’s home meat nor drink nor money have I none Yet I will be merry Music Hynek Schneider, words Tomas Hanak. Best debut and critics' award at the Kinotavr festival 2005. Horizons Documentary Prize at the 62nd Venice International Film Festval in 2005. Term used by Oleg Kovalov Russian term used by Viktor Matizen: asmeshka nad dokumentom (English: mockery of the document). Russian term used by Andrey Plakov: poddel’naia dokumentalistika (English: counterfeit documentary film), in: A Plakov, Perviye na lune, “Kommersant" 10 July 2005. V. Matizen, My ne poliruem vremia, “Novye izvestiya”, 6 June 2005. Quotation after: T. Birchenough, Inspired Lunacy, “The Moscow Times”, 30 September 2005. Ibidem. O. Kovalov, Aleksei Fedorchenko: First on the Moon (Perviye na lune) 2005, “KinoKultura. New Russian Cinema”, 14 January 2006 http://www.kinokultura. com/2006/11r-firstmoon1.shtml. W. Godzic, Telewizja i jej gatunki po “Wielkim Bracie”, Kraków 2004, pp. 193-194. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed6b278647e0571e316624f8e70df0cf.pdf 5acbaef261c29db51206d766122b83d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2132 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource społeczność wiejska badania etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1980 Title A name given to the resource The Polish Village in Light of Ethnological and Sociological Research / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.55-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieruszewska, Maria Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, MARIA Institute Polish vol. 79, 1995 WIERUSZEWSKA of Village Academy and Agriculture Development of Sciences Warsaw THE POLISH VILLAGE IN LIGHT OF ETHNOLOGICAL AND SOCIOLOGICAL RESEARCH Introduction It is rather surprising that for a long time sociology and ethnology have not taken any account of the notion of "village". Hopefully, the situation will change when an encyclopedia of sociology, currently in preparation, is published. It is true that the village has not been well accounted for in general theories. Pushed to the margin of sociological systems, the viIlage, as an object of research, has never been given due credit. This is admitted by eminent scholars, for example Professor Jan Szczepański. Although there are many different research centres, groups of talented researchers, extensive bibliographies and a range of ethnological and sociological journals, such as "Etnografia Polski", "Lud", "Literatura Ludowa", "Wieś i Rolnictwo", "Roczniki Socjologii Wsi", "Regiony", "Sycyna" and "Pamiętnikarstwo· Polskie", there are no works that would synthesize the transformations of the Polish village of the 19th and 20th centuries (Szczepański, 1994). Furthermore, new phenomena occurring in the Polish village cannot be described by existing theories. The change of the ideological system, in Szczepański's opinion, undermined the explanatory power of modernization theory, the validity of the stratification theory of rural communities and social organization theory, based on the functioning of primary groups. The lack of an adequate language of modern sociology to describe problems and phenomena occurring in Poland is the reason for the collapse of the social function of science which has always been to guide to social1ife in the Polish tradition. What are the reasons for this? Let us go back to the beginnings of sociological theories voiced in the Enlightenment. The thinkers of the 18th century, united in the struggle to overcome ignorance and superstitions, influenced the formation of a new attitude towards the world. The village, seen from this perspective which has been partly cherished tiU the present times, could only be seen as an oasis of �56 old-fashioned times, which had to be enlightened with the "torch of learning". It is claimed by Jerzy Szacki that the philosophy of the Enlightenment was superior in many respects to many later sociological systems of the 19th century which developed under different historical conditions. From its beginnings, sociology was interested in the investigation of problems of the society after the industrial revolution. Therefore, the main research and theoretical trends of sociology were focused on the historical changeability of societies and on discovering differences between the old feudal (state) society, and the new capitalist (class) society (Szacki, 1983, p. 149). The theory of evolution and progress was only marginally interested in the agrarian segment of the old social order and, consequently, minimized the importance of the village and its inhabitants in the new order of the industrial society. Village - the Object of Scholarly Reflection The genesis of village as the common form of settlement can be found in archaeology. "Villages" - large settlements, were common in the "wooden plough" culture at the end of the Neolithic Period. Habitation on a given area and joint farming helped form first organizational forms called communities of neighbours or rural communities. The first written sources from the middle of the 10th century provide information on the history of the village (inventories of bishops' and monastic property). One also finds information about villages in the written sources from late Middle Ages - information about the layout of villages and organization of internal life. These sources, particularly foundation charters based on the German law from the middle of the 13th to the middle of the 15th centuries, provide information on the stratification of rural population, its differentiation, economic structure and the socio-legal situation of peasants in villages owned by landed aristocracy. Reflections on the village against the background of a wider interest in disappearing cultures, including the peasant culture, can be found in Renaissance historiography, journalism, agrarian literature and belles-lettres. The village, as a subject of systematic studies, is connected with the period in which modern national awareness was formed, particularly at the turn of the 18th century. The phase of a conscious search for sources to learn about the history of peasants and the village is connected with the collapse of the feudal system, the beginnings of capitalism and the commencement of deeper studies on society. Reflections on the village as a local community is related in sociology to the crisis of primary groups based on personal relations and cooperation, threatened by processes of industrialization and urbanization as capitalism was developing. �57 Reference to such features as a union of common life, blood ties, self-sufficiency and a limited size of primary groups, which C. H. Cooley called the "guardians of human nature", justify the move to earlier classical sources. The sociological thought originated by Plato and Aristotle with a reflection on the features of Greek polis, applied it to the description of local communities. In this description three constituent elements appeared: a) territory, b) social interaction, and c) a permanent bond. "Isolation of consciousness", characteristic of traditional villages in Poland, was first overcome when the socio-economic situation of peasants changed. Paradoxically, however, for a long time this had an inhibiting effect on the perception of patterns of urban culture and the effectiveness of its influence. "A peasant woman", Barbara Olszewska-Dyoniziak wrote, "who before the war used to go everyday to town with milk and had a direct contact with urban life, respected her rusticity and did not imitate her customers, either as regards their clothes or interior design or behaviour. Today the same woman tries her best to be like the ladies of the town" (Olszewska-Dyoniziak, 1994, p. 153) and obscures her identity. Investigations of villages in the first half of the 19th century focused on the search for separateness and cultural archaisms which were treated as a source for the "reconstruction of the most remote history" and at the beginnings of national culture. The first ethnological programs which aimed to investigate the Polish village were authored by Hugo Kołłątaj and implemented by the Warsaw Learned Society established in 1800. The results of these investigations were presented to posterity as the "true testimony of the conditions in which Poland found itself after annexations and provided arguments against slanders voiced by strangers". The project was carried on by Łukasz Gołębiowski's synthesis entitled Lud polski, jego zwyczaje i zabobony [The Polish people, its customs and superstitions]. Apart from ethnographic monographs the first descriptions of the conditions of farming and economic relations in the villages caused by the growing interest in social questions were published. The turn of the 19th century brought a shift of interest in villages from ethnographic studies of "ancient Slavonic elements" to studies of contemporary transformations. Scholars attempted analyses of situations in specific villages and regions with reference to natural conditions, social structure, forms of economic organization, including cooperatives, and the influence of emigration on the life of rural communities. Investigations of rural communities had to take account of many problems created by the relations between villages and towns, industrial societies and rural, farming structures. Rural sociology of countries in Central and Eastern Europe, unlike in industrialized countries of Western Europe, mainly pertained to problems of the peasant question in the context of national and class identity. National �58 elements were seen in the functioning of rural commUnities against the background of factors that conditioned the life of their inhabitants. Postulates of scientific analysis based on the "true objective description" broadened the research of villages in which, even in the 19th century, socially important problems of peasant life were neglected and research focused on searching for cultural "relicts of the past". Proposals to investigate cultural institutions, conflicts and transformations of rural communities were put forward. The famous polemics from the beginning of the 20th century evoked by Ludwik Krzywicki's book Kwestia rolna [The agrarian question] moved the interest in the village and peasants to the agrarian programme. The village was perceived as a remnant of the feudal system against the background of industrial "modern tendencies". The relation between villages and towns, which shaped the research approach in sociology for the entire 20th century, appeared in discussions of the above mentioned book published in 1906. "The old village is disintegrating, slowly but inevitably. But before it has disintegrated its ideals will decay, belief in its ideals and the lore of forefathers will be lost and it will be filled with the spirit of urban culture". This prognosis of village evolution contained in Kwestia rolna [The agrarian question], and most of the other views of the book's author, was challenged by Władysław Grabski who opposed Ludwik Krzywicki's arguments on transformations of the village and agriculture towards collectivism by showing that peasant farms proved to be economically stronger than granges (Grabski, 1903). Władysław Grabski strongly opposed the prognosis of the "end of peasants" and in competition saw their "power of economic individualism". He wrote that "peasants do not feellike stepping out of the world stage". Grabski opposed the views born out of prejudices against and contempt for the village. He noticed this in formulations which described the peasants as a lower category of people with such expressions as "creatures dominated by the soil", "hard skulls", "submissive to tradition", "uneducated and superstitious". The objections raised to the one-sidedness of the formulations of Kwestia rolna [The agrarian question] returned in the I990s. Authors contested the dominant patterns of research on villages, primarily because of doctrinal restrictions and the paradigm of modernization derived from the option to industrialize and urbanize the country. Identification of village as the subject of research created a new type of sociological and ethnological reflection. First ethnographic and sociographic investigations aimed to describe the village, farms, living conditions, local culture - the remnants and relics of the feudal system. The postulates to thoroughly investigate the most numerous stratum of the nation were strengthened by the institutionalization of the sociology of village and ethnology, which became possible in Poland in the interwar period. �59 During the Second Polish Republic investigations of rural societies became the canon of sociology of the village and were treated as a separate discipline. The investigations focused on the spatial organization of social ties and the specific pattern of life and work of the rural population - mainly in agriculture within the framework of postfeudal social structures. In Ludwik Krzywicki's, Władysław Grabski's and Franciszek Bujak's studies one could find results of the observation of social processes in the village of the interwar period. In the new theoretical and methodological orientations advocated by their creators - Stefan Czarnowski, Florian Znaniecki, Józef Chałasiński, and Stanisław Bystroń, the village became the object of systematic empirical expansion and theoretical reflection. Its classic representative, Jan S. Bystroń, a professor of ethnography, ethnology and sociology, used field data collected in villages, and ordered it according to specific social groups and categories. He popularized the notion of folk culture as direct oral transmission. His achievements are known for the extent and comprehensiveness of interests, influenced by the French sociological and ethnological school - from analyses of ideology, customs, magic, folk literature to analyses of authority in a given rural culture and ethnic groups. In the interwar period a number of monographic studies of villages were written primarily by ethnographers. Bujak's directive, on the necessity to present a complete picture of the economic and social life of the village (treated as the smallest settlement and administrative unit), was followed in many monographs. Their authors had their roots in the sight-seeing and ethnographic movement of scholarly centres. Monographs modelling Franciszek Bujak's paradigm pertain to a wide range of problems typical of villages, often treated superficially, with only a scarce review of social issues. Sociological monographs, for example a monograph by Zbigniew Tadeusz Wierzbicki Żmiąca w pól wieku później [Żmiąca half a century later], published in 1963, using typically sociological tools - observation, interview, questionnaire - focused on the relations between rural life and changes in the macrostructures of global society. Scholarly reflection on the village revealed two main ways of interpretation: formal and substantial. The former approach tended to look for features of the village as a fragment of a greater whole or a segment of reality. In such cases the village was most frequently treated as an area of investigations, an example of a microcosm which offered the option to trace more general regularities and many phenomena of social reality caused by universal processes. The latter approach assumed the existence of the village as a concrete reality in itself and, at the same time, a separate and unique object of research. The latter approach, closer to anthropological paradigms, treated the village as a "living whole". In the case of monographic investigations, in which the village was treated as isolated complex of phenomena, there often was no interpretations drawing from broader comparative materials. �60 When sociologists and ethnologists were describing villages, they saw this as a possibility to observe different manifestations of social reality - economic, demographic, social, and cultural. The village was more rarely the object of research in itself, as a community. Such questions as what was a rural community, what ties made it up and what changes it underwent were asked very infrequently. The model of the traditional village formed a constant point of reference in investigations of socio-cultural transformation, induced by processes of urbanization and industrialization. Integral investigations of villages, involving historians, ethnographers, sociologists, geographers, agricultural economists, statisticians, lawyers and others, were postulated as a model to investigate the complete process of transformations. This found expression in the investigations of processes of village urbanization - changes in the occupational structure, migrations, adoption or urban ways of life, the so-called "modernization" of the economy according to the assumptions of socialist doctrine and the popularization of new needs and aspirations. The assumptions about the need to restructure the socio-ideological system of agriculture and remove basic differences between towns and villages formed research models that were used to investigate villages in Poland till the turn of 1980s. As most of the studies were empirical, and the theoretical and methodological achievements in People's Poland were weaker, research problems of rural areas accumulated and led to a crisis of disciplines that dealt with the village. Manifestations of the crisis of sociology of village were seen both in the United States and in Europe. Attempts to overcome the crisis addressed basic questions - the definition of village, determination of its place in society, state and global structures. As possibilities of investigating rural communities in accordance with concepts of modernization, industrialization and urbanization were limited, new models and research paradigms were being looked for. A new research paradigm of the village treated it as a complex social phenomenon, a socio-cultural whole, at the same time a phenomenon with a long history, older than that of the town, and with an unspecified future. Investigations employing this paradigm are a task that social sciences investigating European cultures has to face. Epistemologically, this requires determining the relation to assumptions of the agrarian ideology and universal values of peasant ideology. Methodologically, this requires balancing standardized procedures and statistical methods of analysis through methods of participatory observation, "understanding" sociology with more emphasis on social wholes (Wieruszewska, 1991). The concept of investigations of villages which promoted the so-called integrated development resulted from the reaction to the crisis of rural areas caused by various threats. The break of ties in the mid-reach structures as �61 important links between macro- and microstructure, symptoms of anomaly, demographic destruction (depopulation of villages), disappearance of farms, unemployment, loss of cultural identity and social subjectivity of villages created new problems which required new concepts. This could not be done through scientific disciplines which lost their sensitivity to social wholes. The village can be an abundant source of arguments to deconstruct myths and stereotypes which have troubled the minds of scholars and politicians. The lack of understanding of rural problems had its roots in the dominant forms of scientific study, political doctrine, and general developments that created tensions between the technocratic and humanistic visions of society, and between civilization and culture. An analytical-logical model which dominated European science neglected those spheres of reality which, being metaphysical, did not fit the canon of the positivist ideal of knowledge. The questions about the essence, values, about what are natural social wholes, including the village, were to the side of the main canon of science. Scholars, accustomed to theories derived from the circle of their own culture, faced an awkward situation when they tried to learn about a new cultural context. The village was most often an example of perception from an external perspective, through the glasses of another aesthetic, and this introduced the related problem of cultural relativism. Reference through archetypes and symbols to primary mental structures in modern humanistic studies were more favourable to a deepening knowledge of the village as a socia-cultural whole (Wieruszewska, 1991). These trends of modern culture harmonized with the experiences of peasant culture. The longing for the search for the lost sense, moral certainty, social bonds based on community which became typical of western societies, "tired" with industrialism, has prompted a rethinking of the issue of the villages as local communities. Such attempts were undertaken in many countries. Village revival movements in Western Europe, "rusticity" as a category organizing thinking about the future of Europe, and the results of the latest investigations of villages in the process of changes in the socia-economic order of countries in Central and Eastern Europe were new attempts to look at the whole of cultural processes of the village at the end of the 20th century. In each country investigations of villages are the result of specific problems of another social reality. At the same time, as was' pointed out by Bogusław Gałęski, the sociology of the village is universal insomuch as its interest in the system of rural life - farming and farming family and rural community - have their empirical foundations all over the world (Gałęski, 1970, p. 37). Village in the Transformation Process - New Questions In an article entitled The horizons oj investigations oj village culture ("Roczniki Socjologii Wsi" vol. 20, 1983) I advanced a thesis that the �62 dramatically disappearing trend to research cultural transformations in villages between 1975 - 1980 was the result of weakened theoretical significance of dominant research concepts. Because of the one-sided viewpoint on village development, there were more investigations of standarizing mechanisms, mechanisms which made villages alike all over Poland and fewer investigations of factors that differentiated villages on the local and regional scale. I wrote then that because of the realia of modern times the problem of the cultural identity of villages should be considered most important for their further development. On the one hand, we were facing the dilemma of cultural diversity and, on the other, the universality of science and technology. On the one hand, we wanted to unify and on the other we wanted to create diversity. I have the impression that new tendencies in science, in which the development of technology and modernization, understood as the derivative of urbanization and industrialization that does not take into account the rights of local communities with respect to biology and ecology, can create conditions for a dialogue between modernization of agriculture and peasants, between technological progress and human needs. There is an urgent need to develop a strategy for the development of Polish villages on the basis of a better understanding of the potential of rural communities and their needs. This, however, requires that the research be geared to specific problems, that theoretical problems (for example, is there a conflict between the feeling of identity and strong local and/or regional belonging and cultural assimilation on a wider scale) be solved. I think that we should remember the advice given by Professor Jan Szczepański which should help to create this model of village development, namely "It is important for reformers and revolutionaries that through understanding of what is permanent and invariable in the social substance which they want to remodel, they provide grounds for the rationality of their action, proper respect for possible effects and that they inspire hopes that are up to their measures" (Szczepański, 1972, p. 35). The recent diagnoses indicating the weakening of the developmental potential of villages forced a change of the viewpoint on village matters in Polish society and among the rural population which must have an understanding for problems of its own development. This is also a problem of cultural identity understood as the feeling of identification with the values and symbols of culture. The basic structure of the village, in its constituent elements, retains permanence and continuity. A family, an individual farm, neighbours, relatives, informal and local groups, organizations and institutions form a network of relations that have sustained the essence of the community till the present time. The discussions accompanying the formulation of programs for the development of villages and agriculture considered mainly two criteria: �63 production and the economy and the socio-political dimension. The stress put on economic effects (instrumental), reduced the treatment of village to the function of a food producer and the stress put on problems of ownership in agriculture practically obscured the sense of villages and agriculture understood as a whole of mutually related aims and functions in the aspects of economy and national culture. Hence, in the situation in which the conditions of the country's existence required basic and necessary reforms, it became very important and urgent to define the strategy of a favourable development of villages and agriculture. I think that peasants, if they manage to survive, should become assets to the future development of villages. Meanwhile, peasants, the oldest and native inhabitants of villages, are becoming the bone of contention, the main object and social problem of transformation. In many press polemics a view that peasants are the deadwood of transformation, a product of the socialist system, a barrier to democracy in villages, an antithesis of civic society, is becoming dominant. A humanist, an ethnologist must take a stand in this polemics. We must give credit to the results of investigations conducted from the perspective of ethnological horizons. For example, Barbara Fedyszak-Radziejowska defended the peasant ethos, which, in her opinion, is not an obstacle to the modernization of Poland. It results from the investigations conducted by the Institute of Village and Agriculture Development of the Polish Academy of Sciences that the "attitude of entrepreneurship is being shaped in villages and on farms. Its presence is connected with the family tradition to work on one's own farm". The author pointed out that "neither the traditional peasant culture nor the ethos of work specific to farmers and the feeling of one's own worth were the obstacle to capitalism and market economy in deeply rural Scandinavian countries" (Fedyszak-Radziejowska, 1995, p. 15). This opinion is supported by my article entitled Współcześni chłopi w perspektywie etnologicznej [Contemporary peasants from the ethnological perspective] (Wieruszewska, 1994, p. 158ft) in which I answered the questions asked during a panel discussion organized by the Polish Sociological Society. These questions addressed such issues as: consequences of 45 years of communist rule after the Second World War for the position of peasants in the social structure; consequences of a complete transition to market economy for contemporary Polish peasants; position of peasants in the future structure of Polish society which, in my opinion, being significant, will not determine their number but their importance to culture. Turning points reveal the truth that description, explanation and understanding of the phenomena of new reality reguire an increased intellectual effort. Furthermore, pre-set strategies of investigations must be surpassed. Scholars, �64 who attempt this task, must be bold and must take the risk comparable to that of pioneers. Professor Jan Szczepański, the author of an essay entitled O indywidualno.~ci chłopów polskich [About the individuality of Polish peasants], showed that the social sciences do not know much about the rural reality. He stated that the language of modern sociology is not adequate to the problems and phenomena occurring in Poland. A question arises: how can the reality of village, today very changeable, obscure, burdened with stereotypes, and subjected to the pressure of new trends - the market economy and democratic society - find its place in this "hybridization process". Looking for contact planes between Western Europe, liberal and secularized, and Poland, Catholic, with a peasant cultural heritage, becomes a problem. For the practice of social and economic life it is important to work out favourable relations between the defence of the interests of villages and agriculture and rules of market economy to become a part of wider, European economic structures (Wieruszewska, 1992). Treating culture as a sphere endowed with a specific autonomy, as a foundation of the philosophy of life, we can suppose that the logic of the oncoming changes is getting more and more convergent with the foundation of peasant culture. If we perceive the" sense of oncoming changes as the need for a more balanced approach to development according to the criterion of economic effectiveness, ecological health and value of survival, it will be easier to see village and agriculture as an example of a system that reproduces itself according to judicious economic rules. Ethnology, being sensitive to the overall vision of human life, is capable of noticing what sometimes is neglected by other scientific disciplines. An ethnologist, an investigator of culture, sees the village and agriculture as a form of economic activity that man pursues in the environment he lives in. He notices skills, talent and organizational abilities. Thinking about the future, one must say that none of the styles of life, including those formed in Polish villages, should be lost because today it is difficult to say what knowledge and skills our successors, future generations, will be using. Today opinion centres, authors of programmes addressed to villages, particularly peasant organizations, the church and priests are trying to create a vision of the future compatible to the spirit of the time and requirements of European integration. To reach this objective, one draws from history, the history of agrarian ideology, peasant tradition and rules of transformation, making references to the ethos of entrepreneurship. This must be accompanied by opinions voiced by the humanist, the ethnologist and the sociologist. This must be accompanied by a view which, under the pressure of current problems, will permit us to notice a reflection of a different dimension. Our thinking is burdened with some assumptions which lead us to an incomplete understanding of the integration process. We find ourselves �65 in a situation of somebody who purchases a licence or somebody who is entangled in the "syndrome of a late newcomer" and we forget that integration always pertains to different elements. The approach to problems of European integration is full of such concepts as reaching up to standards, adjustment, shortening the distance. In all these metaphors there is something that does not permit articulation of our strengths and our interests. As a process of integrating different elements and a process of creating a new whole, this has some legal, economic and social consequences and is done at a certain level of generality. We should realize what actors become players on this stage of integration and what roles they play. Village and Polish farmers do not have to be perceived as bogey and threat. What is extremely important are institutions, mainly because they set the rules, procedures, and norms. They do not use isolated indices. What matters is the whole, an integral complex of different indices. And this is important because agriculture, connected with soil, people, cultural community, is an element of the people - peasants bind the people on their territory and one must see the entire surroundings to fully perceive our interests. Ethnological knowledge tells us that the village as a type of community, born out of a primitive group, is not an enemy to civic society but its asset. Hence, rural communities with their own identity can coexist with civic ties. The sacrum element occurs not only in peasant culture, it exists and is necessary to democratic societies if they want the authority of transcendential norms and the source of legal validity. Tradition does not deny democracy but strengthens it. The goal would be to create a civic culture in villages, to strengthen citizenship through new institutions. Ethnoiogical knowledge again tells us that "institutions are not built, institutions grow like a family, neighbours, church, people" (Dahrendorf, 1994, p. 232). If we think about our "return" to Europe, it would be worthwhile, I think, not to lose sight of the transformations which today make Europe different and whose elites question the directions of development which degraded villages. If we treated the will to find contact planes and establish dialogue with Western Europe seriously, then these new facts would have to be reconsidered. Furthermore, new concepts have to be built around such issues as: the difficulties of compromise between the rural culture as community culture with the culture of bureaucracy (or, social culture, based to a large extent on norms, with the legal culture of civic society). This entails the question of adjustment to the rules of social life, the ability of those speaking a developed code to communicate with those who have a different communicational comptetence, one that makes reference to aspects, norms and values filled with substance and not to abstract rules. The problem is to look for contact planes between the world of Western Europe, liberal and secularized and Polish village with s -- Lud t. LXXIX �66 peasant cultural heritage, strongly connected with the Catholic religion. One could ask in passing whether Polish village can be for Europe a reservoir of indestructible values, attractively finding its place in the new ecological dimension of awareness, as a realistic iunctim of tradition and modernness. The more contact planes with the revival movement in Western Europe we have and the more seriously the village is treated as an alternative way of life, the stronger the hypothesis. For the rich, wealthy Europe, "neo-village" ideology and the return of people tired of urban life to villages, in search for recreation and contact with close, familiar environment, has a clear motivation. This ideology is a negative response to overgrown urbanization and rural areas become a kind of a buffer zone that performs instrumental functions to the surroundings, i.e. tourist, recreational functions, and functions of ecological protection. As protection of these areas cannot be done without the participation of people that inhabit them and without their conviction that there is a sense in recuperative work, a movement of elites for the restoration of rustic communities was born. It is sponsored by Ekovast (movement for the development of villages and small towns). No special effort is required to prove that in Poland the situation is different, although Western inspirations can be educational. In Poland such an awareness has not been formed yet, moreover, it stirs up controversies and emotions. The range of problems related to the concept of green economy, "revitalization" of rural areas, landscape protection, ecological agriculture, "turn to villages", if it goes beyond accepted norms, awakens distrust if not criticism. Remaining in Europe but going back a few centuries, we must remember that the permanence of a grange economy was characteristic of Central and Eastern Europe, including Poland. Concentration of a considerable part of the economic potential in the hands of freeholders had its impact on the different course of the industrial revolution in this part of Europe as compared with Western Europe. Preparation for the industrialization process with respect to accumulation of capital, qualifications, and new technologies was weaker in Eastern Europe than in the West. Throughout the centuries of the feudal system, the economic equilibrium was maintained by agriculture, crafts and trade. The village was a multi-functional structure, entailed in the new system. The equilibrium was upset by capitalism, an expansive system by its nature, a system which continually made agriculture adapt and adjust. The turn of this century is an ample time to make observations. It offers the distance needed to account for past events which, seen from a different perspective, do not obscure the picture with too many details. It also helps us to look at new tendencies which herald a new era. We live at the time of landmarks. Their significance goes beyond the surface �67 of life streams and social and political phenomena which change even faster. The turn that I am talking about, metaphorically defined as the turning point of the epoch, the crossroads of civilization, pertains to more profound, more thorough and far-reaching changes. We start to build a new post-modernist vision of the world by negating the foundations of 17th and 18th centuries. In doing so we undermine the foundations of our own civilization (Burszta, 1992). We are starting to build the new vision of the world not on the basis of the mechanistic paradigm, as a general model of seeing and learning about reality. This is opposed by profound ecological awareness which looks for relations between man and the spiritual dimension of culture, nature, cosmos. This finds expression in the tension between the technocratic and humanistic orientations. The dramatic break between the sphere of civilization and culture is becoming the sign of our times. It is true that social elites have this awareness and that they articulate the dilemma of modern times. For example - will the development of science outlive the development of mankind and can the ideology of freedom be compromised with social ties and do democracy and the market favour balanced development? Such questions are not asked by an average inhabitant of a village and for him/her the choice between the technocratic and humanistic vision of the future is not important. An average inhabitant understands and feels what tradition is - that unremovable component of human condition. He/she knows what village is for him/her, what his/her own farm means for him/her, has some aspirations and would like his/her work to be recognized by the society. In conclusion - the new social and economic order, based on the pillars of market and democracy, offers a chance for the restoration of villages as autonomous communities, using social life to mitigate consequences of unemployment and to promote entrepreneurship, using local resources and local potential. The question whether village as a cultural structure can regain its identity, whether it can be the symbol of a separate, different and abstract lifestyle, remains unanswered. The answer will be provided if we manage to establish a dialogue with values which will determine the future civilizational and cultural status of Europe and the world. One thing is certain: restoration of the identity of the modern village is an important issue and it cannot be done if the roots of the culture are ignored. BIBLIOGRAPHY Burszta Wojciech 1992 Wymiary antropologicznego poznania kultury [Dimensions of the anthropological cognition of culture], Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań. Dahrendorf Ralf 1994 Zugroione społeczeństwo obywatelskie [An endangered civic society], in: Europa i społeczeństwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo [Europe and civic society. Conversations in Castel Gandolfo], Znak, Kraków. �68 Fedyszak-Radziejowska 1995 Barbara Spadek II, po PRL folio uwiera issued on Gałęski Boguslaw 1970 Wprowadzenie. nych legacy Socjologia wsi in: A. L. Bertrand, Poland], Grabski [The [Sociology of thc Polish People's Republic Kwestia wieku Polsce II' [Introduction. Z. T. Wicrzbick of village in the United SO\.:iology States], Krzywicki 1967 rolna. Prze/om w produkcji środków p. L. Krzywickiego w oświetleniu Ludwik Kwestia rolna [The agrarian Olszewska-Dyoniziak Barhara 1994 Spo/ecze/istwo i kultura. from Szczepański 1972 Ossolincum, spożywczych [The cultural question], Szkice in question. O t/'\va/o.\:ci porządku Dobrowolskiemu nictwo 1994 Wieruszewska tum X JX in the its rolc in enlightening 30 May. Warszawa. kulturowej Universitas, połowie Thc [Soeicty and culturc. Essays Kraków. Jan Kazimierz życia społeczeństwa [Studies Literackic, socjologii. in Dobrowolski], [On the permanence i historii etnoyrafli sociology, ethnography cd. by A. Kutrzeba-Pojnarowa, of order o/Iarowalle and in the life of Kazimierzowi history dedicated M. Żychowski, to Wydaw- Kraków. Propozycje do koncepcji village and its culture encyklopedii wsi polskiej i jej kultury [Encyklopedia - some suggestions], (xerox copy). of Polish Maria Horyzonty badań "Roczniki Wid. wsi [The Wsi" W poszukiwaniu hope]. po/skich wsi: między [About Wspó/cze.lni ethnological PWN, Including chłopi the IV an horizons of village culture], społeczno-kulturowe; [Village. In search for the Warszawa. mitem a nadzieją essay by Jan [Restoration Szczepański, individuality of Polish perspektywie etn%yicznej perspective], of investigations vol. 20. ca/o.fci whole], (Ed.) Odnowa and kultury Socjologii social-cultural 1994 village Z;edlloc:o- Wrocław. w drugiej agrarian PWN, z antropologii anthropology], society], in: Studia z zakresu 1992 of wsi w Stallaclr i, Socjologia production of foods in the second half of the 19th eenturyand by L. Krzywicki], "Gazeta Rolnicza" 1903, issue 22 from 1991 "Cash" Władysław 1903 1983 hurts], 17 March. "Kultura peasants], of village: Translaled myth ch{oPÓ\\' PA N, Warszawa. [Contemporary i Spolcczeństwo" Betwecn O indywidua/llli.\'ci peasants vol. 38, No hy Zbiqniew from the I. Nads/oga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8fc66af4ba3fe120e5176f145b15bd7d.pdf 07f16ded392207b62fa559715cce34d7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6515 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource rzeczy użytkowe - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6087 Title A name given to the resource The Secret Story of Objects/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.163-167 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O f the three circlets lying in front of me two are old coins, blackened, blurred, and with uneven edges. I brought them a long time ago from M ongolia, and although they converged for the first time on my desk they are connected in a very special way. E T H N O L O G I S T EN R O U T E JERZY The first circlet of initiation This copper coin comes from a bazaar held on Sun ­ days in U lan Bator. Every week this enormous dusty square in the western periphery on of the town, near the new cemetery (after it was shifted from a pictur­ esque oasis among the last Chinese houses at the foot of the Gandan monastery hill), there appears a crowd of traders, clients, and persons simply examining the great variety of old oddments. A considerable part of the items on sale produces the impression of having been lying around in the streets for six days, and on the seventh day, for reasons totally incomprehensible, suddenly prom oted to the role of commodities for sale. A s a rule, I rapidly crossed this part of the marketplace and made my way towards a small area where better quality objects are offered. Here, old men dressed not in tacky jackets like the others but in festive M ongo­ lian costumes, sauntered next to a high fence made of boards and showed the jostling commoners - or not, depending on the assessment of the client - a con­ cealed remnant of old silver jewellery with corals and turquoise, an agate or porcelain snuff box, a lamaic icon painted on cloth or, the rarest of all, a brass bur­ khan. Today, it is impossible to evoke the atmosphere of those illegal quests. In M ongolia during the early 1970s, a state whose capital not by accident still displayed a statue of Stalin, the possession and flaunting of sac­ ral objects from the domain of the recently quashed lamaic religion were not totally safe either for the sell­ ers or the buyers (chiefly foreigners planning to take 163 S. W A S I L E W S K I The Secret History of Objects the purchases out of the country - in those instances, the authorities immediately treated the religious piece as a valuable example o flo cal culture). Such items as snuff boxes could be displayed with greater panache, producing an attachm ent, concealed on a daily basis, to eliminated and vanishing forms of national culture in which offering snuff as a form of greeting was uni­ versally celebrated. The more valuable samples were studied by a huddled group of admirers. W hen in the afternoons the square grew emptier the old connois­ seurs sat in a row next to the fence and, smoking long pipes, showed each other the most precious snuffboxes belonging to them and not necessarily for sale. Point­ ing their fingers at the details they conducted m eticu­ lous debates about the impact exerted on the price by a pattern created by the grains of the stone, the setting of the coral or an insect trapped in the walls of an am ­ ber bottle. Jewellery trade of the poor - 1 thought. But on that particular day I was drawn to the worse part of the bazaar, to all those petty items and old ware arranged in piles on newspapers lying on the ground. I cannot say why from among scores of such offers I chose this particular chest and in it, underneath a lay- �Jerzy S. Wasilewski • THE SECRET HISTORY OF OBJECTS er of identical rusty screws and used motorcycle spark plugs, I extracted this circlet. I do remember that sev­ eral years later I was still capable of recalling the mag­ netic attraction that led me there. Today, I am not certain whether this was not a researcher’s ordinary bazaar fever, an urge to examine everything. On the other hand, perhaps something emanating from that spot compelled me to discover the illegible and dirt encrusted coin. On one side: a tsarist two-headed eagle with an orb and a sceptre in its claws. On the other, contrary to expectations, by no means the bearded profile of Nicholas II; underneath the dirt, scraped off with a fingernail, there emerged the date: 1863-1864 and around it a Cyrylic inscription: “Za usmirenye pol’skago miatezha” (For stifling the Polish rebellion). This is not a coin then but a medal for putting down the January Uprising! I recall that Zeromski mentioned it in Syzyfowe prace. Discovered in a Cen­ tral Asian bazaar it must, naturally, produce an ex­ tremely emotional reaction, astonishment at the good fortune, coincidence, and bond despite such great dis­ tances. Only a few would not become excited by such a twist of fate and an object carrying such a plethora of meanings. Right away there ensue speculations about the way in which it could have found itself in Mongo­ lia. The object itself suggests the following possibility: since it is missing an eyelet for hanging it - we can see that it was broken off and the gap hurriedly con­ cealed - it must have been passed off somewhere as a coin. In a tavern along the Kiakhtin route an officer of the Baikal Cossacks escorting traders on their way to Urga carelessly hurled a handful of copper coins onto a damp bar counter... What about the earlier, Polish stages of this route? Who and for what heroic deed was awarded this med­ al? Was it for valour, ingenuity or immorality? Perhaps it was granted z& khrabrost to junker Zubov, a half­ 164 blood Circassian but a dzhigit of extraordinary courage and fierceness, who after a victorious skirmish some­ where along the roads of northern Mazovia confront­ ed a group of insurgents and chased its three young commanders to a manor house. Here, they hid in a maiden’s room on the upper storey. Zubov rushed in with a Cossack, a salvo was fired, all the bullets struck the doorframe, and the inferior gunmen were slashed by shashka sabres ... Or was it presented for wartime skill to Dukmanov, officer and veteran of the Crimean War, experienced in battles waged in the Caucasus, who in the A u­ gustów gubernia cleverly defended wagons carrying ammunition, and having caught a local inhabitant used a knout to extract information about the route of the rebels. Dukmanov first did not understand why the captive was babbling about sheepskin coats, but finally realised that he was being told the names of the villages where the insurgents were to receive sup­ plies in the form o f ... sheepskin coats. The trap ended with a bloody massacre. Much later, both Zubov and Dukmanov were transferred to Transbaikal as part of constant translocations within the Empire. Wartime valour was, however, rewarded rath­ er with the Cross of St. Andrew, presented also for other merits: loyalty to the ruler, cooperation with legitimate authorities, eager introduction of the new order. Perhaps it was received by Vogt Krasko from the region of Kowno, who was kindly permitted to choose: either the village was to be burned down and all its inhabitants exiled somewhere near the border with Turkestan, or he could organize a Muraviov rural guard, denounce the agitators, and assist in catching the last survivals of the Uprising wandering in the for­ ests. It was he, with a medal granted for being able to force even Polish landowners to sign loyalty dec­ larations and probably for catching someone of great importance and later hanged in Wilno, who left as a �Jerzy S. Wasilewski • THE SECRET HISTORY OF OBJECTS voluntary émigré for the steppes on the Baikal, where land was for the taking. Strange, he did not choose Vershina but preferred to settle down even further, all the way next to the Chinese cordon. W hy am I thinking of all those scenario episodes? W ould an academic study on an artefact contain such imaginary visions, which quite a few items are capa­ ble of easily evoking? A ll those stories about a single bullet, a yellow shoe, the sofa of a Gestapo officer and countless other objects - would it not be better to leave them as material for a literary construction? In science I am dissatisfied with idiography alone and grow bored with stringing facts on the single thread of chronology without reconstructing wider and more abstract patterns - configurations and relations, m od' ehlike solutions and systemic dependencies. Ethnography must be also realistic - otherwise it would not be itself at all. A lthough in my earlier re­ search I treated an object almost exclusively as a repre­ sentation of a certain intellectual system (envisaging it as a text, a carrier of symbols, a correlate of beliefs and imaginings, a consolidated record of an intellectual or social system), in a more extensive presentation I do not intend to be satisfied with a systemic, synchronic dimension. Let it contain a threat of diachrony so that the concrete individual history of things would not be lost; the same holds true for the history of the people in whose hands those items found themselves and into whose genealogies they became intertwined. A place where I specially miss such information is the ethnographic museum. In these storehouses of things all the extra-material contexts or backdrops of an artefact are restricted. More, the unique is in­ tentionally and in a programme-like manner omitted. Looking at an item we shall not find out anything about its individual history, past, and meaning for all those who handled it - from the producer to the col­ lector who had extracted it from its contexts and in­ serted it into his text, thus granting it new meanings and endowing it with different emotions. Show me the fate of a concrete work of human ingenuity before it became part of an exhibition, frozen beneath glass as yet another exhibit, b Only a small regional museum or a memorial room are not ashamed to offer such information. A n d even if the guidebook does not disclose it we are forced to resort to our imagination. One has to set into motion a certain “hermeneutic of things” and open up towards the language of the object. T o do so one does not have to be a collector, albeit owning a collection does facilitate the process of opening up, especially if it takes place in special cir­ cumstances. The object possesses power. It is merely necessary to cross its path and it will compel us to lis­ ten to its story. Then we shall view also other items differently. Time to take a look at the second coin. 165 The second circlet of initiation This is already a genuine coin. Brass, with Chinese and Uighur symbols around a square opening in the middle - the opening was used to string coins for the sake of thesaurisation, to braid them into hair, and to sew them on as a decoration of clothes. Just like all coins out of circulation it could serve assorted practi­ cal purposes, e.g. as the ending of a rope used for tying a lamaic book. The addition (to one or several linked coins) of a piece of sheep wool created a pom pon of sorts with a weight. It was used for playing a game of tebek, consisting of kicking it in the air time and again, similarly as the game of zośka played in W arsaw court­ yards and playgrounds. I recall that when I played zośka I was intrigued by its name. After all, it has nothing in common with the principles of the game or its technique, and we do not know the identity of the mysterious woman after whom it was named. I read somewhere that it was used already in ancient Rome - the game was m entioned by one of the Plinys. Perhaps this is the source? But then there was no Latin counterpart of the Greek name: Sophia (which could have been the eventual source of our native Zośka). The origin of the name - and the game - thus remained a mystery until I came across its M ongolian counterpart. In M ongolian this copper coin is known as dzos, which literally means “copper”. In Buryat pronuncia­ tion it becomes zos, but even if I had earlier thought about it I would have never associated zos with the Polish zośka owing to the thousands of kilometres sep­ arating these forms both linguistically and geographi­ cally. Now I come across information that renders this connection credible. Grigoriy Nikolayevich Potanin recounted (referring to approximately the mid-nineteenth century) that cadets of the military academy in the W est Siberian town of Om sk used to play a game called zoska. 2 Eu­ reka! Since zośka was recorded in Siberia in a version that has no meaning in Russian (it is not mentioned in any dictionary and the name as such does not occur in Russian) then it must have been borrowed from the �Jerzy S. Wasilewski • THE SECRET HISTORY OF OBJECTS Buryats (a suggestion made by the author, thus dispel­ ling our doubts about the long distance from Buryatia to Omsk). Since the Buryat word did not sound natu­ ral in Russian an ending was added to make declina­ tion easier, thus creating zoska. The familiar zośka was, therefore, originally a Mon­ golian and Buryat copper coin with the intermediary of a Russian semantic form. I already know who brought it to Poland: speaking metaphorically, it was the same graduates of the Omsk and Irkutsk military academies who were sent to conduct usmirenye pol’skogo miatezha, and who later returned with medals. We are already familiar with this route - someone who had discov­ ered in that part of the world the first copper coin, material proof of contact between the distant steppe and Mazovia, immediately becomes convinced that the second circlet also traversed an identical path at the same time and travelling with the same people. A material object - as tangible as possible - suffices as evidence of the genuine nature of such a hypothetical reconstruction. There is no greater joy for a researcher than when an event he personally experienced leads towards some sort of a scientific discovery or finding. There is also no greater temptation than to succumb to this allure. Our model, however, must be the crafty Odys­ seus, whose intellect and strong will power prevented him from listening to the seductive and confusing voices of the Sirens. To what mast of scepticism must we tie ourselves in order to sail safely and cautiously towards true discoveries? While building scientific hy­ potheses are we capable of getting rid of the tempta­ tion to connect facts that became linked in our daily life in which research is, after all, immersed? Can we protect ourselves against the outright "compulsion to built associations" that renders us blind to the fact that certain relations do not exist “really", but in the manner of Ruskin’s beauty are only “in the eye of the beholder"? So many classification, periodisations, reconstruc­ tions, and models show facts in some sort of an asso­ ciation and grouping not because this is the way they are connected organically but because thanks to that procedure all corresponds in the author’s scientific bookkeeping. No finding, thing or piece of informa­ tion can remain useless, superfluous or un-interpreted. Everything has its place, all matches in a learned con­ struction simply because this is the way it is associated by the researcher, offering him a pleasant feeling of order and harmony. A single pebble suffices to topple this psychological construction, this synthesis of truth and falsehood - a harsh warning to never complete a given theory (con­ struct, model). A single book suffices as long as it is the right one. Take the example of Zły by Leopold Tyrmand: so 166 many details about Warsaw of the 1950s, an outright ethnography of the town. There is even information about games, which before the war included pliszki, cymbergaj and others, but not zośka, which appeared immediately after the war. Who brought it? It was not the Baikal Cossacks of the Uprising era, after all? Am I, therefore, forced to abandon the image of Russian soldiers playing v zosku and watched by Polish children? This is already more than I can bear - the power of both metal circlets is much too great. I shall thus continue holding on to the conviction that it was the soldiers who came from the East, naturally not tsarist soldiers but Red Army men. If, and this is quite possible, I come across signals that zośka was played already before the war (although not necessarily in Warsaw) I shall willingly return to the earlier hypothesis. One way or another, regardless of the proposed dates, nothing will topple my opinion that the game arrived together with the army. The proof provided by both objects is simply much too strong. The third circlet - the third lesson This object too has an aperture, although it is no longer a copper coin but a slightly larger jade circle with greenish veins, flattened, thin, and with an inner orifice with rounded edges. And nothing more. We may only surmise that this is a Chinese prod­ uct; at any rate, the Mongols never pursued this craft. Otherwise, there is no information (unless its steep price would comprise some sort of substitute data). Ideal simplicity, the absence of any sort of stylistic fea­ tures, patterns, incisions or even a knob. Nor is there any point of departure for suppositions about origin, age, purpose or even current usage. A small enigma, a mysterious monolith, a mute child of anonymous par­ ents, a Kaspar Hauser puzzle. The silence of this object provokes. In the cultural reality of Central Asia one may assume, for all practical purposes, only a single function - that of an ornament. Could this have been an accessory for a snuff pouch, a weight making it easier to hang the latter on a belt? Mongolian accessories, similarly as their better-known Japanese counterparts, netsuke, were, as a rule, figural. Perhaps then this is some sort of an embellishment of a woman’s festive costume? In that case it should fea­ ture an ornament, a flower, a decorative detail. Can a sensible conclusion be drawn from sheer si­ lence? Is the meaning of an object determined by the fact that it has no visible sign telling us something about its identity? Or perhaps one should turn this deficiency into a virtue and recall that the extremely ascetic nature of an object could serve the embodi­ ment of abstract values: the ideal, the absolute, the transcendent. Not by accident were such stone and bronze circlets featuring intriguing simplicity known �Jerzy S. Wasilewski • THE SECRET HISTORY OF OBJECTS in China already during antiquity. Quite possibly the same property that was decisive for their power at that time grants them value when they are smuggled from former imperial collections to make their way onto the antiques market. If the original old case with imperial seals also survived then it will act as legible guarantee that it was precisely this object whose power fascinated rulers of ancient dynasties. It will be presented by one of the great auction houses in London or Hong Kong at an auction held especially for this single artefact, described as a “very important ritual disc (bi)”. The simplest shapes and objects best materialize eternity - regardless whether they are small circles made of shells, about whose past so much was known by the Trobrianders, or monstrous circles from other islands of the South Seas, veritable mill stones exert­ ing magnetic attraction even in an antique shop in the capital of one of the former colonial powers. Power belongs not only to lavish, luxurious, and beautiful objects. True, they too provide an aware­ ness of contact with transcendence. When touring a cathedral treasury or a museum adjoining an East­ ern rite church and looking at an exceptional golden pectoral or a church cross with a knob I envision how a dying cardinal or an archimandrite grasped it on his deathbed so that he might feel it with his fingers while thinking that the Saviour was not abandon­ ing him. On the other hand, when I handle a pair of imposing, massive, and sophisticated ritual knives I know just how a person performing a lamaic sacrifice must have felt during a ceremony of ousting evil by offering a man-shaped kukla, the dzolig. Parapher­ nalia are a powerful guarantee of the might of each religious act. Naturally, this force belongs only to a genuine ob­ ject and not some sort of purchase, the outcome of a short-lived adventure in a supermarket born out of a fleeting relationship between the client and the great whore of the market. We know that an object-gadget will make its way across our home in a crowd of others, along the path between the shopping cart and the gar­ bage bin. A genuine object is immortal. A copper plate hurled into a fire during a potlatch will be remembered for long. Iconoclasts, hunveibins, Savonarolas, Atillas and fashionistas who tell us not to wear the design of the past season will be always about. But it is the thing that ultimately is our only eternity. A well-known aphorism maintaining that man is an episode in the history of an object produces a collector’s spontaneous protest that is lesser than that of others. Things compel us to think about eternity in both directions - focused on the future and longevity, on the past and eternity. Just like the silver baptismal bowl commemorating seven generations of the Castorp family and evoking in the young Hans a strange, dreamy, troubling sense: of change in the midst of dura­ 167 tion, of time as both flowing and persisting, of recurrence in continuity. 3 In order to enroot us in the past the object too must be well embedded in it. This is why the sign of the producer is so important - the author’s signature, the stamp of a workshop, the thin engraved initials of clockmakers repairing an old mechanism, or the numbers written with a carpenter’s thick pencil at the bottom of commode drawers so that they would fit better. Enrootment in a cultural context is decisive for identity. An old Turkmenian carpet possesses stylistic features enabling its identification not only with the Ersari tribal group but also with the region of the small town of Dali on the Amu Darya, where it was execut­ ed; a contemporary Afghani carpet does not provide the observer with an opportunity for tracing its line­ age - it is a collection of patterns, of which each once belonged to some other clan and defined a concrete and different provenance. Thanks to things we also focus on the future. It is things that force the collector to think about his heirs, successors, and future observers. By enrooting us in the past and growing into the future they expand our personality and cultural identity. Someone who does not wish to limit himself to an identity emploi deter­ mined by family tradition and its mementoes can build a different identity out of objects he had personally collected. 4 It is possible to free oneself from the re­ straints of own culture and horizon of behaviour. By collecting exotica I touch the reality of the most distant past and contact with Chinese artefacts enables me to withdraw into the past as far as possible. While drink­ ing tea at a low table, which once was an “opium bed” in a Chinese opium den, I do not become a Chinese from the past but find it easier to imagine that I am entering that world. Contrary to the acclaimed alternative: ”To be or to have” I insist that “to have” (a collection of things) carries the same spiritual value as “’to be” (a collector of things). Endnotes 1 As recalled by Scandinavian ethnology - see: e.g. L. Otto, L. Pedersen, Collecting oneself. Life stories and objects of memory, “Ethnologia Scandinavica”, vol. 28, 1998, pp. 77-92. 2 G. N. Potanin, Ocherki severo-zapadnoy Mongolii, Sankt Peterburg 1881, p. 120. 3 T Mann, Czarodziejska góra, Warszawa 1956, p. 48. 4 A review of such contemporary attitudes towards souve­ nirs in: B. Rogan, Things with a history - and other posses­ sions, “Ethnologia Scandinavica”, vol. 28, 1998, pp. 93-107. Ibid. basic literature for “material culture” thus comprehended by contemporary Anglo-Saxon anthro­ pology. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bba258eaac552e98c000fc88270ac3a2.pdf affe8afd8edd464e6f0c148c3eee8944 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6522 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of memory pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6094 Title A name given to the resource The Shadows of Europe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.211-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. The initiation story says: On a beach in Sidon a bull was aping a lover’s coo. It was Zeus. He shuddered, the way he did when a gadfly got him. But this time it was a sweet shuddering. Eros was lifting a girl onto his back: Europa. Then the white beast dived into the sea, his majestic body rising just far enough above the water to keep the girl from getting wet. There were plenty of witnesses. 1 Just as every mythical tale so this one too has a number of variants; this is the reason why Roberto Callasso tells it in several ways, but the most essential appears in the above-cited fragment. This expressive image leaves an imprint upon memory. From the catalogue of symbolic figures comprising a graphic abbreviation of Europe, the greatest career, as is known, was made in Western imagination by the vision of a comely girl seduced and raped by a virile bull. The narrative base for this image was provided by Greek mythology. Western iconography is full of as­ sorted versions of the “rape of Europe” and likenesses of a young woman forcefully abducted by a zoomorphic deity. True, this image is revived in contemporary fine arts or political publicistics, but its power seems to have deteriorated somewhat. Texts relating to Eu­ ropean identity, its boundaries and inner divisions sometimes mention: “raped Europe”, but this figure is clearly treated metaphorically, a discernible signal of mental distance towards a once living image. 2 In turn, in the visual arts the topic of raped Europe ap­ pears relatively more often, albeit one may readily no­ tice that in this particular case we are dealing with individual statements, many of which are proposed in ironic travesties that disclose a certain distance, while the range of their impact is narrow. Apparently, in col­ lective imagination this symbolic image “giving food for thought” has lost the ability to describe and ex­ press contents that involve us. Nature, as is widely known, does not tolerate a vacuum. The same holds true for culture. If the like­ ness of Europe as an alluring woman and a victim of perfidious rape is slowly fading and receding into an old curiosities shop, then in accordance with the above-mentioned rule some other image should take its place. Does there exist today a vital and impres­ sive symbolic likeness in which contemporary Euro­ pean sensitivity could recognise itself? Are we capable of discovering a metaphorical expression that would cumulate European experience in such an ingenious way? Do such metaphors still appear in the contempo­ rary discourse? After carrying out a source survey (ad­ mittedly fragmentary) I would like to propose two can­ didates that in my opinion would have a great chance to assume the position vacant for some time. They are the words-images: “home” and “spirit”. Both possess enormous cultural rank and a rich metaphorical-sym­ bolical potential. 3 It still has to be tested whether the 211 DARIUSZ CZAJA The Shadows of Europe. History and Metaphor slogans: “House of Europe home” and “Europe-soul” are promising from the cognitive point of view. Consequently, take a closer look how the mirrors of those two capacious metaphors reflect a portrait of contemporary Europe, and if so, then what sort of knowledge about its inhabitants they disclose. Yes - I use the word: knowledge. In the domain of science no one any longer questions the cognitive value of the metaphor. Actually, the metaphor is almost univer­ sally recognised as a useful albeit non-discursive in­ strument of cognition. 4 Ortega y Gasset, one of the first spokesmen of the epistemological values of the metaphor wrote that it simply serves the process of bringing closer that, which shines mysteriously on the horizon of our intellectual capacities. 5 This sugges­ tion was confirmed several decades later by Ricoeur: A metaphor is not an ornament of discourse. It has more than emotive value because it offers new information. A metaphor, in short, tells us something new about reality. 6 In other words, it sometimes makes it possible to bet­ ter grasp that, which in the space of thought is barely sensed or only assumed. It embraces as if in a single flash that, which the conceptual discourse is not al­ ways capable of noticing, aptly naming, and describ­ ing. If this is the case then it is worthwhile to immedi­ ately accentuate a fact of special importance for our analysis. Examples cited further in the text, in which the afore-mentioned metaphors fulfil a revealing func­ tion, are, apart from their serious intellectual contents, fascinating also because they do not passively continue existing semantics with which language associates by force of habit, but achieve their creative and enhanc­ ing reinterpretation. It so happens that the metaphori­ cal mirror in which we would like to observe the es­ sential features of Europe possesses a special property, namely, its registers chiefly dark colours, as we shall soon see. It is worth keeping in mind that this cer­ tainly peculiar mirror (it has to be proved whether it is actually “crooked” !) certainly does not lie and at most shows with great intensity the most vivid elements of �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR the reflected image. In other words, it undoubtedly refers to that, which r e a l l y exists and is the living matter of actual history. 2. It is probably not an overly innovative thesis to maintain that in the political publicistics of recent years or, more widely: in discursive space encompass­ ing texts referring in particular to the present-day shape of Europe and its problems, the most frequent has been the figure of the Home. In the wake of the fall of the Berlin Wall, upon the tide of the unification of Europe but also in the course of the still continuing expansion of the European Union by including new member states, political publicistics repeats ad nause­ am phrases about the “common house of Europe”, the construction of a "new house of Europe”, a return to the “house of Europe”, and so on, and so forth... The metaphor of the European home is con­ spicuously present in the excellent book by Thérèse Delpech: Savage Century: Back to Barbarism, which should not come as a surprise but, and this is much more symptomatic, it appears in invariably dark hues. Delpech is a French politologist, director of strate­ gic problems at Commissariat à l’énergie atomique, researcher at Centre d’études et de recherches inter­ nationales, and member of the Institute for Strategic Studies and RA N D Europe Advisory Board. The list of her posts indicates clearly that her analyses and expert opinions are conspicuously pragmatic and di­ rectly connected with current political praxis. Even more interesting within this context is the fact that Delpech has also proved herself to be a sophisticated scholar interested in culture and specially sensitive to the value and power of the symbol. I accentuate those two sides of the rhetorical strategy applied by Delpech because her book is a rare and actually bril­ liant example of the productive unity of contradic­ tions. Excellent familiarity with facts from the realm of political history is supplemented time and again by symbolic tropes. The author readily resorted to them, and this sort of hermeneutic praxis is always justified cognitively: Delpech is concerned with a reconstruction of the anatomy of European identity, with particular apprehension for the catastrophes suffered by the twentieth century. On the one hand, there are perceptive political realism, historical eru­ dition, and harsh facts, and on the other hand - a sphere of the imagination and literary fiction. Here politics and art overlap, creating a curious mixture of events from most recent European history. The “real” is viewed from the perspective of the “unreal” and the two cast a light on each other. This blend of two orders produces the outlines of a convincing in­ tellectual construction. The outstanding study also credibly connects two qualities rarely encountered 212 under a single book cover: analytical aloofness and emotional rage. Another feature worthy of accentuation is the cognitive attitude demonstrated by Delpech, free of facile simplifications and ideological superstitions. Sober perception, so strong in this case, is not tanta­ mount to a catastrophic vision of history. The French author did not for a single moment assume the pose of a demented contemporary Cassandra. She merely attempted - and did so with rare honesty - to take an­ other look at the European Continent and its blood­ stained twentieth-century plight. More, she did so not only due to historical motives, but chiefly in order to carefully follow the symptoms of impending future. In other words, we are not dealing with fortune-telling but with a thorough and careful analysis of the symp­ toms of that, which c o u l d take place in the future and more or less lucidly emerges on the horizon of the contemporary historical moment. Her comments are supposed to incline the readers to once again embark upon a thorough reflection about twentieth-century history, with particular concern for signs delineating the outlines of the possible future. The metaphor of the Home appears in the reflec­ tions pursued by Delpech already in one of the initial chapters. We immediately become cast into a discourse that is far from emotionally lukewarm. It has to be said distinctly - the expression: “the house of Europe” does not resound with pride or excessive warmth: The history of the last century showed the ease with which historical transformations of unprecedented violence could follow without warning on the heels of the best of times. As in Greek tragedy, crime engendered crime in the house of Europe, which twice set the rest of the world ablaze. From the experience, lessons were drawn for the reconciliation of the European nations. But what is now at stake is Europe’s capacity to assume international re­ sponsibilities in a deeply troubled word. And from that point of view, the i n t e r n a l lessons just mentioned are insufficient. The unprecedented historical eruption from which the entire twentieth century arose does not speak only of the madness of Europe and of national passions. It is evidence of a wider adventure concerning humanity as a whole: the sudden appearance of storms whose warning signs on the horizon we Europeans have too long pretended to ignore, storms no one can control once they have been unleashed. When such sudden acceleration of history oc­ curs, it signals the defeat of political action, which can do nothing but run after political events until it is swallowed up by them. If Europe has any message to transmit to the word, it is truly this one. 7 In other words, together with Delpech’s politological reflection we rapidly depart from positive conno­ tations usually associated with the metaphor of the home. 8 The “House of Europe” described by the au­ thor is certainly not a safe space. It is neither haven �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR nor a refuge or asylum for its residents. True, it is still a family home, but its foundations rest on unexpired crime. It is, first and foremost, a space full of risk, un­ certainty, fear, and anxiety. This is a home encum­ bered with its dirty family history, which it is incapa­ ble of getting rid of and with which, in the opinion of some, it is impossible to battle. Finally, it is a place in which phantoms appear and which brings to mind the image of the haunted house with its exemplary reali­ sations by Walpole (The Castle of Otranto), Poe (The Fall of the House of Usher), or Dickens (The Haunted House), so frequent in the English Gothic novel. This is a house full of the ghosts of the past returning at night. A house, which on the outside is imposing and noble but actually is in a state of advanced ruin. A house that conceals unresolved dark secrets. In one of the subsequent paragraphs Delpech went on to expand this image of the European home. Once again she was assisted by literature, whose fic­ tional products sometimes possess the amazing power of condensing historical experiences into a symbolic abbreviation. Together with successive close-ups the image of the “house of Europe” assumes a concrete form. Now, it becomes the familiar, gloomy castle from Shakespeare’s Hamlet, the Danish Elsinore, the castle haunted by the Ghost of Ham let’s Father. R e­ call, however, that this is also space that turns into the scene of consecutive tragedies, set into motion as if by accident. More: the titular character becomes an extremely credible porte parole of the European spirit: apathetic, listless, and immersed in acedia. European mentality seeks its reflection in the soul of Hamlet: capacious, ambiguous, and a puzzle even for him: If one has to define the twentieth century with a single word, Herzelend, the German for 'sick at heart", would be the most accurate. It designates a form of melancholy and a debilitation of the emotional side of human nature. Twentieth-century man finds a natural companion in the most universal of tragic heroes, Prince Hamlet, whose pa­ ralysis of will he shares. The century’s tragedies all arrived without having been willed just as Hamlet never willed the death of anyone, except for Claudius. The detour down which the human species began to travel early in the last century resembles a storm, whose causes and ultimate con­ sequences it remains ignorant of. Those consequences are still washing upon our shores, like the belated waves of a great catastrophe of which we have not heard the last. Elsinore thus possesses exceptional symbolical power for the Europe of the twentieth century. By chance, the two world wars were the occasion for many studies of Shakespeare’s play: like the Elizabethan hero, cultivated Europeans found themselves engulfed in barbarism with no time to understand what was happening to them. In a sense the mystery of Hamlet’s character held up a mirror to them: the more he was examined the more there was to elucidate. Death was the theme of the play, as it was of the century. 9 Delpech regarded this inability to conduct (the admittedly) difficult self-reflection to be the mortal sin of the European spirit. The titular l’ensauvagement, barbarity or, more literally, savagery of twentiethcentury history is only rarely the object of thorough reflections. After all, the heart of the matter does not involve a simple registration of the phenomenon (this has been already performed by school textbooks!), but a meticulous and multi-strata analysis of the po­ litical, mental and, possibly above all, spiritual condi­ tions that turned the “house of Europe” into a space of ghouls, death, and cruelty. The crux of the matter is a lively, emotional response but also a wise examination of the historical trauma on an individual and group scale. Apparently, the absence of such reflection is the reason why bloody history keeps on repeating itself. Add some sort of an organic (Hamletic?) unwilling­ ness on the part of Europe towards embarking upon deeds, a clear-cut opposition towards barbarity. Exam­ ples from our recent past only confirm the aptness of this finding: While Europeans sleep, others become aware of the power of ideas. But the ideas that are spreading most wide­ ly are very much contrary to European values. Contempt for human life, the refusal to distinguish civilians from combatants, assassination presented as a duty - these are direct challenges to the values that our societies are sup­ posed to defend. What price are we ready to pay to do that? Considering the E U ’s reaction to the appalling massacre in Beslan, South Ossetia, in September 2004, we may conclude that the price must not be very high. Apart from The Netherlands, not a single Western government dared question Putin about his incompetent and ambiguous han­ dling of the tragedy. It seems, however, that more than one question would be relevant, since information about the attack was available beforehand and not provided to South Ossetia, since the explosives and the weapons came from the Russian Interior Ministry, and since at least one of the hostage takers belonged to the Moscow police internal af­ fairs service. 10. The “House of Europe” in the descriptions formu­ lated by Delpech is also a museum full of junk from the past, of little value and submerged in the stultifying smell of mothballs. This is the source of the helpless­ ness of its residents and their frequent conviction evidently, quite correct - about the relegation of the “old Continent”, which not so long ago ruled over the whole world, to the margin of history. The “House of Europe” is not only haunted - it is simply lifeless, a space of vanishing vitality, and it seems that its inhab­ itants manage to move only thanks to the force of in­ ertia and are devoid of a firm substrate. They resemble bloodless shadows from the Elysian Fields, wandering listlessly and without a purpose: 213 �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR Europe is at once turned too much toward the past (...). Like other Western societies, it lives in the moment and prevents it from adapting its present to its past and from imagining a future for itself. The reason it does it have a politics based on its thought is because that thought has ceased living. European democracy has become ab­ stract like its values, unable to exercise the kind of influ­ ence in the world that the world needs. In a period of great international stability, this might have no consequences. In an era of profound transformations and exasperated passions this exhaustion is charged with danger. It is time for Europeans to interrupt the subterranean ruminations about history and start thinking about the future. Other­ wise, others will do it for us. 11 The paradox formulated at the beginning of this statement must be understood correctly. W hat does it mean that Europe looks towards the past and, at the same time, is cut off from it? This turn towards the past, a source of negative consequences for European awareness, should be understood as a ritual celebra­ tion by Europe of its former glory. The process of being cut off from the past is a traumatic burden, the result of the absence of reflections on the more profound in other words, not only, and not predominantly po­ litical - reasons for its historical decline. Both gestures are the cause, increasingly often stressed by analysts, of the weakness of Europe as a space of ideas, the fra­ gility and meagreness of the civilisation project called “Europe”, which, one has the impression, has exhaust­ ed its creative power and can be interred. European ideas no longer constitute a model for the rest of the world or even a source of inspiration. The most strik­ ing consequence of this state of things is the absence of a clearly outlined vision of the future. Europe is a home drifting helplessly on the sea of history, a leaking raft full of castaways with an obscure identity. What sort of a future awaits this “house of Eu­ rope”, haunted and with quaking foundations? In the epilogue of her book, nota bene titled: The Human Soul Torn to Pieces (naturally, from our point of view it is impossible to ignore the fact that in the heart of this gloomy “home” metaphoric there appears and is ex­ cellently exploited its “ghostly” supplementation!) 12 Delpech stressed that our present-day situation resem­ bles the one in 1905. The whole second part of the publication (whose protagonists include, i.a. Nicholas II and Wilhelm II, but also Blok, Bely, Einstein, D e­ rain, Freud, et al.) is a brilliant analysis of forecasts of future misfortune, whose symbolic onset was the year 1905. The French original version of Savage Cen­ tury... appeared precisely a hundred years later, as if to strongly accentuate spiritual affiliation with that period. We know that history never repeats itself ex­ actly, but it is possible to capture analogies between distant moments. The author insists that an earnest identification of certain signs of time is not only an essential cognitive task but can protect us from the realisation - quite feasible - of a black scenario, from historical recidivism. What is it that we are concealing in the basement of our European home that we do not want to - or do not know how to - adapt? What is most peculiar about our age is the conviction that evil is installed at the core of history and our frenetic rejection of that conviction. Twenty-first-century man bears a strange resemblance to primitive man seeking to drive evil outside the known world and transform it into a taboo. For us as for him, evil brings misfortune, and we want it out of our sight. But the world no longer has any borders beyond which we might cast it. The experience of evil has such force in contemporary consciousness, and the disorder of minds and things is so evident, that what seems most pressing is restoring vigor to whatever might allay the ubiquitous anxiety. 13 Our situation resembles the mood prevalent in 1905 - similar to the inhabitants of that world we have eyes full of fear and anxiously await something that we foresee with a sixth sense but which we are incapable of defining and describing. This anticipation is con­ nected in a mysterious way with traumatic memory relegated to the unconscious (the basement) regions of the European soul: The history of the last century, that hortus inclusus, of which we remain unconscious prison­ ers, is so full of misfortunes on which to meditate that we sometimes feel the weight of the dead mowed down by wars and revolutions, wandering like ghosts through our cities demanding justice. 14 As long as we do not adopt that ominous heritage (at this point, I supplement the au­ thor’s reflection) the European home will be haunted by phantoms of the past. There is no doubt that we have to start thinking by considering that dark back­ drop still present in the cellars of our European sub­ conscious, because only such a strategy will enable us to discover once again the promise of the future, dim on the distant horizon. Crimes of the twentieth cen­ tury are to a great measure committed by the subcon­ scious, and this is why they remain so mysterious and menacing. Delpech cited with unconcealed emotion the words of François de Menthon, the French chief prosecutor at Nuremberg, who was certain that he was adjudicating “a crime against the spirit”, i.e. un­ dermining the foundations of every civilisation. This is the sort of crime that leads towards a decline of the human race into barbarity: More than fifty years later, those remarks are moving not only because they evoke the atrocities committed but because of the strangeness of the words used by the French prosecutor, particularly the deeply unfashionable expression "crime against the spirit”. We no longer understand what it designates: the loss of that which constitutes humanity itself. 15 The characteristic of the European home deline­ ated in the discussed book certainly does not emanate excessive optimism. The “house of Europe”, it turns 214 �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR out, is not merely a pleasant and friendly place, and its residents do not feel comfortable in it. Its twenti­ eth-century portrayal brings to mind a collapsing ruin with a dirty past leaning time and again out of its base­ ments. Apparently, Delpech toppled thoroughly our naive optimism born on the tide of a Union-oriented and very much ad hoc Euro-enthusiasm. She does not startle us but merely warns. By placing an analytical probe into the not so distant past of the Continent she pointed out the hidden sources of a possible repetition of the past. I looked upon the scene before me - upon the mere house, and the simple landscape features of the domain upon the bleak walls - upon the vacant eye-like windows - upon a few rank sedges - and upon a few white trunks of decayed trees - with an utter depression of soul which I can compare to no earthly sensation more properly than to the after-dream of the reveler upon opium - the bitter lapse into everyday life - the hideous dropping off of the veil. There was an iciness, a sinking, a sickening of the heart an unredeemed dreariness of thought which no goading of the imagination could torture into aught of the sublime. 16 Is it so difficult to recognise in this great evocative fragment of The Fall of the House of Usher a repulsive (but credible) portrait of our “house of Europe”? Are we to such a degree under the spell of the unification project that we are incapable of feeling any sort of af­ filiation with it? Remember upon this occasion that a metaphor sometimes assumes a concrete form and does so with brutal literalness. Is the recently announced and widely commented case of the Austrian Josef Fritzl, who in the very centre of merry Europe (Aus­ tria felix!) for years imprisoned and raped his daugh­ ter in the basement of her family home, not - apart from moral revulsion accompanying this discovery - a painful confirmation of the aptness of remarks about a European home with an underpinning of horror? A house that is haunted, continuously and always 17. 3. It was probably Edmund Husserl who was the first twentieth-century philosopher - and certainly the first to propose such a strong formulation - to conceive Eu­ rope not as a geographical, national or political space but as a spiritual being. In his Viennese lecture titled evocatively: The Crisis of European Sciences and Tran­ scendental Phenomenology Husserl proposed to compre­ hend Europe not in topographic categories but men­ tal ones or, in more risky albeit exact terms, spiritual ones: Clearly the title Europe designates the unity of a spiritual life and a creative activity - with all its aims, inter­ ests, cares and troubles, with its plans, its establishments, its institutions. Therein individual human beings work in a variety of societies, on different levels, in families, races, nations, all intimately joined together in spirit and, as I 215 said, in the unity of one spiritual image. This should stamp on persons, groups, and all their cultural accomplishments an all-unifying character. 18 Husserl wrote outright about the “spirit of Europe” and its serious crisis, which in his opinion was closely connected with a re-orientation of Western thought into a naturalistic and objectivising current. I refer to the example of Husserl not for analytical purposes since tracing the “theology of the history of the W est”, outlined so acutely therein, and “shaping the idea of European humanity” are not our supreme objective. I recall Husserl’s observations, which, on the margin, resound with the rhetoric of yore (“spirit”, “soul”, “spiritual Europe”) for two fundamental reasons. First: his comments comprise a solid intellectual base for all those thinkers who will perceive the canvas of Eu­ rope in “spiritual” categories and are sufficiently bold to write about the “European spirit”. Secondly: curi­ ously, the reflections of two Czech authors - philoso­ pher and theologian - about the “spirit of Europe”, at which I would like to take a closer look, owe much to the reconnaissance performed by the author of Logical Investigations. The first, the outstanding Czech thinker Jan Patocka - a student and to a certain extent an heir of Husserlian phenomenology - deliberating on the condition of Europe embarked upon certain mo­ tifs indicated by the master, although the course of his thoughts runs in a slightly different direction. The second, the Czech theologian Tomás Halik - in turn, a student and to a certain degree an heir of patocka - already considered directly the phenomenon of the “spirit of Europe”, checked by Husserl. In this intel­ lectual rally race it was necessary to determine the point of departure for historiosophic thought. In our case, therefore, such a point of departure is Husserl and his musings, and the goal - those of Halik. Here, contemplations by patocka play the role of a keystone between the two, and thus we shall start with them. Just like Husserl, the philosopher from prague strongly accentuated the metaphor of the soul as a useful tool for understanding the essence of European culture. In order to describe the basic core of Europe­ anness the Czech philosopher evoked the Greek idea of “concern for the soul” (epimeleia tes psyches), per­ ceiving it as a foundation of the European existential, cultural, and political idiom. Man is just and righteous owing to concern for the soul, which is the legacy of classical Greek philosophy. This means that truth is not given once and for all, nor due to its comprehension and acceptance, but that it is a lifelong self-controlling and self-unifying intellec­ tual-life praxis. In Greek philosophy concern for the soul assumes two extreme forms: we care for the soul so that it could transverse the world via the eternity of the universe and in this fashion attain at least for a short time a form of existence fitting for the gods (De­ �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR mocritus, then Aristotle); or, on the contrary, we think and learn to render our soul a hard crystal of being, a steel crystal tempered in the perspective of eternity. It is one of the possibilities of being which contains the source of motion, decisions about its existence and non-existence, i.e. dissolution in the indefiniteness of the instinct and unenlightened tradition (Plato). 19 This conceit of the spirit as the foundation of Eu­ rope possessed for Patocka foremost importance, and he returned to it upon multiple occasions, both when he stressed the breakthrough nature of the introduc­ tion of this category (psyche) into the philosophical dic­ tionary of the ancient Greeks, and when he emphasized the existential and cultural relevance of the conceit of "concern for the soul”, 20 or when he distinctly marked a demarcation line between "spiritual man” and “the intellectual”. 21 Jacques Derrida, in a penetrating com­ mentary on Plato, this time assuming the role of an analyst of famous fragments of Plato’s Phaedo - nota bene, in the French philosopher’s text a prominent role was performed by the entries: “spirit” and “Europe” accentuated predominantly the mysterious and evasive nature of psyche, features so strongly indicated by the Czech philosopher. 22 The inclusion by Patocka of the “spirit” into the European genotype was certainly not accidental, but a well conceived gesture. In his theological and philosophical reflections H a­ lik often referred to comments made by Patocka, but in this context something else is relevant: one could have the irresistible impression that the whole time his thoughts contain the philosophical legacy of the Prague phenomenologist. The constant point of refer­ ence, which for Halik is Patocka’s oeuvre, is disclosed in a lecture given in Berlin in May 2003. Its modest title: What Binds Europe? seems to announce a rather routine set of banalities about “European values”, but the Czech theologian turned out to be the winner of this intellectual confrontation. As is almost always the case he tried unconventional solutions, and his lan­ guage is free of theological-catechetic newspeak. It is noteworthy that both in the study by Delpech and in her writings political reality enters into close relations with the rebirth of art. In his, let us recall, nominally theological deductions Halik referred to real facts of twentieth-century history but often, in order to render them more expressive, he cited aptly chosen literary examples that are always more than mere rhetorical ornaments. Halik started his reflections by question­ ing a certain disseminated and obvious view: In connection with the progressing integration of Europe we frequently hear Christians demand: “give Europe its soul”. I cannot help myself, but the longer I listen to this initially justified slogan that more it ap­ pears to be a superficial and outright arrogant cliché. Is Europe really soulless? And if this were the case, does anyone have at his disposal such power as to be 216 capable of proposing and offering a soul for Europe? Is the person offering a soul not actually proposing ex­ clusively ideology? No man and no institution - even the Church - is able to give a soul: we know from Goethe’s Faust that it is even quite difficult to take a soul, since at the very last moment such an endeavour can be crushed by the One who is the only capable of granting and redeeming a soul. 23 One way or another, there are no doubts that the concept and metaphor of the spirit comprise the point of departure of Halik’s considerations about the phenomenon of Europe. In doing so, he creatively ap­ proached the concept of dualistic anthropology, well embedded in European thought. If, according to it, man is composed of “soul” and “body” then such in­ gredients will be easily found in European identity: In the process of the transformation and expansion of the European Union prime interest is focused certainly on the “body of Europe” - its political, economic and ad­ ministrative structures; it could appear, therefore, that the spirit of Europe has remained slightly in the shade. Is, however, the courage that leads towards presentday radical operations and changes affecting the body of Europe not based on some sort of non-verbalised conviction about the existence of a unifying princi­ pium, which lends “Europe” its meaning, that some sort of a force of inner attraction is at work here and merges Europe at the time of all those changes? Per­ haps this is why we could use the “spirit of Europe” metaphor for describing this force? 24 The point is not, therefore, to once again whine about the soullessness of Europe or produce yet an­ other publicistic pamphlet maintained in rather wellworn elegiac poetics. By following the example of Patocka cited verbatim in the successive paragraph Halik wished consider the rich contents of ”the spirit of Europe” metaphor. In doing so, he drew attention to the need for a constant awareness of the fact that we are dealing with a metaphorical expression, i.e. a multi-motif product with extensive meaning. He was particularly concerned with avoiding an overly rapid identification of metaphorical contents and replacing “the spirit of Europe” metaphor with concepts most frequently evoked within this context: culture, reli­ gion, spirituality, and philosophy. Let us first allow the whole diverse scale of associations produced by this image be heard. 25 By emulating classical differentiations of meta­ physical anthropology Halik mentioned three ’’powers of the spirit”: memory, intellect, and will. In turn, by referring them to European history he showed in detail what each of those components means in reference to the collective organism, whose cryptonym was created by the metaphor in question. Analysing the phenomenon of memory, Halik and this is significant - was more willing to write about �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR forgetting. He showed that thanks to the eschatologi­ cal heritage still alive in Christian science Europe fre­ quently turned towards the future, a dimly outlined perspective of salvation. The revolutionary and uto­ pian spirit intensively permeating European thought denoted a sometimes violent turn towards the future and contributed to rewarding the process of forgetting about one’s past. To put it in stronger terms: towards sacrificing the past for the sake of the future. Seculari­ sation and nationalisation only assisted this attitude. Halik proposed an interesting combination of the con­ ceit of memory with that of the conscience. He argued that not only did they refer to identical domains but, on the contrary, they belong to each other inseparably and enter into the reaction of a hermeneutic circle. To possess knowledge about oneself, to possess one’s iden­ tity is tantamount to knowing one’s history and being able to tell it to others, both on a personal level and a group one. Nonetheless, memory without conscience is mute. Only the light of the conscience is capable of penetrating the nooks and crannies of our memory. In turn, to prevent conscience from being susceptible to ideological poisons it must graduate from an exact­ ing school of historical memory. Seduced by promising visions of European integration we cannot forget the past of Europe and in particular its dark sides. This means a readiness to show compassion and “solidarity with the victims”, as was put so poignantly by the Ger­ man theologian Johann Baptist Metz. 26 The slogan that Europe places most often on its coat of arms is the intellect. In a brief recapitulation of the adventures of the intellect in European history Halik stressed the diversity of its comprehension. Nous and logos, intellectus and ratio, Vernunft and Verstand are not necessarily semantically equivalent concepts. Events with greatest effects in the history of the Eu­ ropean intellect include an alliance of Greek intellect and Christian faith. One of the consequences, with a negative impact upon European thought, was the application of the Greek instrumentarium for the pur­ pose of describing divine reality. Due to a thoughtless error the living God of the Old Testament became identified with the Aristotelian supreme being, the Unmoved Mover. This onto-theological hybrid was to haunt for centuries to come. Modern emancipation of the intellect and liberation from this theological su­ pervision had two consequences. On the one hand, the intellect retrieved the rights due to it, and on the other hand there took place its distinction, resulting in the emergence of a current of dogmatic rationalism. The intellect freed from religious concessions started to brilliantly play the role of a harsh critic of assorted religious and ideological delusions. A t the same time, there appeared within European space a new protago­ nist: the intellect blind in one (metaphysical) eye. This intellect does not understand itself and is incapa­ 217 ble of excusing itself. Halik perceived one of the ways of leaving this cul de sac in expanding the conception of the rational, restricted to unambiguous Logos, and in opening the intellect towards the mythical founda­ tions from which, after all, it originates. Nothing probably characterises the European Con­ tinent and its spiritual identity as satisfactorily as the concept of the will. In his long history the European is constantly permeated by the will of power. “Euro­ pean will” time and again enters a state that Halik de­ scribed as “European messianism”: the truly essential features of European history include the urgent wish to convince the rest of the world, a tireless willing­ ness to offer (...) always that, which in a given period Europe did not regard as its greatest gift, entrusted for the sake of a universal dissemination of goodness: Hellenic and Roman civilisation, Christianity, the emancipation of women, human rights, the protec­ tion of the natural environment... .27 From time im­ memorial the European readily assumed the role of a missionary converting others to his “infallible convic­ tions”, whose excess he always possessed, or the role of a travelling salesman trading in ideas that were sup­ posed to be - and this is a premise with all the qualities of an axiom - forever superior. Europe performed a catechesis, imposed, urged, and handed out, perceiv­ ing in this process the fulfilment of its supposed spir­ itual mission. In front of our eyes the European will of might (and will of power) fell apart, leaving behind a shadow of its former splendour. Does Europe still have something to offer? The last question, referring to the “post-messianic” status of Europe, does not sound very convincing when asked by Halik (assuming that I cap­ tured his tone correctly): Who shall present, and what part of the European heritage to the new inhabitants of our Continent today and tomorrow? 28 A t the same time, there is clearly no mention of “aliens” but of “our continent” ; thus Halik accentuated the thought about the offer that Europeans can make. Old dreams about European might seem to have vanished irretrievably. Having followed the basically “positive” (although, as we have seen, slightly contested) and culture-cre­ ating dimension of the European “spirit” Halik also mentioned and underlined its “dark” foundation. As an expert on psychoanalysis he was well aware of the fact - which he particularly stressed - that the will is always directed by motives. The latter could be situ­ ated on the surface, open and discernible, but they are also just as often concealed and embedded in the sys­ tem of the unconscious. A t the same time, and this is essential, hidden motives are beyond the range of our reflections, although this is not to say that they are absent. Halik thus postulated that while speak­ ing about ”the origin of Europe” one should speak not only about open phenomena, Europe’s visible “bright consciousness”, but also to fathom intensively and �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR earnestly the European “subconsciousness”. Since much of that, which affects Europe is concealed be­ neath the stratum of consciousness should we not ex­ amine also the “dreams cherished by Europe” and its “flawed undertakings”? Should we not study its myths and "archetypes? 29. Halik suggested that gauging the archaeology of mythical narrations about Oedipus, Odysseus, Merlin, Ahasver, Faustus, Hamlet or Don Quixote could fulfil a revealing role and disclose the hidden - and not necessarily positively evaluated - as­ pects of impulses steering European projects, plans, and dreams. We recall that in the reflections pursued by Delpech the metaphor of the “house of Europe” ultimately re­ sulted in that of the “fragmented spirit”. In the case of Halik the opposite is true: the metaphor of the “stratified soul” together with its dark, low, and drivefocused foundation overlaps in a very natural fashion the familiar image of the “haunted house”: a house whose subterranean parts conceal wicked secrets. Apart from the notorious European longing for “light” mention is also due to the poets, philosophers and mystics of the night. Europe stores many most val­ uable treasures in its dungeons. Once we examine the place held by European rationalism it seems appropri­ ate to descend to the cellars of mysticism, esotericism and gnosis; since we tour the cathedral of faith we should not overlook the crypts of heresy, superstition and secret cults. A fragment of the spirit of Europe consists of vi­ sions and fantasies concerning “the others”, who ini­ tiated their missionary, discovery-buccaneer or war expeditions beyond the boundaries of our Continent. To become acquainted with Europe means to see its relation towards other cultures and civilisations since it frequently transfers to them its hopes and fears as well as its shadows. A bold project for European unity and a joint Eu­ ropean home spanning from the Atlantic to the Ural Mts. is not built on unknown and unploughed soil. It is, however, erected on a foundation composed of a multi-storeyed arrangement of forgotten treasures and charred ruins, the burial ground of deities, heroes and felons, rusty ideas and unexploded bombs. We do not have to grant our Europe a spirit but from time to time we have to follow it towards “the mothers”, the under­ ground, in the manner of Orpheus following Eurydice or the slayed Christ following Adam and the Old Tes­ tament fathers, depicted on old icons. 30 Halik persistently reminded us, his contemporary readers, of this simple truth, empirically tested by psy­ choanalysis: sometimes the repressed returns to the surface and does so with even greater force. He tells us about the traumatic lesson of twentieth-century to­ talitarianisms, a lesson, which we either did not com­ prehend or which we refused to deliberate on: The 218 conflagration of evil and violence, which swept across Europe during two world wars and under the rule of two inhuman “substitute religions”, i.e. Nazism and communism, destroyed, in the opinion of many peo­ ple, both trust in the might of goodness as the foun­ dation of the world (the metaphysical conception of God) and the Enlightenment-era trust in the intellect and the goodness of human nature capable of creating an ideal society with the assistance of the instruments of its rationality - the power of science and technol­ ogy. A confrontation with the evil of two world wars, the secular regimes of the twentieth century, and such phenomena as Auschwitz and the Gulag demonstrat­ ed that an uncritical lay-humanistic belief in the om­ nipotence of human rationality was at the very least as illusory as uncritical dependence on divine authority from “the netherworld”. “The divinity of man” proved to be incapable of occupying the throne emptied after “the death of God”. 31 alik demonstrated that the spirit possesses a number of bright powers, which play their games in the day. A t the same time, he stressed the importance of the exploration of the subconscious, the nocturnal and dark sphere that conceals everything that for assorted reasons we do not disclose or want to reveal to the outside world. Here we store our feelings, desires, and dreams that produce embarrassment and shame. It is here that elements of psychic life described as repul­ sive, rejected, and unwanted are to be found. Finally, it is here that contents repressed from the space of con­ scious life exist. Halik did not express this firmly, but I believe that completing his thought will not constitute abuse on my part. As was mentioned, it is in the na­ ture of the repressed that it likes to resurface. If this is the case, then the analogy between the individual soul and that of the group is basically apt, and reflection on the “sprit of Europe” metaphor leads to a conclusion close to the diagnosis formulated by Delpech - that for the sake of our spiritual wellbeing we should become acquainted with the nature of this dark space. Europe must descend to “the Mothers”, those enigmatic per­ sonae from the second part of Faust, and their dark kingdom in order to establish direct contact with the horror of this world of chaos. One has to pass through such initiation, known in Jungian terminology as “the integration of the shadow“. It is precisely the accept­ ance of the actual existence of the “’shadowy spheres” and their subsequent inclusion into conscious life that is (could be) a condition for spiritual rebirth. Any oth­ er path is at best the maintenance of illusion, and in the worst case - of self-deceit. Interestingly, those two distinctions, at first glance radically different both as regards the profession of their diagnosticians and the points of departure accepted by them, share fundamental conclusions. Delpech ac­ centuated not the peace, warmth, and security of the �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR “house of Europe” but, on the contrary, its terrifying, concealed spaces. She revealed the horror of dark cel­ lars haunted by phantoms of the past and brought to the surface dangerous and spiritually toxic places. Just as Edgar Allan Poe showed the symptoms of the disin­ tegration of the house of Usher so she traced cracks on the walls of the once solid European construction. In a similar vein, Halik first stressed the possibilities and opening outlined in a ”positively” comprehended met­ aphor of the soul. Interestingly, he ultimately concen­ trated on its dark ”interior”. In doing so, Halik stressed and brought forth elements of the dark subconscious of the Europeans, the enormous and still pulsating re­ gions of horror and wilderness. These are the cursed terrains, which we, as a rule, do not wish to know and maintain a safe distance, because subconsciously we experience their toxic power. Both texts, with their careful forecasts and far from optimistic, leave us in a state of uncertainty. There is, however, a single leg­ ible suggestion: reality will not change by itself, and, as always, everything is up to us. A transformation of the world has (must have!) a transformation of our interior as its foundation and an inalienable condition for potential. 32 A book must be an ice-axe to break the seas frozen inside our soul. This motto taken from Kafka and opening the book by Delpech could be engraved on the façade of the renascent “house of Europe”. 4. A t the end of his comments about the “European spirit” Edmund Husserl, sharing his fears with the readers, recalled yet another symbol from the dis­ tant mythological European past: the symbol of the phoenix undergoing rebirth, a strong and spectacular source of food for further thought. Described by the great phenomenologist it becomes the figure of future reborn Europe. Europe’s greatest danger is weariness. If we struggle against this greatest of all dangers as ‘good Europeans’ with the sort of courage that does not fear even an infinite struggle, then out of the destructive blaze of lack of faith, the smoldering fire of despair over the West’s mission for humanity, the ashes of great weariness, will rise up the phoenix of a new life-inwardness and spiritualization as the pledge of a great and distant future for man: for the spirit alone is immortal. 33 Husserl wrote those words in 1935. As we all know too well, they were never heeded. Because they were not loud enough? Because no one wanted to hear them? Because they were said much too late? The catastrophe came almost on the next day. The phoenix turned to ashes in the death camps. It seems, however, that more than seventy years from the time when they were writ­ ten the above remarks - with the possible exception of their pathos and messianic hype - have not lost any of their therapeutic force. One could add: unfortunately. 219 Today, we know for certain that the European Phoenix is not strong enough to rise on its own. We have to as­ sist it. To put it differently: we must help ourselves and extract ourselves from the quagmire around us. “His­ tory” is a hypostasis and no one will perform our task for us. The problem lies in the fact that no one knows, or is capable of knowing, whether matters have not gone too far. The fact that the spirit is essentially immortal does not necessarily comfort us in this situation. The sober voices of the two cited intellectuals, de­ prived of illusions but also far from barren pessimism, propose a difficult lesson, an ominous memento, and cautious hope. Those two tones resound very clearly, a circumstance that renders their identification ex­ tremely credible. Endnotes 1 R. Calasso, Zaślubiny Kadmosa z Harmonią, transl. S. Kasprzysiak, Kraków 1995, p. 14. 2 M. Kundera, Zachód porwany albo tragedia Europy Środkowej, “Zeszyty Literackie” no. 5:1984. An acute polemic with the theses proposed by Kundera was con­ ducted by Joseph Brodsky: Why Milan Kundera Is Wrong About Dostoyevsky, in: idem, Pendulum’s Song, Paris 1989, pp. 99-106; an excellent reconstruction of the ideological and mythological foundation of Kundera's reflections combined with a critical analysis of the omis­ sion of the Balkans in his concept of Central Europe is to be found in a chapter in the book by Maria Todorova: Bałkany wyobrażone, transl. P Szymor, M. Budzińska, Wołowiec 2008, pp. 301-344. 3 An extensive set of symbolic associations connected with the “home” (a reconstruction based on Polish literary and belief material) is contained in the publication by D. and Benedyktowicz, Dom w tradycji ludowej, Wrocław 1992; on linguistic stereotypes and symbolic aura surro­ unding the “spirit” (an analysis based on the contempo­ rary vernacular) see more in: D. Czaja, Anatomia duszy. Gry językowe i figury wyobraźni, Kraków 2006. 4 Texts about the cognitive role of the metaphor total hundreds and reference to even the basic corps would take up several pages. Metaphor and Thought, ed. Andrew Ortony, Cambridge 1993, still remains an instructive anthology of texts on this topic. Owing to the holistic epistemological project directed against the philosophy of concepts let us note by way of example the study by Hans Blumenberg: Paradigmen zu einer Metaphorologie, Bonn 1960. 5 J. Ortega y Gasset, Dwie wielkie metafory, in: idem, Dehumanizacja sztuki i inne eseje, transl. P Niklewicz, introduction S. Cichowicz, Warszawa 1980, p. 223. 6 P Ricoeur, Język, tekst, interpretacja. Wybór pism, transl. P Graff, K. Rosner, Warszawa 1989, p. 133. 7 Th. Delpech, Powrót barbarzyństwa w XXI wieku, transl. W. Dłuski, Warszawa 2008, p. 41; my emphasis - D. C. Nb. The translation into the Polish is slightly more “nar­ rative-oriented”, while the original has the brief and ambiguous: Uensauvagement. 8 J. Bartmiński, Dom i świat - opozycja i komplementarność, in: idem, Językowe podstawy obrazu świata, Lublin 2006, p. 168. 9 Delpech, op. cit., p.145. �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR 10 Ibid., pp. 104-105. 11 Ibid., p. 105. 12 Analogisation between the image of the house and that of man is a frequent motif in symbolic imagination. Cf. Cirlot's remarks about symbolic oneirism: [...] in dreams we employ the image of the house as a representation of the different layers of the psyche. The outside of the house signi­ fies the outward appearance of Man; his personality or his mask. The various floors are related to the vertical and spa­ tial symbols. The roof and upper floor correspond to the head and the mind, as well as to the conscious exercise of self­ control. Similarly the basement corresponds to the uncon­ scious and the instincts (just as sewers do in symbols perta­ ining to the city), J. E. Cirlot, Słownik symboli, transl. I. Kania, Kraków 2000, p .112, s. v. House. 13 Delpech, op. cit., p. 296. 14 Ibid., p. 297. 15 Ibid., p. 304. 16 E. A. Poe, Zagłada Domu Usherów, transl. B. Leśmian, in: idem, Opowiadania niesamowite, transl. B. Leśmian, S. Wyrzykowski, Warszawa 1976, pp. 319-320. 17 From this viewpoint it is worth reflecting on the state­ ment made by Elfriede Jelinek, who without any illu­ sions explained the origin of the history of the "monster from Amstetten": The terrible crime committed against Natascha Kampusch or the Fritzl family in Amstetten do not surprise me (and I would no want to know how many similar cases, about which no one will ever find out, still exist). (...) History allowed Austria to feel like a victim without any greater acts of penance, and to always hide behind a beauti­ ful façade its active participation (for instance, in Nazi atrocities). Nonetheless, the repressed returns with doubled force. In Austria, both in concealment (as in the basement in Amstetten) and in public (the economic scandals of the recent period) things take place that could not be imagined elsewhere, at least in comparable countries. Perhaps the reason lies in the fact that, e.g. in Germany the press is much more varied and more critical. I am particularly interested in the paradigmatic nature of such horrible stories as those from Amstetten, and am not surprised by the crimes committed in Austria, Elfriede Jelinek talks to Magdalena Miecznicka, “Dziennik", 16 August 2008. 18 E. Husserl, Kryzys europejskiego człowieczeństwa a filozo­ fia, transl. and introd. J. Sidorek, Warszawa 1993, p. 16. 19 J.Patocka, Europa i dziedzictwo europejskie do końca XIX wieku, transl. J. Zychowicz, in: idem, Eseje heretyckie z filozofii dziejów, transl. A. Czcibor-Piotrowski, E. Szczepańska, J. Zychowicz, Warszawa 1988, p. 111. 20 The question, which we shall pose, will be as follows: is concern for the soul, located at the very source of European legacy, capable of creatively attracting our attention today, when amongst general weakness and coming to terms with decline, we need support to such a great extent, J. Patocka, Sytuacja człowieka - sytuacja Europy, transl. J. Kłoczowski, p. 191. 21 J. Patocka, Człowiek duchowy a intelektualista, “Logos i Ethos", no. 1:1993, pp. 125-134. I cite one of the closing paragraphs from this excellent text whose topicality appears to be constantly growing: spiritual man, capable of sacrifice and seeing its sense and significance (...) cannot be afraid. Naturally, spiritual man is not a politi­ cian in the commonplace comprehension of that term: he is not a side in the dispute conducted by this world but he is political in a different manner (...) because he compels society and all those around him to face that 220 unobvious nature of reality, ibid., p. 134. 22 J. Derrida, Secrets of European Responsibility, in: idem, The Gift of Death, Chicago-London 1995, p.15. 23 T Halik, Co zespala Europę? Wykład berliński, in: ide­ m, Wzywany czy niewzywany Bóg się tutaj zjawi. Europejskie wykłady z filozofii i socjologii dziejów chrześcijaństwa, transl. A. Babuchowski, Kraków 2006, pp. 129-130. 24 Ibid., p. 130, emphasis: D. C. 25 Ibid., p. 131. 26 J. B. Metz, Teologia wobec cierpienia, transl. J. Zychowicz, Kraków 2008, cf. in particular reflections on “theology after Auschwitz", pp. 31-59. 27 Halik, op. cit., pp. 140-141. 28 Ibid., p. 143. 29 Ibid., p. 144. 30 Ibid., p. 145, my emphasis - D. C. 31 Ibid., p. 237. 32 32. One more thing. Both analytical studies can be inc­ luded into the wide and truly “unclear" category of texts from a domain of, so to speak, historical anthropology (in the case of Delpech with an accent on the political sphere, and in Halik's writings - on the cultural-religious one). Apart from the contents they possess, in my opi­ nion, yet another methodological value: they demon­ strate how within the space of a single text it is possible to readily encounter symbolic anthropology (examining contents in abstracto) together with engagée anthropolo­ gy (stressing the necessity of referring research conclu­ sions to the real world). This benefits both approaches. At any rate, studies by Delpech and Halik prove that between these two attitudes towards research into cul­ tural reality there does not have to exist an insurmoun­ table obstacle. 33 Husserl, Kryzys...., p. 51. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aad9481c40333c81e06be5241dd34ff8.pdf 8917bbe265d3daef6113f3c09f96c546 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6532 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6104 Title A name given to the resource The Sin of Gluttony and the Cultural Conflict / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.294-295 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leśniakowska, Marta Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text and become part of the genetic code. Cultural habits are our “second nature”, making itself known in the most varied situations.1 2. Babette’s Feast: a refugee fleeing France in the throes of revolutionary terror arrives in a small Dan­ ish settlement. The kindly albeit distant Danish women who offered her shelter entrust her with keeping their home and introduce her to the arcana of local culi­ nary art - simple or even primitive, frugal recipes based on a few basic ingredients (the famous recipe for rye bread soup, nota bene used up to this day in traditional Scandinavian cooking). Babette, slightly mysterious, with an obscure past, adapts herself to the new envi­ ronment but when she unexpectedly wins in the lot­ tery she spends all the money on a curious caprice - a 1. De re coquinaria by Apicius (first century A.D.)sophisticated banquet for her Danish hosts. The meal was probably the first to verbalise the view that the way becomes a demonstration of her culinary mastery as the former chef of a famous Parisian restaurant as well as a of taking nourishment is a refined “culinary art” - a skill manifestation of the refined and always slightly liber­ that belongs to the domain of art (ars techne), and thus tine French culture of dining. entails doing something according to a set of rules. Close This simple plot told in the unhurried rhythm of to Aristotelian “productive knowledge”, ars victuaria in consecutive sequences of preparations for the feast the twelfth-century classification by Radulf da Campo whose detailed presentation at a certain moment out­ Lungo, known as el Ardiente, and by Hugo of St. Victor right balances on the edge of a television cooking show was one of the seven mechanical arts. Although later it should be analysed as an out-and-out textbook exercise was excluded from classifications aimed at formulating in cultural anthropology. We are dealing with a typical a definition of art exclusively as an ability to produce confrontation of two different lifestyles - dissimilar sets beauty (the seven fine arts according to Batteax in the of daily/routine behaviour within the range of European mid-eighteenth century), thanks to idealistic aesthetics culture in which the table (the culture of dining) is, “culinary art” could find its place either among skills according to Norbert Elias, a fundamental element of still comprehended according to the classical and only Western civilisation and testimony of certain domains slightly redefined distinction (art conceived as profes­ of cultural competence (lifestyle/manner of living).2 sional knowledge, such as tailoring, medicine, trade, Obviously, “table manners” (to paraphrase the title of and “defensive capability”) , or - as Libelt interpreted it a textbook by Erasmus of Rotterdam, basic for modern in a slightly convoluted manner - among the so-called social sciences showing Platonic ideals of truth, beau­ Western civilisation) is simultaneously an expression of a certain existential thesis and, consequently, as a be­ ty and goodness in life, all enhancing the latter. Such havioural category it is an element of social stratification maximalist speculations constituted the whole sphere and a factor shaping distinctive behaviour. This makes it of material culture, of which it was demanded that it should satisfy purely practical needs on par with “supe­ possible to treat the story described in Babette’s Feast as rior” requirements, so that the useful would be simul­ part of the socio-ethnological orbis interior-orbis exterior thesis and an illustration of a cultural confrontation ini­ taneously pleasant, as Aristotle desired. This shifts the tiated by the appearance of the “stranger”. In this case, whole issue to an equal degree towards psychological we are concerned with a confrontation of two antitheti­ aesthetics (especially its Cartesian hedonistic version, rendered dynamic by basically anti-intellectual twenti­ cal European cultures: the closed, severe “town” culture and the open, refined and cosmopolitan “court” culture, eth-century speculations on the theory of satiation) as well as towards the history of culture and cultural an­ created and “civilised” by modern France, whose social thropology. Culinary art, together with the accompany­ symbol became French cuisine. French cooks (M.A. Careme), aristocrats and statesmen (e.g. cardinals Rich­ ing ritual of recipes, cookbooks, hierarchy of interiors, elieu and Mazarin or Marquis Louis de Béchamel), suc­ furniture, table setting, servants, etc., is one of the key ceeded in granting modern culinary art created during moments in manners and morals (lifestyle) embedded in social hierarchies. Today, it may be viewed in yet an­ the sixteenth century by the Italians a heretofore un­ known sophistication and diversification, propagated other, new way toppling the old, segmentary findings, subsequently by such works as the famous La Physiologie which separated the inherent from that, which is gained du Goût by A. Brillat-Savarin (1825). through culture: we know that manners and morals From this viewpoint, the story told in Babette’s Feast social experience - cultural (milieu) conventions shape assumes the features of a veritable “credo” by referring our personality thanks to their durability/rootedness MARTA LESNIAKOWSKA The Sin of Gluttony and the Cultural Conflict. On the Margin of Babetteys Feast 294 �M arta Lesniakowska • THE SIN OF GLUTTONY AND THE CULTURAL CONFLICT ON THE MARGIN OF B A B E T T E 'S F E A S T - presumably - to the very essence of Kantian poetic involving the middle class (the bourgeoisie) and the higher court class. As a consequence, it evokes a dis­ pute between two moral stands: Protestant (in the ex­ treme version represented by the pietists) and Catholic, together with their dual comprehension of civilisation either as closed and internal morality (Protestantism) or its external counterpart (Catholicism). All these factors require that we regard Babette’s Feast as a morality play exploiting the immanent feature of the culture of dining, namely, that as a quintessence of a certain philosophy of life this particular culture is determined by its characteristic ethical premises. In accordance with the steadfast rules of a philosophicaldidactic tale we witness a battle waged for human souls, in which the protagonists face the necessity of making a choice between basic categories and concepts that they appear to allegorically personify: between Vir­ tue and Sin (here: Gluttony), Pride and Faith, Truth and Falsehood. The situation of the choice balances on the very edge of a cultural/world outlook conflict in its entire dimension. The decision to participate, or not, in the feast is tantamount to choosing one of two choices evaluated, however, from the Protestant point of view: to opt for tradition (stability, durability, truth) or change (revolution and motion and hence also false­ hood and illusion). Despite the referent danger of disturbing the bal­ ance, the very fact of sitting down to a table proves de­ cisive for the ultimate rejection of a conflict for the sake of participation and opening up towards the “stranger”. An examination of this process of attaining acceptance may be explained by the mechanisms of the mutual im­ pact of cultures; we know that such impact is provoked more by differences than similarities for two reasons: either because the “strange” idea becomes part of famil­ iar conceptions and ideas (“a search for one’s own”) or, on the contrary, because it is unfamiliar and thus gives 29 5 rise to curiosity (“the quest for the strange”). It is the “stranger” who introduces into the inner cultural struc­ tures that, which comes “from the outside” and causes the impulse of cultural change. The course of Babette’s feast, with its growing drama­ turgy of gradually overcoming distance and conventions, turns almost into a rite of mutual gift giving in the manner of the potlatch, a key moment of activating two authentic European cultures “towards integration”. The first bite of sophisticated French hors d’oeuvre produces an integra­ tion of different traditions; in this case, the gesture has an outright oecumenical dimension, so distant from the destructive leftist vision of the self-annihilating consumer society shown in La grande bouffe. Quite possibly, this could be also a poetical gesture if we were to consider the problem from the viewpoint of the still utopian vision of a united Europe (and, more widely, a united world, in the once again activated illusion of “internationalism”). A t this point it seems worth recalling the end scenes of Babette’s Feast: after the magnificent dinner everything becomes the same as before. The level of understanding and acceptance did not cross the limits delineated by, for example, dinner in an exotic restaurant - a mere pleas­ ant, festive episode in the routine of daily life or a tourist programme. New experiences outlined even more strong­ ly the spheres of “one’s own-ness” (“smaller homeland”), established by tradition and prejudice, in order to protect them against a successive utopia. Endnotes 1 These problems were presented in detail by Elżbieta Gieysztor-Miłobędzka, Natura, nauka, sztuka - nowy p a ra ­ dygmat, in: Sztuka a natura. M ateriały XXXVI I Sesji Naukowej Stowarzyszenia Historyków Sztuki przeprowadzo­ nej 23-25 listopada 1989 roku w Katow icach, Katowice 2 1991, pp. 15-29, especially p. 17. Norbert Elias, Przem iany obyczajów w cyw ilizacji Zachodu, Warszawa 1980. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e8f9612b90a962b7f6de4a16c8dd808e.pdf d7d8f2e77dfbea80989918c27595740c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6506 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource przestrzeń - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6078 Title A name given to the resource The Studio - the Partially Domesticated, Portable or Transitory Home / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.65-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Waltoś, Jacek Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A mong all the interiors and buildings providing shelter and a dwelling, an artist’s studio is by its very function and purpose an ambiguous space. The usefulness of this home is temporary. The roof guarantees an opportunity to work and organise a workshop and provides time for concentration and creative energy. It also makes it possible to safely ac­ cumulate various tools or instruments, sketches in the making, auxiliary works - all the projects and seemin­ gly tiresome and yet indispensable papers that surro­ und the artists’ effort, which appears somewhat ardu­ ous despite the effective results. The roof provides isolation from intruders, noise and visual chaos. Or at least it should do so1. Nonetheless, artists tend to tre­ at this aspect of the studio as a different, albeit their own, space of clamour and chaos, filled with intru­ ders, who arrive upon the authors’ request, by the lat­ ter’s choice and according to their imagination2. On the other hand, a studio roof - to adhere to the con­ cept of elementary space - is not a complete guaran­ tee of home isolation and privacy. After all, an exchange of dimensions and substances is the predo­ minant activity in all types of studios: be they a room open right through, as in a sculptor’s studio, or glasse­ d-in, with light coming from the north and set in an attic, from the nineteenth century regarded to be ide­ al for painters, or even in a small, half-dark duchtynia (a cramped studiolo), the source of images and con­ cepts, visionary dreams or intellectual ideas. The exchange in question predominantly involves provi­ ding the art form with everyday reality. Measurable cubature becomes a springboard for the non-compu­ table space of a painting, the astonishing scale of a sculpture and the conceptual game played with ide­ as. Essential for artistic endeavours, the commonpla­ ce or even unusual objects surrounding the artist (known for a tendency to collect just as many trifles as sophisticated valuables) turn into a part of the sub­ stance. The temporariness of a studio becomes conso­ lidated as if in passing, through a transformation of the accidental into the irrevocable and via incorpora­ tion into the very structure of the work of art 3 4. Temporary space often assumes the form of inspira­ tion, a leitmotif identified with this unique place 5 6. The artist’s stay and its outcome are intended for the temporary and provisional home due to their very principle and purpose. Artworks are supposed to leave this space, ’’to go among the people”; they are in mo­ tion or destined to be transported 7. This is the objec­ tive of creation. Impermanence, however, often beco­ mes domesticated. And if today (and not only) artworks remain with their author, forcedly congest and domesticate the fleeting and transitory quality of the studio’s interior, and do not set off into the world, then they resemble children attached to their parents, growing up and aging with them (even in the best me- JACEK WALTOŚ The Studio - the Partially Domesticated, Portable or Transitory Home aning of the term) and thus endowing temporary al­ ternation with stabilizing substance. An artist uncer­ tain of the fate of his works - usually non-commissio­ ned - becomes their collector, forced to amass his own output. He transforms the studio into a gallery or a storeroom and grants it the traits of a compulsorily created collection that, even if it is copious, remains rather monotonous because it consists of the works of a single author. Over a span of years the works held in a studio, settled down and merged with it - even though their relation was supposed to be temporary - provide it with the character of a "creator’s home”, while the studio as such turns into an "artist’s museum” or be­ comes celebrated as a "temple of art”. This descrip­ tion could be appropriate for the family homes of arti­ sts sharing the qualities of their bourgeois milieu, such as the Kraków residences of Józef Mehoffer and Woj­ ciech Weiss, professors at the Academy of Fine Arts who, nonetheless, worked in the Academy studios to which they were entitled. Tales about respectable ”homes of creators” and ”temples of art” are accompanied by oft-repeated le­ gends of studios conceived as the sites of Bacchic or erotic excesses, witnessing both extraordinary creati­ ve momentum and the artist’s helplessness or melan­ choly 8 9. Each individual story deserves a legend of its own, and together they all add the myth of extraordi­ nariness to studio space, sometimes reasonably afflu­ ent 10 and at other times movingly deprived11. This in­ terior, in which transformation, transgression and creation transpire, remains a legend also today, when the creative act has left the studio for the streets, the walls of graffiti artists or the showrooms, in which it appears in the form of an installation or a performan­ ce. It has become a "project”, from the beginning to the end commissioned by exhibition or museum cura­ tors. Temporariness has become an attribute of the la­ test works and not of the studio. The physical space of the studio has been replaced with virtual public spa­ ce. We are far from the materialization of ideas and from preserving the transient. 65 �Jacek Waltoś • THE STUDIO - THE PARTIALLY DOMESTICATED, PORTABLE OR TRANSITORY HOME It would be difficult to avoid discussing the essen­ ce of the studio in the People’s Republic of Poland du­ ring the 1970s and 1980s. Although studios were as­ signed upon the basis of administrative decisions, due to their aesthetic aura and political extraterritorial status they sometimes assumed the function of asy­ lums of an "another life” in prevailing reality. This fact was particularly appreciated by the art milieu du­ ring the martial law period12. Instead of the natural temporariness of an interior from which the works go further and further into the world, the studio was ga­ ining the qualities of a centre of ideas and meetings a place of confessions and discussions. In the past, for instance in the Middle Ages and in the modern era, the artist was frequently a nomad among settled European clients, changing countries and places while searching for the most convenient working conditions. It would be difficult to claim that the traveller took root and settled down in the places of his temporary stay. The example of Pablo Picasso leaving behind successive residences (castles and pa­ laces) filled with his works paradoxically combines the qualities of an established owner and a travelling con­ jurer. A characteristic trait of this genius, gifted with unmatched creative energy confirmed by fame and fi­ nancial success, is that his studios both preserved the attributes of a transitory work place and gained the fe­ atures of a museum collection. Abandoned by the au­ thor, they did not lose their links with him. To what extent is a studio a domesticated space? Probably to the degree that it supports and does not di­ stract the moment of creation when intention changes into a work of art, when for a single instant it merges conditions, time and creative energy and seems to com­ prise a painting-metaphor of creation. But this meta­ phor collapses and loses its significance once the studio is perceived as a domesticated dwelling. This is also the case when from the very beginning the artist treats it as an alien and intentionally non-domesticated place. Ap­ parently, such was, and still is Stanisław Wyspiański’s abandoned "sapphire studio” in Krowoderska Street in Kraków 13, probably never inviting or snug. On the con­ trary, the blue colour of its walls and ceiling lead us out­ side, into the faraway world, almost into cosmic dimen­ sions, as does the visionary stained glass - merely designed in the studio but fulfilled somewhere else. Footnote: 1 2 3 4 Jacek Gaj, Visit Jacek Gaj, At Adam’s Zbigniew Szprycha, Studio Marek Przybył, Imaginary Portrait of Francis Bacon - Stu­ dio 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Olga Boznańska, Study of the Artist’s Studio in Kraków Wacław Taranczewski, Young Painter Andrzej Okińczyc, Packaging Jerzy Mierzejewski, Studio Jacek Sienicki, Studio Zbysław Maciejewski, Studio of Olga Boznańska Antoni Kamieński, Unfinished Work Barbara Skąpsza, Night Illustration: photograph by Mirosław Sikorski Fragment of an exhibition: Home - the Way śfBejng, City Rrt Gallery in Częstochowa 2009 66 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/815ce331454462a27cff55e9eb75a065.pdf 52cdee3a00fa2c192c181a368a0db845 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2135 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1983 Title A name given to the resource The Study of Folk Clothes and Costumes in Poland / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.101-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, vol. 79, 1995 III. FOLK STUDIES AND OTHER DIRECTIONS RESEARCH IN POLISH ETHNOLOGY OF BARBARA BAZIELICH Institute of Ethnology Wrocław University THE STUDY OF FOLK CLOTHES AND COSTUMES IN POLAND Poland is one of the few European countries whose extensive ethnographic literature does not contain any monograph or even an album devoted to regional costumes. Folders with colorful largescale photographs, published in 1841, 1855, and 1954 (Zieńkowicz, 1841; Gerson, 1855; Manugiewicz, 1954) as limited editions are almost inaccessible nowadays. At present, one often finds that no papers on this topic appear at all, and even the volumes of Atlas Polskich Strojów Ludowych [Atlas of Polish Folk Costumes] are not published any more (Kantor, 1982, p. 26). This gap may be filled by papers that have been written and are currently in press (Karwieka, Gadomski, Bazielich), yet the editing process each year becomes longer and longer. It would be, therefore, a mistake to think that the question of peasants' clothing, (commonly called a folk costume or a regional costume) 1, is no longer the subject of inquiry and dissertations. Among those interested in this subject are not only ethnographers, but also historians (Rosen-Przeworska, 1953; 1954; Turnau, 1991), historians of material culture (Kowecka, 1978), art historians (Bartkiewicz, 1979; Żygulski, 1974), costumologists and theatrologists (Tyrowicz, 1957; Kostiumy teatralne ... [Theatre Costumes ... ], 1952) as well as folklorists 2. While some of these discipline treat peasants' clothing in a marginal way, others, in particular historians and historians of material culture, view it as a binding element in the national culture. For many reasons, therefore, it is of great importance to acknowledge such publicatins as well as studies written by historians of art on fashion and the history of clothing, even though the 1 Further in the paper such expressions as folk costume, peasant's costume, or regional clothing will be used interchangeably, yet always to designate a decorative, festive type of wear in opposition to clothing understood as commonplace, everyday clothes. Here, we do not aim at defining these terms, as it is not the subject of this paper. An attemptat definition was given by Irena Turnau, 1977. 2 As an example, we can give a series of publications about the folklore of particular regions, published by Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury [Central Institute of Methodology of Dissemination of Culture] in Warsaw. They cover songs, dance, customs, and costumes. �102 aforementioned publications are completely ignored by ethnographers and folk specialists writing about folk costumes. Even though the achievement of the folk culture scholars does not include any concise monograph, album or a synthesis of this period, many of them have written and published articles about costumes, as this subject is always valid and popular. In Poland folk costume has been arousing scholarly interest for over two hundred years, and with changing, yet always increasing intensity. There are also many negative evaluation of Polish scholarship of this subject and some regret that so far neither theory nor appropriate research methods have been developed (Kantor, 1982). However when we take into account the points of view of various acedemic disciplines as well as the time period and stages in the development of the interest in folk clothing, such severe criticism would seem unjustified. The existing literature of folk costume not only describes the forms and ornamentation of costumes, the ways of making them, the materials, functions, genesis, history, archaisms, regional variations, and specific character, changes in time and long-term duration as well as the problem of fashion and conditions, but also discuss the question of iconography and try to grasp the influence of the clothing of noblemen and townsmen on the Polish folk costume. These issues are discussed in papers published either in journals 3 or popular magazines 4, or - in the case of characteristics of specific folk costumes - in monographs of some regions (Kultura ludowa Wielkopolski [Folk Culture of Wielkopolska], 1960; Nad rzeką Ropą [On the Ropa River], 1965; Ziemia Myślenicka [The Region of Myślenice], 1971), as separate publications (Świeży, 1954; Cholewa, 1946; Grodecka 1986; Bazielich, 1988) or chapters in papers concerning folk culture and art (Fischer, 1926; 1934; Reinfuss, Świderski, 1960; Hermanowicz-Nowak, 1976; Grabowski, 1977; Fryś- Pietraszkowa, Kunczyńska, Pokropek, 1988) of which, due their numbers we can mention only a few. Among all those publications we should distinguish Atlas Polskich Strojów Ludowych [Atlas of Polish Folk Costumes] prepared by different authors and published by Polskie Towarzystwo Ludoznawcze [The Polish Ethnological Society] in separate volumes as monographs of regional variations of the costumes. Since 1949 there have appeared 32 fascicles5, the last of which was 3 "Wisła", "Lud", "Polska Sztuka Ludowa", "Etnografia Polska", "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", "Kwartalnik Historyczny", "Pamiętnik Słowiański", "Łódzkie Studia Etnograficzne", "Prace i Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", "Prace i Materiały Etnograficzne", "Literatura Ludowa", annual sets issued by some museums. 4 "Orli Lot", "Wierchy", "Ziemia", "Zaranie Śląskie", "Wiedza i Życie", "Turysta", Kalendarz Ilustrowany Kuryera Codziennego, and others. 5 Subsequent volumes of Atlas Polskich Strojów Ludowych are devoted to: costumes of the Szczawnica mountaineers, of the Lower Silesia (Pogórze), regions of Rzeszów, Szamotu/y, and �103 submitted for publication in 19946. Each fascicle, in addition to detailed data on the history, distribution, and the forms of particular pieces of ladies' and men's dress, also contains data about the ornamentation of clothing, fabrics, and makers. Although in a sense the last three topics constitute separate sections of literature and because of their specific subject matter are discussed in separate publications (Halt i zdobienie stroju ludowego [Embroidery and Ornamentation of Folk Costume], 1955; Reinfuss, 1953; Strój i tkanina ludowa Mazowsza Płockiego [Folk Costume and Fabric of the Płock Mazovia], 1972), they are directly related to costume and thus should be taken into account. A review of all publications can be found in bibliographies published both before and after World War II (Gawełek, 1914; Bystroń, 1922; Jackowski, Jarnuszkiewiczowa, 1962) and in references in some publications (Kutrzeba-Pojnarowa, 1964). Bibliography has been continuously updated by a branch of the Polish Ethnological Society - Ośrodek Informacji i Dokumentacji Etnograficznej [The Center of Ethnographic Information and Documentation] in Łódź 7. It should be emphasized that in the postwar years the number of publications about folk dress and costumes has considerably increased and is still growing. In this respect much credit should go to the workers of museums, in particular to ethnographic museums who have no only collected, stored, conserved and documented this type of articles, but also have conducted research, published the results of their investigations, put up exhibitions, and ha ve written folders and guide-books for the exhibitions and catalogues of their collections 8. Almost every museum that has been collecting folk costumes has engaged in some scholarly work of this kind (Lipiarz, 1978; Bazielich, 1973; 1982; Grodecka, 1986; Rostworowska, in press). These achievements, however, have in general been ignored by authors who try to summarize the current research on folk costume in Poland, thus the picture they present is usually incomplete and inaccurate. This, in turn, often leads some scholars complain about the ineffectiveness of scholarship, in particular of Polish ethnography, in this specific field of folk culture. There have been several attempts evaluating Krzczonowo Region, the Kurpie district (Puszcza Biała), regions of Łowicz, Dzierżacki, Kujawy, Spisz, Piotrków, Pszczyna, Pyrzyce, Łańcut, Opoczno, Lubusz, Silesian Highlands, Zagórze, Sandomierz, Biłgoraj ~ Tarnogród region, Podlesie, Kashubian, Sieradz, Warmia, West Cracovians, Puszcza Zielona of Kurpie, Świętokrzyskie Mountains, Orawa, Silesian Lachs, Kołbiel, Kielce, and Limanowa Lachs. 6 Costumes of the Łąck mountaineers - in press. 7 Bibliography of the Center of Ethnographic Information and Documentation of the Polish Ethnological Society in Łódź. 8 Among the museums are: the State Ethnographic Museum in Warsaw, Ethnographic Museum in Cracow, Ethnographic Museum in Toruń, Archaeological and Ethnographic Museum in Łódź, Regional Museum in Rzeszów, Museum of the Upper Silesia in Bytom, the Silesian Museum in Katowice, Ethnographic Museum-Section of the National Museum in Poznań. �104 the achievements of studies on folk costume in Poland (Kutrzeba-Pojnarowa, 1964; Hermanowicz-Nowak, 1977; Kantor, 1982). Such papers always contained a list of important publications, were often quite critical of existing scholarship and, what is especially important, put the question of folk costume, questions of methodology and the importance and meaning of this walk of the life at the forefront of folk culture (Kantor, 1982). Along with bibliographies, these articles provide valuable information and materials necessary in researching and studying problems related to folk dress and costumes. Another source of and inspiration for new concepts of research and studies are previously published papers that include geographic information, photographs, drawings, archival document extracts, and dictionaries with names and descriptions of pieces of clothing. Some information is also drawn from field studies, questionnaires, and inquiries conducted with makers and users of folk costumes as well as from the preserved original pieces of traditional dress and costumes. Moreover, this is an area where museum collections, either those stored in storage rooms or displayed in exhibitions, etc. are also important scholarly resources. Contemporary researchers have at their disposal a great number of opportunities to comprehensively study the subject of their interest, including many helpful technical means. They also may, by following foreign publications, get insight into the complicated issues relating to various factors, that for centuries, and on vast territories, have had a bearing on the role and development of folk dress and costumes. They may thus become aware of the subsidiary role of other related academic disciplines, such as linguistics, the history of economy, politics, as well as demography, sociology, geography, aesthetics, the history of art, etc. At the time when the interest in folk dress and costumes only started to emerge - which took place, as was already said, over 200 years ago - the results of such interest were manifested quite differently. It should be remembered however, that, in comparison with other European countries, Polish papers devoted to the topic of clothing appeared relatively late. Łukasz Gołębiowski (1773 -1849) was the pioneer whose first paper was issued twice in the 19th century (Gołębiowski, 1831; 1861). This would seem to indicate some demand for this kind of publication. The same author expended folk costumes then modest bibliography with a small book containing information about traditional Polish dress (Gołębiowski, 1863). This period witnessed also the appearance of valuable works of other authors, i.e. Jędrzej Kitowicz who devoted the last chapter of his book to folk customs and clothing (Kitowicz, 1840), Jan Matejko, who undertook an inquiry to study the issue of historic garments and did not disregard the peasants' dress (Matejko, 1860), and Walery Eliasz Radzikowski whose work - as the previous ones (except for Kitowicz's) also containing illustrations of folks costumes - and which had many editions (Radzikowski, 1879 - 1899). Wojciech Gerson was �105 artist who published costumes of Polish folk (Gerson, 1885). Among the works published in the mid- 19th c., the multi-volume editions of the works of Oskar Kolberg (Kolberg, 1865-1910) and Wincenty Pol (1807-1872) constitute a separaty category, where the ethnographic descriptions also included information about folk costumes (Pol, 1966). Also at this time a folder of drawings prepared by Leon Zieńkowicz (Zieńkowicz, 1841) appeared. Among later publications containing materials on dress and costume, of notice are also old Polish encyclopedias by Zygmunt Gloger and Aleksander Bruckner (Gloger, 1900; Bruckner, 1937 - 1939) and the book by Władysław Łoziński, where in the 3rd chapter "Ubiory i splendory" [Dress and Splendor] the issue of folk costume is also discussed (Łoziński, 1907). The above publications point to two other issues relating to the question of folk costume. First, that illustrations, i.e. black-and-white or tinted engravings, and colorful full-page illustrations that are more or less accurate documents play an important role in the literature of this subject; and second, that both the descriptive and pictorial information about folk dress and costumes is interwoven with data concerning higher social classes. This latter fact was primarily recognized by folklore specialists, but was then ignored, until the second half of the 20th century. As far as the deliberate documentation of the phenomena observed in the country, and not pure artistic creation is concerned, it is worth mentioning that the first attempts at describing and showing the appearance of peasants and their dress were already taken in the 18th century, a fact which was discussed in a detailed and critical way in a number of papers (Bystroń, 1934; Jacher-Tyszkowa, 1975; Ruszel, 1976; Jaśkiewicz, 1976; Główczewska, 1955; Turnau, 1968). This is not a uniquely Polish phenomenon; the value of old iconography as a source of information was also noticed by difTerent authors in other European countries (Noss, 1970; 1973; 1981; Dolouche, 1985). As regards pictorial documents, what comes to the fore is the form of dress, the composition of its particular elements, its colors, ornaments, and even the kinds of fabric, provided that the artist was able to capture all of these elements. Other important factors are: composition of the whole dress and its length, its fullness or slimness, differences in the appearance relative to sex, sometimes also to age, and the circumstances, i.e. whether the wearers were old or young, married or single, if they participated in a wedding or took part in festivals. Illustrations very rarely depicted other situations, such as baptisms, funerals, particular religious holidays, or community events, though some pictures of such events can also be found 9. These pictures sometimes show archaic manners of wearing some clothes or an older method of matching particular pieces. These traditions are totally obscure today and are often not 9 For example, in the paintings ofAxentowicz and Kotsis. �106 even to be found in museum collections. The same applies to some elements or ornamental motifs. The elTect of liberation movements and of the consequent changes in the structure and social position of the peasantry that gradually brought it personal freedom and enfranchisement is that other social classes took an interest in the life of the country inhabitants. From the turn of the 19th c., attention was focused on the way lived and dressed, on their customs and folklore, which was reflected in art and academic studies. By the same token, archetypes and features common to all Slavs were discerned, and in the era of Panslavism the search for commonalities found favorable conditions to develop and thus directed further inquiries and research, which deepened knowledge of folk dress and costumes. Romanticism, on the other hand, prompted a search in the country for heretofor unknown and mysterius themes manifested in rituals, lyrics, stories, beliefs, and various practices that were - as it turned out - closely associated with manners of dressing and the preparation of costumes and dress. Already in 1802, in his project for folk studies Hugo Kołłątaj, inspired by the ideas of the Enlightenment, recommended, among other things, that "we should learn of ... the difference in the garments (of the folk) not only as regards the cut, but even the color, not to overlook any sort of their clothing", and this should cover all "provinces, voivodships, and districts". On the basis of different aspects of folk culture, including that of garments in the first place, it can be said that gradually the objective of research was to capture the regional peculiarities and specific features characteristic of a given territory. The festive attire appeared to be a very distinct manifestation of these specific features which, on the one hand, are the expression of homeliness, and on the other, of differences relative to neighbours both near and far. In compliance with this trend, in his work, Kolberg provided no information about dress, though in some volumes he specified the names of the regions and described some details concerning "the dress" also (Burszta, 1974). Fascination with regionalism, founded on the desire of scholars to search for one's identify and to identify with particular place of origin or living can be detected even today. For a dozen of years it has triggered authors to write more or less comprehensive descriptions and even monographs on particular regIOns. In the beginning such descriptions appeared, often with corresponding pictures, in the 19th or 20th c. magazines such as "Tygodnik Ilustrowany", "Przegląd Tygodniowy", "Wieś Ilustrowana", "Kłosy", and then in "Wisła" and "Lud". The second half of the 19th c. witnessed also the appearance of monographs of the folk culture of particular regions or settlements in which much room was devoted to the issue of costumes (Mączyński, 1858; Malinowski, 1877; HolT, 1888; Polaczek, 1892; Świętek, 1893). This kind of publication, �107 practiced until recently (Malicki, 1936, pp. 53 - 61; Zabytki kultury ludowej [Remains of Folk Culture], 1975, pp. 48 - 65), comprises mainly descriptions of festive, ritual, and ceremonial costumes and their particular pieces. Such a perception of folk dress was not impacted by positivist slogans that focused attention of the man of labor and his everyday life in poverty. The development of more comprehensive studies of the question of everyday, occupational dress appears to have been inhibited, among other reasons, by ideas of the Young Poland that emphasized the stability, strength, colorfulness, and picturesqueness of the country and its people. A parallel "discovery" of folk art in which the festive was stressed gave a stimulus to new papers on the ornamentation of clothing: embroidery, jewelry, leatherware, lace, and weaving. Articles on these topics were published mainly in the aforementioned periodicals (Seweryn, 1929; Udziela, 1925; Stattlerówna, 1902). Although at the turn of the centuryand in the beginning of the 20th century different authors noticed other aspects related to clothing, for example, its makers - shoemakers and dressmakers (Kosiński, 1903; Goldstein, 1903; Pieniążek, 1934; Reinfuss, 1951), the problem of the maintenance of clothes (Gądzikiewicz, 1926) and fashion (Zborowski, 1930; Bazielich, 1967; 1968), these questions have constituted a very small percent against the number of descriptions of the costumes, still perceived in a static unchanging manner. In 1904 Bronisław Malewski wrote a critical analysis of the previously published accounts of folk clothing, indicating, among other problems that of "static presentation of the costumes and even unreliability of some of the used records", yet the critique did not provoke any major response. Scholars accepted standard paradigm, that the peasantries immobility its negative attitude to all changes and illiteracy were the causes of its obscurantism and conservatism, and at the same time for the unchangeability and long duration of some of the products of folk culture, including clothes, and in particular self-made ones. The first monographs of folk costumes in the form of separate volumes were published in the period of 1918-1939 (Udziela, 1930; 1932; Chmielińska, 1930; Dobrowolska Agnieszka, Dobrowolski Tadeusz, 1936). Some specifically concerned the ornamentation of folk costume (Seweryn, 1930; Matuszkówna, 1931; Udziela, 1936) and single pieces of clothing (Frankowski, 1928; Seweryn, 1929). The books appeared at the time similar publications on the history of clothing were published (Błotnicki, 1930; Gutkowska, 1932); in general, however, publications of folk costume missed information about peasants' dress. All the publications were richly illustrated with drawings, color tables, and photographs. In his work Ludowe stroje krakowskie i ich krój [Cracovian Folk Costumes and their Cuts], Seweryn Udziela also included patterns of the costumes, undeniably for practical purposes. Beside general introductory information about the people, their settlements, and abodes, on seven �108 illustrations ci la Jan Matejko the author discussed Cracovian "men's clothes for the last five centuries", i.e. from 1400 to 1700, yet took no account of their form and any changes that might possibly have taken place in between. He rather focused on description of all pieces of the costume from the turn of the century first of men's then of women's clothes, taking into consideration their appearance, fabric ornaments, possible changes, and names. On the other hand, in the introduction to this next work, Ubiory ludu polskiego [Clothing of Polish Folk], devoted to "the clothing of the Beskid highlanders" he referred to the protocol issued in 1903 by Komisja Antropologiczna Akademii Umiejętności [Anthropological Committee of the Academy of Knowledge] which decided to direct attention to "the picturesque costumes of our people, which before our eyes are vanishing from day to day and yielding to trashy greyness" (Udziela, 1932) and consequently to publish papers covering Ubiory ludu polskiego [Clothing of Polish Folk]. An aftermath of the decision was the publication of two volumes that appeared in 1904 and 1909 (Tetmajer, 1904; 1909) which next to the text contained illustrations and color tables, which he edited. It is characteristic that it was just the "picturesqueness" of folk costume that was brought to the fore. In the beginning, similar publications were of the same character. Nonetheless, Udziela enriched his studyon the clothing of the Beskidy highlanders with historical materials based on archival records. Thus he was able to take into account changes taking place in clothing as well as their makers, fabric, patterns, colors, ornamentations, the age of people wearing them, and, last but not least, the differences among particular groups of highlanders living in the Western Beskidy. This study was not just a search for and emphasis of picturesque ornamentation of clothing, but, in compliance with felt need to save things from oblivion, was an effort to - as faithfully as possible - make documentation of what has remained in the country and what human memory was able to convey. Thus it can be said that Ubiory górali beskidowych, enlivered with color postcards, well-done photographs and examples of some patterns, constitute one of the first exhaustive monographs of costumes of a given ethnic group mainly based on the autors own field studies. Such studies had been earlier undertaken by Kazimierz Moszyński who in 1929 published the first volume of Kultura kidowa Słowian [Folk Culture of the Slavs], one chapter of which was devoted to clothing, giving a comprehensive comparative and genetic analysis of that subject (Moszyński, 1929). Taken up with Slavistic questions, he expanded the subject of his studies, both in terms of the territory and the topic itself. In his work he employed many different methods which for his later followers and students constituted a model they sought to imitate. Since ca. 1920, systematic research on the territory of the former Duchy of Łowicz was conducted by Aniela Chmielińska, a founder of the Museum of the Łowicz Region. Following the guidelines of Adam Fischer, in her book she presented the clothes of the inhabitants of the Łowicz region in �109 the perspective of historical changes and territorial and circumstantial conditions. Chmielińska discussed particular pieces of clothing, ornaments, preferences of the wearers, fashions, and makers (Chmielińska, 1930). In her book there is also some encouragement to observe traditional clothing. A different compendium of knowledge of folk costumes, this time of the Silesian region, is Agnieszka and Tadeusz Dobrowolski's work published in 1936, Strój. haft i koronka w województwie śląskiem [Costume, Embroidery, and Lace in the Silesian Voivodship]. Divided into four chapters, their book covers the Silesian highlands, the region of Pszczyna, and the northern part of the voivodship. The fourth part is devoted to the Cieszyn laces. In this book the costumes and their ornaments were discussed in an unconventional manner, with many speculations on the origin, wide analogies, information about chronology as well as indications of some research methods, precisely identified with respect to embroidery (as for example analytical-comparative) yet not on the grounds of the diversity of motifs, but of applied technique, both in the historical and typological perspective. The research material includes data not only from the region of Silesia, but also from other regions of Poland, the territories inhabited by Western Slavs, Hungary, the Balkans, Russia, and Northern Europe, drawn from both folk and elite cultures. As far as embroidery is concerned, the analysis also involves related techniques, such as weaving and tapestry, which also permits establishing a certain chronology of origin and genesis of some types of wear. Such a comprehensive picture is completed with a dictionary of dialectal expressions (vernacularisms), sometimes with their etymology, a long list of weavers and lace makers according to place of residence, and numerous photographs and tables. The number of facts included in this publication, supplemented with appropriate references, is quite imposing. It is also worth emphasizing that this work was the first to indicate the relations between the folk costumes and the wear of other social groups and to take on the subject of the methods of work. The works cited above indicated, that the years after Poland regained its independence were conducive to research and development of knowledge of folk culture which was also manifested in an increasing interest in clothes and regional costumes as well as in the desire to pursue and develop this subject. However, the approaches taken by different authors varied considerably. Some of the authors by illustrations and descriptions tried to produce documents of the observed forms of costumes attributed to a given region or a town, yet most often they took account of the differences generated by varied social situations, functions, changes, and fashions. Others concentrated rather on the archetypes, genesis, chronology, and historical conditioning. They all emphasized the aesthetic features, ornamentation, and picturesqueness of costume. Still other researchers attempted to discerning relationships with the past and the most remote history of the country, or were looking for common or different �110 elements that were indicative of either similarities or differences among the Slavs. Detailed descriptions of the form or recognition of the whole dress of peasants paved the way for a typology of both particular pieces of clothing (Fischer, 1934) and whole costumes. Already in the 18th c. Jędrzej Kitowicz differentiated the costumes of Ruthenian, Cracow, or Mazovian peasants (Kitowicz, 1951, pp. 607 - 610), while in the interwar period, Adam Fischer singled out only two types of Polish costumes, i.e. Wielkopolska-Mazovia and Małopolska (Fischer, 1934). Stanisław Poniatowski recognized four types, i.e. Wielkopolska-Mazovia, Małopolska, Podkarpacie, and Polesie-Belorussia. Also four types were differentiated by Kazimierz Moszyński: Pokucie-SouthPodolia and Eastern Carpathians, Małopolska-Polesie, Silesia-Wielkopolska-Mazovia-Belorussia, and Pomerania with the adjacent part of the Poznań district (Moszyński, 1938). As can easily be inferred, the objective for making the above and other typologies (Seweryn, 1974) was to distinguish properties characteristic of folk costumes of particular regions in Poland as well as to discern any possible relations with folk costumes of the neighboring countries and thus indicate a direction of borrowings and influences. It is really interesting that almost no attention was paid to references to historic costumes of the privileged classes, i.e. townsmen and curtiers, and to what was brought by European fashion. Folk costumes were treated as a unique way of dressing among one group of Poles who were thought to be isolated from the rest of society, much time was to elapse before the issue of the interrelationship between the dress of various strata of society was brought to light (Bogatyński, 1957; Turnau, 1972; 1966). This problematic was taken on by a historian, Irena Turnau, who relied on archival and iconographic records. This does not imply, however, that the role of records was not appreciated in the circles of folk researchers (Kotula, 1954; Błachowski, 1972), yet it was dominated by an increasing interest in social question after the war. The most urgent task was to record all the still existing manifestations of folk costumes and the signs of their functioning that folk memory could recall. This is understandable since the basic source of material for ethnographers are field studies. The immediate impetus to continue studies of folk costumes was provided by the Polish Ethnological Society which issued monographic volumes of Atlas Polskich Strojów Ludowych [Atlas of Polish Folk Costumes] and by the work of the Sekcja Sztuki Ludowej [Section of Folk Art] of Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk [Institute of Art of the Polish Academy of Sciences] in Warsaw, which sought to catalogue artworks all over the country. To conduct the above initiatives, guidelines and inquiry sheets (Reinfuss, 1950), methodology of a monographic publication on folk costumes (Gajek, 1954) and guidelines for the illustrations for Atlas Polskich Strojów Ludowych (Reinfuss, 1954, pp. 806 - 807) were developed. �111 These guidelines were designed not only for the potential researchers, but also for the future authors of similar publications, and as a consequence has brought fruitful results. On the one hand, Atlas Polskich Strojów Ludowych in the subsequent fascicles provided a comprehensive picture of costumes of particular regions, this filling in the "gaps" on the map of Poland, while, on the other hand, in "Polska Sztuka Ludowa" ["Polish Folk Art"] numerous articles appeared, among the topics covered being costumes of various district, their elements, fabrics, embroidery, laces, and other decorative techniques as well as funtions. Although Atlas Polskich Strojów Ludowych was criticized by same scholars (Rosen-Przeworska, 1958; Kantor, 1982; 1979), notwithstanding their opinions it should be emphasized that against the background of European literature on folk art this publication is one of a kind, except for the Lusatian publications considered also a type of an atlas, yet a completely different character and assumptions (Reinfuss, 1962; Kutrzeba-Pojnarowa, 1979). No single author of a collective monograph would be able to either collect or publish such an amount of materials as came out in the total number of 32 volumes of Atlas Polskich Strojów Ludowych. In their publications, authors respond either to social demand which quite often calls for practical hints about the look of costumes (Manugiewicz, 1951) and the possibility of their reconstruction, or to new questions and challenges set for them by the developing discipline. Thus, the scope of research expands, prompting them to cooperate with other disciplines: linguistics - as regards terminology, etymology, and genesis; history - as regards the confrontation of concrete examples and forms of costume with the period they were used and produced; history of art ~ as regards fashion and analogies to models as well as patterns characteristic of the elite and of the trend observed in art; sociology - as regards mechanisms and patterns dominant in the social structure; history of economy - as regards forms of economic relations and management of resources and consumption (Turnau, 1986); and geography - as regards local natural conditions. Thus expanded area of research furnishes newer and newer subjects (Kutrzeba-Pojnarowa, 1976), which, in turn, entail development - via related disciplines - of new methods of work. The choice of a method depends on the question under investigation and its objective. We can still see almost traditional description of phenomena, their analysis and comparisons, search for a model and standard, historical insight into the changes taking place in time and space (Turnau, 1974; 1991), identification of a regional, sometimes even national character and properties (Kowalska-Lewicka, 1976; Kamocki, 1976), of differences and similarities. Recently, the focus has been put on social conditioning and differentiation, on everyday, occupational dress (Turnau, 1994), the function of clothes and their role in culture (Kantor, 1982), symbols and a sign code as one of the ways of communication among the wearers of folk clothing and costumes (Kantor, 1979). It is also worth stressing that �112 the vision of the whole issue expands, now presented in the context of the dominant fashion and the manner of wearing observed by other social classes. To sum up, against the background of other European countries, the achievements of Polish scholars, in particular of ethnologists, in the domain of folk clothing and costume does not seem to be inferior. The credit for that should go to different specialists of various interests, to "Polska Sztuka Ludowa", to museums setting up topical editions and exhibitions, as well as to other publications. For over two hundred years researchers have touched different problematic questions, and if they did not thoroughly study them, at least they indicated important issues. They even gained insight into neighboring countries and related ethnic groups (Dobrowolska, 1947; 1948; 1951; Bednarczuk, 1982) in order to learn of and popularize similar or different meanings associated with clothing. Although regional variants have not been perceived everywhere in Poland and still there is neither an album nor a synthetic description of the varieties, the above can be accounted for by the facts that not everywhere the regional specific character has evolved, and that not all possible sources have been explored as yet. Such a state of affairs merely prompts new goals and perspectives for the future as well as encourages new research and publications. BI B LI OG R A P H Y Bartkiewicz 1979 Magdalena Polski ubiór do 1864 [Polish Clothing till 1864], Ossolineum, Wrocław. Bazielich Barbara 1968 1973 1975 1977 1982 Moda w strojach regionalnych tematem wystawy na Śląsku [Fashion in Regional Costumes as the Subject of the Exhibition in Silcsia], "Polska Sztuka Ludowa" No 3, pp. 112-120. Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku [Golden Embroidery in the Traditional Clothing in Silesia], "Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" No 6. Stroje regionalne [Regional Costumes], in: Zahytki ludowej kultury na Śląsku i w Częstochowskiem [The Remains of Folk Culture in Silesia and in the Region of Częstochowa], ed. by B. Bazielich, Muzeum Górnośhlskie w Bytomiu, pp. 48·65. Moda w strojach regionalnych. Katalog wYSil/wy [Fashion in Regional Costumes. Exhibition Catalogue], Biuro Wystaw Artystycznych, Katowice. U biory dziecięce od XVllI do początku X X wieku. Katalog zhiorów //luzeów polskich. [Children's Clothing from the 18th to 20th century. Catalogue of the Holdings of Polish Museums], "Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" No 7. 1988 ŚLąskie stroje ludowe [Silesian Folk Costumes], Śląsk, Katowice. Bednarczuk Alicja 1982 Reliktowe.formy uhioru Bałtów [Relic Forms of the BaIts' Clothing], "Lud" vol. 66, pp. 179-194. B1achowski Aleksander 1972 Stroje pLockie w .\:wietle źródeł X I X wieku [Costumes of the Płock region in the Light of the 19th C. Sources], "Rocznik Muzeum Mazowieckiego w Płocku" No 3, pp.5-94. �113 Błotnicki Tadeusz 1930 Zarys historii ubiorów [An Outline of the History of Clothing], Kraków. Bogatyński Wladyslaw 1957 Elementy malopolskich strojów ludowych 8 - Lud t. LXXIX (X VI - X VI I I w.) [Elements mieszczan i chłopów w świetle materiałów of the Folk Costumes of Townsmen and Peasants in the Little Poland in the Light of Source Materials (16th - 18th C.)], "Polska Sztuka Ludowa" No 3, pp. 159 -166. Bruckner Aleksander 1937 - 1939 Encyklopedia staropolska [Old Polish Encyclopedia], Trzaska, Evert, Michalski, Warszawa. Burszta Józef 1974 Kulwra ludowa - kultura narodowa [Folk Culture - National Culture], Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Bystroń Jan Stanisław 1922 Bibliografia etnografii polskiej [Bibliography of Polish Ethnography], Kraków. Typy ludowe 1. P. Norblina [Folk Types in 1. P. Norblin], Muzeum Etnograficzne, 1934 Kraków. Chmielińska Aniela 1930 Księżacy i ich strój [Inhabitants of the Łowicz District and their Costumes], Polska Macierz Szkolna, Warszawa. Cholewa Mieczysław Czcibor 1946 Stroje ludowe ziemi sądeckiej. Rozwój stroju ludowego ijego zasięgi terytorialne [Folk Costumes of the Sądecka Territory Development of Folk Costume and its Territorial Range], "Lud" vol. 36, pp. 256 - 279. Dobrowolska Agnieszka, Dobrowolski Tadeusz 1936 Strój, haft i koronka w województwie śląskiem [Costume, Embroidery, and Lace in the Silesian Voivodship], Polska Akademia Umiejętności, Kraków. Dobrowolska Agnieszka 1947 Strój Jacków Jablonkowskich [Costume of Jackowie Jabłonowscy], "Prace i Materiały Etnograficzne" vol. 7, Lublin - Kraków, pp. 1- 37. 1948 Strój ludowy na Łużycach [Folk Costume in the Łużyce Region], Uniwersytet Jagielloński, Kraków. 1951 Ikonografia ludowej odzieży zachodnio-slowiańskiej [Iconography of West-Slavonic Folk Clothing], "Pamiętnik Słowiański", Kraków. Dolouche D. 1985 F. H. Lalaisse - de la Bretagne et autres contrt!es, Brest, Paris. Fischer Adam 1926 Lud polski [Polish Folk], Ossolineum, Lwów, pp. 95-101. 1934 Etnograjia Slowiańska. Polacy [Slavonic Ethnography. Poles], Książnica Atlas, Lwów-Warszawa, pp. 160-166. Frankowski Eugeniusz 1928 Sukman y IlIdll polskiego [R usset Overcoats of the Polish Folk], Warszawa. Fryś-Pietraszkowa Ewa, Kunczyńska-Iracka Anna, Pokropek Marian 1988 Sztuka ludowa w Polsce [Folk Art in Poland], Arkady, Warszawa, pp. 134-171. Gajek Józef 1954 Metodyka monogrąficzneyo opracowywania strojów ludowych [Methodology of Writing Monographs of Folk Costumes], "Lud" vol. 41, pp. 797 - 805. Gawełek Franciszek 1914 Bibliografia ludOZllQwstwa polskiego [Bibliography of Polish Folk Studies], PAU, Kraków. źródłowych �114 Gądzikiewicz Witold 1926 Strój górali podhalańskich pod względem higienicznym [Costume of the Podhale Highlanders in Terms of Hygiene], Gebethner i Wolf, Warszawa. Gerson Wojciech 1855 Ubiory ludu polskiego [Clothing of Polish Folk], Warszawa. Glapa Adam 1960 Ubiór chłopski [Peasants' Clothing], in: Kultura ludowa Wielkopolski [Folk Culture of Wielkopolska], ed. by J. Burszta, vol. 1, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, pp. 497 - 56!. Gloger Zygmunt 1990 Encyklopedia staropolska ilustrowana [Old Polish Illustrated Encyclopedia], P. Laskauer, W. Babicki, Warszawa. Główczewska Irena 1955 Ubiory w obrazach Canaletta [Clothing in Canaletto's Paintings], "Biuletyn Historii Sztuki" 17, fasc. 2, pp. 208 - 233. Goldstein Henryk 1903 Szewc - krawiec w ustach ludu [Shoemaker-Dressmaker on the Lips of the Folk], "Lud" vol. 9, pp. 186-187. Gołębiowski Łukasz 1831 Ubiory w Polsce od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych (sposobem dykcjonarza ułożone i opisane) [Clothing in Poland from the earliest time till the Present (Arranged and Described in the Fashion of Dictionary)], Kraków. 1863 Opowiadanie o ubiorach. zwyczajach i obyczajach ludu polskiego [A Story about Clothing, Habits, and Customs of the Polish Folk], Józef Bendsdorff, Kraków. Grabowski Józef 1977 Sztuka ludowa [Folk Art], Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa, pp. 296 - 316. Grodecka Zofia 1986 Stroje ludowe w dawnym i współczesnym Poznaniu [Folk Costumes in the Old and Contemporary Poznań], Muzeum Narodowe, Poznań. Gutkowska Maria 1932 Historia ubiorów [A History of Clothing], vol. 1-2, Lwów-Warszawa. Gutkowska-Rychlewska Maria 1968 Historia ubiorów [A History of Clothing], Ossolineum, Wroclaw. Haft i zdobienie ... 1955 Haft i zdobienie stroju ludowego [Embroidery and Ornaments of Folk Costumes], Wydawnictwo Sztuka, Warszawa. Hermanowicz-Nowak Krystyna 1976 Odzież [Clothing], in: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej [Ethnography of Poland. Transformation of Folk Culture], vol. l, ed. by M. Biernacka et al., Ossolineum, Wroclaw, pp. 379 - 405. 1977 Stan badań nad strojem ludowym w Polsce. Próba oceny dotychczasowych osiągnięć [State of the Research on Folk Costume in Poland. An Attempt at Assessment of Achievements], "Polska Sztuka Ludowa" No l, pp. 3 - 8. Hoff Bogumił 1888 Lud cieszyński. jego właściwości i siedziby. Obraz etnograficzny [The People of the Cieszyn District, its Character and Place. An Ethnographic Picture], Wydawnictwo M. Areta w Warszawie, Warszawa. Jacher- Tyszkowa Aleksandra 1975 Grafika polska XIX wieku jako źródło do badań nad strojem ludowym [19th C. Polish Engravig as a Source in the Studies on Folk Art], "Polska Sztuka Ludowa" No 4, pp. 199 - 224. �115 Jackowski Aleksander, Jarnuszkiewiczowa 1962 "Polska Sztuka Ludowa". Tables of Content Jaśkiewicz Aleksander 1976 Rysunki Adriana Jadwiga Spis treści za lata 1947 -1962 ["Polska Sztuka Ludowa". for Years 1947 - 1962] (appendix). Głębockiego źródłem do poznania XIX-wiecznego stroju ludowego [Drawings of Adrian Głębocki as a Source of Knowledge about the 19th C. Folk Costume], "Polska Sztuka Ludowa" No 1, pp. 43 - 46. Kamocki Janusz 1976 Przyczyny rozpowszechniania się ubioru krakowskiego jako stroju narodowego [Reasons for the Dissamination of Cracovian Clothing as a National Costume], "Polska Sztuka Ludowa" No 2, pp. 75 - 78. Kantor Ryszard 1979 Rev.: A Jacher- Tyszkowa, Strój kielecki. Atlas Polskich Strojów Ludowych [Kielce Costume. The Atlas of Polish Folk Costumes], Wrocław 1977, "Polska Sztuka Ludowa" No 1, pp. 56 - 57. 1982 Ubiór - strój - kostium [Clothing - Costume - Suit], Universytet Jagielloński, Kraków. Karwicka Teresa in press Ubiory ludowe w Polsce [Folk Clothing in Poland], Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław. Kitowicz Jędrzej 1840 Opis obyczajów za panowania Augusta II I [Description of Costums under August łIł], Ossolineum, Wrocław 1951. Kolberg Oskar 1865-1910 Lud. Jego zwyczaje, pidni. muzyka sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, i tańce [The Folk. Its Customs, Way of Life, Speech, Legends, Rituals, Witchcraft, Games, Songs, Music, and Dances], Warszawa, Kraków. Kosiński Władysław 1903 Szewc - krawiec w ustach ludu [Shoemaker-Dressmaker on the Lips of the Folk], "Lud" vol. 9, pp. 59 - 64. Kostiumy teatralne ... teatralne z XVI, XVII i XVIII w. z wymiennych części [The 16th, 17th, and 18th C. Theater Costumes Made of Exchangeable Pieces], Centralna Poradnia Świetlicowa, Warszawa. Kotula Franciszek 1954 Poszukiwanie metryk dla stroju ludowego [Search for the Certificate for Folk Costume], Muzeum w Rzeszowie, Rzeszów. Kowalska-Lewicka Anna 1976 Ludowy strój krakowski - strojem narodowym [Cracovian Folk Costume - the National Costume], "Polska Sztuka Ludowa" No 2, pp. 67 - 74. Kowecka Elżbieta 1978 Odzież [Clothing], in: Historia Kultury Materialnej w Polsce od 1795 -1870 [A History of Material Culture in Poland 1795 - 1870], vol. 5, Ossolineum, Wrocław, pp. 386 - 423. Kutrzeba-Pojnarowa Anna 1964 Stan badań nad strojem i tkaniną [The Current State of the Research on Costume and Fabric], "Polska Sztuka Ludowa" No 4, pp. 210-219. 1952 1976 Kostiumy Ubiór i strój ludowy jako wyraz poziomu produkcji, pozycji społecznej i upodobań [Folk Clothing and Costume as a Manifestation of the Level of Production, Social Status, and Aesthetic Taste of its Wearers and Makers], "Polska Sztuka Ludowa" No 1, pp. 3 - 4. estetycznych jego nosicieli i wytwórców �116 Rev.: Serbske narodne drastwy. Sorbische Volkstrachten, "Polska Sztuka Ludowa" No 2, p. 121. 1979 Bautzen 1976, 1977, 1978, Lipiarz Zofia 1978 Raciborski strój ludowy [Folk Costume of Racibórz], Muzeum w Raciborzu, Racibórz. Łoziński Władysław 1907 Życie polskie Literackie, Malewski Bronislaw w dawnych Kraków wiekach [Polish Life in the Early Ages], Wydawnictwo 1964. charakterystyki ubiorów ludowych [An Attcmpt at Charactcrization of Folk Dress], "WisIa" vol. 18, pp. 285 - 322, 439 - 469. Malicki Longin 1936 Zarys kultury materialnej górali !Uąskich [An Outline of Material Culture of the Silesian Highlanders], Muzeum Śląskie w Katowicach, Katowice, p. 53 - 61. Malinowski Lucajn 1877 Zarysy życia ludowego na Szląsku [An Outline of Folk Lifc in Silcsia], Ateneum, Warszawa. Manugiewicz-Żołna Jan 1951 Polski strój ludowy [Polish Folk Costume], "Wiedza i Życie" No 11, pp. 930-950. 1954 Polskie stroje ludowe. Teka rycin [Polish Folk Costumes. Folder of Drawings], Łódź. Matejko Jan 1901 Ubiory w Polsce od 1200 do 1795 [Clothing in Poland from 1200 till 1795], 2nd ed., Wierzbicki i S-ka, Kraków. Matuszkówna Stanisława 1931 Zdobnictwo kobiecego stroju żywieckiego [Ornamentation of Female's Costume in the Żywiec District], Polska Akademia Umiejętności, Kraków. Mączyński Józef Wło,§cianie z okolic Krakowa [Clothing-Folk from the Vicinity of Cracow], Kraków. 1858 Moszyński Kazimierz Kultura ludowa Słowian [Folk Culture of Slavs], vol. 1, Polska Akademia Umiejęt1929 ności, Kraków, pp. 425 - 438. Geograficzne zróżnicowanie odzieży ludowej w Polsce, in: Kalendarz Ilustrowanego 1938 Kuryera Codziennego [Geographic Differences in Folk Clothing in Poland. An Illustrated Calendc:r of the Daily Kuryer], Kraków, pp. 68 -77. 1904 N ad rzeką 1965 Próba Ropą ... Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego [On the Ropa River. An Outline of Folk Culture of the Gorlice District], cd. by R. Reinfuss, Wydawnictwo Literackie, Kraków. Noss Aagot Johannes Flintoes draktakvarellar, Det Norske Samlaget, Oslo. 1970 1973 Joachim Frichs draktakvarellar, Det Norske Samlaget, Oslo. 1981 Adolph Tidemand og folk han mette, Universitets Forlagct, Oslo. Pieniążek Józef 1934 O ginącym stroju ludowym i ostatnich jego wytwórcach [On the Vanishing Folk Costume and its Last Makers], "Wierchy" vol. 12. Pol Wincenty 1851 Prace z etnografii północnych stoków Karpat [Papcrs on the Ethnography of the Northern Hill-Sides of the Karpaty Mountains], Archiwum Etnograficzne, PTL, Wrocław 1966, pp. 110-114, 145-148. �117 Polaczck Stanislaw 1892 Wid Rudawa. Lud, je~Jo zwyczaje, obyczaje, obrzędy, piosenki, powiastki i zagadki [The Village of Rudawa. Folk, its Habits, Customs, Rituals, Songs, Tales, and Puzzles], Warszawa. Poniatowski Stanislaw 1932 Etnografia Polski [Ethnography of Poland], in: Wiedza a Polsce [Knowledge about Poland], vol. 3, Warszawa, pp. 248 - 253. Radzikowski Eliasz Walcry 1879-1899 Ubiory w Polsce i u sqsiadów od I X - X V w. [Clothing in Poland and its Neighbors from 9th through 15th e], Kraków. Reinfuss Roman 1950 Instrukcje i kwestionariusze dla badaczy kultury ludowej [Guidelines and Inquiries for the Researchers of Folk Culture], "Polska Sztuka Ludowa" No 1-6, pp. 88-92. Wytwórcy ludowych ubiorów w Karpatach poLskich [Makers of Folk Clothing in the 1951 Polish Carpathians], "Polska Sztuka Ludowa" No 1- 2, pp. 19 - 36. Polskie druki ludowe na płótnie [Polish Folk Prints on Canvas], PIW, Warszawa. 1953 Instruk(je w sprawie materialu ilustracyjnego dla Atlasu Polskich Strojów Ludowych 1954 [Guidelines for the Illustrations intended for the Atlas of Polish Folk Costumes], "Lud" vol. 41, part I, pp. 806-807. Rev.: Lużyeki atlas strojów ludowych [An Atlas of Folk Costumes in the District of 1962 Łużycc], "Polska Sztuka Ludowa" No 1, p. 56. Stni} Lemke!", [Costumes of the Lemks], in: Nad rzekq Ropą [On the Ropa River], 1965 Wydawnictwo Literackie, Kraków, pp. 195-210. Reinfuss Roman, Świderski Jan 1960 Sztuka ludowa w Polsce [Folk Art in Poland], Wydawnictwo Literackie, Kraków. Rosen-Przeworska Janina 1953 Z zagadnieli renesansowego ubioru ludowego [Selected Issues on the Renaissance Folk Clothing], "Polska Sztuka Ludowa" No 4 - 5, pp. 257 - 280. O ubiorze chłopskim od X I Il do renesansu [On Peasant's Dress], "Polska Sztuka 1954 Ludowa" No 2, p. 79-99. Rev.: Atlas Polskich Strojów Ludowych [An Atlas of Polish Folk Costumes], "Lud" 1958 vol. 43, pp. 338 - 344. Rostworowska Magdalena in press Stroje ludulve na Dolnym ŚLąsku. Katalog zbiorów Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu [Folk Costumes in the Lower Silesia. Catalogue of the Collections of the Ethnographic Museum in Wrocław], Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław. Ruszel Krzysztof 1976 Temllly ludowe w akwarelach, rysunkach i grafice XIX i pocz. XX wieku. Katalog wystawy ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Rzeszowie [Folk Topics in Watercolors, Drawings, and Engravings of the 19th and the beginning of the 20th Century. Exhibition Catalogue of the Collections of the District Muscum in Rzeszów], Muzeum w Rzeszowie, Rzeszów. Seweryn Tadeusz 1929 Kaszubskie złotoglowie i nowe hafty wdzydzkie [Kashubian Cloth of Gold and New Embroidery of the Wdzydze Region], "Lud" vol. 28, pp. 17 - 39. Parzenice yóralskie [Embroidered Design of the Highlanders Trousers], Muzeum 1930 ElI1ograficzne. Kraków. Ubillr chłopski 1450-1650 [Peasants' Dress from 1450- 1650], "Rocznik Muzeum 1966 Etnograficznego w Krakowie" vol. l, pp. 9 - 74. �118 1974 Historyczne rodowody niektórych polskich strojów ludowych [Historie Origin of some Polish Folk Costumes], "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" vol. 5. pp. 17 - 30. Stattlerówna Maria 1902 Hafciarstwo ludowe w okolicach Ojcowa [Folk Embroidery in the Vicinity of Ojców], "Wisła" vol. 16, pp. 44 - 56. Stroje ludowe ... in press Stroje ludowe w Polsce w fotogramach Stanisława Gadomskiego [Folk Costumes in Poland in the Photograms of Stanislaus Gadomski], Introduction by B. Bazielich, Fundacja Kultury Wsi, Warszawa. Szewczyk Zdzisław 1971 Strój ludowy [Folk Costume], in: Monografia powiatu my.Henickiego. Ziemia my.ilenicka, vol. 2, Kraków, pp. 171 - 2lt. Świeży Janusz 1954 Stroje ludowe Lubelszczyzny [Folk Costumes of the Lubelskie Territory], Wydawnictwo Sztuka, Warszawa. Świętek Jan Lud nadrabski (ad Gdowa po Bochnię) [The Folk Living by the River Raba (from 1892 Gdów to Bochnia)], Kraków. Tetmajer Włodzimierz 1904, 1909 Ubiory ludu polskiego [Dress of the Polish Folk], Komisja Antropologiczna Akademii Umiejętności, Kraków. Turnau Irena 1966 Żródla ikonograficzne do nowożytnej historii produkcji i konsumpcji. Próba klasyfikacji [Iconographic Sources to the Modern History od Production and Consumption. An Attempt at Classification], "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" No I, pp. 49- 64. Kultura materialna Oświecenia w rycinach Daniela CilOdowieckiego [Material Culture 1968 of the Enlightenment in the Drawings by Daniel Chodowiecki], Ossolineum, Wrocław. 1974 Moda a odzież - zmienno.fć i długie trwanie [Fashion vs. Clothes - ChangeabililY vs. Long Duration], "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" No I, pp. 87 - 9. 1977 Wpływ szlacheckiej i mieszczańskiej odzieży na polski ubiór ludowy w X VI - X I X wieku [The Influence of the Noblemen's and Townsmen's Dress on the Polish 16th - 10lh C. Folk Clothing], "Polska Sztuka Ludowa" No 2, pp. 67 -78. 1986 Gospodarcza i społeczna historia odzieży. Siódma konferencja Fundacji Paso Ido w Londynie 18 - 20 września /985 [Economic and Social Hislory of Clothes. The 7th Conference of the Paso Id Foundation in London, September 18- 20, 1985], "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" No 1, pp. 180 - 182. Ubiór narodowy w dawnej Rzeczypospolitej [National Dress in the Old Polish 1991a Republic], Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, Warszawa, pp. 99 - 132. 1991b History of Dress in Central and Eastern Europe Irom the Sixteenth 10 the £ighreel1lh Century, Instytut Historii Kultury Materialnej PA N, Warszawa. 1994 European Occupational Dress, Instytut Archeologii i Etnologii PA N, Warszawa. Tyrowicz Ludwik 1957 Podstawowe wiadomości z dziejów ubioru [Fundamentals from the History of Dress], Centralny Zarząd Szkół Artystycznych, Łódź. Udziela Seweryn 1925 Pasy srebrne [Silver Sashes], "Lud" vol. 24. �119 1930 i ich krój [Cracovian Folk Costumes and their Cuts], w Krakowie, Kraków. Ubiory ludu polskiego [Dress of the Polish Folk], PAU, Kraków. Hafiy kurpiowskie [Embroidery from the Kurpie Region], Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Kraków. Ludowe stroje krakowskie Muzeum Etnograficzne 1932 1936 Wójcik Adam 1965 Strój Ropą Pogórza n [Costumes of the Folk from the Pogórze Region], in: Nad rzeką [On the Ropa River], Kraków, pp. 175 - 194. Zborowski Juliusz 1930 Moda i wieś góralska [Fashion and Highland Village], "Ziemia" No 19. Zieńkowicz Leon 1841 Stroje ludu polskiego [Costumes of Polish Folk], Paryż. Żygulski Zdzisław 1974 Somatyczne i semiotyczne uwarunkowania Conditioning of the Dress Fashion], No 1, pp. 107-112. mody "Kwartalnik [Somatic and Semiotic Historii Kultury Materialnej" ubiorów Translated by M arek Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94b367e5d91d6ecd821acf364b0daccb.pdf 7ec47428fbe93f29f9fb94b65e504f95 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2131 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource folklorystyka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1979 Title A name given to the resource The Study of Polish Folklore on the Centennial Aniversary of "Lud" / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.43-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krawczyk-Wasilewska, Violetta Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, VIOLETTA vol. 79, 1995 KRAWCZYK-WASILEWSKA Chair of M lIsical Łódź Univcrsity ON Education THE STUDY OF THE CENTENNIAL POLISH FOLKLORE ANNIVERSARY OF "LUD" I. Romantic Views on Folklore Studies of Polish folklore started in 1802 when Hugo Kołłątaj's famous memorial was published. The memorial anticipated the program of ethnographic studies and closed the period of the so-called pre-ethnography (e.g. discoveries of handwritten collection of 18th century songs (Hernas, 1965». Conscious and planned collection of materials, today called folkloric materials, started in Romantic Poland (Maślanka, 1984). Field investigations conducted with "a cane held in hand" were started by Zorian Dołęga-Chodakowski, who was followed by a group of enthusiasts, among them Żegota Pauli, Wacław of Olesko, Ryszard Berwiński, Roman Zamorski, Józef Lampa, Jan J. Lipiński and, first of all, Lucjan Siemieński and Kazimierz W. W ójcicki. These collectors of the so-called "Polish and Slavonic antiquities" gathered folk songs and sagas believing that they would help them to directly learn about the past of the nation preserved in the spiritual culture of peoples inhabiting Polish territories and territories in neighbouring countries (Lithuania, Belarus and the Ukraine). As the collectors were not scholars, their publications were burdened with various editorial interpolations, literary interpretations and regional inconsistencies (Kapełuś, Krzyżanowski, 1970). In the middle of the 19th century, first attempts at theoretical discussions of the sense and value of this collection "rush" were made by J. I. Kraszewski, M. Wiszniewski, W. A. Maciejowski, W. Pol and E. Dembowski. Generally, however, the authors mentioned above followed Chodakowski's manifesto. For this reason Ryszard Berwiński, who in 1854 tried to prove that folk creativity was not independent but reproductive and therefore should be researched scientifically (Berwillski, 1854), did not win many supporters. Despite the criticism of his views by his contemporaries, he was the first to pave the way for investigations by scholars of the post-Kolbergian era. Oskar Kolberg grew up admist the romantic fashion of folkloric literature and music and in the atmosphere of entusiasm for field collecting. Kolberg collected his materials more thoroughly during regular field investigations �44 (from 1839 for fifty years) on almost all Polish lands. Although an amateur, he had an enormous methodological talent, seen in the evolution of his research programme. Initially, he wanted to popularize folk songs in salons. Therefore, he recorded both the text and music, at the same time ordering the genres and giving the location of each song. As he was gaining experience and as his collections were growing, he planned to systematize the songs and started to record their melodic variants in different areas. Soon, however, he changed his research assumptions. He noticed a relation between songs and other elements of folk culture, which he also started to collect and describe, although he was not always able to properly explain and understand individual phenomena. Such a wide spectrum helped him to abstract the notion of region (most often referred to by him as "the country"), for which he created a model of folkloric-ethnographic monograph. Thirty three volumes arranged in a "series" (i.e. regional encyclopedic monographs) were published during Kolberg's life under one common title Lud, jego zwyczaje, sposób życia. mowa. podania. przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy. pie.Ś'ni, muzyka i tańce [The people, its customs, way of life, speech, sagas, proverbs, rituals, superstitions, games, songs, music and dances] 1. The title itself is the first definition and classification of folklore. The extent of Kolberg's work has won him the first place among other European collectors of folklore. In history of Polish studies of folklore he was a link between Romantic collecting of "antiquities" and the scholarly study of the folklore of the positivist era. 2. Beginnings of Scholarly Studies of Folklore In the last quarter of the 19th century a tendency grew up to studyfolklore in accordance with the requirements of modern European science. Likewise, in Poland it was thought necessary to respond to an urgent need to expand knowledge about one's own country and nation, at the time annexed by foreign powers. That period witnessed the development of archaeology, anthropology, linguistics, ethnography and ethnology. These sciences gave a new meaning to such terms as "culture" and "civilization". This was also a time when a new term, namely "folklore", discovered by William Thoms in 1846 and brought to Poland by Jan Karłowicz in 1888, was popularized 2. When the Anthropological Commission at the Academy of Sciences in Cracow and its Ethnological Section were established in 1874, the research 1 A new edition of Kolberg's works, with the inedita, comprises 68 volumes published as Dzieła wszystkie Oskara Kolherga [Oskar Kolberg's Complete Works], Wrocław - Poznań. 1961 -1995. 2 1. Karlowiez, Folklore, "Wisła" vol. 2, 1888, p. 84. Cr. also W. Thoms, Folklor [Folklore], "Literatura Ludowa" 1975, No 6, pp. 37 - 39 (translated by V. Krawczyk). �45 programme of ethnographic work was agreed upon. It was later modified by various resolutions (Jaworska, 1982). Much space in the programme was devoted to the principles of collecting ethnographic materials in the field, fidelity of recordings, methods of text verification (it was proposed to omit obscene elements), problem of phonetic transcription of dialectal expressions 3 and other editorial problems. Another postulate was to restrict collection as such and focus on interpretation. Consequently, towards the end of the 19th century studies of folklore were inspired by positivist scholars, who interpreted folk literature and culture from ethnological, historical, linguistic and literary points of view. They conducted their own research and headed teams of amateurs who furnished field materials. They also organized institutional scientific activities in aU three annexed territories. Their views were published in scholarly journals edited by anthropologists and philologists. One of such journals was "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" (an organ of the Anthropological Commission, Polish Academy of Sciences in Cracow), edited by Izydor Kopernicki between 1877 and 18954. Articles on folklore were also published in this periodical by Kolberg's foUowers: Władysław Siarkowski, Władysław Kosiński, Karał Matyas, Józef Rostafiński and Seweryn Udziela. "Wisła", a monthly issued in Warsaw between 1887 and 1916, published articles written by amateurs (usuaUy more progressive inhabitants of the country), who submitted them foUowing precise instructions given by the editorial board. Up till 1903 "Wisła" was edited by Jan Karłowicz, an eminent linguist and father of the Polish comparative school in folkloric studies. In his works on sagas, fairy tales and songs (Kapełuś, 1982a), he advocated studies based on extensive comparative Polish and foreign materials. This approach rejected the old views advocated by Max oMLiller (the solar theory of myths) and the romantic concept of the national character of plots of fairy tales and lyrics of songs. Noticing the polygenesis of folkloric phenomena, he came close to the English anthropological school of Tylor and Lang. Karłowicz also took account of the historical aspect of sagas. The research method to study folk prose, which he advocated, was very similar to the Finnish method (also called comparative-geographic method), although Karłowicz was not familiar with 3 After the discovery of the phonetic alphabet by Lucjan Malinowski, the discussion related to the use of the phonetic transcription continued in the Commission from 1888 to 1890. Eventually, it was decided not to publish texts in their phonetic transcription, whieh was unintelligible to many readers, and let dialectologists study them phonetically. 4 After 1895 anthropological and philological articles were published in "Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne" (1896-1919); the ethnographic section was edited by Seweryn Udziela, the author of many works on the folklore of Galicia, organizer and first director of the Ethnographic Museum in Cracow. �46 the latter (Krawczyk-Wasilewska, 1986, pp. 123 - 125). In this way, Karlowicz laid foundations for modern folkloric comparative studies which were followed by the next generation. 3. "Lud" (1895-1918) - a Folkloric Periodical Apart from "Wisła" an important contribution to the development of the Polish folkloric thought at the beginning of the 20th century, was made by "Lud", published in Lvov as a journal of the Ethnological Society. In the first volume the editorial board (headed by Antoni Kalina, a Slavist) published an extensive methodological article entitled Najnowsze prądy w ludoznawstwie [The latest trends in ethnography] by Iwan Franko, an Ukrainian writer and scholar (Franko, 1895). It is significant that in the article, which was an expanded version of a paper read at the first meeting of the Ethnological Society, the wordfolklore was used as an English equivalent of the Polish word ludoznawstwo [ethnography] and German Volkskunde. The concept was used in a very broad meaning, althoug.h it pertained to the study of a people, generally understood as "the lower strata which underwent the smallest civilizational changes". Speaking in favour of modern research in the spirit of the migratory-historical and comparative-literary and anthropological schools, Franko often made references to examples from traditional oral literature: myths, fairy tales and songs. Folkloric phenomena understood as above were extensively represented in successive volumes of "Lud", edited by Kalina's followers (after 1904), i.e. Karol Potkań ski (historian), Seweryn Udziela (ethnographer) and historians of literature - Wilhelm Bruchnalski and Józef Kallenbach. In the twenty volumes of "Lud", which appeared till 1918, various valuable ethnographic materials were published, mainlyon the folklore of Galicia (written by B. Gustawicz, J. Świętek, H. Dobrowolski, L. Młynek, H. Windakiewiczowa, W. Brzega, S. Udziela and others). Materials on the folklore of other areas were published sporadically, for example on the Sieradz folklore (I. Piątkowska), Poznań folklore (W. Łabiński) or Silesian folklore (W. Madłówna). It must be mentioned that towards the end of the 19th century research work was not comparable with the great collection effort. The situation did not change much after 1905 when Seweryn Udziela published an appeal to the collectors (in "Lud") to put more emphasis on descriptions and comments (Udziela, 1905). Apart from documentation on fairy tales and songs, editors of "Lud" were also interested in folk theatre. They published many articles on satirical performances and Christmas nativity plays (S. Gonet, W. Semkowicz, F. Gawełek, J. Cieplik and others) and a historical synthetic study entitled �47 Polskie widowiska ludowe [Polish folk performances] prepared by Adam Fischer in 19I3. In the first decade of the 20th century "Lud" published articles on current folkloric phenomena. There were articles on written documents of Galician peasants, such as literary pieces or folk epistolographic forms. Collection of children's and Jewish folklore was promoted. Notice was made of the dialect and folklore of Polish and Ukrainian recruits, the folklore and language of rafters and the Lvovian suburban folklore and thieves' jargon (Kapełuś, 1982b, pp. 355 - 358). The editorial board of "Lud" also encouraged contributors to collect and write about proverbs. This appeal was responded to by Franciszek Krcek who wrote a critical supplement to Samuel Adalberg's Księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych [A book of proverbs and proverbial expressions] (Adalberg, 1880 - 1894). It must be said at this point that Krcek wrote many short articles and rewiews and made a considerable contribution to the modern approach to problems of folklore. Very few articles were written about the folklore of Slavs inhabiting territories bordering Poland. Most of them were on Ukrainian and East Carpathian folklore. There were also some reviews, among them one of the collection of fairy tales made by J. Polivka, a Bohemian comparative scholar. Comparative studies on oral literature dominated in volumes published between 1909 and 1912. Mention should be made of interesting articles by Stanisław Ciszewski and Adam Fischer, as well as an extensive essay by Witold Klinger, a classical philologist, entitled Do wpływów starożytności na folklor [The influences of ancient times on folklore] (Klinger, 1909). "Lud" must be also credited for publication of articles bordering on literature and folklore. These articles, belonging rather to literary comparative studies, were published by W. Bruchnalski, S. Oobrzycki, W. Jankowski, H. Łopaciński, S. Maykowski, W. Nartowski, S. Wasylewski, H. Windakiewiczowa, S. Windakiewicz, W. Szyszkiewicz and S. Zdziarski (Karpińska, Niewiadomska, 1988). In 1907 editors of "Lud" published a pioneer study entitled O metodach zbierania i porządkowania melodii ludowych [On methods of collecting and ordering folk melodies] by Adolf Chybiński, the father of modern musical ethnography in Poland (Chybiński, 1907; 1910). In sum, between 1895 and 1918 "Lud" played an important role in the promotion of folkloric studies which, at the time, were part of ethnography. The studies were pursued by skilled amateurs and scholars representing different humanistic, social, artistic and natural disciplines. This was the reason for the variety of methods used and problems researched. All the activities were subordinated to one supreme goal - to deepen knowledge about the nation at the time annexed by foreign powers. �48 4. Folklore in the Interwar Period When Poland regained her independence, new social, cultural and scientific reality appeared. The attitude to folklore and peasant culture changed under the influence of regionalistic ideology (also promoted outside the boundaries of Poland) and the agrarian orientation. Agrarianism as a doctrine of folk movement ennobled peasant culture, seeing in it a valuable part of the national culture, worthy of development. Agrarian ideas became apparent, inter alia, in the discovery of folkloric and literary achievements of peasant diarists, such as J. Kupiec, H. Oerdowski, Jantek of Bugaj, S. Nędza-Kubiniec or F. Kuraś. The ideas of regionalism, on the other hand, shaped the national ideals, opposing the culture of Polish villages to urban cosmopolitical culture. Regionalists noticed creative powers in folklore and folk tradition, capable of providing incentives for national art and culture. Due to this type of thinking, folk features were often included in literature, music, art and theatrical plays. The ideas of an amateur folk theatre were also born then. Jędrzej Cierniak, the author of these ideas, wanted to create a peasant theatre that would stage dramatized rituals and customs, traditional and modern ones, with genuine props, costumes, music and folk songs (Olcha, 1963). In the interwar period field collecting was continued and amateur movement pursued. A network of regional circles of the Tourist Society and regional museums was established. First issues of such magazines as "Ziemia" and "Orli Lot" were published. The scientific approach to folklore lost its former, one-sided character. In ethnographic, sociological and cultural studies conducted by Adam Fischer, Aleksander Bruckner, Stefan Czarnowski or Kazimierz Moszyński one could easily detect new theoretical and methodological assumptions. Folklore was investigated from the genetic and typological, interethnic and historical-sociological positions, as a living category, constituting an integral element of the national culture. The view advocated in 1929 by Stefan Czarnowski, a sociologist, that folklore was a relic of primary times and that the folklore of different social and occupational groups should be studied (Czarnowski, 1956), was very significant for the history of Polish studies of folklore at the time. At this point special mention must be made of a publication entitled Przysłowia polskie [Polish proverbs] by Jan S. Bystroń (1933), the first Polish synthetic paremiological monograph. Bystroń, like Karłowicz who analysed fairy tales and sagas, followed the trends at that time dominant all over the world (Krawczyk-Wasilewska, 1986, p. 127). Assumptions of comparative literature and linguistics could be detected in the works written by philologists Witold Klinger, Jan Janów, Stefan �49 Vrtel- Wierczyński and Ryszard Gansiniec. One could find ancient elements in Polish folklore, Slav elements in fairy tales, legends and romances. The comparative school was created by Julian Krzyżanowski, the author of many studies on the relations between literature (mainly old Polish literature) and folk and popular literature (Krzyżanowski, 1935) and works on ancient Russian epic folk songs and fairy tales. Mention should also be made of the presence of folklore in "Lud". The periodical, edited by Adam Fischer (from 1914 to 1939), changed its character and became more a scholarly and anthropological journal. Fischer had excellent collaborators in the persons of Jan Czekanowski and Bronisław Malinowski. Soon, many reviews of and articles about works of foreign folklorists were published in "Lud". Much attention was given to Slavonic folkloric studies (in Bohemia, Slovakia, Slovenia, and Lusatia). Works by English, French, German, Italian and Hungarian authors were discussed (e.g. reviews by Karol Korany). Readers could also find information about Greek, Lithuanian and Panamanian folklore. "Lud" also carried articles describing investigations of folklore connected with customs and rituals (satirical performances and nativity plays), methodological, regional and historical descriptions of musical and choreographic folklore (Karpińska, Niewiadomska, 1988). 5. Studies of Folklore Versus Philology and Anthropology In post-war history of the Polish folkloric thought a separate chapter was written by Julian Krzyżanowski (1882-1976), an eminent historian of Polish literature, editor and theoretician of folklore and organizer of the ethnographic scholarly community. Krzyżanowski's studies of fairy tales begun before the First World War resulted in a pioneer catalogue entitled Polska bajka ludowa w układzie systematycznym [Polish folk fairy tales], arranged in accordance with the international system developed by Aarne-Thompson (Krzyżanowski, 1947). In addition to many studies of fairy tales, Krzyżanowski also entered the domain of paremiology - he dealt with the genesis and systematic description of Polish proverbs. Results of his studies were published in Mądrej głowie dość dwie słowie [A wise head will do with two words] and in a critical and enlarged version of Adalberg's books (Krzyżanowski, 1958 - 1960; 1969 - 1978). Krzyżanowski was in favour of the isolation of folkloric studies from ethnography. In his studies of the theory of oral and written literature he proved the integrity of the two. This won him the support of a group of young philologically-oriented scholars (Helena Kapełuś, Ryszard Górski, Ryszard Wojciechowski and others). Krzyżanowski helped establish the Research Department of Folk Literature affiliated with the Institute of Literary Studies of the Polish Academy of Sciences in Warsaw. In 1957 he founded the first folkloric 4 - Lud t. LXXIX �50 magazine, "Literatura Ludowa", which he edited till 1972. Of his many publications, mention should be made of Słownik folkloru polskiego [A dictionary of Polish folklore] (1965) and Dzieje folklorystyki polskiej [The history of Polish studies of folklore] (Kapełuś, Krzyżanowski, 1970; 1982). Julian Krzyżanowski's work continued and developed the long tradition of comparative, genetic and historical investigations. This direction was also dominant in the works of Polish folklorists of the past fifty years. In the middle of 1960s Polish investigations of folklore were very diversified. The topics addressed were very varied and methodologies used very different. Increased interest in the folklore of different occupational communities and a new approach to children's folklore (Jerzy Cieślikowski, Dorota Simonides) were noticed. More monographs on single types of folklore were published (for example, there were monographs ofthe ballad (Jadwiga Jagiełło), riddles (Mirosław Kasjan). Discovery of such phenomena as folklorism (Burszta, 1974, pp. 309 - 311) or a new approach to the folk character of literature (Sulima, 1976) and the language of folklore (Bartmiłlski, 1973; 1990) indicated an interdisciplinary approach to the study of folklore. The profile of "Literatura Lu~owa" was changed in 1972 when Czesław Hernas became editor-in-chief. The editorial board abandoned regional descriptions of verbal folklore and opened themselves to the modern folkloric thought. The magazine published translations and reviews of foreign works written in the spirit of structuralism, semiotics, contextualism and ethnolinguistics. The magazine also sponsored contemporary Polish investigations and was a discussion forum about the specific character of folklore and its functioning, particularly in modern times. Scholars more frequently adopted the anthropological-cultural approach in which folklore was treated as a living element of social communication. Because of this, investigations had to account for the cultural and situational context. At the end of 1970s problems related to the new definition of folklore as part of symbolic culture (expressed not only by words) were strenghtened. This was connected with the need to use new methods to investigate the phenomenon within the framework of folkloric studies. Mention should be made here of manual-like works (Waliński, 1978; Krawczyk-Wasilewska, 1979; 1986; Czekanowska, 1988; Kowalski, 1990). Such terms as "folklore", "folkloric studies", "folklorism" were redifined in Słownik etnologiczny [An ethnological dictionary] (Staszczak, 1987) and an anthropological approach could be detected in articles on folklore published in "Polska Sztuka Ludowa", particularly when the name of the periodical was changed to "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" (in 1990). One must not forget about the development of ethnolinguistic investigations, particularly in the last decade, which focused on means of expression �51 in folklore, main linguistic stereotypes, themes and formulae. The most notable achievements in this respect must be attributed to the Lublin centre, where "Etnolingwistyka" was published since 1988 (editor-in-chief: Jerzy Bartmiński). In recent years the Łódź centre initiated investigations of modern folklore from the ecological point of view. Experience in human and deep ecology inspired the need to look at folklore as an expression of ecological awareness, in which the latter is a relation between the condition and quality of life in face of civilizational, cultural, political and moral hazards. In the past fifty years a considerable progress was made in the investigations of Polish musical folklore owing to the development of ethnomusicology, particularly at the Institute of Art, Polish Academy of Sciences, but also at the academic centres in Poznań and Katowice. Mention must be made of interesting achievements by Jadwiga Sobieska, Jan Sadownik, Ludwik Bielawski, Anna Czekanowska, Jan Stęszewski, Piotr Dahlig, Bogusław Linette and Zbigniew Przerembski. All these authors also used the experience of "philological" and "anthropological" folkloric studies. Let us also remember that Slavonic philologists, active in many scientific centres, were also interested in problems of folklore. These problems were also followed by the Polish Ethnological Society, the sponsor of many publications. In 1961, the Polish Ethnological Society appointed the editorial board of Oskar Kolberg's Dzieła wszystkie [Oskar Kolberg's Complete Works], headed till 1987 by Józef Burszta and after J. Burszta's death by Bogusław Linette. Sixty eight volumes have been published to date. In the foregoing only the most characteristic directions of modern folkloric studies were discussed. It is clear that they are mutually supportive and complementary although often their basic assumptions are different. Folkloric studies have not developed a uniform research base; they are rather a system of interpretative views on a specific fragment of culture in change. As there are possibilities of new interpretations, the number of folklorists grows as sciences on culture develop. In conclusion it must be stressed that folklore and folkloric studies are still present in "Lud", in studies and articles, reviews and reports on conferences and events significant to modern studies of folklore. BIBLIOGRAPHY Adalberg Samuel 1889 - 1894 Księga przysłów i wyrażeń przysłowiowyclt polskich [A book of Polish proverbs and proverbial expressions], Warszawa. Bartmiński Jerzy 1973 O jrzyku folkloru [About the language of folklore], Ossolineum, Wrocław. 1990 Folklor. kzyk, poetyka [Folklore, language, poetics], Ossolineum, Wrocław. �52 Berwiński Ryszard 1854 Studia o literaturze ludowej 1970 Rytmika polskich pieśni historycznej i naukowej krytyki [Studies of of historical and scientific criticism]. vol. I - 2. ze stanowiska folk literature from the standpoint Poznań. Bielawski Ludwik ludowych [Rhythmicity of Polish folk songs]. PWM. Kraków. 1976 1986 Strefowa teoria czasu i jej znaczenia dla antropologii muzycznej [Zonal time theory and its significance to musical anthropology], PWM, Kraków. Drogi i bezdroża muzykologii polskiej [About Polish musicology]. Ossolineum, Wrocław. Burszta Józef ludowa - kultura narodowa [Folk culture - national culture], LSW. Warszawa. Bystroń Jan Stanisław Przysłowia polskie [Polish provcrbs], PAU. Kraków. 1933 Chybiński Adolf O metodach zbierania i porządkowania melodii IUl/owych [On methods of collecting 1907 and ordering of folk melodies], "Lud" vol. 13, pp. 171 - 201. 1910 Etnografia muzyczna na l II międzynarodowym kongresie muzycznym w Wiedniu (25 - 29 maja 1909) [Musical ethnography at the 3rd Intcrnational Musical Congress in Vienna (25-29 May 1909)], "Lud" vol. 16, pp. 160-178. Cieślikowski Jerzy 1967 Wielka zabawa [Great play]. Ossolineum. Wrocław. Literatura i podkultura dziecięca [Children's literature and subculture]. Ossolineum. 1975 Wrocław. Czarnowski Stefan Kształtowanie się Iolkloru polskiego [The formation of Polish folklore], in: Dzieła 1956 [Collected works]. vol. 5, PWN, Warszawa. Czekanowska Anna 1988 Etnografia muzyczna,. Metodologia i metodyka [Musical ethnography. Methodology and methods], "Pomorze". Bydgoszcz. Polish Folk Music: Slavonic Heritage, Polish Tradition, Contemporary Trends, 1990 Cambridge University Press. Cambridge. Dahlig Piotr 1987 Muzyka ludowa we współczesnym społeczeństwie [Folk musIc in modern society]. WSiP. Warszawa. Fischer Adam 1913 Polskie widowiska ludowe [Polish folk theatrical plays], "Lud" vol. 19. Franko Iwan 1895 Najnowsze prądy w ludoznawstwie [The lastest trends in ethnography], "Lud" vol. I. Hernas Czesław 1965 W kalinowym lesie. U źróde/.folklorystyki polskiej [In the cranberry forest. Sources of Polish studies of folklore]. vol. 1- 2, PIW. Warszawa. Jagiełło Jadwiga 1975 Polska bal/ada ludowa [Polish folk ballad], Ossolineum, Wrocław. Jaworska Elżbieta 1974 1982 Kultura DziałalnoŚl' Iolklorystyczna Komisji Antropologicznej Akademii Umiejęlllości \II Kra- [Folkloristic activities of the Anthropological Commission. Academy of Sciences in Cracow], in: Dzieje Iolklorystyki polskiej 1864 - 1918 [History of Polish studies of folklore 1864-1918]. cd. H. Kapeluś, J. Krzyżanowski, PWN, Warszawa. kowie �53 Kapełuś Helena 1982a Jan K arlowicz ( 1836 - 19(3), in: Dziejefolklorystyki polskiej 1864 - 1918 [History of Polish studies of folklore 1864-1918], ed. H. Kapełuś, J. Krzyżanowski, PWN, Warszawa. 1982b "Lud". Organ Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie ["Lud". A journal of the Ethnological Society in Lvov], in: Dziejefolklorystyki polskiej 1864 -1918 [History of Polish studies of folklore 1864 - 1918], cd. H. Kapełuś, J. Krzyżanowski, PWN Warszawa. Kapełuś Helena, Krzyżanowski Julian (eds) 1970 Dziejefolklorystyki polskiej 1800-1863. Epoka przedkolbergowska [History of Polish studies of folklore 1800 - 1863. The pre-Kolbergian era], Ossolineum, Wrocław. 1982 Dzieje jólkloryslyki polskiej 1864 -1918 [History of Polish studies of folklore 1864-1918], PWN, Warszawa. Karłowicz Jan 1888 Folklore, "Wisła" vol. 2. Karpińska Grażyna Ewa, Niewiadomska Maria 1988 Bihliografia zawarto.~ci "Ludu" za lata 1895 -1985 ["Lud" from 1895 to 1985. A bibliography], PTL, Wrocław. Kasjan Jan Mirosław 1983 Polska zagadka ludowa [Polish folk riddle], Ossolineum, Wrocław. Klinger Witold 1909 Do wplyw(hv starożytno.ki na folklor [The influences of ancient times on folklore], "Lud" vol. 15. Kowalski Piotr 1990 W~pólczesny folklor ifolklorystyka [Modern folklore and studies of folklore], PTL, Wrocław. Krawczyk-Wasilewska Violetta 1979 Wprowadzenie do folklorystyki [Introduction to studies of folklore], Uniwersytet Łódzki, Łódź. I986 W~pólczeslla wiedza o folklorze [Contemporary knowledge about folklore], LSW, Warszawa. Krawczyk- Wasilewska Violetta (ed.) 1992 Ecology and Folklore, Łódź. 1994 Ecology and Folklore II, Łódź. Krzyżanowski Julian 1935 Paralele [Parallels], Warszawa. 1947 Poi.~ka hajka ludowa w układzie systematycznym [Polish folk fairy tales], vol. 1- 2, Warszawa. 1958 - 1960 Mqdrej glowie do.v£'dwie słowie [A wise head will do with two words], vol. 1- 2, PIW, Warszawa. Krzyżanowski Julian (ed.) 1965 Slownik folkloru polskiego [A dictionary of Polish folklore], Wiedza Powszechna, Warszawa. 1969-1978 Nowa ksirga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich. W oparciu o dzielo S. Adalhaga [A new book of Polish proverbs and proverbial expressions. Based on S. Adalberg's book], vol. 1-4, PIW, Warszawa. Linette Bogusław 1981 Ohrzędowe pieJni weselne kryteriów wyznaczających w Rzeszowskiem. Typologia wqtków muzycznych jako regiony etnograficzne [Wedding songs in the Rzeszów province. Typology of musical regions], KAW, Rzeszów. elements as criteria determining ethnographic �54 Maślanka Julian 1984 Polska folklorystyka romantyczna [Polish romantic studies of folklore], Ossolineum, Wrocław. Olcha Antoni 1963 Jędrzej Cierniak i jego dzie/o. W~tęp do źróde/ i nurtów polskiego teatru ludowego [Jędrzej Cierniak and his work. An introduction to the sources and trends of Polish folk theatre], Warszawa. Przerembski Zbigniew 1994 Style iformy melodyczne polskiej pieśni ludowej [Styles and melodic forms of Polish folk songs], IS PAN, Warszawa. Sadownik Jan (ed.) Pieśni ludowe Podhala [Folk songs in Podhale], PWM, Kraków. 1971 Simonides Dorota Wspó/czesna śląska proza ludowa [Modern Silesian folk prose], WSP, Opole. 1969 Wspó/czesny folklor s/owny dzieci i m/odzieży [Contemporary verbal folklore of 1976 children and teenagers], PWN, Wrocław. Sobieska Jadwiga 1972 Ze studiów nad folklorem muzycznym Wielkopolski [From studies of the musical folklore of Wielkopolska], PWM, Kraków. Staszczak Zofia (ed.) 1987 S/ownik etnologiczny. Terminy ogólne [An ethnological dictionary. General terms], PWN, Warszawa. Stęszewski Jan 1966 Prolegomena do klasyfikacji etnomuzykologicznych [An introduction to ethnomusical classifications], "Muzyka" No 3-4. Rzeczy, świadomość i nazwy w badaniach etnomuzykologicznych [Things, awareness 1974 and names in ethnomusieologieal investigations], "Rocznik Historii Sztuki" No 10. Sulima Roch 1976 Folklor i literatura [Folklore and literature], LSW, Warszawa. 1982 Literatura a dialog kultur [Literature and dialogue of cultures], LSW, Warszawa. 1990 S/owo i etas: szkice a kulturze [Word and ethos: essays about culture], "Galicja", Kraków. Thoms William 1975 Folklor [Folklore], "Literatura Ludowa" No 6. Udziela Seweryn 1905 O potrzebie zestawienia i uporządkowania opowiadań ludowych [About the need to classify and order folk tales], "Lud" vol. II. Waliński Michał (ed.) 1978 Teoria kultury. Folklor a kultura [Theory of culture. Folklore versus culture], Uniwersytet Śląski, Katowice. Translated by Zbigniew Nadstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d2bacb139df297d041cca3a1aad83b20.pdf 30f49da6f1f252937ac59d386d549fc6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6499 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource kultura symboliczna etnografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6071 Title A name given to the resource The Symbol in Ethnography/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.6-13 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text reader to the term: “sign”. A lthough the word: “sym­ bol” as such appears many times on the pages of this book in assorted combinations, variants, and contexts (e.g. in entries on “symbolic culture”, “myth“, “ sac­ rum - profanum"), and although the authors in vari­ ous places stress the part performed by the symbol in culture, as in the case of Zofia Sokolewicz in the entry: ’’anthropology of comm unication” - (...) It is argued (S. K. Langer) that the terms like “sign”, “m eaning” in all ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ The Symbol in Ethnography theirs variants are the dominating terms in our times, and that the sign, the symbol, the processes of signifying and communicating belong to our current cultural resources. Since the 1960s at the latest these terms are being intro­ duced into ethnological sciences - we would look in vain for reference to “symbol” or “symbolism” as one of the numerous trends listed by the author and which con­ sider studying the symbol.5 T o put it in more graphic terms, in this contemporary compendium of knowl­ edge about ethnological terms the “’symbol” collapsed and concealed itself amidst numerous entries merged with “sign” . If, however, one takes a closer look at the entry: ”sign” then one could say that it had been placed there by force or, to put in gentler terms: “in­ serted” . Despite the fact that we read: Symbols might be regarded as a special group of symbolic signs, and it is m entioned (with reference only to E. Cassirer and S. K. Langer) that: The concept of the symbol occurs often I t is unnecessary to explain why a consensus regarding the meaning of the word “symbol” could be of value for all sorts of studies on art or literature, M arcin Czer­ wiński wrote in Symbol dzisiaj, 1 published in “Polska Sztuka Ludowa” . Regardless of the answer to the posed question: Is such an agreement possible? each attem pt at a presentation of assorted stands concerning the com ­ prehension of the nature of the symbol appears to be equally valuable. Num erous emergent studies dealing time and again with reflections about the symbol confirm and reflect this need for rendering precise both the term “symbol” and the need for constantly delving into its meaning. Although such inquiries are undertaken in assorted fields of research, and formulated in vari­ ous languages, it is possible to find numerous tangent points, similar intuitions, concurrent lines of reflec­ tion, shared motifs, and alike problems. It would be thus needless to explain the benefits of such investi­ gations for representatives of ethnography, ethnology, and the anthropology of culture - domains that have made such a considerable contribution, and continue to do so, to research dealing with the symbol. In the cited article M arcin Czerwiński frequently drew attention to science’s enmity towards the sym­ bol, the distance and even antagonism between the two: Science behaves towards primary language only part- within a wider conception of man comprehended as animal symbolicum, only half a column out of a total of nine devoted to the entry on the sign had been intended for the symbol.6 In this manner, so to speak, the sign swallowed the symbol. M eanwhile, different authors, such as P. Ricouer, M. Bakhtin, S. A vierintsev, Y. Lotm an and others accentuated in their characteristics of the symbol the differences between the sign and the symbol. In his eidetic analysis Ricoeur considered the specificity of the symbol contrasted with the sign, the allegory, and the myth: symbols are signs (...) but not every sign is a symbol. 7 In a similar vein, A vierintsev, while writing about the symbol as a universal category o f aesthet­ ics added that it can be best discussed via an opposi­ tion to adjoining categories: on the one hand, the image, and on the other hand, the sign.8 Is, however, a dictionary of contem porary (or rather: yesterday’s) science, depicted by M arcin Czerwiński and oriented exclusively on “ejecting am biguities” , familiar with only one way of enunciation: a discourse meeting the sharpened criteria of explicitivity, a science protecting itself against the wavering of meaning, capable of ac­ cepting and including such “im precise” and uncom ­ pleted sequences as those that we may come across am ong tireless researchers dealing with the symbol, which, in my opinion, can best bring us closer to its essence: ly as an opponent, but in relation to the symbol it maintains total opposition (...). 2. He went on: True, in the course of centuries the role of discursive statements incessantly grew in multiple if not all domains of social life. Science, in the form in which we see it today (or rather in which it was seen still yesterday), has questioned the rank of symbolic statements. 3 In the case of ethnography and its attitude towards the symbol the situation remained more complicated from the very onset, and generally speaking did not deviate from the general model of science. The most vivid evidence is the absence of the entry: “symbol” in the contemporary Słownik etnologiczny. (Ethnological Dictionary) 4 In the suitable spot the authors refer the 6 �Zbigniew Benedyktowicz • THE SYMBOL IN ETHNOGRAPHY The word and the image — (an object, an ethnog­ rapher could add at this point - Z. B.) — are symbolic when they contain something more than that, which can be recognised at first glance (C. G. Jung).9 tradiction between the truth contained in the material and his interpretation. Ethnographer: As we already partially know, not only the features (e.g. The memory of a symbol is always older than the memo­ ry of its non-symbolic textual surrounding (Y. Lotm an).10 hardness, sharpness...) but even the functions (...) of certain objects (...) are comprehended by the primitive and unen­ lightened mind in such a way as if they comprised - speaking in our language —something akin to condensed matter or en­ ergy embedded in those objects or even tantamount to them. Consequently, each such object can be and is interpreted by the uncivilised mind from two or even several sides. A stone or a piece of metal are, i.a. an ordinary stone or piece of metal, but apart from that they can be also something that we may describe as condensed might, hardness, resilience; a thorn is a thorn, but apart from that it can be condensed sharpness or the function of piercing; a lock is undoubtedly a lock, but it is also a condensed function of closing; an egg is, i.a. condensed life in statu nascendi, and a double nut or an ear of grain, etc. is, i.a. a condensed gain, i.e. potential, fruitfulness (and thus also happiness). And so on. N ot only do we live in a world of symbols, but the world of symbols lives in us (J. Chevalier).11 Finally, a contemporary science dictionary could include sentences whose veracity, in the existential experience, could be confirmed by many; the m ean­ ing of such sentences appears to be particularly legible and important as regards studies on the still unclear processes of artistic creativity (regardless whether we encounter it within the range of primitive folk art or high art). We do not embellish our experiences with symbols but it is they, which cooperate with our experience via proc­ esses of affiliation, which we understand only partially. To symbolize means to arrange those particles and elements of a flowing stream of experiences, which, once united, create luminescence, temporary or permanent rays, in which a part of the cosmos, a corner of our habitat or some dark subterranean labyrinth lightens up. (...) At any rate, the first syntax of the defined, embod­ ied spirit is that of symbols.12 M. Eliade: By way of example, whenever the "cult of stones" is mentioned not all stones are regarded as holy. We always encounter only certain stones worshipped due to their shape, size or ritual affiliations. The heart of the matter is not the cult of stones, but the fact that those stones were worshipped as long as they were not ordinary stones, but hierophanies and thus something more than commonplace "objects”. (...) A certain object becomes sacral as long as it embodies (i.e. reveals) something else, something different. At this stage, it is meaningless whether this "difference” should be ascribed to an original shape, effectiveness, or simply "might”, or whether it originates from the partici­ pation of that object in some sort of symbolism or is the outcome of a consecration rite or the voluntary or imposed situating of the object in a sphere suffused with sanctity (a holiday, holy time, some sort of an “event": lightening..., etc.).13 A s has been said, the attitude of ethnography to­ wards the symbol has been complicated from the very beginning. On the one hand, ethnography as a science emulated and realised this general model of science opposing the symbol, while on the other hand, ow­ ing to the object and scope of its interest, it not only docum ented but also adapted for one-sidedly oriented European civilisation the world of mythical thought and imagination, the "products of the primeval mind”, the language of the myth and the symbol. It rediscov­ ered them, with time increasingly consciously and thoroughly, identifying their cognitive value, diversity, and depth. In order to demonstrate more clearly this complex attitude of ethnography towards the symbol I would like to resort to a comparison of two extensive quotations. The first is taken from a classical ethno­ graphic work and the second comes from Treatise on the History of Religions by M ircea Eliade. By means of this contrast I would like to show how close the author of a classical ethnographic text is to Eliade’s descrip­ tion and comprehension of the symbol, and how many years prior to Eliade he described that, which the author of Treatise called "hierophany”. Then I shall return to the first quotation revealing the authorethnographer and a further sequence of his arguments in order to demonstrate how in accordance with the accepted scientific convention these opinions turn against the symbol and how the convention accepted by the ethnographer led him towards a profound con­ Let us return to the first quotation borrowed (as could be surmised right away) from Kazimierz Moszyński’s Kultura Ludowa Słowian (The Folk C ul­ ture of the Slavs), since he is also the author of this fragment, so close and affiliated to the spirit of the text by M. Eliade ... and we shall see how many sur­ prising and contradictory conclusions can be drawn. I intentionally repeat parts of a fragment already fa­ miliar to us, so as to faithfully render this link with the next paragraph containing conclusions in order to faithfully render the whole drama of the contradiction contained therein. ...A stone or a piece of metal are, i.a. an ordinary stone or a piece of metal, but apart from that they can be also something that we may describe as condensed might, hard­ ness, resilience; (...) an egg is, i.a. condensed life in statu nascendi, and a double nut or an ear of grain, etc. are, i.a. a condensed gain, i.e. potential, fruitfulness (and thus also 7 �Zbigniew Benedyktowicz • THE SYMBOL IN ETHNOGRAPHY happiness). And so on. Absolutely undisputed and simul­ taneously innumerable examples of similar concepts are preserved among all the unenlightened peoples on Earth. One of the most vivid mistakes in ethnology is to dispose of the discussed products of the primitive mind by using the term: s y m b o l; I do not know in ethnology a more naive view that the one claiming that, in its day, in folk magic a double ear of grain played the role of a fertility symbol, and an egg - that of a symbol of life, etc.14 overly refined intellectual creativity. In other words, Moszyński’s enmity towards the term: “symbol”, his postulated turn towards empiric research and descrip­ tion of those concepts and “psychic products”, so char­ acteristic for all unenlightened peoples and the world of folk culture whose examples he had just described, could resemble identical hostility and be modelled on the critical attitude towards symbolism that appeared in the poetry and aesthetics of Die N eue Sachlichkeit, among representatives of Acm eism or the sort we en­ counter in the case of Osip M andelstam , returning to classical sources of the comprehension of the symbol and describing literary and poetical symbolism outright as faux-symbolism.17 Quite possibly, this resentment towards the symbol in the case of Moszyński, with a simultaneous postulate of a factual description of the m atter of those primary concepts, could have the same source and in praxis is caused not so much by animos­ ity towards the symbol in general as by enmity towards interpretations posing a threat to ethnology. However deep we would delve into the intentions of the au­ thor of Kultura ludowa Słowian or explain his aversion towards the term: “symbol”, facts remain facts. D e­ spite the fact that in his introductory reflections about spiritual culture 18 Moszyński with great caution and numerous reservations accepted the premise that it is impossible to speak about progress in religion and art (at least in the meaning of progress mentioned in the preceding volume, in reference to material culture), the cited fragment, whenever there is mention of the symbol, and the whole opus reveal a distinct division into the world of primeval man, an unenlightened and primitive mind, and the world of m an of the culture of writing and developed civilisation, a world to which the contemporary researcher belongs. Between those two worlds there yawns a chasm. Naturally, it would be superfluous to recall that in this conception the former world is devoid of symbolic thinking and the symbol of the sort that may appear in the latter world. In an even more vivid presentation of this question, and posing a possibly caricature question: Can a peas­ It does not suffice to merely quote yet another ex­ ample of the opposition of science vis a vis the symbol, which at times assumes outright the shape of an anti­ symbolic manifesto. I try to delve into the intentions of such astonishingly contradictory conclusions. W hat do they conceal? W hat forbids Moszyński to recognise the symbolic dimensions he had just described as sym­ bols? First and foremost, we are dealing here with a certain already anachronistic understanding of the symbol. Defending ethnography against the symbol Moszyński presumably secured it against the loom ­ ing danger of excessive poetisation, an invasion of su­ perfluous literariness, and a flood of aestheticisation. Moszyński warned against the tem ptation of treating those beliefs or, as he put it, those “products of the primitive mind” as metaphors, and against the appli­ cation in relation to them of some sort of allegorical interpretations. Remember that the author of Kultura Ludowa Słowian wrote the book, or rather those parts relating to spiritual culture, at a time of ever strong and increasingly lively disputes about the symbolic or “imaginary” nature of the construction of Wesele (Wedding) by Stanisław Wyspiański, when assorted symbolic interpretations of the spectacle tended to multiply, and when a publication of the unequalled study by Stanisław Pigon: Goście z zaświata na Wese­ lu (The Guests from the Other W orld at W edding), which contains a reference to ethnography and the world of folk culture, was still far off. 15 Finally, in his capacity as an active poet 16 the author of Kultura Lu­ dowa Słowian must have been familiar with the most varied fate and adventures of symbolism in poetry, including the extreme degeneration attained by sym­ bolism in Russian poetry (if only in the works of A. Bely, a theoretician of this m ovem ent and the author of Simvolizm, 1910). One may thus suspect and deduce that whenever Moszyński used the word “symbol” he treated it as a synonym of a poetical metaphor and even allegory. A t any rate, from this viewpoint the symbol appears to be not something embedded in an ethnographic con­ crete, abstract, arbitrary, and dependent exclusively on man, creator or interpreter of the symbol and ar­ bitrarily evoked by him. In this approach the symbol seems to be predominantly something distant from the world of primitive culture, something literary and devised, as if exclusively reserved for sophisticated or ant (a person living in the primeval world) think symboli­ cally?, Moszyński proposed both in this fragment and in many others an unambiguous answer: He cannot. Nothing resembling a symbol exists in the primitive mind. Several verses after the cited fragment rejecting the possibility of symbolic interpretations in ethnog­ raphy Moszyński disclosed the chasm separating the world of primitive, primal man and that of civilised, contemporary man: It is impossible to precisely describe the essence of the psychic creatures with which we become acquainted at this moment. Their completely elementary and sponta­ neous simplicity cannot be embraced in our concise con­ cepts. At any rate, they do not belong to a world ruled by clear-cut views and sober thoughts but to a totally 8 �Zbigniew Benedyktowicz • THE SYMBOL IN ETHNOGRAPHY different world, whose roots, trunks, and branches are “primitive” man and that of contemporary m an (the embedded in the subconscious while we see only their world of the researcher), is still preserved, although tops. 19 in a slightly altered form. This modification consists of a certain shift. In the case of Moszyński the sym­ This time, in the light of the above-cited words, the “symbol”, rejected a short while ago, deprived of bol exists only and exclusively in a world of high cul­ ture or within the range of complicated contemporary the right to exist in the world of primeval man, and feasible only in the world of high culture and sophis­ culture, and is absent in folk culture. Such division ticated activity pursued by the intellect, appears to be reflects the conception launched by Levy-Bruhl and his partition into the world of the primitive, infantile a synonym if not of a precise, lucid, and unambiguous m an at the stage of pre-logical thought and the world concept then certainly of one that is endowed with of civilised man. For the present-day researcher, and concise contents and thoughts. Upon numerous oc­ in particular for the empirically oriented ethnographer casions Moszyński, describing those products of the primitive mind, so different and distant from the world for whom ethnography starts and ends in its research of the researcher, drew attention to the characteristic domains (provided, depending on the given village, absence of conceptual distinctness, the variability and region or theme, with a suitable footnote referring to nineteenth-century collections of ethnographic m ate­ fluidity of their contents, the numerous cases of an ab­ rial, “Lud”, Kolberg, Fischer, etc.), and often for the sence of consistency in ascribing those products of the scholar representing other disciplines dealing with the primitive mind to a great variety of often contradic­ tory meanings in accompanying folk interpretations. culture of contemporary man, the symbol in its eth­ nological dimension, assuming that it actually existed, Summing up: the symbol as understood by took place only in the folk culture of yore (straight out Moszyński seems to be, on the one hand, abstract, un­ of Moszyński or Kolberg) or the culture of the archaic real, distant, and detached from the concrete and, on m an of the past, and today is no longer. A ccording to the other hand, approaching the unambiguity char­ Moszyński the symbol in folk culture has not yet come acteristic for intellectual concepts. In both cases, the into being, assumed shape or appeared; numerous symbol remains somewhat intellectual. It does not ap­ researchers dealing with contemporaneity claim that pear in the reality of the culture of the primeval man, or at least not in this role or in the same manner as in the symbol a l r e a d y does not exist. Following the example of Moszyński, solutions and answers to the the culture of m an belonging to a developed civilisa­ question whether the peasant (or contemporary man) tion. Elsewhere, the symbol in Moszyhski’s work oc­ is capable of thinking symbolically are still sought in curs as a synonym of the sign or in reflections concern­ empirical field research with a foreseeable outcome, ing embellishment. I devoted so much attention and place tobecause if the word “symbol” is not m entioned in the “authentic” statem ent and interpretation (and this is Moszyhski’s deliberations not only to indicate the rather the case) then this means that it is absent. This source of the deep contradiction between what he ob­ is the way in which the chasm between archaic and tained in material descriptions of folk magic-religious contemporary man, the peasant of the past and his beliefs and the conclusions he drew in his book, and present-day counterpart is retained. The whole strat­ not merely to show how certain a priori accepted his­ egy of such contemporary empirical investigations, torical conditions and a limited comprehension of the symbol made it impossible for him to use the term based solely on convictions (beliefs, opinions) ob­ tained in an interview and expressed explicitly, often “symbol” in reference to those beliefs and phenomena loses that dimension of symbolic legacy and compels belonging to the spiritual heritage of folk culture. I re­ to treat it, often a priori, as a moribund Skansen, and called his thoughts also because Moszyhski’s compre­ is ready only to capture that, which is different, origi­ hension of the symbol, despite the fact that I described nal, and individual. It is not surprising, therefore, that it as anachronistic, has left a distinct imprint upon the from this perspective the symbol and symbolic inter­ attitude of ethnography towards the symbol and is pretations - as in the case of Moszyński — still appear continued up to this day in various statements. D e ­ to be something given, abstract, unreal, and literary. spite the m ultifaceted development of contemporary More, this lifeless Skansen is treated as thoroughly ex­ research into the myth and the symbol it is still pos­ amined. The symbol is still - as it was for Moszyński sible to observe in ethnography a dislike and reserva­ (from the perspective of “empirical”, anecdotic eth­ tion towards the symbol and symbolic interpretations. The symbol and symbolism continue to be treated as nography that does not transcend the world of the village of N . and informer X) - something provided a something unreal, abstract, arbitrary, and distant from the world of “authentic” folk culture. The fundam en­ priori by the interpreter. tal premise assumed by Moszyński and discernible This is why the greatest accomplishment of M ircea in his comprehension of the symbol mentioning the Eliade is, in my opinion, the fact that his studies abol­ ish the division between primitive and civilised man, basic difference between the world of the primeval, 9 �Zbigniew Benedyktowicz • THE SYMBOL IN ETHNOGRAPHY cussed the sui generis ambiguous structure of the sym­ bol (in the strict meaning of the word: "am biguous”); this structure does not possess a single meaning but presents a bundle of assorted m eanings.25 Such a cluster of meanings entails references of one meaning to another and calls for interpretation (...); regardless what word we use to express it, this task is imposed by the very nature of the symbol, which is a tangle of meaning of sorts, composed of meanings enclosed within each other... .26 In Existence and Hermeneutics Ricoeur described four fundam ental figures o f com prehending the sym­ bol via a symbol.27 The first consists of extracting and com paring numerous values of the same symbol. The second figure of com prehension entails understand­ ing a given symbol via another symbol and will thus encom pass an increasingly large range of remaining symbols dem onstrating an affiliation with the given symbol (water, stone, etc.). In the third figure, the given symbol will be com prehended via some sort of ritual and myths, and thus via other symptoms of the sacrum . M oreover, it is possible to dem onstrate - and this is the fourth figure of com prehension - how in the same symbol num erous spheres of experience un­ dergo a process of merging. This perspective shows how the symbol integrates assorted levels - cosmic, theological, anthropological, existential - binding all the levels, but not m elting it into a single unity. Such an understanding of the symbol and such decipher­ ing of symbolic m eanings refer to a type of herm e­ neutics known under various names: “amplifying herm eneutics” (from the Latin: amplificare), which expands the symbol, allowing itself to be lifted by the force of its integration,28 the herm eneutics of a “re­ turn to sources” (Eliade), “a return to things” , “the herm eneutics of listening”29 (Heidegger), and “the herm eneutics of reconstruction” (Gerardus van der Leeuw). Gilbert Durand, a French researcher dealing with symbolic im agination, encom passed this cur­ rent within a single name by including, alongside the above-m entioned authors, also the works of B ach e­ lard, and proposed: “the herm eneutics of remythization” ; remythization m eans the concentration of m eaning gathered in the m anner of grapes during a grape harvest (...).30 Here, D urand referred directly to yet another definition of the sort of herm eneutics that we find in the works of Riceour, who described this type of approach as: “the herm eneutics of recol­ lection” ; according to the m ost expressive m eaning of the word “recollection” m eans both: to recollect oneself, reminisce, as well as: to deliberate, to gath ­ er, in the m eaning used by Heidegger telling us that legein —speech is also: legein - gathering, as in: lese in Weinlese, the grape harvest.31 W orks by M ircea Eliade still constitute a challenge for ethnography and for embarking upon such recollec­ artificially intensified by science, without obliterating the differences between them and indicating that sym­ bolic thinking is both the domain of “primitive, prime­ val m an” , a psychopath, a child, a poet, a member of a village community, a representative of the civilisation of the town, archaic man, and the ultimate contem ­ porary man: It is consubstantial with human existence, it comes before language and discursive reason. The symbol reveals certain aspects of reality— the deepest aspects - that defy any other means of knowledge. Images, symbols and myths are not irresponsible creations of the psyche; they respond to a need and fulfil a function, that of bringing to light the most hidden modalities of being. Consequently, the study of them enables us to reach a better understand­ ing of man - of man as he is ... .” 20 A s we saw, upon the level of empirical material description Eliade’s reflections concur with those of Moszyński. Nonetheless, in the case of Eliade the com­ prehension of the symbol is quite different. In contrast to Moszyński’s version, the symbol is not unreal or abstract and is always enrooted in the concrete. One could describe the work of Eliade and his understanding of the symbol by resorting to words of Boris Pasternak’s Doctor Zhivago: The idea that underlies this is that com­ munion between mortals is immortal, and that the whole of life is symbolic because it is meaningful. 21 Symbolic, hierophanic reality is a reality “par excellence existent” (strong, effective) just as in the case of the hierophany of the rock (in the way it appears in folk beliefs). The symbol is not a synonym of unambiguity. Eliade used the concept of the symbol in a loose, unfettered, and frequently collateral manner with the concept of the image and the myth. Etymologically speaking, imagination/imaginatio is connected with the word: imago, im­ age, emulation, and the word: imitare with: to emulate, to recreate. The imagination, imaginatio imitates m od­ els-images, recreates them, renders them topical, and repeats them endlessly. To be imaginative means to see the world as a whole, since the power and task of im­ ages consist of showing all that evades conceptualisa­ tion. 22 That, which deserved to be stressed in the first place is the polysemantic and multi-strata nature of the symbol: the true image is, therefore, a set of meanings and not one of its numerous references.23 Such an approach to the symbol was further de­ veloped by Paul Ricoeur in one of the chapters of his hermeneutics relating to this essential feature of the symbol: the symbol provides food for thought, he wrote, adding that he would interpret the symbol in the m ost radical sense, in the spirit of Eliade, who re­ garded symbols as analogous, spontaneously shaped and given meanings. This is the case of the meaning of water as a threat, when mention is made of a flood, or as purification, when mention is made of baptism. 24 Ricoeur thus expanded reflection about the multi­ strata nature of the symbol elsewhere, when he dis­ 10 �Zbigniew Benedyktowicz • THE SYMBOL IN ETHNOGRAPHY 19 20 21 22 23 24 tions. Today, in view of the development of numerous studies on the myth and the symbol, conducted from different points of view— structuralistic, semiotic, and phenomenological 32, as well as in assorted domains, such as humanistic folkloristic 33, in the wake of stud­ ies making the effort of reinterpreting the material, ethnography cannot be protected by hiding its head in empirical sand. “Empirical” ethnography is compelled to acknowledge that there also exist the empiricism of the symbol. 25 26 27 28 *Bibliographic note: This is a slightly altered and brought up to date version of an article opening an issue of “Polska Sztuka Ludowa” on the symbol, prepared as an homage for the oeuvre of Mircea Eliade [cf. “Polska Sztuka Ludowa” no. 3/1988]. Endnotes 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 29 30 31 32 M. Czerwiński, Symbol dzisiaj, “Polska Sztuka Ludowa” 1987, no.1-4, p. 100. Ibid. Ibid. p. 104. Słownik etnologiczny, terminy ogólne, ed. Zofia Staszczak, Warszawa, Poznań 1987. Ibid., pp. 26-27. Ibid., p. 386. P Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka, selected, prep. and afterword Stanisław Cichowicz, Warszawa 1975, p. 11. S. S. Avierintsev, Simvol, in: Kratkaya litieraturnaya entsiklopediya, Moscow 1971, vol. 7, p. 826; Polish transla­ tion in: “Polska Sztuka Ludowa”, no. 3/1988, pp. 149­ 150. Quoted after: Gerd Heinz Mohr, Lexikon der Symbole, Bilder und Zeichen der christlichen Kunst, Düsseldorf, Köln 1972, p. 2. Yuri Lotman, Symbol w systemie kultury, transl. Bogusław Żyłko, “Polska Sztuka Ludowa”, no. 3/1988, p. 151, based on the original text: Y. Lotman, Simvol v sistieme kulturi, in: Trudy po znakovim sistemam, vol. 21, 1987, pp. 10-21. Quoted after: Gerd Heinz Mohr, Lexikon der Symbole, Bilder und Zeichen der christlichen Kunst, Düsseldorf, Köln 1972, p. 2. R. R. Niebhur, “Harvard Divinity Bulletin”, OctoberNovember 1989, p. 3. M. Eliade, Traktat o historii religii, transl. Jan WieruszKowalski, Warszawa 1966, p. 19. K. Moszyński, Kultura Ludowa Słowian, Warszawa 1967, vol. 2, part 1, p. 316. Stanisław Pigoń, Goście z zaświata na Weselu, in: idem, Poprzez stulecia. Studia z dziejów literatury i kultury, Warszawa 1985, pp. 442-478. Apart from writing poetry Moszyński also studied at the Cracow Academy of Fine Arts in the studio of Józef Mehoffer; cf. Wiktor Stoczkowski, Uczony - postać faustyczna, in: Szkice i próby etnologiczne, ”Studenckie Zeszyty Naukowe UJ”, Kraków 1985; cf. also. XY, Życiorys II, “Nauka Polska”, vol. 9, 1928. Cf. S. S. Avierintsev, op. cit., p. 830; cf. Osip Mandelstam, Słowo I kultura, Warszawa 1972. K. Moszyński, op. cit., p. 15. 11 Ibid., p. 317. M. Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, p. 33. B. Pasternak, Doctor Zhivago, Paris 1976, p. 44. M. Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, p. 41. Ibid., p. 36. P Ricoeur, Symbol daje do myślenia, in: Egzystencja i her­ meneutyka, op. cit., Warszawa 1975, p. 14. Ibid., p. 78. Ibid. Ibid. This is the sort of hermeneutics, which opposes the “hermeneutics of destruction”, as P Ricoeur described it (op. cit., pp. 77-94; 80). Fundamental division into two types of hermeneutics was mentioned also by Gilbert Durand: generally speaking, there are two types of her­ meneutics, thhe one that reduces the symbol to some­ thing that is (...) only the outcome (...), the symptom, and that which, on the contrary, expands the symbol, making it possible for the power of integration to rise in order to gain access to a certain type of experienced “supra-consciousness”. Cf. G. Durand, Wyobraźnia sym­ boliczna, Warszawa 1986, p. 118. P Ricoeur, op. cit., p. 81. G. Durand, op. cit., p. 119. P Ricoeur, op. cit., p. 80. On structural, semiotic, and phenomenological currents in studies on the myth and the symbol as well as their significance for contemporary Polish ethnography see: Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspi­ racje, “Polska Sztuka Ludowa”, no. 1, 2 /1980; no. 1/1981; here also an extensive biography of M. Eliade and his works together with a bibliography. In Polish ethnography I have in mind works that embar­ ked upon the effort of such a reinterpretation of ethno­ graphic sources and material, often referring to studies by M. Eliade: Joanna i Ryszard Tomiccy, Drzewo życia, Warszawa 1976; and the structuralistic works by Ludwik Stomma, Słońce rodzi się 13 grudnia, Warszawa 1981; idem, Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa 1980; second edition containing selected essays, Łódź 2002; Jerzy Sławomir Wasilewski, Podróże do piekieł, Warszawa 1979; idem, Symbolika ruchu obrotowego i rytu­ alnej inwersji, Warszawa 1978, “Etnografia Polska”, vol. XXII, fasc. 1; idem, Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa 1989. At this stage it is difficult not to express astonishment that L. Stomma's Magia Alkmeny (issued in different publications, cf., i.a. Słońce rodzi się 13 grud­ nia, op. cit., pp. 24-45) - one of the breakthrough works in Polish ethnography as regards interpretations not only of the symbolic of bonds but also a presentation of the function of the myth, integrating assorted domains of human experiences, as well as methodological consequ­ ences and the importance of his study for an interpreta­ tion of folk tradition relating to beliefs about time, space, folk demonology, etc. - has been totally ignored in the above-cited Słownik terminów etnologicznych (cf. op. cit., 1987); these works by Stomma are not mentioned in bibliographies under: Magic, or in the general biblio­ graphy. o n references to publications and reflections by M. Eliade and the application of “the hermeneutics of recollections'” in an interpretation of the symbolic structure of beliefs and folk tradition cf. also later works: Danuta Benedyktowicz, Zbigniew Benedyktowicz, Dom w tradycji ludowej, Encyklopedia Kultury Polskiej XX wieku, Studia i materia- �Zbigniew Benedyktowicz • THE SYMBOL IN ETHNOGRAPHY ły, Wrocław 1992. On the symbol in ethnography: Zbigniew Benedyktowicz, Stereotyp-obraz-symbol- o możliwościach nowego spojrzenia na stereotyp, in: Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne, fasc. 24, 1988, pp. 7-35 and idem, Portrety ’obcego. Od stereotypu dosymbolu, Kraków 2000. See also: Zbigniew Benedyktowicz, Danuta Benedyktowicz, The Home - the Way of Being. The Home in Folk Tradition, Częstochowa, 2009 33 Works by Jerzy Bartmiński are fundamentally important for the interpretation of the symbol in ethnography. Cf. Słownik stereotypów i symboli ludowych, conception and ed. Jerzy Bartmiński, vice-editor Stanisława Niebrzegowska, vol. 1. Cosmos, [part] 1, Niebo. Światła niebieskie. Ogień. Kamienie, Lublin: Wydaw. UMCS 1996, 439 pp., part 2. Ziemia. Woda. Podziemie, Lublin: Wydaw. UMCS 1999, 481 pp. The authors invariably retained the specific methodology of the description of the entry devised for Słownik..., which reviewers regarded as an original and successful solution. This fact was stressed after the publication of fasc. 1 of Słownik... by Władysław Kupiszewski, Anna Tatarkiewicz, Marian Pilot, Jacek Banaszkiewicz, and Roch Sulima in a discusssion published in: “Regiony” 1997, no. 3, pp. 2-11; Czesław Hernas, Krzysztof Wrocławski, Anna Dąbrowska, Jan Miodek, Jolanta Ługowska, Roch Sulima, Iwona Smolka, and Piotr Matywiecki in a discusssion published in: “Literatura Ludowa” 1998, no. 6, pp. 51-71; Barbara Boniecka in: “Twórczość Ludowa” 1997, no. 4, pp. 43-45; positive assessments were formulated by foreign researchers: Svetlana M. Tolstaya (in: “Zhivaja Starina”, Moskva 1997, no. 4, pp. 52-53), Alexei Yudin (“Slavynovedeniye” 1998, no. 5, pp. 98-100 and “Narodoznavchi Zoshiti” 1997, no. 6, pp. 400-403) and Kasanovic Bogdan (“Slavistika” IV, Belgrade 2000, pp. 277-278). According to Jerzy Bartmiński: It is based on a conception of “cognitive definition” built of stereotype motifs arranged into uniform and semantically cohesive sets resolving questions about the place of the given entry (object) in the system of inner relations (collections, oppositions), its appearance, origin, application, etc. The principle of building entries in the Lublin Słownik is the division of explication and documentation; in the latter, contexts are grouped according to genres that can be discove­ red also in traditional folklore. The purpose of thus created entries is the reconstruction of particular fragments of the folk image of the world seen by a carrier of traditional folk culture. Work on Słownik... is being continued; starting with issue no.1. 2007, the quarterly “Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, published at the Institute of Art at the Polish Academy of Art, proposes successively selected entries prepared for consecutive volumes of Słownik... (cf. Jerzy Bartmiński, Słownik stereotypów i symboli ludowych; Dorota Piekarczyk, Joanna Szadura, [entry] Chaber; as well as Czesław Robotycki, Przeciwko Kopalińskiemu w stronę Bartmińskiego - o Słowniku stereotypów i symboli ludowych, “Konteksty Polska Sztuka Ludowa” no. 1/2007). 12 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6339041df16e27baf8f3f714ec079369.pdf eb65177b1b3f283cadd0035f53bc8dc4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6530 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6102 Title A name given to the resource The Work and the "Boundary of Meaning"/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.277-281 Creator An entity primarily responsible for making the resource Juszczak, Wiesław Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text aul Claudel wrote in his Journal from 1910 that it is important to always possess a strong feeling of reality and hard facts. This statement could be referred to assorted life situations. But Claudel was thinking of a special state of affairs: the stand assu­ med by the artist and his task. The word "reality” must at this stage bring to mind yet another note made by the poet four years earlier, when he wrote that he had been thinking not of a reality accessible to our senses but a “total reality of things visible and invisible”, the base of truly universal poetry. Claudel returned to this reflection upon many oc­ casions, i.a. in Positions et propositions, published in 1928, when he announced that the matter of poetry are not dreams, illusions or thoughts but sacred reality, in which we are enrooted for always: a universe of the vis­ ible to which Faith grants a universe of the invisible, all that gazes at us and which we contemplate. All is the work of God, lauded by the songs and poems of the greatest poets as well as the songs of the most modest of birds. Poesis perennis does not devise its themes but in­ cessantly returns to those suggested by Creation, in the manner of our liturgy, of which we never tire just as we do not grow weary of the seasons of the year. The pur­ pose of poetry is not, as Baudelaire maintained, to reach the bottom of Infinity in order to discover novelty but, on the contrary, to attain the bottom of the finite so as to arrive at that, which is inexhaustible. In a travesty of Jesus: He that is not with me is against me; and he that gathereth not with me scattereth (Matthew 12,30; Luke 11,23) Claudel added that only truth links and con­ nects all, while all that, which is not truth, disperses. We accept that an authentic work of art discloses or at least intends to reveal or render closer that, which in a domain other than reflection on art is described as the boundary of meaning. This term comes from the philosophy of religion or, to put it as extensively as pos­ sible, the study of religion. Religion in Essence and Mani­ festation: A Study in Phenomenology by Gerardus van der Leeuw disseminated this term, borrowing it from a today already less known work, namely, Types of Men by Edu­ ard Springer (published in 1914), who wrote that the religious meaning of things is the one beyond which no further or more profound meaning may hide. This is the sense of entirety, the last word. Such meaning, however, will be never comprehended and such a word will be never uttered. They shall always remain above us. Ul­ timate sense is an ever-revealed mystery that, however, keeps on being concealed. It denotes a path leading to the ultimate boundary where only one thing is compre­ hended: all understanding remains “on the other side”. Ultimate sense is thus the very limit of meaning. Karen Blixen died in 1962. Immediately before she said in an interview given on Danish Radio, i. a. that inspiration is composed predominantly of all experi­ ences comprising a unity thanks to which that, which P 277 WIESŁAW JUSZCZAK The Work and the "Boundary of Meaning” we usually find so difficult to understand suddenly be­ comes lucid and appears to have been bestowed upon us in the manner of a gift. An excellent commentary to this statement is a fragment from a biography by the writer Judith Thur­ man, who noted: the sentence “I understood every­ thing” or “suddenly, I comprehended everything” appears in the writings of Karen Blixen almost as a liturgical formula. It signifies an awareness of the great mystery that each one of us carries within, buried in the past and now suddenly discovered, describing mo­ ments that disclose the very skeleton of our identity. This sketch is an outcome of attempts at comment­ ing on Babette’s Feast (Babette’s gaestebud, 1987), Gabri­ el Axel’s film adaptation of a novel written by Karen Blixen in English in 1950. The novel was included in Anecdotes of Destiny, a collection issued in 1953. Babette’s Feast occupies an exceptional place in the oeuvre of Karen Blixen: it is her masterpiece or belongs to a group of her most complete works. A xel’s film, a faithful transposition of the original, attains the same extremely high level, so rare in cinematographic art. It is and will undoubtedly remain one of the masterpiec­ es of film. Nonetheless, due to the fact that as befits a masterpiece it is known to a rather narrow audience it seems necessary to propose at the very onset the simplest possible and, unfortunately, rather abridged introduction at least to its theme. In the story the plot takes place in the small N or­ wegian port town of Berlevaag. The film transferred it to Denmark and a seacoast village in the northern part of a peninsula. Here, probably at the beginning of the 1920s, lived a pastor who in time gathered disciples or believers from among simple fishermen and sailors. Certain features of this congregation could point to the impact of Swedenborg. A t this stage, however, it suffices to add that the movement aimed at a revival of religious life, initiated by the pastor, spread across the country, gaining followers among the high strata of the nobility and at the royal court. �Wieslaw Juszczak • THE WORK AND THE “BOUNDARY OF MEANING The pastor married late and soon became a widow­ er. Alone, he brought up two daughters, Martina and Philippa, christened after Luther and Melanchton. Their upbringing must have been stern; moreover, the pastor did not want the girls to leave home, declaring that their assistance would be always indispensable in view of his vocation. The daughters did not protest, but upon two occasions the extraordinary beauty and enchanting voice of the younger one disturbed the un­ ruffled course of their life. First there appeared at the pastor’s house Lorens Loewenhielm, a young officer from a well-born family, in love with Martina. He had gained access thanks to a pious aunt, a long-time supporter of the pastor’s activ­ ity whose country residence was located nearby. The young man, however, soon understood that he would be unable to win over the girl and after telling her that he found out for the first time that fate is cruel and that there are certain impossible things in the world, he left for always - or so it seemed at the time. N ext there arrived on a sightseeing tour a bril­ liant French singer, Achille Papin, who had just per­ formed at the Royal Opera in Stockholm. Having seen Philippa and heard her astonishing voice in church he decided to share his life and career with her. He suc­ ceeded only insofar as the pastor permitted him to give the young girl several singing lessons. Philippa, how­ ever, resigned from them, evidently uncertain about her feelings for the teacher. Many years later, Achille wrote a letter to the sisters requesting that they would take the person delivering it, a certain Babette Hersant, under their care. A t the time of the Paris Commune Babette had lost her husband and son and was forced to flee from France. Her nephew, working on a ship belonging to the Scandinavian fleet, could take her along. Achille Papin recalled the pastor’s home and presented her with a letter of recommendation informing that Ba­ bette was an excellent cook. The two sisters, living very modestly (their father had passed away a long time ago), devoted all their funds to charity and thus concluded that they could not afford a housekeeper. Babette pleaded to permit her to stay and work free of charge, claiming that this was the last chance in her life. The sisters were compelled to relent. Upon a certain occasion Babette mentioned that the only bond with her homeland was a lottery ticket purchased a long time ago and renewed yearly by one of her Parisian friends. More than ten years after hav­ ing settled down in her new place of residence she re­ ceived the news that she had won the first prize: 10 000 franks. This event coincided with the hundredth anniversary of the pastor’s birth, which his daughters intended to celebrate. Babette convinced them to al­ low her to cook a French-style dinner on that day, for which she would pay with her winnings. Having over­ 278 come their doubts, Martina and Philippa consented, especially considering that this was Babette’s first re­ quest and, they believed, the last one before her now likely departure for France. Babette had become rich and, in their opinion, the cost of a single reception would not affect her resources. Despite considerable anxiety caused by the scale and type of purchases preceding the dinner, the evening was a success. Even more so since it especially impressed, and was appreciated by a totally unexpected guest announced almost at the last moment. This was Lorens Loewenhielm, now a retired general, who had enjoyed an imposing career and for years represented his country at the court of St. Petersburg and Paris. The striking features of both the novel and the film are unusually concise narration and the simplicity of all applied means. This simplicity and aptness serve, al­ ready on the outside, the essential expressive effect of the whole dramatic construction, basically identical in both works and granting the illusion of reality to things and events that are by no means obvious but puzzling and uncommon. That which should be regarded as openly improbable is rendered credible in assorted ways, one of them being the precisely defined historical qual­ ity of facts. We know, for instance, that the closing and, at the same time, main link of the plot takes place on 15 December 1885 and thus that the pastor was born in 1785. We also learn that Martina was born in 1836 and Philippa - in 1837, that Lorens paid his first visit to the pastor’s house in 1854, and that Achille Papin came a year later, that Babette arrived in 1871, etc. This whole network of dates, given directly or eas­ ily recreated, aims, first and foremost, at rendering real all those unlikely coincidences that bring to mind an intervention of supernatural forces and that in a ra­ tional order should be regarded either as confabula­ tion or a challenge to faith. On the other hand, fate or Providence reveals its power through an improbable symmetry of events. All the sequences aim at a single point designated by the dinner given by Babette. Unfulfilled feelings and crossed plans are realized, disclosing their concealed order and meaning, becoming ultimately the reason for an explanation of the central event and finding their elucidation within it. In this manner, the despot­ ic nature of the pastor and his egocentrism, only os­ tensibly justified by noble vocation, are as if overcome and vanquished, but actually reveal themselves in the unexpected truth of their essential effects. The love of Lorens for Martina and of Achille for Philippa, timidly reciprocated but instantly stifled, now triumphs at a totally different level. Thanks to the singer Babette found herself at the home of the pastor’s daughters. Owing to the general’s seemingly accidental but nec­ essary presence at the dinner table and the experienc­ es that he pursued owing to failed love the greatness of �Wieslaw Juszczak • THE WORK AND THE “BOUNDARY OF MEANING Babette’s feast can be duly appreciated, since the meal is a great work of art and Babette - a remarkable artist. This is the way in which cards dealt by fate are shown. Suddenly, we decipher the heretofore-concealed plan and discover the essence of the game. The impact of grace can ultimately come to the fore via the artwork and in a place created by the latter. General Loewenhielm rises to say a single sentence: But the moment comes when our eyes are opened, and we see and realize that grace is infinite. In this fashion we discover the topic of Babette’s Feast, its theme and most profound contents. This is a story about a work of art and the revelation of grace - some­ thing that might be described as coup de grâce, if this ex­ pression were to be freed of its idiomatic meaning Let us repeat: according to Babette’s Feast a work of art describes and as if discloses the place that is to be struck by the “bolt of grace”. Each of the two motifs (“religious” and “artistic”) of the story and, naturally, the film, can be separated more clearly only at an analytical level, possesses to a certain extent separate sigs of recognition, and con­ trasts with the other. The text of Babette’s Feast is full of open or con­ cealed - at times travestied - Biblical quotations. Mem­ bers of the pastor’s congregation at times speak in the words of the Bible (e.g. the story about the cluster of grapes comes from The Book of Numbers, and about the treacherous nature of language - from The Epistle of St. James). The theme from Psalm 85: Mercy and truth are met together; righteousness and peace have kissed each oth­ er recurs several times. One of the hymns sung by the congregation and composed, as we learn, by the pastor alludes to sentences repeated by St. Matthew (7, 9-10) and St. Luke (11, 11): Or what man is there of you, whom if his son asks bread, will he give him a stone? Or if he asks for a fish, will give him a snake? It is said that Babette was the dark Martha in the house of two fair Marys. The feast is associated with two New Testament events the Wedding at Cana and the Pentecost, the second being recalled as follows: Of what happened later in the evening, nothing definite here can be stated. None of the guests later on had any clear remembrance of it. They only knew that the rooms had been filled with a heavenly light, as if a number of small halos had blended into one glorious radiance. Taciturn old people received the gift of tongues; ears that for years had been almost deaf were opened to it. Time itself had merged into eternity. Long after midnight, the windows of the house shone like gold, and golden song flowed out into the winter air. A t the onset Babette and the theme of artistic crea­ tivity are defined by a sombre ambiance. Karen Blixen (as well as Axel and the brilliant Stephane Audran playing the part of Babette) masterfully outlines a por­ trait of the protagonist: simple and obvious, puzzling and undefined, full of unexpected possibilities inces­ 279 santly revealed and realised. Into the world formed by the pastor Babette introduced multi-faceted outland­ ishness derived from her biography, customs, language and religion. She does not demonstrate this trait but also does not reject it. A t the same time, she enters a to­ tally new environment and almost blends with it while remaining essentially mysterious and unknown. When the circumstances allow her to disclose that what she regards as most important - her vocation and talent, there emerges also something that defines her strange­ ness to the very end: some sort of a pagan feature con­ taining the idea and form of an offering. The originally blurred outlines of this form give rise to fear and outrage among everyone. In a single mo­ ment, the whole trust that had been bestowed upon Ba­ bette for the past fourteen years disappears and someone even proposes to ignore her suspicious and undoubtedly sinful gift and to treat it with silence and indifference. A t that particular moment no one, and up to the end almost no one infers an offering in the French women’s caprice or is capable of assessing its dimensions. In contrast to the obvious grace suffusing the con­ tents of the life of the pastor’s daughters Babette’s of­ fering is - not only ostensibly - dark, impenetrable, violent and cruel. Regardless of the sophistication that ultimately comes to the fore in its outcome, its sources contain something primeval. First and foremost, it is again due to this trait that the offering is “pagan”. A t this stage, the film by Gabriel Axel adds something to that, which Karen Blixen merely suggested and which at first glance appears to be fleeting. The sequence of preparations for the feast shows mounds of slaughtered animals; next, we watch many other first-hand testimo­ nies of unrestrained extravagance, the end result being an image of frenzied wastage and destruction, a “pot­ latch” in which, as it turns out at the end, the sum of 10 000 franks, enormous at the time, simply vanishes. This “pagan” character of the feast, which, as has been mentioned, became apparent rather prior to the feast than in its course, compels us to regard Babette’s offering in religious categories. In this context, “pagan” means primarily “cult”, “religious” and belonging to a different religious order than the one universally preva­ lent in the given environment. In the novel the image of the feast is humbler than in the film and apart from the story about the gigantic turtle, which appears in the kitchen and terrifies Mar­ tha, it says little about the backstage preparations. The general recognises and admires the brands and vintage of the wines. He also knows the particular dishes: turtle soup, blinis Demidoff and cailles en sarcophage, the latter being the trademark of Babette Hersant and her artistry at the Parisian “Café Anglais” restaurant famous for her cuisine. In the story Lorens Loewenhielm reminisces but does not exteriorise his recollections. In the film, on the other hand, he speaks but his remarks do not �Wieslaw Juszczak • THE WORK AND THE “BOUNDARY OF MEANING produce any sort of reaction or understanding among the listeners. In both cases, therefore, data that would make it possible to finally unveil the mystery of the feast, i.e. to identify Babette, are not associated. The general never saw her in Paris nor will he see her here. He rec­ ognizes the work, which he once admired but does not attempt to deduce by what miracle it had made its way to the pastor’s home. In a certain sense his reaction is correct: he distrusts sensual evidence and succumbs to that, which he regards as improbable and thus cannot be considered “real” according to commonly observed rigours. In doing so, he accepts the order into which he had been introduced, although he is unable to explain it. General Loewenhielm stopped eating and sat immov­ able. Once more he was carried back to that dinner in Paris of which he had thought in the sledge. An incredibly recher­ che and palatable dish had been served there; he had asked its name from his fellow diner, Colonel Galliffet, and the Colonel had smilingly told him that it was named “Cadies en Sarcophage”. He further told him that the dish had been invented by the chef off the very café in which they were din­ ing, a person known all over Paris as the greatest culinary genius of the age and —most surprisingly —a woman! “And indeed”, said Colonel Galliffet, ”this woman is now turning a dinner at the Café Anglais into a kind of love affair —inot a love affair of the noble and romantic category in which one no longer distinguishes between bodily and spiritual appetite or satiety! The term “romantic” used here is by all means justi­ fied. The cited dialogue should be situated somewhere at the turn of the fifth decade of the nineteenth centu­ ry. Romanticism, devised as an artistic current, was still alive and although its tide was declining and becom­ ing dispersed it grew increasingly universal. Mentioning cailles en sarcophage Karen Blixen described the stylistic features of Babette’s work and evoked the historicalarchaeological predilections of the period as well as its macabre-grotesque inclination towards "creating an atmosphere”. The name of the dish contains all: from subjection to fashion to the use in culinary art of inspi­ rations stemming from the great spiritual discoveries of the epoch. Moreover, let us add, it again suggests some sort of a cult ceremony, a ritual and an offering. The speech given by General Loewenhielm disclos­ ing the moral and religious meaning of Babette‘s feast is preceded by a brief comment on the impact of wine. Once more we come across an echo of The Acts of the Apostles. The miracle of glossolalia that occurred on the day of the Pentecost was commented in two ways by those gathered around the supper table (2,12-13): And they were all amazed, and were in doubt, saying one to an­ other, What meaneth this? Others mocking said, These men are full of new wine. The novel similarly justifies and appears to use ra­ tional arguments to hide the general’s irrational behav­ 280 iour. For all practical purposes, we may perceive the influence of some sort of inspiration stemming from unidentified sources. But, as we had already mentioned, the narrator prefers to remain firmly on the ground: Then the General felt that the time had come to make a speech. He rose and stood up very straight. Nobody else at the dinner table had stood up to speak. The old people lifted their eyes to the face above them in high, happy expectation. They were used to seeing sailors and vagabonds dead drunk with the crass gin of the country, but they did not recognize in a warrior and courtier the intoxication brought about by the noblest wine of the world. “Mercy and truth, my friends, have met together," said the General. “Righteousness and bliss shall kiss one another". He spoke in a clear voice, which had been trained in drill grounds and had echoed sweetly in royal halls, and yet he was speaking in a manner so new to himself and so strangely moving that after his first sentence he had to make a pause. For he was in the habit of forming his speeches with care, conscious of his purpose, but here, in the midst of the Dean’s simple congregation, it was as if the whole figure of General Loewenhielm, his breast covered with decorations, were but a mouthpiece for a message which meant to be brought forth. “Man, my friends,” said General Loewenhielm, “is frail and foolish. We have all of us been told that grace is to be found in the universe. But in our human foolish­ ness and short-sightedness we imagine divine grace to be finite. For this reason we tremble ...” Never till now had the General stated that he trembled; he was genu­ inely surprised and even shocked at hearing his own voice proclaim the fact. “We tremble before making our choice in life, and after having made it again tremble in fear of having chosen wrong. But the moment comes when our eyes are opened, and we see and realize that grace is infinite. Grace, my friends, demands nothing from us but that we shall await it with confidence and acknowledge it in gratitude. Grace, brothers, makes no conditions and singles out none of us in particular; grace takes us all to its bosom and proclaims general amnesty. See! that which we have chosen is given us, and that which we have refused is, also and at the same time, granted us. Ay, that which we have rejected is poured upon us abundantly. For mercy and truth have met together and righteousness and bliss have kissed one another”. This moment of illumination in which everything that the general had experienced in his life appeared as a “logical whole” now suddenly assumes meaning, re­ veals its deep sense and comes into being thanks to Babette’s work. The feast, an artistic creation, delineates, as has been said, space that makes possible perception, experience and comprehension totally different from their “ordinary”, common or pragmatic counterparts. A feast conceived as a work of art places its participants vis a vis complete reality revealing all its dimensions. �Wieslaw Juszczak • THE WORK AND THE “BOUNDARY OF MEANING The densification and intensification of the sensual is such that it appears to undergo a crisis of sorts. On a daily basis, the firm cohesion of the visible cracks and ensuing fissures contain invisible perspectives of things, domains of “the invisible”. Such a work is attainable thanks to sacrifice. Each great work possesses something of an offering. It either is an offering or originates from it; similarly to the offer­ ing, it does not “communicate” anything to those who come into contact with it or, to put differently, those who find themselves within its range. The probably most prominent message of Babette’s Feast is contained in the discovery and process of ren­ dering aware of the work of art both as the concentra­ tion and liberation of a certain force and energy that it would be most correct to describe as the force of the truth - such a work takes us into its possession, embrac­ es us, and compels us to participate in it. It is impossible, therefore, to speak about the reception and recipients of that, which has taken place and emerged in the act of creation. Babette’s Feast shows how regardless of “com­ petence” and even of will, willingness and resolutions the work captivates those who had been drawn into its orbit. And how regardless of experience, knowledge, and even the state of consciousness it allows and forces to see that, which it cannot indicate even indirectly or ostensibly: to see “total reality” and the “sense of the whole”, to reach the “boundary of meaning”. When Lo­ rens Loewenhielm speaks about grace and Babette ad­ mits that if she offered all that she could give then she offered others perfect happiness they are both express­ ing the same: experiencing an infinite, limitless whole. That which we have chosen is given us, and that which we have refused is, also and at the same time, granted us. Let us repeat: great art is the reason why we become its substance, the “matter” of its works. The novel and the film end with a conversation containing a unique and artistically important creed. In this case, the text of the novel is much more extensive than the film version of the dialogue. Martina says: “We will all remember this evening when you have gone back to Paris, Babette”. Babette said: “I am not going back to Paris”. “You are not going back to Paris?” Martine ex­ claimed. “No, ” said Babette. “What will I do in Paris? They have all gone. I have lost them all, Mesdames”. The sisters’ thoughts went to Monsieur Hersant and his son, and they said: “Oh, my poor Babette”. “Yes, they have all gone", said Babette. “The Duke of Morny, the Duke of Decazes, Prince Narishkine, Generał Galliffet, Aurelien Scholl, Paul Daru, the Princes Pauline! All! “ . The strange names and titles of people lost to Ba­ bette faintly confused the two ladies, but there was such an infinite perspective of tragedy in her announcement 28 1 that in their responsive state of mind they felt her losses as their own, and their eyes filled with tears. A t the end of another long silence Babette suddenly smiled slightly at them and said: “And how would I go back to Paris, Mesdames? I have no money”. “No money?” the sisters cried as with one mouth. “No” said Babette. “But the ten thousand francs? The sisters asked in a hor­ rified gasp. “The ten thousand francs have been spent, Mesdames”, said Babette. [...] The ladies still did not find a word to say. The piece of news was incomprehensible to them, but then many things tonight in one way or another had been beyond comprehen­ sion [...] “Dear Babette”, she said softly, “you ought not to have given away all you had for our sake”. Babette gave her mistress a deep glance, a strange glance. Was there not pity, even scorn, at the bottom of it? “For your sake?” she replied. “No. For my own”. She rose from the chopping block and stood up be­ fore the two sisters. “I am a great artist!” she said. She waited a moment and then repeated: “I am a great artist, Mesdames”. Again for a long time there was deep silence in the kitchen. Then Martine said: “So you will be poor now all your life, Babette? “Poor?” said Babette. She smiled as if to herself. “No. I shall never be poor. I told you that I am a great artist. A great artist, Mesdames, is never poor. We have something, Mesdames, of which other people know nothing. [...] “But all those people whom you had mentioned,” she said, “those princes and great people of Paris whom you named, Babette? You yourself fought against them. You were a Communard! The general you named had your hus­ band and son short! How can you grieve over them?” Babette’s dark eyes met Philippa’s. “Yes", she said, "I was a Communard. [...] And those people I named, Mes­ dames, were evil and cruel [...] But all the same, Mesdames, I shall not go back to Paris, now that those people of whom I have spoken are no longer there". [...] “You see, Mesdames [... ] those people belonged to me, they were mine. They had been brought up and trained, with greater expense than you, my little ladies, could ever imagine or believe, to understand what a great artist I am. I could make them happy. When I did my very best I could make them perfectly happy”. [...] “It was like that with Monsieur Papin too" [...] “He told me so himself: ‘It is terrible and unbearable to an artist, ’ he said, ‘to be encouraged to do, to be applauded for doing, his second best’. He said: ‘Through all the world there goes one long cry from the heart of the artist: Give me leave to do my utmost!”. June-November 1992 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71d25cb6bf3d812395c3f2b8bf61b6c3.pdf 061b756739c24b714ff80df0ba79f80b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2143 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe - Polska Żydzi - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1991 Title A name given to the resource The World that Ceased to Exist/ LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.231-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, vol. 79, 1995 OLGA GOLDBERG-MULKIEWICZ Hebrew University Jerusalem REFLECTIONS THE WORLD THAT CEASED TO EXIST. ON THE STUDY OF CULTURE OF POLISH JEWS Studying a culture that an anthropologist has not had a direct contact with is not a new phenomenon in our discipline. Already during World War II, a seminar of Ruth Benedict inspired papers whose authors were drawing from other, non-traditional sources, looking for materials that would replace a field interview or observation (Mead, Matraux, 1953). The papers written in the seminar concerned "inaccessible" cultures; the reasons why anthropologists were not able to conduct their research in situ, i.e. among the people they were interested, were of a political nature. The time of war created a specific situation; on the one hand, it was difficult to cross the border, but on the other, there was a need to acquire knowledge about societies that were either on the enemy's side or that were conquered. Because of the post-war division of the world, the methods applied in anthropological studies conducted at a distance were for some time still continued and improved, despite repeated criticism of the very essence of such studies and their purposes, and despite many objections concerning the employed methodology. In time, the methods developed in that period became outdated, and studies conducted at a distance were discontinued. Nonetheless, it should be emphasized that they provided grounds for a discussion about the possibilities of carrying out anthropological studies on cultures that ceased to exist at all as a result of a disaster caused by the war. This refers also to the possibility of studying the culture of Eastern European Jews. The aftermath of the total extermination of Jewish people in the territory of Eastern Europe during World War II was not only that the people were killed, but also that to a large degree the material culture and the art that represented that culture vanished too. The task that the anthropologists interested in traditional Jewish culture had to face involved the development of methods which would permit reconstruction of what had been destroyed during the war. The task was the more difficult that in the period preceding the Holocaust, studies on traditional Jewish culture had only just begun �232 (Weinreich, 1959) l. The first thing to do was then to start an intensive search for all kinds of materials scattered outside the Jewish ethnographic literature on that subject (Goldberg-Mulkiewicz, 1988). Particular authors to a large extent relied on fiction in Yiddish which possessed a fair share of authenticity. The ethnographic photo archives were extended, and their goal was not only to collect old photo albums and family pictures, but also to copy the already published photographs that were of value for the ethnologist2. A campaign for the search for preserved works of art and culture was also organized, and is still continued by museums. Recently, a campaign for documenting the artifacts related to traditional Jewish art has been launched 3. There is no doubt, however, that of all those sources of information about the traditional Jewish community the most essential is direct contact with respondents, and - if possible - with the area previously populated by the community. It should be emphasized that the Jewish community was closely linked with its traditional place of living. Such links, strengthened by many historical and religious reasons, on the one hand united the Jewish community, but on the other, separated it from the non-Jewish neighbors. In Eastern Europe, and primarily in Poland, all these processes led to the formation of a specific provincial Jewish culture whose model has been classified as a characteristic cultural unit among other traditional territorial groups. Hence, by using the commonly accepted name shtetl, we mean not so much a geographical area, a definite place, an Eastern European town, as it may be suggested by a literal translation of the word, but rather a Jewish community that lived there4, a community of a specific structure, governed by its own, strictly defined laws which, on the one hand, resulted from particular historical processes, but on the other, remained subject to the commandments of Jewish religion. A standard approach often taken by scholars interested in the Jewish town - which actually still seems valid - involves referring to the memory of those who survived the Holocaust. Such an approach, however, often faces many of obstacles that the contemporaries are not always aware of. l The publications which I am quoting in the present paper are certainly not lhe only ones pertaining to the problematic. I believe, however, that they are lhe most characteristic or contain the most interesting data. l The largest one is in New York in the YIWO. 3 The center of Jewish documentation of traditional art founded at Hebrew University in Jerusalem has in its archives descriptions and photographs of individual artefacts of all the Jewish groups of the diaspora and Israel, including Poland. 4 The term shtetl that I am using here in reference to the Jewish town does not imply that I exclude the existence on the same territory of a Polish population next to the Jewish one. Still, such an approach is justified by the homogeneity of the Jewish community and separate laws lhal governed it. �233 Because of the tragedy of war only a few Jews from Eastern Europe have survived. Those who came back to their homeland for a longer period of time are exceptional, and we know only of few cases of Jews who decided to stay in the same town in which, they had lived before. There are many, mainly psychological, reasons for the above, which definitely reaches beyond the scope of this paper. The research on the residual traditional Jewish communities in Poland provides data about the mobility of Jews in the postwar period or about the development of new local groups in which, however, one should not look for traces of continuation of the tradition from before the war 5. A large Jewish diaspora originating from the area of our interest to which the anthropologist automatically refers does not constitute a group of uniform cultural features - as it is assumed by most contemporary researches. On the contrary, this community is highly differentiated, and the differences are of various nature. It is very difficult to establish features that would unmistakably identify those differences; nevertheless, I will try to indicate the aspects which should not be neglected, especially since some of them are very helpful in evaluating the material presently obtained from respondents. For the contemporary researches, a crucial issue is the time when his or her respondent left the area of our interest. Apart from such an obvious factor as the age at which he or she left, it is also necessary to identify and take into account the causes of displacement. Ideological reasons and involvement in the Zionist movement highly contributed to a more objective opinion about the Jewish population that stayed in Poland and its living conditions. Departure caused by the growing anti-Semitism or by hunger left wounds that were hard to heal and thus tinted the relations with subjectivism. The postwar emigration - in particular its later waves of 1956 and 1968 - mostly encompassed people engaged in the life of Polish society who only reluctantly recollect the period under investigation. The problem of objectivism or of the most often encountered idealization of the memories of one's youth, either conscious or even unconscious selection of these memories (Goldberg-Mulkiewicz, 1991), will be left outside the scope of the present paper. To properly define the research problematic and, as a consequence, to obtain valid results, it is also important to take into account the place of settlement of the contemporary respondent. For the most part, Jews that live in the countries of diaspora, in particular in the United States or in South America, observe the tradition inherited from their countries of origin 6 and in 5 This was proved by the field studies performed among the Jewish population belonging a local religious group in Łódź. M ost of its members settled down in this town after the war, yet majority of them eame from the area that now is outside Poland. ó Here we should be very careful and distinguish the studies on the transformation traditional provincial culture in groups of the diaspora from those which aim at reproduction the traditions observed in the town. to the of of �234 the first place, from the town they or their parents left behind. The communities living in Israel are engaged in this kind of activity to a much lesser extent. The reasons for rather ambivalent attitudes of the inhabitants of Israel to their past in the diaspora should be sought in their involvement in the problems of the state. Besides, already in the interwar period the Zionist emigration consciously reduced its ties with the country of origin, thus obeying one of the fundamental laws of its ideology which advocated breaking with the tradition, developing a new society, and building up a new country based on new and completely different laws. Such an approach to the past was continued in the period of formation and development of the state of Israel, which favored the unification of its inhabitants coming from many different parts of the world. The basic goal of many compatriots from Eastern European towns who were very active in Israel was to save Jewish communes from oblivion. This has been manifested first of all by publishing a book commemorating the past life in Europe (Goldberg-Mulkiewicz, 1991) and by organizing an event on the occasion of any anniversary of the extermination of a particular community to commemorate those who were killed. The main concern of the compatriots is to strengthen the ties among the former inhabitants of the town that presently live on different continents and to pass down to the children and grandchildren the memory of the native shtetl. However, most descendants are not interested in studying their family past 7. Taking into account the stratification of Jewish communities, we should look for the traces of life in diaspora among the strata closer to tradition, i.e. primarily among the orthodox Jews. They cultivate knowledge of the language of diaspora, which is Yiddish, respect the traditional intragroup social strafification, wear the old clothing of Polish Jews and observe some elements of rituals brought from Eastern Europe. Without any doubt then it can be claimed that the Hasidic groups, both in Israel and in other countries of diaspora, continue some of the shtetl traditions contained in many aspects of their culture. Still, we must remember that such Jews form self-contained communities conforming to only one tradition, that of a definite Hasidic court, which displaces other, no less important and sometimes even richer, components of the shtetl culture. If we rely on the Hasidic tradition only, we will make an often committed mistake and overemphasize the importance of the contribution of the Hasidim to the global picture of life in the shtetl community. It should be stressed that the popular image of a town inhabited 7 Evidence in support of a lack of close interest in the former town includes the fact that, when asked about the place of origin of their parents, contemporary young people can often supply the name of the town, yet in most cases they are not aware where it actually was or is, whether it was big or small, etc. Only the recently started school trips of Israeli students to Poland have somewhat strengthened their ties with the place of origin of their parents. �235 exclusively by the Hasidim is simply wrong; in most cases it is based either on postwar literature or on mass media which in this way try to reconstruct the world of Polish Jews that perished. Undoubtedly, the Hasidic groups constituted the most distinct and colourful social communities, and as such they remained in the memory of their former neighbors, yet they were not the only inhabitants of a Jewish shtetl. By referring to the memory of our informers we force them to reconstruct the world of their childhood and youth. As regards the settled society or immigrant groups that were for many reasons displaced some time ago, this reconstruction seems to be a relatively easy task. However, studying the Jewish community, we deal with a different problem. In this case, the recollection of the world of youth implies both the resurrection and extermination of this world, which is why it is not always possible. Right after the war many anthropologists had to give up their studies among the Jewish immigrants because the respondents were not able to recollect the world that had ceased to exist. Reluctance to remember the tragic past has been encountered by anthropologists even to the present. Studying a culture that perished in reality, but exists in the memory inevitably imposes some restrictions on the topic under consideration. We must be aware of the impossibility of obtaining some data, of the deformations resulting from an ordinary process of idealization of one's past, of the stereotypization of the Eastern European Jewish tradition, and of the assumption by the respondents of the structural model of the Jewish town that was commonly accepted by fiction (Miron, 1981; Weissenberg, 1930), mass media or some anthropological studies (Zborowski, Herzog, 1953). A scholar should not ignore a frequently occurring phenomenon of subjection of the respondents to the influence of other traditional societies, which blurs the recollected picture of their hometown. Under the influence of their new societies the respondents tend to submit their own recollections to those derived from the stories of their present neighbors who in the past lived in a completely different region of Poland, yet now at the new place along with the respondent form a group of former residents of Eastern Europe. Another factor that should be taken into account in a attempt to base our studies on a model most closely related to the Eastern European Jewish town, is that we also are subject to the process of mythologization. As we know, myths differ and they do not have to be complementary. The most common myth refers to the supposed dominance of Hasidic culture and its overwhelming influence on all walks of life in a shtetl. The Hasidic culture as the most colourful feature of the Jewish community that destinguished it most visibly from the neighbors has been most perspicuously preserved - as it was already mentioned - in the memory of non-Jews. A considerable charge of mysticism, so characteristic of the Hasidim, created in the Jewish tradition �236 a unique picture of the Hasidic community. A direct consequence of the above has been the myth of shtetl living in a state of ideal harmony, in accordance with the law of the Hasidic tradition fixed in Jewish fiction and in other arts such as film or theater. Beside this myth, there is also another one, widely known from literature (Weissenberg, 1930), which shows the poverty of a Jewish town and its hopeless life devoid of any prospects as well as the necessity to rebel against such a situation 8. The third myth concerns the picture of a town created by Księgi pamięci [Books of Memory] (Goldberg-Mulkiewicz, 1991) which overemphasizes the significance of the activity of cultural and social organizations, in particular of youth groups cultivating the ideology of Zionism. Defying the commonly accepted mythologization of the traditional shtetl and recognizing the need to collect materials from the respondents as quickly as possible, a few years after the war studies on the atlas of Jewish culture and language in Eastern Eurpe were launched; they were considered the most important and also the most possible kind of studies to carry out (Weinreich, 1960). That implied a shift of focus from a local Jewish community to a considerably larger group, including the core of the Ashkenazi Jewry as a whole9. The organizers of these studies, primarily conducted in the United States, relied on a valid assumption that the language of immigrants remained the most resistant to all kinds of influences that memory cannot resist. The results of these studies have significantly extended the scope of knowledge about the Jewish community in general. First of all, the studies provided grounds for finding out and presenting on maps not only the difference in the dialects of Yiddish, but also for formulating conclusions about regional differentiation of particular cultural phenomena as well as about family and annual rituals and traditional folk culture. Moreover, the results of the studies allowed the formulation of a hypothesis suggesting a new division of the Yiddish society into regional groups. They proved that the areas populated by Jews did not overlap with the boundaries that marked cultural differences among the non-Jewish inhabitants of the same area (Weinreich, 1962). It is regrettable that contemporary anthropologists very rarely use in their studies the data from this atlas, which are essential in research on larger areas. However, even dealing with territories of a smaller geographical range, we should not forget that the regional boundaries were often disturbed by the high mobility of the Hasidic communities. The Hasidim visiting the courts of their saintly rabbis which were sometimes very distant from one another met there inhabitants of 8 The conviction about common poverty of the Jewish masses in Poland before World War II has been lingering on till today in many countries of the diaspora. 9 In time the studies have been expanded to include also the Askhenazi Jewry living in Europe. �237 other, often equally remote regions. From their gatherings, especially those related to holidays, they brought to their hometowns traditions celebrated in the courts of the rabbis along with elements of culture borrowed from their coreligionists from other parts of the country. This was manifested by popularization of traditional music of other regions, tales and legends constituting oral folklore, and the acceptance of individual components of different rituals or elements of traditional clothing, particularly of men. Another field that was relatively slightly affected by outside influence and cultural transitions was oral folklore. This has been corroborated by the results of numerous studies conducted mainly by Jewish folklore scholars in Israel and in all countries of the diaspora. The folklore of Eastern European Jewry has been the subject of many papers and publications based on the preserved material. The aforementioned difficulties may ais o be encountered in other fields of research. For reasons already discussed, they become particularly significant when studies are conducted in Poland. Actually, the possibilities for studying the culture of Polish Jews are limited to just a few areas of research. ln thc first place, it has been possible to study the stereotype of a Jew in the culture of Polish peasants. Research on this subject is mainly based on direct field studies, nowadays conducted among the non-Jewish population (Cała, 1987) or on available sources that were not yet processed by ethnologists. (Goldberg-Mulkiewicz, 1980; Jastrzębski, 1989). We should, however, constantly keep in mind what is unfortunately not always respected in many publications, that contemporary studies, and particularly field studies, are implicated in the general conditions governing the process of stereotype formation. Apart from the problem of emotional involvement of the anthropologists in the evaluation of material, scholars should not forget about the many different factors that affect the process of stereotype development in general, and in particular the stereotype of a Jew in Poland (Irwin-Zarecka, 1988). Material-based studies whose authors aim at thorough examination of specific problems of material culture or artistic handicraft have to draw from former ethnographic publications, the already existing museum collections (Frankel, 1975; Goldberg-Mulkiewicz, 1976) or from published or unpublished field materials collected for other reasons, which contain interesting data relevant to the conducted study (Goldberg-Mulkiewicz, 1983). The centuries-long coexistence of the Polish and Jewish culture on the same territory created conditions conducive to mutual borrowings. The first to show interest in this problematic were folklore specialists on Polish and Polish-Ukrainian cultures (Franko, 1892) l o as well as on Jewish culture (Sadan, la I do not think it is necessary to quote the all extensive literature I consider I. Franko's work as the most representative in this respect. on that subject, as �238 1980) 11. Later anthropologists extended their interests to include rituals and folk art (Fryś-Pietraszkowa, 1989; Goldberg-Mulkiewicz, 1989). Nonetheless, it seems to me that mutual borrowings have not yet been fully explored. Enriching our knowledge with more data will undoubtedly contribute to a better understanding of many aspects of both cultures 12. H is really surprising how few objects of the traditional Jewish culture have been preserved. The limits of this article do not permit consideration of the reasons for this phenomenon, yet we must be aware that the material basis that a contemporary ethnographer has at his or her disposal is very scarce13. Quite often the museum or private collections that ethnographers may use lack the most fundamental documentation concerning the function of a given object, its provenance, and the name of the maker and owner. One should also remember that such objects were frequently moved from place to place, even at the time when they still functioned in the Jewish culture. They often travelled even outside the country where they were made, which was the case of elements of the dowry or components of synagogue furnishing and decoration, often ordered in faraway places. Most often even the prewar collections do not have appropriate documentation. Coming after the war across a Jewish cult object in a local antique shop did not necessarily have to imply that it came from the local area. The only valid exceptions are cemeteries and the remaining synagogues bearing the traces of the original decoration or houses that are used for ritual purposes or in which Jews dwelled in the past. That group of objects, however, is predominantly the subject of interest of art historians. Particularly rich are the collections of tombstones found in Jewish cemeteries which are now being taken care of by restorers or individual museums. The preserved inscriptions and bas-reliefs decorating the tombstones, which are often of great artistic value, may provide a significant amount of information. Unfortunately, the research in this field has practically just begun and thus far has not reached beyond the initial stage of documentation. The popularization of basic meanings of Jewish symbols related to the tombs undoubtedly fosters interest in Jewish culture in general, which does not, however, equal a systematic study of this culture. 11 The arlicle was writlen and published earlier in Hebrew, but I am quoting from its English version. It is not the only article of this author who in all his works expressed much interest in the problem of the Polish-Ukrainian·Jewish cultural frontier. 12 This problem has been thoroughly and in an interesting way covered by Eugenia Prokop-Janiec (1992) who, in the basis of the Polish-Jewish literature produced between the world wars, showed the richness of the problematic involved in the study of the cultural frontier. 13 The reasons for this state of affairs were discussed in my paper devoted to the beginning of the studies on the ethnography of Polish Jews and to the Jewish problematic in studies writlen in Polish (Goldberg-Mulkiewicz, 1986). �239 In conclusion, we must agree with an assumption that the study of the traditional culture of Polish Jews is possible, yet it requires both thorough preparation and the compliance of the anthropologist with limitations that cannot be surmounted. BIBLIOGRAPHY Cała Alina 1987 Wizerunek Culture], Żyda w polskiej Uniwersytet kulturze ludowej Warszawski, Instytut [The Image of a Jew in Polish Folk Socjologii, Warszawa. Franko Ivan 1892; 1893 Wojna żydowska, przyczynek do studiów nad literaturą ludową [The Jewish War. A Contribution to the Studyon Folk Literature], "Wisła" vol. 6, 7. Frankel Giza 1975 Little-known Handicrafts of Polish Jews in the Nineteenth and Twelltieth Centuries, "Jewish Art" vol. 2. Fryś-Pietraszkowa Ewa 1989 Udzial żydowskich w kulturze wsi [Contribution of the Jewish to the Village's Culture], "Polska Sztuka Ludowa" 43, fasc. 1 - 2. rzemidlników Handicraftsmen Goldberg-M ulkiewicz Olga 1976 Jewish Folk Folklore 1980 1983 1988 1989 Art and Craft: Textile Printers in Eastern Europe, "International Review" vol. 2. [A Figure of the Jew in Polish Folk 35, fasc. 3 - 4. The Stereotype of the Jew in Polish Folklore, in: Studies in Aggadah and Jewish Folklore, cd. I. Ben-Ami, J. Dan, The Magnes Press, Jerusalem. Problematyka żydowska w etnografii polskiej [The Jewish Problematic in Polish Ethnography, "Lud" vol. n. Postać ŻYlia w polskiej Sculpture], "Polska Przenikanie elemelItów rzeźbie ludowej Sztuka Ludowa" twórczości ludowej między spolecznością polską a żydowską [Penetration of the Elements of Folk Art between the Polish and Jewish Community], "Polska Sztuka Ludowa" 43, fasc. 1- 2. 1991 Księga pamięci a mit żydowskiego miasteczka [The Book of Memory and the Myth of a 1cwish Town], "Etnografia Polska" vol. 35, fasc. 2. Irwin-Zarecka Iwona 1989 Neutralizing Memory. The Jew in Contemporary Poland, Transaction Publishers, New Brunswick and Oxford. Jastrzębski Jerzy 1989 Żyd jako "obcy" ijako "swój" w kulturze wsi polskiej XIX wieku [The lew as "One of Us" and as "One of Them" in the Culture of a 19th C. Polish Village], "Literatura Ludowa" 33, fasc. 4 - 6. Mead Margaret. Metraux Rhod 1953 The Study of a Culture at a Distance, The University of Chicago Press, Chicago. Miron Dan 1981 Der image frm sztetl, I. L. Perec Verlag, Tel-Aviv. Prokop-Janice Eugenia 1992 Międzywojenna literatura polsko-żydowska [The Polish-Jewish Literature between the World Wars], Universitas, Kraków. �240 Sadan Dov 1980 Plica Polonica", in: The Field of Yiddish, cd. M. I. Herzog, B. Kirsehenblatt-Gimblett, D. Miron, R. Wisse Institute for the Study of Human Issues, Philadelphia. Weinreich Uriel; Wienreich Beatrice Yiddish Language and Folklore, "Janua Linguarum" vol. 10. 1959 Wienreich Uriel Wegen a naje.~ jidiszen szprach un kullur-atlas, "Di Goldene Kejt" vol. 37. 1960 1962 Culture Geography at a Distance: Some Prohlems in the Study (if East European Jewry. Proceedings (if 1962 Annual Spring Meeting in American Ethnological Society, 27 - 29, Seattle. Weissenberg Icchak Meir 1930 A Shtetl, Emes Verlag, Moskva. Zborowski Marek, Herzog Elizabeth 1952 Life is with People - the Culture of the Shtell, International Universities Press Inc. "Koltn; Translated by Elżhieta Wilczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34c5382810b04e03fdc59d11c1ec1fd3.pdf 53df3c95f692f83e308b5b794d319ac4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3837 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource Kurpie - sztuka ludowa stroje ludowe - nakrycia głowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3598 Title A name given to the resource Tiulowe czepce kurpoiwskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.9-10 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.9-10; s.44-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text TIULOWE CZEPCE KURPIOWSKIE' MARIA Częścią składową' dawnego s t r o j u kobiet-mężatek n a terenie k u r p i o w s k i e j Puszczy Białej był czepiec t i u l o w y , z w a n y tutaj — c y p e k z t u ­ l i к u . F o r m y czepca, t a k j a k i cały strój, prze­ chodziły k i l k a k r o t n i e ewolucję. Znane m i są t y l ­ ko d w a j e j p r z e j a w y : c y p e k kurpiecki z k a c u r e m (tak go n a z y w a n o w części O t r o w s k i e j P u s z c z y ) ) , l u b inaczej z w a n y c y ­ pek kurpiecki ze skrzydłami lub o g o n e m (nazwa s p o t y k a n a częściej w g r u p i e Pułtuskiej). T e n t y p noszony był jeszcze p r z y końcu X I X w i e k u . D r u g i t y p — to t a k z w a n y c y p e k ś l a c h e c k i , noszony w p i e r w s z y m i częściowo d r u g i m dziesiątku X X w i e k u . Czepek otrzymywała k o b i e t a w czasie obrzędu oczepin i przechowywała go najczęściej «na 2 t 44 ŻYWIRSKA śmierć», gdyż był najstaranniej w y k o n a n y i moż­ l i w i e bogato zdobiony. Celem tego artykułu jest omówienie j e d y n i e haftu czepka. D l a zrozumienia j e d n a k założeń twórczych h a f c i a r k i m u s i m y zapoznać się z jego k r o j e m i sposobem noszenia. Haft, b o w i e m , po­ myślany t u był, j a k o nieodłączna część składowa s t r o j u g ł o w y i t y m się tłumaczy t a k i e , a n i e inne rozłożenie go na płaszczyźnie czepka. K u r p i e c k i c y p e k z k a c u r e m (czasem mówią z k a c o r e m ) ) , w y k o n a n y był z dwóch części: głowy z gładkiego t i u l u suto wokoło mar­ szczonej, p r z y b r a n e j koronkową, tryfioną f г у s к ą i haftowanego k a c u r a , c z y l i skrzydeł, obszytego także koronką t y p u V a l e n c i e n n e . Miejsce połączenia głowy z k a c u r e m podszywano 3 la �jednocentymetrową listwą płócienną przez którą p r z e w l e k a n o sznurek, aby czepek można było m o c n o zawiązać n a głowie. Podobną t y l k o szer­ szą listwą p o d s z y t y był brzeg czepka ułożony wraz z koronkową t r y s k a w równe k a r b y . typ czepka zakrywał szczelnie całą głowę dając głęboko na czoło, zaś k a c u r był luźno szczony na ramiona. N a czepek zawiązywano Ten opa­ opu­ zło- 45 I �żoną «па г о д » (ukośnie) wełnianą chustkę — s a1 i n ó w к ą ) zakrywając całą głowę t a k , że w i ­ doczna była j e d y n i e f r y s k a z t r y f i o n e j k o r o n k i i kacur. Końce c h u s t k i zaś związywano wokoło głowy tworząc rodzaj z a w o j u . Cypek ś l a c h e c k i — to romboidalny ka­ wałek t i u l u obejmujący głowę, z l e k k a zmar­ szczony, obszyty ze w s z y s t k i c h stron.fryską z t u l i k u , zakończony szerokimi s i a r f a m i . Z a k r y ­ wał o n j e d y n i e czubek głowy i tworzył jedną dekoracyjną całość z h a f t o w a n y m i siarfami, za­ wiązanymi p o d brodą w sztywną rozłożystą k o ­ kardę. Dlatego też haft pokrywał cały czepek z wyjątkiem t y c h części siarfy, które zawiązywa4 �ne p o d brodą u k r y t e były w węźle. Siarfy ob­ szyte były również koronką. Czepki te można było nabyć w p o b l i s k i m miasteczku, w d n i j a r ­ marczne. Piętno i n d y w i d u a l n e nadawał i m do­ piero haft w y k o n a n y własnoręcznie przez k o ­ b i e t y puszczańskie. G d y czepek był u s z y t y i ob­ rzeżony koronką, w t e d y dopiero p o k r y w a n o go haftem, w końcu prano, k r o c h m a l o n o i oddawano do t г у f i e n i a. T r y f i e n i e m n a z y w a n o równe, niezmiernie sta­ ranne ułożenie f r y s k i w s z t y w n e k a r b y . Pracę tę umiały wykonywać j e d y n i e specjalistki, których było zaledwie k i l k a w danej p a r a f i i l u b w są­ siednim miasteczku. A b y utryfić fryskę сурка �z k a c u r e m maczano ją w gęstym k r o c h m a l u i za­ szywano w j e j drobne fałdki kawałki gładkiej, bagiennej t r z c i n y j e d n a k o w e j wielkości, nacią­ gając mocno mokrą jeszcze koronkę. Po w y ­ schnięciu w y p r u w a n o t r z c i n k i i u z y s k i w a n o w t e n sposób równe k a r b y . C y p e k ślachecki t r y fiono ślacheckimi r u r k a m i do włosów. Mając teraz obraz kobiecej głowy w każdym t y ­ pie czepka, możemy wyśledzić główne założenie twórcze h a f c i a r k i . Haft w y k o n y w a n y był « w e wzór z pamięci*—jak mówiła W i k t o r i a Szczepa­ n i k z O b r y t e g o , pokazując swój czepek h a f t o w a n y przez nią około 1890 r. W y k o n y w a n y był białą bawełną, której grubość w a r u n k o w a n a była gę­ stością t i u l u . Początek n i t k i i j e j zakończenie t a k zręcznie były u k r y t e w r y s u n k u haftu, że bada­ jąc avers i revers czepka, t r u d n o jest go znaleźć. Bogactwo haftu i j e g o przedziwną finezję uzy­ s k i w a n o j e d n y m t y l k o t y p e m ściegu: zwykłym p r z e w l e k a n i e m n i t k i przez poszczególne oczka t i u l u . Siedząc dokładnie d u k t n i t k i w i d z i m y sub­ telną intuicję artystyczną h a f c i a r k i , która n i e przerywając n i t k i r y s u j e nią samodzielnie m o ­ t y w y i w y k o r z y s t u j e j e j ciągłość d l a swoich za­ łożeń twórczych. Ta właśnie ciągłość d u k t u n i t k i dodaje lekkości całej k o m p o z y c j i . Elementów h a f c i a r s k i c h jest także niewiele. Przede w s z y s t k i m z y g z a k : prawidłowa l i n i a łamana, w i a t r a k , g w i a z d k a złożona z k i l ­ k u dośrodkowych obwodów, k w i a t e k i o c k o . Urozmaicenie zygzaka z w i e l o k r o t n i e n i e m l i n i i położonych obok siebie i tworzących różnej sze­ rokości płaszczyzny, poza t y m różnorodność p r o ­ p o r c j i o d c i n k a zygzaka pozwalały uzyskać w i e l ­ k i e możliwości d e k o r a c y j n e w hafcie począwszy 48 �o d l i n i i ostrych, wydłużonych, j a k g o t y c k i e iglice oraz rózeg (środkowa część kacura), koń­ cząc zaś na miękkich, p r a w i e okrągłych k r z y ­ w i z n a c h r a m i o n w i a t r a c z k a czy l i s t k a . T a szeroka rozpiętość p r o p o r c j i wzbogacała t a k samo możli­ wości hafciarskie każdego elementu, s k w a p l i w i e w y k o r z y s t y w a n e przez h a f c i a r k i . W r e s z c i e różnokierunkowość l i n i i , uzyskana dzięki gęstości t i u l u , powiększała możliwości kompozycyjne. N a w e t p r z y r y s o w a n i u płaszczyzn trójkątnych, prostokątnych, a nawet wielokątnych dążących do o w a l u czy koła, h a f c i a r k a posługiwała się l i ­ nią łamaną, położoną b l i s k o , jedna obok d r u ­ giej — używając t y l k o wyjątkowo l i n i i zamknię­ t y c h , n p . rysując ocko. N a j l e p i e j da się to w y ­ śledzić na płaszczyźnie listków k w i a t k a , czy peł­ n y c h trójkątach gwiazdy. Jak już poprzednio zaznaczyłam, w czepku z k a curem haft pokrywał j e d y n i e kacur. Najbogaciej występował w częściach bocznych ubożejąc k u środkowi, który wypadał na t y l e głowy. Zaraz za koronką obiegającą k a c u r szedł ś 1 a k . Resztę płaszczyzny k a c u r a po w y k o n a n i u ślaku, dzieliła hafciarka przez złożenie na d w i e równe części i w t e d y każdą połowę rozdzielała l i n i a m i piono­ w y m i na nierównej wielkości pola (biorąc p r z y t y m p o d uwagę szwy łączące kawałki t i u l u ) p r z y czym pola boczne — n a z w i j m y j e przybrzeżny­ m i — były największe i najbogaciej zakompono­ wane. Oddzielał j e od następnego pola p i o n o w y pas, będący sam w sobie zamkniętą kompozycją, n i e k i e d y dość skomplikowaną, n p . w czepkach 3 i 4. Rzadziej s p o t y k a n y był d r u g i t y p , gdzie na­ stępne pola miały także odrębną, choć dużo uboższą ornamentykę. W o b u w y p a d k a c h jest j e d n a k wyraźna tendencja do zrównoważenia części przybrzeżnych ze środkowymi, a t y m sa­ m y m u t r z y m a n i e równowagi w całości układu kompozycyjnego przez odpowiednie rozmiesz­ czenie motywów. Rozplanowanie h a f t u n a całym kacurze przeprowadzała h a f c i a r k a po w y k o n a n i u szlaku biegnącego równolegle do k o r o n k i . W y ­ stępuje w n i m u l u b i o n y m o t y w hafciarek t o jest szereg rombów, u z y s k a n y c h przez d w i e l i n i e ła­ mane, występujący w k i l k u n a s t u w a r i a n t a c h . W szlaku t y m n a t r a f i a m y n a interesujący proces t r u d n o u c h w y t n y w twórczości l u d o w e j , a bę­ dący często tematem gorących d y s k u s j i wśród badaczy s z t u k i l u d o w e j : adaptacji w y t w o r ó w fa­ b r y c z n y c h — m i e j s k i c h i włączenia występują­ c y c h w n i c h motywów do zespołów k o m p o z y c y j ­ n y c h o charakterze l u d o w y m . W czepkach k u r ­ p i o w s k i c h m a m y tego w y m o w n e przykłady. N a j ­ wyraźniej występuje t o zjawisko w czepkach re­ p r o d u k o w a n y c h na r y c . 2 i 6. D w a szeregi l i n i i łamanej — zygzaka i tworzącej r o m b y , są niewąt­ p l i w i e świadomym naśladownictwem tego sa­ mego m o t y w u występującego w koronce. Z j e d - I �10 nej s t r o n y wiąże t o koronkę z czepkiem w orga­ niczną całość dekoracyjną, z d r u g i e j s t r o n y w i ­ dzimy, j a k samodzielnie i niezależnie t e n m o t y w został przez narciarkę z i n t e r p r e t o w a n y . Przede w s z y s t k i m p o w i e r z c h n i a r o m b u została znacznie powiększona, a co za t y m idzie — musiałaby po­ wstać dużo grubsza l i n i a boków. Tymczasem haf­ c i a r k a rozbijając j e na d w i e lub t r z y cienkie l i ­ nie i dając na n i c h z w a r t y szereg krótkich l i n i i prostopadłych zyskuje równowagę, a zarazem lekkość odpowiadającą t i u l o w i . I n n y przykład k o r e l a c j i szlaku z koronką w i d z i ­ m y w czepku n a r y c . 3. Chcąc związać szlak z m o ­ t y w e m k o r o n k i h a f c i a r k a dodała u dołu miękką linię falistą, która jest głównym m o t y w e m w y ­ stępującym w k o r o n c e . Ponieważ w części pio­ n o w e j szlaku, w s k u t e k gęstości rombów l i n i a ta zatarłaby czystość r y s u n k u , h a f c i a r k a posunęła się aż d o zerwania z ciągłością m o t y w u n a k o ­ rzyść przejrzystej h a r m o n i i k o m p o z y c j i i dała sa­ modzielną, drobną linię falistą n i e m a l identyczną, j a k w zakończeniu fabrycznej k o r o n k i . T a po­ zorna niedokładność pozwoliła j e j szczęśliwie n i e naruszyć głównego k o m p o z y c y j n e g o założenia. Zupełnie podobne rozwiązanie występuje bardzo d o b i t n i e w czepku ślacheckim (ryc. 9a). Siarfa czepka obszyta jest inną koronką niż część głów­ na. W k o r o n c e siarfy m a m y j a k o m o t y w główny, 50 10a rodzaj rozłożystego liścia paproci. T a k i liść r y ­ suje h a f c i a r k a n a d główną gwiazdą, j e d n a k znów linią podwójną dla u z y s k a n i a lekkości. Dalsza część siarfy obszyta jest koronką w m o t y w r o m ­ b o i d a l n y , który m a m y — j a k o m o t y w główny — w k i l k u i n t e r p u n k c j a c h na zasadniczej części czepka. Wreszcie małe p a n t e 1 к i obiegające siarfy czepka (ryc. 10) znajdują swój o d p o w i e d n i k w drobnej l i n i i falistej, zamykającej obwód mniejszej gwiazdy, a powtórzonej w gwieździe większej. Podane przykłady stanowią przyczy­ nek do wyjaśnienia p r o b l e m u naśladownictwa i zależności. Wróćmy j e d n a k do haftu. Po w y k o n a n i u szlaku hafciafka przystępuje do dalszej pracy. J a k już po­ przednio wspomniałam, główna część k o m p o z y c j i zdobiącej czepek ma założenie p i o n o w e . Wystę­ puje t o n i e t y l k o p r z y podziale całej płaszczyzny k a c u r a na pola ornamentacyjne, ale jeszcze jest podkreślone w układzie piórkowatych l i n i i w y ­ kańczających szlak. I t u t a j h a f c i a r k a w y z w a l a się z szablonu w z o r u , aby osiągnąć cel główny: har­ monijną statykę k o m p o z y c j i . I n n y , b o w i e m , jest układ piórkowatych l i n i i w p i o n o w e j części szlaku, i n n y w poziomej. W p i o n o w e j części są one prostopadłe do boków r o m b u , tworząc p r z y załamaniach о с к o, k i e d y w części poziomej cały czas u s t a w i o n e są p i o n o w o , podkreślając �11 11a w ten sposób przesunięcie p u n k t u ciężkości, j a k g d y b y wyciągając skrzydła czepka k u dołowi. Przyglądając się uważnie poszczególnym par­ t i o m szlaku w czepku (na r y c . 5) zauważymy, że hafciarka nie t y l k o w t y m w y p a d k u nie trzyma się n i e w o l n i c z o raz przyjętej k o n c e p c j i i z m i e n i a ją w zależności o d swego głównego p l a n u : rów­ nomiernego rozłożenia motywów k o m p o z y c j i . To samo da się powiedzieć o z y g z a k u wewnętrznym drugiego szlaku z k w i a t k a m i oraz o układzie i zwartości k r e s k i w części p i o n o w e j szlaku. Przystępując do wypełnienia haftem części przy­ brzeżnej j a k o m o t y w p o d s t a w o w y brała haf­ c i a r k a gwiazdę. Zaznaczyła dla niej środek tak, aby odstęp o d l i n i i bocznych był t a k i sam j a k od podstawy. Haft zaczynała o d środka bądź ockiem, bądź maleńkim w i a t r a c z k i e m . Następnie, licząc dokładnie oczka t i u l u , rysowała przekątnie ra­ m i o n g w i a z d y l u b inne l i n i e k o n t u r o w e . N a n i c h dopiero narastały dalsze elementy gwiazdy, d y k ­ t o w a n e n i e z a c h w i a n y m nakazem wewnętrznym a r t y s t k i . Potem zamykała pole n a d gwiazdą j e d ­ n y m l u b d w o m a d w u r a m i e n n y m i , zróżnicowa­ n y m i z y g z a k a m i , p r z y c z y m zawsze d o l n y był cięższy o d górnego. W końcu dopiero wypełniała pozostałe, w o l n e przestrzenie m o t y w e m w i a ­ traczka, czy k w i a t k a . Z k o l e i przystępowała do d r u g i e j p a r t i i zamykającej kompozycję przy­ brzeżną: s k o m p l i k o w a n e g o p i o n o w e g o szlaku. Sam środek k a c u r a wykańczała symetryczną, wiotką rózgą, narysowaną pojedynczą nitką. Dzieliła je jedna, c i e n k a l i n i a . Wykończony i roz­ łożony k a c u r pozwoliłby n a m zobaczyć, j a k har­ m o n i j n i e powiązane ze sobą zostały poszczególne części całej k o m p o z y c j i . Z chwilą wejścia w modę czepków ś l a c h e c k i c h haft n a n i c h wygląda j a k g d y b y wycięty z czepka z k a c u r e m i zastoso­ w a n y w n o w e j formie. W i d z i m y t o wyraźnie na siarfach czepka r y c . 9. Szlak jest t a m asyme­ t r y c z n y m w y c i n k i e m części przybrzeżnej czepka k u r p i e c k i e g o . (Być może, k o b i e t a puszczańska rzeczywiście w t e n sposób zużytkowała d a w n y czepek, t y m bardziej, że dalszy ciąg szarfy jest d o s z t u k o w a n y i obszyty inną koronką). Jednak i haft na głównej części czepka n i e jest zwią­ zany z j e j r o m b o i d a l n y m kształtem. Stanowi, j a k gdyby wycinek z koronki skomponowanej w pasy — ś 1 а к i . Część środkowa, najszersza, s t a n o w i oś s y m e t r i i . Następne pasy kończą z u ­ pełnie niespodziewanie, często także asymetry­ czne, poszczególne, luźne m o t y w y . T a k samo t r u ­ dno jest zrozumieć myśl h a f c i a r k i w zakończeniu tej p a r t i i haftu asymetryczną gałązką. Inaczej już i dużo prawidłowiej rozwiązana jest k o m p o z y c j a czepka z r y c . 10. M o t y w na siarfie s t a n o w i logicznie zamkniętą całość budowaną 51 I �świadomie z uwzględnieniem zwężania się pola zdobionego, czego w y r a z e m są t r z y malejące g w i a z d y . Część główna, choć jeszcze złożona z wycinków pasów, jest w zwężających się r o ­ gach zakończona s a m o d z i e l n y m m o t y w e m k w i a t ­ k a w wazonie i wreszcie w i a t r a c z k a . Najdokładniej j e d n a k możemy zaobserwować uniezależnienie się o d d a w n y c h k o n c e p c j i k o m ­ p o z y c y j n y c h z czepka z k a c u r e m na czepku ślac h e c k i m z r y c i n y 11. T u , n i e t y l k o m o t y w na siarfie t w o r z y zamkniętą całość, zrośniętą z kształ­ tem płaszczyzny, ale i na części głównej j e d y n i e środek pozostał w y c i n k i e m ze szlaku. Reszta s t a n o w i t a k j a k na siarfie kompozycję wytłu­ maczoną kształtem m a t e r i i i wyobraża k w i a t e k , przypominający popularne w hafcie koszul z i e l e i gwiazda. N i e d b a l e w y k o n a n y zygzak w s a m y m rogu, w s k a z u j e raczej na niecierpliwość h a f c i a r k i , aniżeli sens zamknięcia całości. T a nie­ dokładność i pośpiech m i m o w o l i nasuwają po­ równanie z późniejszym, o przekwitających for­ mach, haftem k o s z u l miejscowego s t r o j u kobie­ cego. Kończąc n a t y m u w a g i o hafcie czepców k u r ­ p i o w s k i c h zdaję sobie sprawę z w i e l u braków i niedociągnięć. W i n n o się b o w i e m wyśledzić i c h pełną linię rozwojową w układzie, r o z b u d o w i e motywów i i c h przeobrażeniach. T r u d n o jest jednak pokusić się o jakąś wyczerpującą analizę na podstawie t y c h 9 okazów, z których zaledwie czepek z r y c . 9 posiada dokładną metrykę ) . W y ­ raźna l i n i a rozgraniczająca chronologicznie t y l k o o b y d w i e g r u p y czepców, p o z w a l a sądzić, że r a ­ czej w czepkach szlacheckich winniśmy znaleźć następny etap r o z w o j o w y . Tymczasem n i e w i ­ d z i m y t u n o w y c h motywów, które b y wzbogaciły haft. Z n a j d u j e m y t a m natomiast mniejszą subtel­ ność k r e s k i (można b y t o tłumaczyć cieńszym, czy g r u b s z y m tiulem), powiększenie motywów, zastąpienie k r e s k i przez płaszczyznę i gęstsze wypełnienie płaszczyzn, p r z y daleko mniejszej staranności w y k o n a n i a . W s z y s t k i e te m o m e n t y wykazują wyraźną analogię do l i n i i r o z w o j o w e j haftu n a koszulach k o b i e t puszczańskich omó­ w i o n y m w numerze 2 «Polskiej Sz t u k i Ludowej». H a f c i a r s t w o na t i u l u przepada nagle, razem z za­ rzuceniem czepka w s t r o j u k o b i e c y m . K i e d y cze­ pek przestał być częścią składową s t r o j u świą­ tecznego k o b i e t y i stał się j e d y n i e s y m b o l e m w czasie obrzędu weselnego, wystarczył stary czepiec b a b k i , p r z e c h o w y w a n y «na śmierć», a wypożyczany w t y c h u r o c z y s t y c h c h w i l a c h . Obecnie jeszcze wyjątkowo uda się natrafić w niezniszczonych domach puszczańskich na dawne czepki zarzucone n a strychu, a czepki z k a c u r e m istnieją j e d y n i e w e w s p o m n i e n i a c h starych ludzi wygasającego p o k o l e n i a . 5 PRZYPISY czorowa" ') A r t y k u ł t e n został n a p i s a n y g ł ó w n i e n a p o d s t a w i e z b i o r u czepków, z e b r a n y c h r o w a n y c h bezinteresownie '-') N a terenie I n s t y t u t o w i do Puszczy Białej, K u r p i o w s k i e j tworzyła n i b y r o g i » (str. 21). Starsze k o b i e t y n a Puszczy opracowania. twierdzą, że c h u s t k i d o czepka z k a c u r e m b y ł y specjalne, duże z bogatą frendzlą, p o d z i e l o n e n a c z t e r y różnej b a r w y wyodrębniają pola. się d w i e g r u p y t e r e n o w e , które różnią się całym szere­ giem przejawów k u l t u r o w y c h , co objawia się także *) Salinówką nazywają dotychczas kobiety miękką, wełnianą chustkę w ż y w y c h b a r w a c h : c z e r w o n e j , żej określić, g d y n a t e r e n i e g r u p y O s t r o w s k i e j n i e udało zielonej, szafirowej się natrafić n a czepiec h a f t o w a n y , j e d y n i e ż y j e zróżnicowane barwą, t o szlak miały przeważnie on we cach z g r u p y Pułtuskiej twierdzą, że b y ł i d e n t y c z n y . cor, n a s u w a się s k o j a r z e n i e z nazwą c h u s t e k к а с о г o- l u b pomarańczowej. O i l e b y ł y one jedna­ k o w y . C h u s t k i te jeszcze teraz można spotkać n a Pusz­ czy. Noszone są jedynie w d n i świąteczne czy uro­ czyste. ) Rozważając trudną d o z r o z u m i e n i a nazwę k a c u r czy k a 5 ) Był o n h a f t o w a n y i n o s z o n y przez A n n ę Rakowską z W i e - w у с h n a M a z u r a c h P r u s k i c h , o c z y m pisze K a r o l M a l - lątek N o w y c h około 1915 r o k u . C z e p e k t e n j a k o p o c h o ­ lek dzący z k o ń c o w e j fazy występowania i c h w s t r o j u k o ­ w s w e j książce «Plon, c z y l i dożynki n a Mazurach», O l s z t y n 1946. M ó w i o n t a k : « M ę ż a t k i nosiły n a głowach b i e c y m Puszczy może być jednocześnie przykładem ostat­ c z e p k i białe, związane p o d brodą» i d a l e j «Chustka „ka- nich form haftu na tiulu. Zdjęcia fotograficzne czepków kurpiowskich nr 1—11 wykonał Stefan'Deptuszewski 52 puszczańskie w s t r o j u . Jeśli c h o d z i o h a f t n a t i u l u , t r u d n o j e s t t o b l i ­ w s p o m n i e n i a c h s t a r y c h k o b i e t . Oglądając h a f t n a czep­ 3 (t. j . pięknego k a c z o r a ) zawiązana n a d czołem i ofia­ przez ob. W . Modzelewską �КУРПЁВСКИЕ Т Ю Л Е В Ы Е Ч Е П Ч И К И . В Курпёвской пуще, находящейся на север от Варшавы, во время каёмки вышивки, обрамляющей нижнуто часть чеппа с кацуром» обряда «очепин» (после замужества) женщины получали тюлевые являются подражением покупному кружеву, которым чепчики, вышивка тюль, что является моментом, определяющим отношение народного отдельно для которых двух хетского» чепчика. рассмотрена видов: чепчика в с настоящей статье «кацуром» и «шля­ Как на характерную черту вышивки актор обшивался искусства к посторонним элементам. Сравнивая курпёкскую вы­ шивку на давнишнем чепце с «кацуром» и более поздним «шля­ укавынает на ее простоту, выражающуюся в том, что ее богатство хетским» чепцом, автор приходит к выводу, что композиция сего и изящество достигались исключительно последнего не шла по линии требований новой формы, но пере­ обычным продеванием нитки при помощи строчки: через отдельные дырочки тюля с применением небольшого количества вышивальных мотивов, несена была с давнишних форм без согласования их с новыми условиями. Эта черта, а также отсутствие новых элементов по­ :!ИГзаков, мельничного крыла, звезды, состоящей из нескольких казывают, что кругов, цветка и петли. Эти элементы повторялись в ритмиче­ прогресса и развития, но представляет собой упадочную форму, ском укладе, изменялись в своей пропорции, а также менялось которая, впрочем, уже исчезла, также как и чепец с «кацуром». их направление и расположение. Автор замечает, что «шляхетский» чепец не является выражением мотивы BONNET DE TULLE, DES KURPIE Dans l a f o r e t des K u r p i e a u n o r d de V a r s o v i e , l e s o i r des d u b o n n e t «matou» i m i t e n t l a d e n t e l l e f a i t e a l a m a c h i n e noces d o n t o n b o r d a i t l a t u l l e ; chose q u i c o n s t i t u e r a i t u n a p p o r t les jeunes epousśes etaient rituellement coiffees d ' u n b o n n e t de t u l l e d o n t les b r o d e r i e s o n t ete s p e c i a l e m e n t au t r a i t e e s dans cet a r t i c l e . O n d i s t i n g u e le b o n n e t p o p u l a i r e et les elements s t r a n g e r s . C o m p a r a n t l a b r o d e r i e «matou» donnśes p e r m e t t a n t de p r e c i s e r le raport entre l'art d u b o n n e t « n o b l e » . L ' a u t e u r donnę c o m m e t r a i t c a r a c t e r i s t i - «Kurpie» q u e de cette le b o n n e t « n o b l e » de date p l u s r e c e n t e l ' a u t e u r a r r i v e a l a broderie u n point o b t e n a i t u n effet m e l a n g e unique, avec lequel on de richesse et de finnesse. employant zigzag, u n nombre moulin a vent, limits de etiole motifs a plusiers de q u i est l e p l u s a n c i e n broderie: circonferences, ne s'est p o i n t p l i e e a u x e x i g e n c e s d'une n o u v e l l e s'adapter a u x c o n d i t i o n s n o u v e l l e s . Ce t r a i t d i s t i n c t i f a i n s i q u e le m a n q u e d'elements r h y t m i q u e s de ces e l e m e n t s e n c h a n g e a n t l e u r s p r o p o r t i o n s d e m o n t r e n t q u e le b o n n e t et l a d i r e c t i o n de l e u r s a l i q u e m e n t s . L ' a u t e u r f a i t r e m a r q u e r ni developpement que les m o t i f s de l a b o r d u r e b r o d e e de l a p a r t i e i n f e r i e u r e reste d i s p a r u e c o m m e le b o n n e t «matou». TULLE KURPIE I n t h e K u r p i e forest n o r t h o f W a r s a w i t was the custom t h e B r i d e at t h e e n d of t h e m a r r i a g e festivity, The author remarks bordering the l o w e r that v a t i o n h e l p s to e x a m i n e the «tabby» cap a n d t h e « n o b l e » cap. and T h e a u t h o r r e m a r k s t h a t t h e c h a r a c t e r i s t i c t r a i t of t h i s em­ b r o i d e r y is i t s s i m p l i c i t y . T h e richness design one t y p e is a c h i e v e d passing with only a n d fineness o f t h e of p o i n t , j u s t b y the thread t h r o u g h the singular eye-lets o f the tulle. Very nouveaux ni progres de d e c a d e n c e d u foreign t h e designs of the p a r t of the «tabby-сар» machine-made as r e g a r d s ne marque CAP in article, separately «noble» et n'est q u ' u n e f o r m e w i t h a t u l l e cap, t h e e m b r o i d e r y of w h i c h has b e e n t r e a t e d the present forme, et q u ' e l l e et t o u t s i m p l e m e n t s u i v i les m o d e l e s anciens sans f l e u x r o n s et a j o u r s o u r l e s . O n m u l t i p l i a i t les c o m b i n a i s i o n s to « c a p » avec c o n c l u s i o n q u e l a c o m p o s i t i o n de l a b r o d e r i e de ce d e r n i e r O n passait u s u e l l e m e n t le f i l a t r a v e r s les m a i l l e s d u t u l l e en d u b o n n e t «matou» embroidery imitate the lace u s e d t o t r i m t h e t u l l e , a n d t h i s elements. the r e l a t i o n b e t w e e n The author compares obser­ popular art the K u r p i e e m b r i o d e r y o n t h e m o r e a n c i e n t «tabby-сар» w i t h t h e l a t e r «noble» one a n d a r r i v e s to t h e c o n c l u s i o n t h a t t h e c o m ­ p o s i t i o n o f t h e e m b r o i d e r y of t h e s e c o n d o n e d i d n o t f o l l o w t h e l i n e of t h e e x i g e n c y taken from the older of t h e n e w f o r m , b u t w a s s i m p l y forms without adaptation to new conditions. T h i s f e a t u r e a n d t h e l a c k of n e w e l e m e n t s s h o w that the w i n d - m i l l , the m a n y - c i r c l e d star, t h e f l o w e r , a n d t h e e y e l e t . few embroidery-designs «noble-сар» develop­ These elements m e n t , b u t is o n l y a p a s s i n g f o r m w h i c h i n d e e d has a l r e a d y w i t h change are m u l t i p l i e d are used: the zigzag, the i n r y t h m i c a l arrangements of p r o p o r t i o n a n d d i r e c t i o n of a l i n e m e n t . shows no tendency o f progress and d i s a p p e a r e d as w e l l as t h e «tabby-сар». 53 t � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ecfb2d196a96652e71d189b7fe7d6b25.pdf da0cd086827ae5f0c11c614ba076b478 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:633 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:581 Title A name given to the resource Tkactwo na Kurpiach / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.188-198 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A D A M CHĘTNIK TKACTWO N A KURPIACH Z teki pośmiertnej Adama Chątnika W dniu 29 maja 1967 r. zmarł w Warszawie docent dr Adam Chętnik, zasłużony etnograj-regionalista, badacz kultury ludu kurpiow­ skiego. Urodzony w Nowogrodzie nad Narwią 20 XII 1885 r. w rodzinie chłopskiej, od dawna zamieszkałej na terenie regionu kurpiowskiego *, z regionem tym związał całą swoją bogatą twórczość naukową. Lud­ ności tej ziemi poświęcił również wiele lat działalności oświatowej i wychowawczej jako nauczyciel tajnych szkół w okresie okupacji ro­ syjskiej przed I wojną światową, następnie działacz społeczny oraz twórca i współorganizator miejscowych muzeów regionalnych: skanse­ nowskiego muzeum w Nowogrodzie (w 1927 r. i ponownie po II wojnie) i muzeum w Łomży (1910 r. i 1947 г.). Obok licznych prac drukowa­ nych od 1913 r. jako samodzielne pozycje książkowe **, artykuły publi­ cystyczne i opracowania naukowe (drukowane w okresie ostatnich lat także w „Etnografii Polskiej", „Ludzie", „Polskiej Sztuce Ludowej", Bibliotece Etnografii Polskiej i innych) Adam Chętnik pozostawił w rękopisie dużą pracę o życiu leśnym Kurpiów oraz artykuły pisane w różnych okresach życia, omawiające wybrane dziedziny życia i pracy tradycyjnej wsi kurpiowskiej. Redakcja „Etnografii Polskiej" chcąc uczcić pamięć Zmarłego za­ mieszcza poniżej jeden z artykułów, stanowiący ważny przyczynek źródłowy do znajomości kultury tej wsi, a zarazem charakteryzujący sylwetkę naukową i metodologiczne założenia pracy Adama Chętnika. Artykuł zamieszczamy bez zmian redakcyjnych w formie dostarczonej nam przez Autora na kilka miesięcy przed Jego śmiercią. Redakcja * Por. A. C h ę t n i k , Mój życiorys, „Polska Sztuka Ludowa", R. 18: 1964 nr 3, s. 179—180. ** Bibliografię drukowanych prac Adama Chętnika podaje M. P o k r o p e k w artykule poświęconym omówieniu jego działalności naukowej w „Roczniku Białostockim", t. 6: 1966, s. 11—25. �TKACTWO MA KURPIACH 189 Mieszkając w lasach i puszczach lud kurpiowski musiał — jak i wszędzie na świecie — korzystać z ciepłych skór i futer upolowanych zwierząt leśnych. Nie było wtedy specjalnego kroju ani obmyślonej przez kobiety mody. Aby okryć górną delikatniejszą część ciała, to i dosyć! Na nogach wystarczyły też byle łapcie. Ludność przez setki lat żyła tu z wszelkiego zbieractwa, łowiectwa i w ogóle z puszczy, miejscowe płody leśne musiały wystarczyć na wszystko. Do dziś o t y m wiemy z opowieści starych ludzi i ze starej literatury opisowej czy pamiętnikowej. Ale przyszły czasy, kiedy bór czy las nie dał rady już wyżywić rozrastającej się i przybywającej nowej ludności puszczańskiej. Za­ brakło i skór na okrycie. Zaczęto myśleć o sposobach nowych zaradze­ nia biedzie. Ale szło to opornie i niełatwo, bo nie było ani stałej hodowli owiec, ani ziemi ornej na sianie lnu i konopi. To przyszło z czasem, ale w X V I I w., kiedy ludność „na polach" czy też „na r o l i " ubierała się już w tkaniny swego wyrobu, to tu w puszczy, jak czyta­ my z wiarygodnych opisów, mężczyźni chodzili często w łachmanach, a ich „dzieci i nawet starsza młódź obojga płci łażą nadzy bez żadnego wstydu. Sprawia to ich wielka bieda" . Z powyższego krótkiego opisu widzimy, że musiały to być dla K u r ­ piów czasy przejściowe, kończyło się życie leśne, a. nie zaczęło żadne inne, bo inaczej dzieci chodziłyby chociaż w lichych parcianych płótniakach, a i starsi nie nosiliby łachmanów. Te łachmany musiały być nie miejscowe, zdobywali je pewnie K u r ­ pie od zamożniejszych sąsiadów z pól, którzy przez życzliwość czy drogą zamiany wyzbywali się na rzecz biedaków kurpiowskich różnej sta­ rzyzny i lichych niedodzierków. Nie wszędzie na puszczy była taka bieda, tylko pewnie w głębi lasów — wśród łowców, Smolarzy, w ę ­ glarzy itp. mających nędzną pracę i liche widać zarobki. W wieku X V I I I w lasach Puszczy Zielonej (nad środkową Narwią) zaczęły już powstawać stałe osiedla i wioski, na pół rolniczo-bartnicze. Ale i w t y m czasie ludność miała większe dochody z barci niż z roli, chociaż los ich znacznie się już polepszył . Życie na pół cygańskie też zanikało. Na początku X V I I I w. Kurpie walczą już ze Szwedami jako zwarte bractwo kurpiowskich strzelców, w wcale zgrabnych ubio­ rach i barwach, a w czasie wyświęcenia nowego kościółka w Kadzidle, i 2 1 Podług ks. Łukasza Kościesza-Załuskiego, misjonarza z 1650 г., odbywającego misje w Puszczy Kurpiowskiej (I. B a r a n o w s k i , Najstarszy opis Puszczy Kur­ piowskiej, „Ziemia", t. 2: 1911, s. 278—279). O czym dalej przy strzelcach. 2 �190 ADAM CHĘTNIK w roku 1783 w tych barwach strzelali już na wiwat z rusznic i moździeży . Wpierw niż z włóknem roślinnym mieli Kurpiowie do czynienia z wełną z własnych owiec, hodowanych masowo na paśnikach między borami i na smugach nadrzecznych. Hodowano owce na wełnę, na kożuchy i na mięso, o które w puszczy nie zawsze było łatwo. Życie pasterskie kwitło tu dość wcześnie, o wiele wcześniej niż rolnicze — może na paręset lat. Wełnę strzyżoną czesano na włókno do przędzenia za pomocą ręcznych kolczastych szczotek od gręplowania, wyrabianych po wsiach , a jeszcze przedtem kolczastych owoców koliboku rosnącego na pustkowiach. O t y m wiedzieli od swych rodziców starsi puszczanie, jeszcze przed paru dziesiątkami lat. Mając przędzę wełnianą, a z czasem i lnianą, nauczyły się kobiety tkać sukno i płótno na własną potrzebę. Krosien jednak — jak współ­ czesne — nie było, prawdopodobnie więc kobiety tkały pierwsze sztuki sukna grubego czy płótna na ścianach swych niewielkich chat — od wewnątrz, a częściej pewnie od zewnątrz, jak to do ostatnich niemal czasów wyrabiano szale i ciepłe narzutki na głowę w niektórych miej­ scowościach starej Kurpiowszczyzny. Na ścianę skromnej wówczas chatki namotaly nici z wełny (postaw) i robili tkaninę przy użyciu wątku. Z czasów tego prymitywnego tkactwa pozostała tylko nazwa miary tkanin spod krosien teraźniejszych pod nazwą ściany. Ściana sukna, ściana płótna — tak się mówi kupującym przy sprzedaży domo­ wych tkanin, a taka „ściana" na dzisiejszą miarę to 6 m bieżących tkaniny, z normalnych wiejskich wąskich krosien. O rozwiniętym już dobrze tkactwie kurpiowskim czytamy dokładne wzmianki na początku zeszłego stulecia. Gawarecki podaje w 1928 г., że Kurpie „wiele t u płótna wyrabiają" \ a w innym miejscu pisze, że na wszystkie potrzeby miejscowe „płótno i sukno wyrabiają same Kurpianki" . W 1888 г., kiedy to w Warszawie urządzono wystawę tkactwa ludowego (w salach przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa), Kurpianki z okolic Kadzidła i Lipnik, które wystawiły swoje wyroby, okrzyczane były za jedne ze zdolniejszych tkaczek w Polsce i otrzymały odznacze­ nia i nagrody za swoje wyroby . 3 4 6 7 3 L . K r z y w i c k i , Kurpie, „Biblioteka Warszawska", R. 52: 1892, t. 3, s. 527— 558; t. 4, s. 61—97, 349—385. B y ł y takie w Muzeum Kurpiowskim w Nowogrodzie pod Łomżą do 1939 r. (pochodziły z X V I I I w.). H. Gawarecki, Przywileje, nadania i swobody udzielone miastom woje­ wództwa płockiego, Warszawa 1928. H . G a w a r e c k i , Pamiętnik historyczny płocki, t. 2, Warszawa 1930. A. C h ę t n i k , Warunki gospodarczo-kulturalne na pograniczu kurpiowsko-mazurskim, Łomża 1927, s. 80. 4 5 6 7 �TKACTWO NA KURPIACH 191 Aż do ostatnich czasów i lat tkactwo kurpiowskie stoi na odpowied­ n i m poziomie. Wprawdzie nie znajdziemy już w każdej chałupie krosien tkackich, ale tam, gdzie one są, gospodynie kurpiowskie wyrabiają płótno, dywany i sukno pierwszorzędnej jakości. Przed I I wojną wy­ roby z rozwiniętych spółdzielczo warsztatów tkackich w Myszyńcu i Lipnikach miały zbyt za granicą, szły do Ameryki Północnej i w inne kraje. Obecnie tkactwo podupadło z wielu przyczyn, a jedną z nich jest, że ludność w dziedzinie ubioru i stroju nie stara się już być — jak dawniej — samowystarczalna, zadowala się wyrobami fabrycznymi, a Kurpianki coraz częściej przekładają miejską i fabryczną tandetę nad swoje własne wartościowe wyroby. Również zamiana hurtowa lnu i gotowego włókna na gotowe z fabryk dostarczane płócienka i perkaliki robi poważne spustoszenie, Kurpiankom „nie brak" już ślęczeć całą zimę i dłużej nad krosnami, a t y m bardziej tracić całe długie wieczory jesienne i zimowe przy kołowrotkach. Wreszcie otrzymywane masowo paczki z zagranicy od krewnych, często z gotowym ubraniem, modne suknie, koronki i jedwabie do reszty niweluje starą kulturę w dziedzinie tkackiej. Tkactwo — nie tylko jako trudna praca rękodzielnicza, ale nieraz i jako prawdziwa sztuka ludowa w tej dziedzinie — zaczyna być niepotrzebne. Jeszcze tu i ówdzie po ziemiach polskich spotykamy Kurpiów i Kurpianki z wałkami samodziałowego płótna, chodnikami itp., które wyroby swoje lub członków rodziny rozwożą na sprzedaż, ale i na to przychodzi koniec. Tkactwo kurpiowskie przechodzi dotkliwy kryzys, którego skutki nie wiadomo jakie w tej dziedzinie przyniosą rozwiązanie. Raczej ujemne. B a r w i e n i e s a m o d z i a ł ó w . Barwienie, czyli farbowanie (jak tu mówią), samodziałów na ulubione kolory przechodziło różne fazy swego rozwoju i upadku, w jakim znalazło się w czasy obecne. Daw­ nymi laty płócien samodziałowych nie farbowano. Gdy kobieta narobiła płótna lnianego, to naszyła z niego wszyst­ kim domownikom bielizny (kosiul) i ubrania. Wszyscy chodzili prze­ ważnie na biało. Ale jak chłopak usiedział koszulę na mokrej trawie przed chałupą i ją uzielenił, a dziewczyna zbierając jagody czarne w lesie zrobiła to samo przypadkowo na jagodach, zafarbowawszy ją na granatowo czy modro i niebiesko — to już i były pierwsze zapocząt­ kowane kolory! Przy innych podobnych czy innych wypadkach kolory były inne — i tak uzbierało się samo to, co potrzebne do k o l o r ó w . 8 8 Od F . Pijanowskiego (lat 90) ze wsi Kuzie, pow. Kolno, w 1910 г.; od M. Sobiechowej (lat 85) w 1947 г.; od J . Krasycnej (lat 80) z Brzozówki ok. 1932 r. i in. �ADAM 192 CHĘTNIK Zaczęto wtedy lniane i wełniane farbować, płótno białe zaczęto prze­ tykać modrymi nićmi czy pasemkami i tak powstały płócienka w ta­ kież paseczki; taka płótniana dotychczasowa z tymi paseczkami była już strojem od święta. Używając barwników roślinnych do przędzy lnianej, przy wyrobie np. pościeli na łóżka w pasy i kraty, Kurpianki używały następujących barwników: 1. Na kolor chabrowy (modroniebieski) gotowano nici w leśnych jagodach czarnych (czernicach). 2. Na kolor brunatnoczarny i czarny — w odwarze z olszowej kory z lnianym siemieniem. 3. Na kolor czerwony — leśne krzaczki podobne do czernic pod jesień (mają czerwone łodygi i pestki). 4. Na kolor żółty — brzozowe liście i kora z dodatkiem koperwansu. 5. Na kolor zielony — specjalna trawa wodna, długa dająca po ściśnięciu miazgę. Nadrzeczanie nazywają ją „muzga". Nici gotowano w odwarze z tej t r a w y . Były i różne sposoby farbowania nici, nie wszystkie dochowały się do naszych czasów, bo przez parę ostatnich pokoleń używano barwni­ ków przeważnie chemicznych. Często farbowane były tylko nici na osnową (szczególnie przy w y ­ robie kilimów i dywanów), wtedy kręcone lniane nici do osnowy, grub­ sze i mocne, nazywano cięciwami, dawano je pod przędzę wełnianą. Len siał zawsze gospodarz, a czyściła go z chwastów, rwała, suszyła, otłukała z nasienia i t d . i t d . aż do sporządzenia w piękne i cienkie włókno — sama gospodyni. Jedna z nich opowiadała m i , że chcąc otrzy­ mać z lnu koszulę, trzeba przy n i m odbyć aż pięćdziesiąt różnych pra­ cowitych czynności! Wyroby ze l n u były na Kurpiach najwięcej lubiane i popularne, szczególnie latem. Prócz białych koszul farbowano w paski spódnice (kitle), fartuchy (zapaski i do nakrycia), chusteczki na głowę, a dla mężczyzn prócz koszul portki letnie, parcianki i onuczki w chodaki. Sukno grube na sukmany bartników czy strzelców farbowano nie­ kiedy na kolor bury; gotowano je wtedy w olszowej korze z lnianym siemieniem. Najczęściej jednak robiono kolor sposobem naturalnym. W t y m celu do sukman dawnych (ciemnobrązowych) dobierano od razu wełnę ruda9 9 Wiadomości z 1949 r. i in. od A . Kordeckiej z Myszyńca i M. Sobiechowej z Kadzidła �TKACTWO NA 193 KURPIACH wą, która dawała przędzę i sukno potrzebnego koloru. Jeżeli kolor był za siwy (za jasny), to wełnę czy przędzę wystawiano latem na upalne słońce przez dłuższy czas, aż nabrało potrzebnej barwy. W dawne lata tak tylko robiono, nie inaczej, komu tylko było pilno przed zimą, a słońca już gorącego nie było, ten szukał farby olszowej . 10 Do pewnego rodzaju sztuki tkackiej należało wyrabianie barwnych i ozdobnie wykonanych pasków do fartuchów; wyrabiano je z bawełny kolorowej i lnu na specjalnych tzw. „klockach". Niektóre były bardzo artystyczne i była ich wielka rozmaitość. Wyrób ich skończył się już przed kilku dziesiątkami lat. W i e j s c y k r a w c y . O krawcach tych pisałem w książce Strój ludoiuy Puszczy Zielonej . Dodam tylko, że krawcy wiejscy (ludowi) rekrutowali się spośród ludności miejscowej, wiejskiej. Żadnych do tego szkół czy kursów nie było. Taki krawiec latem pilnował lichego swego gospodarstwa, a zimą obszywał rodzinę lub wieś. Czasami miał i pomoc. Szyto ręcznie, a maszyny do szycia pokazały się tu ok. 1900 r. (z Ame­ r y k i na raty, firma Singer). Krawcy żyli sobie na ogół dostatnio, a który miał więcej gustu i nowych pomysłów w „przystrojach", to o przyszłość materialną mógł się nie martwić. Każdy z nich miał swój dom i inwentarz. Co do krawców żydów (w ostatnich lat dziesiątkach przed wojnami), to ci pracowali w miastach i osadach miasteczkowych, na zimę jeździli po wsiach („wędrowni"), zadomowili się gdzie u gos­ podarza, obszyli mu całą rodzinę, potem szli do innego itd. Za pracę otrzymywali gotówkę i kolądą w naturze do domu. Po wsiach gotowali sobie w swoich naczyniach (nasze były trefne), a produkty otrzymywali od gospodarzy. Krawcy szyli stroje wiejskie, regionalne, a czasem miej­ skie, wsoółczesne. B i e l e n i e p ł ó c i e n l n i a n y c h na Kurpiach i w ogóle nad Narwią znane jest powszechnie. Przy każdej chałupie, dawniej w ogród­ kach zabezpieczonych przed inwentarzem, były specjalne placyki równe, z piękną murawą, zwane bielnikami. Sama nazwa wskazuje, że służyły do bielenia. W niektórych wioskach czy osadach nadrzecznych były bielniki do wspólnego użytku, wydzielone przez zebrania gromadzkie dla całej wsi, dobrze ogrodzone. Początkowo pewnie płócien nie bielono, na koszule czy też portki itp. używano surowego partu, zwanego tu jeszcze płótnem szarym lub pacześnym. Ale pewnie ten sam deszcz, co przy praniu, nauczył ludzi 11 i» Wiadomości od I. Jesionkowskiego i M . Swiderskiej z Nowogrodu Łomżą z 1931 r. А. С h ę t n i k, Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, Wrocław 1961. 11 13 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I pod �194 ADAM CHĘTNIK i bielić płótna, które bielały same na karkach ludzkich, od deszczu i słońca. A że płótno wybielone jak śnieg mogło być pięknym strojem odświętnym, pewnie więc na ten strój odświętny, uroczysty, obrzędowy itp. zaczęto bielić płótna specjalnie. Robiono bielenie w ten sposób. Sztukę płótna z krosien rozciągano na murawie, przygważdżano do ziemi specjalnymi kołkami na pozosta­ wiane w t y m celu pętelki (lub z braku tych — przytłaczano po bokach w y m y t y m i kamieniami). W słoneczną pogodę płótno polewały wodą czystą przez sita polewaczki raz wraz po każdym wyschnięciu prze­ ważnie kobiety i młode dziewczęta. Nieraz dziesiątki razy dziennie, dlatego bielniki są zawsze blisko wody. Po paru tygodniach bielenia — czego oczywiście dokonywa słońce letnie — płótno zwijają na wałki i zabierają do użytku. Tak samo trzeba zbierać płótno z bielników na noc i przed każdą burzą, pilnować przed wędrownymi złodziejami, również by kura czy nierogacizną nie dobrała się na bielnik i nie zrobiła nieporządku, szkodliwego dla płótna w czasie bielenia. Takie bielniki i bielenie można często spotkać i dziś, na ogół jednak gospodynie sobie upraszczają bielenie w domu, gotując sztuki płótna w specjalnie spreparowanym ługu z palonych łęcin łubinu, a dawniej z jałowca itp. Bielone płótna kurpiowskie cieszą się wielkim popytem na miejscu i dalej w Polsce od stu kilkudziesięciu blisko lat. F o l o w a n i e s u k n a . Sukno zaraz z krosien nie nadaje się do krawca, jest rzadkie, rozciągliwe i kurczy się od wilgoci i deszczu. Ubranie uszyte z takiego sukna po pierwszej ulewie skurczyłoby się niepomiernie i trudno by je nałożyć na siebie. Tak pewnie w dawniej­ sze czasy przytrafiało się niejednemu elegantowi puszczańskiemu, i to zmoknięcie właśnie ze skurczeniem się gwałtownym sukna naprowa­ dziło zapewne tkaczów na pomysł zbicia sukna na gęstsze, więcej nie­ przepuszczalne i nierozciągliwe. Folowanie sukna — bo tak nazywa się cała ta manipulacja utrwalenia, zbicia i ujednostajnienia rozciągliwości włókien —• odbywa się od niepamiętnych przez ludzi lat, na całym terenie, gdzie znane jest tkactwo z wełny. Do folowania służy specjal­ ny przyrząd-warsztat, zwany foluszem, a będący właściwie długim (około 3—4 m) korytem, dłubanym z grubego pnia drzewnego, z wol­ nymi wylotami w obu końcach i dość wysokimi bokami. Do koryta dorobiony jest specjalny długi i dość cienki smyk z kołkami do rąk. Do smyka trzeba 6, 8 i więcej nieraz ludzi. Zwykle folusz ustawiony jest na kołach wbitych w ziemię (słup­ kach), przed oknami chałupy, przez które przechodzi światło lampowe na zewnątrz przez szyby, żeby pracujący mieli widno. Praca rozpoczyna się o zmierzchu, zwykle w czasie adwentowym (w grudniu), do której �TKACTWO NA KURPIACH 195 zaprasza się sąsiedzkich chłopców dorosłych na cały wieczór. Jeżeli sukna jest mało w jednej chałupie, to kilka gospodarstw razem znosi sukno na wspólne folowanie, dość pracowite i kłopotliwe. Sukno naparzone ukropem, rozciągnięte w foluszu (korycie) chłop­ cy międlą, gniotą i przewracają smykiem, ciągając nim gromadnie w obie strony wzdłuż. Z kobiet domowych co chwila któraś leje wrzą­ tek z dużego sagana na sukno, a po k i l k u godzinach, gdy znawcy za­ wyrokują, że sukno gotowe — zbite i ścisłe, pracę się przerywa. Sukno mokre naciągają, prostują, nawijają na wałki, suszą i oddają po t y m do krawca. J u ż mu żaden deszcz nie zaszkodzi ani zmiana pogody. Chłopcy po ciężkiej do potu pracy przy suknie otrzymują zasłużoną dobrą kolację, folusz pożyczany jest dalej po wsi, bo nieraz i kilka razy różne sukna w ciągu grudnia doprowadzone są do stanu używal­ ności. Do reszty biorą je w obroty wędrowni krawcy. W ostatnich latach, bliżej miast fabrycznych, sukno takie dają nie­ którzy do specjalnych fabryk do wyrównania jednej strony, prawej, przez maszynowe postrzyżenie włosia, ale większość poprzestaje na tym, jakie wyszło z warsztatów wiejskich. Sukno takie służy dziesiątki lat, ubranie z niego „nie do zdercia" — jak mówią, a przy t y m na zimowe mrozy i zawieje ciepłe i wygodne w ubraniu. Ma też wzięcie na Kurpiach do ostatnich lat, a na jarmar­ kach czy targach w Myszyńcu można go nabyć odpowiednio wymierzo­ ne sztuczki na krótkie sukmanki. P r a n i e s a m o d z i a ł ó w . Pierwotnie nie prano bielizny (która w lato była jednocześnie i strojem), nie znano tej potrzeby, i nie względy higieniczne, tylko pewnie estetyczne wpłynęły na wynalazek prania. Pierwszą praczką bielizny czy płóciennego stroju był prawdopodob­ nie niejeden ulewny, letni deszcz, który, gdy był z silną falą, t j . wia­ trem, nie tylko strzepał i sprał skórę będącym w podróży czy gdzieś przy rybołówstwie puszczakom, ale to samo zrobił z płóciennym stro­ jem, będącym jednocześnie bielizną, trzepiąc je z całą pasją wprost na człowieku. Gdy człowiek wysechł, zauważył pewnie, że jego strój czy bielizna jest ładniejsza, coraz bielsza i bez brudu. Dziewczyna w pięknej bieliźnie, bielutkiej, zaczęła się prędzej podobać chłopakom, co podrażniło pewnie ich ambicję w kierunku częstszego moknięcia na deszczu, który je prał bezinteresownie a skutecznie. Jeszcze przed paru dziesiątkami lat dziewczyny umyślnie mokły na majowym deszczu, żeby i m włosy długie rosły (wtedy jeszcze nie strzyżono włosów). Taki musiał być początek prania. Zaczęto też z czasem — nie czekając deszczu — prać bieliznę w wo- �196 ADAM CHĘTNIK dzie bieżącej, trzepiąc ją ręką, dłonią, a z czasem podobną do tego kijanką z płaskiej szczapy czy ułamanej gałęzi. Prawdopodobnie z przyrodzonego lenistwa człowiekowi nie chciało się urządzać prania zbyt często, ale bądź co bądź trzeba powiedzieć na korzyść ludności tutejszej puszczy, że nie czekano tu aż płótno rozleci się na człowieku w strzępy (jak to się zdarza po świecie) od znoszenia, ale je prano, co nastąpiło pewnie już w wiekach X V I I i X V I I I . Wtedy już nie deszcze, ale kobiety prały bieliznę. Również warto zaznaczyć, że zmarłych domowników nie chowano w bieliźnie brudnej, ale ją starano się wyprać, wybielić, by nieboszczyk w dobrej formie mógł się zaprezentować w zaświatach. To mówią naj­ starsi tu ludzie, a pozostałość po t y m zwyczaju jest taka, że starsze lub schorowane Kurpianki oczekując już śmierci, gdy jeszcze mogą pra­ cować, przygotowują sobie na śmierć swój strój, a w nim czysto-śnieżna kosiula odgrywa pierwszorzędną rolę. Bądź co bądź, że na początku X I X stulecia bieliznę już nie tylko prano w wodzie, ale starano się wynaleźć ku temu odpowiednie mydliki-sposoby, ułatwiające otrzymanie możliwie czystej bielizny. Ze sposobów tych znane były następujące: 1. Woda stojąca, miękka, wygrzana na słońcu, w pierwszym lepszym dole czy kanale lub jeziorku. Moczono w niej bieliznę na całą dobę, specjalnie w błocie lub ile, na drugi dzień spierano rozmiękły brud w wodzie czystej bieżącej, wykręcano z nadmiaru wilgoci i suszono na słońcu i wietrze, niekiedy od razu na sobie, żeby nabrała odpowiedniego fasonu. 2. Ił rzeczny (mazisty i tłustawy muł gliniasto-marglowy), nad brze­ giem w niektórych miejscach rzek i strumieni. Szorowano w nim brud zastarzały, a potem wysiastano w wodzie bieżącej, czystej i ogrzanej. (Z takiego mułu Niemcy robili nam kartkowe mydło w czasie I i I I wojny). 3. Zaparzanie bielizny w nawozie końskim, który — jak wiadomo — przefermentowany, zawiera w sobie dużo ciepła, odbywało się jeszcze na początku X I X wieku. Bieliznę z zastarzałym brudem zakopywano głębiej w nawóz koński w stajni, żeby się tam dobrze zagrzała. Na drugi czy trzeci dzień bieliznę wydobywano i prano w ciepłej wodzie z ługiem gotowanym z popiołu. Spłukiwano w ogrzanej wodzie, czystej i bieżącej. 4. Gotowanie w ługu brudnej bielizny odbywało się jeszcze po­ wszechnie ok. 1900 r. Ług wygotowywano z popiołu drzew liściastych, posiadający w sobie potaż zastępujący ludziom mydło. Wyługowany potaż szedł znad Narwi na handel (dawnymi czasy) w dalszy świat. Bieliznę z ługu prano w czystej wodzie ciepłej i miękkiej, najlepiej w strugach i rzekach. �TKACTWO NA KURPIACH 197 5. Owczy ług. Była to na pozór brudna woda pozostała po myciu owiec przed strzyżeniem. Woda taka była mętna i jakby tłustawa. W wodzie takiej prano dawniej koszule płócienne, spierając do reszty z brudu w wodzie czystej, bieżącej. Od lat 60—80 sposobu tego prawie nie używają. 6. Dębowy ług. Palono w piecach dębową korę, odsiewano na sitach i wygotowywano ług. Ług taki przez szereg dziesiątków lat uważano za najlepszy i gotowano czy też prano w nim bieliznę. W końcu czysta woda spłukiwała do reszty, co niepotrzebne . Co do sukna i sukman, to praniem ich mało kto się interesował, wystarczał deszcz i śnieg; dla „odnowienia" sukna wycierano je rękami miękkim śniegiem. Tak więc sobie radzili Kurpiowie, a właściwie Kurpianki z praniem bielizny. Tylko na tratwach spławnicy drzewa (miejscowi oryle) musieli prać sobie bieliznę w gratunach gdzie indziej robiły to zawsze kobiety i dziewczęta. Praczkami zawodowymi też są kobiety. W dawniejsze lata na Starych Kurpiach zdolny kawaler rzeźbił ładną kijankę w kwiaty i różne wzory i robił z niej prezent przedślubny swojej upatrzonej dziewczynie. Przywiązywał widać do kijanki znaczną uwagę, a i dziew­ czyna nie obraziła się za to . M a g l o w a n i e t k a n i n . Płótno spod krosien czy w ogóle tkaniny, jest zawsze trochę pomięte, nierówne, pogurbanione, jak tu nazywają, wyrównują je nakręcając na wałki, wyciągając za oba brzegi, roz­ płaszczając mokre na bielniku itp. W wypadkach koniecznych mniejsze sztuki płótna maglują na szerokiej ławie, na wierzchnim nakryciu szlabana (łóżka służącego na dzień za kanapę do siedzenia) itp. Do ma­ glowania służy ręczna maglownica, zwana tu wałkownicą, i wałek dłu­ gości ok. 1 łokcia (50—60 cm). Czynność ta znana jest prawie wszędzie po kraju, więc jej nie opisuję. Dodam tylko, że żadnych maglów zme­ chanizowanych na Kurpiach prawie nie ma, prostowanie wszelkiej bie­ lizny po praniu i wysuszeniu, jak ręczników, obrusów, koszul, far­ tuchów itp., odbywa się ręcznie przez kobiety podanymi powyżej na­ rzędziami. Wałkownicą — z płaskiego drzewa brzozowego czy klonowego lub jesionowego, posiada do prawej ręki okrągły trzonek, a do lewej za­ krzywioną rączkę u przodu narzędzia. Spód wałkownicy nacinany jest 12 1 3 u 1 2 Wiadomości od S. Chętnikowej (lat 91) z Nowogrodu, 1949 г.; M. Sobiechowej (lat 87) z Kadzidła, 1949 г.; od A. Kordeckiej (lat 55) z Myszyńca, 1949 r. i in. Gratuny są to duże szpary między klocami w płynących pasach drzewa. Takie kijanki można oglądać w Łomży, w Muzeum. Stare Kurpie to od­ cinek dawnej Kurpiowszczyzny z lewej strony Narwi od Nowogrodu do Ostrołęki. 13 1 4 �198 ADAM CHĘTNIK w karby, który przy toczeniu wałka z bielizną naciąga ją coraz mocniej na wałek, wyrównując wszelkie fałdy i nierówności. Wspominam o walkownicy jeszcze i dlatego, że jest ona u każdej starannej gospodyni i często jest ozdobiona pracowitymi motywami sztuki ludowej, robotą rzeźbiarską . Bielizna czy fartuch po praniu nie maglowany wygląda tak ,,jak psu wyciągnięty z gardzieli". Żelazka do prasowania od paru dziesiątków lat są w użyciu u miejscowych krawców, ogół wiejski dopiero zaczyna je lepiej poznawać. 15 1 5 Jak to widzimy np. w Muzeum w Łomży. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cceffd96a9319c4ad3cc37bdb6fd0298.pdf df9592f4ff0d98e3012a20349ff7a818 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3717 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource tkactwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3491 Title A name given to the resource Tkanina ażurowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.1 Description An account of the resource POLSKA SZTUKA LUDOWA 1960 t.14 z.1, s.37-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz, Olga Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ulga Mulkiewicz К Wśród N N wielu prac o ludowym U tkactwie artystycz­ nym b r a k j a k i e j k o l w i e k w z m i a n k i o t k a n i n i e ażuro­ wej. Niewątpliwie jest to zagadnienie nesowe i t e c h n i k a t a jest dycyjnej kulturze stosunkowo i duży odmienną prawdopodobnie ludowej, zasięg, zupełnie raczej jednak ze częstotliwość technikę tkaninę tę choćby pokrótce obca nia Plastyki tyczący lasia Ludowej, Według północnej występowania zdobniczą — części nym ostatniej lub po informacja przed ..uczyły nie, również materiał wszystkim w okresie wojną n i e udało ze światową, się roz­ jedynie wsi na jednak stwierdzić, Fraczek. Na ażurową (jedynie wspomiany bawełny, którą wyżej płótna; warsztacie i następnie od czterech przystępując dwunicielnicowym przewleka przez d o szesnastu do że rozwinięte, młodsze tkacz, Fraczek po pracy snuje ażuro­ nazwis­ nici lnia­ używał do rozkręceniu tkaczka osnowę nicielnice nitek w jest pasmami — zależności o d t e g o , 1 ażurowa. Ancuty, Dolne pow. drewniany, dobrze ostrugany, t a k szeroki, j a k szerokie i znów przerzuca nić w ą t k u potem i gładko jest pasmo określoną a b y następnie w y j ą ć pręt i założyć go n a W t e n sposób się uzyskuje o kwadratowych lonych pasmami tkania nazywa „tkaniem „oczkach" tkaninę zbitego się w zakończeniu czenie tkaniny: nieco, nitką otrzymując właściwe wykoń­ lnianą, czasem najczęściej ściąga Pole, pow. Hajnówka. Sokołów. t e n efekt, owalu, poszczególne różne w z o r y . T a k więc luźne ściągając wę t e n można z n ó w Ściągając otrzymuje płótna, wzór że „ o c z k a " płótna nabierają a owal poziom. luźny w ą t e k szereg kwadracików przylegających wykonuje układać zarówno się się w rodzaj ludowej patyk". t k a n i a następuje tkaczka przedzie­ nitek. Ten nomenklaturze z p a t y k i e m " l u b „przez Po nowo. szachownicową, płótna, luźno biegnących osno­ ilość r a ­ zy, rogami do w pas l u b jak i ze siebie. t e n sposób, że otrzy­ kształtu osno­ zbitego Następny ściąga się po parę n i c i luźnego w ą t k u i o s n o w y , o t r z y m u j ą c w k o ń ­ jak nych gdyby szereg kwadracików mereżką. G d y p a s m a osnowy płótna połączo­ i wątku składają się z p a r u n i t e k , a odstępy m i ę d z y n i m i trzech razy większe — wówczas w są d w a d o miejscu splotu p r z e r a b i a się krzyżyk, obejmując n i m cały k w a d r a c i k . na rzadko D l a przykładu podaję k i l k a schematów: Wieś K o r y t n i c a , p o w . W ę g r ó w : 14 n i t e k , 14 oczek p u s t y c h w nicielnicy. Wieś Dolne Pole, p o w . Sokołów: 4 n i t k i , П. 1. Tkanina nina ażurowa. pręt muje zawsze otrzymywał wkłada p a s a m i r a z luźne części w ą t k u , a r a z o s n o w y , bardzo się ziew przy­ przerzu­ j e d n y m paśmie o s n o w y , roznosi- Pole, p o w . Sokołów, używa tkaczka żadnym kupionej w sklepie „liny"). T k a n i n a ta w y k o n a n a splotem w cu tkaninę się snucia w u m i e tkać w y ł ą c z n i e j e d e n kiem ile oczek zostawia k t o był I n f o r m a t o r k i twierdzą, firanki n a t k a n i n i e . Następnie, pustych zakończeniu tów, i l e n i t e k j e s t w pasma, od d r u g i e j " . N a t y m tere­ jest wzór stępuje d o t k a n i a : czółenkiem r o b i o n a t y l e krótko jedna ludowe być nitek, tyle 1 grubszą mody. tkactwo ma n i c i e l n i c y . Po wska­ się k o b i e t y tkaczki, a w e w s i Dolne tkania do­ Pod­ t e j właśnie gdzie nych z światowej; przyszła _w międzywojen­ sposób t k a n i a a ż u r ó w znają t y l k o z d o l n i e j s z e we Bada­ Lubelszczyzny. wojnie n a ażury pierwszą cielem prowadzo­ do w s i Czekanów, p o w i a t Sokołów, moda wypadku dopiero gęsty wy, i n f o r m a t o r e k , t e c h n i k a t k a n i a ażurów się że należy I n s t y t u t S z t u k i , Sekcję zebrano powszechniła zuje, na omówić. t k a n i n y ażurowej, przede oraz tra­ względu Podczas badań n a d t k a c t w e m l u d o w y m , n y c h przez Państwowy margi­ jak przewleczono W Tych kilka dotychczas sy z wzorów materiale. Jaczewa, Bielsk występuje Wyjątek pow. Węgrów, w całym stanowią oraz z zebranym tylko obru­ Dubna, pow. Podlaski. 4 o c z k a p u s t e . W i e ś Bełcząc, p o w . L u b a r t ó w : 8 n i t e k , 8 oczek p u s t y c h . W i e ś J a c z e w , p o w . W ę g r ó w : 15 n i ­ t e k , 15 o c z e k p u s t y c h . II. 2. Tkanina ażurowa. Kunów, pow. Lubartów. II. 3. Tka­ 37 �ft F L' «1 ' ! « Й *« i» к *( 'i? rr ml #« « i l' •'tt V< »< JT| »• ł: « i»f 0t / I * « i i W' »• • « (ft U f i f i f* « Л V! т * ' Vii »i I * i» *? i« » « f « tm ** ЛГ л t'/ »v*» * т> v t *» I * */ » f > # * i r ** #* »• If 'J »i »* 55 "м ,ч l i • ł •ywt ri ft *•?* Hi• * ri #* *r ti »* «« **т• »* •, •f и f t t w* M *« Я/ V* t U J! Й Я tf fT&fiiB *P; Wf *lf Vi Ml «*f > « I с v r • 'P g -4 Ml Ф ^ ^ V i t k f •» • f t «T Ш I N ^^ m* t t Ц И К * ft » « yc-#i- ?« »a f t "i *i И *Г S ft tfSJlS 8 Ś? ŚTŚ?" ttlTfftf Oft 1!КГ«!* «SttHs Vf *• W¥ * f * f f f 0» »A *" ir* » • ** *" t * łe^ir-w-fjr-; *. П. 4, 5. Tkaniny O b r u s ze w s i J a c z e w t k a n y osnowa nawinięta przez środek jedna nitka. mieszczała jest przestrzeni wątku po pomiędzy Przerzucając nici jest w pasmami w miejscach czone są a ż u r o w e pasmami uzyskano splotu płótna, Obrus z Dubna cały na. Podczas dwóch jednym tkania, prętów, lecz które t k a c z k a poziomie w pewnej są roz­ stanowią one osno­ końcowym osnową nie przetykaną. ażur, musiała używane rozmieścić odległości od Rys. Maria Czarnecka powiązanie z na i innej techniki uzyskuje swój rozmiesz­ charakter firanki do występującą t e r e n a c h tkaniną m e r e ż k o w ą , się gdzie p r z y bardzo okien; często na użyciu zbliżony efekt zdobniczy. Występują Bielsk one, jak Podlaski, Hajnówka, na i oryginalną wspomniałam, na Lubelszczyźnie, a ściślej: w dzyń, S i e d l c e , S o k o ł ó w , siebie. n a której względu na obrusy się M a t e r i a ł y z e b r a n o w następujących w s i a c h : D u b no (Nurzec), Z a k r z e w o (Wyszki), p o w . B i e l s k Podlas­ k i ; A n c u t y (Trzścianka), p o w . Hajnówka; Belcząc (Czemierniki), K u n ó w (Firlej), p o w . Lubartów; D a n i ł o w o Duże ( O l e k s i n ) , p o w . Ł a p y ; R u d n o ( B r z o z o ­ w y K ą t ) , p o w . P a r c z e w ; W o l a Suchożebrska ( K r z e 2 ze jedynie i w północnej płót­ używa tych tkanina, kwadraty. ażurowe roz­ jak jest splotem uzyskać t e n sposób powstała Tkaniny biegnie tkaczka z tkaninę wykonany aby nitek, poszczególne p a s m a wątku Podlasia. W t e n s a m sposób skrzyżowania г siedem w y j a k o całości — w t e n sposób w e f e k c i e w ażurowe t e n sposób, że czółenkiem mieściła osnowę, traktując 11 odmianę Lubartów, Podlasiu powiatach Łapy, W ę g r ó w -, stanowiąc tak silnie Ra­ swoistą rozwiniętego tam tkactwa. ślin), p o w . S i e d l c e ; C z a p l e (Korczew); Czekanów (Jabłonna), Łuski (Jabłonna); D o l n e P o l e ( G r o c h ó w ) ; P e t r y k o z y ; Z ą b k ó w ; Z e m b r ó w (Sterdyń), p o w . So­ kołów P o d l a s k i ; Jaczew, K o r y t n i c a (Korytnica), L i w (Ruchna), p o w . Węgrów. N a z w y g m i n podano w nawiasie. — il. 1, 2, 3. Fot. Jan Swiderski — il. 4. 5. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66feed54e155bc9efb700843eeaaf9de.pdf 078e1db042340bd029686fdba153506a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:606 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:555 Title A name given to the resource Tłoki na Kurpiach / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.203-207 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ADAM CHĘTNIK TŁOKI NA KURPIACH Od nestora etnografii polskiej, Adama Chętnika, doskonałego znawcy i zasłużonego badacza kultury wsi Kurpiowskiej Puszczy Zielonej reda­ kcja otrzymała uwagi dotyczące tradycyjnej pomocy sąsiedzkiej we wsiach kurpiowskich, polegającej na wspólnej pracy dużych grup lud­ ności wsi. Praca ta nosi tradycyjną nazwę tłoki (tłuki). Zdając sobie sprawę z wartości nadesłanych materiałów jako źródła do niedawnego jeszcze, ale już zamykającego się rozdziału historii wsi, drukujemy je w tej formie, w jakiej zostały nadesłane: jako encyklopedyczne zestawie­ nie różnych rodzajów prac, przy których jeszcze w ciągu ostatnich kilku­ dziesięciu lat występowała zwyczajowo tłoka. Autor omawia również prace zespołowe, które (jak sianokosy czy połów ryb) opierały się w ca­ łości lub częściowo na odpłatności w naturze lub gotówce. Nadesłane materiały dotyczą 1 pol. XX w., w tym w największej mierze okresu sprzed I wojny światowej [Red.]. Zwózka drzewa budulcowego na własną chałupę zawsze p r a w i e odbywała się za pomocą tłuki. Ponieważ przeciętnie na nową chałupę zużywano ok. 60—70 kloców sosnowych, trzeba więc było na to do 30 f u r m a n e k l u b sań podwójnych (z zajdami) do zwózki. I l e czasu na to potrzebowałby sam gospodarz, jadąc do lasu raz na dzień albo i d w a razy na odległość 5—10 k m . N a j m n i e j miesiąc, a i l e b y się namęczył, ile b y wozów napsuł, k o n i zajeździł — to lepiej nie mówić. P r z y tłoce zjechało zawsze 20 do 30 f u r m a n e k i za j e d n y m zamachem albo obró­ ciwszy jeszcze raz, p o z w o z i l i wszystko w ciągu jednego d n i a . A i na w o z y łatwiej galdka (pień drzewa) włożyć w k i l k u i gdzieś pod górkę pomóc n a przyprzążkę i p r z y jakiejś szkodzie sobie poradzić. Po zwózce gospodarze, k r e w n i i sąsiedzi odprowadzą konie, dadzą i m o b r o k u , zapalą f a j k i l u b papierosy, zjedzą olbiad s u t y z okrasiwem, a czasem z p i w e m , wreszcie rozejdą się do domów, o t r z y m a w s z y szczere: „Panie Boże za­ płać!" �204 ADAM CHĘTNIK Obróbka drzewa budulcowego też czasami o d b y w a się za pomocą tłoki. A l e t u już schodzą się najbliżsi k r e w n i i sąsiedzi z piła­ m i i t o p o r a m i . D r z e w o popiłują na odpowiednie proste s z t u k i , obcieszą z grubszego wióra i poukładają na laguny do dalszej obróbki. Tracze z piłami przychodzą już za pieniądze. Tłoki do obróbki są albo również za obiad z podwieczorkiem, albo za wynagrodzenie, n p . w obciosanych wiórkach na opał i t p . , czasami w zbożu czy ziemniakach i t p . B u d o w a d o m u też d a w n i e j odbywała się n a tłokę. N a K u r p i a c h w każdym d o m u są cieśle, toteż g d y się zeszło z narzędziami 8—10 męż­ czyzn, t y l k o majster kierujący r o b o t a m i (o i l e n i m n i e był sam gospo­ darz) pobierał zapłatę dzienną z u t r z y m a n i e m , reszta zaś otrzymywała całkowite u t r z y m a n i e i podziękowanie. D o m (długi przeciętnie na 5—6 sążni polskich) stawiano w t e d y (zrąb) w ciągu 8—10 d n i . Reszta m a j ­ strów — stolarze, mularze, szklarze, przychodziła t y l k o za gotówkę. Przesuwanie budynków postawionych n a inne miejsce w całości l u b przenoszenie i przewózka rozebranych na kolonie o d b y w a się przeważnie gromadnie p r z y pomocy sąsiadów. D o zestawienia b u d y n ­ k u z oznaczonych nacięciami kawałków b y w a angażowany majster-cieśla, czasami płatny. Przesuwanie w całości budynków (niemieszkalnych np. obórki, chlewy) mających wspólną podwalinę o d b y w a się w t e d y , g d y b u d y n e k trzeba usunąć na i n n y plac l u b d l a poszerzenia podwórza, czy też obórki. B u d y n e k opróżniony wewnątrz podnoszą do góry drągami (dugują), podsuwając pod p o d w a l i n y okrągłe wałki, t a k b y toczyły się w k i e r u n k u pożądanym. D w u d z i e s t u nieraz mężczyzn, popychając b u d y ­ nek drągami od tyłu i z boków l u b drągami na zajazdkę, przepchną go ostatecznie na miejsce pożądane, często o dziesiątki metrów d a l e j . Zwożenie k a m i e n i . Idzie t u o w i e l k i e głazy, które czasami leżą n a polach l u b paśnikach. G d y głaz uradzono postawić gdzieś na rozstajkach jako przyszłą podstawę do krzyża żelaznego czy i n n e j f i g u r y w i o s k o w e j , to w p r a c y t a k i e j poza głównym m a j s t r e m brała z w y k l e udział cała wioska. W y b i e r a n o najmocniejsze d w a (czasami jeden) w o z y z d y l a m i w poprzek, p r z y k a m i e n i u kopano głęboki rów, żeby łatwiej było kamień wtoczyć na wepchnięty t a m wóz, a g d y kamień za pomocą drągów i łańcuchów znalazł się n a wozie, k i l k a k o n i wyciągało wóz z wgłębienia i ciągnęło p o w o l i do w s i . I n n i po drodze pomagali drągami, żeby wóz się nie przechylił i żeby kamień się n i e stoczył. Poczęstunku za taką pomoc n i e żądano. P r z ę d z e n i e l n u w ciągu z i m y jest uciążliwe d l a jednej k o b i e t y . Toteż g d y było potrzeba więcej przędzy do krosien, urządzały również i k o b i e t y swego r o d z a j u tłoki, zebrawszy sąsiadki-prządki na w s z y s t k i e w i e c z o r y t y g o d n i a . N i e k i e d y przędło i c h 5 do 10. Opowiadano sobie p r z y tej p r a c y ciekawe opowieści, zagadki w i e j s k i e (zagodywki), śpiewano �TŁOKI NA KURPIACH 205 piosenki i t p . Był to początek późniejszych wieczornic. Podobnie urządza­ ły się k o b i e t y p r z y t a r c i u l n u na cierlicach (międlicach), robiąc to w g r o ­ madce, po k i l k a . Folowanie s u k n a spod k r o s i e n na d o m o w y użytek również odbywało się p r z y pomocy tłoki. Z w y k l e r o b i l i to chłopcy, 8 do 10 po są­ siedzku, w d o m u , gdzie był ręczny folus z o g r o m n y m smykiem do ciąga­ nia i u b i j a n i a sukna, które polewano gorącą wodą. Folowanie o d b y w a się w i e c z o r a m i przed d o m e m p r z y świetle l a m p padającym z wewnątrz przez okna, najczęściej późną jesienią l u b na początku g r u d n i a . Po d w u l u b k i l k u g o d z i n n e j p r a c y o t r z y m y w a n o wspólną kolację i nic więcej. N i e ­ k i e d y sukno do f o l o w a n i a dawano z k i l k u chat naraz. W t e d y ze wszyst­ k i c h t y c h chat mężczyźni szli do pracy p r z y foluszu. T a k zostało do ostatnich czasów. K r a j a n i e k a p u s t y n a zimę jest też pewnego rodzaju tłoką kobiecą. Wykonujące tę czynność k o b i e t y (krajacki) schodzą się ze s w y ­ m i o s t r y m i nożami do chaty, gdzie zamierzają krajać kapustę na zimę do jednej l u b dwóch beczek, zależnie od wielkości r o d z i n y . K o b i e t jest przeciętnie 6 — 8 . Obsiadają na stołkach okrągłą balię i trzymając w l e ­ w e j ręce główkę obraną z b r u d n y c h i r o b a c z y w y c h liści prawą ręką szatkują kapustę nożem bardzo z w i n n i e i równo. Wkrótce z główki zostaje głąb, na który czekają dzieci j a k o na przysmak. Chłopcy d o m o w i ostrzą noże l u b ubijają krajaną kapustę w beczkach w i e l k i m i u b i j a k a m i z drze­ wa, specjalnie na t e n cel z r o b i o n y m i . U b i j a n i e k a p u s t y n o g a m i n i e jest na K u r p i a c h w zwyczaju. W ciągu wieczora k o b i e t y Skraja nieraz k i l k a k o p główek k a p u s t y . P o t e m otrzymują za to kolację, a n i e k i e d y chłopcy przychodzą z muzyką i praca kończy się tańcami. N a następny wieczór tłoka przenosi się d o i n n y c h sąsiadów. T ł o k a ż n i w n a znana była t y l k o u większych gospodarzy r o l ­ nych, w leśniczówkach prowadzących gospodarstwa rolne, a n i e m a l do ostatnich czasów n a gospodarstwach p r z y plebaniach. D a w n i e j dziesiątki żniwacek (żniwiarek) z sierpami, a od niedawna kosiarzy z kosami sprzą­ t a l i zboże, a n i e k i e d y i owiązali w ciągu jednego d n i a . O t r z y m y w a l i za to obiad i podwieczorek oraz b r a l i udział w dożynkach, o i l e te były wyprawiane. S i a n o k o s y p r z y pomocy tłoki odbywały się podobnie j a k żniwa t y l k o u posiadaczy większych łąk nadrzecznych, potrzebujących dziesię­ c i u l u b więcej kośników n a dzień. N a d r u g i dzień, o ile praca była jeszcze nie skończona, płacono już za nią. Po ścięciu t r a w y ta sama drużyna k o ­ siarzy przenosiła się na inną łąkę. W tłoce t a k i e j b r a l i udział przeważ­ nie zainteresowani, mający t a k i e same łąki. O t r z y m y w a l i całkowite u t r z y ­ manie dzienne, a w razie potrzeby noclegi. P r a c o w a l i od świtu d o nocy. �206 ADAM CHĘTNIK T ł o k i w r y b o ł ó w s t w i e znane były d a w n i e j n a d r z e k a m i l u b r y b n y m i j e z i o r a m i , szczególnie p r z y użyciu większych sieci, n p . n i e w o ­ dów. Zwoływał tłoki właściciel n i e w o d u , n p . raz na tydzień l u b co d w a tygodnie w ciągu lata. Brał przeważnie l u d z i lubiących r y b a c t w o . Za pracę dawał r y b y . Tłoki z i m o w e do łowienia r y b pod lodem przetrwały do ostatnich czasów t a m , gdzie są dobre sieci, również n i e w o d y . Do rą­ bania otworów, przesuwania l i n , ciągnięcia n i e w o d u , p i l n o w a n i a m a t n i i t p . potrzeba o k . 5—6 l u d z i , znających się na r y b a c t w i e . Dobiera i c h so­ bie właściciel sieci d w a l u b k i l k a razy w ciągu z i m y , daje za pracę r y b y i rozgrzewkę. O i l e to jest dzierżawa wód r y b n y c h , dobiera stałych l u d z i za zapłatą. K o p a n i e s t u d z i e n jest ważną czynnością w wioskach i m i a ­ steczkach. D o niedawna, k i e d y nie było betonowych c e m b r o w i n , do w y ­ kopania s t u d n i kopano w i e l k i l e j o w a t y dół, nieraz do 10 i więcej metrów głęboki, aż do w o d y bijącej z podziemnego źródła. Miejsce p r z e d t e m zna­ lazł i wskazał różdżkarz, ceniony przez ludność. Po w y k o p a n i u dołu zakładano c e m b r o w i n y z drzewa, na węgieł, j a k w domach, l u b z k a ­ m i e n i , po c z y m dół dokoła c e m b r o w i n y zasypywano. Robiono t o wszystko p r z y pomocy tłoki, ale t y l k o z t e j części w i o s k i czy też d z i e l n i c y m i a ­ steczkowej, gdzie chciano mieć swoją Studnię. T ł o k i k o ś c i e l n e przetrwały do ostatnich czasów p r z y r e m o n ­ tach i odbudowie kościołów, n a p r a w i e cmentarzy, s t a w i a n i u pamiątko­ w y c h f i g u r , k a p l i c i t p . Roboty były bezpłatne, ze s w o i m posiłkiem cało­ d z i e n n y m . D o p r a c y szła młodzież i starsi z łopatami l u b w o z a m i , k o ­ lejno z każdej w s i danej p a r a f i i , aż do ukończenia większych robót. K o ­ lejność wyznaczał sołtys bez stosowania p r z y m u s u . Po ostatniej w o j n i e w zniszczonych parafiach rzemieślnicy r o b i l i masowe tłoki dobrowolne p r z y odbudowie mniejszych kościołów na użytek tymczasowy. T ł o k i g r o m a d z k i e po g m i n a c h i osadach m i e j s k i c h p r z e t r w a ­ ły j a k o szarwark z nakazu władzy m i e j s k i e j . Były jednak podobne tłoki po wioskach bez żadnego nakazu, dobrowolne. Z n a m wieś, gdzie grzązkie i kwaśne łąki sprowadzały choroby na bydło, nie dawały siana, były p r a w i e bezwartościowe (ok. 1900 г.). Za namową p a r u oczytanych gospo­ d a r z y cała wieś wzięła się d o p r a c y na przednówku, pokopano r o w y o d ­ pływowe, osuszono mokradła i w ciągu p a r u l a t p r a c y zbiorowej u p o ­ rządkowano całe łąki. Robiono d a r m o , z ochoty. Żywność zabierano z so­ bą. Po k i l k u dziesiątkach l a t mieszkańcy w s i w s p o m i n a l i t y c h pionierów k u l t u r y r o l n e j , którzy namówili ludność do w y k o n a n i a pięknego dzieła. Podobnie r o b i o n o b r u k i , ścieki, budowano d o m y gromadzkie, mosty, n a ­ p r a w i a n o p r o m y na rzekach i t p . Ludność zwoziła z ochotą k a m ie nie , żwir, ponieważ rząd zaborczy o t o mało dbał. �TŁOKI NA KURPIACH 207 T ł o k i p o d c z a s k l ę s k ż y w i o ł o w y c h połączone były z r a ­ t u n k i e m sąsiadów, całych osiedli i w ogóle w s z y s t k i c h , k t o potrzebował r a t u n k u . A więc prace w i o s k o w e p r z y zasypanych śniegiem drogach, o d ­ k o p y w a n i u domów spod zasp śnieżnych, r a t u n k u w czasie pożarów (prze­ mianowane z czasem na ochotnicze straże pożarne) i t p . Znałem wieś, gdzie w i a t r y zachodnie zasypywały zabudowania, ogrody i pola miałkim piachem l o t n y m . Idąc za dobrą radą gospodarze wspólnymi siłami w y k o ­ p a l i w i e l k i rów z wałem o c h r o n n y m , a groblę (wał) obłożyli darniną i obsadzili wikliną. P i a s k i l o t n e przestały odtąd szkodzić wiosce. Z w o ż e n i e z a b y t k ó w . Rzadko to się zdarzało, ale były w y p a d ­ k i , że trzeba było zwieźć jakiś p o m n i k przeszłości z k a m i e n i a czy d r z e ­ w a , coś, co łechtało m i l e miejscowy p a t r i o t y z m l u b szlachetne ambicje. Po wytłumaczeniu ludności i s t o t y rzeczy, ta pomagała gromadnie. P r z y z d e j m o w a n i u z woza p r z y w i e z i o n e j z puszczy o l b r z y m i e j barci do m u z e ­ u m w Nowogrodzie p o d Łomżą, p r z y ciężkiej i niebezpiecznej pracy, p o ­ magało „na o c h o t n i k a " 16 najbliższych sąsiadów przyszłego m u z e u m , którzy p r z y s z l i z o d p o w i e d n i m i narzędziami. O t r z y m a n y po pracy p o ­ częstunek (piwo i biały chleb) był d l a n i c h miłą niespodzianką. T a k i c h przykładów było pewnie i więcej w czasach odległych, k i e d y ludność sama nieraz musiała pamiętać o s w y c h biedach, k i e d y zresztą, mieszkając w z w a r t y c h wioskach, mogła prędko się ze sobą porozumieć, zebrać i wspólnie wzajemną pomoc obmyśleć. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de8f5cf0f0a3352da109b44c4fdced90.pdf 7f6d2aaf46d1d946b45c15e74b7c55db Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6338 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Abakanowicz, Magdalena (1930- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5913 Title A name given to the resource Tłum i jednostka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stieghorst, Bernd Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11_Stieghorst.ps - 4/25/2007 2:12 PM BERND S T IE G H O R S T Tłum i jednostka D obrze pamiętam ten piękny wiosenny dzień w marcu 1997 roku, w Nowym Jorku, kiedy poszedłem do Muzeum Guggenheima, żeby obejrzeć Kolekcję Nasherów. Przechadzałem się leni­ wie pomiędzy indywidualnymi ekspozycjami słynnych rzeźbiarzy. W końcu, w wydzielonej przestrzeni na naj­ wyższym piętrze, natknąłem się na całą armię postaci zbitych w gęsty tłum. Ustawiono je jakby w szyku bo­ jowym. Chociaż bezgłowe i puste w środku, wywoły­ wały swoim wyglądem niezrozumiały lęk! N a początku byłem przestraszony. Spontaniczna chęć odwrotu skłoniła mnie do zatrzymania się na dłużej. Wielkie zakłopotanie przerodziło się w szcze­ gólne zainteresowanie dla tej grupy postaci. Zbliżyłem się, nieco podejrzliwie, i dotknąłem jednej czy dwóch figur (na szczęście nie było w sali strażnika). Gładzi­ łem wyżłobienia w nich. Przyglądałem się uważnie każdej z osobna. Żadna z trzydziestu sześciu postaci nie była kopią innej. Czasem różnice były niewielkie, dotyczyły jedynie rozmiaru bądź postury, ale każda pojedyncza rzeźba, każdy członek „tłumu”, był osobną jednostką! W twórczości Magdaleny Abakanowicz grupa rzeźb nazywana Tłumem ma szczególne znaczenie. Od lat 70. liczba bezgłowych i pustych w środku form symbolizujących ciało ludzkie narastała z roku na rok. Do dzisiaj musi ich być ponad tysiąc pięćset, ale nigdy nie zaprezentowano ich naraz. Wyobraźmy sobie moż­ liwość ujrzenia tych wszystkich grup i indywidualnych postaci w jednym miejscu... Zwykle zaludniają światowe muzea i kolekcje w grupach od dwudziestu do dwustu bezgłowych, wy­ drążonych skorup. Wypełnione wewnętrzną pustką stanowią niemą wizję ogromnej i przypuszczalnie ano­ nimowej masy. Każdy zwiedzający dostrzega ten sam fenomen tym bardziej oczywisty im bliżej „tłumu” - powierz­ chownie anonimowa, seryjna produkcja okazuje się pracami indywidualnymi. Nagła świadomość, że każdy pojedynczy „członek” tej masy jest wyróżniającą się in­ dywidualnością, wzbudza niemal zachwyt. Z drugiej strony, przyjrzyjmy się Inkarnacjom A ba­ kanowicz, które wydają się niezwykle kontrastowe wobec „tłumów”. Są to kompozycje przedstawiające jej własną głowę osadzoną na wątłym i kruchym że­ laznym pręcie. Powierzchnie tych rzeźb pokrywają resztki wosku, fragmenty żelaza z odlewu i ślady jej własnych rąk, których specjalnie nie usunęła. Cho­ ciaż wszystkie rzeźby są kopiami tej samej twarzy, każda z nich reprezentuje pojedynczy, ulotny mo­ ment w czasie. Delikatne ślady szybko twardniejące­ go wosku przypominają impresjonistyczne rzeźby Medardo Rosso, który w sposób niemal mistyczny obrazował indywidualność za pomocą ustawionych rzędami głów. Cykl Inkarnacje, na który składa się 50 odlewów twarzy ustępuje Tłumom pod względem liczby rzeźb, jednak pozostaje równie istotnym dziełem w twórczo­ ści Magdaleny Abakanowicz. Pracując nad odlewami własnej twarzy, artystka eksploruje swój własny byt. Ona sama twierdzi, że rezultaty tej pracy zaskoczyły ją. Inkarnacje ujawniły jej fragmenty skrywanego pod ży­ wym obliczem chaosu. Każda z tych nieruchomych metalicznych twarzy ukazuje wymyślony lub prawdzi­ wy wyimek z życia artystki. Poprzez Tłumy i Inkarnacje Magdalena Abakano­ wicz udowodniła, że jest artystką głęboko humani­ styczną. Zajęła także klarowne stanowisko w sprawach politycznych, wywodzące się oczywiście z jej życiowe­ go doświadczenia. Już jako mała dziewczynka zaznała okropności wojny, później przeżyła praską wiosnę i in­ wazję radziecką w 1968 roku. N a stacji kolejowej w Pradze widziała masy śpiących radzieckich żołnierzy w brązowych płóciennych mundurach. Ich nierucho­ me ciała przypominały anonimowe worki z ubraniami. Istota ludzka oraz uczucia i lęki egzystencjalne sta­ ły się centralnym tematem twórczości Abakanowicz. Widać to w jej wszystkich pracach. Chociaż na pierw­ szy rzut oka Tłumy i Inkarnacje nie mają ze sobą nic wspólnego, uważniejsze spojrzenie pozwala zauważyć, że w obu wypadkach Abakanowicz koncentruje się na temacie jednostki ludzkiej. Dzisiejsze społeczeństwo zwykle przywiązuje więcej wagi do grupy niż do pojedynczego człowieka. Lęk przeważa nad odwagą, a prawo i porządek są ważniej­ sze od wolności. A jednak społeczeństwo, każda jego warstwa, składa się z jednostek, które muszą określić swoje role w grupie. Jedna z podstawowych prawd do­ tyczących ludzkiej egzystencji to fakt, że jednostka i masa są ze sobą połączone niewidzialnymi więzami. Magdalenie Abakanowicz udało się zobrazować to zja­ wisko. Ujawniła przy tym zarówno wielki humanita­ ryzm, jak niezachwiane przekonanie o mocy jednostki. 110 Zürich, 19 lipca, 2006 Przełożyła Agata Diduszko-Zyglewska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/821b4573c83eca67bf3c0ae06bc2bdb7.pdf a6a3be50c706af5fb70a2718fec7b073 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5751 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne etnobotanika olcha (Alnus glutinosa L.) - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5349 Title A name given to the resource Tłumaczenie czerwonego zabarwienia olchy (Alnus glutinosa L.)/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.219 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3 9 . Tłumaczenie czerwonego zabarwienia olchy (Alnus) Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy dawniej opowiadali, dlaczego olcha ma czerwoną korę? Objaśnienia znaków: K o r a olchowa jest czerwona wskutek: 1 — działalności diabla; 2 — powieszenia się na niej człowieka; 3 — śmierci człowieka; 4 — przeznaczenia olchy na krzyż Chrystusa; 5 — inne odpowiedzi; 6 — brak tradycji; 7 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9555fac0e05f3c09ad16ee0286f825fb.pdf ca255b5f7e1cce26e2e16ca17ce6bf7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6560 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Gierałtowski, Krzysztof Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6132 Title A name given to the resource To nie stało się dzisiaj - rozmowa z Krzysztofem Gierałtowskim na wystawie "Twarz jako znak"Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s.135-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ To nie stało się dzisiaj - rozmowa z Krzysztofem Gierałtowskim na wystawie Twarz jako znak. Królikarnią, czerwiec 2005 * Zatrzymujemy się przy fotografii EwyPodleś K r z y s z t o f G i e r a ł t o w s k i : To było w jej apartamen­ cie, gdzieś na W o l i i o d w a m e t r y o d nas w trakcie dwugodzinnej pracy stał barek obficie zaopatrzony, ale p r i m a d o n n a nie pomyślała, że napiłbym się chociaż szklankę wody, więc po pierwszej godzinie zacząłem polować na jej m i n k i . . . T o jest zdjęcie m n i e j więcej z ja­ kiegoś 8 1 . r o k u . Jak jej pokazałem p o t e m rezultat, t o powiedziała, że ona zadzwoni gdzie trzeba i zostanę po­ uczony. A l e widocznie zgubiła n u m e r t e l e f o n u , bo nie zostałem pouczony i to zdjęcie ukazało się w „Itd." przy wywiadzie z nią jako t a k i , o d czasu do czasu, prze­ r y w n i k humorystyczny... Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : A na t y m zdjęciu ks. Tischnera czy t o już w t e d y rodziła się i miała początek dziś realizowana przez Pana koncepcja robienia por­ t r e t u „bez twarzy"? K . G . To powstało w t e n sposób, że o n mieszkał w t y m d o m u księży profesorów w K r a k o w i e i posze­ dłem do niego, i jego t e n p o k o i k - k a j u t a był tak zawa­ lony papierami, że nie było t a m żadnego neutralnego tła, wobec tego wyszliśmy na klatkę schodową, i to m i się spodobało, że jednocześnie to miasto było za o k n e m , a t u t a j o n był w kontrze, a na dodatek t e n krzyż z tego o k n a - i tak t o zrobiłem. Zresztą z tej se­ r i i , jest t a k i i n n y p o r t r e t już z twarzą, na okładce książ­ k i , która wyszła z zeszłym r o k u w „Znaku": Z Tischnerem Rozmowy i t a m t o zdjęcie jest w tej książce... Z . B . Po raz pierwszy na tej wystawie umieścił Pan pod zdjęciami rozbudowane podpisy, komentarz, n o ­ t a t k i , okoliczności w j a k i c h powstały, pańską pamięć o t y c h ludziach i zdjęciach jaka się z n i m i wiąże ale nie umieścił pan dat, w których powstały... K.G. Powiem zupełnie szczerze, daty wynikają z p e w n y c h kontekstów, wskazują na pewne konteksty, natomiast ja niechętnie zdradzam k o n k r e t n e lata, po­ nieważ w t e d y ludzkość wymagałaby ode m n i e , aby moja twórczość była krzywą wznoszącą się. A ponie­ waż moja twórczość jest sinusoidą, raz m i się udawało, a raz „leciałem na mordę", wobec czego nie c h c ę , nie c h c ę datować specjalnie, żeby nie powiedziano: „no jak t o , a t o się cofnął w r o z w o j u " . ks. Józef Tischner, Fot. Krzysztof Gierałtowski 135 �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z K R Z Y S Z T O F E M G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . Feliks Topolski, Fot. Krzysztof Gierałtowski Z . B . Dlatego p y t a m o daty, że na tej wystawie, w i ­ dać jak te idee pańskie „Twarz jako znak" albo „ludzie bez twarzy" rodziły się już wcześniej jeszcze na etapie fotografii czarnej. N a przykład Czapski... K . G . N o t a k , oczywiście. To jest zdjęcie m n i e j więcej z połowy lat 80., chyba na d w a czy trzy lata przed jego śmiercią. Już był bardzo zmęczony, bo d o ­ słownie po k i l k u m i n u t a c h , kiedy mogłem jeszcze zro­ bić zdjęcia twarzy o n po p r o s t u zasnął. Zasnął, głowa m u opadła na ramię, ale zobaczyłem w t y m m o m e n ­ cie te ręce, które tak leżały, bardzo piękne, arystokra­ tyczne ręce i tak t o utrwaliłem. M a m również takie zdjęcia z twarzą, ale uważam, że to jest dużo bardziej wymowne. Stanisław Lorentz, Fot. Krzysztof Gierałtowski I Jonasz Kofta, Fot. Krzysztof Gierałtowski Józef Czapski, Fot. Krzysztof Gierałtowski 136 �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z KRZYSZTOFEM G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . Z . B . Jak to doświadczenie (z t a m t y c h czarno-bia­ łych fotografii) m a się do tego, co obecnie p a n r o b i , do tej ingerencji w obraz, jego przetwarzanie (kolor, k o m ­ puter, w y d r u k ) 7 K . G . Ja traktuję zarówno moje zdjęcia nowe, j a k i stare tak samo, ponieważ ja uważam, że negatyw jest surowcem do tworzenia obrazu. Jeśli chodzi o sposoby tradycyjne ja naświetlam - n p . t a k i m jest zdjęcie Fe­ liksa Topolskiego, które w sposób klasyczny robiłem, naświetlam pozytyw w 12 fazach, t u rozjaśniając, t u przyciemniając i t d . , i t d . . . . K o m p u t e r pomaga m i w t y m niepomiernie, b o tak jak tutaj w przypadku Jonasza Kofty negatyw jest negatywem k w a d r a t o w y m , a ponie­ waż ze względów organizacyjno-technicznych zdjęcia p o w i n n y mieć j e d n ą wielkość, żeby się lepiej mieściły w skrzyniach t r a n s p o r t o w y c h , to musiałem z k w a d r a ­ t u zrobić prostokąt, wobec tego odbiłem lustrzanie dolną część twarzy K o f t y stwarzając obraz prostokątny. A tutaj z k o l e i w stosunku do Ryszarda W i n i a r s k i e g o zdjęcie samego m o d e l a jest klasyczne, z t y m że w pier­ w o t n e j wersji o n patrzył na nas, obecnie zrobiłem w y ­ d r u k ponieważ chciałem mieć c h m u r k i . Chmurki mógłbym pewnie o d biedy skopiować metodą trady­ cyjną i zrobić i n n e rzeczywiste c h m u r y a tutaj jest ta­ kie maskowanie chmur...zresztą to pomaga. A l e te moje zdjęcia ciągle się zmieniają, bo n p . profesor L i ­ piński jeszcze n a mojej stronie i n t e r n e t o w e j m a całą głowę, a t u t a j została przycięta, kadr został zbliżony Ryszard Winiarski, Fot. Krzysztof Gierałtowski ponieważ wtedy te oczy bardziej się jarzą. I tutaj też m a m y do czynienia z ingerencją klasyczną, bo to jest papierek na c i e n k i m d r u c i k u , który pozwolił rozjaśnić okolice oczu, p r a w d a . To, że ja działając k o m p u t e r e m , przemieniam obraz, walor obrazu, to nie stało się dzi­ siaj. K o m p u t e r jest narzędziem, które pomaga m i to dzisiaj zrobić. N a t o m i a s t nie ma takiego p r o b l e m u , że to r a p t e m Gierałtowski chwycił się, jak Pana Boga za n o g i , za k o m p u t e r . Przedtem to były papierki na d r u ­ c i k u , włożone ręce, wycięte maski z k a r t o n u w trakcie 1 kopiowania i t d . , i t d A t u jest 100%, 9k klasyczne zdjęcie - G i e r o w s k i . Wydawało m i się po p r o s t u , że te jego pasy w jego m a ­ larstwie są ważne, więc poszedłem do niego z t a k i m ścinkiem lustra i prosiłem go, żeby to trzymał. To jest zupełnie klasyczne, więc właściwie widz wpuszczony na te wystawę nie jest w stanie odróżnić t e c h n i k . To zresztą jest nieważne jaką techniką to jest zrobione. Ważny jest skutek. Z . B . A to D u d a - Gracz... K . G . A t o n o r m a l n i e położyłem Dudzie — Graczo­ w i autentyczne kawałki rozbitej szyby samochodowej. Pamiętam, że wiozłem to do K a t o w i c jak relikwię d o ­ słownie, bo b a ł e m się, że m i się to rozsypie zanim m u to położę na oczach. A l e to pozwala m i asocjować t o , co uważam za najprawdziwsze w twórczości D u d y -Gracza, a m i a n o w i c i e t o jego satyryczne malarstwo p o d naszym adresem. I tak jak w tej bajce o źdźble l u ­ Profesor Edward Lipiński, Fot. Krzysztof Gierałtowski stra w sercu chłopca, to tak ja tutaj odwołuję się, cią- 137 �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z KRZYSZTOFEM G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . gle zresztą, nie tylko t u t a j , do p e w n y c h archetypów k u l t u r o w y c h . Tak jak n p . w t y m portrecie niedawno powstałym - Waldemara Świerzego, gdzie t r u d n o jest go zrozumieć jeśli nie zna się p l a k a t u Świerzego z lat 70., plakatu cyrkowego, prezentującego klowna w przezroczystym cylindrze, bo to są te nawiązania. Ukazał się w „Pozytywie" teraz artykuł na mój temat, który jest zatytułowany Problemy z Gieraltowskim. Pro­ b l e m e m Gierałtowskiego jest również to, że te zdjęcia związane są z naszym polskim „tu i teraz". Ze one znaj­ dują t u dodatkowe relacje wzajemne, że dopiero żyjąc t u możemy te odniesienia odczytywać. Bo zarówno wspaniałość jak i śmieszność naszych współczesnych w y n i k a również z p e w n y c h kontekstów społecznych. To jest właśnie Feliks Topolski, to jest to zdjęcie o którym mówiłem. Jakbym pokazał Panu surową o d ­ bitkę tego, to to w ogóle było nie t a k . Były bardzo waż­ ne te książki, ta twarz tego niemowlęcia n i k n i e zupeł­ nie, dopiero ją trzeba było wyciągnąć maskując. Jak byłem w L o n d y n i e w p r a c o w n i Topolskiego i robiłem m u zdjęcia, o n malował taką grupę grajków irlandz­ Jerzy Gierowski, Fot. Krzysztof Gieraltowski k i c h , i w przerwie tej sesji malarskiej, kiedy o n odpo­ czywał popijając koniaczek, zobaczyłem dziecko na pierwszym planie, które ci Irlandczycy przynieśli ze so­ bą i t o wydawało m i się takie symboliczne: właściwie nieświadome siebie dzieciństwo i doświadczenie czło­ wieka... To zdjęcie właśnie pokazuje, że w momencie, kiedy ja operowałem we wnętrzach n a t u r a l n y c h , na ulicach, nie mogłem panować n a d światłem, wobec czego m u ­ siałem pomagać sobie p o t e m w opracowaniu obrazu. Naturalnie moim zyskiem dziś, jeżeli fotografuję w p r a c o w n i jest to, że mogę precyzyjnie sterować świa­ tłem i k o l o r e m . A l e z k o l e i rozmawiałem wczoraj z k o m p o z y t o r e m p a n e m Mikołajem Góreckim, który Jerzy Duda-Gracz, Fot. Krzysztof Gieraltowski jest chory, gdzieś mieszka pod Zakopanem,.... a ja go muszę mieć u siebie w studio, bo m a m nowy pomysł na jego p o r t r e t . . . I wobec tego to jest zarówno dobrodziej­ stwo, jak i przekleństwo. Jak również to, że w kolorze pracuję k a m e r a m i większego f o r m a t u , co najmniej średniego, co daje możliwość eksploracji materialności ciała ludzkiego, co w t y m o s t a t n i m czasie, w o s t a t n i c h sześciu latach kiedy tobie kolor, stało się szalenie istot­ n y m c z y n n i k i e m opisu ludzi. Bo n p . sięgając właśnie do p o r t r e t u Lema widać całą wspaniałość jak i nędzę naszej egzystencji. W i d a ć tutaj bezradność wspaniałe­ go starego człowieka, który się zaciął, a tutaj się nie dogolił i t d . , i t d . . . Bo proszę wziąć p o d uwagę to, jak ja operowałem, tak jak tutaj w fotografiach czarnych, f i l m e m wysokoczułym, który rozbijał obraz ziarnem, poza t y m ostrość była w j e d n y m planie. Proszę zobaczyć, kiedy byśmy porównali ostrość tego zdjęcia ze współczesnymi zdję­ c i a m i k o l o r o w y m i , to z jednej strony nastąpiła szalona zmiana warsztatu. Ja musiałem się nauczyć operowa­ nia dużo bardziej nieporęczną kamerą, ale z tego m a m również zysk: właśnie ta notacja materialności, ale Waldemar Świerży, Fot. Krzysztof Gieraltowski 138 �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z KRZYSZTOFEM G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . z drugiej strony ludzie się z m i e n i l i ! To jest ta podsta­ wowa trudność!...Otóż wymarła cała generacja, j a k ja i c h nazywam: „tych starych szlachciców". Już dziś nie mógłby powstać t a k i p o r t r e t jak profesora Kazimierza Michałowskiego, który powstał dzięki t e m u , że po se­ sji profesor uznał za swój obowiązek odprowadzić m n i e do granicy swojej posiadłości, to znaczy piętnaście me­ trów do f u r t k i i włożył w t y m celu specjalnie płaszcz, kapelusz i dopiero w t e d y tak ubrany wyszedł ze m n ą . Ponieważ wtedy padał śnieg, to był refleks o d śniegu i zobaczyłem to oko, j a k oko rzeźby egipskiej, wypeł­ n i o n e czarnym hebanem. I wtedy to natychmiast asocjowałem. I to jest właśnie bardzo ważne, że ludzie się zmieni­ l i . Ja mówię dzisiaj, że ja muszę dziś m o i m współcze­ snym pomagać, ja i c h muszę barwić charakteryzacją, żeby dodać i m indywidualności... Z . B . A l b o żeby czasem wydobyć taką istotna ce­ chę, rys, znak, czasem fragment... A czasem przy po­ mocy k o l o r u , jak w przypadku p o r t r e t u Karskiego. Ja pamiętam tę poprzednią czerwoną wersję, z poprzed­ n i c h wystaw... K . G . N o tak, właśnie. C h o d z i o t o , ze ja ciągle szu­ k a m . Ze t a m t o w czerwieni było już nawet wystawione na wystawie, ale ciągle byłem niezadowolony. Potem znalazłem taką klatkę, na której o n t a k i pełen nadziei jakby, patrzy w górę. Też zrobiłem kopię wystawową i...ciągle byłem niezadowolony. A to jest w y d r u k k o m ­ Kazimierz Michałowski, Fot. Krzysztof Gierałtowski puterowy, ponieważ t r a d y c y j n y m i m e t o d a m i nie moż­ na było uzyskać tak zimnej gamy barwnej, tak jak t u ­ taj. I wobec tego poszedłem do k o ń c a zimna skali tra­ dycyjnego powiększalnika operującego fotografią barwną, wziąłem to zdjęcie, zeskanowałem, i p o t e m już w komputerze dalej ciągnąłem w stronę z i m n y c h odcieni. N a t u r a l n i e tej pierwszej wersji Karskiego t o ­ warzyszyła też pewna myśl: o n był tak, jak oświetlony odblaskiem pożogi wojny. Wyobrażałem sobie, że go pokazuję w o d b i c i u łuny, łuny pożaru, łuny holokaustu i to też znajdowało jakieś wytłumaczenie, stwarzało ja­ kąś interpretację. A l e ja myślę, że i ta interpretacja ma swoją moc. W końcu m a m y chyba już w tej c h w i l i pięć lat po jego śmierci i o n wygląda t u tak j a k b y m go eks­ humował. Przy czym t o bardzo dziwna reakcja przy t y m zdjęciu, ponieważ wielu ludziom to zdjęcie się po­ doba, ale n i k t nie chciałby go mieć... Z . B . Dlaczego Głowacki w t y c h tonach? K . G . Głowacki jako k o n d o t i e r literatury świato­ wej, jak t e n z p o m n i k a na dziedzińcu A k a d e m i i Sztuk Pięknych w Warszawie. N o t a bene będę się starał zro­ bić t a m t e m u p o r t r e t , bo być może użyję go na okład­ kę katalogu, w każdym bądź razie będę próbował. Kołakowski jest też w y d r u k i e m , ponieważ ciało sta­ rego człowieka jest sinofioletowe w rzeczywistości. Wobec czego n a t u r a l i z m tej siności i f i o l e t u zarzynałby każdą intencję obrazu, więc musiałem to znowu ska­ nować i znaleźć taką kolorystykę, która byłaby kolory­ styką praktycznie maksymalnie neutralną, żeby nie by- Jan Karski, Fot. Krzysztof Gierałtowski 139 �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z K R Z Y S Z T O F E M G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . to tego odrzucenia. Z . B . K i e r u n e k zwiedzania, oglądania tej wystawy jest t a k i , że o d portretów najnowszych w kolorze, prze­ chodzimy do czarno-białych... K G . Tak. Z . B . Dlaczego mówiąc o tej wystawie „Twarz jako znak" powiedział Pan: zapraszam na moją wystawę „ludzi bez twarzy"? T u jest pewna dwuznaczność: raz dotyczy to ludzi n o w y c h , których pokazuje Pan t a k i m i j a k i m i są, ci współcześni, którzy często pojawiają się na pierwszych stronach gazet. A i n n y m razem j a k w przypadku p o r t r e t u ks. Tischnera chociaż pokazane­ go bez twarzy ale z wielką siłą... K.G działania. Tak, ale proszę spojrzeć na to zdjęcie A x e r a , ponieważ ja chciałem osiągnąć efekt, powiedzieć, że o n jest magiem t e a t r u , prawda, taką wróżką, która patrzy w szklaną kulę. I wobec tego to było ważniejsze o d pokazania twarzy simplicité. Czy proszę spojrzeć tutaj na t e n p o r t r e t Drzewieckiego, nieważne jest t o czy o n był mały, rudy, istotne jest t o , że to jest p o r t r e t człowieka, który się bardzo stara, bo ja go odwiedziłem dosłownie na k i l k a m i n u t przed pre­ mierą, kiedy już ludzie w c h o d z i l i do sali t e a t r u , a o n jeszcze udzielał o s t a t n i c h i n s t r u k c j i s w o i m tancerzom. To jest najważniejsze. Myślę, że moja świadomość t y c h m o i c h dążeń wcześniejszych stała się bardziej oczywi­ sta dopiero w momencie pracy w kolorze, wcześniej to były takie oderwane usiłowania, natomiast praktycz­ nie można powiedzieć, że o d m o m e n t u zdjęcia Czap­ skiego, dokładniej mówiąc, wyjęcia zdjęcia Czapskiego z a r c h i w u m , bo nie o d m o m e n t u kiedy ja je zrobiłem, bo trzeba t u rozróżnić m o m e n t pewnego spontanicz­ nego działania o d m o m e n t u świadomego kształtowa­ nia pewnego zbioru wystawowego i pewnego przekazu. Twarz — proszę spojrzeć: to zdjęcie Wajdy, gdzie wszy­ scy mówią: „O nie widać, czy to na pewno Wajda?" D l a m n i e istotniejsze w gruncie rzeczy było to, że to jest człowiek naznaczony światłem. Bo ja to zdjęcie zrobiłem na proscenium Teatru Starego w K r a k o w i e , kiedy w trakcie próby o n patrzył na scenę, a ja pobie­ głem, żeby rozsunąć kotary, mniej więcej trzydzieści metrów, w tło pomiędzy jego twarzą a t y m światłem, które powstało z rozsunięcia kotar na o k n i e . . . I ważne jest światło i to przepływanie światła. Proszę zwrócić uwagę, że tak naprawdę t o przepływanie światła jest już wzięte z następnej k l a t k i - bo zrobiłem serię zdjęć, dzięki t e m u to światło, „naznaczenie światłem". Ja dla­ tego nazywam to nie tyle p o r t r e t e m Wajdy, nazywam t o „sytuacją W a j d y " , bo to był m o m e n t , kiedy o n robił t a m Z biegiem lat, z biegiem dni...", kiedy o n był właści­ wie na zupełnym indexie. Czy dramatyczna sytuacja Jerzego A d a m s k i e g o - do zrozumienia którego dopro­ wadziło m n i e t o , że kiedy przyszedłem do niego zoba­ czyłem n a ścianie zawieszoną, rozkwaszoną dosłownie „Omegę", zegarek jego ojca. I o n m i powiedział: tak, to jest „Omega" mojego ojca, którą N i e m c y przysłali m i z Oświęcimia, po jego śmierci. I ja w t e d y zdałem K o n r a d D r z e w i e c k i , Fot. Krzysztof G i e r a l t o w s k i 140 �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z K R Z Y S Z T O F E M G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . sobie sprawę, że t e n człowiek żył po w o j n i e w przera­ żeniu. I być może dlatego się niejako zaprzedał, dlate­ go chciał być m i n i s t r e m kultury, chciał działać i t d . , i t d . . . D l a t e g o przyszedłem do niego p o t e m d r u g i raz z czarnym bandażem i powiedziałem: Panie Profesorze proszę sobie zabandażować głowę. Zresztą o n bardzo lubił t e n p o r t r e t . Z . B . A t o Jarocki? K.G. Z Jarockim była taka sytuacja, że byłem w K r a k o w i e i o n t a m pracował ze s t u d e n t a m i , i ja m u zaproponowałem, że m u zrobię takie zdjęcie jak o n idzie p l a n t a m i w m e l o n i k u i stosownym płaszczu. A o n się żachnął, powiedział ależ ja jestem człowiekiem sportowo u b r a n y m , proszę spojrzeć. A ja m u na t o mó­ Erwin Axer, Fot. Krzysztof Gieraltowski wię dobrze, dobrze, jak Pan jest ubrany t o nieważne. A l e zupełnie nie chciał, nie chciał się na t o zgodzić. Wobec tego ja poszedłem do niego do d o m u i zrobiłem m u zdjęcie dosłownie na pół sekundy z ręki, co dało t e n efekt takiego rozmazania a ja c h c i a ł e m wyrazić at­ mosferę rozedrgania. Czy t u t a j m a m y Brzozowskiego. To jest świadectwo właściwie przypadku ale też znowu odczytywania sytu­ acji. P o j e c h a ł e m do niego do Zakopanego i zobaczy­ łem r a p t e m amatorskie zdjęcie przedstawiające go ja­ ko króla w Balladynie K a n t o r a w czasie wojny. Ja m u na t o mówię: dla m n i e t o jest Pan co n a j m n i e j księ­ c i e m p o l s k i c h malarzy. O n wziął nożyczki sztrach, sztrach, sztrach i zrobił koronę, i koronował się. A t u znów - w przypadku Brzozowskiego - m a m y bardzo ciekawą sytuację, m i a n o w i c i e m a m y swoistość f o t o ­ grafii. Bo t a k i c h k l a t e k , że o n w tej k o r o n i e patrzy m i do kamery m a m chyba sześć i dopiero szóste zdjęcie jest dobre. Dlaczego? Ponieważ o n na p o p r z e d n i c h pa­ trzy m i do kamery, a t u patrzy m i niby z jednej strony do kamery, a z drugiej strony jakby zapadał się w sie­ bie, bo o czymś pomyślał...I t y l k o fotografia właśnie potrafi t e n m o m e n t bezwzględnie złapać. Z . B . A Kantor? K . G . To było zdjęcie na tydzień przed jego wygna­ n i e m z K r a k o w a . , jego w latach osiemdziesiątych na trzy lata wygnano do W ł o c h . W i e Pan, zachowując wszystkie proporcje moja sytuacja jest analogiczna. N i e Andrzej Wajda, Fot. Krzysztof Gieraltowski w i e m czy t a wystawa nie jest moją ostatnią wystawą. Jeśli ktoś m n i e zechce to ja pojadę, bo ja t u w tej c h w i ­ l i już więcej nie mogę nic zrobić. Praktycznie żeby zro­ bić tę wystawę zabrnąłem w takie długi, że za chwilę m n i e rzeczywiście zlicytują. K a n t o r wtedy był w takiej dramatycznej sytuacji: właściwie w y g o n i o n o go z K r a ­ kowa i o n był w t a k i m napięciu przed t y m wyjazdem. Właściwie tutaj nie m a nic specjalnego, t o jest obiek­ tyw standardowy 55 m m , na tle o k n a w jego d o m u . W i ę c praktycznie nic t u nie ma, t y l k o jest to właśnie, że c i ludzie, u m a r l i , ludzie którzy już dziś nie żyją - o n i emanowali swoją osobowością. I dlatego, gdybym ja i c h sfotografował bardzo zwyczajnie, n o r m a l n i e , gdybym i m robił zdjęcie legitymacyjne t o o n i też by się do nas przebili. N a t u r a l n i e ja dodawałem swoje sztuczki, ale Jerzey Adamski, Fot. Krzysztof Gieraltowski 141 �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z KRZYSZTOFEM G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . o n i b y l i t a k silni i e m a n o w a l i sobą, że t o nas uwodzi, porusza do dzisiaj. Młodzież mówi do m n i e : Gieraltow­ ski t o p o w i n i e n robić zdjęcia czarno-białe, tak jak po­ przednio. A t o jest niemożliwe! Bo już t y c h ludzi nie m a . T a k i c h ludzi nie m a ! Przecież skromność tej sytu­ acji - proszę spojrzeć na t o zdjęcie Gustawa H e r l i n g a Grudzińskiego - w t y m d o m k u ogrodnika w Maisons-Lafitte, gdzie o n mieszkał w p o k o i k u 2 na 3 metry, tak, że ja w ogóle nie miałem gdzie światła postawić, bo jeszcze t e n m a l u t k i p o k o i k był zastawiony paczkami z „Zeszytami H i s t o r y c z n y m i " , które były przykryte jakąś materią. I ta skromność, normalność zachowań t y c h Jerzy Jarocki, Fot. Krzysztof Gieraltowski ludzi w t a k i c h sytuacjach - t o dowodzi i c h wielkości, której w tej c h w i l i d a r m o szukać! Z . B . Maksymiuk? K.G. N o , M a k s y m i u k , to jeden z największych komplementów j a k i m i ktoś k i e d y k o l w i e k powiedział. Ja dzwoniłem do niego i t u t a j trzeba podkreślić, jak ważny jest t e n pierwszy k o n t a k t , żeby nawiązać k o n ­ t a k t na płaszczyźnie partnerstwa. Bo ja zadzwoniłem do niego i powiedziałem proszę Pana m a m zlecenie na pański p o r t r e t , ale jest p e w i e n p r o b l e m : Pan ma twarz, jak kartofel...ale ja Pan bardzo lubię...I zapadła cisza, długa cisza. A l e wie Pan u k r y j e m y tę Pańską kartofla­ ną powierzchowność i proponuję, żeby Panu namalo­ wać maskę k l o w n a na twarzy. I w telewizji, kiedy była m u m a l o w a n a ta maska, jakiś ważniak przyszedł i mó­ w i : Panie Jerzy co Pan robi?! A M a k s y m i u k mówi tak: Pan Gierałtowski uważa, że t a k trzeba, a ja m u wierzę. W i e Pan jeżeli te relacje są właściwe, bo samo zdjęcie powstało w windzie h o t e l u V i c t o r i a , gdzie wówczas by­ ło j e d n o z n i e w i e l u tak w i e l k i c h luster i ta atmosfera powstała stąd, że jeździliśmy tą windą, nie można jej było zatrzymać, bo wtedy dzwonił dzwonek szalenie donośnie, wobec tego jeździliśmy tą windą, w c h o d z i l i ludzie z walizkami, myśmy j e c h a l i z n i m i dalej i o n i mówią: Panie M a k s y m i u k , co Pan robi?! l t d . , i t d . , W i e Pan - takie sytuacje, prawda.... T u t a j , przy t y m portrecie L w a Starowicza znowu widać do czyjego malarstwa ja się t u t a j odnoszę. W i a ­ d o m o , że p o r t r e t w zbroi, z muzą i t d . Przy czym cieka­ we jest t o , że Malczewski malował albo w zbroi, albo Tadeusz Brzozowski, Fot. Krzysztof Gieraltowski z muzą, nigdzie nie znajdziemy u niego zbroi i muzy ra­ zem. A wszystko t o zostało zrobione po t o , żeby poka­ zać t e n pierścień herbowy L w a Starowicza. A l e t o zdjęcie też na przykład przeżywało swoje przemiany. Pamiętam, jak przy pierwszych prezentacjach - o n ma taką kurtkę dżinsową - pamiętam, jak ja się strasznie mordowałem, żeby te szczegóły oddać. A p o t e m rap­ t e m opadło t o ze m n i e , t e n realizm. I wszystko zaciem­ niłem — i jest dużo lepsze zdjęcie. Z . B . Zapasiewicz? K . G . Z Zapasiewiczem to było t a k , że ja po prostu uważam, że m a m y do czynienia z z a n i k i e m elit. Ze eli­ ty w Polsce wymarły. Ze polska inteligencja właściwie wymarła. N i e d a w n o p a n prezydent Kaczyński przeglą­ dając spis tej wystawy, powiedział: „No nie wszyscy Jerzy Maksymiuk, Fot. Krzysztof Gieraltowski 142 �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z K R Z Y S Z T O F E M G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . z n i c h należą do i n t e l i g e n c j i , chociaż niewątpliwie wszyscy skończyli studia wyższe." I coś w t y m jest, szczególnie w przypadku m o i c h bohaterów zdjęć b a r w ­ n y c h . N a t o m i a s t Zapasiewicz był dla m n i e takim przedstawicielem tej wymierającej polskiej i n t e l i g e n ­ cji, z dobrej, tej najlepszej rodziny, wobec czego dałem m u tę papierową maskę śmierci, która o n chciał ograć jak maskę z Hamleta. Ja musiałem m u ją wyrwać i d u ­ żo t r u d u m n i e kosztowało, żeby go właśnie namówić, żeby pozwolił sobie założyć maskę śmierci na potylicę. T u jest najnowszy mój wynalazek, m i a n o w i c i e : w książce zdjęcie powstało inaczej, a t u t a j to zostało zrobione w t e n sposób, że najpierw jest Ważyk a p o t e m wywołany, wypłukany, a p o t e m jest ostrzykiwany w y ­ woływaczem i zapalone na sekundę światło, i p o n o w ­ nie wywołany, więc stąd powstają te smugi ognia pie­ kielnego... ( ś m i e c h ) . Ja chciałem wyrazić tę sytuację Ważyka, który był w p e w n y m m o m e n c i e „niczyj", po­ nieważ komuniści się o d niego odwrócili, pozwolili m u jeszcze mieszkać w A l e i Róż, ale n i c więcej, a opozycja go nie przyjęła jako swojego, wobec czego o n tak ist­ niał, jak w piekle, czy właściwie w czyśćcu, w Nie- mandslandzie. Jan K o t t sfotografowany w K a m i e n n y m P o t o k u , Stony B r o o k , t a k to się bodajże nazywało, p o d N o w y m Jorkiem. Postawiłem go p o d zawieszona lampą i rap­ t e m zobaczyłem, że K o t t ma wąsy, i t e m u s t u d i u m się poświęciłem. Jerzy Grzegorzewski. Grzegorzewski c h c i a ł Tadeusz Kantor, Fot. Krzysztof Gierałtowski być człowiekiem niewidzialnym. O n był na tyle świadom jako malarz, że jego obraz jest obrazem „ugly" i że w o ­ bec tego odrzucającym więc o n właściwe nie lubił się fotografować. To zdjęcie uwielbiał. Muszę powiedzieć, że jak je zobaczył na wystawie w H o l a n d i i , a nie wdział go przedtem w Polsce, to przybiegł do m n i e i pocało­ wał m n i e w rękę, co było dla m n i e szokującą sytuacją. A l e t o zdjęcie kochał, bo właściwie o n o było syntezą Grzegorzewskiego a nie materialnością Grzegorzew­ skiego. I t o n a t y m polegało. Nalegał, żeby zdjęcie zna­ lazło się na plakacie podsumowującym jego dorobek w Teatrze N a r o d o w y m . Z . B . Ewoluują też tytuły Pańskich wystaw, k o l e j ­ n y c h edycji w których widać ewolucję Pańskich p o ­ szukiwań: „Gry z portretem" „Twarz jako znak", jeszcze nie tytuł ale: „ludzie bez twarzy"... K . G . N i e , generalnie kolekcja nazywa się o d lat Polacy, portrety współczesne, Gry z portretem t o nazywa­ ła się sama dokumentacja, w y d a w n i c t w o , ta książka tekstowa. W y s t a w a w Poznaniu, w M u z e u m N a r o d o ­ w y m już nazywała się Twarz jako znak, z t y m t y l k o , że t a m były prezentowane tylko zdjęcia k o l o r o w e . Rów­ nież t a m usiłowaliśmy znaleźć odniesienia łacińskie i ciągle nie jestem p e w i e n bo była taka wersja: Facies significat, albo Facies signum, t a k m i ktoś dzisiaj przy­ szedł i powiedział, że tak się t o p o w i n n o nazywać Fa­ cies signum, uczyłem się wprawdzie łaciny ale ciągle je­ stem niepewny, i sadzę, że chyba to Facies significat jest Gustaw Herling Grudziński, Fot. Krzysztof Gierałtowski 143 �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z K R Z Y S Z T O F E M G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . Lew Starowicz, Fot. Krzysztof Gieraltowski Piotr Skrzynecki, Fot. Krzysztof Gieraltowski jakieś szmery z łazienki, więc t a k rozkładam swoje rze­ czy ale oczekuję, że za chwilę przyjdzie t e n Białoszew­ ski. I dopiero jak z tej łazienki wychodzi druga kobie­ ta, n o to zaczynam się przyglądać t e m u k o r p u l e n t n e ­ m u i konstatuję, że to m u s i być Białoszewski...Zaczy­ n a m go fotografować. Tak więc t o zaskoczenie.... Z . B . Piotr Skrzynecki . K . G . N o , mój Boże, z P i o t r e m tośmy i trochę wó­ deczki w y p i l i . . . i trochę kawy. T u t a j , kiedyś spotkałem się z n i m na R y n k u i posadziłem go na lwie. M a m ta­ kie zdjęcie, jak o n ujeżdża takiego l w a przy tej Wieży Ratuszowej. A p o t e m weszliśmy napić się kawy do Su­ k i e n n i c i ja wybiegłem na zewnątrz, i sfotografowałem Zbigniew Zapasiewicz, Fot. Krzysztof Gieraltowski go przez szybę, w której j a k widać odbija się filar Su­ być może taką k u c h e n n ą łaciną, ale kojarzyć się może k i e n n i c , jakiś i n n y człowiek...I to wydaje m i się, że ta­ Polakowi, który liznął trochę łaciny z p o l s k i m o d n o ­ kie przemieszanie stanowi pewną parabolę Piwnicy, śnikiem. gdzie o n tak sklejał spektakl z różnych fragmentów. A t u , chciałbym zwrócić Pana uwagę na p o r t r e t N a przykład Stern,. To jest zdjęcie na k i l k a miesię­ Białoszewskiego, znowu p e w i e n kontekst, pewna sytu­ cy przed jego śmiercią. Fotografowałem go parę razy, acja psychiczna dała t e n p o r t r e t . B o dostałem zlecenie bo bardzo lubiłem go w K r a k o w i e odwiedzać. O n mó­ z P i W - u , żeby zrobić p o r t r e t Białoszewskiego. Poje­ wił, że o n jest panem, który mieszka u kota... (śmiech) c h a ł e m gdzieś daleko do takiego b l o k u z płyty. W c h o ­ — bo tak m u kiedyś dziecko powiedziało. I o n koniecz­ dzę, o t w i e r a m i drzwi zażywny, starszy p a n . Zdjęcie nie chciał, żeby jeden znajomy zawiózł nas p o d K r a ­ Białoszewskiego t o ja widziałem j a k o średnio-zaawan- ków, bo powiedział, że chce m i pokazać swoją katedrę. sowanego w i e k i e m człowieka i wobec tego ja tak I cóż m i pokazał? Wzgórek w a p i e n n y ! A l e jego imagi- wchodzę, zaczynam ostrożnie rozkładać rzeczy, atmos­ nacja czyniła z tego katedrę. Pamiętam t a k i obraz, fera jest bardzo dziwna, bo szyby pomalowane są na który bardzo chciałem mieć, ale nigdy nie miałem pie­ czarno, w j e d n y m p o k o j u stoi ślepa kobieta ale słyszę niędzy, który o n zrobił. To był kawałek błękitnego kar144 �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z K R Z Y S Z T O F E M G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z KRZYSZTOFEM G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . t o n u w skrzyneczce z pleksiglasu - b y l wygięty - na do­ le był p u c h łabędzi i parę ziarenek piasku...i to stwa­ rzało takie poczucie wieczności, człowieka rozstrzela­ nego w czasie wojny, który się wyczołgał spod zwałów trupów. Wszystkie te d r a m a t y widać na twarzach „tych starych szlachciców". Tak, to papież awangardowego t e a t r u - Grotowski. Miał t e n order chyba dwie czy trzy m i n u t y . Zrobiłem je na X X lecie t e a t r u , kiedy o n go dostał we Wrocław­ s k i m Ratuszu, złapał go dziennikarz radiowy, i on udzielał w y w i a d u , a ja strzeliłem i o n w p e w n y m mo­ mencie się zorientował, schował natychmiast order do kieszeni. Tak to nie pasowało do jego obrazu papieża biednego t e a t r u , bo n a t u r a l n i e w kącie gdzieś pleca­ czek pielgrzyma czekał. T a k że, j a k mój przyjaciel Get-Stankiewicz poszedł d o niego przy następnej okazji, kiedy o n był we Wrocławiu i chciał, żeby o n m u udzie­ lił autografu na t y m zdjęciu, to G r o t o w s k i z wściekło­ ścią podarł je. W i ę c z prawdziwą satysfakcją mogę od­ notować, że obecny prezydent miasta Wrocławia za­ kupił t e n p o r t r e t do I n s t y t u t u Grotowskiego. M n i e zawsze bawią te przewrotności, jak na przy­ kład sytuacja, kiedy po mojej wystawie dwa lata temu w M u z e u m N a r o d o w y m Litwy, w Pałacu Radziwiłłów w W i l n i e , L i t w i n i bardzo c h c i e l i dostać jakieś moje portrety. I n a t u r a l n i e , nasz ambasador poprosił, żeby M S Z kupił trzy portrety. W i ę c proszę sobie wyobrazić, kogo wybrałem?... - Tomasza Niewodniczańskiego, Czesława Miłosza i Tadeusza K o n w i c k i e g o . I w t e n Miron Białoszewski, Fot. Krzysztof Gierałtowski 146 �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z KRZYSZTOFEM G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . sposób na życzenie Litwinów bezkrwawo wróciliśmy do W i l n a . . . ( ś m i e c h ) Czy t e n p o r t r e t mojego synka, jako uniwersalny p o r t r e t dziecka. Prażmowski. Z Prażmowskim było tak, że ja znalem W i ę c właściwie, te p o r t r e t y bez twarzy to powsta­ twórczość Prażmowskiego, natomiast nie znałem jego wały ciągle. N a t o m i a s t te, takie zdjęcia ludzi, które samego. Poszedłem n a spotkanie w Z a m k u Ujazdow­ wpisuję w moją prywatność zaczęły się w tej c h w i l i po­ skim, zobaczyłem takiego „Mena", duży chłop m o c n y jawiać, i jeżeli zdążę to może jeszcze coś z t y m zrobię... z twarzą jak należy. I myślałem sobie: co jest antytezą takiej męskości, takiej męskiej urody, wiec pomyśla­ * Twarz jako znak. Wystawa Fotografii Krzysztofa Gierattowskiego, łem sobie, że ha, ha, h a taka kokarda, „gapa" dziecka, dziewczynki przedszkolnej, to jest symbol tej kobieco­ ści rodzącej się i wobec tego zaproponowałem m u ta­ ka kokardę, jako d r u g i b i e g u n męskości. W sześćdziesiątym trzecim r o k u miałem wystawę Warszawa, Królikarnią, czerwiec 2005. Wystawa prezentowana w ra­ mach Roku Polsko -Niemieckiego 2005/2006 przygotowana we współpracy z Instytutem Adama Mickiewicza, prezentowana będzie w Niemczech pt. Das Gesicht aus Zeichen w: Abgeordnetenhaus, Ber­ lin (wrzesień 2005), Statliche Kunstsammlungen, Dresden (luty 2006) Kompozycje fotograficzne 63, która była prywatną wypo­ przy współpracy Auswärtiges A m t ; Deutsch-Polnische Gesellschaft wiedzią o życiu. Gdyby nie klęska tej wystawy, która się Bundesverband e. V ; Deutsch-Polnische Gesellschaft Berlin e.V. zaczęła o d tego, że najpierw towarzysz sekretarz we Wrocławiu pozrywał m i połowę prac ze ścian i w prasie miejscowej druzgocąca krytyka się rozległa. A p o t e m przeniesiona do K l u b u Książki i Prasy M P i K w Warsza­ wie właściwie nie spotkała się z żadnym odzewem. — Je­ d y n y m śladem po niej jest pół zdania w miesięczniku „Fotografia". To spowodowało moje załamanie się, w o ­ bec klapy jaką się zakończyła. Zmuszony przez życie za­ cząłem być fotografem o d przecinania wstęg, uścisków dłoni i t d . I właśnie w tej sali teraz jest dopiero jakby powrót, część, kawałeczek p o w r o t u do t y c h subiektyw­ n y c h sytuacji. Tak, j a k t a m pokazałem t a k i tryptyk 0 miłości, w którego środkowej części były ręce kobie­ ty i mężczyzny splecione ze sobą na tle takiego m u r u , sztucznego m u r u z atelier filmowego, i dookoła był ta­ k i wianek zrobiony: prezerwatywa, kwiatek, prezerwa­ tywa, kwiatek, i t d . , to tak tutaj jest t a k i portret k u czci m o i c h wszystkich sympatii. Bo przed zaśnięciem kiedyś pomyślałem sobie: a jakby wyglądało moje życie, gdy­ b y m b y l z Małgosią, Kasią czy Jadzią, i wobec tego zro­ biłem takiego syntetycznego ducha. A l b o , tutaj jest obraz Jacka Żakowskiego, który właściwie mógłby być m o i m a u t o p o r t r e t e m . Byliśmy Fot. Krzysztof Gierałtowski bardzo zaprzyjaźnieni w l a t a c h 80. Byliśmy bardzo za­ angażowani w „Solidarność" i to „V" pełne zwątpienia, to takie: „Co n a m pozostało z t y c h marzeń..." Czy, t a m p o r t r e t pana Czesława Bieleckiego, był t a k i U B - e k w stanie w o j e n n y m , przesłuchiwał m n i e 1 mówił tak: Panie Gierałtowski, Pan to musi wiedzieć k t o t o jest t e n Poleski, który pisze do „Kultury", b o Pan wszystkich zna. ( N a t u r a l n i e , wiedziałem.) - A ja na t o : „Ja, proszę Pana??? Skąd mógłbym wiedzieć?" I proszę zobaczyć zrobiłem takie zdjęcie w lustrze, w którym jest atmosfera przesłuchania. Czy t o zdjęcie w jeziorze, które pokazuje moją sy­ tuację, że topią m n i e , ale ja się jeszcze nie daję. Czy t o zdjęcie o chuciach, które było zdjęciem czarno-białym i zostało jaskrawo rozkolorowane. Czy t e n wspaniały tors... jest taka piosenka - „Ja jestem Kaśka, Kaśka z obrazka, k t o na m n i e spojrzy za­ raz by głaskał..." (śmiech). Każdy z nas m a tęsknotę za kobiecością uniwersalną. Fot. Krzysztof Gierałtowski 147 �T O N I E S T A Ł O SIE DZISIAJ - R O Z M O W A Z KRZYSZTOFEM G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . Konwicki, Fot. Krzysztof Gieraltowski Tomasz Niewodniczański, Fot. Krzysztof Gierałtowski 148 �NIE STAŁO SIĘ DZISIAJ - ROZMOWA Z KRZYSZTOFEM GIERAŁTOWSKIM N A WYSTAWIE TWARZ JAKO ZNAK. �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z KRZYSZTOFEM G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . Fot. Krzysztof Gierałtowski 150 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c3289956e1877e7dfa02972d1cf39187.pdf 2ffb9876fdc951dc44c1bbb198a8b2d5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6568 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6139 Title A name given to the resource To See the World/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.352-356 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szpilka, Wiesław Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WI ESŁAW SZPILKA To See the World. Ethnography vis a vis Film and Mass Culture T he FIFA World Cup is watched by millions of people all over the world. Concerts of pop stars attract tens of thousands of fans worldwide. Rambo entertained a mass audience in China, while the Chinese actor Bruce Lee became a major film icon in Europe and America. Jeans, Coca Cola, rock music think nothing of borders and are everywhere. Bond or Madonna are just two examples of well-known figures popular on a scale unimaginable in the world of serio­ us high art. Naturally, this is the field of mass culture, one of the most characteristically modern phenomena analysed so often and from so many angles that, to quote Stefan Morawski, it is impossible to recount even the most important reasoning.1 I believe that ethnography too can add to this vast group an interesting image of mass culture. As befits its nature ethnographic description will not be tempted to imitate or opt for comprehensive portrayal. Rather, it will aim at emphasising the most crucial points for a caricature and not a portrait, to use a metaphor de­ vised by Ludwik Stomma. This is why an ethnographer should focus on the phenomenon itself, attempting to find the specific organising principle decisive for its external shape. Only after the main narrative threads of the discussed phenomenon are revealed along with a catalogue of protagonists and the qualities attributed to them that we can begin contemplating their sense and meaning. This is when one can transcend the in­ terpreted phenomenon towards historical reality and refer to man’s existential problems. Even then, how­ ever, it is best to adopt a distinct perspective. After all, we are examining mass culture from the inside by fol­ lowing its rules and truth. Such a description opposes the traditional perception of cultural phenomena that, to cite Ricoeur, falls victim to three illusions - the il­ lusion of the source, the creator and the audience.2 Now, a quick look at what these illusions consist of. It is assumed that the meaning of a phenomenon can be comprehended by referring to the reality in which it was created, to its social, political and aes­ thetic determinants. Another type of genetic inter­ 348 pretation involves linking the subject with its author. Consequently, his biography, plans and intentions are supposed to provide the foundation of comprehen­ sion. A phenomenon may be also explained by draw­ ing attention to the audience. In this case it is not the cause but the effect that is the most important factor for formulating final conclusions. Cause-and-effect explanations are the most frequent method of treating mass culture. I would like to use several standard examples to show how the three illusions hidden in the foundation of these popular strategies exert a decisive influence on the perception and assessment of mass culture. Only in this light will it be possible to evaluate the chance offered to ethnographic description, an opportunity inspired by an awareness of the traps that sociologists and art historians collectively fall into. The works of Marshall McLuhan are an extreme but thus an instructive example of explanation via sources.3 McLuhan believed that to understand mass culture is to comprehend the meaning of electronic mass communication media since their emergence is to lead to a new quality of civilization. A global elec­ tronic village has replaced the galaxy of Gutenberg. The change is radical because it affects not only media but de facto has an even larger impact on the transmit­ ted content. According to McLuhan the method of transmission becomes synonymous with its content hence his classification of hot and cool media. Regard­ less of its content the meaning of a message is already determined by the way it is transmitted. This would mean that Batman is closer to Bergman’s Wild Strawberries than to the comic book it was based on just because it is a motion picture. Defending this conviction poses a difficult chal­ lenge. One can legitimately claim that the carrier is one of the factors shaping information. The thesis proposed by the Canadian philosopher, however, is certainly stronger by arguing that what has been manifested depends fundamentally on the media car­ rying the information. If this were actually true then it would be impossible to explain evident differences observed within the reality created by the same media. The division into mass and high culture would have to be considered absurd. After all, mass culture obviously exists above the divisions discussed by McLuhan. Fig­ ures characteristic for its world move freely from the movies to comic books, from literature to films, and exist simultaneously on the stage and in the press. To put it differently, Donald Duck is defined by a specific reality of mass imagination that must be respected by authors using all techniques. This is why Batman, Dick Tracy - contemporary films based on classic comic books - render old plots so faithfully, adhere to char­ acter profiles, and even try to evoke the atmosphere of the drawings. �Wiesław Szpilka • TO SEE THE WORLD. ETHNOGRAPHY ViS A ViS FILM AND MASS CULTURE Civilisational transformations - and mass media changes undoubtedly belong to this group - say little about the essence of mass culture. After all, an analy­ sis of the mass media does not tell us why the products of American dream factories are watched all over the world contrary to their Soviet counterparts. Moreo­ ver, it will not explain the sources of the remarkable popularity of archaic forms, e.g. fables, or of charac­ ters from a totally different world, such as demons, ghosts, sorcerers and angels. Naturally, the views of the electronic village prophet are an extreme example of thinking in which the base (source) decides about the superstructure. It is impossible to uphold a convic­ tion about a sole causative reason setting into motion an entire structure. Nevertheless, a more subtle form of this particular style of thinking remains highly wide­ spread. The number of factors influencing the reality from which mass culture emerged tends to grow. Urbanisa­ tion, industrialisation, mass education - these are the forces that together with the new media gave rise to the phenomenon in question.4 It is possible to present these processes in numbers and to express them in tables and charts, thus rendering them objectively perceptible and a better analysis foundation than the intuitive belief that print leads to a more fragmentary world perception and TV to a comprehensive grasp. The fact that the number of TV sets has increased considerably does not explain why Dynasty won a mass audience and Seventeen Moments of Spring did not. The expanding opportunity to transmit all types of contents does not account for the universal accept­ ance of some and the slender approval of others. Why then do Indiana Jones, Madonna, soccer, Stephen King novels, or images of attractive but­ tocks and breasts get the upper hand, and not films by Tarkovsky, avant-garde music and scientific specula­ tions? After all, the civilisational frames accompany­ ing their creation are identical, and the transmission media - similar. And yet two opposite phenomena - mass and high culture - emerge on the very same ground. Surprisingly, while origin is supposed to en­ tirely determine the former it does not seem to have a larger impact on the latter. Genetic explanations are not helpful in solving this mystery. An interpretation of mass culture based on its sources is not particularly productive. It shows why cultural contents can spread rapidly and widely but is incapable of pointing out the reasons why some take advantage of this opportunity while others fail to do so. The explicit insufficiency of the above option calls for a backing. Therefore, the focus switches from sources to the audience. From the very beginning critical opinions relating to mass culture have been accompanied by an illusion pertaining to the audi­ ence, the conviction that the nature of mass culture depends on the people who consume it. The reflec­ tions of Jose Ortega y Gasset, cited up to this day, are a classic expression of this concept.5 Gasset outlined a highly determined picture of the mass-man: The mass is the average man (■ ■ ■ ). The characteristic of the hour is that the commonplace mind, knowing itself to be commonplace, has the assurance to proclaim the rights of the commonplace and to impose them wherever it will. (...) This leads us to note down in our psycho­ logical chart of the mass-man of to-day two fundamental traits: the free expansion of his vital desires, and therefore, of his personality; and his radical ingratitude towards what has made possible the ease of his existence. These traits together make up the well-known psychology of the spoilt child. (...) That man is intellectually of the mass who in face of any problem is satisfied with thinking the first thing he finds in his head. (...) For the basic texture of their soul is wrought of hermetism and indocility; they are from birth deficient in the faculty of giving attention to what is outside themselves, be it fact or person. They will wish to follow someone, and they will be unable. They will want to listen, and will discover they are deaf. (...) Hence we apply the term mass to this kind of man —not because of his multitude as because of his inertia.6 Primitive, lacking taste and morality, seeking ex­ clusively consumption and amusement, desiring pow­ er but avoiding all types of responsibility, opposed to everything autonomous and different, the mass-man, whom the Spanish philosopher additionally linked with communism and fascism, poses a threat to all au­ thentic values.7 Works by Ortega y Gasset do not consider the cultural environment of the mass-man but shift their focus from civilisational transformations straight to mental traits. And yet a definition of a representative of the masses also indirectly describes his culture. The principles of the homogenization of contents and the lowest common denominator apply only when it is possible to define the basic recipient. After all, it is he who sets the level of images aimed at mass imagina­ tion. Mass culture envisaged as the realisation of the needs of the average man is the key to understanding the phenomenon. Take a look at some examples. Just as its name suggests mass culture is aimed at the masses of average consumers, everymen devoid of aesthetic culture or possessing it to a slight degree. (...) Mass culture is based on already worn out aesthetic and non-aesthetic stereotypes, on epigonic consciousness so obvious in popu­ lar belief that the discussed stereotypes seem to be eternal. (...) [Dominated by] mass-produced conventional com­ monplace values, with a definite aesthetic aura replaced by the climate of banality, something to be used and used up quickly, and no deliberate distinction; on the contrary, differences between an art product and everyday items are obliterated. On the one hand, appreciation for individual­ ity, uniqueness, talent, genius, innovation, and originality, 349 �Wiesław Szpilka • TO SEE THE WORLD. ETHNOGRAPHY ViS A ViS FILM AND MASS CULTURE together with the breaking of conventions and the question­ ing of stereotypes at the very least, and on the other hand, a longing for the stereotypical and the conventional; the epigonic approach does not offend and talent is not sought after contrary to accessibility, i.e. communicative contents and old, reliable communication forms.8 Mediocre people strive for mediocrity. This equa­ tion leaves no place for doubt. By opposing uniqueness the mass scale creates, on the one hand, horror of the “terrible bourgeois” and on the other hand - kitsch in art, banality and stereotypes in thinking, an apothe­ osis of passivity and consumption. This “aristocratic” perception is at its very basis entangled in assumptions that in advance determine description and assess­ ment. There is no proof to support the view claiming that the original and the extraordinary are superior in any way to the common and the average. Ethnography shows that in “cold” or folk-type cultures we encoun­ ter a completely opposite situation. Well-known and traditional objects and behaviour are wise, beautiful, good, and desirable. Even in high European culture the extraordinary career of originality did not begin until Romanticism. Taking as granted the historical conviction that elitist means high, valuable, and sig­ nificant, while commonplace is synonymous with low, banal, and degraded is to say that mass culture does not exist as a characteristic and original phenomenon. It is affected by special ethnocentrism, i.e. a process of measuring with reference standards treated as if they were universal and absolute. Cultures considered primitive were once perceived as first stages along a path leading to the culture of the West, but now mass culture is recognized as the latter’s infantile phase. The world of the elites is obviously supposed to be im­ mersed in a strong, exemplary emanation of Western culture. The time and space proximity of mass and high cul­ ture probably generates the method used to describe pop concerts, action films, or sports events. It consists of psychological identification and produces many at­ tributes reflecting emotional states, e.g. pleasant, easy, carefree, or obvious. It may be also the reason for the lack of interest in contents creating this “little world”. They seem to be familiar and similar to a reproduction or an inferior copy do not require reflection. Without granting mass culture a separate manner of existence we have to assume that quantitative and not qualitative differences are the only thing separat­ ing a researcher from a participant. Both experience in a similar way, albeit some less and others more con­ sciously. By perceiving in the same way, though more acutely and extensively, it is possible to formulate binding opinions and define what is banal and childish and what is noble and creative. The imperfection of this manner of interpreting is perhaps most obvious upon the example of Ortega y Gasset’s predictions of 350 the future of societies dominated by mass culture. His prophesies of an imminent collapse turned out to be an obvious mistake in the light of the progressing massscale Americanization of the world. Ortega y Gasset also missed the mark when linking mass culture with fascism and communism. After all, democracy is at its strongest in a reality dominated by the blue jeans-style culture, whereas the worst examples of tyranny and barbarity are encountered wherever elites shaped the framework of life. The history of film is yet another proof of misun­ derstandings caused by the recipient illusion.8 A t its onset, film was plebeian, fairground entertainment created with the masses in mind. The same pictures that used to universally entertain and move, such as those with Chaplin, are now treated as significant ar­ tistic achievements. This career of elements creating Cosmos with Bond in the coat of arms is no longer unusual. Post-modern art readily applies quotes, tech­ niques, and patterns derived from lowbrow culture. A vivid example of succumbing to illusions are attempts made by art historians maintaining that a work whose form and content are of a decisively mass origin, but which was created by a renowned artist and circulates within high art, is substantially different than the basis from which it originated. The reason supposedly lies in the awareness of the author and the audience as well as in the distance, irony, etc. assumed by both parties. The conviction that in order to understand a work of art it is more important to define the experiences of a concrete, historical audience than to analyse the work itself is embedded in precisely such beliefs. In this psy­ chological reception the analysed phenomenon does not exist objectively but depends on the readers even though they continue to change and elapse while it continues to persist in the same shape. In other words, the recipient’s error inclines to absolutize a single per­ ception and opinion. In mass culture such an illusion must be additionally intensified because it is difficult to define its consumers. This remarkably heterogene­ ous milieu includes representatives of the most diverse cultures, age groups, and professions, the rich and the poor, the educated and the illiterate. Mass culture is their only common denominator, and the sole quality that we can attribute to them definitely is that they are numerous, a mass. If these designations are not treat­ ed from the vantage point of evaluation - by accepting assumptions determining a description but certainly not arising from it - but from the point of view of de­ scription then the fact that Batman was watched by millions and The Sacrifice by thousands will say noth­ ing about their value and significance. Meanwhile, the view claiming that popularity is connected with shal­ lowness and that the nutriment of the common man is bland says more about the image of the reality of those making such assumptions than about the phenomena �Wiesław Szpilka • TO SEE THE WORLD. ETHNOGRAPHY ViS A ViS FILM AND MASS CULTURE in the centre of their attention. In this instance, mass culture becomes a pretext to lecture on which values are important and which judgments are true, and is supposed to conceal confessions. The author’s illusion stays closely connected to the observation made via the audience. It was particularly favoured by critics of the Western consumption life­ style and designers of the socialist version of mass cul­ ture.9 The belief that a text says what its author in­ tended it to say constitutes the centre of this illusion. It is the author’s intention that is supposed to decide about the meaning of a given work. If he knows how to win over the audience then he is also able to im­ pose his views, assessments, and perception of reality. Such reasoning leads towards treating mass culture as a great tool of manipulation, a subtle device invisible for those that succumb to it. The American sociologist H.I. Schiller wrote in his symptomatically titled Mind Managers: For manipulation to be most effective, evidence of its presence should be non-existent. When the manipu­ lated believe things are the way they are naturally and in­ evitably, manipulation is successful. In short, manipulation requires a false reality that is a continuous denial of its existence.10 According to Schiller, the qualities that make it possible to impose this false vision include lack of criticism, excessive value assigned to consumption, and belief in unchanging human nature.11 All this corresponds well with the already discussed qualities of the average man, a consumption-starved citizen of a country dominated by poverty, violence, mawkish­ ness, pandemonium, and puerile ditties. We should not blame, therefore, viewers of films made by Walt Disney Productions and readers of National Geograph­ ic (examples analysed by Schiller12), originating from precisely these circles, for not being able to perceive in such products American imperialism and activities consolidating the binding status quo. The inclination of the mass-man to succumb to manipulation is rein­ forced by the fact that certain sources of information making it possible to assess the actual situation belong to scarce elites distributing only certain beneficial im­ ages and not allowing others to be revealed. The com­ mercial success of music, literature, and films originat­ ing in protest against existing reality seems to suggest quite the opposite. Exploiting the dark sides of exist­ ence, highlighting the disadvantages of the system, and emphasising injustice can be a good way to reach Bat­ man aficionados, punk rockers, and football fans. A f­ ter all, this world is full of figures representing all types of denominations, professions, convictions and skin colours, with the most contrasting opinions attributed to them. Indians can be depicted as good, noble and brave or terrifyingly despicable and cruel. Stories are told about good bandits, innocent prostitutes, corrupt policemen and the horrifying world of business. Natu­ 351 rally, tales about the infernal evil forces of violence and superhuman good law enforcers also exist. In their perfidiousness the authors of popcorn entertainment went so far as to clad Arnold Schwarzenegger - a pop cinema star - in the uniform of a Soviet police officer, endow him with all suitable attributes, and show him battling the Soviet mafia together with American law enforcers in the USA. To make things even more per­ fidious this Soviet police functionary towers above his American colleagues and unmasks the incompetence of the local administration of justice. If Donald Duck is an apology of middle-class America then Red Heat must be praise of socialism and the USSR. After all, a search for the author’s hidden intentions can lead to even such a risky thesis. If one believes that it is the author who decides about the meaning of a work then there is nothing absurd in the conviction that after captivating the audience he will be capable of incapacitating it, and thus rendering it subordinate to the forces he serves or represents. If this were actually the case, if a work were not autonomous, then becoming commercially successful would be extremely simple. Familiarity with the preferences of the mass audience, and such famili­ arity is taken for granted, should make it easy to com­ plete the author - communiqué - audience relation. However, this is not the case, as sufficiently proven by the frequent financial bombs of products developed for the mass audience. The already bygone history of the so-called socialist version of mass culture may be an even better example. When an author determines the message of a text he either surrenders to the audi­ ence’s taste in order to become successful or tries to oppose the audience and impose his own project. The former approach supposedly dominated mass culture in capitalist countries. Those discussing mass culture in the socialist bloc believed that the latter attitude could win. After all, when authors do not depend on the market, mass culture could be applied for the pur­ poses of social pedagogy. Having all the mass media and accommodating executors at their disposal, the leading forces in those states hoped to mould the “av­ erage man” any way they wanted. The result was rath­ er mediocre. The success of the Four Tank-men and a Dog TV series and the adventures of Captain Kloss did not influence the attitude towards the prevail­ ing system or intensify Polish-Soviet friendship. The upright characters of party secretaries evoked laugh­ ter, as did the exploits of editor Maj, a Polish James Bond combating neo-fascists. Competing with its Western counterpart socialist mass culture was losing in all fields. Even though various enlightened forces were demonstrating in myriad ways how degrading it is to enjoy pop music, action films, fashion or gossip from the grand monde, consumption of this forbidden fruit was a favourite pastime from the Elbe to Vladi­ �Wiesław Szpilka • TO SEE THE WORLD. ETHNOGRAPHY ViS A ViS FILM AND MASS CULTURE vostok. It became something more: as Tyrmand and Bukovsky emphasised in their memoirs, adherence to mass culture seemed to be a specific form of a battle for independence and the right to different opinions and tastes. It is difficult to assume that when writing their songs the Beatles anticipated that they would be used in a crusade against communism. It is also rather unlikely that designers of colourful socks intended to turn them into a weapon in the battle against a hostile system. And yet the phenomena in question gained precisely such connotations. This example demon­ strates how each phenomenon applying the language of inter-subjectivity and using symbols reveals new and unexpected meanings in a novel historical and social context, meanings whose existence the author was unable to predict. Mass culture pointedly reveals that the horizon of a work goes infinitely beyond the inten­ tions of its author. This is also one of the reasons why it does not have to concern itself with boundaries. While describing how three interpretation illu­ sions determine the shape of a presented image we obviously did not assume that transformations of civilisation, audience and author are insignificant for comprehending the phenomenon. A satisfactory presentation of mass culture, however, has to focus on culture itself; otherwise, the discussion merely con­ cerns a new dimension of civilisation, mass audience, and authors working for its sake. To put it differently, other issues are being considered. After all, mass cul­ ture is predominantly synonymous with a collection of texts that have a mass audience. This is its core and true reality. The texts, recorded in various systems of signs, should be interpreted and only in the light of the knowledge contributed by this exegesis can we discuss the relation between mass culture and mass commu­ nication media, the reasons for this culture’s universal acceptance and, finally, the traditions inspiring its au­ thors. Critique of illusions is thus the starting point of an ethnographic description of mass culture, showing that its specific character does not involve civilisational conditions because they also give rise to opposing phenomena. Nor is it the mythical “mass-man”, a the­ oretical construct whose pure form has never existed anywhere. Finally, it is impossible to characterise mass culture as the product of third-rate authors capable only of iterating well-worn models and enjoying com­ mercial success by pandering to the public. Once again: mass culture is a collection of texts that are, or used to be read on a mass scale. To participate in it is to read those texts and interpret them while dis­ covering their meaning. Their world is entered only for the duration of reading and we stay in it only as long as we read. This is why it does not have any permanent residents and is inhabited by passers-by. Childishness, banality, kitsch, and inauthenticity are some of the numerous designations attributed to 352 the phenomenon of interest to us. The assessments contained therein seem to be off the mark, but the intuition they share is unquestionably apt. It empha­ sises the chasm between mass culture and everyday “normal” life, a dissimilarity caused by a different form of existence. The extraordinary character of mass cul­ ture must be connected with its complete textuality. If the conviction maintaining that this is how the phe­ nomenon actually exists is correct then the question of the structural homology of the texts creating it be­ comes crucial. Does the mass public, a factor making it possible to notice the existence of the phenomenon and determining its borders, have its fundamental counterpart within the texts? What are the mutual re­ lations of the two denominators? These are the ques­ tions that an ethnographic description should answer. Its point of departure includes books, films, fashion, and concerts because it knows that this is where the meaning is hidden. Endnotes 1 S. Morawski, Na zakręcie od sztuki do po-sztuki, Kraków 1985, p. 89. 2 P Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka, Warszawa 1985, pp. 334-335. 3 M. McLuhan, Wybór pism, Warszawa 1975. 4 A good example is: A. Kłoskowska, Kultura masowa, Warszawa 1983. 5 J. Ortega y Gasset, Bunt mas i inne pisma socjologiczne, Warszawa 1982. 6 Ibidem, p. 7, 13, 63, 69. 7 Ibidem, p. 82. 8 A. Jackiewicz, Moja filmoteka, Warszawa 1989, pp. 32-41. 9 For a review of the Polish authors of such concepts see: E Kowalski, Parterowy Olimp, Wrocław 1988, pp. 7-60. 10 H.I. Schiller, Sternicy świadomości, Kraków 1976, p. 25. 11 Ibidem, pp. 22-35. 12 Ibidem, pp. 113-143. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/271cadc6c9ccc58cc117e56e481ef3ce.pdf 6b78bf99edef17259e48f926e6ca38c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5465 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Cieszyn - tolerancja wyznaniowa tolerancja wyznaniowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5082 Title A name given to the resource Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej na przykładzie mieszkańców Cieszyna i Czeskiego Cieszyna / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.236-247 Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Edyta Diakowska Pracownia Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej na przykładzie mieszkańców Cieszyna i Czeskiego Cieszyna W niniejszym artykule poruszono temat zróżnicowania wyznaniowego mieszkańców Cieszyna. Pokazano w nim obecną sytuację religijną miasta oraz relacje zachodzące pomiędzy przedstawicielami różnych współwystępujących na tym terenie wyznań. W celu zbadania tego zagadnienia posłużyła autorska ankieta zawierająca 25 pytań, zarówno zamkniętych (kilka wariantów wyboru), jak i otwartych, w których ankietowani mieli możliwość wyrażenia własnego zdania. Artykuł jest wynikiem analizy tychże badań. Poruszając kwestie tolerancji religijnej, uważam za kluczowe przybliżenie wpierw losów historycznych Śląska Cieszyńskiego, które miały zasadniczy wpływ na kształtowanie się tolerancji wśród mieszkańców. Tło historyczne zróżnicowania wyznaniowego na Śląsku Cieszyńskim Początki chrześcijaństwa w Cieszynie wiążą się z powstaniem grodu na Górze Zamkowej w końcu X wieku. Natomiast w historii Śląska Cieszyńskiego, w średniowieczu i początkach nowożytnych, można pod względem religijnym zaobserwować trzy wyraźnie różniące się od siebie etapy. Pierwszy z nich trwał do początków XVI wieku, kiedy to praktycznie jedyną funkcjonującą religią był katolicyzm. Po okresie przejściowym, w połowie XVI wieku zwyciężył luteranizm, zaś po roku 1610, po przejściu na katolicyzm księcia Adama Wacława, nastąpił powrót katolicyzmu, jakkolwiek za rządów ostatnich Piastów w formie jeszcze dość ograniczonej1. 1 I. Panic: Ziemia Cieszyńska w czasach piastowskich (X-XII wiek). W: Śląsk Cieszyński. Środowisko naturalne, Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna. Cieszyn 2001, s. 134. �Edyta Diakowska: Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej 237 Na Śląsku Cieszyńskim reformacja wywarła silny wpływ na ukształtowanie się języka narodowego. Początkowo językiem kancelarii książęcej był język łaciński; w drugiej połowie XIV wieku zaczęto wystawiać dokumenty także w języku niemieckim. Od wojen husyckich w XV wieku kancelaria książęca zaczęła używać języka czeskiego, który stał się także głównym językiem sądów, co trwało do XVII wieku. Kancelaria zniemczonych ostatnich Piastów cieszyńskich coraz częściej stosowała język niemiecki. Natomiast ludność wiejska i ludność niższych warstw w miastach posługiwała się od wieków w większości dialektem języka polskiego, który na zachodnich ziemiach Księstwa Cieszyńskiego stykał się z dialektem morawskim języka czeskiego. Polskim językiem władała również większość szlachty, posługując się nim nawet w urzędach. Reformacja wprowadziła język narodowy do nabożeństw, przyczyniając się w ten sposób do rozwoju języka polskiego na Śląsku Cieszyńskim2. Początki Reformacji na ziemi cieszyńskiej sięgają lat 20. XVI wieku, kiedy to ks. Marcin Luter rozpoczął reformę Kościoła. Jego nauka natrafiła tu na korzystne stosunki społeczne, odpowiadała bowiem oczekiwaniom i mentalności mieszkańców Księstwa. Ówczesny władca piastowski z dynastii Piastów Kazimierz II oraz następujący po nim regent morawski hetman ziemski Jan z Persteinu, luteranin, swoją przyzwalającą postawą spowodowali zainteresowanie „tanią religią” (zwolnienie z wielu obowiązkowych ciężarów na rzecz Kościoła), zarówno przez szlachtę, mieszczan, jak i chłopów3. Polska była krajem tolerancji religijnej, często innowiercy znajdowali tu schronienie, jednak większość społeczeństwa pozostawała wierna Kościołowi katolickiemu. Na Śląsku Cieszyńskim książęta umacniali ruch reformacyjny, zabezpieczając w Księstwie przodującą pozycję wyznaniu augsburskiemu. Jednak trwało to tylko do 1610 roku, bowiem rola Księstwa zaczęła się zmniejszać i w związku z tym książęta, jak przedtem byli protektorami luteranizmu, tak teraz z kolei zaczęli przechodzić na katolicyzm i stawali się obrońcami Kościoła. W 1545 roku władzę przejął prawowity władca książę Wacław III Adam, który z własnej woli przyjął nauki reformatora, i od tego momentu protestantyzm staje się wyznaniem panującym w Księstwie Cieszyńskim. Następnie książę usunął z miasta dominikanów, franciszkanów oraz duchownych, którzy nie chcieli mu się podporządkować, a kościoły zostały przejęte przez ewangelików. W kościele parafialnym odprawiano nabożeństwa i głoszono kazania w językach słowiańskich, w dominikańskim po niemiecku4. W 1610 roku syn i następca Wacława III, Adam Wacław porzucił wiarę ojca i przeszedł na katolicyzm. Okoliczności tego kroku wiąże się na ogół z planami awansu Adama Wacława na dworze cesarskim. W niedalekiej Opawie armia cesarska zmusiła tamtejszych ewangelików do kapitulacji i narzuciła miastu niezwykle surowe restrykcje, jednak na Śląsku Cieszyńskim w owym czasie tego rodzaju wydarzenia nie miały miejsca. Przeciwnie, większość pobliskich wielkich feudałów wyznawała religię ewangelicką, toteż zmiana wyznania pociągnęła za sobą izolację księcia5. Po tej zmianie wyznania duchowni ewangeliccy musieli opuścić miasto, kościół parafialny objęli z powrotem księża katoliccy, drugi kościół zwrócono dominikanom. 2 3 4 5 J. Kuś: Z dziejów kościelnych ziemi cieszyńskiej. Kraków 1983, s. 10. E. Gajdacz, J. Pustelnik: Kościół Ewangelicki w Cieszynie. Cieszyn 2009, s. 6. J. Spyra: Via Sacra. Kościoły i klasztory w Cieszynie i Czeskim Cieszynie. Cieszyn 2008, s. 5-6. I. Panic: Ziemia Cieszyńska w czasach piastowskich (X-XII wiek). W: Śląsk Cieszyński …, s. 135. �238 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví W czasie wojny trzydziestoletniej (1618-1648) Cieszyn był wielokrotnie zajmowany przez różnowiercze wojska, na przemian też zmieniały się warunki bytu obu społeczności wierzących. Ogłoszone w 1629 roku przez księżną piastowską Elżbietę Lukrecję rozporządzenie pozbawiło innowierców wszelkich praw, nie było jednak do końca przestrzegane. Jej zgon w 1653 roku zakończył czasy panowania piastowskiego na tym terenie, następnie pociągnął za sobą przepadek ziem księstwa na rzecz Habsburgów, którzy odtąd stali się ich bezpośrednimi panami. Jak we wszystkich podległych sobie krajach dominującą cechą polityki Habsburgów na Śląsku Cieszyńskim było dążenie do rządów absolutnych oraz utrzymania i wzmocnienia pozycji religii katolickiej. Ich działania doprowadziły do szybkiej rekatolizacji miasta, podobnie jak Skoczowa, Strumienia, Jabłonkowa i Frysztatu. Początkowo walkę z protestantyzmem prowadzono przy pomocy duchowieństwa świeckiego i urzędników cesarskich, od 1670 roku ponownie zaczęli działać w Cieszynie Jezuici6. Z ich też polecenia rozpoczęta została na wielką skalę akcja rekatolizacyjna. Już w 1654 roku ewangelicy zostali pozbawieni wszystkich świątyń. Przemoc i inne represje spowodowały, mimo przypisania do ziemi, ucieczkę wielu rodzin w bardziej ustronne miejsca lub poza granice Księstwa, a osoby, które nie opuściły swoich domów, a chciały trwać w swoich przekonaniach, musiały to czynić potajemnie. Posiadanie jakichkolwiek druków protestanckich, sprowadzanych m.in. z Polski, było karane. Kościoły były zastępowane przez odludne miejsca – „leśne świątynie” (m.in. przy „Kamieniu” na Równicy), gdzie gromadzono się na potajemnych nabożeństwach. Niespodziewaną odmianę losu przyniosło zakończenie tzw. wojny północnej. W wyniku pertraktacji we Wrocławiu, cesarz wydał tzw. Reces egzekucyjny, zezwalający na wybudowanie sześciu nowych kościołów „z łaski”, w pobliżu następujących miast: Milicz, Kożuchów, Żagań, Jelenia Góra, Kamienna Góra i Cieszyn. Pierwotnie budowa tych kościołów była obwarowana pewnymi ograniczeniami. Musiały stać poza murami miasta, poza głównych traktem, nie mogły być murowane i przypominać wyglądem świątyń. Nie mogły tez posiadać wież z dzwonnicą – dlatego też do cieszyńskiego kościoła dobudowano wieżę dopiero w 1750 roku, po uzyskaniu specjalnego pozwolenia. Był to jedyny Kościół ewangelicki na Śląsku Cieszyńskim i w okolicach. Dopiero po 1781 roku pozwolono na budowę świątyń w innych, większych skupiskach ewangelików. Tendencje reformatorskie w państwie austriackim nasiliły się po objęciu samodzielnej władzy przez Józefa II. W 1781 roku wydał patent o zniesieniu poddaństwa osobistego. W tym samym roku wydał również Patent Tolerancyjny dla Żydów, tak że w końcu XVIII wieku urządzili oni w Cieszynie pierwszy, wspólny dom modlitwy. Patent poszerzał zakres dostępnych zajęć Żydom, choć ograniczał ilość mieszkających tu rodzin żydowskich. Najważniejszym z aktów prawnych Józefa II okazał się Patent Tolerancyjny dla protestantów w Austrii wydany także w 1781 roku (na Śląsku Austriackim w 1782 roku). To on dał kres kontrreformacji na Śląsku Cieszyńskim. Katolicyzm pozostał nadal religią państwową, ale wyznanie protestanckie zostało oficjalnie uznane przez władze państwowe. W 1827 roku 90% mieszkańców Cieszyna 6 J. Spyra: Śląsk Cieszyński pod rządami Habsburgów (1653-1848). W: Śląsk Cieszyński. Środowisko naturalne, Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna. Cieszyn 2001, s. 146. �Edyta Diakowska: Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej 239 było katolikami (5500 na 6075)7. W miejscowościach gdzie żyło ponad 100 rodzin lub 500 wyznawców protestantyzmu, mogli oni postawić domy modlitwy (początkowo bez wież i dzwonów) oraz mogli zakładać szkoły8. Faktyczne równouprawnienie katolików i ewangelików nastąpiło dopiero w wyniku przebiegu Wiosny Ludów. Miało to miejsce w 1849 roku, kiedy zagwarantowano innowiercom pełne prawa obywatelskie i wolność wyznania. Już od Wiosny Ludów, a w szczególności po 1861 roku znaczna ilość ewangelików przystąpiła do pracy nad zaktywizowaniem polskiego życia narodowego. Ewangelicy tutejsi stanowili w 80% ludność polską. Z chwilą zakończenia I wojny światowej uczestniczyli i wspierali te ugrupowania społeczno-polityczne, które dążyły do włączenia Księstwa Cieszyńskiego do odrodzonej Polski. Dane liczbowe z powszechnego spisu austriackiego wykazują, iż w 1910 roku w Cieszynie zamieszkiwało 15.138 katolików (67,3% ogółu mieszkańców) oraz 5.174 ewangelików (27,6% ogółu mieszkańców). Wyznawcy judaizmu stanowili natomiast 9,4 % ogółu populacji miasta, co dawało liczbę 2.112 wiernych. Byli zrzeszeni w żydowskiej gminie wyznaniowej z własnym rabinem. Poza synagogą gminną działała synagoga ortodoksyjna oraz kilka prywatnych domów modlitwy. Oprócz wyznawców ww. religii chrześcijańskich przed I wojną światową w Cieszynie zamieszkiwało 65 osób deklarujących się jako będących innego wyznania. Konflikt zbrojny czesko-polski w 1919 roku i późniejsze przetargi o ziemię cieszyńską znalazły w końcu formalne rozwiązanie w postaci uchwały Rady Ambasadorów w Paryżu, w wyniku której dawne Księstwo Cieszyńskie zostało w 1920 roku podzielone pomiędzy Polskę i Czechosłowację. Po podziale miasta sytuacja poszczególnych Kościołów uległa dużej zmianie. Władze czechosłowackie doprowadziły do powołania osobnej parafii katolickiej dla Czeskiego Cieszyna przy kościele Serca Jezusowego. Reszta miasta pozostała w ramach diecezji wrocławskiej, która w 1925 roku. wraz z całym polskim Śląskiem Cieszyńskim została włączona do nowo utworzonej diecezji śląskiej. Kościół Jezusowy pozostał duchowym i organizacyjnym centrum parafii ewangelickiej w polskiej części Cieszyna, natomiast wyznawcy protestantyzmu w Czeskim Cieszynie podzielili się na trzy kościoły. Połączenie obu części miasta w 1938 roku wpłynęło także na sytuację poszczególnych Kościołów, zmiany administracyjne nie były jednak trwałe. Wiernych i duchownych obu wyznań połączył wspólny los w czasach okupacji hitlerowskiej, kilku księży katolickich z terenu Cieszyna straciło życie w hitlerowskich obozach, innych wysiedlono. Niemcy zniszczyli prawie całą cieszyńską wspólnotę żydowską9. W pierwszych latach po II wojnie światowej Kościół ewangelicki w ówczesnej Czechosłowacji musiał ostro walczyć o swój byt, istniały bowiem silne tendencje odgórne połączenia Kościoła z Czeskobraterskim Kościołem Ewangelickim bez odpowiednio zagwarantowanych praw autonomicznych. W gruncie rzeczy chodziło o złamanie polskiego charakteru Kościoła ewangelickiego na Zaolziu. Trudnym okresem dla Kościołów obu wyznań były też lata 1945–1953, kiedy musiały działać pod ścisłym nadzorem tajnej policji oraz władz komunistycznych. Także 7 J. Spyra: Via Sacra …, s. 11. 8 J. Spyra: Śląsk Cieszyński pod rządami Habsburgów (1653-1848). W: Śląsk Cieszyński. .., s. 154. 9 J. Spyra: Via Sacra ..., s. 16. �240 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví w późniejszych latach działalność kościołów, zwłaszcza katolickiego, była ograniczana na każdym polu. Cieszyński zbór ewangelicki, skupiony wokół Kościoła Jezusowego, jest największą parafią Kościoła ewangelicko-augsburskiego w Polsce. Liczy ok. 7 tysięcy wiernych, obok Cieszyna należy do niego kilkanaście okolicznych wsi. Obecnie po polskiej stronie miasta funkcjonują następujące wyznania religijne: Kościół Rzymskokatolicki, Kościół Ewangelicko-Augsburski, Kościół Zielonoświątkowy – Zbór „Elim” w Cieszynie, Kościół Wolnych Chrześcijan, Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, Kościół Chrześcijan Baptystów, Kościół Chrześcijan Wiary Ewangelicznej, Świadkowie Jehowy. Natomiast po czeskiej stronie: Kościół Rzymskokatolicki, Kościół Ewangelicko-Augsburski, Husyci, Kościół Zielonoświątkowy, Kościół Czeskobraterski, Świadkowie Jehowy, Buddyzm Diamentowej Drogi10. Współczesne zróżnicowanie wyznaniowe mieszkańców Cieszyna – analiza badań Przedstawione powyżej etapy kształtowania się wieloreligijności na Śląsku Cieszyńskim mają swoje odzwierciedlenie w otaczającej rzeczywistości dnia codziennego. Burzliwe nieraz losy współwystępowania obok siebie dwóch dużych religii chrześcijańskich mają swoje pozostałości w postawie mieszkańców Cieszyna, ich podejściu oraz wzajemnym stosunku do siebie jako przedstawicieli różnych wyznań. Obecny dualizm religijny tego terenu wynika z faktu wielowiekowego funkcjonowania różnych wyznań. Analizując historię rozwoju religijności widzimy, iż już od początku XVI mamy tutaj do czynienia z dualizmem wyznaniowym. Nawet w czasach kontrreformacji, kiedy to protestanci byli prześladowani a jawne wyznawanie ich religii było zabronione, trwali przy swoich przekonaniach, nie poddając się rekatolizacji. Oba wyznania funkcjonowały więc obok siebie. Po wielu zawirowaniach dziejowych, głównie na skutek zmian politycznych, ów dualizm wyznaniowy Cieszyna zachował się do chwili obecnej. Dodatkowo do dwóch głównie tu występujących religii chrześcijańskich dołączyło sporo pomniejszych odłamów. Pod względem swobody wyznawanych religii Cieszyn wydaje się być miejscem zupełnie wyjątkowym, z czego nawet niektórzy mieszkańcy nie zdają sobie sprawy. A wszystko za sprawą doświadczeń minionych wieków. Mieszkańcy Cieszyna nauczyli się tolerancji religijnej w stosunku do przedstawicieli innych wyznań, gdyż są wychowani w otoczeniu innowierców, mają z nimi kontakt od najwcześniejszych lat, często są to również członkowie rodzin mieszanych wyznaniowo – o zrozumienie i tolerancję nie jest tu trudno. Na tolerancję religijną wśród mieszkańców obu części Cieszyna wpływają różne czynniki zewnętrzne. Jednym ze współcześnie istotniejszych jest ich wiek, przy czym młodsze pokolenie wykazuje przejawy znacznie większej tolerancji niż pokolenie ich rodziców czy dziadków. Ale to już znak czasu. Nie odmawiam w tym przypadku tolerancji starszym generacjom, zwracam jedynie uwagę na to, iż kwestie wyznaniowe były dla nich nieco ważniejsze niż dla młodego pokolenia, bardziej podatnego na innowacje i otwartego na nowoczesne wzorce i nowy styl życia. 10 Zob: www.wikipedia.org/wiki/Protestantyzm_na_%C5%9Al%C4%85sku_Cieszy%C5%84skim; http://pl.wikipedia.org/wiki/Cieszyn;www.wikipedia.org/wiki/%C5%9Al%C4%85ski_Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Ewangelicki_Augsburskiego_Wyznania �Edyta Diakowska: Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej 241 W założeniu tego wystąpienia potraktowano Cieszyn jako jedno miasto, nie różnicując go na polską i czeską część. Przy takim wyborze kierowano się losami historycznymi miasta oraz tym, iż wszyscy ankietowani zadeklarowali przynależność do narodowości polskiej (bez względu na miejsce zamieszkania). Jest to zapewne pozostałość czasów, kiedy Cieszyn był miastem jednorodnym państwowo. Jedyny podział, jaki tutaj zastosowano dotyczy wyznania mieszkańców. Celem badań było ukazanie wzajemnego stosunku do siebie ludności katolickiej i ewangelickiej oraz relacji panujących pomiędzy nimi. Badania przeprowadzono w styczniu i w lutym 2010 roku zarówno po polskiej, jak i czeskiej stronie miasta, wśród osób narodowości polskiej, głównie wyznania katolickiego i ewangelickiego11. Narzędziem badawczym stała się ankieta, której głównym założeniem było ukazanie współczesnego obrazu sytuacji wyznaniowej Cieszyna poprzez sprawdzenie stanu świadomości mieszkańców miasta o przedstawicielach innych wyznań oraz zaobserwowaniu zachodzących pomiędzy nimi relacji. W badaniach uczestniczyło 66 osób, w wieku od 20 do 60 roku życia. Blisko połowa (48%) ankietowanych zdeklarowała się jako katolicy, 45% jako ewangelicy; resztę stanowili wyznawcy innych religii (3%). Połowę informatorów stanowiły kobiety. Największą grupę badanych stanowiły osoby młode w wieku 25-30 lat (47%), nieco mniej w wieku 20-25 lat (27%). Znacznie mniej było osób w wieku 35-40 (12%) oraz w przedziale wiekowym 55-60 lat (9%); najmniejszą grupę stanowili przedstawiciele średniego pokolenia, w przedziale wiekowym 45-50 lat (5%). Analiza przeprowadzonych badań Na wstępie analizy wyników badań przyjrzymy się wzajemnym relacjom panującym pomiędzy przedstawicielami poszczególnych wyznań w Cieszynie oraz ich stosunku do siebie nawzajem. Osoby ankietowane deklarujące się jako wierzący i praktykujący katolicy, pochodzący z tradycyjnych rodzin, w których rodzice są (lub byli) katolikami, zgodnie podkreślają, iż wzajemny stosunek katolików do ewangelików (i vice versa) jest pozytywny, w najgorszym przypadku obojętny. Cieszyńscy katolicy uważają, iż z dwóch omawianych religii, bardziej ortodoksyjna i zamknięta na innowacje jest właśnie religia katolicka, a jako kolejne podają wyznanie mojżeszowe i Świadków Jehowy. Na pytanie, czy kiedykolwiek myśleli o zmianie swojego wyznania i przepisaniu się do innego Kościoła, w większości podali odpowiedź przeczącą, jedynie pojedyncze osoby zakładały taką możliwość. Jako potencjalny wybór wyznaniowy podano „religie wschodu, jako bardziej zdrowe”12, aczkolwiek w tym przypadku jest to zapewne bardziej utożsamiane ze stylem życia niż z głębokimi przekonaniami wewnętrznymi. O wzajemnej tolerancji może świadczyć również przekonanie ankietowanych o tym, iż pomiędzy poszczególnymi wyznaniami nie istnieje rywalizacja, a co za tym idzie ich wyznawcy nie są napiętnowani, dyskryminowani czy gorzej traktowani ze wzglę11 W przyszłości być może warto będzie przeprowadzić te same badania wśród ludności deklarującej swą przynależność narodową do innej narodowości niż polska. Porównanie tych wyników dałoby zapewne interesujące wnioski. 12 Kobieta, katolik, Czeski Cieszyn, 30-35 lat. �242 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví du na swoją przynależność religijną. Podstawę takiej tolerancji badani upatrują głównie w uwarunkowaniach historycznych tego regionu, w wielokulturowości, a także odrębnych tradycjach. Cieszyn jest miejscem bardzo tolerancyjnym dla wyznawców nowych ruchów religijnych, gdyż występuje tu wielokulturowość (kobieta, katolik, Czeski Cieszyn, 30-35 lat). Funkcjonowanie wieloreligijności na Śląsku Cieszyńskim jest uwarunkowane podłożem historycznym oraz stosunkowo dużą liczbą protestantów, a także występowaniem innych związków wyznaniowych (kobieta, katolik, Cieszyn, 20-25 lat). Badani podkreślają ponadto, że w ich przekonaniu mieszkańcy Cieszyna (Śląska Cieszyńskiego) są bardziej tolerancyjni dla wyznawców innych religii niż mieszkańcy innych części kraju. Tolerancja ta wykracza poza relacje katolicy-ewangelicy i rozciąga się również na przedstawicieli innych religii (nie tylko chrześcijańskich). Uważają również, że w codziennych kontaktach wyznanie nie ma znaczenia – przy wyborze znajomych oraz partnerów życiowych nie kierują się tymi kryteriami. Badane osoby zakładają hipotetyczną możliwość posiadania we własnej rodzinie innowierców, twierdząc, że jest im to obojętne. Jako przykłady podają najczęściej ewangelików i prawosławnych. Indagowani często we własnych rodzinach posiadają wyznawców innych religii i uważają to za czynnik wzbogacający wzajemne relacje, na zasadzie przenikania i poznania innych zwyczajów. W żaden sposób ten fakt nie przeszkadza im we wzajemnych relacjach rodzinnych. Mój mąż jest ateistą, nie ma to wpływu na nasze relacje (kobieta, katolik, Czeski Cieszyn, 30-35 lat). Mój szwagier jest osobą o wyznaniu prawosławnym. Nie przeszkadza nam to we wzajemnych kontaktach (kobieta, katolik, Czeski Cieszyn, 30-35 lat). Mam w rodzinie przedstawiciela wyznania prawosławnego. Jeżeli chodzi o nasze relacje i wzajemne wpływy to są to kontakty pozytywne. Prowadzące do wzajemnego wzbogacania i poznania inności (kobieta, katolik, Cieszyn, 20-25 lat). Sami ankietowani nie doświadczyli ze strony przedstawicieli innych religii żadnych przejawów dyskryminacji czy napiętnowania ze względu na własne wyznanie. Przyjmują jednak, w pewnych okolicznościach, możliwość utrudnienia wzajemnych relacji ze względu na odmienność religijną. Podkreślają jednocześnie, że takich spornych sytuacji można uniknąć przy założeniu, że osoby różnych wyznań będą tolerancyjne dla odmienności. Mieszkańcy uważają się za osoby tolerancyjne w stosunku do innowierców tego terenu. Jednak w zależności od wyznawanej religii występuje spadek zaufania do np. wyznawców Islamu, czy wyznawców „takich religii, w których kobieta jest traktowana przedmiotowo, w której jej prawa są ograniczone”13. Uważają, że Śląsk Cieszyński/Cieszyn jest miejscem specyficznym w skali kraju dającym możliwość 13 Kobieta, katolik, Cieszyn, 50-55 lat. �Edyta Diakowska: Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej 243 występowania wieloreligijności opartej na tolerancji wynikającej z wielokulturowości miasta i regionu oraz z dziejów historycznych. Tolerancja, a przede wszystkim otwartość mieszkańców Śląska Cieszyńskiego może wynikać z chęci poszukiwanie nowych rzeczy, a także z przesłanek historycznych (kobieta, katolik, Czeski Cieszyn, 30-35 lat). Mają świadomość występowania różnych wyznań i wspólnot wyznaniowych, takich jak: (po polskiej stronie) Kościół Zielonoświątkowy, Świadkowie Jehowy, Wolni Chrześcijanie oraz (po stronie czeskiej) buddyści, Świadkowie Jehowy, oraz kilka wspólnot wyznaniowych znanych ankietowanym tylko z nazw potocznych, są to: Sabatyści, Zieloni, Czescy Bracia oraz Husyci. Badani katolicy wykazują się znaczną tolerancją w stosunku do nich, swój stosunek określają jako pozytywny (po polskiej stronie), poza skrajnymi sytuacjami, w których przedstawiciele innych wyznań są zbyt „nachalni” i próbują przekonywać do swoich poglądów lub obojętny, neutralny (po stronie czeskiej), póki nikomu nie szkodzą. Następnie polscy katolicy twierdzą, iż bardziej otwarte na zmiany są Kościoły znajdujące się po czeskiej stronie, ze względu na fakt większego odpolitycznienia. Analogicznie stwierdzają katolicy z czeskiej strony, argumentując, że tamtejsze Kościoły „mniej wymagają od swoich wiernych”14. Katolicy zauważają więc spadek religijności po obu stronach Olzy, szczególnie wśród ludzi młodych. Jako przyczyny tego stanu podają konsumpcyjny tryb współczesnego życia, materializm, a także ogólne zmiany światopoglądu wśród młodych, obecnie bardziej otwartych na nowe technologie i podatnych na nowe wzorce kulturowe, które niekoniecznie wiążą się z religijnością. Ogólne zmiany obyczajowości, poglądów młodych ludzi, ich otwarcie na nowe ideologie, ciekawość, większy dostęp do mediów, a tym samym informacji oraz ich przepływu. Zjawisko ponowoczesności, które niesie ze sobą więcej wzorców i modeli życia, wcześniej niedostępnych dla młodzieży (kobieta, katolik, Cieszyn, 20-25 lat). Przyjrzymy się teraz analizowanemu zagadnieniu z punktu widzenia wyznawców ewangelickich. Czy z ich strony kwestia religijności i tolerancji przedstawia się tak samo? Różnice pojawiają się jednak już na samym początku. Wprawdzie ankietowani deklarują swoją przynależność do Kościoła ewangelicko-augsburskiego, podobnie jak katolicy uważają się za osoby wierzące, jednak procent takich odpowiedzi jest już odczuwalnie niższy niż w przypadku katolików (blisko 20%). Ankietowani ci mają problem z jednogłośnym określeniem swojego stosunku do własnej wiary lub pojawiają się nawet odpowiedzi przeczące (określają się jako niewierzący). Ma to swoje konsekwencje w podejściu do praktykowania religii. Cieszyńscy ewangelicy w najlepszym przypadku deklarują, iż „czasami” biorą udział w nabożeństwach lub stwierdzają wprost, iż nie uczęszczają do kościoła. Odmiennie przedstawia się kwestia wyznania rodziców badanych ewangelików (u katolików mieliśmy do czynienia z tradycyjną katolicką rodziną, gdzie oboje rodziców jest tego wyznania, katolickie są też dzieci). Większość ankietowanych ewangelików pochodzi z rodzin mieszanych wyznaniowo, w których każde z rodziców jest innego wyznania, są również tradycyjne 14 Mężczyzna, katolik, Czeski Cieszyn, 55-60 lat. �244 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví rodziny ewangelickie. Różnice postępują dalej: ewangelicy uważają, że stosunek katolików jest do nich raczej obojętny, analogicznie jak ich stosunek do katolików. Tutaj już pojawiają się odpowiedzi bardziej nacechowane emocjonalnie i nie tak neutralne. Ewangelicy twierdzą, że ich stosunek do katolików jest pozytywny, jednak ci drudzy uważają inaczej. Stosunek ewangelików do katolików – gdzieś między pozytywny a obojętny, nie spotkałem się z negatywnym stosunkiem (mężczyzna, ewangelik, Czeski Cieszyn, 25-30 lat). Incydentalnie stwierdzają, iż stosunek ten (ewangelików do katolików) jest negatywny. Podobnie jak ludność ewangelicka, tak i katolicka twierdzi, że z obu analizowanych wyznań bardziej ortodoksyjna i ograniczona na zmiany jest religia katolicka. W przypadku wychowywania się w rodzinach niejednolitych wyznaniowo pojawia się możliwość zmiany wyznania przez dziecko na rzecz religii jednego z rodziców. Rzeczą często spotykaną w Cieszynie jest zawieranie małżeństw mieszanych. W momencie pojawienia się dziecka należy zadeklarować je do któregoś z Kościołów. Nie opiera się to na przymusie, bardziej na wzajemnej umowie pomiędzy małżonkami. Jeszcze w latach 80. i 90. ubiegłego stulecia istniał jednak (nieformalny) zwyczaj przypisywania dziecka do Kościoła katolickiego. W tym zakresie ewangelicy wydają się być religijnie mniej zaborczy, jak zresztą sami jednogłośnie twierdzą. Dzieci wychowywane w rodzinach mieszanych, początkowo bez prawa wyboru, w dorosłym życiu mogą jednak dokonać takiego świadomego wyboru. Zdecydowanie też cechują się większą od innych tolerancją religijną. W przypadku poczucia tożsamości religijnej, w przeciwieństwie do katolików, ewangelicy odczuwają przejawy pewnej niesprawiedliwości i postaw krzywdzących. Jest to szczególnie zauważalne w przypadku młodszego pokolenia, które osobiście doświadczało takich przejawów w życiu codziennym, np. podczas naboru uczniów do szkół katolickich. Ewangelicy nie mogą się zapisać do katolickiej podstawówki, gimnazjum i liceum, wymagane jest zdeklarowanie się na uczęszczanie na religię katolicką, a do szkoły ewangelickiej mogą chodzić wszyscy bez względu na wyznanie (kobieta, ewangelik, Cieszyn, 20-25 lat). Szkoły katolickie nie przyjmują uczniów innych wyznań i religii, w przeciwieństwie do szkół ewangelickich (mężczyzna, ewangelik, Cieszyn, 20-25 lat). Badani oceniają Cieszyn, jak i Śląsk Cieszyński jako miejsca szczególnych możliwości rozwoju dla różnych wyznań, gdzie tolerancja jest wyższa aniżeli w innych częściach kraju. Podobnie jak katoliccy mieszkańcy jako powody wieloreligijności podają uwarunkowania historyczne, wielowiekową tolerancję, a także inne kwestie. Ludzie nie oceniają drugiego człowieka przez pryzmat jego wyznania, tylko za jego charakter (kobieta, ewangelik, Cieszyn, 20-25 lat). �Edyta Diakowska: Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej 245 Dlatego też w codziennych relacjach wyznanie nie ma dla nich żadnego znaczenia, a przedstawiciele innych religii są przez nich samych traktowani tak samo, neutralnie, czyli obojętna jest ich przynależność religijna. Dokonując również wyboru znajomych czy partnerów życiowych ewangelicy cieszyńscy nie kierują się względami religijnymi, traktując je jako kwestie drugoplanowe. Może wynikać to z faktu, iż większość ankietowanych posiada we własnych rodzinach wyznawców innych religii. Są to przeważnie katolicy, członkowie najbliższej rodziny, z którymi kontakt jest najsilniejszy (najczęściej jedno z rodziców lub współmałżonek). Wiadomo więc, iż wyznanie nie ma w tym wypadku najmniejszego wpływu na relacje pomiędzy zainteresowanymi osobami. Jednak ankietowani, jako wyznawcy religii ewangelicko-augsburskiej, i jednocześnie przedstawiciele mniejszości wyznaniowej spotkali się z przejawami napiętnowania i dyskryminacji ze względu na swoje wyznanie. Bardziej błahym przykładem może być dyskomfortowa sytuacja znalezienia się w grupie, w której jest się jedynym przedstawicielem konkretnego wyznania. Byłam na kolonii, gdzie nie było żadnego ewangelika i ludzie dziwnie się na mnie patrzyli (kobieta, ewangelik, Cieszyn, 20-25 lat). Znacznie bardziej kontrowersyjny jest przykład utrudniania i komplikacji ze strony księdza katolickiego w przypadku, kiedy osoba wyznania ewangelickiego chciała pełnić obowiązki osoby chrzestnej dla katolickiego dziecka spotkała się z pewnymi nieprzyjemnościami. W momencie, gdy jako ewangeliczka chciałam zostać chrzestną katolickiego dziecka, bez łapówki się nie obyło (kobieta, ewangelik, Cieszyn, 20-25 lat). Powyższą wypowiedź można uznać za kontrowersyjną, ale i takie oblicza cieszyńskich Kościołów są znane informatorom. Młodzi ludzie wyznania ewangelickiego zakładają więc w pewnych okolicznościach możliwość utrudnienia kontaktów międzyludzkich ze względu na wyznanie, inaczej przedstawiciele starszego pokolenia. Badani ze wszystkich grup wiekowych zgodnie określają siebie jako osoby tolerancyjne, w szczególnych przypadkach mające tylko pewne zastrzeżenia, nie tyle do przedstawicieli innych wyznań, co do zasad funkcjonowania ich społeczności (przykład Świadków Jehowy czy Adwentystów). Również Śląsk Cieszyński uważają za region w skali kraju bardziej sprzyjający tolerancji religijnej, co argumentują uwarunkowaniami historycznymi, granicą państwową oraz charakterem ludzi pogranicza, przyzwyczajonych do różnych przejawów „inności”, też religijnej. Ewangeliccy mieszkańcy mają świadomość występowania w mieście różnych Kościołów i grup wyznaniowych, jako sobie znane wymieniają: Adwentystów Dnia Siódmego, Kościół Zielonoświątkowy oraz Świadków Jehowy. Natomiast swój stosunek do przedstawicieli powyższych wyznań oceniają jako pozytywny lub obojętny/neutralny. Oceniając funkcjonowanie Kościołów po obu stronach Olzy ankietowani zarówno z polskiego, jak i czeskiego Cieszyna lepszą opinię wystawiają tym znajdującym się po stronie czeskiej. Argumentując to m.in. tym, iż Kościoły po czeskiej stronie uległy większemu zeświecczeniu, w związku z czym mniej rygorystycznie podchodzą do swoich wiernych. Może właśnie w tym rozluźnieniu stosunków �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 246 należy doszukiwać się przyczyn spadku religijności wśród ludzi młodych, szczególnie po stronie czeskiej. Jako przyczyny spadku religijności wśród młodzieży ankietowani podają spadek atrakcyjności Kościołów, które dla ludzi młodych nie są interesujące, gdyż niczym ich nie przyciągają. Również istotna jest tutaj kwestia podejścia rodziców, którzy zaczynają przywiązywać coraz mniejszą wagę do religijności dzieci, a te wolą poświęcić czas na inne, bardziej interesujące (w ich przekonaniu) zajęcia. Wśród ankietowanych znalazły się również przykłady osób zdeklarowanych jako ateiści. Ich poglądy i ocena stosunków panujących pomiędzy przedstawicielami poszczególnych wyznań nie różnią się szczególnie wyraźnie od poglądów katolików i ewangelików. Cechują się postawą bardziej nihilistyczną, świadczącą o tym, iż wyznanie i kwestie religijne nie mają dla nich większego znaczenia. W przypadku znajomych nie zwracam uwagi na wyznanie. Jeżeli chodzi o partnera, to uważam, że wzajemne zrozumienie w tej sprawie jest bardzo istotne. Obojętne jakie było by owo wyznanie, byle było tolerancyjne. W stosunku do wyznawców innych wyznań występujących w Cieszynie: nie ma to dla mnie żadnego znaczenia, o ile nie propagują go zbyt „natrętnie” (mężczyzna, ateista, Czeski Cieszyn, 20-25 lat). Podsumowując analizowany materiał można stwierdzić, iż mieszkańcy Cieszyna są zdecydowanie tolerancyjni w stosunku do przedstawicieli innych wyznań (innych niż swoje). W życiu codziennym i we wzajemnych kontaktach wyznanie nie odgrywa najmniejszej roli. Tolerancję tę upatrują w wielokulturowości i różnorodności tego terenu oraz w jego specyficznych losach historycznych. Wielowiekowe współistnienie na tym terenie dwóch dużych religii chrześcijańskich (oraz kilku pomniejszych) było możliwe dzięki determinacji i wzajemnej wyrozumiałości mieszkańców tego terenu. Jego specyfikę wykorzystali także wyznawcy innych religii czy nowych ruchów religijnych, którzy na tym podatnym gruncie mogli zakładać własne zbory, świątynie czy domy modlitwy. Nic nie wskazuje na to, ażeby sytuacja ta, odnośnie specyficzności i tolerancji Cieszyna miała się zmienić. Bibliografia: Chlebowczyk J.: Cieszyńskie szkice historyczne. Kiedy sól była droższa od złota i krwi. Katowice 1984 Gajdacz E., Pustelnik J.: Kościół Ewangelicki w Cieszynie. Cieszyn 2009 Kuś J.: Z dziejów kościelnych ziemi cieszyńskiej. Kraków 1983 Panic I.: Ziemia Cieszyńska w czasach piastowskich (X-XII wiek). W: Śląsk Cieszyński. Środowisko naturalne, Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna. Cieszyn 2001, s. 121-144 Spyra J.: Śląsk Cieszyński pod rządami Habsburgów (1653-1848). W: Śląsk Cieszyński. Środowisko naturalne, Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna. Cieszyn 2001, s. 145-165 Spyra J.: Via Sacra. Kościoły i klasztory w Cieszynie i Czeskim Cieszynie. Cieszyn 2008 �Edyta Diakowska: Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej 247 Źródła: www.wikipedia.org/wiki/Cieszyn www.wikipedia.org/wiki/%C5%9Al%C4%85ski_Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Ewangelicki_Augsburskiego_Wyznania www.wikipedia.org/wiki/Protestantyzm_na_%C5%9Al%C4%85sku_Cieszy%C5%84skim Shrnutí Tolerance z hlediska náboženské různorodostí na příkladu obyvatel Cieszyna a Českého Těšína Článek začíná přiblížením geneze náboženské diferenciace na území Těšínského Slezska. Na pozadí historických událostí se rodí, nejednou velmi bouřlivé osudy zdejších obyvatel, kteří v průběhu staletí několikrát měli do činění se změnou vyznání, které momentálně vládlo v Těšínském Knížectví. Avšak díky jejich odhodlanosti, dokonce v podmínkách utajení zůstávali věrni svému vyznání, a nepodléhali donucení. Na území Těšínského Slezska se vytvořila náboženská tolerance, která podle samotných zdejších obyvatel je něčím specifickým a odlišujícím Cieszyn ve srovnání s jinými regiony Polska. Rovněž samotní občané Cieszyna se považují za více tolerantní než občané jiných částí Polska. Ke zpracování této problematiky posloužily vlastní výzkumy, prováděné po obou stranách řeky Olše, mezi lidmi polského původu, deklarujících se jako katolíci a evangelíci. Tyto výzkumy se týkaly především náboženské diferenciace občanů města. Bylo analyzováno, jakým způsobem představitelé jednotlivých vyznání vnímají jedince jiných vyznání, jaké jsou mezi nimi vztahy a nakolik důležité jsou pro dotazované otázky náboženství v každodenním životě. Summary Tolerance in the face of religious differentiation – the case of the residents of Cieszyn and Czech Cieszyn The article begins with introducing the origin of religious differentiation in Cieszyn Silesia. Against the background of historical events, quite violent vicissitudes of its inhabitants are outlined – over the centuries, people in the Duchy of Cieszyn have undergone changes of the dominant religion several times. However, owing to their determination, they did not succumb to the constraint and secretly kept to their faith. Cieszyn Silesia has become an area where religious tolerance has been shaped, which in the opinion of the residents is a specific feature, distinguishing this place from other regions of Poland. The inhabitants of Cieszyn also consider themselves to be more tolerant than other Poles. The research into the issue was based on the author’s own studies, conducted on both sides of the Olza River, among people of Polish origin who declare being mainly Catholics and Evangelicals. The studies dealt with the current religious diversification of the inhabitants of Cieszyn. The analyses were carried out of the ways in which the worshippers of other denominations are perceived by the representatives of particular churches, of their mutual relationships and of the significance of religious issues in everyday life. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5d912d16dc4c4c7def409ab14f199b3.pdf 9394ae65b0536d506adf1edbdf31af40 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5618 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5222 Title A name given to the resource Tom&Gerry ale bez Toma/Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17)s.36-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wróblewski, Filip Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Filip I U n w 1 9 8 5r o k a Student V roku etnologii na Uniwersytecie Jagiellońskim. W r ó b l e w s k i Tom & Gerry, ale bez Toma Nadinterpretacje ziwić może przywołanie filmu animo­ wanego Williama Hanny i Josepha Bar¬ bery zrealizowanego dla wytwórni Mertro-Goldwyn-Mayer. m-OnU Tom & Jerry to nagrodzona siedmioma Oscarami historia przygód zawzię­ tych wrogów: szarego kota - Toma i brązowej myszki - Jerry'ego. To opowieść o dwójce anta­ gonistów, o swoistej niemożności przekroczenia własnej kondycji, przezwyciężenia przypadłości losu, o konieczności prowadzenia bezustannej walki, wreszcie opowieść archetypiczna osnuta wokół cyklicznej koncepcji cza.su odzwiercie­ dlanej narracyjną repetycją. Warto dodać, że nie jest to odosobniona fabuła. Poszukując tylko wśród animowanych bajek tworzonych z myślą o dzieciach nie można zapomnieć o Króliku Buksie i zawziętym Elmerze Fuddzie Strusiu P ę d z i w i a t r a i wiecznie głodnym kojocie, FreFOT. (C) CUTEK FILM dzie i Barneyu z Flintstonów, Dexterze i jego siostrze Dee Dee z Laboratorium Dextera, ty­ tułowym bohaterze bajki Mi/Yogi bezustannie tropionym przez Strażnika Smitha. Gdyby się postarać, lista przykładów mogłaby być znacz­ nie dłuższa. Zasadą naczelną, wspólną dla opisanych po­ wyżej narracji, byłaby coincidentia oppositorum bohaterów, tak j ak j ą rozumiał na przykład Mircea Eliade . Jednakże owa biegunowość dwóch po­ staci wydaje się niewystarczająca, aby wytłuma­ czyć złożoność różnorakich, często diametralnie odbiegających od siebie narracji. Bynajmniej nie chodzi tu o przejawianie się mitycznego modelu bóstwa, ale o jego niewyraźne, zatarte echo roz­ łożone na wzajemną konkurencję. Schematyczue powtarzalne a przez to przewidywalne dzia­ łania odsłaniają zakonserwowaną niedojrzałość 1 �Tom & Gerry, ale bez Toma. Nadinterpretacje bohaterów kulturowych, niezdolność podjęcia z pełną odpowiedzialnością codziennych ról i obowiązków zwykłych ludzi, tak w porządku społecznym, jak i odpowiadającym mu uwzorowaniom mitologicznym. Pojawia się zatem pytanie: czy bezpłodna aktywność prezentowana w przywołanych fabułach obecna jest w innych tekstach kultury? Czy ten jałowy witalizm moż­ na odnaleźć w Gerrym Gusa Van Santa? Anonimowa notka z programu telewizyjnego dość trafnie, ale nie bezbłędnie streszcza fabułę fdmu: 37 prowiantu i mapy, za to z pełnym przekonaniem, że otaczająca ich przestrzeń to coś w rodzaju równo przystrzyżonego trawnika w miejskim parku. Takie podejście nie jest pozbawione ra­ cji, traktuje bowiem przedstawioną historię w sposób nominalny. Otwarta struktura dzieła za­ chęca do wszelakich interpretacji, także ze stro­ ny odbiorców zdystansowanych i sceptycznych. W końcu po lekturze tak specyficznego tekstu, jakim jest Gerry, nie sposób się dziwić komen­ tarzowi internauty: „Z pewnością pokochają ten obraz wszyscy fanatycy doszukiwania się czegoś wielkiego w wielkim nic " Można po¬ dejrzewać że za podobna choć o wiele bardziej dosadna omnia krvie sie ta sama osoba uznająca Gerrv'eloza Wielkie Nic Pseudoeksoervmen talne-dziełko" w dodatku'zupełnie nieszczere skierowane dla wszelkiej maści Nadinterpretatorów" 7atem iak ieszcze można rozumieć ten film ? Jakie „nadinterpretacje" sa możliwe? 3 Przyjaciele o tym samym imieniu - Gerry (Ca­ sey Afleck, Matt Damon) - jadą samochodem pustą drogą. Po pewnym czasie zatrzymują się i zaczynają przemierzać prerię pieszo. Spędzają noce pod gołym niebem, a w ciągu dnia wędru­ ją. Wreszcie uświadamiają sobie, że zabłądzili. Nie są w stanie dotrzeć do auta. Zmęczenie, głód i pragnienie coraz bardziej im dokucza­ ją. Gus Van Sant po sukcesach w Hollywood wrócił dzięki tej produkcji do swoich korzeni, impresyjnego kina niezależnego . 2 4 Jak sugeruje jeden z bywalców kina, jest to opowieść egzystencjalna, cokolwiek miał­ by oznaczać ten wyraz. „Egzystencjalny - to słowo, które najczęściej pada z ust ludzi, wy­ chodzących z kina po obejrzeniu Gerry'ego" . Czy chodzi o dramat egzystencji ludzkiej, doj­ mującą pustkę i osamotnienie - nie wiadomo. Dlaczego akurat to słowo? Istnieje podejrzenie, że pojawia się ono jako uzasadnienie, kategoria zrozumiała dla każdego, a przez to pozbawiona znaczenia. Jednym przymiotnikiem usiłuje się załatwić wszystko, jednocześnie wyjaśnić ta­ jemnicę i zakryć jej niezrozumienie. Jak wielu bywalców multipleksów zaczytuje się w Sartrze, 5 Po pierwsze, nie wiadomo do końca, jakie relacje łączą tych ludzi. Po drugie, nie jest to pre­ ria, lecz pustynia, o czym dokładniej w dalszej części tekstu. Po trzecie, Gus Van Sant nie miał do czego wracać, bowiem fdmy, jakie tworzył, zawsze były niezależne. M o ż n a by się z d e c y d o w a ć na dosadne stwierdzenie, że jest to produkcja opowiadająca o dwójce kretynów, którzy zeszli ze szlaku bez 1 M . Eliade, Meftstofeles iAndrogyn, tłum. B. Kupis, KR, będzie jednak równoznaczne ze zignorowaniem subtelności Warszawa 2009, s. 89-149. W tym miejscu można by się każdego z powyższych stanowisk też odwołać do strukturyzujących narrację bajki funkcji 2 określonych działań czy zdarzeń zaproponowanych przez 3 Władimira Proppa (idem, Morfologia bajki, tłum. W Wojtyga- Pustynne+Wielkie + Nic.html, 29.09.2006. Zagórski, Książka i Wiedza, Warszawa 1976) albo koncepcji 4 „bohatera" losepha Campbella (idem, Bohater o tysiącu twarzy, php3?fID=103, 20.09.2006. tłum. A. lankowski, Zysk i S-ka, Poznań 1997). Użycie takie 5 Gerry, „Teleświat" 7.03-13.03.2008, s. 63. Za: http://www.filmweb.pl/topic/124101/ Za: http://www.innastrona.pl/kult_filmy_show E. Szabłowska, Gerry, http://www.europaeuropa.pl/rc/ rc_0304171.php, 29.09.2006. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA �Filip Wróblewski 38 Camusie, Marcelu czy Kierkegaardzie? Niepo­ dobna odgadnąć. Egzystencjalny - być może. Jaki jeszcze? Materiały dystrybutora podpowiadają, że z portretu dwóch przyjaciół na bezludnej ame­ rykańskiej pustyni twórcy wywodzą refleksję nad ludzką potrzebą poszukiwania nieznanego i przekraczania własnych możliwości. Gerry to eksperyment, fascynująca opowieść otwierająca się na to, co w kinie niespodziewane, niemożli­ we i zaskakujące. To film o inicjacji . 6 ści jest pozorna łatwość tego aktu. Tym samym nietrudno pomylić pielgrzymowanie z włóczę­ gą, z błąkaniem się. Bohaterowie filmu zabłą­ dzili, zaś doraźnym celem, a raczej punktem orientacyjnym, jest dla nich upragniony samo­ chód. Idą przed siebie nie dlatego, że pragną iść, lecz dlatego, że zostali do tego zmuszeni. To zasadnicza różnica. Jan Olszewski w napisa­ nej dla „Kina" recenzji z a u w a ż a , że o ile Gerry stanowi metaforę „filozofii drogi", o tyle jego przesłanie z a m k n ą ć m o ż n a stwierdzeniem, że „człowiek powinien dążyć wyżej i wyżej, taka droga prowadzi na zatracenie" . Gorzka to refleksja. 8 I rzeczywiście, w jakimś stopniu jest to film o inicjacji. O doświadczeniu granic i umiera­ niu. Lecz użyte słowo sugerowałoby coś więcej, istnienie pewnego społecznego porządku, ja­ sno zdefiniowanej sytuacji, szeregu rytualnych działań i właściwej im sceny, co najważniejsze jednak, treści symbolicznych i wtajemniczonych organizatorów rytuału sprawujących pieczę nad inicj antami. Choć powyższych elementów nie sposób odnaleźć to myśl o inicjacji jest wielce pożyteczna, przyjdzie do niej jeszcze wrócić. Inni widzą w Gerrym film drogi na mia­ rę epoki kontestacji. Opowieść o beznadziei, o konieczności przezwyciężenia własnego losu, równie fatalną jak ta z Sutry słonecznikowej Allena Ginsberga. Nie chodzi tu o bunt w czystej postaci, chyba że jest nim wyruszenie w wędrów­ kę, ale o samo podjęcie wyzwania. Bohaterowie zdają się ucieleśniać średniowieczną ideę życia jako pielgrzymowania. Każdy z nich stanowi inkarnację homo viator. Jeden z komentatorów stwierdza wręcz i „Celem ich wędrówki jest cel. (...) postacie porzuciły świat, w którym my tkwimv Donicw^z to co on w sobie zawiera jest tak naprawdę nieważne Widzimy piekrzymów"? Problemem współczesnego oglądu rzeczywisto­ 6 Materiały dystrybutora, www.gutekfilm.com.pl/gerry, 20.09.2006. 7 M . Surowiecka, Gerry, http://www.stopklatka.pl/film/film. Nieco inaczej widzi sprawę Tadeusz Sobo­ lewski, dla którego „trudność odbioru polega nie na komplikacji, ale na zwodniczej prostocie filmu" . Struktura dzieła, jak też sam sposób realizacji zmuszają widza do niebywałego wy­ siłku, bezustannej uwagi - tu bowiem liczy się każdy szczegół. Nieznośna statyczność, by nie powiedzieć drętwota filmu pozostaje na granicy oczywistości. To, co Van Sant pokazuje, męczy monotonią, jałowością kadru, przytłumiona ko­ lorystyka kłuje w oczy Widz ma. wrażenie że gdzieś to j u ż było. Ciągle powracające sceny, obsesyjne wręcz kadry zachodzącego słońca nocne rozmowy przy oenisku uiecia szczytów rórskich i Drzeslizeuiacvch sie pomiędzy nimi ławic chmur. To wszystko gdzieś było. Tylko gdzie? 9 Sugestię powtarzalności, ciągłego chodzenia w kółko na wzór ekranowych postaci, potęguje pozwalająca wybrzmieć ciszy minimalistyczna muzyka skomponowana przez Arvo Pärta. Dwa utwory, którymi posłużył się reżyser - Für Ałina i Spigeł im Spigeł - pojawiają się w momentach najistotniejszych dla filmowej fabuły i są klamrą spinającą początkowe i końcowe kadry. asp?fi=10605&sekcja = recenzja&ri = 1096, 20.09.2006. 8 J. Olszewski, Śmierć zbawia od miłości, http://film.onet. pl/9269,21500,recenzje.html, 3.10.2006. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Tom & Gerry, ale bez Toma. Nadinterpretacje Można pokusić się o wskazanie jeszcze jednej płaszczyzny, w oparciu o którą Van Sant konstru­ uje misterną, w swej efemeryczności strukturę rozpoznawalnego. Chodzi mianowicie o obraz stanowiący jednocześnie medium komunika­ cji, jak i pewnego rodzaju sposób postrzegania świata. Świata - jak pisał o tym Edgar Morin nie tyle odznaczającego się rzeczywistością, co swoistą materialnością, tak daleką od opartych na mimetyzmie powszechnych przeświadczeń i przyzwyczajeń . Jak przyznaje sam reżyser, „bezpośrednią inspiracją przy Gerrym, bardziej niż współcześni artyści wizualni byli Tdla mniel niektórzy wschodnioeuropejscy'filmowcy tacy jak Bela Tarr lansco czy może najbardziej Tarkowski" . Nabyte kompetencje kulturowe widza oozwalaia wskazać ieszcze kilka innvch nawiązań wizualnych, bo wyłącznie o filmowycłi mowy być tu rue może 10 11 Gus Van Sant u m i e j ę t n i e bowiem łączy oszczędny język filmowy Dereka Jarmana, su­ rowość i eksperymentalizm choćby Blue - na co mogą wskazywać błękitne kadry na począt­ ku i końcu - z ocierającymi się o prozaiczność nagraniami Warhola. Lecz nie koniec na tym. Pierwsza scena filmu, przedstawiająca długo­ trwałą przejażdżkę samochodem przez jałową krainę, jako żywo przywodzi na myśl podobne kadry z Lśnienia Stanleya Kubricka. Ujęcia su­ nących przez górskie szczyty chmur transplantowano wprost z Kovaanisaatsi Geofreya Reggio Kolejnym nawiązaniem jeśli nie dosłownym cy­ tatem filmowym sa powtarzające sietrzykrotnie sceny rozmów przy nocnym ognisku orzemesio ne zMojego własnego Idaho. Zarówno droga jak T. Sobolewski, Niezwykły film Gusa van Santa, „Gazeta 9 Wyborcza" 22.04.2003, http://www.gazeta wyborcza. pl/l,75475,1438291.html, 3.05.2008. 10 E. Morin, Kino i wyobraźnia, tłum. K. Ebenhardt, PIW, Warszawa 1975, s. 199 i n. 11 Mówi ognisko, jeśli potraktować je emblematycznie, mogłyby posłużyć za przykład autorskiego języ­ ka, rodzaj piętna, które reżyser wyciska na swoim dziele, komunikując się za jego pośrednictwem raczej z sobą samym n i ż kimkolwiek innym. Jak j u ż powiedziano, na filmie nie wolno poprzestać. Czar srebrnego ekranu, który z cza­ sem nabrał rumieńców, zdaniem Morina oparty został na ruchu, za pomocą którego możliwy staje się realizm emocjonalny . Ruch w filmie jest złudzeniem oka, to odpowiednia ilość klatek wyświetlanych dostatecznie szybko, aby oszu­ kać patrzącego. Van Sant robi coś nowatorskie­ go w swej prostocie: nie wstrzymuje on filmu, jak czynił to Jarman, każąc zamierać posta­ ciom na kształt płócien Caravaggia, czy Pasolini w swojej części RoGoPaGa , naśladując Zdjęcie z krzyża Reżyser Gerry'ego robi dokładnie na odwrót. Jego aktorzy pozwalają ożyć malarskim scenom w surrealnym krajobrazie matenalizuie sie szalony galop\ Płonących W Salvadora Dali zaś myśliciel z Wrót liekieł Augusta Ro dina'odzianv w T-shirt zasiada na szczycie rórv i ciężko wzdycha - nad światem a może nad 12 soba Ponadto w omawianym filmie nietrudOV7L7CJ. 1_ V 7 1 1 d . V J . L V 7 W V7111C1W l u l i J 111 1111111V., lllV^Ll asp?fi=10605&sekcja=3, 20.09.2006. BARBARZVÑCA LlvJ. no dostrzec nawiązania do malarstwa Casnara 11V7 V I V / M 1 / - V V. l i d W LC^ZjClllLCl Vlv7 1 1 1 C 1 1 C l i O L V V <X V_J O.J ^Ja.L (X Davida Friedricha W^ iednei z knncnwvch scen film,, iean Mnirh n„d hrrroim mnrtkl z 1810 r. wędruje samotnie przez słone dno wyscniego jeziora jako który Cerrych, wcześniej, na podobieństwo ° P g ° na granicy zywior low z t o l o n e i światów Wędrowca posrod morza chmur Gerry grany przez Matta Damona przygląda się beznadziejnie rozciągniętemu po horyzont bezkresowi nieprzekraczalnych gor. 12 Morin w odniesieniu do sztuki filmowej, czy raczej „technik filmowych", stosuje diadę projekcje-identyfikacje (idem, op. cit., s. 123, 133, 138, 199), którą przemianowano tutaj na „realizm emocjonalny" (por. J. Storey, Studia kulturowe Gus Van Sant, http://www.stopklatka.pl/film/film. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 39 i badania kultury popularnej. Teorie i metody, tłum. I. Barański, WUJ, Kraków 2003, s. 24-30). �Filip Wróblewski 40 Zwodnicza prostota, o której pisze Sobolew­ ski, jest jeszcze czymś więcej niż formą, w której okrzepła ekspresja reżysera. Składa się na nią narracja, w swej nieokreśloności wymykająca się najprostszym, narzucającym się interpretacjom. Zdaniem krytyka piszącego dla „Gazety Wy­ borczej" pokazana przez Van Santa „wycieczka staje się alegorią tego związku. (...) to, co miało być wędrówką z wyboru, zamienia się w przy¬ mus. Co miało być bliskością, staje się obcością, bowiem szukając drogi, mężczyźni ra.z po raz rozdzielaia sie" Tym samym uiawniony zostaie podtekst ceiowski" filmu zdiaenozowany w po'staci umiarkowana Dziennikarz utrzymuie jednocześnie, ze nietrudno go odczytać w końcu 13 13 14 T. Sobolewski, op. cit.. film można traktować jako „gejowską tragedię, alegorię romantycznego poszukiwania wolno­ ści na bezdrożach, poza społecznymi regułami, poza prawem naturalnym. Jednak zepchnięcie tego filmu do jakiegoś mniejszościowego getta odbiera mu moc" . Rozumienie takie wydaje się kolejnym uproszczeniem czy wręcz krzywdzą¬ cym skategoryzowaniem, wciśnięciem Gerry'ego w negowana, co prawda, ale jednak orbitę pre¬ tensjonalności „gejowskiej tragedii". 14 Choć Gerry to film drogi, mówi o czymś więcej n i ż o „alegorii romantycznego poszuki­ wania wolności na bezdrożach, poza społecz­ nymi regułami, poza prawem naturalnym" . To jakże umiarkowane stanowisko Sobolew15 15 Ibid. Ibid. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Tom & Gerry, ale bez Toma. Nadinterpretacje 41 JÊ skiego nie daje zadość zawłaszczającym dzieło radykalnym roszczeniom wysuwanym przez bojowników „własnej racji", utrzymującym, że Gerry to „symboliczne odniesienie do egzystencji homoseksualnej" . Internauta o symptomatycz­ nym pseudonimie Querelle na łamach gejow­ skiego portalu społecznościowego z dużą dozą pewności odrzucającą alternatywne odczytania mówi wręcz o „naszych bohaterach", „naszych outsiderach"; „naszych", to znaczy homosek­ sualnych, będących inkarnacją, „kwintesencją NASZEJ natury", która pozostaje niezrozumia­ ła . Dodatkowo internauta ten wprowadza para.— boliczna wykładnie faz filmowei akcii wzdedem eezystericU homoseksualna" naznaczona ko­ leino euforia rozooznania zagubieniem a w finalne niedostosowaniem SDołecznvm To ko leina iaskrawa nadinternretacia Czy ostatnia z możliwych? Z całą pewnością nie 16 17 Ideolog kampu, a jednocześnie postać przej­ ściowa - jak określiła Oscara Wildea Susan Sontag - pisze w przedmowie do jednej ze swo­ ich powieści, którą uznać należy za manifest artystyczny: „Sztuka jest zarazem powierzchnią i symbolem. Kto sięga po powierzchnię, czyni to na własną odpowiedzialność. Kto odczytuje symbol, czyni to na własną odpowiedzialność. W rzeczywistości sztuka odzwierciedla widza, nie życie" . Zaraz potem całkiem poważnie, choć z właściwą sobie dozą przewrotności, doda­ je, że „każda sztuka jest bezużyteczna" . 18 19 20 Cóż zatem zobaczy w Gerrym ofiara antropo­ logicznej tresury? Odpowiedź nasunie się sama. Wystarczy zaryzykować. 16 Za: http://www.innastrona.pl/kult_filmy_show. php3?fID = 103, 2.10.2006. 17 18 Przyglądając się strukturze filmu, nie sposób oprzeć się pokusie przywołania koncepcji kozła ofiarnego, sformułowanej przez René Girarda. Analogia do odmalowanego w Księdze kapłań­ skiej obrazu kozła wypędzanego na pustynię nasuwa się sama, on to „zabierze ze sobą wszyst­ kie ich winy do ziemi jałowej" . Bohaterowie a może bohater, skoro obaj noszą to samo imię - filmu wychodzą na pustynię niczym banici 21 22 i Nowego Testamentu. Opracował z inicjatywy Benedyktynów Ibid. zespół biblistów polskich Tynieckich, wyd. I I I , Wydawnictwo Pallottinum, Poznań - Warszawa 1980, s. 123. S. Sontag, Notatki o kampie, dum. W Wartenstein, „Literatura na świecie" 9 1979, s. 321. 22 „'Gerry' znaczy mniej więcej tyle co 'zlamas'. Często mówimy: » H e j , chodź no tu, złamasie«, albo »Popatrz O. Wilde, Portret Doriana Graya, Kraków 2001, s. 3-4. na tego złamasa«. Bohaterowie filmu nie mają imion. Są 20 Ibid. właśnie takimi złamasami. To jedno ze słów, takich jak 21 Księga 19 kapłańska 16,22 [w:] Pismo Święte 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 Starego BARBARZVMCA 'facet' albo 'koleś', z tym że znaczy coś więcej. (...) To �Filip Wróblewski 42 wygnani przez „cywilizację", odrzuceni przez wspólnotę, która ich napiętnowała. W ich roz­ mowach i podejmowanych działaniach ujawnia się pragnienie powrotu na łono ekumeny, porzu­ cenia złowrogiego locus horridus, w którym po­ byt dla jednego z bohaterów kończy się śmiercią. Girard mówi jasno, że „znaleźć kozła ofiarnego, to nie wiedzieć, że się go ma" . Pojawia się za­ tem pytanie: czy sam kozioł musi być świadom roli, jaką przyjdzie mu spełnić? Czy bohaterowie wiedzą, jakiego mechanizmu stali się częścią i co ich czeka? Nie sposób tego odgadnąć. po drugie, na odwołanie do wprowadzonej przez Mirceę Eliadego kategorii illud tempus, w którym uobecnia się to, co u początku. Sformułowanie „dwa tysiące lat temu" nie jest niewinne, stanowi figurę przywołującą chrześcijański praczas za­ łożycielskiej ofiary Chrystusa i jej zbawcze zna­ czenie. Sformułowanie to ujawnia jednocześnie bezwiedność, intuicyjność właśnie, a z intuicyjnością najchętniej wiąże się mit. Jego istnienie w pozornie odczarowanym świecie możliwe jest poprzez mariaż z tym co oczywiste a zatem po¬ zostające poza kręgiem wszelkich podejrzeń Wykorzystanie na potrzeby niniejszej inter­ pretacji nasuwającego się odwołania do koncep­ cji kozła ofiarnego Girarda to nazbyt prozaiczne wytłumaczenie. Poszczególne elementy fabuły wymagają o wiele wnikliwszej analizy, która ujawni rozmytą i zakamuflowaną, ale jednak możliwą inkarnację mitu. Mitu - należy do­ dać - ewangelicznego, transformującego epizod z życia Jezusa, którym było kuszenie na pustyni, w serię luźno powiązanych i na pierwszy rzut oka niemających z sobą związku scen. Zanim przyjdzie rozpatrzyć analogie mię­ dzy filmową fabułą a przywołanym wzorcem zaczerpniętym z porządku mitycznego, należy poświęcić nieco uwagi scenerii, w której mają miejsce filmowe i ewangeliczne zdarzenia. Miejscem „akcji" jest w omawianym przypadku pustynia. Co znaczące, w filmie Van Santa jest to słona pustynia, gdzie za pośrednictwem sym­ boliki soli uwypuklony zostaje aspekt śmierci. Dorothea Forstner z a u w a ż a , że pustynia nie tylko budzi lęk w człowieku, ale równocześnie go fascynuje. „Jest krainą złego ducha, demo­ nów i smoków ełodu i pragnienia. Na pusty­ nię wypędza się zło. (...) Człowiek nie może osiedlić może ja tylko z trudem 23 Przywołana kategoria mitu ujawnia się nie tyle w samym filmie, ile w wypowiedziach reży­ sera pragnącego w jakiś możliwie konstruktywny sposób umotywować podjęty wysiłek twórczy. Z rozbrajającą szczerością oznajmia on: „Nie wiem właściwie, dlaczego kręcę takie filmy, ja­ kie kręcę. Robię to, co u w a ż a m w danej chwili za słuszne, to raczej kwestia intuicji n i ż intelek­ tu" . Co ciekawe, „Gerry równie dobrze mógłby opowiadać historię dwóch facetów, którzy się tam zgubili dwa tysiące lat temu" . Powyższe stwierdzenia wskazują, po pierwsze, cjonalne uaktywnienie s i ę - i n k a r n a c j ę - mitu24 25 przejść w nadziel ze dotrze znowu do urodzaj­ nych okolic Pobvt na oustvni iest wiec czasem pokusy i prób" , na które składają się oczekiwa¬ 26 nie nokuta a w szczególności nost Widomym znakiem ostatniego jest drastyczne zawieszenie hiolocriczności ustanie codziennei aktywności czy wręcz nnw.trzvmanie ,ie od I d z e n i a Tak z a L w n i a L t r K r L k k i takie n L e n n w a n i e słowo jest określeniem różnego rodzaju nieudaczników czy onet.pl/F,9269,1121548,l,596,artykul.html, 29.09.2006. bezużytecznych rzeczy". Mówi Gus Van Sant, http://www. 25 stopklatka.pl/film/film.asp?fi = 10605&sekcja=3, 20.09.2006. asp?fi=10605&sekcja=3, 20.09.2006. 23 R. Girard, Początki kultury, tłum. M . Romanek Znak Kraków 2006, s. 90. 24 Stach Szabłowski, Kiedy się zgubisz, robi się bardzo, 26 Mówi Gus Van Sant, http://www.stopklatka.pl/film/film. D . Forstner, Świat symboliki chrześcijańskiej. Leksykon, tłum. W. Zakrzewska, P. Pachciarek, R. Turzyński, PAX, Warszawa 2001, s. 82-83. bardzo cicho. Rozmowa z Gusem van Santem, http://film. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Tom & Gerry, ale bez Toma. Nadinterpretacje działań, stanowić ma metonimic śmierci . Pu­ stynia jest zatem nie tylko miejscem przerażenia, ale i najwyższego, poprzedzonego przygotowa­ niem doświadczenia Boga. Czym jest pustynia w swej istocie, najle­ piej chyba ukażą pieczołowite notatki Henryka Sienkiewicza stanowiące owoc dwuletniego po­ bytu w Stanach Zjednoczonych, zwłaszcza na Wschodnim Wybrzeżu. Drukowane na łamach „Gazety polskiej" wiatach 1876-1878 Listy z po­ dróży zawierają literacki zapis pewnej ekspedycji krajoznawczej: stynia i wielka woda, a za wodą znowu pustynia, która nie ma już końca . 27 - Co „blada twarz" chce robić na Mohave? spytał po chwili. - Chcę ją widzieć - odrzekłem. - Mohave bardzo zła. Tam nie ma nic. - I tu nie ma nic. - Tu są wiewiórki. „Blada twarz" może zabić wiewiórkę i zjeść ją. Na Mohave trzeba umrzeć z głodu. - Czy Pero był tam już wiele razy? - Pero bywał przewodnikiem białych przez tę część, która jest na drodze między wielki­ mi miastami, ale w stronie, od której słońce wschodzi, Pero nie był nigdy, bo tam pustynia nie ma końca. - Skądże więc Pero wie, że pustynia nie ma na wschodzie końca, jeśli tam nie był nigdy? - Pero słyszał to od bardzo starych ludzi, któ­ rzy opowiadali mu, że za „umarłym lasem" są w stronie, w której słońce wschodzi, wielkie góry, Pero był nawet w nich, ale w innym miej­ scu. Są to bardzo złe góry, bo nie ma w nich trawy ani zwierząt. Za górami jest też sama pu­ 2 7 P. Kowalski, Leksykon. Znaki świata. Omeny, symbole, znaczenia, PWN, Wrocław - Warszawa 1998, s. 551. 28 H . Sienkiewicz, Listy z podróiy do Ameryki, PIW, Warszawa 1989, s. 270. 2 9 28 Pustynia jest zatem „ekstatyczną formą zani­ kania", miejscem mitycznym, zakazanym, nie­ gościnnym i niedostępnym. Ujawnia ona z całą mocą znikomość ludzkiego żywota, który zostaje przez nią przełamany. Na dwa aspekty pustyni zwraca uwagę Jean-Paul Roux. Po pierwsze, jest to obszar geograficzny, „gdzie nic nie rośnie, gdzie nie ma żadnego życia". O wiele donioślej­ szy jest aspekt drugi, psychologiczny, bowiem „jest to zarazem pustka serca wyjałowionego z uczuć" . Pustka, wobec której możliwa jest tylko i wyłącznie bezwarunkowa kapitulacja. 29 Pustynia jest zatem miejscem najdogodniej­ szym dla wypróbowania człowieka w warunkach granicznych. Współczesny francuski myśliciel Jean Baudrillard zwraca uwagę, że ona „jest pułapką przestrzeni i pozorów. W tę pułapkę wpadają wszystkie wartości i kategorie umysłu i automatycznie się zacierają" . W konfronta­ cji z tym miejscem, z jego wszechogarniającym ogromem, ciszą, która „jest także wizualna. Buduje ją zasięg spojrzenia, które nigdzie nie znajduje punktu od którego mogłoby sie od30 I I BARBARZVMCA F •> & & 1 V bić" uiawnia sie w sposób dramatyczny i to¬ talny'kruchość istoty ludzkiei iei ograniczenia i znikomość Zaś wszystko co poza pustynia ulara zawieszeniu ze względu na iei doimuiacà i bezacelacvina obecność Dobro zło staia sie nieistotne, prawda i fałsz obojętne Człowiek umiera iest sam ze swoim ciemieniem I udz kiee pożądania konaia w lezusie można odnieść wrażenie iz nodohnie dzie,e siè z Gerrvm ara nvm przez Caseya Aflecka 31 3 0 J. Baudrillard, Przed końcem. Rozmawia Philippe Patit, tłum. R. Lis, Sic!, Warszawa 2001, s. 108. 31 J. Baudrillard, Ameryka, tłum. R. Lis, Sic!, Warszawa 2001, s. 13. J.-E Roux, Jezus, tłum. J. Fenychowa, Znak Kraków, s. 150. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 43 �Filip Wróblewski 44 Jezus kona w oderwaniu od ludzi, aby naro­ dzić się jako Chrystus. Towarzyszą mu jedynie zwierzęta i Szatan . Umieraniem jest dla niego j u ż sama walka. Jean-Paul Roux, pisząc o boskoludzkiej naturze Jezusa, zauważa, że „w kondy­ cję ludzką wpisane jest pragnienie jej przezwy­ ciężenia" . Pustynia staje się zatem miejscem ucieczki umożliwiającym spotkanie z tym, co wykracza poza tu i teraz, poza dojmującą rze­ czywistość. Walka wewnętrzna otwiera dostęp do sfery przekraczającej człowieka i jego moż­ liwości poznawania, wymaga innej wrażliwości i otwarcia sie na to co pozazmysłowe Zmysłv właśnie stanowią mdymentarna Przeszkodę w oddzieleniu się od świata. Najdobitniej świadczv o tvm historia oiców pustyni eremitów którzy Dorzucili dotychczasowy tryb życia D O ' świecaiac sie nieustannei adoracii Bopa Święty Antonii Wielki „powiedział, ze człowiek, który mieszka na nustvni i trwa w skunieniu wolnv ,est od nntrńinri walki - o słuch o mowę i'o snoi rżenie. Musi jedynie walczyć o' serce" 32 33 34 Walka o serce stanowi najdonioślejszy mo­ ment próby, od niej zależy, czy pozostanie się wiernym przekonaniom i przeznaczeniu, czy pozostanie się sobą. Synoptyczne Ewangelie Mateusza i Łukasza ukazują trzy etapy kusze­ nia Jezusa. W Ewangelii Marka znaleźć można jedynie dwuzdaniową w z m i a n k ę o tym fakcie, z kolei Ewangelia Jana pomija milczeniem całe zdarzenie. Dramat możliwości zwątpienia roz­ grywa się między dwiema postaciami, między kuszonym a kuszącym. Ewangelie przedsta­ wiają heroiczny obraz Jezusa, pewnego i zde­ cydowanego nie moga wsnominać o wahaniu czy wątpliwościach Tym samym nie ma w tak przedstawionym wizerunku lezusa merwiast ka ludzkiego typowei dla niego niepewności rozchwiania Nie ma mowy o przezwyciężeniu samego siebie. Nie ma sugestii dotyczącej zma­ gania się z sobą, z głodem. Widzimy za to nie­ zachwiane zdecydowanie, wypowiadane słowa utwierdzają stanowisko i autorytet. Nieco inaczej rzecz ma się z Gerrym. Jeśliby potraktować wprowadzenie dwójki postaci o tym samym imieniu do fabuły filmu jako zabieg ma­ jący na celu artykulację walki wewnętrznej jed­ nostki, rozpisaniu jej z monologu wewnętrznego na teatralny dialog, to zasadna staje się analogia Jezusa z Gerrym. Język filmowy ze względu na swą specyfikę wymaga takiego zabiegu, bowiem - jak twierdzi przywołany j u ż wcześniej Edgar Morin - „każdy film kinowy (...) jest katedrą w której celebruje się kult ruchu" . Gerry wyzuty z tego aspektu stałby się jeszcze bardziej niezno­ śny, nie do oglądania. M i ę d z y filmem Van Santa a przekazem ewangelicznym istnieje wyraźna paralela doty­ cząca poszczególnych scen i przejawów kusze­ nia. Tak w pierwszym, jak i w drugim przypadku przedstawione zostaje pragnienie zaspokojenia podstawowych ludzkich potrzeb. Jezus sam po­ zbawia się możliwości spożycia chleba. Postacie w filmie gorączkowo poszukują źródła, którego jednak nigdzie nie ma. Jezus - idąc zgodnie z kolejnością zdarzeń przedstawioną w Ewan­ gelii Mateusza - staje w narożniku świątyni. Gerry grany przez Caseya Aflecka skacze z samotnei skały zaś iego towarzysz stara sie aby tamten nie uraził stopy o kamień. Jezus staje na górze i spogląda na wszystkie królestwa świata Aktorzy Van Santa również przygladai a sie - dla o d m i a n y - n i e g o ś c i n n e i krainie rozciagaiacei sie az po horyzont. Joseph Ratzinger wskazuje, że trzecia pokusa jest najważniejsza, bowiem dotyczy tego, czego „musi dokonać Zbawca świata"; to pokusa prze­ zwyciężenia „ziemskiej bezsilności" nie poprzez 35 32 Por. M k 1,13. M . Borkowska, Wydawnictwo M , Kraków 1992, s. 38. 33 J.-P. Roux, op. cit., s. 154. 3 5 34 Pierwsza Księga starców. E. Morin, op. cit., s. 123. Gerontikpn, dum. BARBARZYŃCA 3 - 1 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Tom & Gerry, ale bez Toma. Nadinterpretacje ofiarną cierpliwość i posłuszeństwo, lecz za pośrednictwem przemocy . Patrząc na wyraz twarzy postaci filmowych spoglądających na niekończące się łańcuchy gór, można przypusz­ czać, że ich myśli dalekie są od chrystusowego opanowania i stateczności. Utwierdza w tym załamujący się, płaczliwy ton głosu, jakim z sobą rozmawiają. To, co im towarzyszy, to dezorien­ tacja, ból i rozczarowanie rodzące gniew, usilne pragnienie zmiany własnego położenia. Później jest j u ż dłużąca się niemal w nieskończoność tak dla bohaterów, jak i widzów - próba OpUSZ¬ czenia pustyni. 36 W przypadku Jezusa staje się ona punktem wyjścia, stanowi bowiem pomost między ży­ ciem ukrytym a otwartą działalnością. Tekst bi­ blijny, posługujący się właściwym sobie kodem alegorycznym, za pomocą liczby czterdzieści zrównuje okres próby opisany w ewangeliach z wędrówką ludu wybranego z Egiptu do ziemi obiecanej. Tamta tułaczka przez pustynię miała służyć wytraceniu starego pokolenia, a zatem jego przewin. R ó w n i e ż dla Jezusa pustynia jako przeciwstawienie ogrodu staje sie miej¬ scem pojednania i uzdrowienia" miejscem oczyszczenia Jego misja staje sie możliwa do realizacji gdyż udało mu sie wejść w dramat ludzkie egzystencji przemierzyć i a az do sa niegodna" * 37 3 Co się dzieje z bohaterami filmu? Czy ten niegościnny teren pozwolił im wzrosnąć, stać się doskonalszymi, zrozumieć sens ich wędrówki? Jeśliby zinterpretować ciąg scen finalnych w Gerrym za pomocą odwołania do wzorca mitycz­ nego - którego obecność wykazano - okazuje się, że to, co niezrozumiałe czy wręcz szokujące 3 6 J. RMzinger, Jezus z Nazaretu. Cz. 1. Od Chrztu 45 dla większości widzów, ma głęboki umykający współczesnemu myśleniu sens. Uogólniając, myśl współczesna przeczuwa jedynie związek z mitem, ponieważ - jak stwierdził w jednym z wywiadów Mircea Eliade - „sacrum jest za­ kamuflowane w profanum" . Nie dziwi zatem konsternacja wobec sceny, w której jeden z boha­ terów obejmuje drugiego, dopiero po chwili oka­ zuje się, że to co wydawało się być pocałunkiem, było jedynie morderczym uściskiem. i9 Pomocą w zrozumieniu związku tej sceny z przygodami Jezusa na pustyni niech będzie wypracowana przez Georgesa Bataillea teoria dotycząca erotyzmu. W swoich pismach sta­ rał się on wykazać głęboką jedność pozornych antagonizmów, jakimi są narodziny i śmierć. W obydwu omawianych przypadkach chodzi o uśmiercenie - w pierwszym działanie to do­ tyczy pożądliwości w sobie, w drugim jej per¬ sonifikacji. W przypadku Jezusa przybrało ono formę trzech dobitnych deklaracji, u Gerryego przyoblekło się w wy 111 () w 11 y dramatyczny akt. Bataille podpowiada że sposobem na przekro­ czenie zakazu - a tym objęte zostało zabójstwo - jest transgresja. Tworzy ona „wraz z zakazem jedną całość, określając życie społeczne. (...) transgresja jest jego oczekiwanym dopełnieniem - jak rozkurcz przywołany skurczem pulsują­ cego serca. Skurcz nie poddaje się bynajmniej rozkurczowi, lecz się go domaga" . Dodać na­ leży, że mechanizm transgresji daje „możliwość przeżywania (...) tego wszystkiego, czego sami nie mielibyśmy odwagi p r z e ż y w a ć " . Z ko­ nieczności upraszczając jego rozumienie, moż­ na przypisać mu funkcję organizowania fabuły w tekstach kultury. 40 41 Rocąuetem, tłum. K. Środa, KR, Warszawa 1992, s. 149. G. Bataille, Erotyzm, tłum. M. Ochab, słowo/obraz w Jordanie do Przemienienia, tłum. W Szymona, 4 0 Wydawnictwo M , Kraków 2007, s. 46-48. terytoria Gdańsk 2007, s. 69. G. Bataille, Historia erotyzmu, tłum. I . Kania, 37 Ibid., s. 37. 41 38 Ibid., s. 36. Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2008, s. 139. 3 9 M. Eliade, Próba labiryntu. Rozmowy z Chude-Henri 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVMCA �Filip Wróblewski 46 Teraz dopiero staje się zrozumiały czyn Gerry'ego granego przez Matta Damona. Aby doko­ nała się przemiana, a tym samym możliwe stało się opuszczenie pustyni, winien on zabić. To, że w chwilę po tym, jak to zrobił - z perspektywy widza - dostrzega poszukiwaną przez cały czas drogę, która znajdowała się nieopodal, mogło­ by świadczyć o ironiczności przesłania fdmu lub wręcz braku takowego. Tak jednak nie jest. U w a ż n a analiza tego, co reżyser pokazuje po scenie śmierci wskazuje że drugi Gerry można by powiedzieć Gerry prawdziwy, doświadczył wizi i Chmurv przesuwaj ace sie z wielka szybkościa nad jego głowa wskazują na długotrwałość tego stanu Ponieważ pozostał jedynym żywym bohaterem można mniemać ze to co pojawia sie na ekranie i est tym co widzi ocalały Gerry W maiakn tym bohater 7 perspektywy kierowcy pędzącego samochodu widzi długą krętą drogę, na końcu którei stoi on sam O tvm że bvła to tylko w i , a unewnia ciało kolein które n L u ca zmierlaiac w stronę iadacvch samochodów dnstr.e.nnwh wkrótce no tvm iak n d . v s k a î 7 L'A ŁJ y Lvy A A A A AVJ JV^• Odczytanie tej sceny wydaje się kluczowe dla zrozumienia całości dzieła, jak też jego związku z przekazem Ewangelii. Popełniony czyn nosi znamiona transgresyjnego, bo miał miejsce poza ekumeną, w szczególnej przestrzeni naznaczo­ nej sacrum. Zdaniem Bataille'a świętość i święto są źródłem transgresji wykraczającej poza to, co zakazane. Mord staje się zatem możliwy i zo­ staje popełniony. W tym momencie najpełniej ujawnia się mityczny wzorzec, bowiem bohater doznaje oświecenia, prawda zostaje przed nim odkryta - choćby miał jej nie rozumieć. W tej także chwili dopełnia się jego przeznaczenie, ma iść dalej, jego misją jest życie. Jakie ono będzie - nie wiadomo. To, czy film Van Santa z całą mocą pokazuje „milczenie Boga", swoistą niemożność doświad­ czenia transcendencj i lub odwrotnie, niemożność zrozumienia niemego, nie-ludzkiego języka, ja­ kim Bóg się posługuje, nie ma najmniejszego znaczenia. Istotna jest za to paralela z postacią Chrystusa i próbą, jakiej został poddany na pu­ styni. W Gerrym przemiana wewnętrzna zostaje pokazana przez zjednoczenie przeciwieństw - jeśliby w taki sposób scharakteryzować posta­ cie. To, czy się ona w pełni dokonała, pozostaje kwestią otwartą. Przemawiałoby jednak za tym wprowadzenie postaci dziecka jako metafory niewinności i odrodzenia. Odrodzenia, którego, tak jak Jezus, dostępuje bohater. Rozstrzygnięcie tego, na ile zaprezentowana nadinterpretacja Gerry'ego jest słuszna, pozosta­ je w gestii czytelnika. Na pewno nie jest to ani jedyna, ani najpewniejsza interpretacja, bowiem kluczy pośród koczowniczych obozowisk sensu, niedoścignionych i dzikich, podobnych nie­ okiełznanym hordom nomadów z dalekich ste­ pów Azji, widzianych dawno temu i trwających jedynie w bliżej nieokreślonej, zacierającej się legendzie, w wątpliwych zakamarkach pamięci. Na odchodnym można spytać, czy to jeszcze antropologia? A jeżeli nie, to co by nią było? Co byłoby ta jedyna najwłaściwsza nadinterpreta¬ cją, naddatkiem w próbie rozumienia? Tom & Gerry, But Without Tom The article presents some possible interpretations of the movie Gerry directed by Gus Van Sant. In the first part author goes through "overinterpretations" which appeared in newspapers and internet portals. I n the second part author's own anthropological "overinterpretation" is presented, in which mythological layers of the movie are explored. Most of them concern repeating evangelical myth of Christ. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/544002dbab02598b3b4f8efaa1c198d1.pdf 965b26aa8dc7f7273dffb23ae7f832b7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1489 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource Syberia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1377 Title A name given to the resource Tomasz Augustynowicz (1809-1891) i jego prace etnograficzne o Syberii / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.157=166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Słabczyński, Tadeusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 59, 1975 TADEUSZ SŁABCZYŃSKI TOMASZ AUGUSTYNOWICZ (1809-1891) I JEGO ETNOGRAFICZNE PRACE O SYBERII Tomasza Augustynowicza, jednego z wielu Polaków, którzy podróżowali w drugiej połowie XIX wieku po Syberii, znano i ceniono przede wszystkim jako lekarza i przyrodnika. Warto jednak przypomnieć również o zasługach, jakie wniósł do wiedzy o tamtejszych ludach. Sto lat temu tę ogromną połać ziemi przemierzył bowiem nie tylko jako zamiłowany poszukiwacz flory i fauny, ale także jako wnikliwy obserwator jej mieszkańców. W swoich wędrówkach docierał do jej najdalszych i najmniej zbadanych zakątków. Był, jak go nazwano pod koniec ubiegłego wieku, "jednym z pierwszych pionierów wyspy SachaliD i okręgu jakuckiego" 1, a jego interesujące relacje z podróży oraz prace o charakterze etnograficznym dotyczące tych terenów wyprzedziły o kilkanaście lat publikacje innych polskich badaczy, Szymańskiego, Sieroszewskiego, Piekarskiego czy Piłsudskiego. Augustynowicz urodził się w 1809 roku na Wileńszczyźnie. W latach 1830-1835 odbył studia na wydziale medycznym Uniwersytetu Wileńskiego, kończąc je ze złotym medalem. W 1835 roku wydał też w Wilnie podręcznik dla studentów z zakresu medycyny 2. Później przez długi czas przebywał w różnych rejonach europejskiej części Rosji. Do 1842 rok'l odbywał służbę wojskową jako lekarz sztabowy w Briańsku, następnie praktykował jako lekarz cywilny na Ukrainie. W 1853 r. ogłosił w Kijowie pracę o roślinach leczniczych guberni i połtawsldej 3, a osiem Jat 1 .,lstoriccskij Vestnik" 1891, t. 46, s. 861; "Kraj" 1891, nr 45, s. 15; .,Novojc Vrcmia" 1891, nr 562U, s. 3. , T. Augustynowicz, Instrumenta chirurgica in discentium commodum 50 tabulis depicta et lapidl incisa, Wilno 1835. 3 Avgustinović, O dikorastusćich wrjacebnych rastenijach Poltavskoj Gubernii. "Trudy Komisii dlja Opisanija Kijevskogo Ucebnogo Okruga" 1853, t. 2. �158 TADEUSZ SŁABCZY - SKI później wraz z A. Grabowskim instrukcję zwalczania wścieklizny 4. W 1868 r. został mianowany inspektorem sanitarnym w gubernii permskiej. Dalekie podróże w głąb Azji oraz wzdłuż jej wybrzeży rozpoc7:ęły się w 1871 roku. W czerwcu tego roku Augustynowicz wraz z komisją do zbadania warunków prac katorżniczych został wydelegowany z Petersburga na Sachalin. Po dwumiesięcznej podróży przez Perm i krainy zabajkalskie dotarł do Nikołajewska nad Amurem. Na Sachalinie przebywał w latach 1871-1872, gdzie przez dziesięć miesięcy obok badań flory oraz warunków klimatycznych i glebowych czynił jako pierwszy z Polaków i jeden z pierwszych Europejczyków obserwacje etnograficzne wśród Giliaków, Oroczonów i Ajnów. Ich rezultatem był między innymi obszerny artykuł Zyzn' russkich i inorodcev na ostrove Sachaline opublikowany w 1874 r.;; Po opuszczeniu wyspy Augustynowicz prowadził poszukiwania flory w okręgu irkuckim i zabajkalskim oraz w rejonie Władywostoku. Na początku 1874 r. wyjechał z Irkucka na zachód Syberii w celu kolekcjonowania okazów botanicznych, docierając do rzeki Ob w gubernii tobolskiej. W tym samym roku powródł do Irkucka, skąd na polecenie gubernatora Wschodniej Syberi wyruszył wraz z pięcioma innymi lekarzami do Jakucji i okręgu kołymskiego. Ekspedycja trwała trzy lata (18741876). W jej trakcie gromadził okazy flory oraz materiały etnograficzne o tamtejszych plemionach, głównie a Czukczach, a ponadto o Jakutach, Tunguzach, Jukagirach, Czuwańcach i Omokach. Nad Kołymą zbierał między innymi stroje ludowe eksponowane później na wystawie antropologicznej w 1878 r. Zamieszczał też w czasopismach rosyjskich wiele sprawozdań i artykułów 6. Na największą uwagę zasługuje właśnie ostatnia z wymienionych praca Tri goda w severo-vostocnoj Sibiri za polarnym krugom ogłoszona w 1880 r. Pod koniec lat siedemdziesiątych i na początku osiemdziesiątych Augustynowiczodbył szereg podróży morskich wzdłuż wybrzeży Azji, pływając jako lekarz na statku przewożącym rosyjskich zesłańców z Odessy na Syberię. Wynikiem prowadzonych w tym okresie obserwacji są liczne korespondencje, które ukazywały się w czasopismach .,Pravitel- Nastavlenije volostnym feldserarn o pomnscz ukusennym i zarazivsym sja sibirskoju jazvoju, [KIIVl 1861, ss. 26. 5 "Vsemirnyj Putesestvennik" 1874, nr 2, S, 42-84. 6 Oplemenach naselajuscich Kolymskij ok rug. "Izvestija Obsccstva Ljubilelej Jestestvoznanija, Antropologii i Etnografii" 1878-1879, t. 31, (priłożenije), zasiedanije 17-oje, s. 41-43; Tri goda v severo-vostocnoj Sibiri za polarnym krugom, .,Drevniaja i Novaja Rossija" 1880, nr 12, s. 641-733. 4 F. Avgustinovic, biesennymi sobakami �TOln(ISZ J\l!gllsillnOwic.? i jego prace etnoQr. l5ll o Syberii stvennyj Vestnik", "Bereg" oraz "Drevniaja i Novaja Rossija" 7. Znalazłszy się w latach 1879-1880 ponownie na Sachalinie, zajął się przede wszystkim uzupełnianiem swojej kolekcji botanicznej oraz badanier.! warunków klimatyczno-glebowych wyspy z punktu widzenia ich przydatności do rolnictwa. Napisał też na ten temat krótką notatkę w dzienniku "Bcreg" 8. Owocem syberyjskich wypraw Augustynowicza jest poza tym szereg prac botanicznych oraz bogaty zbiór roślin liczący 40 tysięcy okazów, przekazany do ogrodu botanicznego w Petersburgu, a opracowany przez Herdera i Trautvettera. Ostatnie lata swojego życia spędził podróżnik na Litwie, gdzie zmarł w 1891 roku. Powracając do etnograficznej działalności Augustynowicza warto przyjrzeć się bliżej wspomnianej już publikacji pt. Zyzn' russkich i inorodcev na ostrove Sachaline. Część tego obszernego artykułu poświęcona jest ocenie stosunków, jakie panowały wśród rodzin rosyjskich urzędników zamieszkujących posterunek Due, omówieniu warunków życia i pracy przebywających tam zesłańców oraz naszkicowaniu kontaktów, głównie handlowych, Rosjan z miejscową ludnością. Większą uwagę przykuwC1ją jednak dalsze fragmenty pracy, dotyczące wyłącznie sachalińskich plemion. Zawierają one szereg interesujących danych o ich cechach fizycznych, rozwoju umysłowym oraz najbardziej charakterystycznych elementach kultury materialnej, duchowej i społecznej. Szczególne miejsce zajmują w artykule Giliacy. Znajomość tego plemienia była w chwili przybycia Augustynowicza na Sachalin bardzo powierzchowna. Wcześniejsze źródła rosyjskie poprzestawały zazwyczaj na opisie cech antropologicznych Giliaków 9, ich siedzib 10 oraz zajęć 7 Izvlecenije nuvsym iz putievych le tom, partiju zapisok doktora ssylno-katorznych, Avgustinovica, otpravlennych soprovożdavsogo, na ostrov Sachalin mi- morskim "PraviteIstvennyj Vestnik" 1879, nr 276, s. 3; Krejser "Niznyj Novgorod" "Bcreg" 1880, nr 37, s. 3; S krejsera "Niznyj Novgorod". (Krasnoje More). ,.Bereg" 1880, nr 53, s. 3, nr 54, s. 3; Ot Adena do Singapura, "Bercg" 1880, nr g5, s. 3; Na "Niżnem Novgorode" ot Odessy do Sachalina. (Putevyje zametki). "Drevniaja i Novaja Rossija" 1880, nr 5, s. 54-66, nr 9, s. 25-75; Zametki ob ostrove Sachalint'. "PraviteIstvcnnyj Vcstnik" 1880, nr 284, s. 3, nr 285, s. 3, nr 286, s. 3. putem. Port-Said. 8 Kratije zametki o pocve i klimate ostrova Sachalina w otnosenii k chlebo- pQ.~estvu. "Bereg" 1880, nr 6, s. 1-2. N. Sverbejev, Opisanije plavanija po reke Amuru ekspedicii g,·-guO. Vostoćnoj w 1854 gadu. "Zapiski Si birskogo Otdeła Geograficeskogo Obscestva" 1857. t. 3, otd. 1, s. 1-78. 10 N. Bosniak, Ekspedicii w Priamurskom Kraje. "Morskij Sbornik" 1859, t. 3!1, nr l, s. 111-131; E. Sperk, "Geografo-patologiceskije ocerki Vostocnoj Sibiri. Oćerk V. "Mediko-Topograficeskij Sbornik" 1871, t. 2. 9 Sibiri �l(lO TADEUSZ SŁABCZyNSKI łowieckich 11. 2yzn' russkich i inorodcev na ostrove Sachaline opublikowana w 1874 r. wzbogaciła tę wiedzę o wiadomości z zakresu kultury duchowej i społecznej. Fakt ten jest tym bardziej godny podkreślenia, że gruntowniejsze monografie o kulturze Giliaków, między innymi L. Sternberga 12 i B. Piłsudskiego 13, ukazały się dopiero pod koniec XIX i na początku XX wieku, a więc znacznie później. Opis Giliaków autor rozpoczyna od omówienia ich cech fizycznych, charakteru i sposobu zachowania się. Kwestionuje tu między innymi często krzywdzące i błędne wyobrażenia ówczesnych podróżników o Giliakach. Pisze a nich, że " ...są bardzo nieufni, ale nie skłonni do oszustwa i kradzieży. Przeciwnie, Giliak zawsze dotrzymuje danego słowa i zawsze stara się spełnić swoją obietnicę w oznaczonym terminie ... Charakter Giliaków jest daleki od srogiego i nie ma żadnej podstawy do nazywania ich "okrutnymi", jak czynią to niektórzy podróżnicy. To prawda, ż~ na Sachalinie rozprzestrzeniła się między zesłańcami pogłoska, jakoby Giliacy jedli ludzkie mięso, lecz jest ona pozbawiona wszelkiego prawdopodobieństwa. Krąży ona rzeczywiście już dawno, ale została puszczona w obieg celem powstrzymania zesłańców od ucieczek w głąb wyspy" 14. Dalej Augustynowicz przedstawia giliackie ubiory, ozdoby, potrawy oraz wygląd i sposób budowy letnich i zimowych jurt, przy czym porównuje je z jurtami Giliaków amurskich. Pisząc a odzieży zwr3ca między innymi uwagę na pierwsze oznaki wpływów, jakie wywarły kontakty z Rosjanami. Podkreśla na przykład fakt stopniowego wprowadzania do tradycyjnego stroju ludowego płóciennych koszul i kaftanów w miejsce odzieży skórzanej. Wiadomości o kulturze duchowej i społecznej zaczyna autor od opisu zajęć. Pisze między innymi a zwyczajach łowieckich, przede wszystkim a polowaniu na sobole, w którym członkowie plemienia uczestniczą już od najmłodszych lat; nieco mniej pisze a polowaniu na foki i o po11 Pargacev>:kij, Pojezdka skogo posta do Ust'-Strietocnogo ZLmtm putem karaula, vverch po reke Anmru., v 1856-57 godach. "Vestnik at Nikotajel;- Geograficeskogo Obścestva" 1857, t. 21, otd. 2, s. 157-179. 1e L. Sternberg, Sachalinskije Gitiaki. "Etnograficeskoje Obozrenije" 1893, kn. 17. nr 2. s. 1-46; Giliaki. "Etnograficeskoje Obozrenije" 1904, kn. 60, nr l, s. 1~42, kn. 61, nr 2, kn. 63, s. 66-119. 13 B. Piłsudski, Nuzdy i potrebnosti sachalinskich Giliakov. "Zapiski Priamurskogo Otdeła Russkogo Geograficeskogo Obscestva" 1898, t. 4, nr 4, s. 1-38; tegoż .4borigeny ostrova Sachalina. "Zivaja Starina" 1909, vyp. 2--3, s. 3-16; Rody, biel'emennost', vykidysy, bezrolodije i plodovitost' u tuzemcev ostTOva Sachalina . .,Zivaja Starina" 1909, vyp. 1-2, s. 22-48; Szamanizm u tubylców na Sachalinie . .,Lud" 190:J. t. 15, s. 261-274, 1910, t. 16, s. 117-132; Poezya Gilaków. "Lud" 19lJ, t. 17 , s. 95-12~: Gilyak:; and their songs. "Folk-Lore" 1913, vol. 24, nr 4. u "Vsemirnyj Puteśestvennik" 1874, nr 2, s. 75. �Tomas::: ilugustUnOWlCZ i jego prace etnogr. o Syberii Hil łowie ryb. Wspomina przy tym o wielkim przywiązaniu Giliaków do psów, które odgrywają w ich życiu i gospodarce dużą rolę. Na czoło wysuwają się jednak informacje o wierzeniach i obyczajach . ..Wszyscy Giliacy - stwierdza Augustynowicz - są ogólnie poganinami, z wyjątkiem tych bardzo nielicznych, którzy przyjęli chrześcijaństwo. ='Iie mają szamanów, ani jakichkolwiek innych osób zajmujących się wyłącznie obrządkami religijnymi. Czczą natomiast niedźwiedzia; czczą go jak bóstwo i raz w roku świętują tak zwane Zabicie niedźwiedzia ..." 15 Opis tego święta przedstawiony został bardzo dokładnie i jest niewątpli'.vie ciekawym przyczynkiem do badań nad rozpowszechnionym na Syberii kultem niedźwiedzia. Interesująco wyglądają również obyczaje związane z zawarciem związku małżeńskiego. Kawaler pragnący założyć własną rodzinę "obowiązany jest koniecznie ukraść dla siebie żonę, chociaż porwanie to odbywa się prawie zawsze za wiedzą rodziców dziewczyny i za jej zgodą" 16. Zwyczaj "porwania", po którym nowożeniec obowiązany jest zawieić rodzicom jakiś podarek składający się w większości z broni myśliwskiej lub sprzętu rybackiego, stanowi cały obrządek ślubny u Giliaków. Niekied:-' zdarza się, że Giliak porywa cudzą żonę. W takich w\'padkach pokrzywdzony mąż kieruje zwykle skargę do naczelnika plemienia. Ten ostatni z kolei zmusza porywacza do zwrócenia cudzej własności, nie wymierzając przy tym jednak winnemu żadnej kary. Następnie Augustynowicz omawia obrzędy pogrzebowe Giliaków i formę pochó\vka. Opisuje też oryginalny zwyczaj powitania gości. Przyszedłszy w odwiedziny Giliak siedzi pewien czas w milczeniu paląc fajkę, po czym, na prośbę gospodarza, kładzie głowę na jego kolanach. Gospodarz, :-ozplótłszy warkocz na głowie gościa, początkowo delikatnie ją głaszcze, a później, rozczesując palcami coraz szybciej kosmyki włosów, wyjmuje insekty, które są dla niego wielkim przysmakiem. Zupełnie odmiennym plemieniem, różniącym się nie tylko od Giliaków, ale i od pozostałych mieszkańców wyspy, byli Ajnowie. Informacje, jakie można znależć o nich w artykule, dotyczą przede wszystkim ich cech fizycznych oraz wyglądu jurt i odzieży. Nie brak jednak danych o· charakterze Ajnów, ich wierzeniach, niektórych formach współżycia zbiorowego, jak na przykład podział obowiązków domowych między kobiety i illf;żczyzn oraz ceremonia powitania gościa, a także o ich głównych zajęciach. Odrqbność Ajnów, obok wyglądu zewnętrznego, jest najbardziej widoczna \V sferze kultury niematerialnej, a szczególnie w ich ustroju spo:5 :6 :; - Tamże, s. 77-73. Tamże, s. 79. L,,,), t. 39 �162 TADEUSZSŁABCZY&SKl łecznym. Obserwacje Augustynowicza potwierdzają na przykład fakt \vystępowania u nich matriarchatu, jakkolwiek nie używa on tego terminu. Pisząc o życiu rodzinnym Ajnów zauważa między innymi, że .....mężczyźni są obojętni na sprawy rodzinne i prawie całkowicie nie troszczą się o swoich najbliższych. Kobieta musi sama łowić ryby, aby \vyżywić siebie i swoje dzieci.. .•. 17. Ciekawe, chociaż różniące się od spostrzeżeń późniejszych badaczy, są także informacje o wierzeniach: "Ajnowie czczą - według polskiego podróżnika - jakieś mityczne bóstwo "Kamoi", w kulcie którego zapalają ogromne ogniska, zarówno na brzegach wyspy. jak i w jej wnętrzu na śródgórskich polanach. Zapalane latem w obecności kilku rodzin ogniska, stanowią cały ich religijny obrządek" 18 W przeciwieństwie do tego K. Moszyński, powołując się na H. van Siebolda (1881), podaje, że u Ajnów występuje również kult niedźwiedzia I~. Materiał o Ajnach, aczkolwiek niepełny i nie zawsze ścisły, zasługuje jednak na uwagę w historii badań tego plemienia. Oprócz Giliaków i Ajnów Augustynowicz zetknął się na Sachalinie z Oroczonami. Wzmianka o nich jest dosyć pobieżna i zawiera głównie informacje o cechach antropologicznych, sposobie ubierania się. wvglądzie jurt i niektórych innych elementach kultury materialnej. Zbyt krótki pobyt na wyspie nie pozwolił Augustynowiczowi na dokładniejsze poznanie wszystkich tamtejszych plemion. Nie udało mu się na przykład zebrać żadnych wiadomości o nielicznej zresztą grupie sachalińskich Jakutów i Tunguzów, a wspomniany wyżej materiał o Ajnach i Oroczonach nie zawsze jest wyczerpujący. Tym niemniej omawiany artykuł był - co należy podkreślić - jednym z pierwszych źródeł wiedzy o ludach Sachalinu. Toteż przedstawiony w skróconej formie 21 lutego 1873 r. na zebraniu Oddziału Etnografii Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego spotkał się z dużym uznaniem członków tego towarzyst\va ~O. Innym źródłem etnograficznej wiedzy jest opis podróży do północnowschodniej Syberii pt. Tri goda v severo-vostocnoj Sibiri za polarnym krugom. Praca rozpada się na trzy wyraźne części. Pierwsza jest dziennikiem podróży prowadzonym na drodze z Irkucka do Jakucji, druga geograficznym szkicem okręgu jakuckiego i kołymskiego, trzecia zaś wyłączną charakterystyką plemion północno-wschodniej Syberii. Pewne wiadomości z zakresu etnografii znajdują się już "V drugiej części, materiał ten jest jednak bardzo przemieszany z informacjami 19 Tamże, s. 81. Tamże, s. 81. K. Moszyński, Ludy zbieracko-lowieckie, 20 Nabludenija 17 18 Geograficeskogo nad bytom Obscestva" naselenija Kraków ostrova 1973, t. 9, nr 4, s. 1I3-ll5. 1951, s. 293-294. Sachalina. "IzvcsŁija Russkogo �Tomasz Augustynowiez i jego prace etnogr. o Syberii 163 geograficznymi, przyrodniczymi i ekonomicznymi. Szczególnie częste są tu wzmianki o Jakutach, ich kulturze materialnej, usposobieniu, zajęciach, obyczajach, wierzeniach oraz przesądach; rzadsze natomiast o Tunguzach. W części trzeciej, zawierającej najwięcej materiału etnograficznego, Augustynowicz omawia kolejno Jukagirów, Czuwańców, Omoków, Tunguzów, Łamutów i Czukczów. Na pierwszy plan wysuwają się wiadomości o Czukczach. W większości stanowią one materiał poprzednio nieznany, gdyż wcześniejsze relacje o tym plemieniu, jakkolwiek dosyć liczne 21, ograniczały się przeważnie tylko do niektórych aspektów kultury materialnej i życia gospodarczego. Czukcze badani przez Augustynowicza zamieszkiwali Półwysep Czukocki oraz, w mniejszej ilości, północno-wschodnią część Jakucji. Dzielili się przy tym na cztery główne rody. Prowadzili koczowniczy tryb życia wędrując za stadami reniferów, liczącymi u bogatszych Czukczów niekiedy ponad 10 tysięcy sztuk. W miejscach nowych pastwisk zakładali obozowiska zwane "urusami"; Augustynowicz dokładnie omawia konstrukcję tych urusów. Wiele miejsca poświęca również innym elementom kultury materialnej, takim jak odzież, ozdoby, sprzęt gospodarski oraz główne potrawy. Nowe, nieznane przedtem szczegóły o Czukczach, to jednak przede wszystkim wiadomości o ich życiu społecznym i obyczajowym. Głównym zajęciem Czukczów była hodowla reniferów. Prócz tego prowadzili handel wymienny między sobą oraz z Rosjanami. Corocznie uczestniczyli na przykład w tzw. "jarmarku czukockim", który odbywał się w oddalonej o około 250 km od Niżniekołymska Twierdzy Aniujskiej. Była to zarazem okazja do licznych uroczystości i ceremonii. Ustrój społeczny opierał się u Czukczów na bezwzględnym posłuszeństwie wobec rodowych naczelników, zwanych "eremami". Cieszący się ogromnym autorytetem erema sprawował między innymi władzę sądowniczą. Najczęściej spotykaną karą było bicie związanego winowajcy pałką po głowie. Cięższe przestępstwa karano śmiercią, przy czym rodzaj kaźni, często bardzo wyszukany, ustalał sam erema. Obok orzekanych przez niego wyroków i wymierzanych kar istniał też u Czukczów ściśle przestrzegany zwyczaj zemsty rodowej, przypominającej sycylijską wendettę. Zarówno ten zwyczaj, jak i szereg innych, wynikał z porywczego surowego charakteru Czukczów oraz z tego, że nigdy nie wybaczali o Czukczach podaje A. A. Ivanovski (Ukazatel' literatury' Obozrenije" 1891, kn. 10) oraz D. Zielenin (Bibliograjićeskij ukazatel' russkoj literatury o vnesnem byte narodov Rossii. 1700-1910. "Zapiski Russkogo GeograIiceskogo Ob'scestva, po Otdeleniju Etnografii" 1913, t. 40, vyp. 1, ss. XXIX, 733, 3 nlb.). 21 Obszerną literaturę o Cu.kćach. "EtnograIiceskoje �16J TADEUSZ SLABCZyNSKI uraz. W gniewie Czukcza potrafił na przykład obciąć swoJeJ zonie uszy lub rękę, zdrada natomiast prawie zawsze karana była śmiercią. Charakteryzując zwyczaje małżeńskie Augustynowicz zwraca poza tym uwagę na praktykowane tu małżeństwo na próbę, mogące trwać od trzech do pięciu lat, oraz na występowanie u Czukczów wielożeństwa. Wyraźnie dał się również zaobserwować podział obowiązków na zajęcia "męskie" (przygotowanie sań, wypas i zabijanie reniferów na mięso) i "żeńskie" (prace wewnątrz urusów). Augustynowicz odnotowuje ponadto wiele innych szczegółów obyczajowych. Bardzo wyczerpująco omawia na przykład obrzędy pogrzebowe. "Ciała zmarłych - pisze na wstępie - palą lub zostawiają na powierzchni ziemi w jakiejkolwiek górzystej okolicy na pożarcie dzikim zwierzętom, przeważnie wilkom, dla których żywią szczególny szacunek. .." 22. Dalej wspomina o wierzeniach Czukczów. Według jego relacji "czczą oni Słońce, ale nigdy się nie modlą i nie spełniają żadnych religijnych obrzędów ..." 23, poza tym są bardzo zabobonni. Nieco mniej uwagi poświęcił Augustynowicz Tunguzom. Fragment o nich zawiera głównie podstawowe informacje o ich cechach antropologicznych, charakterze, siedzibach, zajęciach (również ściśle rozgraniczonych dla mężczyzn i kobiet), o wierzeniach oraz niektórych obyczajach, między innymi o obrządkach pogrzebowych. Krótsze są również wzmianki o Jukagirach, Czuwańcach, Omokach i Łamutach. Kreśląc tylko najbardziej charakterystyczne elementy kultury materialnej, duchowej i społecznej tych plemion Augustynowicz zwraca między innymi uwagę na stopniowy zanik indywidualnych cech kulturowych, szczególnie wśród mniejszych grup ludnościowych. Tak na przykład Jukagirzy przyjęli w większości tunguski i rosyjski język, prawosławne wyznanie oraz rosyjski, jakucki bądź tunguski ubiór. Czuwańcy w dużej części poddali się wpływom Rosjan (tryb życia, język) i Jakutów (ubiór). Rusyfikacji w ogromnym stopniu ulegli również Omokowie i Łamuci. Większe plemiona, takie jak Jakuci, Tunguzi i Czukcze, do czasu przebywania wśród nich Augustynowicza w dużej mierze oparły się jeszcze obcym wpływom. a przedstawionej wyżej pracy Tri gada v severa-vostocnoj Sibi1'i za pala7'nym krHgam wyrażał się pochlebnie na łamach "Izvestii Russkogo GeografiCeskogo Obscestva" między innymi w 1881 r. V. 1. Vagin 24. Pod"Drevniaja i Novaja Rossija" 1880, nr 12, s. 727. Tamże, s. 727. 24 V. L Vagin, Avgustinović F. M., Tri goda w severo-vostocnoj Sibiri za polarnym krugom. (Ree.). "Izvestija Vostocno-Sibirskogo Otdeła Russkogo Geograficeskogo Obscestva" 1881, t. 12, nr I, s. 42. 22 23 �Tomasz AllgustY1lowicz i jego prace etnogr. o Syberii 165 kreślał on wartość znajdującego się w niej nowego materiału etnograficznego, przy czym szcególnie wysoko ocenił wiadomości o Czukczach. Podsumowując dorobek Augustynowicza stwierdzić można, że prace jego często nie miały ściśle naukowego i metodologicznego podejścia do omawianych zagadnień, często też czynione obserwacje były niepełne i pobieżne. Tym niemniej wnosiły one do ówczesnej wiedzy wiele nowego materiału faktograficznego i dlatego można uważać je za godny wspomnienia przyczynek do znajomości ludów Syberii. Zwracano na nie między innymi kilkakrotnie uwagę w Rosyjskim Towarzystwie Geograficznym, tak na posiedzeniach jego członków, jak i w publikacjach tego towarzystwa. Nie można również pominąć roli popularyzatorskiej, jaką w okresie nielicznych jeszcze kontaktów z mało znanymi plemionami spełniały artykuły Augustynowicza. Zainteresowanie nimi zmalało jednak wraz z rozpoczęciem systematycznych badań podjętych na szeroką skalę pod koniec XIX wieku, głównie przez Wschodniosyberyjski Oddział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Dzisiaj prace polskiego podróżnika mają znaczenie przede wszystkim historyczne, ważne z jednej strony dla studiów porównawczych, z drugiej ze względu na pionierski ich charakter w dziedzinie badań etnograficznych niektórych obszarów Syberii. TADEUSZ SŁABCZYŃSKI TOMASZ AUGUSTYNOWICZ (1809-1891) AND HIS ETHNOGRAPHIC WORKS ON SIBERIA (S ummar y) After finishing his Medical School at the Vilna University in 1835, Tomasz Augustynowicz first practiced medicine for a long time in European Russia. In the 1870's and at the beginning of the 1880's he made a series of expeditions deep inside Asia and along its coasts. He covered the length and breadth of almost all of Siberia and did studies on ethnography and nature in addition to his work as a doctor. In 1871 and 1872, as the first Pole and one of the first Europeans to visit Sakhalin, he made ethnographic studies of the Gilyaks, Orochons and Ainus and published the results in a long article in 1874. Augustynowicz spent the years 1874-1876 in northeastern Yakutia, on the Kolyma River and on the Chukchee Peninsula where he collected ethnographic materials about the Chukchees, Yakut~;, Tungus, Yukagirs, Chuvans and Omoks. The result of this expedition was among �TADEUSZ SŁABCZyNSKI other things an ethnographic and geographic description of northeastern Siberia published in 1880. It was extremely valuable as a source of lots of entirely new pieces of information about the intellectual and social culture of the Chukchees. Another result of Augustynowicz's expeditions to Asia and Siberia was a rich callection of plants numbering 40.000 specimens which was sent to the Botanical Garden in Sto Petersburg and studied by Herder and Trautvetter. There was also a series of lesser articles on geography, ethnography and nature and his correspondence published in Russian journals. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6199f70ea9171d6dc5357cda3b9e5531.pdf 689111b281660495274d1de13c17af76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:898 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:826 Title A name given to the resource Torguci Mongolii / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.117-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z TORGUCI MONGOLII Uwagi na tle pierwszych badań etnograficznych wśród Torgutów ałtajskich Polska ekspedycja etnograficzna w M o n g o l i i p r z e p r o w a d z i ł a w r o k u 1975 w s t ę p n e badania terenowe w ś r ó d T o r g u t ó w a ł t a j s k i c h , k t ó r y to f a k t z a s ł u g u j e na s z c z e g ó l n e odnotowanie, g d y ż b y ł y to badania p i o n i e r ­ skie. Torguci, jedna z g r u p o j r a c k i c h , z a m i e s z k u j ą na terenie M R L w somonie B u ł g a n a j m a k u kobdoskiego w s p ó l n i e z p e w n ą liczbą C h o s z u t ó w . Odgrodzeni od reszty k r a j u pasmem A ł t a j u Mongolskiego, s ą s i a d u j ą na zachodzie z Zachczinami, na p ó ł n o c y z a ś z U r i a n c h a j a m i i K a z a c h a m i , k t ó r z y z r e s z t ą w ostatnich d z i e s i ę c i o l e c i a c h d o ś ć licznie p o c z ę l i k o c z o w a ć t a k ż e na terenach t o r g u c k i c h . T o r g u c i b u ł g a ń s c y s t a n o w i ą część T o r ­ g u t ó w a ł t a j s k i c h rozdzielonych g r a n i c ą p a ń s t w o w ą z C h i n a m i i j e d n o ­ c z e ś n i e część szerszej s p o ł e c z n o ś c i o b e j m u j ą c e j T o r g u t ó w S i n k i a n g u . J e ś l i u w z g l ę d n i m y , że T o r g u c i s t a n o w i l i g ł ó w n y element etnogenetyczny w s p ó ł t w o r z ą c y n a r o d o w o ś ć k a ł m u c k ą , d o j d z i e m y do w n i o s k u , ż e n a l e ż ą oni do w a ż n i e j s z y c h i szeroko rozprzestrzenionych g r u p mongolskich. 1 W l i t e r a t u r z e i s t n i e j ą fragmentaryczne relacje o charakterze etnogra­ f i c z n y m d o t y c z ą c e T o r g u t ó w S i n k i a n g u . D o s t a r c z y ł y i c h z w ł a s z c z a prace Potanina, Iwanowskiego, Grumm-Grzymajły, Todajewej, Haslunda i Ramstedta. Natomiast T o r g u c i a ł t a j s c y s t a n o w i ą , j a k d o t ą d , b i a ł ą p l a m ę na mapie naszego poznania. D o t y c z y to b a d a ń etnograficznych, g d y ż j ę z y k o z n a w c z e p r o w a d z i ł w ś r ó d n i c h w latach 6 0 - t y c h m o n g o l s k i uczony 1 Ponadto bliżej nie określona, lecz niezbyt wielka liczba Torgutów i Szar Torgutów znajduje się także na terenie somonu Tosoncengel w ajmaku D z a w c h a ń skim, C. S z a g d a r s ü r e n , Mongolyn cergijn zachion baiguulaltaas iiusen dorwón owog, [w:] Studia Archaeologica Instituti Historiae Ac. Sc. R. P. Mongolici, t. V, Ułanbator 1972, s. 181. Przypuszczalnie są oni, podobnie jak Eleci w Archangaju, uciekinierami z Dżungarii z czasów podboju mandżurskiego. Mogli zatem niegdyś stanowić wspólnotę z obecnymi Torgutami ałtajskimi przed krótkotrwałym pobytem tych ostatnich nad Wołgą. Potwierdzałby to etnonim Szar Torgut, który koresponduje z n a z w ą rodu Szar (Szaras, Szarnuud) w y s t ę p u j ą c e g o w ł a ś n i e u T o r ­ g u t ó w ałtajskich, podczas gdy brak go u Torgutów tarbagatajskich. �118 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z 2 Ł u w s a n b a ł d a n . N a l e ż ą o n i do t y c h n i e l i c z n y c h m n i e j s z o ś c i w M o n g o l i i , 0 k t ó r y c h b r a k n i e w l i t e r a t u r z e s k r ó t o w e j c h o ć b y i n f o r m a c j i etnograficz­ nej. P r z e w a l s k i , k t ó r e g o ś l a d a m i p r z e m i e r z a ł a nasza ekspedycja A ł t a j Mongolski, p o z o s t a w i ł w zasadzie t y l k o opis k r a j o b r a z u , P o t a n i n z a ś 1 W ł a d i m i r c o w — jedynie listę r o d ó w zaczerpniętą z drugiej r ę k i i w y ­ m a g a j ą c ą , w ś w i e t l e naszych i n f o r m a c j i , poprawek. W tej s y t u a c j i ekspe­ d y c j a nasza p o d j ę ł a się etnograficznego opisu tej s p o ł e c z n o ś c i z z a m i a r e m odtworzenia integralnego obrazu p e w n y c h dziedzin jej k u l t u r y . P o c z ą t k o ­ w y etap b a d a ń u z a s a d n i ł , j a k się w y d a j e , s ł u s z n o ś ć w y b o r u z u w a g i na k u l t u r o w ą i historyczną specyfikę Torgutów. Od k o m u n i k a t u na temat o r i e n t a c y j n y c h b a d a ń na z u p e ł n i e n o w y m terenie nie n a l e ż y o c z e k i w a ć u o g ó l n i e n i a zebranego m a t e r i a ł u , t o t e ż ogra­ n i c z ę się do przedstawienia w s t ę p n y c h w n i o s k ó w , k t ó r e m o g ą m i e ć zna­ czenie dla dalszych s t u d i ó w . W y d a j e się j e d n a k celowe p o p r z e d z i ć je k i l k o m a i n f o r m a c j a m i h i s t o r y c z n y m i i r e f l e k s j a m i p ł y n ą c y m i z zesta­ w i e n i a t y c h i n f o r m a c j i z obserwacjami t e r e n o w y m i . INFORMACJE HISTORYCZNE Torguci p o j a w i a j ą się na scenie historycznej pod koniec X V I w i e k u jako jedno z najsilniejszych u g r u p o w a ń k s z t a ł t u j ą c y c h s y t u a c j ę p o l i t y c z ­ n ą w zespole o j r a c k i m , obok C h o s z u t ó w , C z o r o s ó w , D e r b e t ó w i C h o j t ó w . W k r ó t c e u t r w a l a się i c h p o d z i a ł na d w i e g r u p y k i e r o w a n e przez d w i e g a ł ę z i e tej samej r o d z i n y a r y s t o k r a t y c z n e j . G r u p a p ó ł n o c n a prowadzona przez Cho Or loka separuje się od podstawowego t r z o n u l u d ó w o j r a c k i c h i odkoczowuje na t e r e n y zachodniej Syberii, w dorzecze g ó r n e g o Obu, I r t y s z u i I s z i m u . M i a ł o to miejsce na p r z e ł o m i e w i e k ó w X V I i X V I I , 3 4 2 Badania te nie były publikowane. Dr Łuwsanbałdan udostępnił nam wgląd w swoje materiały terenowe, za co zespół ekspedycji jest mu szczególnie w d z i ę ­ czny. Były to w ó w c z a s wolne obszary w sąsiedztwie terytorium zajętego przez Ojratów. Pod koniec X V I w. Ojraci okazali się szczególnie zagrożeni od wschodu przez Mongołów Chalcha (por. wojna 1587 roku), od zachodu zaś przez uaktywnia­ jących się Kazachów. Toteż dysydentom ojrackim pozostawała w ę d r ó w k a na po­ łudnie lub północ. Oba te kierunki zostały wykorzystane, przy czym najwcześniej południowy (przez Torgutów zwanych później kuku-norskimi). Był on wykorzysty­ wany także i później, w drugiej ćwierci X V I I w. przez Guszi-chana, który usadowił się również w okolicach Kuku-noru tworząc organizm nazywany niekiedy chana­ tem choszuckim, a także podjął próbę podbicia Tybetu. Tak więc w ę d r ó w k i Ojra­ t ó w kierunkowane były przyczynami zewnętrznymi, te zaś ostatnie miały również pewien w p ł y w na decyzje o podjęciu wędrówki. Nie wydaje się zatem usprawie­ dliwiona przedstawiona przez Złatkina ostra krytyka poglądu Kotwiczą, iż tery­ torialna ciasnota powodowana była głównie naciskiem z zewnątrz (I. J . Z ł a t к i n, Istorija Dżungarskogo chanstwa, Moskwa 1964, s. 115 przyp.). Autor ten jedyną przyczynę w ę d r ó w e k upatruje w zapotrzebowaniu na pastwiska, co jest niewątpli­ wie również uproszczeniem i wydaje się nie mieć zastosowania do Dżungarii. 3 4 Pierwszy znany raport o obecności Ojratów nad Obem pochodzi z 1598 Z ł a t к i n, op. cit., s. 123. г., �119 T O R G U C I MONGOLII o d 1627 r. z a ś Cho O r l o k p r o w a d z i w stepy n a d w o ł ż a ń s k i e t y c h ż e p ó ł ­ n o c n y c h T o r g u t ó w oraz c z ę ś ć C h o s z u t ó w i D e r b e t ó w , r a z e m 50 tys. rodzin, c z y l i 250 tys. o s ó b . P o ł u d n i o w a g r u p a T o r g u t ó w p o d z i e l i ł a się na d w i e części, z k t ó r y c h jedna jeszcze w X V I w i e k u o d k o c z o w a ł a poza S i n k i a n g w r e j o n K u k u - n o r u , d r u g a z a ś p o z o s t a ł a w T i e ń s z a n i u , z w ł a s z c z a w do­ l i n i e r z e k i I i i . Ż a d n a z t y c h g r u p zdaje się nie o d g r y w a ć p o w a ż n i e j s z e j r o l i w p o w s t a j ą c y m w ł a ś n i e p a ń s t w i e d ż u n g a r s k i m . Torguci u s u w a j ą się na margines w a l k i o p r z y w ó d z t w o w ś w i e c i e o j r a c k i m , k t ó r a p r o w a d z i do skoncentrowania w ł a d z y w r ę k a c h a r y s t o k r a c j i czoroskiej p r z e w o d z ą ­ cej u g r u p o w a n i u D ż u n g a r ó w . 5 N i e m n i e j azyl, k t ó r y T o r g u c i w y r o b i l i sobie nad W o ł g ą w postaci c h a n a t u k a ł m u c k i e g o , nie i z o l o w a ł i c h od ojczyzny. Uczestniczyli o n i w p r z y g o t o w a n i u kodeksu p r a w z 1640 г., w y m i e n i a l i w i z y t y , p o d t r z y ­ m y w a l i z w i ą z k i m a ł ż e ń s k i e z D ż u n g a r a m i , bezustannie p o d r ó ż o w a l i do T y b e t u , p r ó b o w a l i w p ł y w a ć na przebieg sprav/ w d a w n e j o j c z y ź n i e . Po­ w r a c a l i t e ż k i l k a k r o t n i e w i ę k s z y m i g r u p a m i , stali się w a ż n y m p r z e d m i o ­ t e m p o l i t y c z n y c h p r z e t a r g ó w , oni t e ż s p r a w i l i , że d w ó r c h i ń s k i zdecydo­ w a ł się w y s ł a ć m i s j ę d y p l o m a t y c z n ą do E u r o p y , b y s k ł o n i ć chana K a ł m u k ó w do ostatecznego p o w r o t u . F a k t , że K a ł m u c y są l a m a i s t a m i , m i m o iż r u s z y l i na z a c h ó d przed uznaniem l a m a i z m u za o f i c j a l n ą r e l i g i ę O j r a t ó w , r ó w n i e ż wskazuje na silne z w i ą z k i z p o z o s t a ł y m i o j r a c k i m i g r u ­ pami. T r w a ł y nie t y l k o k o n t a k t y dyplomatyczne, rodzinne i religijne, lecz t a k ż e w s t a ł y m p o g o t o w i u z n a j d o w a ł a się p r ę ż n o ś ć m i g r a c y j n a K a ł m u k ó w , m i m o iż k o r z y s t a l i oni bez w i ę k s z y c h o g r a n i c z e ń z d o b r y c h pastwisk. O k o ł o 1644 r. r o z w a ż a n o p l a n p o w r o t u do A z j i , w ł a d c y k a ł m u c c y s ł a l i p o s ł ó w do P e k i n u z d a n i n ą , c h o c i a ż f o r m a l n i e znajdowali się pod p r o ­ t e k t o r a t e m r o s y j s k i m . S y n chana A j u k i S a n c z d ż a w przenosi się do D ż u n g a r i i z 15 tys. r o d z i n , nieco p ó ź n i e j A j u k a zabiera część u p r o w a d z o n y c h przez syna T o r g u t ó w , a z n o w u ż w 1724 r. arystokracja k a ł m u c k a śle do 6 7 8 9 5 Kałmyckije istoriko-litieraturnyje pamjatniki w russkom pieriewodie, Elista 1969, s. 50; D. G o n g o r, Chowdyn churaanguj tüüch, Ułanbator 1964, s. 45. G a b a n S z a r a w, Skazanije ob ojratach, [w:] Kałmyckije..., s. 157-158. Tak to przynajmniej przedstawiają źródła chińskie. Szukur-dajczin wypra­ wiał posłów do Pekinu w latach 1655-1657, zaś chan Ajuka w 1716 г., a jego wnuk Donrob-raszi w 1766 r. (Men-gu-ju-mu-csi. Zapiski o mongolskich koczewjach, S-Pietierburg 1895, s. 144). Poselstwo Ajuki datowane jest różnie, np. Łytkin mówi, iż miało ono miejsce w 1700 r. (Kałmyckije..., s. 71 przyp.), zaś Złatkin (op. cit., s. 339) ustala datę na 1709 r. Chan Ajuka interweniował w Pekinie na rzecz zwol­ nienia Arawdżura, arystokraty kałmuckiego, zatrzymanego w drodze powrotnej z pielgrzymki do Tybetu. Misja okazała się bezskuteczna i Arawdżur z towarzyszą­ cymi poddanymi pozostał w granicach Chin tworząc w regionie Ningsia enklawę torgucką (tzw. Torguci Edzi jn-golscy). 1 7 8 S G a b a n S z a r a w, op. cit., s. 150. ' Batur-Ubuszi Tiumen, Skazanije 71. o dierbien-ojratach, [w:] Kałmyckije..., �120 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z D ż u n g a r i i poselstwo dla o m ó w i e n i a ewentualnego p o w r o t u jednak, n a s t ę p n a 1 0 . Zamiast tego m i g r a c j a o d b y w a s i ę w k i e r u n k u zachodnim. W roku 1756 l u b 1758 Ceren t a j d ż i (Szeren w w e r s j i miejscowej) w r a z z 10 r o d z i n t o r g u c k i c h (a t a k ż e przed Mandżurami wielka z doliny rzeki H i nad Wołgę 1 1 . Wreszcie m i g r a c j a z 1771 r o k u — p o w r ó t t e g o ż C e r e ñ a oraz Ubasziego, k t ó r y ków derbeckich, choszuckich i chojckich) (jedynie do K o t l i n y D ż u n g a r s k i e j przypadek — odwilż na poprowadził Wołdze — ostatnia kałmuckiego połowę miał tys. ucieka Kałmu- uniemożliwić u c i e c z k ę c a ł e m u n a r o d o w i ) . B y ł to sukces d y p l o m a c j i c h i ń s k i e j i j e d n o ­ c z e ś n i e tragedia K a ł m u k ó w , gdyż spośród 170 t y s . o s ó b na miejsce t a r ł a t y l k o p o ł o w a w s k u t e k g ł o d u i k o n i e c z n o ś c i p r z e b i j a n i a sobie przez n i e p r z y j a z n e okolice A z j i Ś r o d k o w e j w czasie w ę d r ó w k i 8 miesięcy 1 2 szunów czuulgan dokonali zdecydowali czowiska w drogi trwającej . Mandżurowie którzy do­ się Tieńszaniu wchodzących w następującej porzucić granice lokacji Rosji, przybyszów. otrzymali oraz T a r b a g a t a j u . Podzieleni zostali na skład sejmu „Prawowiernych" Kałmucy, rozległe Unen 1 S 10 süsegtejn i p o w r ó c i l i w S i n k i a n g u do e t n o n i m u T o r g u t . Z k o l e i dani C e r e ñ a , k t ó r z y kilkanaście lat wcześniej opuścili Tieńszań, ko­ chopod­ otrzymali s t o j ą c e p u s t k ą t e r e n y p o d a ł t a j s k i e — d o l i n y r z e k B u ł g a n , Cagaan i C z i n 1 0 Z ł a t к i n, op. cit, s. 334. Aż trzy różne daty podaje Men-gu..., s. 144, 154, 155. Por. także G o n g o r, op. cit., s. 45; G r u m m - G r z у m a j ł o, Zapadniaja Mongolija i Urjanchajskij kraj, t. I I I cz. 1, Leningrad 1926, s. 186-187. Przekazywane przez tego ostatniego autora przypuszczenie, że Ceren był Chojtem, nie może się ostać w świetle faktu, że ¡po powrocie był on w ł a d c ą choszunu torguckiego (o takiej zaś kwalifikacji de­ cydowało pochodzenie władcy, a nie poddanych) oraz powtarzającej się w źródłach jego konkretnej pozycji w genealogii w ł a d c ó w torguckich (m. in. Men-gu..., s. 145, 154; H . H a s 1 u n d, Men and gods in Mongolia, New York 1935, s. 307). Men-gu..., s. 453. 13 Przewodnictwo sejmem spoczywało w rękach chana Ubasziego, który zaini­ cjował migrację znad Wołgi, po jego śmierci zaś pozostało w jego linii genealo­ gicznej. Torguci wchodzący w skład tego sejmu nazwani zostali „starymi" i dzie­ lili się na 4 ajmaki, których obiegowe nazwy pochodzą od nazw zajmowanych te­ renów. Torguci Char-szar stanowią grupę najliczniejszą (4 choszuny, 54 somony) i mają koczowiska w Tieńszaniu, zwłaszcza w dolinie rzeki I i i . Torguci Chür-charus (2 choszuny, 7 somonów) oraz Tsin-ho (1 choszun, 4 somony) koczują na północ od Tieńszaniu w stronę Tarbagataju. Pozostały ajmak, drugi pod w z g l ę d e m liczeb­ ności (3 choszuny, 14 somonów) zajął okolice Chowog-sair w górach Tarbagataju. Ludność tych czterech ajmaków nazywa się często Torgutami Ili-Tarbagatajskimi. Do sejmu „starych" Torgutów włączono także formalnie małą grupkę (1 somon) znad rzeki Edzijn, która stanowi byłych poddanych Arawdżura (por. przyp. 7). Całkowicie odrębną grupę stanowią Torguci kuku-norscy, którzy jeszcze w X V I wieku odkoczowali z Dżungarii na południowy wschód. Liczą oni 12 choszunów. Prawdopodobnie w okresie późniejszym część ich powróciła do doliny Iii, skąd ok. 1757 r. w y e m i g r o w a ł a na krótko do K a ł m u k ó w . Po powrocie zajęli oni koczowiska podałtajskie. Pozostali Torguci kuku-norscy nigdy nie opuszczali Azji. Ich kon­ takty z Torgutami Sinkiangu były stosunkowo słabe. 1 1 1 2 �121 T O R G U C I MONGOLII gel. U t w o r z y l i oni ajmak z ł o ż o n y z d w u c h o s z u n ó w . Jeden z n i c h z n a j ­ d o w a ł się pod p r z e w o d n i c t w e m C e r e ñ a , k t ó r y o t r z y m a ł t y t u ł wanga, w ł a d c ą drugiego z a ś z o s t a ł Szarchuchen z t y t u ł e m bejse. Ten ostatni b y ł najprawdopodobniej b r a t a n k i e m C e r e ñ a . Poddani obu c h o s z u n ó w n a z y ­ w a n i b y l i T o r g u t a m i „ n o w y m i " albo b u ł g a n - g o l s k i m i ( t e r m i n „ a ł t a j s c y " r o z p o w s z e c h n i ł się w l i t e r a t u r z e rosyjskiej), p r z y c z y m jest bardzo p r a w ­ dopodobne, że o b j ę t o t y m t e r m i n e m r ó w n i e ż nietorguckie n a r o d o w o ś c i , k t ó r e w r a z z Cerenem o p u s z c z a ł y D ż u n g a r i ę i w r a z z n i m p o w r ó c i ł y . W 1773 r . na t e r e n y B u ł g a n u p r z y k o c z o w a ł choszun C h o s z u t ó w z T i e ń szaniu, k t ó r y m k i e r o w a ł a w d o w a po jego w ł a d c y , b ę d ą c a s i o s t r ą Szarchuchena. T r z y w y m i e n i o n e choszuny t w o r z y ł y sejm „ S e r d e c z n i e o d ­ d a n y c h " ( w d o m y ś l e : d w o r o w i cesarskiemu) Czin setgeltijn czuulgan, k i e r o w a n y przez wanga C e r e ñ a . 1 4 Zarysowana w y ż e j sytuacja s t a n o w i ł a r a m y f u n k c j o n o w a n i a s p o ł e c z ­ ności b u ł g a ń s k i e j w naszych czasach. S p o ł e c z n o ś ć ta dzieliła się i dzieli nadal, w ś w i a d o m o ś c i starszego pokolenia, na T o r g u t ó w wanga i T o r ­ g u t ó w beela (co o z n a c z a ł o b y p o d w y ż s z e n i e r a n g i drugiego w ł a d c y w sto­ s u n k u do w y j ś c i o w e g o bejse). Od r o k u 1945 koczuje na terenie B u ł g a n u około 170 r o d z i n p r z y b y ł y c h z C h o w o g - s a i r w Tarbagataju (a w i ę c byłych K a ł m u k ó w ) . Tworzą oni trzecią zasadniczą grupę w strukturze miejscowej. W y s t ę p u j e ponadto jeszcze grupa T a j d ż i j n b ę d ą c a r e z u l t a t e m p o d z i a ł u choszunu bejse-beela na d w a somony. W t e n s p o s ó b T o r g u c i b u ł g a ń s c y d z i e l i l i się w p o c z ą t k a c h X I X w i e k u na 3 somony — w a n g a , bejse ( p ó ź n i e j beela) i t a j d ż i . Ź r ó d ł a z k o ń c a X I X w i e k u m ó w i ą o 5 som o n a c h , co oznacza, że j u ż w ó w c z a s w r a m a c h choszunu wanga w y ­ o d r ę b n i ł y się dodatkowe d w a somony A w d ż i j n i Bagszijn, n o t o w a n e w naszych m a t e r i a ł a c h t e r e n o w y c h . M i m o iż z a c h o w a ł a s i ę p a m i ę ć o n i c h , nie w p ł y n ę ł y one zasadniczo na k o n f i g u r a c j ę g r u p o w ą s p o ł e c z e ń s t w a , w k t ó r y m obecnie w y r ó ż n i a s i ę t r z y g r u p y autochtoniczne: T o r g u t ó w W a n g j i n (w w e r s j i miejscowej O n g i j n , najliczniejsi i p r z o d u j ą c y p r e s t i ż o ­ w o , co jest spadkiem po dawnej h i e r a r c h i i a d m i n i s t r a c y j n e j ) , B e e l i j n (bardziej zasiedziali na obecnym terenie somonu B u ł g a n ) , T a j d ż i j n (grupa n a j u b o ż s z a ) , oraz g r u p ę t o r g u c k i c h p r z y b y s z ó w z Chowog-sair, d a w n y c h K a ł m u k ó w . C h o s z u t ó w n a l e ż a ł o b y u z n a ć r ó w n i e ż za g r u p ę autochtonicz15 1 6 1 4 Dotyczyłoby to przede wszystkim Chojtów i Derbetów, gdyż Choszuci, k t ó ­ rzy towarzyszyli Cerenowi, powrócili do Sinkiangu bez zmiany etnonimu (por. Men-gu..., s. 147-148, 156). Polskie nazewnictwo geograficzne proponuje pisownię Hebukesaier rosyjskie zaś Kobuk-saur, my jednak będziemy używali pisowni fonetycznie najbliższej ory­ ginalnej. G o n g o r, op. cii., s. 47, przypuszcza, że jest to pomyłka wynikająca z zali­ czenia do Torgutów dwu somonów choszuckich. Choszuci jednak nie tworzyli dwu somonów, co byłoby warunkiem arytmetycznej prawidłowości wnioskowania. Po­ nadto miejscowa ludność wyraźnie odróżnia 5 somonów torguckich od somonu Choszutów. 1 5 1 6 �122 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z n ą w t y m s a m y m sensie, w j a k i m a u t o c h t o n i c z n y m i są b u ł g a ń s c y T o r g u c i . Pastwiska p o d a ł t a j s k i e zajęli oni b o w i e m w t y m s a m y m m n i e j w i ę c e j czasie, to znaczy w latach 70-tych X V I I I w i e k u , j a k k o l w i e k p ó ź n i e j przez k i l k a lat koczowali na terenach p o ł o ż o n y c h bardziej na p ó ł n o c . S t o p i e ń o d r ę b n o ś c i C h o s z u t ó w od c a ł e g o w y m i e n i o n e g o z e s p o ł u nie w y d a j e s i ę p r z e k r a c z a ć o d r ę b n o ś c i w y s t ę p u j ą c y c h w e w n ą t r z z e s p o ł u , co sprawia, iż n i e k i e d y zaciera się poczucie obcości samego e t n o n i m u , s p r o w a d z a j ą c go do r z ę d u p o z o s t a ł y c h w y r ó ż n i e ń g r u p o w y c h . P o w y ż s z e u w a g i nie w y c z e r p u j ą b y n a j m n i e j p r o b l e m u h i s t o r i i T o r g u ­ t ó w . I s t n i e j ą c e ź r ó d ł a u m o ż l i w i a j ą d o k ł a d n i e j s z e jego przedstawienie, co w y d a j e się potrzebne w k o n t e k ś c i e s ł a b o d o t ą d opracowanej h i s t o r i i w s z y s t k i c h O j r a t ó w . N a s z y m celem b y ł o wskazanie na t r z y k w e s t i e o n i e w ą t p l i w y m znaczeniu dla b a d a ń etnograficznych. Po pierwsze, w i e l k a r u c h l i w o ś ć przestrzenna T o r g u t ó w nie m a j ą c a , j a k się wydaje, o d p o w i e d n i k ó w u n o w o ż y t n y c h M o n g o ł ó w wschodnich. R u c h l i w o ś ć ta, na poziomie w y ż s z y m n i ż z w y k ł e gospodarcze koczowanie pasterzy — n a z w i j m y go poziomem p o l i t y c z n y m , w i n n a z n a l e ź ć odbicie w k u l t u r z e . N a l e ż a ł o b y zatem p o s z u k i w a ć ideologicznych u z a s a d n i e ń r u c h l i w o ś c i , jej e w e n t u a l n y c h k u l t u r o t w ó r c z y c h k o n s e k w e n c j i (tak w za­ kresie zmiany, j a k t e ż p e t r y f i k a c j i l u b t w o r z e n i a i n s t y t u c j i ) oraz mecha­ n i z m ó w przystosowawczych. Z p u n k t u widzenia h i s t o r i i s p o ł e c z n e j w a ż n e b y ł o b y o k r e ś l e n i e o ś r o d k ó w i n i c j a t y w y , s p o s o b ó w przekazywania i n f o r ­ m a c j i i stopnia swobody decyzji, z w ł a s z c z a p r z y p o d e j m o w a n i u m i g r a c j i przez część zainteresowanej s p o ł e c z n o ś c i . Po drugie, w e w n ę t r z n e z r ó ż n i c o w a n i e badanego z e s p o ł u w y w o d z ą c e się z f e u d a l n y c h p o d z i a ł ó w a d m i n i s t r a c y j n y c h ( t r z y g r u p y odpowiada­ j ą c e d a w n y m somonom t o r g u c k i m ) . S p o ł e c z n e i k u l t u r o w e konsekwencje t a k i c h p o d z i a ł ó w u l u d ó w pasterskich nie s ą dobrze zbadane, c h o c i a ż k r y j ą one i n t e r e s u j ą c e m o ż l i w o ś c i i n t e r p r e t a c y j n e . Po trzecie, stosunek badanego z e s p o ł u do ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o z ł o ­ ż o n e g o z T o r g u t ó w o o d m i e n n y c h losach historycznych, z i n n y c h n a r o ­ d o w o ś c i ojrackich, z M o n g o ł ó w Chalcha, wreszcie z l u d ó w obcych etnicz­ nie i k u l t u r a l n i e . K r y t e r i a z r ó ż n i c o w a n i a , s p o s ó b s a m o o k r e ś l e n i a , ustale­ nie stosunku do g r u p obcych oraz w z g l ę d n y c h odległości s p o ł e c z n y c h w r a m a c h tego e t n o - u n i w e r s u m w i n n y s t a ć się t u ł a t w i e j u c h w y t n e n i ż w p r z y p a d k u s p o ł e c z n o ś c i bardziej k o h e r e n t n y c h , o rzadszej sieci w i ę z i w y c h o d z ą c y c h na z e w n ą t r z g r u p y . S z c z e g ó l n e o k o l i c z n o ś c i s p r a w i ł y , iż na terenie a ł t a j s k i e g o somonu B u ł g a n z n a l a z ł s i ę z e s p ó ł l u d z k i s p e ł n i a j ą c y w a r u n k i kompetentnego zbioru p o t e n c j a l n y c h i n f o r m a t o r ó w w zakresie w y m i e n i o n y c h k w e s t i i . P o d e j m i e m y obecnie jeden z a s p e k t ó w p r o b l e m u trzeciego, m i a n o ­ w i c i e podstaw s a m o o k r e ś l e n i a i r e l a c j i do i n n y c h g r u p ojrackich, z n o w u ż zresztą w ujęciu historycznym. �123 T O R G U C I MONGOLII E T N O G E N E Z A TORGUTÓW Zagadnienie to nie jest d o t ą d w y j a ś n i o n e . K r o n i k i p r e z e n t u j ą c e ideo­ l o g i ę p r z y w ó d c ó w f e u d a l n y c h w s k a z u j ą na kereickiego Wang-chana l u b c z ł o n k a jego r o d z i n y j a k o p r o t o p l a s t ę l i n i i p a n u j ą c e j . N i e u d a ł o s i ę n a m z n a l e ź ć powszechniejszego odbicia tego w t r a d y c j i l u d o w e j . O r i e n t a c j a p o l i t y c z n a k r o n i k a r z a ma t u istotne znaczenie, g d y ż znany jest przekaz 0 pochodzeniu z a r ó w n o T o r g u t ó w , j a k i samego Czyngis-chana od m a n ­ d ż u r s k i e g o d o m u p a n u j ą c e g o . Jedna z p ó ź n i e j s z y c h genealogii w y w o d z i a r y s t o k r a c j ę t o r g u c k ą od w ł a d c ó w i n d y j s k i c h , co zgodne jest z o g ó l n o m o n g o l s k ą t e n d e n c j ą towarzyszącą umacnianiu się w p ł y w ó w lamaizmu 1 t y m t y l k o s i ę od niej r ó ż n i , że nie adoptuje postaci Czyngisa do k l u c z o ­ w e j l i n i i , lecz konsekwentnie p o d t r z y m u j e obcość w stosunku do C z y n g i s i d ó w . Jednak nawet w tej genealogii w y s t ę p u j e i m i ę W a n g -chana, chociaż w s k a ż o n e j postaci. Badacze mongolscy d o p a t r u j ą s i ę w y s t ę p o w a n i a e t n o n i m u tor gut j u ż w Tajnej historii . Ramstedt przytacza e t y m o l o g i ę l u d o w ą z a n o t o w a n ą u T o r g u t ó w w T i e ń s z a n i u — nazwa m a w y w o d z i ć s i ę od turug-utu „ s z c z u p l i i d ł u d z y " , sam z a ś ogranicza s i ę do wskazania tureckiego ź r ó d ł o s ł o w i a . Ł y t k i n w y j a ś n i a znaczenie n a z w y j a k o „ p r z y c z y n i a j ą c y t r u d ­ n o ś c i " , co t a k ż e m o ż e b y ć e t y m o l o g i ą l u d o w ą . Z k o l e i w naszych m a ­ t e r i a ł a c h t e r e n o w y c h etymologia b u ł g a ń s k a k o j a r z y (chociaż nie w y j a ś n i a ) t e r m i n z n a z w a m i trzech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla tej z i e m i p r z e d m i o ­ t ó w — torcog (czapeczka k o b i e t y z a m ę ż n e j ) , tookun ( b u t y filcowe) i tooroj (drzewo gobijskie): torcog malgataj, tookun gutaltaj, tooroj modtoj torguud. D o ś ć rozpowszechniony w l i t e r a t u r z e jest p o g l ą d , że nazwa w y w o d z i się z w y s t ę p u j ą c e g o w Tajnej historii o k r e ś l e n i a g w a r d i i dziennej C z y n ­ g i s i d ó w , s k ą d niedaleko j u ż do w n i o s k u o genetycznej t o ż s a m o ś c i sub­ s t r á t u ludzkiego tej g w a r d i i oraz p l e m i e n i a T o r g u t ó w . Koncepcja taka ma historyczne analogie i nosi cechy p r a w d o p o d o b i e ń s t w a , ale nie w y ­ kluczone, że p o w s t a ł a ona p ó ź n o j a k o ś r o d e k i n t e g r a c j i d y s y d e n t ó w ojrackich, k t ó r z y p r a g n ę l i p o z o s t a ć na marginesie w a l k i o w ł a d z ę w D ż u n ­ garii. Tezę tę s p r ó b u j e m y u p r a w d o p o d o b n i ć w dalszym ciągu w y w o d u . 1 7 1 8 1S 2 0 2 1 2 2 1 7 Informacja ustna dr. Łuwsanbałdana. Por. wyjątek kroniki przytoczony przez H a s 1 u n d a, op. cit., s. 306. S z a g d a r s ü r e n, op. čit., s. 181. G. I . R a m s t e d t , Etimologija imieni ojrat, [w:] Sbornik w czest 70-letija G. N. Potanina, S-Pietierburg 1909, s. 556. Koresponduje to z przytoczoną przez H a s l u n d a (op. cit, s. 307) z kroniki Torgutów Char-szar etymologią w y w o d z ą c ą etnonim od wyrazu turelluk biyetai „wysokiego wzrostu, wyniośli". Kałmyckije..., s. 50 przyp. Opinię tę powtarzają również G. G. S t r a t a n o v i c h , V . E . E r d n i e v , An analysis of social terms, Moskwa 1964, s. 15 (referat na V I I Międzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie). 1 8 1 9 2 0 21 2 2 �124 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z O T o r g u t a c h po raz p i e r w s z y wspomina k r o n i k a Szara Tudżi wy­ m i e n i a j ą c i c h w ś r ó d i n n y c h l u d ó w ojrackich, z i n y c h z a ś k r o n i k X V I I - w i e c z n y c h czyni to j e d y n i e Erdene Tobczi Sagan Seczena. I n n e k r o n i k i p r z e m i l c z a j ą i c h , n a w e t j e ś l i m ó w i ą o p o z o s t a ł y c h O j r a t a c h . Sam e t n o n i m p o j a w i a się w e d ł u g Z ł a t k i n a dopiero w 1567 г., c z y l i na około 40 lat przed p i e r w s z ą m a s o w ą m i g r a c j ą T o r g u t ó w na t e r e n y Rosji. D a t a ta nie m o ż e b y ć w p r a w d z i e uznana za d o w ó d na p ó ź n e pojawienie się T o r ­ g u t ó w , z tej p r z y c z y n y , że w c z e ś n i e j s z e pisane ź r ó d ł a mongolskie są b a r ­ dzo rzadkie. N i e m n i e j m o ż n a p r z y j ą ć h i p o t e z ę , że sam e t n o n i m jest sto­ sunkowo p ó ź n e g o pochodzenia. I n t e r e s u j ą c e , że najbardziej k o m p e t e n t n a w sprawach ojrackich Szara Tudżi postacie historyczne, znane n a m s k ą d i n ą d j a k o p r z y w ó d c y T o r g u t ó w , i d e n t y f i k u j e j a k o n a l e ż ą c e do omoku ( l i n i i pochodzeniowej) K e r e i t . Z b i e ż n o ś ć z K e r e i t a m i Wang-chana jest oczywista. Z k o l e i Gaban Szaraw, autor o stulecie p ó ź n i e j s z y i n a l e ż ą c y do a r y s t o k r a c j i torguckiej, t w i e r d z i , że część b l i s k i c h p r z o d k ó w Cho O r l ó k a (inicjatora k a ł m u c k i e j migracji) nazywano Machaczin K e r i a t a m i (Kereitami) . T a k p o w a ż n e ź r ó d ł o j a k Men-gu-ju-mu-tsi (z r a c j i d o s t ę p u do nie zachowa­ n y c h j u ż k r o n i k torguckich) t w i e r d z i , że w p r z e c i w i e ń s t w i e do pozos­ t a ł y c h g ł ó w n y c h n a r o d o w o ś c i ojrackich, pochodzenie rodowe T o r g u t ó w ( k o n k r e t n i e j : i c h p r z y w ó d c ó w ) jest n i e z n a n e . M a m y praw o s ą d z i ć , że T o r g u t o m z a l e ż a ł o na u z n a n i u i c h p e ł n e j p r z y ­ n a l e ż n o ś c i do etnosu mongolskiego, czemu p r z e s z k a d z a ł a kereicka t r a ­ dycja. (Do dziś jeszcze istnieje n i e p e w n o ś ć , czy K e r e i c i b y l i l u d e m m o n ­ golskim, czy t e ż t u r e c k i m ) . W y r a z e m tego pragnienia jest p o d k r e ś l e n i e przez Gaban Szarawa, ż e „ T o r g u c i autentycznie [pochodzą] z r o d u o j rackiego" . Z k o l e i a r y s t o k r a t a choszucki, jeszcze w p o c z ą t k a c h X I X w i e ­ k u k o n t y n u u j e — j a k się w y d a j e — o p i n i ę p r z e c i w s t a w n ą , iż „ T o r g u c i 2 3 ы 2 5 26 r 2 7 2 3 Z ł a t к i n, op. cit, s. 72. Dotyczy to Mergen-Tumenego, inicjatora przyjęcia lamaizmu przez Ojratów, niewątpliwego Torguta i kuzyna 2-go stopnia innego przywódcy torguckiego Cho Orlóka, który prowadził migrację nad Wołgę. Por. Szara Tudżi, mongolskaja leto­ pis XVII wieka, Moskwa 1957, s. 169. Chodzi o pięciu młodszych braci dziada Cho Orlóka, G a b a n Szaraw, op. cit., s. 141. Torgucka linia rządząca niewątpliwie traktowała owych Machaczin Keriatów jako bliskich k r e w n i a k ó w (por. tamże, s. 154). Nie jest wykluczone, że „Machaczin" jest pomocniczym etnonimem wyróżniającym linię boczną od głównej linii Kereit (bez przymiotnika) reprezentowanej zgodnie z zasadą senioratu przez starszych braci znanych jako rządząca linia torgucka. S p r a w ę komplikuje fakt, że etnonim ma charakter patronimiczny, przodek zaś imieniem Machaczi był (w prze­ ciwieństwie do sugestii Gaban Szarawa) pradziadem w prostej linii Cho Orlóka, co wskazywałoby, że to g ł ó w n a linia arystokracji torguckiej zrezygnowała z etnonimu Kereit, który zresztą rzeczywiście przestał być stosowany. (O Machaczim wspominają jedynie genealogie wykorzystane w dwu, skądinąd bardzo kompeten­ tnych źródłach, Szara Tudżi..., s. 160 i Men-gu..., s. 133.) 2 4 2 5 2 <¡ Men-gu..., s. 115, 133. G a b a n S z a r a w , op. cit, 2 7 s. 140. �125 T O R G U C I MONGOLII 2 8 p r z y ł ą c z y l i się do O j r a t ó w " . N i e b y ł o b y zatem nic dziwnego w t y m , ż e część a m b i t n i e j s z y c h K e r e i t ó w o d r z u c i ł a t ę n a z w ę p o s ł u g u j ą c się p a t r o n i m e m Machaczin l u b p r z y j m u j ą c n a z w ę T o r g u t , b y ć m o ż e z i n s p i ­ r a c j i Tajnej historii, czy z b l i ż o n e g o do n i e j ź r ó d ł a . Ten ostatni e t n o n i m u t w i e r d z i ł s i ę z czasem w p r a k t y c e s p o ł e c z n e j , K e r e i t z a ś p o z o s t a ł w po­ staci n a z w y jednego z r o d ó w t o r g u c k i c h (ale w y s t ę p u j e t e ż w tej f u n k c j i u i n n y c h l u d ó w ) . W e d ł u g i n f o r m a c j i Ramstedta Torguci S i n k i a n g u m i e l i zachować p a m i ę ć o t y m , jakoby kilkakrotnie zmieniali n a z w ę . 2 B 3 0 Sugerowana t u zmiana m i a ł a j e d n a k szersze, n i ż t y l k o t e r m i n o l o g i c z ­ ne, znaczenie. T o w a r z y s z y ł a jej t a k ż e , j a k s i ę w y d a j e , zmiana s y m b o ­ licznej f u n k c j i e t n o n i m u . Przypuszczalnie K e r e i t o d n o s i ł o się jeszcze (zgodnie ze ś r e d n i o w i e c z n ą t r a d y c j ą r o d o w ą , k t ó r ą w Szara Tudżi s z c z ą t ­ k o w o reprezentuje o k r e ś l e n i e omok) do c z ł o n k ó w l i n i i a r y s t o k r a t y c z n e j , a w i ę c l i n e a ż u w y w o d z ą c e g o s i ę od o k r e ś l o n e g o protoplasty. K i e d y z a ś w w i e k u X V I O j r a c i poczęli t w o r z y ć p l u r a l i s t y c z n e s p o ł e c z e ń s t w o p o l i ­ tyczne z ł o ż o n e z m n i e j l u b bardziej n i e z a l e ż n y c h u d z i a ł ó w f e u d a l n y c h ułusów, k r y t e r i u m r e k r u t a c j i s p o ł e c z n o ś c i takiego ułusu nie b y ł o j u ż krewniacze, c h o c i a ż u O j r a t ó w d ł u ż e j n i ż u C h a ł c h a s ó w z a c h o w a ł y się g r u p y o cechach r o d u . K r y t e r i u m t y m b y ł a s o l i d a r n o ś ć g r u p y zorganizo­ w a n e j na zasadach w s p ó l n o t y interesu, k t ó r a integrowana b y ł a ś r o d k a m i e k o n o m i c z n y m i i p r z y m u s u zbrojnego. K i e r o w a ł a n i ą rodzina a r y s t o k r a ­ tyczna n a l e ż ą c a do l i n e a ż u o o k r e ś l o n e j nazwie, n a z w ą z a ś ułusu, sym­ b o l e m i n t e g r u j ą c y m poddanych w o k ó ł w ł a d c y , m o g ł a b y ć w ł a ś n i e nazwa jego l i n e a ż u l u b t e ż z u p e ł n i e inna, u t w o r z o n a dla tego celu. W y d a j e się, że t a k i m o g ó l n o s p o ł e c z n y m czy p o l i t y c z n y m e t n o n i m e m b y ł „ T o r g u t " Nie b y ł to też, j a k się w y d a j e , przypadek izolowany. Podobnie m o ż n a interpretować relację między terminami Udżeit — Choszut oraz Czoros — D ż u n g a r i Czoros — Derbet. N i e m n i e j przypadek T o r g u t ó w z jednego p u n k t u widzenia w y d a j e się s z c z e g ó l n y . O t ó ż jest bardzo prawdopodobne, że w s p ó l n o t a i n t e r e s ó w , k t ó r a ex definitione miała i n t e g r o w a ć ułus t o r g u c k i , p o l e g a ł a na opozycji wobec idei p a ń s t w a d ż u n g a r s k i e g o . W procesie f o r m o w a n i a się n a r o d o w o ś c i k l u c z o w ą r o l ę o d e g r a ł p r o g r a m p o l i t y c z n y o d w o ł u j ą c y się do t r a d y c j i rozdrobnienia feudalnego ( j a k k o l w i e k b y paradoksalnie t a k i wniosek nie b r z m i a ł ) . P r z y ­ puszczenie to m o ż n a b u d o w a ć na w y j ą t k o w o k o n s e k w e n t n e j polityce se­ p a r o w a n i a się T o r g u t ó w od w ł a d z y centralnej, t y m bardziej z r e s z t ą k o n ­ sekwentnego, i m bardziej Torguci r o ś l i w siłę, co oznacza p o w i ę k s z a n i e się i c h l i c z e b n o ś c i w s k u t e k n a p ł y w u n o w y c h z w o l e n n i k ó w i c h izolacjonistycznej p l a t f o r m y politycznej. 31 2 8 В a t u r - U b u s z i, op. cit., s. 26. " G i u m m - G r z y m a j ! o , op. cit., s. 188-189 przyp. R a m s t e d t , op. cit., s. 556. Według Szara Tudżi, s. 169, przywódca Choszutów Bajbagas należał do amo­ ku Udżeit. 3 0 3 1 �126 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Tworzenie n a r o d o w o ś c i w r a m a c h politycznej j e d n o ś c i ułusu wyma­ g a ł o k u l t y w o w a n i a tej j e d n o ś c i , c z y l i d ł u ż s z e j stabilizacji. P o n i e w a ż j e d ­ n a k ułusy p o w s t a w a ł y w w y n i k u d z i a ł a ń spontanicznych, l i n i e p o d z i a ł ó w u t r w a l i ł y p o c z ą t k o w ą m o z a i k ę . Czytelna jest ona z l i s t y nazw r o d o ­ w y c h w s k ł a d z i e p o s z c z e g ó l n y c h n a r o d o w o ś c i . T y t u ł e m p r z y k ł a d u po­ s ł u ż m y się l i s t ą r o d ó w n o t o w a n y c h u T o r g u t ó w i C h o s z u t ó w a ł t a j s k i c h oraz T o r g u t ó w Chowog-sair. W y s t ę p u j e w n i c h co n a j m n i e j 5 r o d ó w 0 nazwach i d e n t y c z n y c h z e t n o n i m a m i ułusów czy n a r o d o w o ś c i f u n k c j o ­ n u j ą c y c h samodzielnie w n o w s z y m okresie (Bagatuud, Barga, C h a t a m u u d , Chojt, C h u s z u u t ) . Ponadto w d w u w y p a d k a c h w y s t ę p u j e z b i e ż n o ś ć nazw r o d o w y c h u C h o s z u t ó w i T o r g u t ó w ( C h o t t u u d i Szarnuut). Z k o l e i , dla p o d k r e ś l e n i a s p o n t a n i c z n o ś c i procesu f o r m o w a n i a się n a r o d o w o ś c i trzeba w s k a z a ć na r ó ż n i c e w y s t ę p u j ą c e m i ę d z y a ł t a j s k ą i t a r b a g a t a j s k ą g a ł ę z i a m i T o r g u t ó w . O t ó ż na 19 r ó ż n y c h nazw r o d o w y c h w y s t ę p u j ą ­ c y c h w obu grupach razem w z i ę t y c h , t y l k o 2 są w s p ó l n e (Chuszuut 32 3 3 1 M e r k i t ) . Jest to d o k ł a d n i e t a k i sam w s k a ź n i k z b i e ż n o ś c i , j a k i w y ­ s t ę p u j e m i ę d z y Choszutami i T o r g u t a m i a ł t a j s k i m i . Z a t e m s t o p i e ń z r ó ż ­ nicowania w ramach tej samej n a r o d o w o ś c i m o ż e b y ć t a k i sam j a k poza jej granicami. S ą to o c z y w i ś c i e t y l k o formalne k r y t e r i a z r ó ż n i c o w a n i a , k u l t u r o w e m o g ą d a ć obraz odmienny. P r z e m a w i a j ą one jednak silnie na rzecz w n i o s k u o p o c z ą t k o w y m chaosie c h a r a k t e r y z u j ą c y m f o r m o w a n i e s i ę n a r o d o w o ś c i na etapie z w i ą z k ó w p o l i t y c z n y c h oraz na rzecz tezy, że d o ­ piero stabilizacja polityczna, p o c z y n a j ą c od X V I I w i e k u d a ł a m o ż l i ­ w o ś ć tworzenia się stosunkowo s t a ł y c h i j e d n o r o d n y c h s p o ł e c z n o ś c i j a k o d e s y g n a t ó w i s t n i e j ą c y c h e t n o n i m ó w . P o n i e w a ż jednak stabilizacja ta n i e b y ł a t r w a ł a , proces b y ł k o n t y n u o w a n y , c h o ć w z w o l n i o n y m tempie. Jest p r z e c i e ż znamienny b r a k p e w n o ś c i , czy Derbeci i Chojci, k t ó r z y ok. 1757 r. u c i e k l i z D ż u n g a r i i w r a z z T o r g u t a m i C e r e ñ a , p o w r ó c i l i j a k o Torguci, czy t e ż oddzielnie . Podobnie K a ł m u c y pod w o d z ą Ubasziego, k t ó r z y nad W o ł g ą s k ł a d a l i się p r ó c z T o r g u t ó w co n a j m n i e j z C h o s z u t ó w oraz D e r b e t ó w , osiedleni zostali w S i n k i a n g u j a k o Torguci, ź r ó d ł a z a ś m a n d ż u r s k i e nie w s p o m i n a j ą nic o o d r ę b n y c h r o z w i ą z a n i a c h a d m i n i s t r a ­ c y j n y c h dla i n n y c h n a r o d o w o ś c i . 3 4 W y d a j e się zatem, że nie m o ż n a obecnie d a ć precyzyjnej odpowiedzi na pytanie o etniczne k o m p o n e n t y procesu etnogenezy T o r g u t ó w , poza wskazaniem, że b y ł y to r ó ż n e g r u p y O j r a t ó w . W y d a j e się jednak n i e 3 2 Bagatuud, ród choszucki i zarazem omok ojracki poświadczony w Szara Tudżi. Chadamuud, ród choszucki i zarazem lud wymieniony przez Batur-Ubus z i (op. cit., s. 47) w jednym rzędzie z Choszutami i Chojtami. Chuszuut, ród torgucki jednobrzmiący z etnonimem Choszut. Opieram się na porównaniu własnych materiałów terenowych z informacja­ mi Potanina i Władimircowa. T a druga ewentualność nie oznacza jednak zachowania odrębności, gdyż nie ma żadnego śladu ich samodzielnego istnienia wśród azjatyckich Ojratów (por. przyp. 14). Jeśli zatem powrócili, to tylko w składzie Torgutów albo Choszutów 3 3 3 4 �.127 T O R G U C I MONGOLII m a l pewne, że proces t e n r o z p o c z ą ł się n i e w i e l e w c z e ś n i e j n i ż w w i e ­ k u X V I , nie z a ś w czasach f u n k c j o n o w a n i a dziennej g w a r d i i C z y n g i s i d ó w . Wskazanie p r o p o r c j i u d z i a ł u p o s z c z e g ó l n y c h n a r o d o w o ś c i o j r a c k i c h w et­ nogenezie T o r g u t ó w m u s i a ł o b y p o d l e g a ć o d r ę b n e m u p o s t ę p o w a n i u do­ w o d o w e m u dla k a ż d e j n i e m a l z 7 i c h g r u p t e r y t o r i a l n y c h ( p o m i j a j ą c K a ł m u k ó w ) . D z i e l i je b o w i e m nie t y l k o p r z e s t r z e ń , lecz t a k ż e koleje l o ­ s ó w , kompozycja r o d ó w oraz odmienne stosunki z s ą s i a d a m i . W y s t a r c z y p o w i e d z i e ć , że t y l k o w ostatnich d w u stuleciach T o r g u c i a ł t a j s c y w s p ó ł ­ ż y l i bardzo blisko (ze znamionami a k u l t u r a c j i ) z s ą s i e d n i m i Choszutami, u t r z y m y w a l i t e ż ścisłe z w i ą z k i z Zachczinami i U r i a n c h a j a m i . P o z o s t a ł e g r u p y t o r g u c k i e w s p ó ł ż y ł y bliżej — p r ó c z C h o s z u t ó w — r ó w n i e ż z E l e t a m i , D e r b e t a m i a t a k ż e Czacharami. P ó ł n o c n i Torguci s ą s i a d o w a l i z Kazacha­ m i , p o ł u d n i o w i z a ś m i ę d z y i n n y m i z U j g u r a m i , co r ó w n i e ż nie p o z o s t a ł o bez w p ł y w u na pewne dziedziny k u l t u r y . Towarzyszy t e m u t a k ż e silne z r ó ż n i c o w a n i e antropologiczne wykazane przez I w a n o w s k i e g o . 35 Przedstawiony p o w y ż e j wniosek o pochodzeniu T o r g u t ó w nie p o j a w i a się po raz pierwszy. S f o r m u ł o w a ł go j u ż G r u m m - G r z y m a j ł o , ogranicza­ j ą c w p r a w d z i e proces etnogenezy do ś r e d n i o w i e c z a . W e d ł u g jego o p i n i i T o r g u c i to „ g r u p a narodowa p o w s t a ł a w epoce mongolskiej z f r a g m e n t ó w r o z l i c z n y c h n a r o d o w o ś c i " . Ś w i a d o m i go są t a k ż e Ojraci, k t ó r z y nazy­ w a j ą T o r g u t ó w cochor, c z y l i „ p s t r y m i , z r ó ż n i c o w a n y m i " . Co w i ę c e j , ś w i a d o m o ś ć ta nie obca jest s a m y m T o r g u t o m , k t ó r z y zgodnie z z a s a d ą socjocentryzmu p r z y m i o t n i k i e m cochor o b d a r z a j ą i n n ą g r u p ę t o r g u c k ą , z a ś dżinken „ p r a w d z i w y , a u t e n t y c z n y " o d n o s z ą do w ł a s n e j . 3 6 3 7 3 8 W ź r ó d ł a c h nie z n a j d u j e m y b e z p o ś r e d n i c h s t w i e r d z e ń o w y p a d k a c h zlania się T o r g u t ó w z i n n y m i n a r o d o w o ś c i a m i o j r a c k i m i . N a t r a f i a m y jednak na w s k a z ó w k i , że n i e j e d n o k r o t n i e i s t n i a ł y po t e m u s p r z y j a j ą c e w a r u n k i . Tak w i ę c część T o r g u t ó w k u k u - n o r s k i c h w c h o d z i ł a w s k ł a d choszunu C h o s z u t ó w i celem przerwania tego stanu rzeczy g r o ż ą c e g o a s y m i l a c j ą , z d e c y d o w a ł a się na uznanie z w i e r z c h n i c t w a c h i ń s k i e g o uzys­ k u j ą c mecenat dla o d r ę b n o ś c i a d m i n i s t r a c y j n e j . D o k ł a d n i e n i e m a l o d w r o t n a sytuacja w y s t ą p i ł a w B u ł g a n i e z a g r a ż a j ą c i n t e g r a l n o ś c i Cho­ s z u t ó w , k t ó r z y j a k o p ó ł somonu w c h o d z i l i w s k ł a d choszunu torguckiego beela Szarchuchena. K i e d y z w i ą z e k ten zaczął n a r u s z a ć interesy Cho­ s z u t ó w , u z y s k a l i o n i z g o d ę w ł a d z m a n d ż u r s k i c h na opuszczenie t e r y t o r i u m B u ł g a n u pod pretekstem o k r u c i e ń s t w p o p e ł n i a n y c h przez beela. Po­ w r ó c i l i do B u ł g a n u dopiero, gdy u z y s k a l i m o ż l i w o ś ć u f o r m o w a n i a od3 9 3 5 Opieram się na relacji przekazanej przez G r u m m - G r z y m a j ł ę , op. cit., s. 185. 36 Tamże, s. 186. Tamże. Zanotowane przez naszą ekspedycję Torgutami ałtajskimi i chowog-sairskimi. Men-gu..., s. 133. 37 3 8 39 we wzajemnych relacjach pomiędzy �128 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z 40 r ę b n e g o c h o s z u n u . O Choszutach z Char-szar i n t e g r u j ą c y c h się z t a m ­ t e j s z y m i T o r g u t a m i , p r z y n a j m n i e j w f o r m i e w s p ó l n e j organizacji w o j s k o ­ w e j , pisze H a s l u n d . M i m o iż nie m o ż e m y p r z y t o c z y ć k o n k r e t n y c h p r z y ­ k ł a d ó w d e f i n i t y w n e j asymilacji, o i c h i s t n i e n i u ś w i a d c z y k o m p o z y c j a r o d o w a p o s z c z e g ó l n y c h n a r o d o w o ś c i o j r a c k i c h oraz historia E l e t ó w , k t ó ­ r z y u f o r m o w a l i się p ó ź n i e j od T o r g u t ó w , w c h ł a n i a j ą c stopniowo r ó ż n e grupy, zwłaszcza zaś D ż u n g a r ó w . 4 1 K U L T U R A A D Z I E J E SPOŁECZNE P r o p o n u j ą c w y ż e j uznanie tezy, iż n a r o d o w o ś ć torgucka r o z w i n ę ł a się i u m o c n i ł a w X V I w i e k u j a k o o ś r o d e k d y s y d e n t ó w wobec n o w y c h tendencji p o l i t y c z n y c h l u b raczej z w o l e n n i k ó w status quo, przyjąłem p o g l ą d , że T o r g u c i nie m i e l i a m b i c j i p o l i t y c z n y c h i pozostawali na uboczu w a l k i o p r z y w ó d z t w o w ś r ó d O j r a t ó w , k t ó r a t o c z y ł a s i ę g ł ó w n i e m i ę d z y Czorosami i Choszutami. Dlatego t e ż o p u ś c i l i D ż u n g a r i ę p r z e ­ k s z t a ł c a j ą c ą się z r e p u b l i k i u d z i e l n y c h p a n o w a ń w centralistycznie r z ą ­ dzony chanat. Paradoksalnie, owo d ą ż e n i e do p a r t y k u l a r y z m u m i a ł o s p r a w i ć , ż e T o r g u c i u t w o r z y l i o r g a n i z m p o l i t y c z n y nad W o ł g ą i k i e r o ­ w a l i n i m jako p r z y w ó d c y K a ł m u k ó w . W i e m y t e ż , ż e u t r z y m y w a l i a k t y w ­ ne k o n t a k t y z r e s z t ą O j r a t ó w . J e ś l i z p o w y ż s z e g o zechcemy w y c i ą g n ą ć wniosek, że c e c h ą T o r g u t ó w jest pragnienie pozostawania na p e r y f e r i a c h w stosunku do o ś r o d k a p r e z e n t u j ą c e g o d y n a m i k ę r o z w o j o w ą , to i c h w s p ó ł c z e s n e p o ł o ż e n i e , za­ r ó w n o w M o n g o l i i , j a k t e ż w S i n k i a n g u czy s ą s i a d u j ą c y c h z n i m p r o ­ w i n c j a c h C h i n , z d a w a ł o b y s i ę to p o t w i e r d z a ć . K o n t y n u o w a n y jest j e d n o ­ c z e ś n i e paradoks a k t y w n e g o m a r g i n a l i z m u , k t ó r e to p o j ę c i e s t o s u j ę na oznaczenie odrzucenia z a ś c i a n k o w o ś c i i uczestniczenia z dystansu w w a ż ­ n y c h w y d a r z e n i a c h . P o d a ł t a j s k i , g ł ę b o k o k r e s o w y somon t o r g u c k i , m ó g ł ­ b y b y ć p o k a z o w y m p r z y k ł a d e m p o z y t y w n y c h z m i a n z a c h o d z ą c y c h obec­ nie w M o n g o l i i . W y s t a r c z y w s p o m n i e ć w i e l k ą b a d a w c z ą s t a c j ę sadown i c z o - o g r o d n i c z ą ( j e d n ą z czterech w k r a j u ) , d z i ę k i k t ó r e j B u ł g a n z y s k a ł s ł a w ę oazy; r o l n i c t w o — w p r a w d z i e o d a w n e j t r a d y c j i — lecz w s p ó ł ­ c z e ś n i e sprawnie zorganizowane i p o s ł u g u j ą c e się m a s z y n a m i ; p r z e m y s ł t e r e n o w y na s k a l ę w i ę k s z ą n i ż w i n n y c h znanych n a m somonach; w r e s z ­ cie urbanistyczne planowanie c e n t r u m somonowego. Somon s p r a w i a w r a ­ ż e n i e bogatego i wszechstronnie w y k o r z y s t u j ą c e g o m o ż l i w o ś c i awansu, jakie s t w o r z y ł o p a ń s t w o . K o n t r a s t u j e to z a r ó w n o z p r z e s z ł o ś c i ą , j a k t e ż ze w s p ó ł c z e ś n i e u k s z t a ł ­ t o w a n y m m o d e l e m z m i a n y k u l t u r o w e j . P i e r w s z y k o n t r a s t sprowadza s i ę do prostej opozycji: dostatek — u b ó s t w o . P r z e ł o m w i e k ó w X I X i X X 40 4 1 Tamże, s. 156. H a s l u n d , op. cit., s. 220. �129 T O R G U C I MONGOLII c h a r a k t e r y z o w a ł się w e d ł u g s ł ó w G r u m m - G r z y m a j ł y oraz naszych i n ­ f o r m a t o r ó w k a t a s t r o f a l n y m p o ł o ż e n i e m gospodarczym, k t ó r e z m u s i ł o a d ­ m i n i s t r a c j ę c h i ń s k ą do u l g p o d a t k o w y c h , z z w ł a s z c z a zniesienia u c i ą ż l i w e j s ł u ż b y p o c z t o w e j . D l a b e z p o ś r e d n i e g o obserwatora oczywista jest r a d y k a l n a zmiana s y t u a c j i , p r z y n a j m n i e j w s k a l i o g ó l n e j , jeśli nie w s z y s t k i c h jednostek. D r u g i k o n t r a s t dotyczy k o n s e k w e n c j i z m i a n m o d e r n i z a c y j n y c h d l a miejsca k u l t u r y t r a d y c y j n e j w systemie w a r t o ś c i . W w i e l u rejonach k r a j u notuje się drastyczny spadek a u t o r y t e t u w a r t o ś c i t r a d y c y j n y c h , k t ó r e — z p e w n y m i w y j ą t k a m i — p o j m u j e się jako s t o j ą c e w sprzecz­ ności z procesem w s p ó ł c z e s n y c h przemian, co odbija się t a k ż e na sto­ sunkach m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i p o k o l e n i a m i . W p r z y p a d k u T o r g u t ó w nie s t w i e r d z i l i ś m y pojawienia s i ę t a k i e j opozycji, co nie oznacza, że t r a d y c y j n a k u l t u r a f u n k c j o n u j e t a m w niezmienionej postaci. Z m i a n y w ś w i a d o m o ś c i s p r a w i ł y , że s t r a c i ł a ona s w ą f u n k c j o n a l n o ś ć , jednak pa­ m i ę ć o n i e j akceptowana jest jako element o k r e ś l e n i a w ł a s n e j t o ż s a ­ m o ś c i g r u p o w e j . W tej sytuacji nie dochodzi do zerwania ciągłości prze­ kazu k u l t u r o w e g o , ani t e ż do przerwania k o n t a k t u m i ę d z y p o k o l e n i a m i . 42 P o j a w i ć się m o ż e pytanie o s t o p i e ń z a c h o w a w c z o ś c i k u l t u r y t o r g u c k i e j . N a l e ż a ł o b y s t w i e r d z i ć , że najprawdopodobniej nie s p r a w d z ą s i ę oczekiwania G r u m m - G r z y m a j ł y , k t ó r y p i s a ł : „Ałtajcy (tzn. Torguci ałtajscy) winni reprezentować inny stopień bytowania niż ich współplemieńcy, którzy oddzielili się od nich w pierwszej połowie X V I I wieku, ponieważ będąc grupą poddaną mniejszym w p ł y w o m obcym e w o l u o w a ł a słabiej i w mniejszym stopniu podlegała przekształceniom, winna też zachować bardziej pierwotne, podstawowe cechy życia społecznego..." 4 3 F a k t e m jest, że s p o t k a l i ś m y się z ż y w ą jeszcze p a m i ę c i ą o w i e l u cechach k u l t u r y t r a d y c y j n e j , k t ó r e w ś r ó d C h a ł c h a s ó w nie t y l k o p r z e s t a ł y f u n k c j o n o w a ć , lecz n a w e t nie w c h o d z ą j u ż do zasobu w i e d z y o w ł a s n e j p r z e s z ł o ś c i . D o t y c z y to przede w s z y s t k i m sfery w i e r z e n i o w e j , a p r z y ­ czyna t k w i chyba w znacznie s ł a b s z y m o d d z i a ł y w a n i u l a m a i z m u , k t ó r y nie zdołał z n i s z c z y ć p e w n y c h p r a k t y k n a l e ż ą c y c h do etapu w c z e ś n i e j ­ szego. Natomiast p o r ó w n a n i e , k t ó r e s u g e r o w a ł G r u m m - G r z y m a j ł o , to znaczy z i n n y m i g r u p a m i t o r g u c k i m i , nie d a ł o b y przypuszczalnie spo­ dziewanego p r z e z e ń obrazu. N a podstawie w s t ę p n e g o zestawienia T o r ­ g u t ó w m i e j s c o w y c h z chowog-sairskimi m o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że w ł a ś n i e t y m o s t a t n i m n a l e ż a ł o b y p r z y p i s a ć w i ę k s z ą z a c h o w a w c z o ś ć , t a k w za­ kresie s t r o j u , uczesania i o b r z ę d o w o ś c i ( p r z y n a j m n i e j w e d ł u g s t a n u bez­ p o ś r e d n i o po i c h p r z y b y c i u pod A ł t a j ) . N i e m n i e j w jednej w a ż n e j dziedzinie T o r g u c i b u ł g a ń s c y zachowali, wprawdzie już tylko pamięć interesującego kompleksu obrzędowego, k t ó r y w y d a j e s i ę m i e ć z r e s z t ą znacznie szerszy geograficznie zasięg, j a k 4 2 43 Grumm-Grzymajło, Tamże, s. 193-194. 9 — Etnografia Polska, t. X X I , z. 1 op. cit., s. 194. �130 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z k o l w i e k w ł a ś n i e b y l i K a ł m u c y u t r a c i l i go. M a m t u na m y ś l i f u n k c j ę o b r z ę d u weselnego p o l e g a j ą c ą na s y m b o l i c z n y m o d t w a r z a n i u wczesnego s t a d i u m procesu f o r m a t y w n e g o s p o ł e c z e ń s t w a i jego k u l t u r y . J e ś l i u i n ­ n y c h l u d ó w Ś r o d k o w e j A z j i c e n t r a l n y m p u n k t e m o b r z ę d u weselnego b ę d z i e inscenizacja bohaterskich w y d a r z e ń historycznych, to u T o r g u t ó w w y d a j e się n i m b y ć demonstracja c y k l u ewolucyjnego domostwa. (Nie b y ł to w p r a w d z i e w ą t e k eksponowany, t k w i ł on niejako w t l e o b r z ę d u , j a k k o l w i e k b y ł o b o w i ą z k o w y ) . N o w o p o w s t a j ą c a rodzina m i a ł a o b o w i ą z e k r o z p o c z y n a ć ż y c i e w dżołom — pomieszczeniu b ę d ą c y m p r y m i t y w n i e j szą f o r m ą j u r t y (pozbawionej p i o n o w y c h ścian), w k t ó r y m stawiano dodatko­ w o rosochaty maszt s y m b o l i z u j ą c y jeszcze w c z e ś n i e j s z ą f o r m ą domos­ t w a — s z a ł a s . Ognisko domowe i n i c j o w a n o p o m i ę d z y k a m i e n i a m i p o d ­ t r z y m u j ą c y m i kocioł. Ta demonstracja filogenezy domostwa, a p o ś r e d n i o i r o d z i n y , t r w a ł a przez czas o b r z ę d u weselnego jedynie, m i a ł a w i ę c cha­ r a k t e r r y t u a ł u . K w a l i f i k a c j i tej nie zmienia fakt, że w p r z e s z ł o ś c i bar­ dzo w i e l e r o d z i n z p o w o d u u b ó s t w a k o n t y n u o w a ł o ż y c i e w dżołomie przez czas d ł u ż s z y . J e ś l i jednak o d p a d a ł y ograniczenia materialne, w ó w ­ czas nowa j u r t a , o m o ż l i w i e w y s o k i m standarcie, o c z e k i w a ł a z a k o ń c z e n i a o b r z ę d u p o w t a r z a j ą c e g o j e j c y k l r o z w o j o w y , b y p r z e j ą ć swe f u n k c j e . W t e n s p o s ó b s p o ł e c z e ń s t w o o d n a w i a j ą c e s i ę biologicznie przez zawie­ ranie m a ł ż e ń s t w , o d n a w i a ł o t e ż stale proces k r e o w a n i a s i ę j a k o i n s t y t u c j i przez s y m b o l i z u j ą c e j ą r ó w n a n i e : domostwo 4- ognisko domowe = r o ­ dzina s p o ł e c z e ń s t w o . W y s t ą p i e n i e t a k i e j f u n k c j i w o b r z ę d z i e wesel­ n y m l u d ó w mongolskich, w r a z z r u d y m e n t a r n ą i n t e r p r e t a c j ą , zanoto­ wane z o s t a ł o po raz pierwszy, co przypuszczalnie z a w d z i ę c z a m y ż y w o t ­ n o ś c i d a w n y c h e l e m e n t ó w w k u l t u r z e T o r g u t ó w , j a k t e ż zachowanej przez n i c h samych, p r z y n a j m n i e j c z ę ś c i o w o , u m i e j ę t n o ś c i w i d z e n i a w ł a s n e ­ go ż y c i a s p o ł e c z n e g o i duchowego w kategoriach systemu uniwersalnego. W y d a j e się, że ś l a d y tej u m i e j ę t n o ś c i dostrzec m o ż n a r ó w n i e ż w i n t e r ­ p r e t o w a n i u przez n i c h w ł a s n e j m o b i l n o ś c i . H i s t o r i a T o r g u t ó w , j a k w s k a z y w a l i ś m y na to w c z e ś n i e j , obfituje w p r z y k ł a d y d y n a m i z m u przestrzennego. R ó w n i e ż ta cecha jest k o n t y ­ nuowana. W y s t a r c z y w s k a z a ć na t r z y w i e l k i e m i g r a c j e w czasach n o w o ­ ż y t n y c h . R o k 1922 — T o r g u c i W a n g i j n o d b y w a j ą d r o g ę do T i e ń s z a n i u (ok. 600 k m w l i n i i prostej) po to, b y po 20 z g ó r ą latach p o w r ó c i ć . Po­ dobnie, t y l k o w i n n y m czasie, w ę d r u j e część T o r g u t ó w B e e l i j n . Rok 1945 — n i e m a l 200 r o d z i n T o r g u t ó w tarbagatajskich przesiedla się pod A ł t a j (ok. 460 k m w l i n i i prostej). R u c h y mniejszych g r u p na k r ó t s z y c h nieco trasach t r w a j ą stale, powodowane naporem K a z a c h ó w l u b i n n y m i p r z y c z y n a m i . D o l a t 4 0 - t y c h S i n k i a n g c h a r a k t e r y z u j ą c y s i ę b r a k i e m sta­ b i l n o ś c i p o l i t y c z n e j s t a n o w i ł d u ż ą siłę p r z y c i ą g a j ą c ą . W p ó ź n i e j s z y m okresie, po z a m k n i ę c i u g r a n i c y p a ń s t w o w e j , d y n a m i c z n i T o r g u c i z w r ó c i ­ l i s w o j ą u w a g ę k u r o z w i j a j ą c y m się o ś r o d k o m p r z e m y s ł o w y m samej M o n g o l i i , m i g r u j ą c do n i c h dla p o d j ę c i a pracy zarobkowej. C o k o l w i e k �T O R G U C I MONGOLII 181 d a ł o b y s i ę p o w i e d z i e ć o m o t y w a c h tej r u c h l i w o ś c i , na pewno nie b y ł a ona spowodowana k o n i e c z n o ś c i ą e k o n o m i c z n ą w sensie m a k r o s p o ł e c z n y m — m i a n o w i c i e p o t r z e b y m i e s z k a ń c ó w tej ziemi nie w y k r a c z a ł y poza m o ż l i w o ś c i ś r o d o w i s k a . To ostatnie b o w i e m dostarcza obszernych i w y ­ d a j n y c h pastwisk, k t ó r e zawsze są w stanie w c h ł o n ą ć d o d a t k o w y c h u ż y t ­ kowników, o czym świadczy przykład Choszutów, przesiedleńców z Tarbagataju, czy licznych kazachskich p r z y b y s z ó w . N i e zamierzam b y n a j ­ m n i e j s u g e r o w a ć istnienia n i e o k r e ś l o n e j i m m a n e n t n e j potrzeby r u c h l i ­ w o ś c i przestrzennej u k o c z o w n i k ó w , c h c i a ł b y m raczej w s k a z a ć na r o l ę c z y n n i k a ideowego j a k o p o w a ż n e j s i ł y m o t y w a c y j n e j w ż y c i u pasterzy b ę d ą c y c h p r z e d m i o t e m niniejszej r e l a c j i . P r z y j r z y j m y się p r z y k ł a d o m p r z y t a c z a n y m uprzednio. Choszuci (gdy w 1773 r. p r z e n i e ś l i s i ę pod A ł t a j ) o d e r w a l i się od w s p ó ł p l e m i e ń c ó w rze­ k o m o w p r o t e ś c i e p r z e c i w k o i c h postawie w j a k i m ś zatargu i po to, b y z a d o ś ć u c z y n i ć p r a g n i e n i u swej p r z y w ó d c z y n i p o ł ą c z e n i a s i ę z k r e w n y m i , z r y w a j ą c z r e s z t ą tego samego t y p u w i ę z i c a ł e j g r u p y . Po r e w o l u c j i , m i e s z k a ń c y d o l i n y B u ł g a n opuścili k r a j pod w p ł y w e m m o t y w a c j i p o l i ­ tycznej, p r o w a d z e n i nie przez w ł a s n e g o w ł a d c ę , lecz przez u r i a n c h a j skiego mnicha-demagoga. C i sami u c i e k i n i e r z y p o w r ó c i l i m i ę d z y i n n y m i w rezultacie m i s j i propagandowej zorganizowanej przez lokalne w ł a d z e b u ł g a ń s k i e . Z k o l e i T o r g u c i Chowog-sair zdecydowali s i ę o p u ś c i ć z a j m o ­ wane t e r e n y w w y n i k u sporu z ż o n ą z m a r ł e g o p r z y w ó d c y na t l e j e j n i e ­ u d o l n o ś c i oraz ulegania w p ł y w o m c h i ń s k i m i w y b r a l i B u ł g a n w s k u t e k ideowego o d d z i a ł y w a n i a nowego w z o r u ż y c i a s p o ł e c z n e g o w l u d o w e j M o n g o l i i , przekazanego i m u m i e j ę t n i e przez o f i c e r ó w p o l i t y c z n y c h . O d w o ł a j m y s i ę do w e r b a l i z a c j i p r z y c z y n podobnych decyzji. W i e l k a m i g r a c j a nad W o ł g ę r o z p o c z ę ł a się, p o n i e w a ż k s i ą ż ę Cho O r l o k „ n i e c h c i a ł wyniszczenia s w o i c h poddanych, g d y w czasie zamieszek O j r a c i d ż u n garscy zabijali s i ę n a w z a j e m " . W s p ó ł o r g a n i z a t o r i p r z y w ó d c a m i g r a c j i T o r g u t ó w Chowog-sair do B u ł g a n u podaje j a k o b e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ę d e z e r c j ę o d d z i a ł u r e k r u t ó w t o r g u c k i c h , przestraszonych źle z r o z u m i a n y m s y g n a ł e m t r ą b k i ż o ł n i e r z y c h i ń s k i c h i o b a w ę przed s k u t k a m i tej dezercji. C z ł o w i e k , k t ó r y to m ó w i , zdaje sobie j e d n o c z e ś n i e s p r a w ę ze w z m o ż o n e ­ go ucisku, j a k i z a s t o s o w a ł y w ł a d z e m a n d ż u r s k i e wobec T o r g u t ó w oraz z a g r o ż e n i a ze s t r o n y kazachskich b a n d nacjonalisty Osmana. N i e prze­ szkadza m u t o jednak i n t e r p r e t o w a ć h i s t o r i ę , k t ó r ą sam t w o r z y ł , na w z ó r m i t u o powrocie K a ł m u k ó w do D ż u n g a r i i w w y n i k u poruszenia spowo­ dowanego h a r c a m i konia, k t ó r e g o s i e r ś ć z a j ę ł a s i ę ogniem. 44 N i e p r o p o n u j ę t r a k t o w a ć r e a k c j i e m o c j o n a l n y c h — n a w e t jeśli rze­ czywiście w y s t ę p o w a ł y — jako przyczynowej siły w dzianiu się historii. M i a ł y one b o w i e m g ł ę b s z e p o d ł o ż e i w n i m dopiero t k w i ą m e c h a n i z m y o k r e ś l a j ą c e losy zainteresowanych s p o ł e c z n o ś c i . N i e m n i e j , w a r t o z w r ó c i ć u w a g ę na to, że m y ś l e n i e historyczne k r o n i k m o n g o l s k i c h (ale p r z e c i e ż 4 4 В a t u r - U b u s z i, op. cit., s. 50-51. �132 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z nie t y l k o a u t o r ó w t y c h k r o n i k ) opiera się na mitologizacji zgody l u b n i e ­ zgody m i ę d z y p r z y w ó d c a m i , operuje b ł a h y m nieraz sporem czy niepo­ r o z u m i e n i e m j a k o w a r t o ś c i ą o b j a ś n i a j ą c ą wydarzenia. D z i ę k i t e m u za­ gadkowo dla nas b r z m i ą w Tajnej historii Mongołów s p ó r Temuczyna z Begterem czy r o z e j ś c i e się tego pierwszego z D ż a m u k ą oraz w i e l e i n ­ n y c h s y t u a c j i . D z i ę k i t e m u t e ż w ł a d c y ojraccy w d ą ż e n i u do ł a d u po­ litycznego p o r o z u m i e w a j ą się co j a k i ś czas, b y nie d z i a ł a ć sobie na prze­ kór, tłumacząc napięcia powstające w świecie ojrackim wzajemnym nieposzanowaniem swego arystokratycznego s t a t u s u . G d y „ r o z c h o d z ą s i ę m y ś l i " grozi k o n f l i k t . W o m a w i a n y c h w a r u n k a c h k o n f l i k t m ó g ł d o t y ­ c z y ć t y l k o u d z i e l n y c h k s i ą ż ą t , r e a l i z o w a ł się jednak j a k o k o n f l i k t spo­ ł e c z n y l u b p o l i t y c z n y . M a m y t u zatem do czynienia z k o n c e p c j ą s p o ł e ­ c z e ń s t w a jako u n i w e r s u m g r u p reprezentowanych przez p r z y w ó d c ó w , w k t ó r y m chaos powstaje t y l k o w ó w c z a s , g d y w j e d n o c z ą c y m i c h k r ę g u idei — m y ś l i , c z y j a ś m y ś l o p u ś c i tor n a t u r a l n y i z m i e n i a j ą c k i e r u n e k zderzy się z i n n ą . W k o n s e k w e n c j i powstaje naruszenie p o r z ą d k u spo­ ł e c z n e g o , p o w o d u j ą c e w o j n ę l u b z e s p o ł o w ą z m i a n ę koczowisk. Ta ostat­ nia jest b o w i e m r ó w n i e ż p r z e j a w e m chaosu, m i m o iż dotyczy n o m a d ó w . Ł a d s p o ł e c z n y ma w i ę c w znacznym stopniu o d z w i e r c i e d l a ć ł a d kosmicz­ ny, b y t y z a ś t w o r z ą c e jego s t r u k t u r ę p o c h o d z ą z koncepcji feudalnej. 45 Wniosek, że m i g r a c j a n o m a d ó w jest stanem chaosu d l a zaintereso­ wanej s p o ł e c z n o ś c i nie t y l k o z p u n k t u widzenia organizacji życia, lecz t a k ż e w o g ó l n i e j s z y m w y m i a r z e k u l t u r o w y m , z a s ł u g u j e na p o d k r e ś l e n i e . Z b y t c z ę s t o b o w i e m zdarza się r o z u m i e ć j ą o d w r o t n i e — j a k o stan n a t u ­ r a l n y . T o r g u c i b u ł g a ń s c y d o s t a r c z a j ą m o ż l i w o ś c i odpowiedzenia na w y ­ n i k a j ą c e z tego w n i o s k u p y t a n i a . Przemieszczenia l u d n o ś c i , k t ó r e prze­ ż y w a l i , nie m o g ą b y ć t r a k t o w a n e w jednej p ł a s z c z y ź n i e z przekoczowan i a m i sezonowymi j a k o zjawisko p o d l e g a j ą c e w y j a ś n i e n i o m ekonomicznej n a t u r y . R ó ż n i je b o w i e m nie t y l k o skala wydarzenia. Jak w i d z i e l i ś m y , m a j ą one s w o j ą i d e o l o g i ę i m i t o l o g i ę , m o g ą m i e ć t a k ż e s p e c y f i c z n ą o b y ­ c z a j o w o ś ć , zwyczajowe mechanizmy u ł a t w i a j ą c e przystosowanie się do n o w y c h w a r u n k ó w w n o w y m otoczeniu. B y ł y b y to mechanizmy ustalane przez k u l t u r ę , nie z a ś w y n i k a j ą c e b e z p o ś r e d n i o z n a w y k u — u o g ó l n i o n e ­ go praktycznego d o ś w i a d c z e n i a , g d y ż rzadko migracje takie z d a r z a j ą się częściej n i ż raz w j e d n y m pokoleniu. M a t e r i a ł y ekspedycji p o z w a l a j ą s t w i e r d z i ć , że w p e w n y c h sytuacjach m i g r a n c i s t o s u j ą w i n t e n c j i magicz­ nej o d w r ó c o n y schemat p o d z i a ł u w e w n ę t r z n e g o j u r t y , p r z y p o m i n a j ą c y ten, j a k i p r z e j ś c i o w o w p r o w a d z a się na w y p a d e k ś m i e r c i d o m o w n i k a . Z m i a n a ma charakter s t a ł y , u t r w a l a ona a k t z w y c z a j o w y p o w o ł a n y dla p o d k r e ś l e n i a w a g i p r z e j ś c i a w i n n y stan, p r z e m i a n y p o r z ą d k u rzeczy. Stabilizuje niejako stan chaosu p o t w i e r d z a j ą c p r a w i d ł o w o ś ć p r z y j ę t e j t u interpretacji. 45 Tamże, s. 32-33. �T O R G U C I MONGOLII M ó w i ą c w y ż e j o t w o r z e n i u się m i t ó w m i g r a c y j n y c h oraz o l u d o w y c h interpretacjach bodźców migracji d o t k n ę l i ś m y sprawy subiektywizmu w t r a k t o w a n i u w y d a r z e ń przez l u d o w ą h i s t o r i o g r a f i ę . Postawa taka zda­ je się c h a r a k t e r y z o w a ć w i e l e a s p e k t ó w stosunku c z ł o w i e k a do h i s t o r i i . T o r g u c i są z w o l e n n i k a m i zasady z g o d n o ś c i m i ę d z y w s p ó ł c z e s n o ś c i ą a p r z e s z ł o ś c i ą . Postawa taka, k t ó r a k a ż e z d o b y w a ć d o ś w i a d c z e n i e (lub m o t y w a c j e ) w h i s t o r i i nie jest w ś w i e c i e m o n g o l s k i m ograniczona t y l k o do T o r g u t ó w , j e d n a k w M R L z o s t a ł a p r z y t ł u m i o n a w t a r g n i ę c i e m w ż y c i e s p o ł e c z n e d o ś w i a d c z e ń urbanizacji. Te ostatnie n a d a ł y p r z e s z ł o ś c i w y ­ m i a r diachroniczny, n a k a z u j ą c t r a k t o w a ć j ą z szacunkiem w p r a w d z i e , lecz t a k ż e z czasowym i i n t e l e k t u a l n y m dystansem. Natomiast t r a d y c y j n y stosunek do p r z e s z ł o ś c i m i a ł charakter synchroniczny, p r z y b l i ż a j ą c y , na­ r z u c a j ą c y bardziej i n t y m n ą r e a k c j ę na w y d a r z e n i a dawne i w y m a g a j ą c y j e d n o c z e ś n i e uznania z w i ą z k u p r z y c z y n o w o - s k u t k o w e g o m i ę d z y przesz­ łością i w s p ó ł c z e s n o ś c i ą . Z a c h o w a ł się on jeszcze w p e w n y m stopniu w ś r ó d przedstawicieli starszego pokolenia T o r g u t ó w . N a l e ż a ł o b y w y r ó ż n i ć p r z y n a j m n i e j d w a t y p y a k t y w n y c h historiozofów, b ę d ą c y c h j e d n o c z e ś n i e w swojej s p o ł e c z n o ś c i nauczycielami (a po części t w ó r c a m i ) t r a d y c j i k u l t u r o w e j . T y p rzadszy — k r e a t y w n y ; p o b u ­ dzony i n t e l e k t u a l n i e , n i e k i e d y k o n t r o w e r s y j n y , „ p r o r o c z y " , t w o r z y i prze­ t w a r z a i n t e r p r e t a c j e w y d a r z e ń , uczestniczy w p o w o ł y w a n i u do ż y c i a he­ r o s ó w k u l t u r o w y c h . Ekspedycja z e t k n ę ł a się z o s t a t n i m w badanej g r u ­ pie przedstawicielem tego g a t u n k u , k t ó r y m . i n . l a n s o w a ł k s i ę c i a C e r e ñ a (o n i m patrz część historyczna a r t y k u ł u ) na t w ó r c ę j u r t y . Istnieje t a k ż e z r ó w n o w a ż o n a w e r s j a tego t y p u — d o ż y w a j ą c e g o s w y c h lat d z i a ł a c z a , t w ó r c y w y d a r z e ń , k t ó r y m obecnie przydaje i n t e r p r e t a c j ę . N a l e ż ą t u p r z y ­ p a d k i organizatora m i g r a c j i T o r g u t ó w chowog-sairskich oraz c z ł o n k a m i ­ sji m a j ą c e j z a c h ę c i ć do p o w r o t u z S i n k i a n g u g r u p ę p o r e w o l u c y j n y c h uciekinierów. 46 T y p d r u g i , c z ę s t s z y — o d t w ó r c z y , r e i n t e r p r e t u j ą c y dawne a u t o r y t e ­ t y , w t y m t a k ż e k s i ę g i historyczne. L u d z i t a k i c h t w o r z y ł y z w y k l e s p r z y ­ j a j ą c e w a r u n k i , a m i a n o w i c i e d o s t ę p do ź r ó d e ł w i e d z y — d w o r u k s i ą ­ ż ę c e g o i p r z e c h o w y w a n y c h t a m k s i ą g . Z a r ó w n o relacje T o r g u t ó w b u ł g a ń s k i c h j a k t e ż chowog-sairskich m ó w i ą o i s t n i e n i u Historii Torgutów 4 7 4 6 Ilustruje to napotkany przez nas przypadek abstynencji od alkoholu uzasad­ nianej nakazem Czyngis-chana. W relacjach grupy Wangijn nazywa się ją Torguutyn tiiiich, zaś grupy przy­ byłej z Chowog-sair Mongol cajdzyn dewter. Żaden z ich egzemplarzy nie zacho­ w a ł się na terenie M R L , tak w rękach prywatnych jak też w bibliotekach. H a s ­ l u n d , op. cit, s. 306-307, mówi o podobnej kronice w posiadaniu chańskiego cho­ szunu Torgutów Char-szar, przy czym - podany przez niego tytuł kroniki Torgutyn Rarelro jest z pewnością skażony. Z przytoczonych przez Haslunda w y j ą t k ó w wy­ nika, że kronika powstała po migracji znad Wołgi. Czas powstania pozostałych nie jest znany. Szczegółowy materiał genealogiczny zawarty w Men-gu-ju-mu-csi wskazywałby, że jej autorzy mieli dostęp do kroniki starszej. 4 7 �134 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z czytanej na d w o r a c h w p u b l i c z n y c h seansach dla ograniczonego a u d y ­ t o r i u m . D w a j b y l i dworzanie, m o g ą c y p r z y s ł u c h i w a ć się l e k t u r z e z r a c j i p e ł n i o n y c h o b o w i ą z k ó w , n a l e ż e l i do n i e l i c z n y c h przedstawicieli l u d u , k t ó r z y b y l i w stanie z a p o z n a ć s i ę p o ś r e d n i o z k s i ę g a m i . Obecnie n a l e ż ą oni do a u t o r y t e t ó w l o k a l n y c h , p o w a ż n i e w p ł y w a j ą c y c h na k s z t a ł t o w a n i e o p i n i i . Jeden z n i c h p r z e c i w s t a w i a s i ę w y n o s z e n i u C e r e ñ a na p i e d e s t a ł herosa k u l t u r o w e g o o d n o s z ą c p o c z ą t e k k s z t a ł t o w a n i a się i n s t y t u c j i t o r ­ g u c k i c h do okresu n a d w o ł ż a ń s k i e g o , z czego t e ż logicznie w y n i k a uzna­ nie Czyngischana za jednego z p i e r w s z y c h r e e m i g r a n t ó w do D ż u n g a r i i znad W o ł g i (a zatem k o n t y n u a t o r a mitycznego p o r z ą d k u j u ż na z i e m i torguckiej). D r u g i z tych ludzi b y ł j e d y n y m informatorem, k t ó r y w y ­ m i e n i ł kereickiego Wang-chana jako p r o t o p l a s t ę T o r g u t ó w , co n a l e ż y p r z y p i s a ć w i e d z y z a c z e r p n i ę t e j z k r o n i k oficjalnych. F a k t t e n z r e s z t ą z o s t a ł p r z e t w o r z o n y tak, a b y p o z o s t a w a ł w zgodzie z s a m o i d e n t y f i k a c j ą T o r g u t ó w j a k o jednej z g ł ó w n y c h g a ł ę z i l u d ó w mongolskich, m i a n o w i c i e Wang-chan uznany z o s t a ł za syna Czyngisa. Przedstawiona t u sytuacja w s k a z y w a ł a b y , że t r a d y c y j n a k u l t u r a torgucka nie m i a ł a z a m k n i ę t e g o systemu mitologicznego, że stale b y ł y do niego wnoszone p o p r a w k i i prze­ sunięcia dzięki aktywności ludzi z k r ę g u i n t e p r e t a t o r ó w i twórców trady­ c j i . W y d a j e się zatem, że w podobnych badaniach n a l e ż y szerzej u w z g l ę d ­ n i a ć p o s t u l a t y dynamicznego t r a k t o w a n i a m i t o l o g i i l u d o w e j w procesie jej bezustannego t w o r z e n i a s i ę i adaptowania do w a r u n k ó w . 4 8 S p o ł e c z n o ś ć torgucka podlega obecnie procesowi modernizacji w t e m ­ pie szybszym n i ż w i e l e i n n y c h na terenie M o n g o l i i . O b e c n o ś ć l u d z i , o k t ó ­ r y c h wspomniano w y ż e j , jest s z c z ę ś l i w y m p r z y p a d k i e m z a p o w i a d a j ą c y m i n t e r e s u j ą c y przebieg z m i a n y k u l t u r o w e j , a j e d n o c z e ś n i e dostarcza etno­ g r a f o w i jednego z ostatnich j u ż b y ć m o ż e w M o n g o l i i p r z y k ł a d ó w f u n k ­ cjonowania k u l t u r y t r a d y c y j n e j , w p r a w d z i e w o t w a r t y m k o n t a k c i e ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m , ale za to -— co cenniejsze — z u d z i a ł e m j e j ak­ t y w n y c h r z e c z n i k ó w . Jest to zjawisko rzadkie nie t y l k o dla M o n g o l i i ; nawet w t y c h c z ę ś c i a c h ś w i a t a , gdzie w y s t ę p u j ą jeszcze z a m k n i ę t e spo­ ł e c z e ń s t w a t r a d y c y j n e , nie zawsze dane jest e t n o g r a f o w i t r a f i ć na w y b i t y n c h f u n k c j o n a r i u s z y t r a d y c j i — jej t w ó r c ó w i i n t e r p r e t a t o r ó w o ż y ­ w i o n y c h duchem m i s j i , nie p o j a w i a j ą s i ę oni b o w i e m w k a ż d y m pokole­ n i u . Co frapuje w p r z y p a d k u t o r g u c k i m , t o m o ż l i w o ś ć p o ł ą c z e n i a w j e d ­ n y m c z ł o w i e k u tego ducha z a k t y w n o ś c i ą s p o ł e c z n ą i p o l i t y c z n ą na rzecz z m i a n w s p ó ł c z e s n y c h . Z n a n y jest n a m t a k ż e p r z y k ł a d o d w r o t n y , nie m o ż n a zatem p r z e w i d y w a ć p e ł n e g o sojuszu t r a d y c j i z n o w o c z e s n o ś c i ą i jest to jeden z a r g u m e n t ó w za n i e o d k ł a d a n i e m dalszych b a d a ń . 4 3 Jest to wyraźnie inspirowane księgami historycznymi, gdyż człowiek głoszą­ cy tę opinię należy do tej grupy torguckiej, która pod p r z y w ó d z t w e m Cereña s p ę ­ dziła nad Wołgą jedynie kilkanaście lat. �T O R G U C I MONGOLII 135 Славой Шинкевич ТОРГУТЫ] МОНГОЛИИ. ЗАМЕТКИ НА ФОНЕ ПЕРВЫХ ЭТНОГРАФИЧЕСКИХ ИССЛЕДОВАНИЙ СРЕДИ АЛТАЙСКИХ ТОРГУТОВ Резюме Этнографические исследования среди булган-мангольских торгутов (ин. называемых ал­ тайскими) не проводились еще до сих пор, и поэтому материалы, собранные в 1975 г. поль­ ско-монгольским исследовательским коллективом, заслуживают внимания. Статья стре­ мится разобраться в нескольких вопросах, возникающих в связи с предварительными ито­ гами исследований. Тот факт, что торгутское общество исследовалось впервые, заставлял исходить с установлений, касающихся прошлого. В части, посвященной исторической информации, изложены факты, проливающие свет на следующие вопросы: 1. Большая миграционная подвижность торгутов по сравнению с другими монгольс­ кими народами (наблюдающаяся с XVI в.). Это подвижность политического, а не эконо­ мического порядка, а потому и возникает вопрос о ее особом месте в культурной традиции, отличном от того, какое занимают сезонные перекочевки. 2. Дифференцированность торгутского этноса на 7 групп (не считая калмыков) с от­ личными историческими судьбами и с специфическими междуэтническими контактами. Следует, поэтому, ожидать подачи интересных ответов относительно их самоопределения как торгутов, и отдельно как общности булганских торгутов по отношению к остальным торгутским группам и к другим монголам. 3. Внутренняя дифференцированность булганскою общества. Ее наличие делает воз­ можными поиски последствий былого феодального административного деления дж. об­ щественного сознания и для этнографических отличий. То же самое касается и результатов сожительства с торгутами, прибывшими из Тарбагатая, и с хонгутами. Во второй части статьи предпринята попытка привести в порядок накопленные до сих пор сведения об этногенезисе торгутов, проблема о которой содержится в пункте 2 выше­ указанного перечня исследовательских вопросов. Родословные владетельного дома Торгутов, ведущие его начало от кереитского Ванг-хана, не дают основания для высказываний о происхождении самого торгутского этноса. Владетельная ветвь еще до X V I I в. пользовалась наименованиями кереит и махачин для определения собственного происхождения. Они носили печать чужеродности в монгольской среде, а потому и были покинуты в пользу этнонима торгут, появившегося, по всей веро­ ятности, в X V I в. Некоторые исследователи ведут этимологию этого термина от дневной гвардии чингисидов. Если она окажется даже и верной, то это не может означать сущес­ твования непрерывной последовательности между людским субстратом этой гвардии и тор­ гутским обществом. Однако она может означать идеологическую попытку установить связь с чингисской традицией через чуждую по своему происхождению торгутскую аристократию. Автор полагает, что толчком для образования торгутской национальности вокрук двух или большего числа ойратских улусов были политические события X V I в. Торгуты могли зародиться как центр, сосредотачивающий диссидентов, которые не признавали тенденцию к цеитрализаании власти, приведшую к возникновению джунгарского ханства. Политичес­ кая программа торгутов, как их южной, так и северной ветви, состояла в последовательном обосолении от макрополитической структуры Эта программа могла составлять идеоло­ гическую основу объединения в одно целое различных ойратских групп — в торгутскрю национальность. В третьей части статьи автор рассматривает некоторые из остальных вопросов сфор­ мулированной в начале проблематики. Торгутский изоляционизм, который можно было наблюдать в первый период их этнического бытия, сейчас не выступает. Торгуты сомона �136 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Булган активнее многих других сомонов МНР используют возможности, созданные го­ сударством, благодаря чему они — одно из самых зажиточных обществ с.х.о., само же на­ селение часто мигрирует на работу в индустрии и интеллигентских профессиях в городские центры страны. Это доказательство далеко продвинутого объединения с остальной частью общества Монголии. Так как булганские торгуты происходят из южной, кукунорской группы торгутов, в ли­ тературе встречались мнения, что они могут представлять „более первобытные черты" в противоположность торгутам, составлявшим некогда часть калмыкской национальности (Грумм-Гжимайло). Сегодня нельзя было бы поддерживать такое мнение потому, что про­ изошли коренные преображения, последовавшие после революции. Сравнение же с группой, прибывшей в сороковые годы из Тарбагатая (именно былых калмыков), указывало бы на то, что в момент соприкосновения больше традиционных черт представляли пришельцы. Тем не менее, всему торгутскому обществу свойственно уважение к собственной тра­ диции и ко многим еще лицам, хранящим знание о ней (м.пр. в статье приведена система­ тизация таких „хранителей традиции"). Правда, это уже лишь историческое знание, но оно тем более ценно для этнографа. Благодаря тому было записано редкое сообщение о сва­ дебном обряде, существенной частью которого являлся обычай показывать эволюцион­ ные стадии жилища как обрядовое оживление исторического процесса становления жилища, а тем самым возобновление общества в ходе обряда, согласно с единством триады: жилище, семья, общество. Анализ примеров торгутских миграций указывает на то, что их сообщаемые причины имеют идейный характер — их, как правило, сочетают с конфликтом, особенно с конфли­ ктом, вовлекающим феодального повелителя. Такой конфликт, толкуемый как наруше­ ние правил общественного сожительства, вызывает в обществе хаос в смысле отхода от определенных культурой норм функционирования общества и его институтов. Он вместе с тем является и стимулом для миграции, понимаемой как стремление выйти из хаоса. Одновременно массовая миграция есть некое продолжение состояния хаоса (ей нельзя счи­ тать нормальном положением у кочевых народов) и сопутствуют ей некоторые обычаи, свойственные такому состоянию (например, реверсирование функционального плана юр­ ты). Более близкое изучение тсргутской культуры должно внести много нового в толко­ вание былой жизни кочевников Средней Азии и современных процессов социальных пре­ образований в МНР. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c7bdceb42b9e106e0cfc7a1c5e88ec6.pdf b9f9b1948c9e34166ec930b800a1b36a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2690 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2501 Title A name given to the resource Toskania. Trzy podróże / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.34-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ... Śliczna niewiasta odziana w bogate szaty, w narzuconym na nie płaszczu Wielkiego Księ­ stwa z czerwonego aksamitu podbitego gronostajami. Na głowie ma koronę Wielkiego Księ­ cia, suknia pod płaszczem ma być podobna do białej tuniki z cieniutkiego lnu. Po jej lewej stronie widoczny jest różnoraki oręż i rzeka Arno, tj. starzec brodaty i długowłosy, spoczy­ wający z łokciem wspartym na urnie, z której wylewa się woda. Wspomniana rzeka ma czo­ ło opasane wieńcem bukowym; obok niej leży lew. Po prawej widać starożytny ołtarz, na którym płonie ogień, naokoło zaś ołtarza widać wyrzeźbione urces, paterę, lutnię i laskę auguralną. Pośrodku znajdują się rozmaite przybory kaplaiukie, stosownie do fałszywego a pradawnego zwyczaju Pogan. W lewej dłoni figura wdzięcznie trzyma czerwoną lilię i książkę. ... Maluje sieją urodziwą, gdyż Prowincja ta, niezwykłej szlachemości, jest klejnotem Italii, wielce świetnym i prześlicznym, przez naturę bowiem i sztukę obdarzona jest wszystkim, cze­ go tylko można pragnąć. Posiada więc nadzwyczaj łagodne Niebo, zdrowe powietrze i żyzne ziemie obfitujące w Morza, Mosty. Rzeki, Ogrody; pełna jest sławnych i wielkich Miast tu­ dzież okazałych budowli. Alegoria Toskanii: Cesare Ripa, Ikonołogia Toskania. Trzy podróże Dariusz Czaja Jak umarł Puszkin, z jakiegoś powodu nie każdy w Polsce wie, ale jaki dialog wywiązał się w pociągu relacji Moskwa Pietuszki, gdzieś między 65. a 85. kilometrem trasy, wie u nas każde dziecko. Przypomnijmy więc tylko w skrócie: kiedy pojazd opuścił już Nazariewo i skierował się w stronę Driezny, padło to, na wskroś dramatyczne, pascalowskie z ducha i nieuchronne jak kolejny stakan pytanie: „ - Dużo pan widział, dużo podróżował, niech pan po­ wie, gdzie bardziej Rosjan cenią - po tej, czy po tamtej stro­ nie Pirenejów? - Nie wiem, jak po tamtej, ale po tej zupełnie nie cenią. Byłem na przykład we Włoszech, tam na Rosjanina nie zwra­ ca się najmniejszej uwagi. Oni sobie tylko śpiewają i rysują. Jeden, powiedzmy, stoi i śpiewa, a drugi tuż obok siedzi i ry­ suje tego, co śpiewa, a trzeci nieopodal śpiewa o tym, który rysuje. I tak smutno się od tego robi. Ale oni naszego smutku nie rozumieją. - Ba, Włosi! Czy oni w ogóle coś rozumieją? - poparł mnie Czarnowąsy". Dialog na temat rozległych walorów poznawczych podróży toczy się dalej. Wieniczka opowiada o tym, jak był w Wenecji i oglądał zawody gondolierów, potem, jak usiło­ wał zobaczyć Wezuwiusz, ale Wezuwiusz z niejasnych powo­ dów gdzieś przepadł, potem jeszcze trudna peregrynacja z Herkulanum do Pompei i z powrotem, dalej już prosta dro­ ga na Paryż i Francję, kanał La Manche itd., itd... Ta pijacka logorea jest tylko pozornie chaotyczna i niedorzeczna. W rze­ czywistości, delirycznymi skojarzeniami i obrazami rządzi tu żelazna logika: logika powielanego przez pokolenia, wygła­ dzonego jak kamień, stereotypu. Jak Wenecja - to gondolie­ rzy, jak Pompeje - to Herkulanum, jak Paryż - to burdele i wieża Eiffla. Slinotok zafiksowanych w kulturowej pamięci mechanicznych i niemal bezwiednych asocjacji. 1 34 I Wróćmy do początku tej krajoznawczej gawędy. Nie do tego fragmentu, gdzie mowa o jedynym w swoim rodzaju ro­ syjskim smutku i tego smutku powszechnym nierozumieniu (co mogłoby być przedmiotem osobnego studium, vide: choćby nie tak dawny przypadek Andrieja Tarkowskiego z okresu, gdy kręcił we Włoszech Nostalgię), ale do bardziej ekscytującej nas poznawczo kwestii: zarysowanego tam w śmiałym porywie wyobraźni wizerunku Włoch. U Jerofiejewa Włochy są krainą szczęścia, radości, permanentnego nieróbstwa. Są miejscem nieskrywanego zadowolenia z życia („jeden, powiedzmy, stoi i śpiewa"), bezinteresownej kon­ templacji piękna („drugi siedzi i rysuje tego, co śpiewa"), estetycznego nienasycenia („trzeci śpiewa o tym, który rysu­ je"). Są połączeniem nostalgicznych wyobrażeń o rajskiej kondycji i niewygasłych rojeń o Schlarajfenlandzie. Grote­ skowa tonacja tego rodzajowego obrazka w niczym nie zmie­ nia faktu, że całkiem trafnie, choć w skrótowej i karykatural­ nej formie, oddaje on podstawowe intuicje, które co najmniej od końca XVIII (gdy chodzi o podróżowanie na szerszą ska­ lę) po dzień dzisiejszy, składają się na potoczne wyobrażenie Włoch. Niech jeszcze nad tą śpiewająco-rysującą ekipą za­ wiśnie słońce przyczepione do płachty nieskazitelnego błęki­ tu, niech za dalekie tło mają pasmo lazurowego morza - uzy­ skamy w ten sposób podstawowy zestaw elementów wypeł­ niających kanoniczną Pocztówkę-Z-Italii. 2 Od czasów Winckelmanna i Goethego, od Byrona, Wordswortha i Shelleya rozwija się mityczna opowieść o Włoszech. Ale czy mówienie o Włoszech jako całości, ja­ ko jednym spójnym organizmie ma sens? Nie mam, natural­ nie, na myśli faktu, że formalne zjednoczenie kraju miało miejsce dopiero w roku 1861, a więc długo po największej w XIX wieku fali italomanii, ani też wynikającego z histo­ rycznych powikłań czy geograficznej odmienności zróżni- �cowania prowincji wchodzących w jego skład. Rzecz jest subtelniejszej natury. Dla przyjeżdżających bowiem do Włoch geografia mityczna tego kraju rzadko pokrywała się z nie znającą sentymentów kartografią. Znacznie częściej nazwa „Włochy" skrywała wiele odmiennych doświadczeń i idących za nimi wartościowań. Emocjonalna topografia wiernie odzwierciedlała poszczególne, osobiste preferencje. Czasem, to jedno jedyne, wybrane, szczególnie admirowane miejsce funkcjonowało jako wyeksponowany reprezentant całości, jako obrazowy skrót ogniskujący w sobie to, co naj­ ważniejsze w spotkaniu z Włochami, z Południem. Nietz­ sche, który znał przecież Włochy, którego pamięć zanoto­ wała z pewnością ważne jego pobyty w Sorrento, Turynie, Rapallo, napisze w Ecce Homo całkiem jednoznacznie, nie pozostawiając żadnych wątpliwości: „Jeśli mówię z tamtej Alp strony, znajduję zawsze tylko słowo »Wenecja«". Sie­ dząc pisarskie rezultaty podróży do Włoch natrafiamy w obrębie jednostkowego doświadczenia na powtarzające się fascynacje: czasem równorzędne wobec innych, kiedy indziej żądające wyłączności. Mamy więc osobną Wenecję - Nietzschego, Wagnera, Brodskiego; wyjątkowy Rzym Gregoroviusa, Ibsena, Mandelsztama; niezwykłą Sycylię Goethego i Iwaszkiewicza.... „Prawdziwe" Włochy, „praw­ da" o Włoszech, „prawdziwa" lekcja włoskiej kultury jed­ nym objawić się może w Wenecji, Rzymie, na Sycylii, w Rawennie, innym może na Capri, w Paestum albo jeszcze gdzie indziej. Wszędzie możliwy jest błysk iluminacji. Na przykład w Toskanii... 3 Przyjrzyjmy się bliżej trzem relacjom z podróży do Toska­ nii, opowieściom, które ofiarowują nam coś znacznie bardziej pożywniejszego i wzbogacającego poznawczo od standardo­ wego obrazka z bedekera. Trzy odmienne spojrzenia na to mitogenne miejsce, trzy zachowujące swoje indywidualne, biograficzne piętno zapisy doświadczenia, trzy pisarskie wa­ riacje na ten sam temat. Spróbujmy, zwracając szczególną uwagę na lekturę toskańskiego pejzażu, odnaleźć w tych te­ kstach miejsca o wyraźnej intensywności, zaznaczyć punkty węzłowe, w których oko, wyobraźnia i intelekt zbiegają się w jedno. 1. Z licznych napisanych dotąd Italienischen Reisen, książka Pawła Muratowa uchodzi, nie bez racji, za jedną z ważniej­ szych i piękniejszych, może najważniejszą i najpiękniejszą. Nie są to kreślone na bieżąco impresyjne notatki z podróży. Nie jest to też klasyczny przewodnik ani dzieło wypchane po­ nad miarę „historyczno-sztuczną" erudycją. Obrazy Włoch, obok bez wątpienia zajmującej i wielostronnej lekcji historii i pejzażu, sztuki i obyczaju, są w swojej warstwie głębokiej książką o urzeczeniu. Mocniej: o miłosnej fascynacji. Nie przypadkiem tak często mowa tu o sercu: „Było słychać, jak bije serce, jak w nie wnika, aby już nigdy go nie opuścić, umiłowanie Florencji", i trochę dalej: „Najbliższy Florencji będzie ten, kto kocha. Dla pielgrzymów miłości jest to miej­ sce święte: tu, w tym świetlistym powietrzu, łatwiej i czyściej płonie serce". W swoich opowieściach jest Muratów nade wszystko miłośnikiem, kimś, kto jest bez reszty uwiedziony i żadne, nawet najbardziej uczone i fachowe rozważania hi­ storyczne czy estetyczne, których w książce nie brak, nie są w stanie tego faktu przesłonić. 4 Pośród licznych zauroczeń, olśnień i afektacji, które poro­ zrzucane są hojnie w wielu miejscach Obrazów Włoch, obok słów małych, zwykłych, ale też i całkiem dużych, poświęco­ nych - a jest z czego wybierać - choćby letejskim wodom Wenecji, widokowi spod San Miniato we Florencji czy szcze­ gólnemu zmysłowi Rzymu, najbliższe sercu Muratowa jest wspomnienie Sieny. Ściślej: Sieny i rozciągających się wokół niej okolic: „Skupia się w nim to wszystko, co na dźwięk wyrazu „Włochy" przyspiesza bicie naszego serca - święte piękno antyku, kwitnąca sztuka, mowa Dantego w ustach ludu, uczu­ cie wypełnionej powietrzem, rozległej przestrzeni, tchnąca delikatną mocą ziemia, która od wieków rodzi oliwki, sym­ bol pokoju, i winogrona, symbol upojnej wesołości". Późna jesień, koniec listopada. Zebrano już ostatnie plony z winnic i gajów oliwnych. Opustoszały pola. Życie wiejskie schroniło się w domach. Lekka dwukółka wiezie Muratowa drogą łączącą San Gimignano z Poggibonsi: „Byliśmy w ser­ cu Toskanii, na trakcie wiodącym z Florencji do Sieny. W ów dzień listopadowy subtelność i surowa prostota toskańskich krajobrazów zaznaczały się ze szczególna siłą. Jesień, wiej­ ska pora roku - a wokół nas ciągnęła się właśnie wiejska oko­ lica - kryje w swoim łonie głębię i czystość życia. Ale tutej­ sza wieś jest obdarzona delikatną duszą artysty. Gleba tu ma nasyconą, bogatą barwę głębokiego brązu. I nie ma nic szla­ chetniejszego nad srebrzystą zieleń oliwek i brązowe cienie na więdnących liściach winogradu. Nawet szare jesienne obłoki lśniły perłowym blaskiem, a nieskończona dal wyda­ wała się przezroczysta niby drogie kamienie o barwie błęki­ tu. Horyzont Toskanii zawsze jest wyraźnie obwiedziony bie5 Ponęta Okolice Poggibonsi. fot. D. C/aja 55 �„Tak powinien wyglądać horyzont w ojczyźnie wielkich malarzy". Nie tylko horyzont, ale - dopowiedzmy myśl Mu­ ratowa - cały niemal pejzaż toskański, który istnieje jakby wyłącznie po to, by go malować, wręcz malowanie wymusza. Ale i coś więcej: sam jest przecież najczystszym malar­ stwem. „Droga nasza biegła na południe. Nagie cynamonowe pagórki otaczające Sienę tchnęły smutkiem pod nisko wiszą­ cą nad nimi białą zasłoną zimowych chmur". Krajobraz To­ skanii, z jego swobodną i zmieniającą się grą światłocienia, z geometrią winnic i krętą linią cyprysów, z subtelnością przejść kolorystycznych między sąsiadującymi obok siebie pasmami ziemi, z całym tym różnorodnym splotem form i faktur, tworzy, nie obwiedziony ramą, nadnaturalnych roz­ miarów obraz malarski. Muratów robi wiele, by czytelnikowi to jak najdobitniej uzmysłowić. Już w poprzednim fragmencie, przywołującym otwarcie pierwszy rozdział Genesis, ożywia Muratów rajską topikę. Inny fragment potwierdza, że Toskania była term prima, i to z niej właśnie, z tej pierwotnej gliny ulepiony został pierwszy przedstawiciel gatunku ludzkiego: „A ziemia Sieny, brązowa i czerwona, jak gdyby wciąż jeszcze kipiąca siłami twórczy­ mi, wydaje się innej, szlachetniejszej natury i można by po­ myśleć, że to z niej właśnie powstał pierwszy kształt mie­ szczący w sobie ducha człowieczego". Są więc widome, na­ leżące do empirycznego porządku dane, świadczące, że wła­ śnie tu, w tym podsieneriskim krajobrazie dokonało się dzie­ ło stworzenia. Nie ma wątpliwości: Toskania jest ziemią wybraną i zie­ mią obiecaną. Jeśli całe dzieło Muratowa jest rozpisaną na wiele stron laudacją na chwałę Włoch, kreowanych tu na kraj harmonii i piękna, opisywanych jako miejsce całkowitego za­ domowienia, gdzie wszystko stworzone jest na ludzką miarę i gdzie każdy, miejscowy czy przyjezdny, czuje się u siebie, to z pewnością Toskania jest krainą, w której wszystkie te ele­ menty występują w stanie najczystszego skupienia: „Kiedy jechaliśmy pod górę, na niebie nastąpiły zmiany - ołowiane cienie spłynęły ku zachodowi i cienka opona chmur zalśniła nagle, prześwietlona słonecznym blaskiem. Byliśmy już wy­ soko; dokoła jak okiem sięgnąć widniały pola i winnice To­ skanii, pociemniały lasy dębowe, obejścia, nad którymi uno­ sił się dym, lśniące czerwienią dachówek sioła ze skromną wiejską dzwonnicą. Wokół nas ciągnęła się ziemia święta ojczyzna godnego i wzniosłego piękna, które stało się udzia­ łem człowieka". Pisząc o krajobrazach toskańskich, Muratów opowiada nam baśń o świecie c a ł k i e m i n n y m , o znanej nie zna­ nej od czasów dzieciństwa fantazmatycznej Dalekiej Zamor­ skiej Krainie. Jej paradoks polega wszakże na tym, iż nie dość, że istnieje całkiem realnie, to jest także niedaleko, po­ zostaje w każdym razie w zasięgu naszych możliwości. W narracje Muratowa wpisane są i mit genezyjski, i opowieść o czasie odnalezionym, i hymn o perle... 8 9 Ilustracja г przewodnika Florencja i Toskania, Wiedza i Życie 1996 gnącymi, jedna za drugą, delikatnymi liniami niewysokich wzgórz. Tak wlas'nie powinien wyglądać horyzont w ojczy­ źnie wielkich malarzy. Nie ma tu naszego nieokreślonego smutku i niewypłakanej skargi naszych lasów i wąwozów [ten rosyjski smutek... - przyp. DC]. Świat jest tu taki, jakim go stworzył Bóg, który podarował ludziom obficie rodzące drzewa, wino, oraz zboże i nie tylko zapowiedział im, że bę­ dą pracowali w pocie czoła, lecz dał im także mocne, jak je­ sienne powietrze, rubaszne uciechy oraz jasny subtelny ge­ niusz artystyczny". Muratów pisze niezwykle sensualnie, starannie skompo­ nowane opisy krajobrazów pobudzają zmysły. Jego pisar­ stwo, dla niektórych może miejscami nazbyt koturnowe, nie­ znośnie podbite stylistycznie, przeestetyzowane, można na­ zwać po prostu: estetycznym, pamiętając przy tym o źródło­ wym (gr. aisthesis - zmysłowy) sensie słowa. Bowiem język Muratowa pozwala opisywany świat nie tylko zobaczyć, ale także usłyszeć, powąchać i posmakować, nieomal dotknąć. Nie jest to pisarstwo o ambicjach imitacyjnych - raczej krea­ cyjnych. Muratów, na naszych oczach wskrzesza widzianą przez siebie rzeczywistość i - podobny w tym do Johanna Huizingi, innego historycznego wizjonera - sprawia, że po­ jawia się ona przed nami „jak żywa". 6 7 36 10 2. O ile Muratów chciałby wraz z czytelnikiem prześnić swój sen o krainie egzystencjalnego i estetycznego spełnie­ nia, i tym samym, łatwo może narazić się na zarzut, że w miejsce trzeźwej obserwacji oddaje się ryzykownej grze fantazji, o tyle David Herbert Lawrence podróżując po Toska­ nii twardo chodzi po ziemi. Dosłownie. Lawrence bowiem, w swoich rozważaniach, łączy w sobie znajomość rzeczy agronoma i kompetencję botanika. Uzupełnia je jeszcze o na- �miętność i pasję ogrodnika. Muratów rozpisał swoje uwagi 0 Toskanii na kilka rozdziałów, Lawrence zaznajamia z jej osobliwościami w krótkim, kilkunastostronicowym artykule Flowery Tuscany zamieszczonym siedemdziesiąt lat temu w piśmie New Criterion. Zgodnie z tym, co podpowiada ty­ tuł, nie znajdziemy tu prób charakterystyki którejś ze szkół malarskich czy profesjonalnych uwag o detalach architektu­ ry, żadnych ekskursów historyka w czas przeszły dokonany; dowiemy się natomiast wiele o roślinnym świecie tej prowin­ cji. Lawrence oprowadza metodycznie po swoim ogrodzie nie plewionym. Miesiąc po miesiącu, pozostając w zgodzie z cyklem wegetacyjnym, prezentuje kolejne okazy. Muratów przywoływał Toskanię jesienną, o barwach przygaszonych i rozmytych konturach; u Lawrence'a kolor nabiera intensywności, kształty wyraźnieją, nadchodzi eksta­ tyczne święto wiosny: „Wiosna rozpoczyna się w lutym, wraz z zimowym ja­ skrem. Pewnego mroźnego dnia, kiedy wiatr schodzi w dół z ośnieżonych szczytów, z początkiem lutego, dostrzeżesz na skrawku ugoru, pod drzewami oliwnymi, bladozłote kulki, zamknięte w sobie jak orzechy i spoczywające na krągłych kryzach zieleni, tuż przy ziemi. To zjawił się niespodziewanie zimowy jaskier. Zimowy jaskier jest jednym z najbardziej zachwycających kwiatów. Jak w przypadku całego wcześnie kwitnącego kwiecia, kiedyś jego mały biały kwiat wyłoni się i będzie cał­ kiem nagi. Żadnego zamknięcia w niewielkim zielonym fute­ rale, jak to się dzieje ze stokrotką czy mleczem. Jego bańka koszyczka, blada, z czystego złota, opiera się na okrągłym ża­ bocie zielonego kołnierza, i wraz z zimowym wiatrem próbu­ je zdmuchnąć go z siebie". Kolejny miesiąc, kolejna botaniczna rewelacja: „A teraz mamy marzec i przypływ kwiatów. (...) Nie znam kwiatu bardziej fascynującego, wtedy gdy pojawia się po raz pierwszy, od niebieskiego muszkatołowego hiacyntu. (...) Pierwsze hiacynty muszkatołowe są kwiatami niebieskimi, gęstymi, bogatymi i wyrastającymi ponad zeszłoroczną tra­ wę. Wyższe pączki są czysto niebieskie, zamknięte w sobie; okrągłe kulki, czystego, doskonale ciepłego błękitu, błękitu, błękitu; podczas gdy niższe dzwoneczki są ciemnawo niebie­ sko - purpurowe, z iskierką bieli u wylotu.(...) Ale, od pierwszej chwili, masz przed sobą jedyną, zwartą wieżę nocnego błękitu jaśniejącego w stronę brzasku, i nad­ zwyczajnie piękną. Gdybyśmy byli mali jak postacie z bajek 1 żyli tylko w lecie, jakże piękne wydawałyby się nam te wielkie drzewa dzwonków, wieże niosące kule ciemnego i ja­ snego błękitu. Wyrastałyby nad nami grube i soczyste, a pur­ purowe klosze białymi iskrami zmarszczek wypychałyby te błękitne do góry. I dostrzegalibyśmy w nich boga". Wystarczy. Chociaż żal trochę, bo już niedługo kwiecień, maj i można by pogawędzić nieco o szkarłatnych anemonach („nie można ich dostrzec, o ile nie patrzy się na nie w słoń­ cu), o żółtych tulipanach („wiotkie, kolczaste, trochę jak Chińczycy"), o ciemnopurpurowym irysie („jest piękny, ale ciężko go zauważyć")... W każdym razie znać, że mówi fachowiec. Zachwycony, ale fachowiec. Lawrence, dając rzeczowy komentarz do ro­ ślinnego świata, potrafi czasem odbić się od botanicznego dyskursu w stronę porównania i metafory. I choć stara się dać maksymalnie wierny ekwiwalent obserwowanej rzeczywisto­ ści, przybliżyć jej zmysłowy kształt we frazach nazbyt może wyszukanych, nigdy przecież jego wypowiedź nie spada do poziomu rzewnej egzaltacji bohaterek „włoskich" powieści 11 12 D H. Lawrence w Toskanii. 1927. il. z D.H. Lawrence. Etruscan Nuova Immagine Editrice (Siena) Places. innego kulturalnego Anglika, Edwarda Morgana Forstera. Jak choćby w tym kwietnym (kwiecistym?) fragmencie Pokoju z widokiem: „Lucy dostrzegła rzekę, złocistą równinę i dalsze wzgórza. (...) Z ust Lucy wyrwał się okrzyk zachwytu. Znaj­ dowała się na miniaturowej polance, pokrytej fiołkami. Oto­ czyły ją światło i piękno"." Hosanna in excelsis... Zostawmy jednak Lucy i fiołki, porzućmy inne toskańskie kwiatki. Lawrence, w swym tekście, dostarcza bowiem nie tylko klucza do oznaczania roślin, ale próbuje i szerszego uo­ gólnienia, choć - jak dotąd - w dalszym ciągu trzyma się bli­ sko ziemi. Przypomina on i mocno eksponuje fakt, że Toska­ nia to przede wszystkim obszar rolniczy, miejsce w którym wyraźne i nieusuwalne są ślady ingerencji ludzkiej w naturę. „Dziwną jest rzeczą, że kraina tak doskonale uprawiana jak Toskania, obszar gdzie zbiory z pięciu akrów ziemi mu­ szą wyżywić dziesięć żołądków, wciąż ma tak wiele miejsca dla dzikich kwiatów i słowików. Od momentu gdy niewielkie wzgórza nagle wypiętrzyły się i oddzieliły od siebie, czło­ wiek musi budować swój ogród i swoją winnicę, tym samym: rzeźbić swój krajobraz. Mówi się o wiszących ogrodach Ba­ bilonu... Cała przecież Italia, wyjąwszy równiny, jest takim wiszącym ogrodem. Przez stulecia człowiek cierpliwie mode­ lował powierzchnię krajów Śródziemnomorza, delikatnie wy­ równując wzgórza i formując na wielkich i małych zboczach prawie niewidzialne poziomy terasów. (...) To dzieło wielu, wielu stuleci. To jest ta delikatna, wrażliwa rzeźba każdego krajobrazu. I tak właśnie zostało osiągnięte to szczególne 37 �włoskie piękno, które jest tak cudownie naturalne, ponieważ człowiek, czując wrażliwość na owoce ziemi, kształtował zie­ mię zgodnie ze swoimi potrzebami, ale nie używał wobec niej przemocy. Co pokazuje, że to m o ż n a zrobić. Człowiek może żyć na ziemi i dzięki ziemi, nie szpecąc jej. To udało się tutaj, na wszystkich tych rzeźbionych wzgórzach i miękko, wrażliwie kształtowanych terasach". Podobnie jak Muratów, Lawrence przywołuje tu aluzyj­ nie, acz nie sposób tego przeoczyć, księgę Genesis. Z opisów pomieszczonych w Obrazach Wioch, wynika, że Toskanię uformowała Ręka Stwórcy, a z jej prymordialnej ziemi ule­ piony został pierwszy człowiek. W tekście Lawrence'a - wy­ przedzającym skądinąd znacznie manifesty ekologiczne - do­ konane u Muratowa dzieło stworzenia, kontynuowane jest, i to z dobroczynnymi skutkami, ludzką ręką. To tu właśnie, w tej krainie, człowiek zrozumiał głębokie znaczenie zalece­ nia, aby czynić sobie ziemię poddaną. Wiszące ogrody Toska­ nii nie powstały mocą boskiego fiat, ale dzięki cierpliwej i konsekwentnej - „dzieło wielu, wielu stuleci" - pracy rolni­ czych pokoleń. Człowiek nie działał tu przeciw naturze, ale wraz z nią, wykorzystując twórczo powierzony mu pierwot­ nie „materiał". Obserwując nadejście toskańskiej wiosny, nietrudno do­ strzec, że zmiana w przyrodzie następuje tu szybko i gwał­ townie. Pory roku tworzą osobne światy o czytelnie zaryso­ wanych granicach. Inaczej niż w Anglii, odnotowuje Lawren­ ce, gdzie lata miękko przechodzą w zimy (i odwrotnie), bez wyraźniejszych dla oka oznak. Wszystko spowija permanent­ na szarość i ciemność. I równie permanentny chłód. Ale róż­ nica między Północą a Południem nie tkwi jedynie w odmiennej kolorystyce, wykracza też poza klimatyczne akcydensy. Jest znacznie bardziej elementarna. Dotyczy pojmo­ wania natury słońca. Niespodziewanie okazuje się, że przyro­ doznawstwo łączy cienka nić z eschatologią. „W krajach Północy człowiek ma tendencję, aby instynk­ townie wyobrażać sobie i sądzić, że słońce zapalone jest jak świeca w wieczystej ciemności i że pewnego dnia świeca wy­ pali się, słońce wyczerpie się, a wieczysta ciemność odzyska nieprzerwaną władzę. Stąd też dla człowieka Północy świat zjawiskowy jest esencjalnie tragiczny, ponieważ jest czasowy i musi przestać istnieć. Z samej jego istoty wynika, że prze­ stanie istnieć i to leży u źródeł poczucia tragedii. Ale dla południowca, słońce jest tak dominujące, że gdy­ by cały zjawiskowy świat zniknął z uniwersum, nie pozosta­ łoby nic prócz jasnej światłości, słoneczności. Słoneczność jest absolutem; a cień albo ciemność są najwyżej względne: są rezultatem czegoś, co trwa między rzeczą a słońcem". Takie jest właśnie, utrzymuje Lawrence, instynktowne od­ czucie człowieka Południa. Ktoś mógłby jednak oponować, że słońce również jest rzeczywistością zjawiskową. Skoro kiedyś pojawiło się, to i musi zniknąć. Ale jest to argument, który ma za sobą racje czysto rozumowe. Sądzimy, że tak jak zapalamy świecę w ciemności, a więc dajemy uchwytny po­ czątek światłu, tak też jakaś Pierwsza Przyczyna musiała za­ świecić słońce w nieogarnionych ciemnościach początku. Jest to jednak argument dość kulawy, bo przecież nikt z nas nie wie i wiedział nie będzie, czy słońce w ogóle kiedykol­ wiek pojawiło się w jakimś konkretnym momencie, rozpo­ częło istnienie od pewnego punktu czasowego. Cała nasza wiedza o nim sprowadza się do tego, że wiemy jak powstaje cień i czym jest: jest wynikiem umieszczenia czegoś mate­ rialnego między nami i słońcem, nie ma więc on bytu samo­ 14 15 je istnego, jego natura jest czasowa, przemijająca. Te obserwa­ cje są podstawą dalszego wywodu: „Możemy myśleć o śmierci, jeśli chcemy, jako o czymś stale mieszającym się między nas i słońce: a to jest podstawa południowej, podziemnej idei śmierci. Ale to nie zmienia słońca w ogóle. Jak dalece sięga doświadczenie gatunku ludzkiego, jedyną rzeczą, która istnieje zawsze, jest świecące słońce, a ciemny cień jest jakimś przypadkiem ingerencji. Stąd też, po prostu, tragedia nie istnieje. We wszechświe­ cie nie ma tragedii, a człowiek jest tragiczny jedynie dlatego, że obawia się śmierci. Co do mnie, sądzę, że jeśli słońce świeci zawsze i zawsze będzie świecić, to pomimo milionów posępnych słów, śmierć, jakimś sposobem, nie przynosi wie­ lu obaw. W blasku słońca nawet śmierć jest słoneczna. A sło­ neczny blask nie ma końca". W prywatnej mitologii Lawrence'a jest Toskania jedną ze śródziemnomorskich wersji wiszących ogrodów Semiramidy. Wielobarwnym ogrodem. Żyzną krainą obfitości. Słonecz­ nym kosmosem. Jej najgłębsze egzystencjalne przesłanie za­ wiera się w solarnej epifanii. Lawrence, wyśpiewując swój hymn o słońcu i do słońca, tym radykalnie antytragicznym O sole mio unieważnia śmierć. W istocie: likwiduje ją. Bo czymże jest „śmierć słoneczna" - wyrażenie, w którym przy­ miotnik skutecznie neutralizuje rzeczownik - jeśli nie rzeczy­ wistością ledwie zjawiskową, pozorem, epifenomenem... Na­ prawdę jest, w mocnym sensie słowa, tylko słońce. A to oznacza, że życie, nieustające, wiecznie odradzające się życie jest esencją naszego świata, w którym śmierć jest, owszem, spodziewanym, ale całkiem nieistotnym epizodem. Obok zmiennej, znikliwej natury form widzialnych istnieje jeszcze trwała, choć bardziej eteryczna, bo ze świetlistej materii zro­ biona, rzeczywistość. Toteż miejsce cierpkiej, tragicznej wi­ zji świata, zająć musi słoneczny optymizm. Where are the snows of yesteryear? - cytuje Lawrence pytanie Villona. Ale sens tego refrenu ulega tu odwróceniu: nie wtrąca już w me­ lancholię, ale jest śmiałą zapowiedzią przyszłości. Tak, niegdysieysze śniegi już stopniały. Płatki wiosennych kwiatów też co prawda opadły, ale - nie ma strachu - za rok pojawią się znowu, jak gdyby naprzemienny rytm kwitnienia i wię­ dnięcia poddany został przedustawnemu prawu wiecznego powrotu. 16 Taką lekcję wyciągnął Lawrence z obserwacji toskańskiej przyrody. A wydawało się, że to tylko o kwiatki chodzi.... 3. Muratów - jak wielu przed nim i wielu po nim - rozpo­ czyna swoją podróż po Włoszech od Wenecji. I już na samym wstępie książki dokonuje na użytek czytelnika znaczącej autoidentyfikacji: „Dla nas, ludzi Północy, którzy wstępują na ziemię włoską przez złote wrota Wenecji, wody laguny są w istocie wodami Lety". Wyraźna deklaracja kulturowej przynależności. Muratów przybywa z dalekiej Północy i, jak widzieliśmy, Lawrence także czuje się dzieckiem Północy. (W geografii mitycznej, która bierze w nawias utrwalone podziały, Rosja graniczy z Anglią.) Pierwszy zatem, zostawia za sobą ziemię „nieokreślonego smutku i niewypłakanej skar­ gi lasów i wąwozów", drugi - pochmurną, zimną i pogrążo­ ną w wiecznym letargu wyspę. Toskania zdaje się im dosko­ nałym przeciwieństwem miejsc, które opuścili. Albert Camus natomiast, ostatni z przywołanych tu podróżników, zdecydowanie jest człowiekiem Południa. Gdyby pojęcie to podlegało stopniowaniu, trzeba by powie­ 17 �dzieć, że jest reprezentantem południowego Południa. Całe dzieciństwo i wczesną młodość spędził bowiem w Algierii. A z mapy niezbicie wynika - krótka lekcja geograficznego relatywizmu - że Algieria leży jeszcze bardziej na południe od Włoch. Podobnie jak jego poprzednicy również nie jest „stąd". Jak oni - jest obcy. Choć, trudno ukryć, obcy inaczej. Miasta swojej młodos'ci opisał Camus w wydanym przed wojną zbiorze esejów Zaślubiny, pisarskim debiucie. Bohate­ rami pierwszych trzech są Tipasa, Dżemila, Algier. W czwar­ tym eseju, Pustynia, nieoczekiwanie przeprawiamy się przez morze do Włoch, jedziemy do Florencji, do Toskanii. Nazwa „eseje" jest tu dość umowna. Są to bowiem utwory gatunko­ wo „nieczyste": po części jest to mocno zmetaforyzowany opis pejzażu, po części medytacja, po części intymne wyzna­ nie, po części refleksja historyczna, po części wreszcie roz­ ważania antropologiczne - fragmenty, w których rozpoznaje­ my wątki i tematy rozwinięte później w Micie Syzyfa czy Człowieku zbuntowanym. Krajobrazy algierskiej młodości, miejsca dla Camusa p i e r w s z e , zbudowane są z kilku powtarzających się pod­ stawowych elementów, choć przemieszanych w różnym po­ rządku i punktowanych z różną intensywnością. Wydobyć je łatwo: morze, wiatr, słońce, zwłaszcza to ostatnie, z godzin największego upału, ciężkie „czarne słońce". Z barw domi­ nują żółcień i błękit. Przypominam te elementarne fakty, bo z perspektywy przybyszów z Północy, można by nie od rze­ czy zapytać, czego młody Camus szukał w Toskanii? Prze­ cież nie słonecznych promieni i intensywnych doznań zmy­ słowych, bo tych miał u siebie w nadmiarze. Sam tekst wprost odpowiedzi nie udziela; dla nas istotniejsze jest nie to, czego szukał, ale co rzeczywiście znalazł. Introdukcja jest czysto malarska. Camus zauważa u mi­ strzów toskańskich - przywołuje z imienia Cimabue, Giotta, Piero delia Francesca - szczególną własność: przenikliwą zdolność widzenia życia ludzkiego w prawdzie. Bohaterowie ich malarskich opowieści to ludzie z krwi i kości. Całkiem dosłownie. Zrobieni są z ciała, przede wszystkim z ciała, tej ulotnej materii, której jedyną prawdą jest rozpad i gnicie. Nieśmiertelność duszy i nadzieja na życie wieczne są im nie­ dostępne. Malarstwo toskańskie jest syntezą tej ziemi, ale nie w sensie, w jakim powiada się czasem, że pejzaże z obrazów Piero delia Francesca są syntetycznym skrótem miejscowego krajobrazu. Owszem, są, ale na znacznie głębszym, niż tylko zewnętrznym, imitacyjnym poziomie: „Nieraz twarz wskutek obojętności i nieczułości osiąga kamienną wzniosłość krajobrazu. Jak niektórzy chłopi hi­ szpańscy upodabniają się do rodzimych oliwek, tak twarze Giotta, odarte z żałosnych cieni ujawniających duszę, zrasta­ ją się w końcu z samą Toskanią w jedynej nauce, jakiej krai­ na ta szczodrze udziela: uprawianiu namiętności zamiast wzruszenia, w mieszaninie ascezy i użycia, zestroju wspólne­ go ziemi i człowiekowi, przy którego pomocy człowiek, jak ziemia, określa się w pół drogi między nędzą a miłością. Nie za wiele jest prawd, o których serce byłoby przekonane. I do­ brze rozumiałem oczywistość tej prawdy pewnego wieczoru, kiedy cień wielkim smutkiem zatapiał winnice i oliwki wsi florenckiej. Ale smutek w tej krainie jest zawsze tylko ko­ mentarzem do piękna". Od obrazów niedaleko do rzeczywistości. Ich wnikliwa obserwacja prowadzi do zdobycia niekwestionowalnej wie­ dzy. To prawda, nie można wątpić: te pejzaże są widzialnym ekstraktem piękna. Ale jest to piękno podszyte kruchością. Więcej: nicością. Nad światem wykreowanym przez Murato18 Pocztówka z Toskanii. Fot. L . Betti wa zawisła strzała Eleaty. Ziemia Toskanii była tam boskim darem, a jej piękno emanacją wieczności. U Lawrence'a za­ kwitł wieczny powrót zdarzeń. Tu, z dojmującą bezwzględ­ nością, pojawiają się czas i ruch. Czas nicujący i ruch zstępu­ jący - zwiastuny śmierci. „Mądrość pogrążona w pięknie żywi się nicością. Wobec tych krajobrazów wielkich aż do skurczu w gardle każda z jej myśli jest przekreśleniem człowieka. Wkrótce jednostka, za­ przeczona, osłonięta raz po raz, zaciemniona taką ilością przy­ tłaczających przekonań, staje się wobec świata jedynie tą nieforemną plamą, nie znającą innej prawdy niż bierna, albo jego kolorem czy słońcem. Krajobrazy tak czyste wyjaławiają du­ szę, a ich piękno jest nie do zniesienia. Te ewangelie z kamie­ nia, nieba i wody mówią, że nic nie zmartwychwstaje". Żadnych złudzeń. Komentujesz się słonecznym ciepłem zamienisz się w proch; zatapiasz wzrok w pięknie pejzażu zgnijesz; wypełnia cię słodycz winogron - zjedzą cię robaki. Marzenia o nieśmiertelności zatrzaśnięte zostały w dziecin­ nym pokoju. Szczęście, jedynie możliwe szczęście, rodzi się z braku nadziei, z mocnej świadomości, że ostatecznie umysł znajduje swoją prawdę w ciele: „Ale czy zawdzięczam tę naukę Italii, czy też wziąłem ją z własnego serca? Niewątpliwie ukazała mi się tam. Ale rzecz w tym, że Italia, jak inne uprzywilejowane miejsca, oferuje mi widok piękna, gdzie mimo wszystko umierają ludzie. Nawet tu prawda musi zgnić - i cóż może być wznioślejszego?". " Przyjrzyjmy się jeszcze, jak Camus oglądał, „klasyczny" krajobraz toskański, ze wzgórzami, cyprysami i rzędami krzewów oliwnych. Wygląda to początkowo na zwykłe opiso­ we ćwiczenie, stylistyczną wprawkę. Przed naszymi oczami rozwija się dekoracja teatralna. Scena jest obrotowa: „Będąc we Florencji, w ogrodzie Boboli wszedłem na sa­ mą górę, na terasę, skąd odsłania się Monte Oliveto i pagórki miasta aż do horyzontu. Na każdym z tych wzgórz rosły bla­ de oliwki jak mgiełki, a w spowijającym je lekkim oparze od­ cinały się twardsze piki cyprysów, bliskie - zielone, dalsze czarne. Na głębokim błękicie nieba kładły się plamy wielkich obłoków. Z końcem popołudnia opadało srebrzyste światło, w którym wszystko stawało się ciszą. Szczyt pagórków był zrazu w obłokach. Ale zerwał się wiatr, czułem jego podmuch na twarzy, i zaraz obłoki za wzgórzami się rozdzieliły jak roz­ suwana kurtyna. Jednocześnie cyprysy ze szczytu wytrysły w nagle otwarty błękit. Wraz z nimi całe wzgórze z krajobra­ zem oliwek i kamieni powoli się uniosło. Napłynęły inne obłoki. Kurtyna się zamknęła. I wzgórze wróciło na dół ze swymi cyprysami i domami". 19 2 21 39 �Chwilowy spokój. Cisza. Obraz zielonej oazy. Ale Camus nie roztapia się w kontemplacji, uważnie czyta tekst krajobra­ zu. Estetyka ustępuje miejsca hermeneutyce. Konkluzja jest wciąż ta sama: „Miliony oczu, wiedziałem, oglądały przede mną ten pej­ zaż, ale dla mnie był on jak pierwszy uśmiech nieba. Porywał mnie w najgłębszym sensie tego słowa. Upewniał mnie, że bez mojej miłości i tego pięknego krzyku kamieni wszystko jest bezcelowe. Świat jest piękny i nie ma zbawienia poza nim. Uczył mnie cierpliwie wielkiej prawdy - że niczym jest umysł, a nawet serce. I że kamień wygrzany słońcem lub cy­ prys powiększony na tle otwartego nieba są ramami jedynego świata, gdzie pojęcie 'mieć słuszność' nabiera znaczenia na­ tury bez ludzi. A ten świat mnie unicestwia, niesie do kresu, odrzuca bez gniewu". Ruch w górę, ruch w dół. Duchowy poryw, mocno jednak wczepiony w ziemię. Fascynację drąży wciąż robak zwątpie­ nia. Jedyna możliwa soteriologia ma wymiar świecki. Pięk­ no, owszem, nie jest złudzeniem. Ale nawet ta niepowątpiewalna realność w niczym nie zmienia faktu podstawowego: że świat jest miejscem wygnania. Teksty rozmawiają ze sobą, choć o tym nie wiedzą. Muratów obwieszczał, że w Toskanii odnalazł miarę egzystencji, Camusa tego rodzaju myśl wpra­ wia w irytację. Świadectwem wykrzykniki: „Mówią mi ciągle: Italia, Morze Śródziemne, starożytne kraje - tam wszystko jest na miarę człowieka. Ale gdzie? Wskażcie mi drogę! Pozwólcie mi otworzyć oczy, bym zna­ lazł moją miarę i moje zadowolenie!". Muratów i, przy wszystkich różnicach, Lawrence, pozwa­ lają nam jednak na chwilowy powrót do Ogrodu, podczas gdy dla Camusa ta myśl nosi wszelkie cechy urojenia. Więcej: po­ znawczego złudzenia, skutecznie zamazującego nieusuwalną prawdę egzystencji, do której kluczem jest pojęcie tragiczno­ ści. To przekonanie nie jest, co prawda, wolne od wątpliwo­ ści: „Może się mylę. W końcu byłem przecież szczęśliwy we Florencji, i tylu innych ludzi przede mną. Ale czymże jest szczęście, jeśli nie zwykłą zgodą między istotą i istnieniem? I czy jest prawowitsza zgoda łącząca nas z życiem niż podwójna świadomość naszej chęci trwania i naszego prze­ znaczenia - śmierci? Zawiera się w tym przynajmniej ta nau­ ka, żeby na nic nie liczyć i uważać teraźniejszość za jedyną prawdę, która jest nam dana «ponadto»". 1 parę stron dalej, w podobnym tonie: „Florencja! Jedno z nielicznych miejsc w Europie, gdzie zrozumiałem, że w głębi mego buntu drze­ mało przyzwolenie. Od jej nieba, stopu łez i słońca, uczyłem się zgody na ziemię, na spalanie się w ciemnym płomieniu jej uciech". Ten koncyliacyjny zwrot w zakończeniu w niczym jednak istotnym nie narusza podstawy ujawnionych wcze­ śniej przekonań. W Toskanii Camusa słońce dalej świeci, piękno jaśnieje, a świat odsłania jedną ze swych najbardziej urodziwych twa­ rzy. To prawda. Ale pierwotną akceptację przenika tu raz po raz zasadnicza niezgoda. Wyraźne „tak" zawsze ma w tle ja­ kieś mocne „nie". To nie jest przestrzeń, jak u Muratowa, peł­ nego, nie zostawiającego miejsca na wątpliwości, zadomo­ wienia. Warunkowe przyzwolenie nie usuwa w żaden sposób esencjalnego poczucia wydziedziczenia. Mimo wszystkie swe piękności i delicje świat jest głuchy - taki sens po­ brzmiewa w łacińskim absurdus - i obojętny. Antynomie nie znoszą się, sprzeczności nie zostają pogodzone. Pod słońcem Toskanii śmierć nie umiera. Tym światem, odwrotnie niż w heliocentrycznej teorii Lawrence'a, rządzi „tragizm solar22 23 24 25 40 ny", pojęcie które rozwinie Camus w jednym ze swoich późniejszych esejów śródziemnomorskich. Albo inaczej: heliocentryzm z nieusuwalną geocentryczną skazą. 4. Trzy teksty, trzy różne charakterystyki tej samej rzeczy­ wistości. W pierwszym rzędzie można widzieć je jako ko­ lejne próby przeniknięcia i opisania czegoś w rodzaju arche Toskanii. Która z nich jest lepsza, prawdziwsza? W której słowo jest najbliżej rzeczywistości? Kto zobaczył więcej? Kto opisał trafniej? Pytania, choć psychologicznie zrozu­ miałe, pozbawione większego sensu, bo nie ma ponadhistorycznej, ponadkulturowej i ponadjednostkowej miary, do której można by je przymierzyć. Co ma być tym wspólnym mianownikiem? Encyklopedyczne hasło z jego pretensją do naukowego (?!) obiektywizmu? Przewodniki powielające myślowe i wizualne clichesl Teksty, zwane z czyjegoś nazewniczego kaprysu, f i k c j a m i literackimi? Inne świa­ dectwa podróżnicze - te wcześniejsze czy te późniejsze? Nasze, czytelników (a więc i moje) głębokie przekonania poparte sumienną wizją lokalną? Gdzie, oprócz prawd czą­ stkowych, jest ta najprawdziwsza prawda? I kto jest jej dys­ pozytorem? Wobec braku sensownej odpowiedzi skonstatujmy raczej to, co widać gołym okiem. Każdy z tych tekstów jest osten­ tacyjnie subiektywny. To z pewnością coś więcej niż rutyno­ we sprawozdania z podróży. Oprócz warstwy opisowej i in­ formacyjnej zawierają, mniej lub bardziej wyraźnie wyeksplikowany, własny projekt egzystencjalny. W każdym z nich więc obraz Toskanii jest wypadkową spotkania tego projek­ tu z interpretacją miejscowego krajobrazu. Widzenie, nie dość że zainfekowane biograficznie, przesłonięte jest rów­ nież filtrem kulturowym bądź filozoficznym. Rzeczywistość, za każdym razem, załamuje się w oku pod innym kątem. Ca­ ła trójka zobaczyła w Toskanii nie to, co zobaczyła, ale to co zobaczyć chciała. Toskania przyjechała z nimi. I w nich. Opis przenikający się z prywatną wizją pełni przy tym w zależności od pierwotnego nastawienia - różne funkcje: od kompensacyjnych (Muratów, Lawrence), po diagnostycz­ ne (Camus). Te trzy kreacje pisarskie wywołują inne jeszcze, ważniej­ sze być może pytania. Ważniejsze, bo dotyczące i dotykające nas bezpośrednio, tu i teraz. Mimo odmienności jest jednak pewna okoliczność, która - z dzisiejszej perspektywy - teksty te mogłaby łączyć: czas powstania. Spójrzmy na daty: Muratów - 1914; Lawrence 1927/8; Camus - 1937. Niewiele ponad dwadzieścia lat róż­ nicy. Muratów już wie o strzałach w Sarajewie; Lawrence i Camus piszą już po doświadczeniach I wojny. Ale wciąż, je­ śli trzymać się tradycyjnych historiograficznych podziałów, jest to ta sama epoka. Cezura drugiej wojny jest tu o tyle waż­ na, że wyraźnie wyznacza granice dwóch światów. Tego co „przed" i tego co „po". Starej i nowej wrażliwości między którymi nie może być mediacji. Więcej: dla wielu jest to mo­ ment radykalnego zerwania cywilizacyjnej ciągłości, zakwe­ stionowania całej dotychczasowej tradycji europejskiej. Zmierzch ideałów kultury śródziemnomorskiej. A więc tak­ że: ostateczny i nieodwołalny koniec mitu Włoch jako zreali­ zowanej Arkadii. I , dodajmy, Toskanii jako jej najbardziej eksponowanego przyczółka. Jednym z najbardziej agresywnych i konsekwentnych de­ struktorów tego mitu stał się Tadeusz Różewicz. Poemat Et �in Arcadia ego, powieść Śmierć w starych dekoracjach... Już tytuły wystarczyłyby za konkluzję. Jego przypadek poprzez swoją skrajność jest dość instruktywny. Różewicz chciał sprawdzić trwałość i adekwatność zadawnionych wyobra­ żeń. Jego bohaterowie wyprawiają się do Włoch w nadziei estetycznego olśnienia, duchowej przemiany. Nic z tego. Ita­ lia ze znanych obrazków nie istnieje. Rzeczywistość włoska zamienia się w cmentarzysko, magazyn dekoracji, śmietnik, kloakę, wydrążoną formę... „Próbowałem wrócić do raju" kończy swój poemat Różewicz. Ale raju już dawno nie ma. W jego miejsce są jedynie gruzy cywilizacji, fałszywe war­ tości, idole z gliny, odmóżdżona ludzka masa, birth, copula­ tion and death. Słowem: monstrualne, zwielokrotnione, wie­ lokształtne Nic. Kłopot w tym, że jest to wizja mało przeko­ nująca, przede wszystkim epistemologicznie wadliwa. Róże­ wicz bierze cząstkowe fakty (jak najbardziej prawdziwe) za całość i lepi z nich nihilistyczną kukłę. A nad tą łatwo się już znęcać. Ponadto, pada ofiarą swoistego maksymalizmu. Rze­ czywistość przyjmuje u niego dwie skrajne postaci: albo raj­ ską albo apokaliptyczną - bez żadnych stopni pośrednich. Różewicz, co dość paradoksalne, okazuje się osobliwym utopistą: skoro współczesna rzeczywistość w żaden sposób nie spełnia pokładanych w niej oczekiwań, to w odruchu ze­ msty przystawia jej lusterko, które ma tę właściwość, że tyl­ ko czarne barwy rejestruje. Różewicz, jak jego poprzednicy we Włoszech, widzi tylko to, co widzieć chce. Zapomina też, że destrukcja arkadyjskiego mitu Italii zapoczątkowana zo­ stała jeszcze przed wojenną traumą. Poważny jego demontaż widzieliśmy w tekście Camusa. A jeszcze wcześniej był Mann, romantycy.... Twarda lekcja, której udziela w swoich utworach Róże­ wicz, w naszym przypadku przekłada się na takie pytania: czym jest Toskania dzisiaj? czy tylko złomowiskiem wyobra­ żeń o niej? dostarczycielką tandetnych złudzeń? czy można ją jeszcze naprawdę z o b а с z у ć? po co jechać do Toskanii? Całkiem niedawno, z początkiem sierpnia 1998, londyński „The Times" donosił: „Państwo Blair oczarowani Toskanią". Brytyjski premier po raz trzeci w ostatnim czasie spędzi tu wakacje. Richard Owen skrupulatnie odnotowuje, że Blair wraz z rodziną zamieszka w 50-pokojowej willi księcia Girolamo Strozzi, w Cusona niedaleko San Gimignano i że do je­ go dyspozycji będzie 1200 akrów książęcej posiadłości. Wie­ lu Włochów jest zachwyconych z tego powodu, inni dziwią się temu przywiązaniu do jednego miejsca. Z zebranych przez dziennikarza wypowiedzi stałych mieszkańców wynika, że Toskania - odmiennie niż sugeruje to „północny" stereotyp jest duszna i pokryta kurzem, cierpi na niedobory wody, miej­ scowi robotnicy są niemili i agresywni, a spod traw wciąż wy­ pełzają jadowite pająki i węże... „Co jest tak atrakcyjnego w Toskanii, że przyciąga Brytyjczyków" - pyta, cytowana w artykule, włoska „La Republica". I sama sobie odpowiada: „Po prostu dlatego, że pragną uciec od deszczowych wybrze­ ży Wysp Brytyjskich do radości i wina Chiantishire". 26 Czyżbyśmy już gdzieś tego nie czytali? Słoneczny mit To­ skanii ma się zupełnie dobrze. Coś więc chyba jest w tej Toskanii, skoro premier Blair z małżonką tam się rokrocznie udają. Coś, co syci pragnienia, ale nie zaspokaja do końca. No tak, ale oni, podobnie jak re­ szta pospólstwa, padają ofiarą złudzenia. Szkoda. Państwo Blair.... Tak, ci ludzie to byłoby jakieś rozwiązanie.... Ale może jest jeszcze inaczej. Może Toskania to nie jest ani pojęcie geograficzne ani punkt na mapie. Może jest raczej nazwą pragnienia. Imieniem tęsknoty. Zarysem formy, która oczekuje na wypełnienie. I jak kiedyś: wszystko jest w oku patrzącego. Dla jednych więc pozostanie Toskania kolorową widokówką, arkadyjskim mirażem. Dla innych - ideałem po przejściach. Ogrodem leżącym gdzieś „w pół drogi między nędzą i miłością", między rozpaczą i nadzieją. W którym je­ dyna możliwa koniunkcja będzie zawsze hybrydą przeci­ wieństw. Anemon i popiół. 27 PRZYPISY ' W. Jerofiejew, Moskwa Pieluszki. Poemat, tl. N . Karsov, Sz. Szechter, Londyn 1986, s. 83 Por. wnikliwe i dobrze udokumentowane rozważania C.P. Brand, Italy and the English Romantics. The Italianate Fashion in Early Ninete­ enth-Century England, Cambridge 1957 F. Nietzsche, Ecce homo, tł. L. Staff, Warszawa 1909, s. 40 P. Muratów, Obrazy Wioch, tł. P. Hertz, Warszawa 1972, t . I , s. 158 Tamże, s. 271 Tamże, s. 264 F. Ankersmit, Język a doświadczenie historyczne, tłum. S. Sikora, „Konteksty", nr 1-2: 1997, s. 82-84 * Muratów, Obrazy..., s. 295 Tamże, s. 295 Tamże, s. 265 " D.H. Lawrence, Flowery Tuscany, w: Selected Essays, b.m.w. 1954, s. 141-142 Tamże, s. 145-146 E M . Forster, Pokój z widokiem, Л. A. Majchrzak, Warszawa 1992, s. 61 Lawrence, Flowery, s. 140 " T a m ż e , s. 153 Tamże, s. 154 Muratów, Obrazy..., s. 18 A. Camus, Zaślubiny. Lalo. przet. M . Leśniewska, Kraków 1981, s. 39-40 Tamże, s. 45 Tamże, s. 48-49 Tamże, s. 46-47 2 3 4 5 6 2 2 Tamże, s. 47-48 Tamże, s. 46 Tamże, s. 46 Tamże, s. 50 R. Owen, Blairs beguiled by Tuscany, „The Times", 1 August 1998, s. 12 O trwałości i aktualności toskańskiego mitu wśród Brytyjczyków pisałem w artykule Anglicy we Włoszech, w: Kino według Alicji, pod red. W. Godzica i T. Lubelskiego, Kraków 1995, s. 213-221 2 3 2 4 и 2 6 2 7 7 9 10 i: NŁWS Blairs beguiled by Tuscany 12 13 14 16 1 7 19 2 0 21 Ilustracja z artykułu z ..Timesa" 41 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e6b2f212db23d25a72a3ebe8a4ab0bc.pdf 4540b1b0f7766f608318cc6daa8f6ab0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1720 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1592 Title A name given to the resource Tożsamość "przesiedleńca". O ludności przesiedlonej po II wojnie światowej ze wschodniej Polski w rejon dziatłowsk (zachodnia Białoruś) / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.181-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Broda, Anita Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X L V I : 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANITA BRODA Warszawa TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" O LUDNOŚCI PRZESIEDLONEJ PO I I WOJNIE ŚWIATOWEJ ZE WSCHODNIEJ POLSKI W REJON DZIATŁOWSKI (ZACHODNIA BIAŁORUŚ) 1 WSTĘP W latach 1944-1947 na wschodnich ziemiach Polski (okolice Białegostoku i Bielska) została przeprowadzona akcja przesiedleńcza, będąca wynikiem ukła­ du zawartego pomiędzy Białoruską Socjalistyczną Republiką Radziecką (BSRR) a Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego (Mironowicz 1993, s. 136). Celem owej akcji było przemieszczenie zamieszkującej te tereny ludności bia­ łoruskiej, identyfikowanej na podstawie wyznania prawosławnego, na obszar Białorusi, szczególnie zaś na jej zachodnią część. Przeprowadzone działania były niejako „lustrzanym odbiciem" wydarzeń mających miejsce na terenie ówczesnej BSRR, gdzie podobne wysiedlenia dotyczyły osób narodowości pol­ skiej wyznania katolickiego, udających się na tzw. Ziemie Odzyskane. Ludność białoruska miała, w założeniu organizatorów, przejąć ziemię i gospodarstwa opuszczających Związek Radziecki Polaków. Akcja, według deklaracji, miała wyłącznie charakter dobrowolny. Na tereny polskie zostali zatem wysłani pełno­ mocnicy, których zadaniem było przekonanie potencjalnych zainteresowanych do zamieszkania za wschodnią granicą . Zakończenie przesiedleń planowano po­ czątkowo na rok 1945, trwały one jednak do 1947. W okresie tym ze wschodnich terenów Polski zostało wysiedlonych ok. 36388 osób (Mironowicz 1993, s. 143). 2 1 Artukuł jest częścią pracy „Być przesiedleńcem. Przykład ludności przesiedlonej po I I woj­ nie światowej ze wschodnich terenów Polski w rejon dziatłowski", napisanej pod kierunkiem mgr Katarzyny Waszczyńskiej w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, w ramach grupy laboratoryjnej „Obrazy grup narodowych, etnicznych, wyznaniowych i społecznych - Bia­ łoruś, czyli o tożsamości ludności okolic Słonimia i Dziatłowa". Nie była to pierwsza tego typu inicjatywa dotycząca tych terenów. W latach 1915-1918 przeprowadzono podobną akcję przesiedleńczą, określaną potocznie jako „bieżaństwo". Akcja dotyczyła ludności prawosławnej zamieszkującej gubernię grodzieńską i wileńską. Główną za­ stosowaną metodą była, tak jak w przypadku przesiedleń po I I wojnie światowej, agitacja pełno­ mocników, przysłanych z carskiej Rosji specjalnie w tym celu. Ich działalność odniosła ogromny skutek - masowy odpływ ludności przerażonej wizją represji stosowanych przez postępującą na wschód armię niemiecką (Mironowicz 1999, s. 26). 2 �182 ANITA BRODA Duże grupy tzw. przesiedleńców trafiły do Grodna, Baranowicz, Słonimia. Ponad 40 rodzin rozpoczęło nowe życie w Dziatłowie , mieście oddalonym ok. 40 km od Słonimia. Moje pierwsze zetknięcie ze zjawiskiem „przesiedleńców" na terenie Biało­ rusi miało miejsce w trakcie badań etnologicznych przeprowadzonych w 2000 r. w wioskach należących do rejonu dziatłowskiego , jak i w samym mieście. Istnienie takiego problemu uświadomiło mi spotkanie z rodziną, zamieszkałą obecnie we wsi Moskalowce, która w 1947 roku wyjechała z Maleszy - miejsco­ wości położonej niedaleko Bielska (Polska). Wieś Moskalowce to niewielka, licząca zaledwie kilkadziesiąt domów osada, zamieszkana głównie przez ludność wyznania katolickiego, gdzie jedynymi prawosławnymi są właśnie przyjezdni z Polski. Wtedy też po raz pierwszy pojawił się termin „przesiedleniec", kluczowy dla całych moich późniejszych badań, jak i dla treści mojej pracy licencjackiej oraz tego artykułu. Wtedy również, jeszcze nie całkiem wyraźnie, ukazał się pro­ blem, od którego rozpoczęły się moje poszukiwania: jak rodzina przyjezdnych, która przed półwieczem wyjechała z Polski i tu znalazła dom, poradziła sobie z aklimatyzacją w nowym miejscu? Jak przyjęli ich miejscowi? Jak to wtedy wyglądało i czy teraz sytuacja uległa jakiejś zmianie? Grupa badanych przeze mnie osób została więc początkowo dobrana na podstawie ich „inności", a tym co mnie głównie interesowało był charakter relacji pomiędzy dwiema zbiorowościami - miejscowych i przybyłych. Łatwo było zorientować się, że przy­ jezdnych z Polski, z Maleszy czy z innych wiosek województwa białostockiego, jest w Dziatłowie i okolicach więcej. Rozmówcy wskazywali siebie nawzajem, konsekwentnie używając określenia „przesiedleniec" . Podczas rozmów nie­ odmiennie powracał motyw wyjazdu z Polski, wspominanego w sposób bardzo emocjonalny, zjawisko „podwójnej ojczyzny", ale występujący także całkowity brak jakichkolwiek związków z krajem pochodzenia, nieprzywiązywanie do nich wagi, marginalizowanie tego okresu życia. Wtedy pojawiła się refleksja: czy może mam do czynienia ze specyficzną, jedyną w swoim rodzaju jakością? Jakie znaczenie dla poczucia tożsamości moich rozmówców ma fakt, że urodzili się poza granicami Białorusi i że zostali na te tereny gwałtownie, w krótkim czasie „przeniesieni" ze wszystkim, co po­ siadali? Wówczas zrozumiałam, że problem, który początkowo ograniczał się do relacji „swój" - „obcy" uzyskał nowy wymiar. Pojawiło się pytanie czy wydarze­ nie życiowe, jakim jest zmiana miejsca zamieszkania może wpływać na kształ­ towanie się tożsamości jednostki, a więc czy może istnieć coś takiego jak tożsa­ mość „przesiedleńca" i jaka ona jest? Moje badania, które przeprowadziłam wśród ludności zamieszkałej w Dziatłowie i jego okolicach, miały odpowiedzieć na te pytania, a poniższa praca prezentuje ich wyniki. 3 4 5 6 3 Polska nazwa - Zdzięcioł. Są to wioski: Moskalowce, Raklewicze, Butwiełowicze i Wiązowiec. Miałam wrażenie, jakby słowo to było kluczowe - niezbędne w procesie wyodrębniania z grupy. Porównaj: relacja „swój"-obcy", w: Religia i obcość, E. Nowicka (red.), Kraków 1991. 4 5 6 �183 TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" Tłumaczalnyj słounik biełaruskoj literaturnoj mowy pod hasłem „pierasialeniec" zawiera bardzo ogólną definicję tego pojęcia: „przesiedleniec" to „czieławiek jaki pierasialijsia ci pierasialajecca na nowaje miesta". W definicji tej został jedynie podkreślony fakt zmiany miejsca zamieszkania na nowe, doko­ nywany p r z e z j e d n o s t k ę . Słownik nie zawiera terminu „przesiedlenie". Według Krystyny Kersten, historyka, badaczki przesiedleń w X X wieku, pro­ blem ten nie jest zjawiskiem o wymiarze jednostkowym, gdyż jest to zorgani­ zowane przemieszczenie zbiorowości, zarówno przymusowe, jak i dobrowolne, które ponadto „obejmuje nie tylko wyrwanie z dotychczasowego otoczenia, lecz również trwałe osiedlenie w nowym miejscu" (Kersten 1997, s. 19). Posługując się tą wskazówką postanowiłam pokazać w pracy zarówno moment „wyrwania", zaznaczając jego przyczyny i okoliczności, jak i moment „osiedlenia". Ale histo­ ria tego tak ważnego dla większości moich rozmówców wydarzenia to tylko część opowieści. Drugim, niemniej ważnym elementem, jest odpowiedź na pyta­ nie, kim jest przesiedlony dzisiaj. Istotne więc będzie zarówno to, co rozmówca pamięta i w jaki sposób, jak i to, jak ten bagaż wspomnień wpływa (i czy wpły­ wa) na jego samookreślenie. Przed przystąpieniem do dalszych rozważań uważam za konieczne zaznaczyć, że w moich badaniach skupiłam się wyłącznie na relacjach i opiniach samych „przesiedleńców", także w przypadku ich kontaktów z „miejscowymi" . Będzie to zatem historia przesiedlenia widziana wyłącznie oczami samych „przybyszów" . Grupa moich rozmówców obejmowała 30 rodzin przesiedlonych z Polski w latach 1944-1947 z wiosek: Zaczerlany, Lewickie, Maleszy, Wojszki, Ryboły, Białki, Pawlinowo, Niewadzica Norgilewska, Solniczki. Część tych osób wyje­ chała dobrowolnie (okolice Bielska - Wojszki, Ryboły, Pawlinowo, Białki), część - pod przymusem, w wyniku różnego rodzaju represji (wioski położone blisko Białegostoku - Zaczerlany, Lewickie, Niewadzica Norgilewska, Solniczki; wy­ jątkiem są Maleszy położone w rejonie bielskim) . Obecnie mieszkają w Dzia­ tłowie oraz w wioskach położonych w jego okolicy: Moskalowcach, Raklewiczach, Butwiełowiczach i Wiązowcu . Wśród 32 rozmówców było 14 mężczyzn 7 8 9 10 7 Tzn. ludność urodzoną na Białorusi, zamieszkującą Dziatłowo i jego okolice w momencie przyjazdu „przesiedleńców" i obecnie. W dalszej części artykułu grupę tę będę również określać jako „ludność miejscową". W ten sposób określam ludność wyznania prawosławnego, która została przesiedlona z terenów polskich na obszar Białorusi w latach 1944-1947. Przeprowadzone przeze mnie badania wskazują na to, iż przejmowanie inicjatywy w kwe­ stii wyjazdu ma ścisły związek z położeniem miejscowości, z której pochodzi rozmówca. Im bliżej Białegostoku położona była wioska, tym mniej dobrowolny wyjazd. Wiąże się to naj­ prawdopodobniej z tym, że w okolicach dużego miasta działalność różnego rodzaju band była dużo aktywniejsza a sytuacja bardziej napięta. Na południe od Białegostoku oddziaływanie band było mniejsze. Tu z kolei przejmowali inicjatywę przedstawiciele władzy sowieckiej, którzy namawiali ludzi do przeniesienia się na Białoruś. W większości przypadków Dziatłowo i okolice były punktem docelowym, choć nie­ wielka grupa mieszkała także początkowo w Darachanowie, w okolicach Bobruj ska (wsch. część Białorusi). 8 9 1 0 �184 ANITA BRODA i 18 kobiet. Bardzo istotny jest wiek badanych: przeważająca liczba to ludzie pomiędzy 65 a 70 rokiem życia, tzn. tacy, którzy w momencie wyjazdu byli jeszcze bardzo mali (ok. 5-7 lat), lub ci, którzy przekroczyli siedemdziesiątkę (wiek w momencie wyjazdu - 11-16 lat). Najmniejszą grupę (dwie osoby) sta­ nowili rozmówcy po 80-tym roku życia. Moi rozmówcy to przede wszystkim emeryci z wykształceniem podstawowym (jedynie dwie panie były czynne za­ wodowo, w tym jedna z wyższym wykształceniem). Najprawdopodobniej udało mi się dotrzeć do wszystkich żyjących w Dziatłowie „przesiedleńców". Uznaję, że grupa ta liczy obecnie ok. 30 rodzin . Artykuł składa się z dwóch części. Pierwsza dotyczy historii przesiedle­ nia, opisanej przez rozmówców z perspektywy lat, złożonej z ich własnych wspomnień i relacji bliskich. Druga pokazuje obecną sytuację „przesiedleńca" ukazaną poprzez jego osobiste sądy i opinie, oraz zawiera próbę odpowiedzi na pytanie, kim jest on dzisiaj. 11 CZĘŚĆ I BAGAŻ „PRZESIEDLEŃCA", CZYLI HISTORIA WYJAZDU Z POLSKI Rozpoczynając analizę materiału dotyczącego historii wyjazdu, jego przyczyn i okoliczności oraz wszystkich wspomnień o tym wydarzeniu, chciałabym wyjaś­ nić dlaczego będzie to stanowić tak istotną część artykułu. Zagadnienie to mogę podzielić na trzy oddzielne tematy, które składają się na obraz tego, co cytowana już K. Kersten określa mianem „wyrwania z rodzimego środowiska - «małej ojczyzny»" (Kersten 1997, s. 17): 1. Opis życia w Polsce przed wyjazdem (sytuacja materialna i wspomnienia z kraju pochodzenia); 2. Okoliczności wyjazdu (przyczyny, bagaż, informacje i wyobrażenia na temat miejsca przeznaczenia a także nastrój, jaki towarzyszył podjęciu decyzji o opuszczeniu Polski); 3. Miejsce przybycia (subiektywna ocena miejsca przybycia, także sytuacji życiowej, relacje z innymi „przesiedleńcami", kontakty z miejscowymi). Próba dotarcia do indywidualnej historii „przybysza", jego subiektywnej wizji tego, co wydarzyło się w jego życiu, była ważnym elementem moich badań nad „tożsamością przesiedleńczą". Interesował mnie charakter tych wspomnień, czyli to, co w opisywanych zdarzeniach było dla rozmówcy najważniejsze i co najbardziej utkwiło w jego w pamięci. Równie istotna dla analizy zagadnienia była osobista ocena wydarzeń dokonywana przez rozmówców, stosunek do nich, odczucia i emocje. Chodziło mi o zdobycie jak najpełniejszego obrazu tego okresu ich życia. Nie było i nie jest moim celem weryfikowanie uzyskanych 11 Wnioskuję to z tego, że pod koniec moich badań w relacjach rozmówców nie pojawiało się już żadne nazwisko „przybysza", którego bym nie znała i z którym nie udałoby mi się prze­ prowadzić rozmowy. �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA 185 1 w rozmowach informacji i porównywanie ich z odpowiednimi źródłami histo­ rycznymi. Obiektem mojego zainteresowania jest wyłącznie historia widziana przez pryzmat wypowiedzi „przesiedleńców". PRZED WYJAZDEM Na zawarty we wspomnieniach rozmówców opis życia sprzed wyjazdu z Polski składają się dwa elementy: z jednej strony, charakterystyka sytuacji materialnej i ocena warunków życia (w niektórych rozmowach ten temat bywał rozszerzany 0 omawianie relacji między ludnością prawosławną a „Polakami" ), z drugiej - mniej lub bardziej zatarty obraz rodzinnej miejscowości i jej okolic. Ilość 1 jakość udzielanych na ten temat informacji jest uzależniona głównie od wieku, w jakim byli rozmówcy w czasie gdy opuszczali Polskę - u tych najmłodszych zatarte już wspomnienia z kraju narodzin były prawdopodobnie odświeżane opowieściami rodziców, przez co są rodzajem „relacji pośredniej". Poza tym zde­ cydowana większość „przesiedleńców" z Dziatłowa odwiedziła co najmniej raz Polskę, czy to, aby spotkać pozostałych tam krewnych, czy to w celach zarob­ kowych. Miało to najprawdopodobniej wpływ na ich obraz kraju pochodzenia. Charakter wspomnień zależy jednak także od tego, czy rozmówcy wyjeżdżali do Polski dobrowolnie, czy też pod przymusem . Być może wpływ na wspomnienia miał także fakt, że w życiu rozmówców był to pierwszy tak znaczący wyjazd . Opis życia przed wyjazdem jest wyraźnie umieszczony w kontekście sytua­ cji, w jakiej znaleźli się „przesiedleńcy" na Białorusi. Ocena warunków życia w Polsce jest zawsze w relacjach rozmówców zestawiona z tym, co zastali oni po przyjeździe. To ciągłe porównywanie sprawia, że często tych dwóch opisów nie można od siebie oddzielić. Należy poza tym zaznaczyć, że na pytania dotyczące wspomnień z Polski odpowiadano chętnie i bez specjalnych oporów. Opisując warunki życia w Polsce podkreślano, że były one zbliżone do tych, z którymi rozmówcy spotkali się na Białorusi lub nawet gorsze. Jest to zrozumiałe u tych osób, które wyjechały z Polski dobrowolnie , dla których względy ekonomiczne, m.in. mała ilość ziemi, często stawały się przyczyną wyjazdu: Ziemli tam nie była, rabotać nie balszo, no siudaprijechali, tut haziajstwo imieli, jeszczo kałchozaw nie było w ta wremia tut, tut haziajstwo wziali, stali rabotać na haziajstwie, no i żyli ot, tak [3]. 12 13 14 15 1 2 Mianem „Polaków" określam, za moimi rozmówcami, ludność wyznania katolickiego, za­ mieszkującą wioski w Polsce, z których przybyli „przesiedleńcy". Pod określeniem „wyjazd dobrowolny" rozumiem sytuację, kiedy „przesiedleńcy" samo­ dzielnie podejmowali decyzję o wyjeździe, gdyż było to dla nich, w ich pojęciu, dobre. Nie wykluczam w tym wypadku, że byli oni do opuszczenia Polski namawiani przez wyznaczonych do tego celu pełnomocników, nie można tu jednak mówić o wyjeździe wymuszonym. W ten sposób wyjeżdżali ci, którzy obawiali się represji ze strony tzw. band, których działalność stano­ wiła zagrożenie dla ich mienia, zdrowia a nawet życia. 90% moich rozmówców stwierdziło, że dla nich, a także dla ich rodziców, był to pierwszy i ostatni poważny wyjazd. Podczas pobytu w Polsce wybierali się od czasu do czasu do Białego­ stoku ale poza tym prowadzili zdecydowanie osiadły tryb życia. Tzn. ok. 60% moich rozmówców. 13 14 1 5 �186 ANITA BRODA U niektórych rozmówców wyraźnie widać zadowolenie ze zmiany warunków życia, jaka nastąpiła po opuszczeniu Polski. W tym kontekście dokonywana jest ocena sytuacji sprzed wyjazdu Zamiana własnego gospodarstwa, do którego utrzymania konieczna była ciężka praca, na zatrudnienie w kołchozie u części rozmówców budziło uczucia pozytywne. Jeśli chodzi o relacje z Polakami to tylko w nielicznych rozmowach pojawił się opis tego typu kontaktów. Były one na ogół określane jako pozytywne, pełne wza­ jemnej sympatii, przynajmniej do chwil bezpośrednio poprzedzających wyjazd. Zupełnie inaczej kształtuje się ocena życia w kraju urodzenia we wspomnie­ niach tych, którzy wyjechali pod wpływem represji i w atmosferze strachu . Według nich, życie w Polsce było dużo łatwiejsze i przyjemniejsze niż to w miejs­ cu przesiedlenia. Oto typowa wypowiedź na ten temat: / hruzij szto choczesz. I kartoszku brali z domu swaju, u nas kartoszka była dobraja, no ziemia dobra była tam. Rasło wsio. Żywinu trymali, było czym dobrać. No. Samy abrablali gaspodarku, nikogo nie najmali... Dom był u nas dobryj, nowy, na hutorie żyli. Usio było swajo... - Duży był dom? - Duży. Maładzioż była drużnaja, usie hulali i świata sprawiali i... drużno żyli. A patom pamału, pamału i zradzilisie ety bandy i wsio [7]. Drugim elementem składającym się na opis sytuacji przed przesiedleniem jest zapamiętany przez rozmówców wygląd wioski, jej charakterystyka, oceny estetyczne itd. Większość moich rozmówców miała dosyć ogólny obraz miejsco­ wości, w której mieszkali w Polsce. Informacje na ten temat ograniczały się do określenia wielkości wioski, głównie na podstawie liczby domów. Dokładniejsze wspomnienia, naznaczone większym zaangażowaniem emocjonalnym, są rzad­ sze i wiążą się przeważnie z poczuciem przynależności do miejsca urodzenia, z tęsknotą za nim. W takich opisach można odnaleźć zarówno żal spowodowany wyjazdem, jak i podświadomą chęć powrotu. Spotkałam się jedynie z dwoma przypadkami, w których rozmówcy nie potra­ fili nic powiedzieć na temat swojego miejsca urodzenia, tłumacząc to tym, że w momencie wyjazdu byli bardzo młodzi i zbyt dużo upłynęło czasu. Podsumowując: znaczna większość moich rozmówców nie idealizowała życia przed wyjazdem, zarówno sytuacji materialnej, jak i wyglądu okolicy, w której się urodzili. Na postrzeganie obu zagadnień ogromny wpływ miały przyczyny wyjazdu. Ci, którzy wyjechali dobrowolnie wspominają to, co ich skłoniło do opuszczenia Polski, a był to przeważnie niski standard życia. Co do wyglądu wioski - twierdzą zwykle, że była ładna, ale nie potrafią dokładnie jej opisać. W przypadku wyjazdów przymusowych wspomnienia dotyczące wioski są już bardziej szczegółowe, ale tylko w wyjątkowych przypadkach naprawdę dokładne (wtedy, gdy rozmówcy czują silną więź z miejscem pochodzenia). Przymus 16 17 16 Przymusowa kolektywizacja rolnictwa zachodniej Białorusi została przeprowadzona w la­ tach 1949-1952 (Mironowicz 1999, s. 180). Tzn. ok. 40% moich rozmówców. 1 7 �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA' 187 towarzyszący przesiedleniom wpływa natomiast na pewną idealizację warun­ ków życia w Polsce. Rozmówcy uważają, że spotkała ich krzywda, gdyż po przyjeździe na Białoruś standard ich życia obniżył się. Jest to jednak zasada, od której także zdarzają się wyjątki. OKOLICZNOŚCI W Y J A Z D U Przystępując do kwestii opisu samych okoliczności wyjazdu należy najpierw wyjaśnić pewne zawiłości terminologiczne. Jednym z najważniejszych proble­ mów są przyczyny przesiedlenia, widziane przez rozmówców. Zdecydowałam się dokonać rozróżnienia na wyjazd wymuszony i dobrowolny, posługując się typologią migracji proponowaną przez amerykańskiego socjologa, Williama Petersena (Petersen 1958, s. 256). Określenie „wymuszony" uważam za traf­ niejsze niż „przymusowy". Moi rozmówcy samodzielnie dokonywali wyboru - zostać czy wyjechać, mieli więc teoretycznie możliwość pozostania (określe­ nie „przymusowy" sygnalizuje, jak się wydaje, brak jakiegokolwiek wyboru), wyjazd wiązał się jednak z chęcią ochrony życia lub zdrowia. Oznacza to, że „przesiedleńcy" znaleźli się pod presją - poprzez zastraszenie (działalność różnego rodzaju band) zasugerowano im, jaką decyzję powinni podjąć. W ich przekonaniu była to jedyna szansa na normalne, spokojne życie. PRZYCZYNY WYJAZDU Większą część moich rozmówców (ok. 60%) stanowią ci, którzy wyjechali z Polski dobrowolnie. Głównym motywem była, z całą pewnością, trudna sytua­ cja materialna - nieduża ilość ziemi lub utrata domu w wyniku działań wojen­ nych. Rozmówcy (lub ich rodzice) wierzyli w to, że wyjazd pomoże im „stanąć na nogi", szczególnie, że przedstawiciele władzy sowieckiej (ruskie ahienty, ahitatory, werbowszczyki) roztaczali przed nimi wizję dobrobytu, panującego w BSRR. Były jednak i inne przyczyny, np. możliwość bezpłatnego kształcenia dzieci. Zdarzało się także, że opuszczano dotychczasowe miejsce zamieszkania, by znaleźć się bliżej jednego z członków rodziny, przebywającego na terenie Związku Radzieckiego. W przypadku wyjazdów dobrowolnych w relacjach moich rozmówców poja­ wia się postać agenta, zwanego werbowszczykiem lub ahitatorem. Jego nakła­ nianie do wyjazdu uważają oni za bezpośrednią przyczynę podjęcia decyzji o przesiedleniu: - Można była astatsa? - Można, etoż nikto nie zastawiał nas, no prosta zahitirowali, szto tam łuczsze budziecie żyć cziem tut. No i atiec padumał i pojechał. - No kto wam skazał szto zdies budziet łuczsze? - No ety, tam byli, ety... no, priedstawicieli, werbowszczyki no, adsiuda, zRasieji, z Sajuza. No i szto liepsza żyźń, szto łuczsze, patamu szto tam biedna żyli... [14]. Z niektórych wypowiedzi można wręcz dosłownie wyczytać, że gdyby nie inge­ rencja owych przedstawicieli „przesiedleńcy" nie opuściliby swoich gospodarstw. �188 ANITA BRODA Dlatego też część moich rozmówców właśnie ich obarcza winą za rozczarowa­ nie, jakie ich spotkało po wyjeździe: Można byłaby nie jechać, no zadumał atiec i wsio. No padwieszczali, szto charaszo żyć i wsio, liudzi pawieryli. No szto żyli tam [niezrozumiałe] eta nie chuże była, eta jasna... Как rabotał eta imieł wsio. Sam siebie haziajnem... [14]. Druga grupa rozmówców (ok. 40%) to ci, których wyjazd z Polski został wymuszony. Tu sprawa jest dużo bardziej skomplikowana. W przypadku moich rozmówców określenie wyjazd wymuszony odnosi się raczej do ingerencji tzw. b a n d niż do oficjalnych działań władz państwowych, zaangażowanych w akcję przesiedleńczą. W każdym razie rozmówcy nie wiążą działalności „ban­ dytów" z oficjalną polityką rządową, podkreślając nawet, że była to działalność bezprawna, której stanowczo się przeciwstawiano. Najczęściej pojawiające się określenia dotyczące grup, które wymogły na części moich rozmówców opuszczenie granic państwa polskiego to: bandity, partizany bandy. Spotykałam jednak nazwy, które pozwalają sprecyzować, kim - według „przesiedleńców" - oni byli: chłopcy z lasu, bandy Mikołajczyka, Palaki, Narodna Armia. Nie było przedmiotem moich badań dociekanie, jaka jest prawda i kim faktycznie były bandy, których działalność w tak wydatnym stopniu wpły­ nęła na losy moich rozmówców. Interesowało mnie jedynie, jak ten problem wygląda z punktu widzenia samych zainteresowanych, dlatego skupiłam się wyłącznie na ich opiniach. Duża rozbieżność w wypowiedziach rozmówców nie pozwala ostatecznie określić, kto jest odpowiedzialny za wyjazd ludności pra­ wosławnej z Polski. Rozmówcy zgadzają się jedynie co do tego, że byli to Polacy. Przyczyny takiego postępowania „prześladowców" były niezrozumiałe dla prawie wszystkich osób, z którymi rozmawiałam. Tylko dwoje rozmówców podało konkretny cel działalności band - potrzebowali oni domów dla siebie i swoich rodzin przesiedlanych z Białorusi: No wyrzucali, jak eto skazać, ani wyrzucali patamu, szto im nada byli dama, ani adsiuda sabrali swai rodzicieli, panimajecie iii niet? No to prijeżdżali polskije siemii tuda do Polski a prawo­ sławne ujeżdżali siuda do Rosji. Im potrzebny był dom. Iw etom dzieła. No przy­ szli nocziu i dwadzieścia cztery godziny, sztoby żywego duchu tu nie było i wsio. W tom dzieło [21]. Niektórzy rozmówcy podkreślali, że kwestią decydującą o wyjeździe było wyznanie: Jakoś mówili w ten czas, że Polska powinna być Polaka - katolika, a już jeśli my byli tam prawosławne to, no to tak, że nie wszystkie tam chacieli, no o takie przyjdzie eta... kampania tech, które chacieli, sztoby wyjechać, to treba zrobić tak, sztoby wyjechać [8]. Uzasadnienie wyjazdu nie przedstawia większych trudności: wyjeżdżali, po­ nieważ obawiali się o życie swoje i swoich rodzin. Co istotne, u większości rozmówców fakt „wygnania" z Polski nie budzi więk­ szych emocji i nie wpływa na negatywny obraz wszystkich Polaków, choć zda­ rzają się i takie opinie: Ale szto za duszy u waszych Polaków, wy skazy tie, szto za serce takoje, jak to tak? Tady pośle wajny byli, to jany biełaruskowo czieławieka nienawoczy! [2]. �189 TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" Jedynie nieliczna grupa rozmówców nie mogła podać przyczyn swojego wy­ jazdu z Polski. Twierdzili, że niewiele pamiętają i niewiele ich to zagadnienie interesuje. Wypowiedzi takie charakteryzują osoby, które miały 4-5 lat w mo­ mencie wyjazdu, przez co nie dociekały jego przyczyn i nie brały udziału w przygotowaniach: Jaż mówię, takie lata, szto jeszczo i nie pytali się. Nakar­ mili, napoili ipałażyli spać... Ispij. Nas nie intieresowało [16] . Niezależnie od tego, czy wyjazd był dobrowolny czy wymuszony, opuszcza­ niu wioski zawsze towarzyszyło uczucie przygnębienia, wiążące się z pozosta­ wieniem domu, gospodarstwa, rodziny oraz miejsca, które moi rozmówcy znali i w którym czuli się bezpiecznie. Bardzo często, nawet w przypadku wyjazdów dobrowolnych, rozmówcy wyjeżdżali tylko w wyniku stanowczej decyzji jednego z członków rodziny, najczęściej ojca. Sami nie deklarowali wyraźnego zaintere­ sowania możliwością przesiedlenia. 18 BAGAŻ Gdy w rozmowach poruszałam kwestię bagażu (jego ilości i jakości) intere­ sowało mnie, co bierze, a co zostawia człowiek „przenoszący swoje życie" w inne miejsce oraz, jaki wpływ na status „przesiedleńca" miała ilość rzeczy, które ze sobą zabrał. Odpowiedzi na oba te pytania były podobne we wszystkich prawie rozmowach. Po pierwsze, „przesiedleńcy" mieli prawo zabrać ze sobą wszystko, co zdołali przewieźć, tak że często tym, co zostawało był jedynie pusty dom oraz ziemia. Po drugie, wielkość bagażu zależała od pomocy sąsia­ dów i liczby wagonów przydzielonych rodzinie , a także od czasu, którego zwykle mieli od dwóch tygodni do kilku miesięcy. Spotkałam się tylko z jednym wyjątkiem od tej reguły, gdzie rodzinie na wyjazd dano trzy dni. Zabierano zwierzęta (konie, krowy, świnie, drób), proste umeblowanie domu, narzędzia gospodarskie, ubrania, pościel, produkty żywnościowe itd. Czasami brano również zboże i kartofle, ale znacznie częściej zdawano je i wpisywano w tzw. ewakuacjonnyj list, aby odzyskać jego równowartość po przyjeździe na Białoruś. Podobnie działo się z acenką domu i ziemi, pozo­ stawianych w Polsce. Wszystko, co „przesiedleńcy" zostawiali mieli odzyskać w nowym miejscu. Nie jechali więc z pustymi rękami, a to, jak twierdzą roz­ mówcy, miało wielki wpływ na ich pozycję po przyjeździe. „Przesiedleniec", według nich, to ten, kto przyjeżdża z całym dobytkiem, w związku z czym dobrze mu się powodzi, a bieżency - anyż z pustymi rukami. Eta raznica [6]. Istotne jest to, że fakt wyjazdu nie czynił z „przesiedleńców" biedaków i nie obniżał gwałtownie, jak można by przypuszczać, ich społecznego statusu. Wprost przeciwnie - bagaż, który wyjeżdżający zabierali ze sobą zapewniał im najczęściej dobry start w nowych warunkach. 19 1 8 1 9 Rozmówczyni stanowi wyjątek, bowiem wyjechała z Polski, mając lat 14. Tj. od 1 do 3. �190 ANITA BRODA WYOBRAŻENIA I INFORMACJE N A TEMAT MIEJSCA PRZEZNACZENIA Decyzja o wyjeździe, jak wynika z relacji, była jedną z najpoważniejszych, jakie musiała podjąć rodzina rozmówcy. Jej przyczyny starałam się przybliżyć wcześniej. W tym miejscu zajmę się przedstawieniem wizerunku Białorusi jako miejsca przeznaczenia. Był on na ogół wynikiem zarówno własnych przemyśleń, jak i opinii sąsiadów, znajomych i krewnych. Składała się na niego raczej ograni­ czona wiedza, jak też wiele przypuszczeń i wyobrażeń. Interesowało mnie rów­ nież to, czy rozmówcy wiedzieli, gdzie jadą i czy mieli jakiś wpływ na wybór miejsca zamieszkania. Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że większość dziatłowskich „przesiedleńców" nie wiedziała dokąd jedzie. Oto typowa odpowiedź na pytanie o cel podróży: My nie znali kuda nas wiezut. Prosta tak jechali i jechali. Kuda? W Biełarusiu, w Biełarusiu. A kuda w Biełarusi, ilisiuda, iii gdzie indziej, Bielarus toz nie malienkaja, tożesz, mahli i tut sieść, mahli gdzie ta, ło, pojechać na Paliesie iii kuda nibudź dalsze... No, tut o, prijechali i tut naszli [3]. Byli jednak i tacy (mniej liczni), których wypowiedzi świadczą o tym, że znali cel trasy, czasem nawet sami go wybierali: Nam skaz... powiedzieli, my chcieli jechać w Stołpowski rajon niekij, Stołpcy, ło, tam my chcieli jechać. Nam powiedziali, że tam nie ma miestow, ło. I my użo zapisali ździeś, o, na hety, na Baranowicze, w etu storonu, posowietul tam uże w Bielsku nam, eto wakucjonnyj list takije dajuć i tamże zapisane, gdzie my pojedziem. I że my wiedzieli, gdzie my uże jedziemy [4]. Jeśli chodzi o opinie dotyczące miejsca przeznaczenia, to nie są one zbyt liczne i w większości negatywne. Są one „zlepkiem" własnych przemyśleń oraz rad, jakich udzielali „przesiedleńcom" ich krewni i sąsiedzi : Okna tolko wzięli, ety... bo u nas nie mówili, szto tam dadzą dom, może ziemianki budziem kapać to choć okna buduć. - Ale tak ludzie mówili, ze wam nie dadzą domu? Kto tak mówił? - No, abhawarywali ludzi, oj, nie, nie buduć domy [15]. Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że uwagi dotyczące życia na Białorusi, jakie „przesiedleńcy" zebrali przed swoim wyjazdem (przynajmniej ze strony najbliższych) były najczęściej krytyczne. Przeciwwagą dla raczej negatywnego obrazu miejsca przeznaczenia, jaki posiadali „przesiedleńcy" była idealistyczna wizja przedstawiana przez wspomnianych już agitatorów. Celem ich działalności było właśnie wykorzenienie tego pierwszego, negatywnego obrazu. Przyjęcie przez rozmówców informacji, jakich dostarczali im agenci było zwykle równoznaczne z podjęciem decyzji o wyjeździe lub taką decyzję ułatwiało. Właściwie więc wiedza moich rozmówców na temat nowego miejsca była niewielka. Być może byłoby inaczej, gdyby nie fakt, że większość z nich nigdy wcześniej sama nie była w tych okolicach. Cała wizja „nowego życia" opierała 20 2 0 Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że „przesiedleńcy" zasięgali opinii znajomych (w tym także sąsiadów wyznania katolickiego) przed podjęciem decyzji o wyjeździe. �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA 1 191 się z jednej strony na negatywnym obrazie przedstawianym przez otoczenie, z dru­ giej - na zachęcających opowieściach agitatorów. Żaden z tych obrazów nie był prawdziwy, a jak było w istocie - „przesiedleńcy" mieli okazję przekonać się sami. MIEJSCE PRZYBYCIA Chciałabym przejść do ostatniego punktu składającego się na historię prze­ siedlenia, czyli do „miejsce przybycia". Temu fragmentowi historii „przesiedleń­ ców" poświęciłam stosunkowo dużo miejsca w badaniach. Interesowało mnie, jak rozmówcy odbierali nieznaną wcześniej miejscowość, czy im się podobała, jak szybko przebiegła adaptacja. Istotne były także relacje z miejscową ludno­ ścią - nawiązywanie kontaktów, przełamywanie oporów i różnic kulturowych. Równie ciekawym zagadnieniem okazały się kontakty z innymi „przesiedleń­ cami". Zależało mi też na ustaleniu, jak duże znaczenie dla rozmówców miały związki z tymi, którzy mieli podobne do nich doświadczenia. OCENA MIEJSCA PRZYBYCIA Interesujące jest, że duża część moich rozmówców na pytanie, czy podobało im się Dziatłowo (lub sąsiadująca z nim wioska, w której zamieszkali) odpo­ wiadała, że nie miało to wtedy dla nich żadnego znaczenia - nie mieli bowiem innego wyjścia i musieli tu zamieszkać: Żyć nada była. Ot tak. A padabało sie, nie padabało sie - nikto nie smatrieł. Ot tak [16]. W wyborze miejsca nie kierowali się estetyką, lecz kwestiami praktycznymi. Dużo istotniejszy od wy­ glądu Dziatłowa był np. stan domu czy urodzajność ziemi. Dlatego też ocena miejsca przybycia ogranicza się niemal wyłącznie do opisu sytuacji materialnej, jaką zastali. Warto tu przytoczyć kilka wypowiedzi dotyczących właśnie domu, który rozmówcy otrzymywali na Białorusi. Niektórzy szukali go sami, innym miejscowe władze przydzielały go odgórnie na podstawie dokumentów przy­ wiezionych z Polski. Powodowało to, że zadowoleni mogli być tylko ci, którzy przyjeżdżali stosunkowo wcześnie - później nie było już w czym wybierać: - / jak ten dom, w jakim on był stanie? - Mały i stareńki taki był dom, padniszczeny takij był, znajecie. Nie da smotra on był. Nie da smotra... No ale pamalieńku, papa jeho padremoncirował i pierestroił, padniał, wysze zrabił, wsio, no i aczyścili, zrabili domik jak domik, patamu szto papa był samym dobrym stolieram, to papa znaczit się to znał etu rabotu [16]. Czasami opisowi domu towarzyszyły narzekania na poprzednich gospodarzy, na to, że nie potrafili dobrze zbudować lub zaniedbali go: Jak pryjechali to tut kuchnie stali, woda zamarzała [...] nic nie zrobione było, padłoga była zgnite, to ja sam rabił padłogu bo było, jak my przyjechali to tu jamy byli [11]. Zdarzały się przypadki, że za jeden dobry, murowany dom w Polsce przy­ jezdni otrzymywali dwa drewniane, znajdujące się w bardzo złym stanie. Musiało to budzić rozczarowanie i zniechęcenie. �192 ANITA BRODA Jeśli chodzi o przydział ziemi, to rozmówcy przeważnie twierdzili, że było jej więcej niż posiadali w Polsce, niedługo jednak mogli się nią cieszyć. Zorganizowa­ nie kołchozów pozbawiło ich ziemi. Większość przesiedlonych odczuła to jako osobistą klęskę i krzywdę. Poczuli się oszukani, gdyż nikt, jak wynika z przepro­ wadzonych przeze mnie rozmów, nie spodziewał się tego. Nie byli jednak skorzy do wygłaszania opinii na temat systemu gospodarczego, w jakim przyszło im żyć. Choć rozmówcy, oceniając miejsce przybycia, głównie skupiali się na domu i ziemi, udało mi się zebrać kilka opinii na temat wyglądu Dziatłowa. Były to zwykle wypowiedzi lekceważące, może dlatego, że prowokowała je prośba 0 porównanie życia w wiosce (Polska) z życiem w mieście (Białoruś). Oto bardzo typowa wypowiedź jednego z rozmówców: Oj, tam takoje miasta, takoje była miasta, szto eta [śmiech] trecia czaść ciepier żesz nie. Sczas wsio padastraiwałpsia, to i toże mała jak i wioska była. Nicziewo tut nie było. Eta czietwiorta uże czaść, może piataja Dziatłowa astałasie ad tych ło, katoryje prijechali. A eta sczias uże było, nastawiali chat sczias uze, ło, to był hor ad wastał. A tak... wioska była ta sama. A nikto nikoho nie pytał -padabajetsa iii nie podobajetsa. Chocież - bieri, a nie to... szukaj dalej [17]. Z przedstawionych opinii wynika, że przybysze nie byli zadowoleni z za­ stanych warunków. Podsumowując wypowiedzi można jednak stwierdzić, że tak naprawdę ich sytuacja materialna nie uległa jakiejś zasadniczej zmianie. Mamy tu do czynienia z „podróżą życia" - przeniesieniem się w inne miejsce osób, które do tej pory nie ruszały się ze swej osady, nie znajduje to jednak odbicia w odczuwalnych zmianach warunków egzystencji. 21 KONTAKTY Z I N N Y M I „PRZESIEDLEŃCAMI" Rozpatrywanie zagadnienia kontaktów pomiędzy osobami, które przybyły z Polski po I I wojnie światowej rozpoczęłam od ustalenia, czy taka relacja w ogóle istniała. Ogromna większość moich rozmówców zadeklarowała, że ich rodzice lub oni sami utrzymywali ścisłe kontakty z innymi „przesiedleńcami" na krótko po przyjeździe i jeszcze w jakiś czas potem. Najbliższe kontakty wiązały ich z tymi, którzy przyjechali z tej samej wioski z Polski. Więzi te były najsilniejsze, być może dlatego, że przybyszy łączyło zarówno sąsiedztwo w Polsce, wspólny wy­ jazd, wspólnie przebyta droga, jak i sąsiedztwo w nowym miejscu zamieszkania. W opisach relacji, jakie łączyły rozmówców z innymi „przesiedleńcami" bar­ dzo często pojawiają się określenia „jak radnia", „jak rodstwienniki": Daże et jeśli niescziasno słuczi, plocho kakij to, tak uże wsie bolsze как radstwienniki prichodiat odwiedzawati, adprawaditi wpoślednijpuć [9]. Z wypowiedzi tych można wnioskować, że ludzie, którzy urodzili się w Polsce 1 których spotkał ten sam los musieli w krótkim czasie przenieść się w nowe, nieznane miejsce - odczuwali względem siebie bliskość i byli sobie potrzebni. 2 1 Powstawanie kołchozów przypada na lata 1946-1950, wtedy to realizowano pięcioletni plan odnowy i rozwoju narodowej gospodarki w BSRR. Zakładał on między innymi tworzenie kołchozów i sowchozów (Istorija Biełarusi 2000, s. 98, 100, 137). �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA 193 1 Związane było to m.in. z potrzebą bezpieczeństwa. Przyjezdni mieli bowiem do siebie zaufanie a w grupie czuli się silniejsi. Utrzymywanie bliskich kontaktów z osobami pochodzącymi z innych miejsco­ wości w Polsce jest rzadsze, ale również występuje. Interesujący jest sposób od­ najdywania się „przesiedleńców", już po przybyciu na nowe miejsce. Zwykle do­ chodziło do tego w miejscu pracy lub w cerkwi, albo po prostu na ulicy, gdyż - jak twierdzili rozmówcy - Dziatłowo to małe miasto, w którym wszyscy się znają. Ciekawe jest, że przy nawiązywaniu bądź odnawianiu kontaktów „pieresieleńcy" nie dokonywali analizy charakteru drugiego człowieka, nie oceniali, czy warto utrzymywać z nim bliższe kontakty. Nie to było ważne. Byli przecież „jak radnia", a rodziny się nie wybiera... Potrzeba odnalezienia osób w pewnym sensie bliskich w obcym środowisku jest najlepiej widoczna w tym, z jaką ochotą moi rozmówcy osiedlali się w miejscu, gdzie żyli już inni „przesiedleńcy": Zdies uże byli z Biełastoka, [niezrozumiałe] nasze pieresieleńcy i как radzicieli uznali ich, to tut srazu dali dama nam wsiem [5]. Określając charakter relacji pomiędzy „przesiedleńcami", moi rozmówcy wspominali o wzajemnej pomocy w „zadomowieniu się" w nowym miejscu, ale także o wspólnym obchodzeniu świąt, także rodzinnych. Naturalne było zapra­ szanie na wesela, chrzciny i pogrzeby. Reasumując można stwierdzić, że utrzy­ mywanie kontaktów z innymi przyjezdnymi było jednym z najważniejszych elementów życia moich rozmówców. Żadna z osób, z którymi rozmawiałam nie przyznała się do braku jakichkolwiek więzi łączących ją z innymi „przesiedleń­ cami" w tym okresie. KONTAKTY Z MIEJSCOWĄ LUDNOŚCIĄ Temat ten jest szeroki, dlatego - dla przejrzystości tekstu - zawężę go do kilku punktów, które pokażą jak układały się (bezpośrednio po przyjeździe) kon­ takty między „przesiedleńcami" a ludnością miejscową. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że będzie to relacja jednostronna, gdyż moje badania obejmowały jedynie grupę przesiedlonych. Było to z mojej strony świadome założenie, gdyż, jak już zostało wcześniej zaznaczone, interesowała mnie historia „przesiedleń­ ców" „widziana ich oczami". JĘZYK Interesowało mnie, czy język miejscowy różnił się od języka przesiedlonych i czy w związku z tym mieli oni problemy ze zrozumieniem go. Analiza tego zagadnienia miała mi pomóc w określeniu tempa „wtapiania się" przybyszów w otoczenie. Drugą interesującą mnie kwestią było: czy „przesiedleńców" roz­ poznawano na podstawie języka, to znaczy do jakiego stopnia byli identyfiko­ wani z odmienną mową. 22 2 2 Mam tu na myśli zjawisko asymilacji kulturowej, definiowanej jako „proces wzajemnego przenikania się i zlewania kultur" (Kubiak, Paluch, 1980). Ważne w tej definicji jest wyraźne zaznaczenie, że proces, o którym mowa ma działanie obustronne. �194 ANITA BRODA W kwestii różnic językowych pojawiły się dwie sprzeczne opinie. Część roz­ mówców twierdziła, że były one niewielkie lub żadne i że na ich podstawie nie dało się zidentyfikować „przesiedleńca". Twierdzili oni, że język, którym posłu­ giwali się w Polsce był na tyle podobny (lub taki sam), że nie istniały kłopoty z komunikacją. Oto potwierdzająca to wypowiedź: - Ale jak było z językiem, rozumieliście co ludzie mówią jak tu przyjecha­ liście? -Au nas na futorie tak i hawarili. - Tak samo? - [śmiech] No. Jak da mnie tut z Bielszczyny prijechali to wsie tak hawarili a jak treba było z wioski to po polsku uże hawarili [12]. Inni twierdzili natomiast, że istniały wyraźne różnice językowe, które utrud­ niały kontakty: [...] a razmowa jak, łojl Na stołek - hedoń (?),jak śnieg pada, zawierucha - kutaza, oj, eta ich jazyk, ja nie razumieł, szto ani mówią. Kutaza... - Ale to oni po jakiemu... - O! Dla konia chabut - kulbaczka, na siodełko, siodełko, takie co - kulbaczka, o, takie [15]. Odmienności językowe pozwalały także bardzo łatwo ustalić, czy dana osoba przyjechała z Polski, czy nie: [śmiech] No, srazu poznawali, szto pieresielenka bo rozgawor nie toj. - Ale czy oprócz języka jeszcze po czymś ludzie poznawali, że pani z Polski przyjechała? - Nie. - Tylko po języku? - Po języku. Jak staniesz hawarić to tady [15]. Jak widać, trudno jest jednoznacznie określić czy język, którym posługiwali się „przesiedleńcy" był podobny do używanego w okolicach Dziatłowa, czy też zasadniczo się od niego różnił. Dodatkowo komplikuje tę kwestię to, że część rozmówców czyniła rozróżnienie na język „prosty" - ten, którym mówili w Polsce, i białoruski - obowiązujący w nowym miejscu. Niektórzy podkreślali poza tym, że ich język w Polsce był bardziej podobny do ukraińskiego i stąd wynikały owe utrudniające komunikację różnice: U nas w dzierewniu, u naszej, w asnawnom razhawariwali na chachłackom jazykie, na ukraińskam. Ot nie „gdzie" hawarili a „de". „De"piszoł... takijesława. To u nas bolszez chachłackim. A tut ot, biełaruski, ruski kanieszna, tak szto [5]. Wszyscy moi rozmówcy podkreślali jednak, że nie mieli kłopotów z przy­ swojeniem sobie nowego języka. Przy języku „przywiezionym" z Polski pozo­ stały, według rozmówców, tylko osoby najstarsze - rodzice lub dziadkowie. Stąd przeprowadzanie identyfikacji „przesiedleńców" na podstawie różnic języko­ wych nie sprawdziło się. PORÓWNANIE: JA - MIEJSCOWY Konieczność zadawania pytań dotyczących zauważalnych różnic kulturowych jest łatwa do wytłumaczenia. Interesująca mnie ludność przenosząc się w nowe �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA' 195 miejsce zabierała z sobą wspomniany już „bagaż przesiedleńca". W tym wypadku chodziło mi jednak o pewien światopogląd, przyzwyczajenia czy zwyczaje. W wypowiedziach rozmówców szukałam odpowiedzi na pytanie czy dostrzegali oni różnice kulturowe i czy miały one dla nich jakieś znaczenie. Słowem, czy rozmówcy (krótko po przyjeździe) porównywali siebie z ludnością miejscową i jaki wpływ miało to na ich poczucie odrębności. Czy można tu mówić o zja­ wisku „szoku kulturowego" ? Zastanawiało mnie również czy możliwe jest stworzenie autowizerunku „przesiedleńca" na podstawie takich opinii. Niemal wszystkie zaobserwowane i zapamiętane przez rozmówców różnice kulturowe dotyczą zachowań w życiu codziennym. Nie spotkałam się z opisami innego sposobu obchodzenia świąt, innego wyglądu czy stroju. Rozmówcy spo­ radycznie porównywali konkretne cechy charakteru, przypisywane wszystkim „przesiedleńcom" i wszystkim miejscowym. Do wymienionych zalet przybyszów należała schludność, pracowitość, „akuratność". Rozmówcy nie wyrażali w tym wypadku, jak twierdzili, swoich opinii - takie zdanie miała o nich ludność miejscowa: Tut ruhalis matam, brytkimi sławami, a nasze prijechali to naszych uważali, szto nasze takie grzeczne, uważitielnyje. I uważali nas oczień, patamu szto... ot nie znaju, prijechali i uważali oczień sobstwienno... - Ale coś mówili, jacy wy jesteście...? - No sczytali nas takimi akuratnymi [7]. Oprócz pozytywnych cech, „przesiedleńcy" posiadali umiejętności, których, według ich opinii, nie miała ludność miejscowa, np. przyjezdne kobiety świetnie gotowały: U nas usie kobiety umieli smaczno hatowić. Piakli ciastki, poncziki, u mienie mama hatowiła... A eta nasielenia, no takoje, tut katore żyli, one nie umieli takprigatowić wsio, a nasze kobiety usie, pieresieleńskije, ani hotowali smaczno. I u nas czysto u chatach było, akuratna i nas uważali za eta, eta nasilenie nas uważała [18]. Stwierdzenie „nas uważali" pojawia się w większości wypowiedzi. Zalety i umiejętności odróżniające przybyłych od miejscowych to jednak nie wszystko. „Przesiedleńcy" przyznają, że mieli inne obyczaje, przyzwyczajenia, w których wyniku ich życie zaraz po przyjeździe nie było łatwe. Do najczęś­ ciej wymienianych różnic należą innowacje gospodarskie, jakie przyjezdni znali z Polski, a jakich nie znaleźli na Białorusi. Dziwiło ich wiele rzeczy, m.in. zwyczaj trzymania kur w chacie, podczas gdy w Polsce rozpowszechnione były kurniki: kury wa wsich byli, ja nie priedstawliaju ciepier, nas u Polszczę wabszcze eta w chacie kab kury byli, noczowali. I wypuskali zimoj karmić ich u ety, u chaci. A chat nie piereharodzina, to ony na krawacie te kury lecieli i na stół, prilecieli na stół [niezrozumiałe]. My to musić toże dzierżali srazu jak adnu zimu, bo nie było gdzie ich. A patom kurasznik pastwili, patom usie naczali kuraszniki stroić na ulicy, ciepier nikto, szto ty, łojl [1]. Równie kłopotliwe były 23 2 3 Pojęcie szoku kulturowego przytaczam za antropologiem K. Obergiem (Oberg 1960). Rozu­ miał on pod tym pojęciem zaburzenie funkcjonowania psychosomatycznego wywołane przedłu­ żającym się kontaktem z odmienną, nieznaną kulturą i dostrzeżeniem różnic w funkcjonowaniu własnej i obcej kultury. �196 ANITA BRODA 24 tzw. ruskie piece . „Przesiedleńcy", przyzwyczajeni do „normalnych" grzew­ czych płyt, nie potrafili w takim piecu gotować. Kontrowersje wzbudzał również brak firanek w oknach. Rozmówcy opowiadali, jak trudno im było znieść wraże­ nie, że są ciągle podglądani. W tym wypadku także wystąpili jako prekursorzy. Ich „innowacje" w postaci firanek, tak jak i kurników, naśladowali mieszkańcy tej samej ulicy lub całej wioski. „Przesiedleńcy" odczuwali też pewną obcość ze względu na obyczaje. Przykładem mogą być zwyczaje związane z wioskowymi zabawami: / wie pani, u nas takij zakon był, że, u Polszczy - dziewczyna sama nie pójdzie na tancy, jeśli chłop jej nie przygłosi, o. A tu, nie! Aby muzyka za­ grała - przyjdzie i pamierli [4] oraz kwestią podziału ról w rodzinie: Jak mama to nigdzie nie rabila paka nie umierła. Tata ot, takije raboty rabil i kazał: Ty hoduj dzieciej, a ja budu zarabiać chleb, na to ty haziajka. A tut żesz wsie robiać, tut mużczyny i żenszczyny robiać, wsie! Tut nie ma, tut nikto nie skazał z mużczyn, szto ty haziajka, tobie trudna, ciażka, tut nie [15]. Rozmówcy widzieli dokładnie te elementy swojej kultury (ułatwiające życie innowacje, normy obyczajowe), które odróżniały ich od ludności miejscowej. Więcej, chlubili się nimi i byli konsekwentni w ich podtrzymywaniu, a nawet ekspansywni kulturowo. Ich samoocena była wysoka: czuli się lepsi, jako przedstawiciele wyższej, bardziej rozwiniętej cywilizacji. 25 OKREŚLENIA DOTYCZĄCE PRZYJEZDNYCH W wypowiedziach moich rozmówców pojawia się kilka nazw, którymi okreś­ lali ich miejscowi. Każda z nich ma inne znaczenie i kładzie nacisk na co innego. Najczęściej występujące określenia to: „pieresieleniec", „bieżeniec", „Palak" i „pryjeżdyj". To pierwsze jest powszechne - dlatego też pojawiło się w prawie wszystkich rozmowach. Użyłam go także jako teoretycznego „pojęcia" do okreś­ lenia przedmiotu moich badań. „Przesiedleniec", według rozmówców, jest nazwą neutralną. Brak jej w każdym razie negatywnego zabarwienia. Wynika wprost z faktu przesiedlenia - przeniesienia się w inne miejsce. Jak już wspomniałam, w niektórych przypadkach określenie „pieresieleniec" zestawiane było ze słowem „bieżeniec". To drugie, z punktu widzenia samych zainteresowanych, było wartościowane negatywnie. Rozmówcy podkreślali, że dla „bieżeńców" jedyną przyczyną wyjazdu z kraju pochodzenia był strach, jednoznacznie kojarzony z tchórzostwem. A oto, jaka jest definicja tego słowa stworzona przez samych rozmówców: Jany uciekali ad wajny. Jany uciekali ad frontu, ad bandziożek, wot tamu jany uciehali i biehli. Jak z Czieczni ciepier uciehajut ludzi. I wsie jany uciehajut, jany mianawita uciehajut ad wajny. Jany nie zastajutsa na miestie a uciehajut [6]. Oba określenia dotyczyły sytuacji ma­ terialnej przybyłych, z tym że „bieżeniec" to ten, który przyjechał „z jedną walizką", „pieresieleniec"zaś - ten, który ma ze sobą cały swój dobytek. 2 4 Tym mianem był określany zrobiony z gliny piec piekarski, nie posiadający płyty grzew­ czej. W jego wnętrzu nie tylko pieczono, ale także gotowano. Mam tu na myśli pojęcie autostereotypu, rozumianego jako wyobrażenia o grupie własnej, wyrażane poprzez sądy przekonaniowe (Szarota 1995, s. 4). 2 5 �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" 197 Nieco inaczej rozumieją rozmówcy znaczenie słowa „pryjeżdżyj". Występo­ wało ono, jak wynika z wywiadów, obok określenia „pieresieleniec", i pełniło funkcję wzmacniającą. „Pryjeżdżyj" to ten, który nie jest „swój", jest „obcy". Najlepiej wyjaśnia to jedna z rozmówczyń: Eta pryjeżdżyje - każe. Eta nie naszy eta pryjeżdżeny. Ot takie jak ja - ot pryjeżdży, pryjeżdży ot, pieresieliliś [16]. Pewne kontrowersje towarzyszyły natomiast kwestii użycia określenia „Palaki" w odniesieniu do moich rozmówców. W niektórych przypadkach moje pytanie budziło zaskoczenie. Osoby, z którymi rozmawiałam twierdziły, że nigdy nie zwracano się do nich w ten sposób, gdyż nie są Polakami. Zadawane pytanie wynikało jednak z kilku wywiadów, w których pojawiło się takie stwier­ dzenie: U nas czysto u chatach było, akuratna i nas uważali za eta. Eto nasilenie nas uważała, o, to Palaki. Ani nas nazywali Palakami, Palaki, o, to Palaki [18]. W tej wypowiedzi widać, że określenie to miało również charakter pozytywny, podkreślało bowiem poziom kultury. Należałoby dodać, że niemal w 100% pozytywnie oceniono przyjęcie „prze­ siedleńców" przez ludność miejscową. Spotkałam się tylko z jednym złym wspomnieniem: / tut my pewnyj czas nie moglipryżitsa, bo nas nazywali bieżeńcami, abrażali nas, bo tut ludzi żyli, jeny swoj eto, swaja [niezrozumiałe] była i im heto było nie z usim to spadoba. Bo kali żyłosie na prykład u hetu chatu czeławiek, ludzkij czeławiek, kali koło było ludzki susiedzi, to wiadomo, etim susiedom nie padabałosia ety swojaki, szto prijechali niekije tut żywuć. Etot men tali tet heto zwyczajna posta czeławieka i tut niczeho nie zrabisz [6]. Najlepiej jednak kwestię kontaktów „przesiedleńców" z ludnością miejscową podsumowuje wypowiedź jednej z rozmówczyń: - No, niech pani powie, jak oni was tu przyjęli? - No... No, nie powiedzieć, szto nieważna, no, my byli dla nich... cudzyje [20]. Widać zatem, że z jednej strony relacje można określić jako poprawne - brak konfliktów, dobre traktowanie nowo przybyłych, z drugiej jednak strony „prze­ siedleńcy" byli odbierani jako „obcy" i zachowywano wobec nich dystans. CZĘŚĆ II K I M JEST „PRZESIEDLENIEC" DZISIAJ? Obecnie w Dziatłowie i okolicach żyje ponad 30 rodzin, które przyjechały z Polski po I I wojnie światowej. Wiek tych ludzi waha się od 60 do 80 lat. Więk­ szość z nich wychowała się na Białorusi i tu spędziła całe swoje dorosłe życie. Są związani z tym miejscem, ale przecież urodzili się w Polsce. Powstaje więc pytanie: czy i jak oba te miejsca funkcjonują w ich świadomości? Kim jest dzisiaj „przybysz zza zachodniej granicy"? RELACJE Z LUDNOŚCIĄ MIEJSCOWĄ Na wstępie muszę zaznaczyć, że interesowało mnie tylko to, co wiązało się bezpośrednio z postrzeganiem „przesiedleńców", z tym, czy moi rozmówcy �198 ANITA BRODA nadal są określani jako przybysze i czy są na tej podstawie identyfikowani i wyodrębniani. Chciałam się dowiedzieć, czy „przesiedleńcy" traktowani są obecnie przez miejscowych jak „swoi", czy też spotykają się z jakąkolwiek manifestacją obcości. Pierwszym i podstawowym dowodem na wyodrębnianie przesiedlonych spośród mieszkańców Dziatłowa i okolic jest fakt, że nie miałam problemów z odnalezieniem interesujących mnie osób. „Przesiedleńców" potrafili wskazać zarówno starsi mieszkańcy, jak i wiele osób spośród młodzieży. Świadczy to o tym, że pamięć o przesiedleniu istnieje w świadomości ludności dziatłowskiej. Funkcjonuje też w dalszym ciągu określenie „przesiedleniec". Na pytanie, które kierowałam do rozmówców, czy mieszkańcy Dziatłowa wiedzą o tym, że przy­ jechał on z Polski otrzymywałam prawie zawsze odpowiedź twierdzącą: - Ale czy teraz, dzisiaj, wszyscy w wiosce wiedzą, że pani z Polski przyjechała? - No a czemuż nie? Ja uże ad sorok wasmowo hoda tut żywu to czemuż nie wiedajut? Wiedajut. Szto z Biełastoku, szto z Lewickich. A gmina Juchnowiec... - Wiedzą wszyscy? A młodzi też wiedzą? Młodzież? - No a czemu nie wiedzą? Jaż każu - piendziesiat uże tri hody tut żywu to znajuć [12]. Dodać także należy, że sami „przesiedleńcy" udzielali mi rad, jak można ich odnaleźć w dalszych wioskach: Так как pójdziesz w Narbutowicze pytajsia, kto tut z Polszy - skażuć [1]. Rady te świadczą o tym, że zdają sobie sprawę ze swojej odrębności. Zdarzały się jednak wypowiedzi (bardzo rzadko), w których rozmówcy mówili mi, że nikt już nie pamięta o ich przyjeździe i powszechnie są uważani za miejscowych: - A miestnyje liudzi - ani sczitajut was toże miestnymi iii ani dalsze gawariat, szto wypieresieleńcy? - No uże zabyto, uże sczas nie tak, uże, no ransze to... a sczas uże wsio praszło. Pieresieleńcy - eta kto tam? [14]. Mimo takich jednostkowych wypowiedzi mogę stwierdzić, że określenie „pieresieleniec" ciągle jeszcze funkcjonuje, a ludzie określani tym mianem są wyodrębniani z grupy „miejscowych". Wydaje się natomiast, że fakt po­ chodzenia z Polski niewiele dzisiaj już znaczy. Nie idzie za tym żadna głębsza treść. „Przesiedleniec" to już nie to samo co „akuratny", nie jest to już słowo - klucz do określenia „jakości" człowieka. Proces ten postępuje w bardzo szybkim tempie. RELACJE Z I N N Y M I „PRZESIEDLEŃCAMI" Opisując historię „przesiedleńców" stosunkowo dużo miejsca poświęciłam kontaktom, jakie utrzymywali oni pomiędzy sobą. Interesowało mnie, czy w tak trudnej sytuacji życiowej, w jakiej się znaleźli szukali oni oparcia w grupie ludzi o podobnych doświadczeniach. Czy tak traumatyczne wydarzenie mogło stwo­ rzyć więź grupową, czy mogło w końcu stworzyć grupę? W pełni na to pytanie można odpowiedzieć tylko po przyjrzeniu się „przesiedleńcom" dzisiaj. �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" 199 Trudno jest jednoznacznie stwierdzić, że „przesiedleńcy" podtrzymują ścisłe kontakty ze swoimi „ziemlakami" , czy też, że takie relacje w ogóle nie istnieją. Większość osób, z którymi rozmawiałam potrafiła wskazać kolej­ ne nazwisko, choć czasem bez adresu. Zwykle rozmówca informował mnie o jednej lub dwóch takich osobach. Czasem trudności sprawiało określe­ nie miejsca zamieszkania, co może wskazywać, że odwiedziny nie są obecnie specjalnie praktykowane. Nie obowiązuje też zasada, że rozmówcy wskazują przede wszystkim osoby, które pochodzą z tej samej miejscowości, co oni. Wygląda na to, że przez czas, który upłynął od przyjazdu z Polski większość „przesiedleńców" poznała się wzajemnie i fakt pochodzenia z jednej miejscowości przestał odgrywać tak zasadniczą rolę integracyjną. Teraz jednoczy ich raczej przynależność dojednej grupy. Nie są już „przesiedleńcami z Maleszy", „z Zaczerlan", „z Ryboł". Nie zawsze potrafią nawet określić, z jakiej wioski przyjechał sąsiad lub znajomy: No znaju, szto ziemlaki, a z jakoj wioski dapuścim, eto znaju, szto sasied byl, no jak sasied... no karocze i tut pa sąsiedztwie i tam, on z hutora a ja z dzierewni byl. A Liebiedzinskoj to nie znaju, iii tam z Parosław iii z gdzie tam, to szto riadam gdzie tam byli. Gdzie ta riadam byli [17]. Prawie wszystkie osoby, z którymi rozmawiałam potrafiły wskazać innych „przesiedleńców". Przyznawały się jedynie do tego, że nie utrzymują z nimi kontaktów z powodu dużej ilości zajęć (Dziatłowo) lub odległości (okoliczne wioski). Nawet długo nie widziani spotykają się niczym rodzina i biorą udział w ważnych uroczystościach, takich jak wesele, chrzciny czy pogrzeb (dziś głów­ nie w tych ostatnich). Wydaje się, że więzi wciąż istnieją, ulegają jednak osłabieniu z uwagi na wiek rozmówców, którym trudno jest przemierzać duże odległości, aby się spotkać, a także fakt zaadaptowania się do nowej sytuacji. Kontakty, które miały miejsce zaraz po przyjeździe nie są już konieczne. „Przesiedleńcy" nie potrzebują od siebie tak dużego wsparcia jak wówczas. Czują jednak wspólnotę, na co wskazują kontakty przy naprawdę ważnych okazjach. 26 KONTAKTY Z OSOBAMI POZOSTAŁYMI W POLSCE W zagadnieniu dotyczącym kontaktów z bliskimi pozostałymi w Polsce za­ wiera się nie tylko sama relacja z krewnymi, ale także wszelkie próby utrzymania związków z krajem pochodzenia. Interesowało mnie to, czy rozmówcy wiedzą, jak żyje w Polsce ich rodzina, czy interesują się jej losami, czy się odwiedzają. Jakie formy kontaktu są praktykowane? Ważne było również to, czy posiadanie rodziny w Polsce stanowi element tożsamości „przesiedleńca", czy odczuwa on przez to swoją „częściową" przynależność do kraju pochodzenia. W tym miejscu warto także wspomnieć o wiadomościach, jakie posiadają rozmówcy o Polsce, np. czy interesuje ich sytuacja polityczna, społeczna. 6 „Ziemlak" - rodak. W tym wypadku dotyczy to krewnych pozostałych w Polsce. �200 ANITA BRODA Prawie wszyscy moi rozmówcy (poza jednym) posiadają rodzinę w Polsce, w większości przypadków wiedza o niej jest jednak niewielka. Są to na ogół ci, którzy nie chcieli bądź nie zdążyli wyjechać. Większość moich rozmówców deklarowała, że jeździła w odwiedziny do rodziny przynajmniej raz. Byli i tacy, którzy jeździli do Polski kilkanaście razy, w niewielkich odstępach czasu. Podczas wizyt w Polsce rozmówcy nie tylko odwiedzali (i odwiedzają) krew­ nych, z których duża część mieszka obecnie w Białymstoku, ale także jeżdżą do swoich rodzinnych wiosek, aby „odnowić" wspomnienia z dzieciństwa lub młodości. Odnajdują swój dom i często poznają jego obecnych mieszkańców. Podczas tych wizyt dochodzi czasem do trudnych konfrontacji. Jedna z rozmów­ czyń opowiadała mi, jak w trakcie pobytu w Polsce odwiedziła człowieka, który był członkiem bandy wyganiającej jej rodzinę z Polski: Ja uże zajechała tuda ipaszła w hosti ipaszła da etoho, szto hnał on nas. Ja waszła a on tak abruciłsia, on lieżał, eta akurat było na Boże Narodzenie jak ja była... i on tak uże siebie priedstawliajet, szto on tak nie uznał, no za dziesięć Het, szto ja zmieniłaś i wsio. Ja każu: nie, ja nie zmieniłaś. No, jak żywietie, a to, a to, jak dzieci? - Jak dzieci? Stali rabotać, skończyli spiecjalność... I żyć majom gdzie [10]. Spotkałam również osoby, które nie czuły konieczności odwiedzania rodzin­ nych okolic. Tłumaczyły to na ogół po prostu brakiem potrzeby, kiedy indziej - możliwości. Gdy z różnych przyczyn nie dochodzi do odwiedzin, „przesie­ dleńcom" pozostają listy i telefony. Moi rozmówcy twierdzili jednak, że listy przychodzą do nich rzadko a telefonowanie za granicę kosztuje zbyt wiele. Stąd kontakty się urywają. Tylko nieliczni potrafili opowiedzieć, jak teraz żyje ich rodzina i co u niej słychać. Wyraźnie jednak nie jest to dla nich kwestia ważna - niezbędna do normalnego funkcjonowania. Podobnie jest z informacjami dotyczącymi Polski. Rozmówcy oglądają pol­ ską telewizję i słuchają radia, gdyż nie wymaga to specjalnych starań . Gorzej jest z prasą. Osoby z którymi rozmawiałam twierdziły, że kiedyś kupowały polskie gazety (nie potrafiły podać tytułów, tylko niektórzy przypominali sobie Przyjaciółkę), ale teraz już się to nie zdarza . Stąd ich wiadomości na temat sytuacji w Polsce są bardzo skąpe, prawie żadne. Takie wypowiedzi zdarzały się niezwykle rzadko: U sio ja paważanie wiedaju, szto ciepier u Polsce robitsa, szto wasz Kwaśniewski prinimaje reszeniu, wiedaju pra supołki biełoruskije na Biełastoczczynu, widaju pra peznatajki (?) żywiot u Warszawie, usio heta ja wiedaju, usio heto ja czytaju usim. - No właśnie, czyta pani, ale co, jakieś gazety? 27 28 2 7 Większość moich rozmówców ma dostęp do telewizji satelitarnej, gdzie ogląda TV Polo­ nia i inne programy polskiej telewizji. Jednocześnie istnieje także możliwość odbioru „Radia Maryja" oraz I Programu Polskiego Radia. Problem polega głównie na braku pieniędzy na prenumeratę polskiej prasy. Poza tym ofer­ ta jest bardzo uboga: rozmówcy mogą kupować właściwie jedynie Głos znad Niemna. Dostęp do prasy wydawanej w Polsce jest dla mieszkańców Dziatłowa zdecydowanie kłopotliwy i wymaga sporo wysiłku. 2 8 �201 TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA' - Wiadomo tego że, panienoczka, wiadomo, hazetu czytaju. Nu i jaś [nie­ zrozumiałe] u Polsce zagoju. Dobra wiedaju palitycznemu nawierno ja wiedaju i ekonomicznemu [6]. Tak więc, kontakty z krewnymi pozostałymi w Polsce nie są czymś ważnym w życiu „przesiedleńców" dziatłowskich, ale mimo to w opowieściach o kraju pochodzenia pojawiają się jako istotny element. Niewielka jest też wiedza 0 współczesnej Polsce a jednak rozmówcy wspominali kraj pochodzenia z roz­ rzewnieniem. Jak to pogodzić? Na to pytanie spróbuję odpowiedzieć w dalszej części artykułu. SAMOOKREŚLENIE „PRZESIEDLEŃCA" Jednym z istotniejszych zagadnień jest to, za kogo uważa się sam „przesiedle­ niec", kim się czuje i z kim się identyfikuje. Interesowało mnie, jak w świado­ mości rozmówców zostają pogodzone dwie (już wielokrotnie wspominane) kwe­ stie: pochodzenia z Polski, z której wyjechali, oraz obecnego życia na Białorusi. Myślę, że w tym punkcie warto też poruszyć problem dokonywanej przez roz­ mówców oceny losu, jaki ich spotkał. Jak już starałam się pokazać, identyfikacja „przesiedleńca" z miejscem po­ chodzenia nie jest duża. Nie ma on zbyt wielu informacji na temat Polski i nie jest ich zdobyciem zainteresowany. Jednocześnie jednak część moich rozmów­ ców starała się mówić do mnie w języku polskim. Wręcz wstydzili się tego, że słabo pamiętają ten język, tak jakby źle to o nich świadczyło. Spotkałam także 1 takich „przesiedleńców", dla których mówienie w języku polskim (czasami nawet lepiej niż miejscowa ludność katolicka) jest wartością . Wyraźnie wiąże się to z pamięcią przynależności do kultury wyższej, za jaką uważano kulturę polską. Najlepiej można zauważyć to w sposobie, w jakim rozmówcy opowiadają o różnicach kulturowych, jakie zauważyli tuż po przyjeździe: Ot, daże my na wiosce żyli to my żyli akuratniej, bolie kulturna żyli my jak tut. Potem prijechali w miasteczko tak jany wsie kazali - o, heta Palaki, heta szlachta! Patamu szto u nas byli paścieli, u nas było akuratno ścirano, akuratna robliena tak i wsio. A tut hetowo nie było. Ot, ja hawaruprawdu... Kultura tam była wyższa czem tut [16]. Wynika z tego, że przynajmniej część „przesiedleńców" czuje swoją inność opartą na wywodzeniu się z „wyższej kultury". Za tym poczuciem nie idzie jednakże identyfikacja z Polakami. „Przesiedleńcy" wywodzą się wprawdzie, jak twierdzą, z kultury polskiej (w znaczeniu lepszej, bardziej rozwiniętej cywiliza­ cji) i są z tego dumni, ale nie uważają się za Polaków.Na bezpośrednie pytania o to, kim się czują, większość odpowiada, że miejscowymi: Ja uże jeść jak 29 2 9 Mam tu na myśli zamieszkujących Dziatłowo katolików, którzy znają język polski z kościoła lub (ci starsi) z przedwojennych polskich szkół. „Znajomość" ogranicza się w tym wypadku głównie do rozumienia tego języka. Jednak wyznanie katolickie jest wciąż utożsa­ miane z narodowością polską (katolik=Polak). Więcej na ten temat można znaleźć w książce Iwony Kabzińskiej (1999). �202 ANITA BRODA miescowy, to ja prażył tut jeśli skazać... piać, to ot tak ot... piedziesiat siem a tam wsioż że piać, to jak ja mogu sczitać siebie... ja sczitaju siebie miescowym. 0 tak... Ja szkołu kończył, ja szto ucziłsia koncził wsio, adrabił uże i pienśjanier uże, na piensi darabił, ot tak... Ja uże miescowy Ja tolka tam piać Het prażył [17]. To właśnie ilością lat przeżytych w jednym i w drugim miejscu najczęściej tłumaczone jest poczucie przynależności. Najczęstszym przypadkiem identyfikacji jest identyfikacja na podstawie wy­ znania. Ponad połowa moich rozmówców określiła siebie jako prawosławnych. Określenie „Biełarus", także pojawiające się w wypowiedziach, było przez rozmówców utożsamiane z pojęciem „prawosławny", według zasady: „Polak-katolik", „Ruski-Biełarus-prawosławny". Jest ono stosowane wymiennie i nie­ koniecznie oznacza identyfikację z narodowością białoruską. Żaden z moich rozmówców nie stwierdził, że czuje się Polakiem dlatego, że urodził się w Polsce. Dla kilku jednak osób fakt urodzenia w Polsce ma do dziś bardzo duże znaczenie: - Ale czy to ma dla pani znaczenie, że pani przyjechała z Polski? - Anita, czy majet dla was znaczenie to, szto kali wy byli maleńka, wy chadzili w dzieciaczyj sadzik? - No tak, no chyba tak [śmiech]. - Tak, tak. Tak jenu jest u waszoj biohrafii, tak samo i dla mienie, takoje dla mienia majut znaczenije, eto majo życio, eto etap majeho życia i jon jest mój 1 nikuda jeho nie bierz [6]. Zdarza się, że tęsknota za krajem urodzenia jest tak duża, że rozmówca zaczyna nią żyć . Nikt jednak z moich rozmówców nie wyraził chęci powrotu do Polski. Przyczyny są zarówno ekonomiczne (zniechęca konieczność zakupu ziemi i domu na miejscu), jak i rodzinne - dzieci i wnuki, które mieszkają na Białorusi. Nawet w przypadku tych osób, które odczuwały silną tęsknotę za Polską nie wchodzi w grę możliwość wyjazdu. Pod tym względem „przesiedleńcy" są bar­ dzo mocno osadzeni w swoim „nowym" miejscu. 30 ZAKOŃCZENIE Na podstawie przeprowadzonych wywiadów mogę stwierdzić, że fakt wy­ jazdu z Polski stanowi ważny element życia rozmówców. Wnioskuję to z braku jakichkolwiek oporów w rozmowie na ten temat, jak i dużego zaangażowania w opowieść. Analizując rozmowy przeprowadzone z „przesiedleńcami" mogę stwierdzić, że moi rozmówcy po przyjeździe czuli się źle w nowej sytuacji życiowej, co w niektórych przypadkach było pogłębione przez fakt gwałtow­ nego, wymuszonego wyjazdu. W większości odczuwali pewną obcość kultu­ rową, opartą na różnicach językowych lub też obyczajowych. Byli wyodrębniani 3 0 Rozmówczyni przez cały czas wywiadu mówiła do mnie po polsku, bardzo płynnie i z dobrym akcentem. Wydawało się jakby wyjechała z Polski zupełnie niedawno. �203 TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" spośród ludności miejscowej poprzez określenia „przesiedleńcy", „bieżeńcy", „Palaki", „pryjeżdżyje"; czuli się silnie związani z innymi „przesiedleńcami" na zasadzie wspólnoty losów. Wielu „przesiedleńców" ma liczne i często drobiazgowe, w większości po­ zytywne, wspomnienia z kraju pochodzenia. W większości utrzymują kontakty z krajem ojczystym, choćby dzięki pozostałym tam krewnymi. Podkreślają znajomość języka polskiego, w większości utrzymują stosunki z innymi „prze­ siedleńcami" a przynajmniej znają ich nazwiska. Różnice kulturowe, które wyodrębniały ich spośród ludności miejscowej, wciąż mają dla nich znaczenie, choć ulegają zatarciu. Jednocześnie jednak moi rozmówcy nie wyrażali chęci powrotu do Polski, gdyż nie widzieli możliwości lub sensu takiego kroku. W większości uważali, że wtopili się w otoczenie, choć ciągle można ich odnaleźć na podstawie określe­ nia „przesiedleniec". W większości akceptują fakt przesiedlenia, choć niektórzy wciąż żywią pewną urazę (dotyczy to głównie tych, których wyjazd został wymuszony). Na podstawie przeprowadzonych badań można stwierdzić, że fakt wyjazdu miał ogromny wpływ na ukształtowanie się tożsamości „przesiedleńca" - osoby, która z racji zmiany środowiska życia „otrzymała" dwie ojczyzny, z którymi łączą j ą silne więzi, choć mają one różny charakter. Polska to miejsce, z którym wiążą się przyjemne wspomnienia z dzieciństwa, miejsce, gdzie życie jest naj­ prawdopodobniej łatwiejsze. Jest to ojczyzna, którą musieli z różnych względów opuścić, stąd większość czuje się jej w jakiś sposób pozbawiona . Nie jest to jednak strata zbyt dotkliwa, w każdym razie nie do tego stopnia, by chcieli wrócić. Polska to także miejsce wyższej kultury, którą, w swoim mniemaniu, reprezentują także i dzisiaj moi rozmówcy. Białoruś zaś, to kraj, gdzie się wycho­ wali i (lub) osiągnęli dorosłość i gdzie spędzili większą część życia. Rozmówcy czują się „miejscowi" poprzez lata przeżyte w tym miejscu, a także poprzez swoje prawosławne wyznanie. Wynika z tego, że na tożsamość „przesiedleńca" składa się podwójna identy­ fikacja - bycie zarazem „z Polski" i „z Białorusi", bycie „przybyszem" i „miejs­ cowym" jednocześnie. Najlepiej obrazują to słowa jednego z rozmówców: Mnie każetsa szto ja [niezrozumiałe] dwie rodziny. W adnoj radziłsie a druhaja katoraja spitała mnie. O, ů katoraj ja żywut. O, to wsio takoje [17]. Warto jeszcze zaznaczyć, że badana przeze mnie grupa jest niezwykle nietrwała, gdyż ulega wtopieniu a przede wszystkim wymiera . Jest to grupa zanikająca, na badania wyczerpujące to zagadnienie nie zostało więc zbyt wiele czasu... 31 32 3 1 Określenie „przymus" dotyczy w tym miejscu nie tylko sytuacji wyjazdu wymuszonego, ale także decyzji podjętej nieodwołalnie przez rodziców, z którą moi rozmówcy musieli się pogodzić. Grupa „przesiedleńców" mieszkających w Dziatłowie to osoby w wieku pomiędzy 65 a 90 rokiem życia. Zakładam w tym wypadku, że dziecko „przesiedleńca" urodzone na Białorusi nie jest „przesiedleńcem", choć z problemem tym należałoby dokładniej zapoznać się w terenie. 3 2 �204 ANITA BRODA SPIS WYWIADÓW CYTOWANYCH W P R A C Y 33 1. Kobieta ur. 1936 r. w Malieszach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Moskalowce, 28.06.2001 2. Kobieta, 1. ok. 65, ur. w Malieszach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Raklewicze, 29.06.2001 3. Mężczyzna, 1. ok. 65, ur. w Malieszach (Polska), Białorusin, prawosławny, Dziatłowo, 3.07.2001 4. Kobieta, 1. ok. 80, ur. w Malieszach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 3.07.2001 5. Kobieta ur. 1939 r. w Wojszkach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 7.07.2001 6. Kobieta ur. 1940 r. w Lewickich (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 9.07.2001 7. Kobieta ur. 1931 r. w Białkach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 10.07.2001 8. Kobieta i mężczyzna, 1. ok. 70, ur. w Barszczewie (Polska), w Zaczerlanach (Polska), Biało­ rusini, prawosławni, Dziatłowo, 10.07.2001 9. Kobieta i mężczyzna, 1. ok. 70, ur. w Lewickich (Polska), Białorusini, prawosławni, Dziatłowo, 7.07.2001 10. Kobieta, 1. ok. 90, ur. w Zaczerlanach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 10.07.2001 11. Mężczyzna, ur. 1921 r. w Lewickich (Polska), Białorusin, prawosławny; Kobieta, ur. 1922 r. w Pawlinowie (Polska), Białorusinka, prawosławna, Wiązowiec, 31.12.2001 12. Kobieta, ur. 1919 r. w Lewickich (Polska), Białorusinka, prawosławna, Wiązowiec, 31.10.2001 13. Kobieta, ur. 1929 r. w Wojszkach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 2.11.2001 14. Mężczyzna, ur. 1940 r. w Wojszkach (Polska), Białorusin, prawosławny, Dziatłowo, 3.11.2001 15. Kobieta, ur. 1928 r. w Solniczkach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 3.11.2001 16. Kobieta, 1. ok. 70, ur. w Zaczerlanach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 3.11.2001 17. Mężczyzna, ur. 1940 r. w Zaczerlanach (Polska), Białorusin, prawosławny, Dziatłowo, 4.11.2001 18. Kobieta, 1. ok. 65, ur. w Lewickie (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 5.11.2001 19. Mężczyzna, 1. ok. 70, ur. w Wijszkach (Polska), Białorusin, prawosławny, Dziatłowo, 6.11.2001 20. Kobieta, ur. 1925 r. w Zaczerlanach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 6.11.2001 21. Mężczyzna, ur. 1932 r. w Niewadzicy Norgolewskiej (Polska), Białorusin, prawosławny, Dzia­ tłowo, 7.11.2001 LITERATURA K a b z i ń s k a I . 1999, Wśród „Kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na Białorusi, Warszawa. K e r s t e n K. 1997, Przymusowe przemieszczenie ludności, [w:] Utracona ojczyzna, H . Orłow­ ski, A. Sakson (red.), Poznań, s. M i r o w i с z E. 1993, Białorusini w Polsce 1944-1949, Warszawa. - 1999, Białoruś, Warszawa. O b e r g K. 1960, Cultural shock: Adjustment cultural environments, Practical Anthropology, nr 7, s. 177-182. P e t e r s e n W. 1958, General Typology of Migration, American Sociological Review, vol. 23, s. 256n. S z a r o t a Т. 1995, Stereotypy narodowe jako temat badań historycznych w Polsce, Dzieje naj­ nowsze, t. 2, s. 3-13. Tlumaczalnyj słounik... 1999, Tłumaczałnyj słounik biełaruskoj literaturnaj mowy, M . N . Kryłko (red.), Mińsk. Założenia teorii... 1980, Założenia teorii asymilacji, H. Kubiak, A.K. Paluch (red.), Wrocław. Wszystkie wywiady były przeprowadzane przez autorkę artykułu. �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" 205 ANITA BRODA THE IDENTITY OF "TRANSPLANTED INHABITANTS" POPULATION REMOVED FROM THE EASTERN TERRITORY OF POST-WAR POLAND TO WESTERN BELARUS I N THE YEARS 1944-1947 Summary The study deals with the identity of a "transplanted inhabitant", i.e. that of a person who, either voluntarily or under pressure, changed suddenly his/her previous place of residence. The problem is studied on the case of the Russian Orthodox population inhabiting the eastern areas of post-war Poland and, in the years 1944-1947, removed to Belarus to the district of Dziatlowo. The author tries to answer the question i f sudden change of locality can contribute to shaping a particular kind of individual's identity and i f so, what is the identity like. Another question con­ cerns social ties and group identity which might be created i f a group of people is moved together. The article consists of two parts. In the first one the author presents the process of the popula­ tion transplantation as it was remembered and related by the informants themselves. It included life in Poland before the displacement, removal to the new place and the beginnings of new life: relationships with other "displaced persons" and with local inhabitants. The other part of the study concerns present life and identity of those once transplanted: their relationships with people with whom they arrived to Belarus, with indigenous inhabitants, with friends and relatives in Poland. The author is interested in self-definition of the people she studies. Stories recalling the first period after removal show that at the beginning the newcomers were regarded as strangers and discriminated from among the "local people". They had the sense of not belonging to the new environment and that is why they felt close social bond with their own group. They identified themselves with their place of origin and were identified with it by their new neighbours as well. Now they have strong connections with Poland, having relatives there, being attached to Polish language, but at the same time the "transpalanted inhabitants" are attached to Belarus since so many years have been spent in that country by them. The article points at the problem of the formation of a very specific identity of "transpalanted person" embodying, as a matter of fact, two identifications: that of a person "from Poland" and the one "from Belarus"; "the local" and "the newcomer" at the same time. The element of "two homelands" can contribute to the the integration of the group and become a meaningful pillar of group identification. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/036a5ba0c5fe23a65fe39032ff076e1b.pdf bc5e841da2d159df73babee17b14086e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5455 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource pogranicze polsko-czeskie edukacja międzykulturowa tożsamość narodowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5072 Title A name given to the resource Tożsamość narodowa w szkołach na pograniczu polsko-czeskim / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.120-139 Creator An entity primarily responsible for making the resource Grabowska, Barbara Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Grabowska Uniwersytet Śląski w Katowicach Instytut Nauk o Edukacji Tożsamość narodowa młodzieży na Śląsku Cieszyńskim Wprowadzenie We współczesnym świecie dominującej wieloznaczności człowiek, a zwłaszcza człowiek młody, staje przed coraz trudniejszym zadaniem samookreślenia. Zadanie to jest szczególne ze względu na okres rozwojowy, jakim jest dorastanie1, ale także, a może przede wszystkim, ze względu na kontekst kulturowy płynnej ponowoczesności. Agendy socjalizacyjne wprowadzają człowieka w różnorodne sfery kultury, za pośrednictwem których poznaje on wartości, zdobywa doświadczenie i wiedzę umożliwiającą mu poznawanie siebie i dokonywanie refleksji. A dzisiejszy zróżnicowany świat sprawia, że tkwimy w „pułapce wieloznaczności”2 i, jak zauważa Zygmunt Bauman, człowiek współczesny przechodzi w życiu przez wiele nieskoordynowanych wzajemnie, często rozbieżnych, czasem sprzecznych światów społecznych. Co więcej, w każdym momencie życia człowiek zamieszkuje jednocześnie kilka takich rozbieżnych światów. W rezultacie jest „wykorzeniony” z każdego z nich i nie jest „u siebie” w żadnym. Można go nazwać „obcym uniwersalnym”. Chciałoby się powiedzieć, że jest on „w pełni u siebie” tylko sam ze sobą3. Opisana powyżej sytuacja może dotyczyć zwłaszcza członków mniejszości narodowych, którzy funkcjonują często równolegle w dwóch kulturach, mniejszościowej i większościowej. Przedmiotem rozważań w prezentowanej pracy pragnę uczynić kwestie tożsamości etnicznej/narodowej młodzieży, członków mniejszości narodowej w perspektywie porównawczej z młodzieżą pochodzącą z grup większościowych, polskiej i czeskiej. 1 W okresie dorastania młody człowiek przechodzi kryzys tożsamości, i aby go pokonać musi scalić dotychczasową wiedzę o sobie, skonfrontować ze swoją przeszłością i koncepcją przyszłości. Zob. I. Obuchowska: Drogi dorastania. Warszawa 1996. 2 Określenie Zygmunta Baumana. 3 Z. Bauman: Wieloznaczność nowoczesna. Nowoczesność wieloznaczna. Warszawa 1995, s. 134-135. �Barbara Grabowska: Tożsamość narodowa młodzieży na Śląsku Cieszyńskim 107 Rozumienie tożsamości w naukach społecznych Poszukiwanie tożsamości jest najistotniejszym, najtrwalszym i najtrudniejszym zadaniem w rozwoju człowieka, ponieważ sukces bądź niepowodzenie w zbudowaniu jasno określonej tożsamości ma istotne implikacje dla wielu ważnych funkcji psychicznych, takich jak autoregulacja, przetwarzanie informacji odnoszących się do Ja, doświadczanie afektu, wyznaczanie celów, spostrzeganie innych, czy też zachowania wobec innych4. Zygmunt Bauman pisze, że tożsamość jest jedną z „najbardziej uniwersalnych ludzkich potrzeb, potrzeb przynależności lub bycia akceptowanym, potrzeb bezpieczeństwa”5. Jednak, dociera ona do świadomości wtedy dopiero, gdy pytamy „kim jestem” i „gdzie jest moje miejsce” – a pytamy wówczas, gdy prosta, jednoznaczna i natychmiastowa odpowiedź nie przychodzi łatwo, przysparza kłopotu, wymaga zastanowienia6. Bez określenia „kim jestem” człowiek nie jest w stanie w pełni funkcjonować w społeczeństwie. Spośród procesów społecznych stwarzających rosnące zapotrzebowanie na dyskurs tożsamościowy wymienia się7 przyśpieszoną indywidualizację i bezprecedensową ruch­liwość współczesnych ludzi, a w kontekście tożsamości zbiorowej wskazuje się na renesans etniczności, zmierzch idei państwa narodowego, uznanie dla zasady wielo­ kulturowości, nowe ruchy społeczne, bunt przeciwko kolonializmowi i wewnętrznemu kolonializmowi, feminizmie i innych. Ważnym czynnikiem wpływającym na proces kształtowania się tożsamości jest – zdaniem Anthonego Giddensa8 – kulturowy aspekt globalizacji. Zaawansowanie procesów komunikacyjnych pozwoliło na rozłączność pomiędzy doświadczaniem społecznych sytuacji a miejscem, w jakim takie doświadczenie się realizuje9. Analizując literaturę przedmiotu dotyczącą tożsamości człowieka należy zauważyć, że istnieje wieloznaczność i nieprecyzyjność w zakresie tego pojęcia. Zdarzają się też podejścia kwestionujące sens używania tego pojęcia poprzez używanie określeń „porzucenie tożsamości” czy „koniec tożsamości”10. Krytykę pojęcia tożsamości w sposób najbardziej radykalny przeprowadził Rogers Brubaker11. 4 Zob. Umysł społeczny. Poznawcze i motywacyjne aspekty zachowań interpersonalnych. Red. Forgas, K. D. Williams, L. Wheeler. Gdańsk 2005. 5 Z. Bauman: Ziemia, krew, tożsamość, „Przegląd Polonijny” 1993, nr 4, s. 8. 6 Z. Bauman: Tożsamość. Wtedy, teraz, po co? W: Idee a urządzanie świata społecznego. Red. E. Nowicka, M. Chałubiński. Warszawa 1999, s. 43. 7 Zob. J. Szacki: O tożsamości (zwłaszcza narodowej), „Kultura i Społeczeństwo” 2004, nr 3, s. 11-12. 8 Zob. A. Giddens: Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności. Warszawa 2007. 9 Zob. B. Misztal: Teoria socjologiczna a praktyka społeczna. Kraków 2000, s. 151 i n. 10 Zob. Z. Bokszański: Tożsamość aktora społecznego a zmiana społeczna. W: Zmiana społeczna. Teorie i doświadczenia polskie. Red. J. Kurczewska. Warszawa 1999, s. 55. 11 Zob. A. Jasińska-Kania: Wstęp. W: Współczesne teorie socjologiczne. Red. A. JasińskaKania, L. M. Nijakowski, J. Szacki, M. Ziółkowski. Warszawa 2006, s. 1117. �108 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Pojęcie tożsamości ma charakter interdyscyplinarny i jest jedną z podstawowych kategorii w psychologii, socjologii, antropologii, filozofii, a nawet w lingwistyce. Wielu badaczy przyjmuje psychologiczną perspektywę badawczą. Podkreślają oni przede wszystkim stosunek podmiotu do samego siebie. W psychologii podkreśla się, że tożsamość to zespół wyobrażeń, sądów i przekonań wobec siebie – koncepcja siebie. W ujęciach socjologicznych tożsamość bywa odnoszona do wzorów zachowań, postaw jednostek będących wynikiem wpływu środowiska społecznego. Przeważają prace w aspekcie fenomenologii i interakcjonizmu, a można znaleźć prace na gruncie hermeneutycznym, czy strukturalnym. W socjologii pojęcie tożsamości przeszło przemianę statusu teoretycznego, od determinującego wpływu społeczeństwa, stereotypowego wyobrażenia o roli wynikającej z tradycji, terminu akcentującego równość i niezmienność do zdolności wyboru, poczucia władzy i autonomii, akceptacji róż­ nicy, a nawet niejednoznaczności naszego doświadczenia. Podstawowe założenia teoretyczne The Multigroup Ethnic Identity Measure MEIM12 Jean S. Phinney konstruując narzędzie odwołała się do teorii tożsamości społecznej Henriego Tajfela oraz do modelu tożsamości Erika Eriksona i koncepcji statusów tożsamości Jamesa Marcia. Poczucie przynależności do grupy oraz własne zaangażowanie jednostki w osiągnięcie tożsamości są, w ujęciu autorki, wspólne dla wszystkich grup etnicznych. Tożsamość jest budowana na bazie uznania pewnego systemu wartości istotnych dla danej sfery życia społecznego, na przykład rodzinnego, religijnego, etnicznego. Wywodzi się ona z wiedzy na temat własnej grupy (rodzinnej, religijnej, etnicznej), jej historii, roli, powołania. Tożsamości towarzyszy także element samooceny budowanej w kontakcie z inną kulturą, akceptacji własnych norm i wartości. Jak zauważa Henri Tajfel, tożsamość społeczna wynika z wiedzy jednostki co do tego, iż należy ona do pewnych grup wraz ze znaczeniem emocjonalnym i wartością przypisywaną członkowstwu grupowemu13. Poprzez należenie do różnych grup i kategorii społecznych człowiek kształtuje swoją tożsamość społeczną. Ważnym elementem teorii jest identyfikacja z grupą, czyli definiowanie siebie w terminach przynależności grupowej. Zdaniem H. Tajfela, na poczucie tożsamości społecznej składa się zjawisko akcentuacji, polegające na pomniejszaniu różnic pomiędzy osobami uznawanymi za reprezentantów własnej zbiorowości oraz przecenianiu różnic pomiędzy osobami zakwalifikowanymi do własnej i innych grup. Identyfikacja z grupą i dążenie – na co wskazywał H. Tajfel – do jej 12 J. S. Phinney: Conceptualization and Measurement of Ethnic Identity: Current Status and Future Directions. „Journal of Counseling Psychology” 2007, vol. 54, no 3, s. 271-281. http://www.lifespan-resilience.human.cornell.edu/Ong%20Publication%20Pdfs/Phinney. Ong.2007.pdf. Aktualizacja 24.10.2009. 13 H. Tajfel: La categorisation sociale. W: Introduction à la psychologie sociale. Ed. S. Moscovici. Paris 1972, s. 31. Za: A. Kwiatkowska: Tożsamość a społeczne kategoryzacje. Warszawa 1999, s. 86. �Barbara Grabowska: Tożsamość narodowa młodzieży na Śląsku Cieszyńskim 109 faworyzacji oraz dewaluacji reprezentantów innych społeczności jest istotne do budowania poczucia tożsamości i kształtuje się w procesie socjalizacji pierwotnej i wtórnej na bazie wielu różnicujących kryteriów, takich jak język, religia, historia, tradycje. Pozytywna ocena własnej grupy, szczególnie mniejszościowej, i siebie jako członka grupy są istotne, bowiem członkowie mniejszości narodowych mają często niższy status w społeczeństwie większościowym, są gorzej w nim reprezentowani, muszą zabiegać o należne im prawa, a bywa, że są przedmiotem uprzedzeń i dyskryminacji. Sposób postrzegania grupy mniejszościowej jest istotny dla jej członków, bowiem na jego bazie budowane jest poczucie wartości grupy. Tożsamość człowieka kształtuje się przez całe życie, jednak okresem najważniejszym, przełomowym jest – nie tylko zdaniem Erika H. Eriksona – wiek dojrzewania. Z epigenetycznego punktu widzenia nikt nie może do końca „wiedzieć”, kim „jest”, dopóki nie spotka i nie „sprawdzi” obiecujących partnerów w pracy i w miłości. Trzeba pamiętać, jak pisze Erikson14, że podstawowe wzorce tożsamości muszą być rezultatem (1) selektywnej afirmacji i odrzucenia identyfikacji z okresu dzieciństwa oraz (2) tego, w jaki sposób aktualne procesy społeczne identyfikują młodych ludzi – w najlepszym razie rozpoznając ich jako osoby, które mają stać się tym, kim już w zalążku są, i którym – takim, jakie są – można zaufać. Z kolei społeczność czuje się rozpoznana przez jednostkę, która prosi o takie rozpoznanie. Siła życiowa młodego człowieka w okresie dorastania wiąże się z jego doświadczeniami z okresu dzieciństwa. Wówczas rozwija się umiejętność trafnego współdziałania konceptualnego ze światem rzeczywistym. Doświadczenia budowane są dzięki sile życiowej rozwijającej się w tym okresie, jaką jest kompetencja, poczucie fachowości. Kłopotliwe z jednej strony jest dążenie dzieci do „robienia rzeczy dobrze, a nawet perfekcyjnie”15, z drugiej strony wskazuje się na pęd do opanowania różnych umiejętności, dziecięcą gotowość do uczenia się. W innym miejscu swoich rozważań E. H. Erikson zauważa, że mieć poczucie kompetencji oznacza dla dziecka rozumieć świat narzędzi w kulturze. Owa chłonność stanowi uzasadnienie wprowadzenia treści kształcenia do programu szkolnego pomocnych młodemu człowiekowi w budowaniu własnej tożsamości, wyposażania go w narzędzia rozumienia coraz bardziej skomplikowanego świata. W okresie dorastania następuje uporządkowanie i integracja wiedzy o sobie i o innych, następuje ocena własnych zachowań, ale na plan dalszy schodzą już opinie innych osób – nawet tych znaczących. Młody człowiek odwołuje się do własnych standardów i do porównań z innymi osobami. Erik H. Erikson podkreślał rolę czynników społeczno-kulturowych w procesie kształtowania tożsamości człowieka. Autor wyodrębnił cztery aspekty (czynniki) tożsamości: 1. świadome poczucie jednostkowej tożsamości; 2. nieświadome dążenie do ciągłości osobistego charakteru; 3. bezgłośna realizacja syntezy ego; 4. podtrzymywanie wewnętrznej solidarności z tożsamością i ideałami grupy16. 14 E. H. Erikson: Dopełniony cykl życia. Poznań 2002, s. 90. 15 E. Erikson: The life cycle: epigenesis of identity. W: Developmental psychology. Ed. H. Fitzgerald. New York 1970, s. 46-81. Za: L. Witkowski: Rozwój tożsamości w cyklu życia. Studium koncepcji Erika H. Eriksona. Toruń 2000, s. 134. 16 E. Erikson: The Problem of Ego Identity. W: Identity and Anxiety. Survival of the Person in Mass Society. Ed. M. R. Stein, A. J. Vidich, D. M.White. Glencoe 1960. Za: A. Kłos­ kowska: Kultury narodowe u korzeni. Warszawa 1996. �110 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Kolejnym elementem w założeniach teoretycznych rozważań J.S. Phinney jest koncepcja Jamesa Marcia17, który wychodząc z założeń teorii E. Eriksona, zaproponował jej empiryczną operacjonalizację w postaci statusów tożsamości, które umożliwiają mierzenie stopnia rozwoju tożsamości. Autor wyłonił dwa aspekty jej kształtowania się: eksplorację (poszukiwanie połączone z przejściem kryzysu, w którym dotychczasowe wartości i wybory są ponownie rozpatrywane) i podejmowanie zobo­wiązania (podejmowanie decyzji prowadzi do zobowiązania się do pewnych wartości lub ról). Ich kombinacja – przejście, lub nie, etapu eksploracji oraz podjęcie lub niepodjęcie zobowiązania pozwoliło autorowi na wyróżnienie czterech statusów tożsamości18: 1) moratorium – młody człowiek doświadczył kryzysu lub kryzys nadal trwa, nie przyjął jeszcze zobowiązania lub jest ono niejasno określone, pozostaje w stanie niepewności; 2) tożsamość przejęta – doszło do przejęcia zobowiązania z pominięciem okresu kryzysu. Młody człowiek bezkrytycznie hołduje standardom uznawanym przez innych, zwykle rodziców, zaakceptował zobowiązanie wyznaczone przez kulturę lub rodziców; 3) tożsamość rozproszona – młody człowiek nie przechodzi kryzysu (chociaż mógł go doświadczyć w przeszłości) i nie podjął zobowiązania. Rozproszenie, zagubienie może zatem oznaczać albo wczesny etap procesu (przed kryzysem), albo niepowodzenie w przejęciu zobowiązania po kryzysie; 4) tożsamość osiągnięta – jednostka przeszła kryzys i doszło do przejęcia zobowiązania w obszarze ideologicznych i zawodowych celów19. Elementy wyróżnione przez J. Marcia, a odnoszone do różnych dziedzin życia, w tym do polityki, kariery zawodowej, przyjaźni, związków intymnych, religii, ról związanych z płcią, istotne są również w koncepcji J. S. Phinney, przy czym autorka skupia się zwłaszcza na życiu członków mniejszości narodowych i etnicznych, bowiem oni, z racji życia pośród większości, przypisują większe znaczenie pochodzeniu narodowemu, niż członkowie społeczeństwa większościowego. Młody człowiek podejmuje dodatkowe zadania związane z postrzeganiem siebie jako członka grupy mniejszości narodowej w społeczeństwie większościowym. Dotychczasowe rozważania – zarówno teoretyczne, jak i empiryczne – wskazują, że tożsamość ma wieloaspektową/wielowymiarową budowę, jest strukturą dynamiczną, zmienną w czasie. Wśród podstawowych elementów tożsamości grupowej J. S. Phinney skupia się na identyfikacji siebie jako członka grupy, poczuciu przynależności do grupy oraz poszukiwaniu tożsamości etnicznej/narodowej. Pomiar tożsamości etnicznej/narodowej W niniejszych badaniach skupiłam się na poznaniu elementów składowych tożsamości narodowej młodych ludzi. Interesowało mnie, jak młodzi ludzie budują swoją tożsamość narodową, jakie podejmują działania, aby dokonać samookreślenia. W badaniach zastosowałam The Multigroup Ethnic Identity Measure (MEIM)20, narzędzie 17 Zob. H. Bee: Psychologia rozwoju człowieka. Poznań 2004, s. 366-367. 18 Autor zaznacza, że nie są to kolejne etapy tożsamości. 19 H. Bee: Psychologia rozwoju człowieka,…, s. 366-367. 20 J. S. Phinney: The Multigroup Ethnic Identity Measure: A new scale for use with adolescents and young adults from diverse groups. „Journal of Adolescent Research” 1992, nr 7, �Barbara Grabowska: Tożsamość narodowa młodzieży na Śląsku Cieszyńskim 111 skonstruowane przez J. S. Phinney do pomiaru procesu rozwoju tożsamości etnicznej u młodzieży i młodych dorosłych. Kwestionariusz bada dwa składniki tożsamości: poszukiwanie tożsamości etnicznej (zorientowane na rozwój poznawczy) i poczucie przynależności do grupy (zaangażowanie emocjonalne). Kwestionariusz jest zbudowany z dwóch podskal, które mogą być wykorzystywane w badaniach niezależnie od siebie: poszukiwanie – pięć stwierdzeń i zaangażowanie, afirmacja przynależności – siedem stwierdzeń. Poszukiwanie zawiera stwierdzenia dotyczące starań, by dowiedzieć się więcej na temat własnej grupy etnicznej/narodowej i udziału w życiu społeczno-kulturowym grupy. Są to stwierdzenia: staram się poszukiwać nowych informacji na temat mojej grupy etnicznej/narodowej, takich jak: historia, tradycje, zwyczaje”; „jestem aktywnym członkiem organizacji lub grup społecznych, do których przynależą głównie członkowie mojej grupy etnicznej/narodowej”; „dużo myślę o tym jaki wpływ na moje życie będzie miało pochodzenie etniczne”; „po to, by dowiedzieć się więcej o moim pochodzeniu etnicznym/ narodowym często rozmawiam z innymi ludźmi z mojej grupy etnicznej/narodowej”; „pielęgnuję tradycje i zwyczaje charakterystyczne dla mojej grupy etnicznej/narodowej, to jest jedzenie, muzykę, obyczaje”. Afirmacja przynależności do grupy, zaangażowanie emocjonalne jest badane za pomocą stwierdzeń: mam jasne poczucie mojego pochodzenia etnicznego/narodowego i co ono znaczy dla mnie”; „jestem szczęśliwa/y, że jestem członkiem mojej grupy etnicznej/narodowej”; „mam silne poczucie przynależności do mojej grupy etnicznej/narodowej”; „bardzo dobrze zdaję sobie sprawę co znaczy dla mnie przynależność do mojej grupy etnicznej/narodowej”; „jestem dumna/y z mojej grupy etnicznej/narodowej”; „czuję silne przywiązanie do mojej grupy etnicznej/narodowej”; „czuję się dobrze z faktem mojego etnicznego i kulturowego pochodzenia”. Kwestionariusz zawiera jeszcze trzy punkty niestanowiące części skali, a będące samookreśleniem etnicznym/narodowym badanego i określeniem przynależności etnicznej/narodowej jego rodziców. Badany odnosi się do poszczególnych stwierdzeń posługując się skalą pięciostopniową, obejmującą oceny od 5 do 1, gdzie 5 oznacza zdecydowanie się zgadzam, a 1 zdecydowanie się nie zgadzam. W ten sposób określa stopień, w jakim dane stwierdzenie go charakteryzuje. Identyfikacja narodowa młodzieży na Śląsku Cieszyńskim Badania przeprowadzono jesienią 2009 roku wśród uczniów ze szkół średnich w Cieszynie i w Czeskim Cieszynie. Ogółem badaniami objęto 350 osób (w tym 42 uczestników warsztatów21 i 308 osób biorących udział w badaniach właściwych. W bas. 156-176. http://w3.fiu.edu/srif/ArchivedPagesJK/Phinney/MEIM-1999.doc. Aktualizacja 24.10.2009. Kwestionariusz nie był jeszcze stosowany w badaniach w Polsce i jest to próbne jego użycie. 21 Badania przeprowadzono w dwóch turach: w trakcie warsztatów organizowanych w ramach grantu Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 112 daniach wzięło udział 121 uczniów ze szkół polskich (wszystkie osoby narodowości polskiej), 126 osób uczących się w szkołach czeskich (większość uczniów narodowości czeskiej, jedna Wietnamka, jeden Polak, Włoch i Amerykanin) oraz 113 uczniów ze szkół z polskim językiem nauczania z Czeskiego Cieszyna. Struktura narodowości młodzieży z ostatniej szkoły jest bardziej zróżnicowana, dlatego omówię ją bardziej szczegółowo (zob. tabela 1). Większość uczniów uczących się w szkole z polskim językiem nauczania jest naro­ dowości polskiej, a ich rodzice i dziadkowie są w większości Polakami. Przy czym struktura narodowościowa rodzin jest często złożona. Rodzin czysto polskich, w których rodzice i dziadkowie z obu stron są Polakami jest 32% i tylko jedno dziecko z tych rodzin jest narodowości czeskiej. Tabela 1 Narodowość uczniów ze szkół z polskim językiem nauczania (dane podano w procentach) Kategoria polska czeska polsko-czeska śląska zaolziańska Kobiety 68 23 3 5 2 mężczyźni 56 22 7 11 4 ogółem 63 23 5 7 3 Źródło: badania własne Kolejne 16% badanych uczniów narodowości polskiej ma obydwoje rodziców narodowości polskiej, ale ich dziadkowie (co najmniej jedna osoba) są mieszani narodowościowo. Najliczniejszą grupę stanowią uczniowie z rodzin mieszanych narodowościowo (43%), w których jeden z rodziców jest narodowości polskiej i co najmniej jedno z dziadków jest Polakiem. Uczniowie ci są w większości narodowości polskiej (80%). Dwóch uczniów narodowości czeskiej ma rodziców narodowości czeskiej, ale dziadków narodowości polskiej i czeskiej. Całość badanej grupy dopełniają uczniowie narodowości czeskiej (9%) pochodzący z rodzin czeskich (rodzice i dziadkowie narodowości czeskiej). Ten szczegółowy opis wskazuje na złożoną kwestię narodowości obywateli Republiki Czeskiej mieszkających na Śląsku Cieszyńskim. Ludność polska zamieszkująca od wieków te tereny w sposób naturalny w życiu codziennym obcuje z czeską więkna Śląsku Cieszyńskim. W 1200-lecie Cieszyna, realizowanego w latach 2009-2010 przez Uniwersytet Śląski w Katowicach Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji oraz Kongres Polaków w RC. W warsztatach uczestniczyło 45 uczniów, po 15 ze szkół: Gimnazjum z polskim językiem nauczania w Czeskim Cieszynie, Gimnazjum w Czeskim Cieszynie, Liceum Ogólnokształcącego Towarzystwa Ewangelickiego w Cieszynie. W badaniach właściwych uczestniczyli uczniowie ze szkół w Polsce – Zespół Szkół Ogólnokształcących w Skoczowie (52 osoby), Zespół Szkół Zawodowych w Skoczowie (55 osób) – łącznie 108 osób; w Czechach – w Gimnazjum w Czeskim Cieszynie (103 osoby) oraz w Gimnazjum z polskim językiem nauczania w Czeskim Cieszynie (97 osób). �Barbara Grabowska: Tożsamość narodowa młodzieży na Śląsku Cieszyńskim 113 szością, słowacką mniejszością, a wyrazem tego są liczne małżeństwa mieszane narodowościowo22. Jak zauważa E. Nowicka, jest to tradycyjnie uznany wskaźnik przełamywania dystansu społecznego i psychicznego, a także kulturowego, między grupami etnicznymi i narodowymi pozostającymi w kontakcie23. W szkole czeskiej uczy się tylko (czy też aż) jeden uczeń narodowości polskiej i mający rodziców i dziadków Polaków, ale również ośmiu uczniów narodowości czeskiej mających matki polskiej narodowości i pięciu uczniów mających ojców Polaków. Kolejnych 16 uczniów posiada w pokoleniu dziadków co najmniej jedną osobę narodowości polskiej. Sumując możemy powiedzieć, że 25% badanych uczniów narodowości czeskiej ma polskich przodków. Częstym zjawiskiem na pograniczu Śląska Cieszyńskiego jest zmiana identyfikacji narodowej w ciągu życia jednostki, konwersja narodowa. W poprzednim systemie ludzie dokonywali takiej zmiany kierowani chęcią awansu zawodowego, chęcią lepszego życia czy pozyskania innych korzyści. W przypadku konwersji narodowej niekoniecznie musi dojść do równoczesnego zerwania z kulturą poprzedniej identyfikacji. Jednym ze wskaźników dokonanej konwersji jest posyłanie dziecka do szkoły czeskiej. Szkoła w środowisku zróżnicowanym kulturowo nie jest tylko miejscem zdobywania wiedzy, lecz także – a może przede wszystkim – w szkole mniejszościowej dokonuje się transmisja wartości kultury narodowej, ducha narodu. W badanej grupie uczniów ze szkoły czeskiej w pokoleniu dziadków było 29 (25%) małżeństw polsko-czeskich. Narodowość polską dla swoich dzieci (rodziców badanych uczniów) wybrało już tylko 13 małżeństw (11%). A ci wszyscy zdecydowali o narodowości czeskiej dla swojego dziecka. Na małej wprawdzie próbie możemy prześledzić zjawisko ubytku liczebności grupy polskiej na Zaolziu. Również w przypadku tych badań znajduje potwierdzenie wcześniejsza tendencja – opisana przez Tadeusza Siwka – częstszego pozostawania przy polskiej narodowości dzieci pochodzących ze związków Polaków z Czeszkami, niż Polek z Czechami24. Narodowość badanych i ich przodków, to tylko jeden z elementów przeprowa­ dzonych badań. Zasadniczym ich celem było poznanie stopnia poczucia przynależności do grupy narodowej, czyli grupy określonej przez jej dziedzictwo kulturowe, w tym wartości, tradycję, a także poznanie starań, jakie podejmują młodzi ludzie, aby dowiedzieć się więcej o swojej grupie narodowej. Poszukiwanie tożsamości narodowej i zaangażowanie w nią przez badaną młodzież Jednym z elementów procesu tworzenia tożsamości jest samodzielne poszukiwanie odpowiedzi na pytanie „kim jestem”? Polega ono na łączeniu w spójną całość własnych doświadczeń z przeszłości, bieżących informacji, własnych oczekiwań dotyczą22 Zob. H. Rusek: Kulturowe wzory życia polskich rodzin na Zaolziu a asymilacja. Katowice 1997, s. 25; A. Szczypka-Rusz: Elementy tradycji kulturowej a społeczności polskiej na Zaolziu. W: Kulturowe, społeczne i edukacyjne wyznaczniki dróg życiowych młodzieży z Zaolzia. Red. T. Lewowicki. Katowice 1994, s. 53. 23 Zob. E. Nowicka: Dylematy i strategie tożsamościowe. Dzieci z małżeństw mieszanych. W: Globalizacja a tożsamość. Red. J. Zdanowski. Warszawa 2003, s. 222-241. 24 Zob. T. Siwek: Małżeństwa Polaków w Republice Czeskiej, „Zwrot” 1995, nr 9, s. 27. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 114 cych przyszłości ze społecznymi potrzebami grupy narodowej. Człowiek może podejmować szereg działań, aby lepiej zrozumieć własną sytuację i położenie własnej grupy narodowej. Wysiłki te prowadzą do ukształtowania nie tylko własnej tożsamości, ale także świadomości narodowej. Tabela 2 Poszukiwanie tożsamości i zaangażowanie w tożsamość narodową przez badanych z uwzględnieniem środowiska szkolnego ucznia Kategorie poszukiwanie zaangażowanie uczniowie ze szkół w Polsce uczniowie ze szkół w Czechach 2,43 3,53 2,92 3,33 uczniowie ze szkół w Czechach z polskim językiem nauczania 3,09 3,59 Źródło: badania własne Pisałam wcześniej, że młodzież z grupy mniejszościowej wkłada dodatkowy wy­siłek w kształtowanie własnej tożsamości. Tezę tę potwierdzają wyniki badań przedstawione w tabeli 2. Uczniowie ze szkół z polskim językiem nauczania, bo tę szkołę najczęściej wybierają członkowie mniejszości narodowej, poszukują informacji na temat swojej grupy narodowej, chcą poznać jej historię, tradycje, są aktywnymi członkami organizacji polskich na Zaolziu, myślą o swoim życiu w kontekście pochodzenia narodowego, bo nawet wybór szkoły jest taką decyzją, a zarazem deklaracją narodowościową. Dla porównania w tabeli 2 zestawiłam wyniki uczniów z Zaolzia z wynikami uczniów ze szkół większościowych, w Polsce i w Czechach. Członkowie społeczności większościowej też budują swoją tożsamość, przy czym w swojej tożsamości narodowej odwołują się do jednej grupy narodowej, do jednej kultury. Ich narodowość również jest czymś jasnym, danym, chociaż podlegającym refleksji. Przyjrzyjmy się zatem wynikom z uwzględnieniem narodowości ucznia. W szkole z polskim językiem nauczania kilku uczniów wpisało w miejscu swojej narodowości narodowość zaolziańską, polsko-czeską i śląską. Ta ostatnia może nie budzić zdziwienia, bo była ujęta w spisie powszechnym w Republice Czeskiej, ale już dwie wcześniejsze tak. Uczniowie pomylili narodowość z poczuciem tożsamości narodowej. Wyniki zawarte w tabeli 3 wskazują, że wysiłek związany z poszukiwaniem tożsamości narodowej jest ważnym zadaniem dla uczniów z grupy polskiej mniejszości narodowej, jak również dla uczniów innych narodowości ze szkoły czeskiej, osób narodowości wietnamskiej, amerykańskiej i włoskiej. �Barbara Grabowska: Tożsamość narodowa młodzieży na Śląsku Cieszyńskim 115 Wykres 1 Poczucie tożsamości uczniów ze szkół czeskich - czuję się... 80 70 60 50 % 40 78,7 30 20 10 0,0 12,6 7,9 12,6 2,5 0,0 0 Czechem Polakiem Zaolzianinem Ślązakiem Europejczykiem obywatelem świata w jednakowym stopniu każdym Źródło: A. Szczurek-Boruta, B. Grabowska: Dynamika…, s. 37 Wykres 2 Poczucie tożsamości uczniów ze szkół z polskim językiem nauczania – czuję się … 30 25 20 % 15 10 22,0 16,9 29,9 29,9 17,7 16,1 5 5,5 0 Czechem Polakiem Zaolzianinem Ślązakiem Europejczykiem obywatelem świata w jednakowym stopniu każdym Źródło: A. Szczurek-Boruta, B. Grabowska: Dynamika…, s. 47 �116 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Tabela 3 Poszukiwanie tożsamości i zaangażowanie w tożsamość narodową przez badanych z uwzględnieniem narodowości ucznia uczniowie uczniowie uczniowie innej narodowości polskiej narodowości czeskiej narodowości* uczniowie uczniowie uczniowie uczniowie uczniowie uczniowie ze szkół ze szkół ze szkół ze szkół z ze szkół ze szkół czeskich z polskim czeskich polskim czeskich z polskim językiem językiem językiem naucz. naucz. naucz. poszukiwanie 2,4 3,19 2,91 2,72 3,57 3,27 zaangażowanie 3,4 3,71 3,32 3,12 3,48 3,79 kategorie Legenda: * - w kategorii narodowości uczniowie podali narodowość: śląską, zaolziańską, polsko-czeską, łotewską, włoską. Źródło: badania własne W okresie dorastania – jak pisał Erik H. Erikson – młody człowiek szuka wiedzy o sobie poprzez wewnętrzną refleksję i dlatego ten okres jest tak istotny w rozwoju poczucia tożsamości. To czas poznawania siebie i swojego miejsca w świecie, swojej roli w życiu, to poszukiwanie tożsamości – w wielu jej wymiarach – i próby jej określenia. Bardzo ważne jest w tym okresie wypróbowywanie siebie w nowych rolach społecznych, dokonywanie samodzielnych poszukiwań i wyborów życiowych. Poszukiwanie tożsamości wiąże się z funkcjonowaniem w grupie społecznej, z angażowaniem się w jej życie. Najwyższy poziom zaangażowania w kształtowanie swojej tożsamości naro­dowej deklarują uczniowie ze szkoły z polskim językiem nauczania. Oni też najczęściej pisali, że są aktywnymi członkami organizacji społecznych. Tabela 4 Poszukiwanie tożsamości i zaangażowanie w tożsamość narodową przez badanych z uwzględnieniem środowiska rodzinnego i szkolnego ucznia rodzice narodowości rodzice narodowości rodzice narodowości polskiej czeskiej polskiej i czeskiej uczniowie uczniowie uczniowie uczniowie uczniowie uczniowie ze szkół ze szkół ze szkół ze szkół ze szkół ze szkół czeskich z polskim czeskich z polskim czeskich z polskim językiem językiem językiem naucz. naucz. naucz. poszukiwanie 2,40 3,10 2,88 3,06 3,02 3,11 zaangażowanie 3,4 3,59 3,41 3,63 3,52 3,61 kategorie Źródło: badania własne Dla młodego człowieka w okresie dorastania bardzo ważne jest wsparcie ze strony bliskich osób, wsparcie emocjonalne, a także przyzwolenie dla dokonywania samodzielnych poszukiwań i wyborów. Tabela 4 zawiera wyniki badań z uwzględnieniem �Barbara Grabowska: Tożsamość narodowa młodzieży na Śląsku Cieszyńskim 117 środowiska rodzinnego i szkolnego ucznia. Wsparcie rodziców, nauczycieli i innych osób znaczących optymalizuje budowanie tożsamości przez młodego człowieka. Środo­wiskiem najbardziej sprzyjającym poszukiwaniu tożsamości – w kontekście rozważań o tożsamości członków mniejszości narodowych – jest szkoła z polskim językiem nauczania. Wyniki badań potwierdzają opinie przekazywane od pokoleń o roli szkoły mniejszościowej w procesie kształtowania człowieka. Szkoła wzmacnia kulturotwórczą rolę rodziny, tak polskiej, jak i mieszanej narodowościowo. Okres dorastania, to również czas manifestowania sprzeciwu wobec otaczającego świata i eksperymentowania, często ze sobą. Istotne w tym czasie jest poczucie więzi z rodziną, z grupą społeczną, o czym pisze między innymi Jerzy Nikitorowicz25, wskazując, na potrzebę świadomych działań wspierających zachowanie swojej tożsamości w nowej kulturze, co może prowadzić do ukształtowania wielowymiarowego poczucia tożsamości. Wówczas młody człowiek będzie siebie określał jako mieszkańca Zaolzia, Polaka i obywatela Czech. Jak potwierdzają wyniki wcześniejszych badań i analiz teoretycznych „identyfikacja z jedną kulturą nie wyklucza, a nawet wspomaga identyfikację z kolejną”26. Próba podsumowania Kształtowanie tożsamości jest zadaniem wymagającym od człowieka coraz bardziej refleksyjnego stosunku do samego siebie i otaczającego go świata. Poprzednie pokolenia mogły korzystać ze wzorów przekazywanych w procesie socjalizacji, mogły naśladować osoby znaczące. A dzisiejszy świat wymaga wręcz od człowieka dokonywania wyboru między współzawodniczącymi ze sobą stylami życia, a dążenie do emancypacji i indywidualizacji sprawia, że młodzi ludzie prezentują niechętny sto­ sunek do proponowanych przez dorosłych scenariuszy życiowych. Jak wskazują wyniki omówionych badań członkowie mniejszości narodowych przypisują większe znaczenie pochodzeniu narodowemu, niż członkowie grup większości narodowych. W procesie budowania tożsamości liczy się nie tylko wiedza dotycząca własnej grupy narodowej przekazana w procesie socjalizacji, to nie tylko doświadczenia związane z przynależnością do tej grupy. Dla młodego człowieka ważne jest podjęcie samodzielnych poszukiwań, badań, eksploracji, mających w efekcie doprowadzić do ukształtowania jasnej identyfikacji narodowej. Działania ze strony wychowawców, rodziców powinny pobudzać – a na pewno nie hamować – takich poszukiwań. U podstaw tożsamości narodowej leży bowiem poczucie przynależności do grupy, daje ono poczucie siły, a nawet dumy, na co wskazywał Henri Tajfel. Bibliografia: Bauman Z.: Tożsamość. Wtedy, teraz, po co? W: Idee a urządzanie świata społe­ cznego. Red. E. Nowicka, M. Chałubiński. Warszawa 1999, s. 43 Bauman Z.: Wieloznaczność nowoczesna. Nowoczesność wieloznaczna. Warszawa 1995, s. 134-135 25 Zob. J. Nikitorowicz: Kreowanie tożsamości dziecka. Wyzwania edukacji międzykulturowej. Gdańsk 2005. 26 Tamże, s. 90. �118 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Bauman Z.: Ziemia, krew, tożsamość. „Przegląd Polonijny” 1993, nr 4, s. 8 Bee H.: Psychologia rozwoju człowieka. Poznań 2004 Bokszański Z.: Tożsamość aktora społecznego a zmiana społeczna. W: Zmiana społeczna. Teorie i doświadczenia polskie. Red. J. Kurczewska. Warszawa 1999, s. 55 Erikson E. H.: Dopełniony cykl życia. Poznań 2002 Erikson E. H.: The Life Cycle: Epigenesis of Identity. W: Developmental psychology. Ed. H. Fitzgerald. New York 1970, s. 46-81. Za: L. Witkowski: Rozwój tożsamości w cyklu życia. Studium koncepcji Erika H. Eriksona. Toruń 2000, s. 134 Erikson E. H.: The Problem of Ego Identity. W: Identity and Anxiety. Survival of the Person in Mass Society. Ed. M. R. Stein, A. J. Vidich, D. M.White. Glencoe 1960. Za: A. Kłoskowska: Kultury narodowe u korzeni. Warszawa 1996 Giddens A.: Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności. Warszawa 2007 Jasińska-Kania A.: Wstęp. W: Współczesne teorie socjologiczne. Red. A. JasińskaKania, L. M. Nijakowski, J. Szacki, M. Ziółkowski. Warszawa 2006, s. 1115-1118 Mead M.: Kultura i tożsamość: studium dystansu międzypokoleniowego. Warszawa 2000 Misztal B.: Teoria socjologiczna a praktyka społeczna. Kraków 2000 Nikitorowicz J.: Kreowanie tożsamości dziecka. Wyzwania edukacji międzykulturowej. Gdańsk 2005 Nowicka E.: Dylematy i strategie tożsamościowe. Dzieci z małżeństw mieszanych. W: Globalizacja a tożsamość. Red. J. Zdanowski. Warszawa 2003, s. 222-241 Obuchowska I.: Drogi dorastania. Warszawa 1996 Phinney J. S.: Conceptualization and Measurement of Ethnic Identity: Current Status and Future Directions. „Journal of Counseling Psychology” 2007, vol. 54, no 3, s. 271-281 Phinney J.: The Multigroup Ethnic Identity Measure: A new scale for use with adolescents and young adults from diverse groups. „Journal of Adolescent Research” 1992, nr 7, s. 156-176 Rusek H.: Kulturowe wzory życia polskich rodzin na Zaolziu a asymilacja. Katowice 1997 Siwek T.: Małżeństwa Polaków w Republice Czeskiej, „Zwrot” 1995, nr 9, s. 27 Szacki J.: O tożsamości (zwłaszcza narodowej), „Kultura i Społeczeństwo” 2004, nr 3, s. 11-12 Szczypka-Rusz A.: Elementy tradycji kulturowej a społeczności polskiej na Zaolziu. W: Kulturowe, społeczne i edukacyjne wyznaczniki dróg życiowych młodzieży z Zaolzia. Red. T. Lewowicki. Katowice 1994, s. 49-57 Tajfel H.: La categorisation sociale. W: Introduction à la psychologie sociale. Ed. S. Moscovici. Paris 1972, s. 31. Za: A. Kwiatkowska: Tożsamość a społeczne kategoryzacje. Warszawa 1999, s. 86 Umysł społeczny. Poznawcze i motywacyjne aspekty zachowań interpersonalnych. Red. Forgas, K. D. Williams, L. Wheeler. Gdańsk 2005 Źródła internetowe: www. w3.fiu.edu/srif/ArchivedPagesJK/Phinney/MEIM-1999.doc. www.lifespanresilience.human.cornell.edu/Ong%20Publication%20Pdfs/Phinney. Ong.2007.pdf. �Barbara Grabowska: Tożsamość narodowa młodzieży na Śląsku Cieszyńskim 119 Shrnutí Národnostní identita mládeže na území Těšínského Slezska V práci jsem se snažila ukázat prvky, které vytváří národnostní identitu členů národnostní menšiny ve srovnání s mládeží ze skupiny dominující. V teoretické části jsem uvedla krátkou charakteristiku jak společenské vědy chápou tuto identitu, poněkud v širším měřítku jsem charakterizovala Teorii společenské identity /Teoria Tożsamości Społecznej/ H. Tajfela a model identity E. Eriksona, spolu s koncepcí postavení identit J. Marcia. Ve výzkumech jsem použila The Multigroup Ethnic Identity Measure (MEIM), nástroj, který vytvořil J. S. Phinney k měření procesu rozvoje etnické totožnosti u mládeže a mladých dospělých. Summary National identity of youth in Cieszyn Silesia In the presented study, the author undertakes an attempt at recognizing the elements which constitute national identity of the national minority in comparison to the youth from the dominating group. In the theoretical part, the understanding of identity in social sciences was briefly discussed and H. Tajfel’s Theory of Social Identity was characterized more broadly, as well as E. Erikson’s model of identity and J. Marcia’s concept of identity statuses. In the research, The Multigroup Ethnic Identity Measure (MEIM) was applied - a tool designed by J. S. Phinney for measuring the process of development of ethnic identity which occurrs in youth and young adults. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6f972f885cebca027b71a4f36681dc8.pdf ec8a50b18bf8871a2b04e08530d4d014 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6529 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6101 Title A name given to the resource Tradicomedy dell'arte, or Pierrotade à la Godard / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.269-276 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nadgrodkiewicz, Grzegorz Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text t is amazing how many cultural models, charac­ ter types or masks can be used by an artist while creating his work. It is just as interesting that this enormous number of cultural models includes tho­ se that are applied most frequently, and references to which endow not only the given work but also its author with virtuosity. Such a cultural model is the mask. A t this stage it is necessary to transcend, albeit not to the very end, the most trivial comprehension of this term as part of a carnival costume concealing the face. The mask conceived as a cultural model is a specific symbol of the self, something that grants its wearer a new being, a new identity, often demonic or comical but always diametrically different from the true self of the person hiding behind it. It was precisely such a mask - helping to become a clown, a devil or anyone else - that often inspired assorted artists, as Mikhail Bakhtin noted in his essay: Characteristic here I is the artistic structuring of an image out of durable popu­ lar masks —masks that had great influence on the novelistic image of man during the most important stages of the no­ vel’s development (...) 1. Such impact was exerted by the mask not only on literature but to an equal or perhaps even greater degree upon painting, photography or film. Bakhtin stressed that a special sort of mask - the folk mask2 - could have been chosen for assorted situ­ ations, was capable of bearing merriment and tragedy, and no plot could destroy it once and for all. 269 GRZEGORZ NADGRODKIEWICZ Tragicomedy delVarte , or Pierrotade a la Godard It is exactly from the tradition of the folk mask that Harlequin, his “nephew” Pedrolino, and Pierrot, per­ haps the best known of the three, originate. The lat­ ter, a clown with a white powdered face and wearing a white costume with a ruff, became one of the possibly most widely recognised masks. It was Pierrot who was rendered a symbol of mute, unexpressed and unful­ filled love. Regarded as a tragic fool, he saddened and entertained at the same time; first and foremost, he inspired artists and apparently continues to do so up to this day. The Pierrot character attained special place in the cultural tradition of France, especially within the range of the French pantomime. It was precisely �Grzegorz Nadgrodkiewicz • T R A G IC O M E D Y D E L L A R T E , OR PIERROTADE À LA GODARD French artists who most frequently resorted to the im­ age of Pierrot, outfitted their protagonists with a set of features ascribed to him, and endowed the reality created by them with the traits of a world in which the tragedy of the sad clown took place. What was the source of the strong position of the white-faced clown in French culture? Naturally, there is a reason why the image of Pierrot affects artists, including Godard, to such a degree. N ot by accident is Pierrot’s name not just an ordinary diminutive of the French: Pierre. The Pierrot dramatis persona descends, albeit not in a straight line, from the seventeenth-century commedia dell’arte , i.e. an artful or professional spectacle in which clearly defined characters improvise their lines, em­ bellishing them with comical lazzi - dialogue or action. The core of each Italian comedy cast was composed of two oldsters (Pantaloon and the Doctor), ladies and lovers (Inamorati) and two zanni (e.g. Brighella and Harlequin) - the most popular and characteristic for the commedia dell’arte . The zanni were described by various names, such as Harlequin, Trufaldino, Brighella, Buratino, or Pedrolino. Robert F. Storey in his book Pierrot. A Critical History of a M ask derived from the latter the name of the sad French clown: Pedrolino is an “Italian equivalent" of Pierrot3. Storey cited several other theories concerning Pierrot’s predecessor, but he regarded the hypothesis associated with Pedrolino as best justified and proposed the most extensive argu­ ments in its favour. Storey attributed the introduction of Pierrot into French literature to Molière, who in the middle of the seventeenth century wrote and staged in Paris the comedy Le Festin de pierre, in which one of the protagonists was Pierrot - a mellow lover though wily and witty4. This is the onset of Pierrot’s presence in French drama, from which his image spread rap­ idly to other domains of the arts. The early Pierrot still possesses many features of the Italian Arlecchino. Storey described him as l’homme spirituel5, but in time French mentality and personality turned him into an unhappy Pierrot. The colourful costume composed of 270 rhombi and worn by Harlequin became replaced by a white billowing blouse and wide pantaloons. Gradu­ ally, Pierrot assumed serious psychological features and a variety of traits. Although he was most frequently known as Pierrot, in art he appears just as frequently as Harlequin, his less popular synonym. According to Storey, despite the fact that Pierrot underwent a change he is still simple-hearted, trustful and inde­ pendent, and his love is still naive6. Pierrot constantly offers proof of his Italian lineage, revealing ignorance of the people surrounding him and in certain situa­ tions even his stupidity. With a thus shaped personality Pierrot no longer fits into a single epoch but is above time. The poses he assumes and the mask he puts on not only build his image but become an outright symbol of a certain con­ dition and state of spirit inclined towards sentimental pessimism. For assorted artists Pierrot driven by pas­ sion became an inspiring dramatis persona , a form that for long has been full of contents; now it suffices to add a "contemporary face” so that he might express all that an artist might wish. Artists who acted in this way include Jean-Luc Godard with his film Pierrot le fou (1965). Taking into consideration the original title it would be difficult to seek a more direct suggestion. The director referred not only to the image of the character, aware of the extent to which it is a carrier of meanings, but also to one of the features of Pierrot’s personality. Godard’s Ferdinand not only turned into a tearful Pierrot but also contains traits of the devious and clever Harle­ quin. In the case of Ferdinand these are synonyms, since he possesses as many countenances as the number of the names of the zanni. Ferdinand is un­ able to reveal his true self because he cannot take off his mask - the role and its performer are merged into a single complex character. Ferdinand is funny not only as a result of what he does and says - he is also ec­ centric. In other words, he is one of the contemporary embodiments of Pierrot-Harlequin. Jean-Luc Godard �Grzegorz Nadgrodkiewicz • T R A G IC O M E D Y D E L L A R T E , OR PIERROTADE A LA GODARD applied an interesting trick of symbolically dressing his lead protagonist to resemble the prime representative of the French pantomime. The spectator may discover the meaning of all the parallels between Ferdinand and Pierrot by justifying the presence of this particular artifice in Pierrot le fou with the assistance of a trans­ textual motivation. Reference to the convention of the commedia dell’arte (i.e. an assumption of the spec­ tator’s previous experience) is necessary in order to be 27 1 able to perceive all the similarities and differences be­ tween Godard’s lead protagonist and Pierrot. Correspondence between Godard’s film and the Pierrot tradition is realised upon several levels. A re­ ference to this tradition is noticeable already in the verbal stratum of the film - the m ost obvious example being the title. W hen Ferdinand and M arianne be­ come known as the lead protagonists there emerges a successive parallelism - the girl, despite Ferdinand’s �Grzegorz Nadgrodkiewicz • T R A G IC O M E D Y D E L E A R T E , OR PIERROTADE A LA GODARD constant and failed protests, continues to call him Pierrot. There comes to the fore yet another feature of Ferdinand as Pierrot - he refuses to accept his new name and his new and adverse - ultimately tragic fate. The iconographic stratum of the film indicates even more distinctly that Ferdinand actually is Pierrot. Godard inserted snapshots of reproductions of paint­ ings either in the direct vicinity of the photographed Ferdinand or takes with Marianne, immediately fol­ lowed by the figure of Ferdinand. The paintings bring to mind assorted portrayals of Pierrot by Picasso, A u­ gust Renoir or Henri Matisse. The most characteristic and easiest to extract from the film is a reproduction of Renoir’s Pierrot, with a small boy wearing the costume of a clown. The director thus suggested Ferdinand’s childish and naive nature matching the personality of Pierrot. Pierrott le fou refers to the Pierrot tradition also in the construction of the protagonist. Ferdinand-Pierrot steers his life in such a way that each encountered sur­ prise proves to be more acrimonious than the previous and all are tragicomic. The love that he encounters is more bitter than sweet and has an inevitably tragic end. The closing scenes stress the connection between Ferdinand and Pierrot - a confirmation of his condi­ tion of a tragic “fool” who perishes in an absurd man­ ner. Throughout the entire film Ferdinand reads or carries a comic book with the curious title Les Pieds Nickeles. Although none of its fragments presented on screen actually display Pierrot, the poetic, shape and colour scheme of the characters bring to mind the appearance of clowns. Pierrot’s clumsy floundering in a strange and sad world is the comic and simultaneously tragic act of a clown. The fact that Ferdinand carries and reads this particular comic book (in other words, is somehow attached to it) suggests that his life too can be treated as a clown’s frenzied performance. A detailed description of the Ferdinand dramatis persona is rendered possible by applying Arthur Sy­ mons’ extraordinarily apt characteristic: Pierrot is one of the types of our century, of the moment in which we live, or of the moment, perhaps, out of which we are just pass­ ing. Pierrot is passionate; but he does not believe in great passions. He feels himself to be sickening with a fever, or else perilously convalescent; for love is a disease, which he is too weak to resist or endure. He has worn his heart on his sleeve so long, that it has hardened in the cold air. (...) He knows that he is condemned to be always in public, that emotion would be supremely out of keeping with his costume ( ...) . It is in this way that the scheme of the Harlequin character is realised in Ferdinand’s life. His love for Marianne is unhappy and by no means pure because it is smothered by jealousy (this is the rea­ son why he shoots her). Despite the turbulent course 272 of their relationship it is difficult to believe in great passion. The reason lies in the fact that Ferdinand becomes learned, perverse, intellectualising his pleasures, brutalising his intellect; his mournful contemplation of things becoming a kind of grotesque joy8. Why then does the spectator not become repulsed by a protagonist who complicates his fate only to ulti­ mately commit an absurd suicide? This is because the construction of the lead character in Pierrot le fou con­ tains a certain dominating feature that justifies Ferdi­ nand, i.e. a set of traits linking him with the tradition of the Italian comedy. Ferdinand is not solely an up­ -to-date version of the French Pierrot, and although he has a multitude of traits resembling the latter the prevailing ones connect him with the protagonist of the commedia dell’arte . If we were to assume that Fer­ dinand is one of the zanni then he cannot enact his lazzi alone. A tempting hypothesis suggests that we should treat the whole film by Jean-Luc Godard as a sui generis emulation of the commedia dell’arte scheme. Apparently, quite a number of arguments speak in fa­ vour of accepting this hypothesis as an interpretation­ -analytical key. This concept places emphasis on in­ terpretation rather than on analysis indicating actual relations within the film. Proving the compatibility of the commedia dell’arte scheme with the structure of Godard’s film will resemble interpretation rather than methodical analysis. The commedia dell’arte , whose characteristic fea­ tures include exceptional force and durability, is one of the few products of the theatre9, which after so many centuries are capable of strongly affecting works with lively dramaturgy10. Apparently, commedia dell’arte in­ fluences not only the epic or the drama but with equal success also film. Pierrot le fou seems to be a model­ -like example of translating the scheme of the Italian comedy into the language of film in an incompletely pure form but with the preservation of its specific fea­ tures while, at the same time, reducing the comedy aspects. One would like to say that in this version we are dealing with a specific tragicomedy dell’arte . Such a description would be justified in situating Godard’s work within a given national tradition. The French, welcoming Italian actors of the commedia dell’arte , demanded that the performances be given at least a pseudo-tragic overtone. w h en they finally began to continue the commedia dell’arte tradition, scenes main­ tained in the tragic style became very popular. The sub­ sequent tradition of Pierrot in France enforced, by the very nature of things, tragedy or outright tragicomedy upon artists who referred to the mask of a clown with a white-powdered countenance. The core of Godard’s tragicomedy dell’arte , naturally maintained in the mode of the Italian comedy, are the zanni - the spiritus movens of action. The text of Pierrot le fou provides numerous evidence that not only Ferdi­ �Grzegorz Nadgrodkiewicz • T R A G IC o M E D Y D E L E A R T E , OR PIERROTADE A LA GODARD nand but also Marianne (and in the second part of the film decidedly the latter) stimulates the action of the film. In the tragicomedy dell’arte conception Marianne (applying her entire energy) will play a different part and the mask of the zanni must be entrusted to a man. The tragicomic zanni is thus, obviously, Ferdinand. As the lead protagonist of the film he simultaneously combines the function of two zanni, since as Pierrot he comprises a peculiar combination of astuteness and stupidity. He delights in cheating others, but himself is easily cheated11. Harlequin-Pierrot can become the axis of the plot (when he drives Marianne home and inaugurates their romance), but at other times he re­ ceives only lashes and blows (e.g. when two gangsters try to drown him). Upon yet other occasions he tends to reveal the diabolical features of his ancestor, Har­ lequin (when he kills his beloved), but can also be the naive Pierrot (when he believes Marianne’s assurances about her love for him, while she casts a conspiratorial glance at the audience). He is also a servant, as befits the zanni character, when without protest he allows Marianne to embroil him into smuggling weapons. His servility is visible in the film’s opening scenes show­ ing him as the “nice” son-in-law of Monsieur Espresso, forced to take part in receptions. Within the context of this argument it becomes significant that both his wife and mother-in-law are Italian (their pretentious surname easily brings to mind Italy). Godard’s Pierrot, the son-in-law of the Espressos, thus remains within the range of the impact of Italian culture and the Har­ lequin tradition. In other words, Ferdinand-Pierrot is also a clown and a jester, increasingly involved in gro­ tesque situations and entertaining the spectator, while at the same time unable to escape the enchanted cir­ cle of self-propelling absurdities. Commedia dell’arte was constructed out of intrigues devised by the zanni and the small deceits planned by their female lovers - peasants or town dwellers known in the tradition of the commedia dell’arte as soubrettes. As a rule, they were housemaids and the multiplicity of their names equalled that of Harlequin (e.g. Smeraldina, Arlecchina, Franceschina). The most popular was Columbine, who was in love with Harlequin or loved by him. Here is her description by Konstanty Miklaszewski: She was a bonnie, comely and glib country lass; fearing nothing, she treated her masters with license, at times even with impudence, reacting immediately with word and gesture; fit and supple, she was even capable of striking a man12. Such a likeness immediately brings to mind Godard’s Marianne, a baby-sitter (she takes care of children while Ferdinand and his wife go to a party at the Espressos). As a character out of Godard’s tragi­ comedy dell’arte she too fits within the limits of the comic and tragic world and in no way is worse than columbine when she assaults a man at a gas station. 273 Nor can we negate Marianne’s physical prowess (watch her on a beach dancing together with members of her “brother” Fred’s ballet company). Marianne certainly feels more at home in the tragicomic world than does Ferdinand, although she too experiences grotesque and, at the same time, tragic situations, their end be­ ing the moment of her death. Bold, ruthless and fear­ less, Marianne takes part in gun smuggling although she becomes emotionally involved; her treatment of Pierrot, to whom she is unfaithful, is outright cynical. Her language sparkles with brilliant ripostes. A t the same time, she is unable to overcome the sui generis destiny looming over the fate she shares with Ferdi­ nand. Although Marianne seems to be courageous, their joint journey towards death contains moments of weakness (characteristically, while together with Ferdinand on an island, she cries out: What am I to do? I don’t know what to do! ). Marianne also turns out to be similar (even if only due to her name) to a character in Les Originaux, a play by Houdart de la Motte13. Marinette, the hero­ ine of this drama written in the spirit of the comme­ dia dell’arte , is the object of Pierrot’s unhappy love and just like Godard’s Marianne pushes the miserable clown to the edge of ultimate despair; helpless and distressed, he poisons her and immediately afterwards himself. Is this scenario of events identical to the fi­ nale of Godard’s film? The historical transformation of the commedia dell’arte is the reason why the Ital­ ian housemaid differs from her French successor, the French soubrette. France (...) refined the early rough Colombina into the dainty Columbine14 - wrote Allardyce Nicoll in World Drama. The French soubrette has become more sophisticated and elegant, wiser and wittier. She had, therefore, undergone a certain evo­ lution, experienced also by Marianne in Pierrot le fou . The opening sequences introduce us to a meek girl who in the course of her acquaintance with Ferdinand starts showing her true face. True, the evolution of Columbine is one from vulgarity to finesse, while in the case of Marianne it runs an opposite course, from calmness and subtlety (the conversation held in a car about life that is not a novel) to cynicism and hypoc­ risy (the glance at the camera during the stay on an island, betraying her true feelings), but it is the very fact of experiencing a transformation and becoming someone else that is essential. Just as the Italian comedy so the tragicomedy dell’arte is a sui generis masquerade. The assumption of masks and the constant changing of the protagonists’ names comprise a curious ritual of becoming immersed in mystery and altering identity. columbine too takes part in this ritual - first she is Pasquella, then Pierette, while upon another occasion she becomes Ricciolina. Similar conversions of identity, although rather in the metaphorical sense, are experienced by Godard’s Marianne when Ferdinand calls �Grzegorz Nadgrodkiewicz • T R A G IC O M E D Y D E L L A R T E , OR PIERROTADE À LA GODARD her by using the names of the female characters in a book he is currently reading: Marianne becomes Cassandra or Virginia. Her new name always predicts danger and is an ominous spell whose victims ultimately include Pierrot. Here is another parallel between Columbine and Mar­ ianne - their fondness for changing costumes. Marianne does so with genuine expertise, very often, and always imperceptibly for the spectator. Nicoll noted that Colum­ bine had plenty of clothes, beginning with a housemaid’s casual attire and ending with a stunning white dress known from pantomime15. Finally, both women share an outright tragic love for the hapless Pierrot. The Godardian tragicomedy dell’arte is, however, not merely a configuration of mysterious masks and complicated personalities but living people enacting their lazzi. Fleeing from Paris, the tragicomic couple, Marianne and Pierrot, incessantly takes part in as­ sorted comic episodes. Just like the protagonists of the true commedia dell’arte they constantly “stage” for the spectator assorted images. Take the example of the scene at a petrol station, with both demonstrating grotesque bravura, the scene enacted in a port - a po­ litically engagée story of a Vietnamese woman and an American man, or, finally, the sensually danced and performed song about the fate-line and the thigh-line (Ma ligne de chance, ta ligne de hanche). The lazzi col­ lection includes additional takes in which Pierrot dis­ plays assorted facial expressions (the cigarette smoked in Marianne’s Parisian home or the face of an old man speaking about the necessity of describing la vie toute 274 seule). Naturally, this is a direct reference to the tradi­ tion of Pierrot as a pantomime actor and thus to lazzi enacted by Pedrolino16. Lazzi presented by Marianne and Ferdinand obviously feature a comic trace derived directly from the commedia dell’arte albeit always ac­ companied by tragic overtones. Each scene in which they take part intensifies the tangle of ill-fated cir­ cumstances, thus creating a situation without a solu­ tion. Escaping from Paris they become involved in car thefts, shoot-outs, gun smuggling and unhappy love, which becomes the reason for their ultimate tragedy. The commedia dell’arte tradition entails clever say­ ings (bons mots) and jokes. Both Pierrot and Marianne are skilful adversaries in verbal duels and witty tete-a­ -tetes. They are also capable of conducting serious conversation (such as the one on the island, when they discuss their life needs). Even stronger than via the bons mots they are linked with the commedia dell’arte by eroticism, which in the film is realised more in the verbal stratum than the visual one. Riding in a car, Marianne tells Ferdinand: I am kissing you all over. On a moonlit beach she requests: Let’s make love. Pierrot, enthralled by her body, sings: T a ligne de hanche. Their words appear to be desultory but they contain an immense emotional load. Mutual erotic fascination can be depicted by citing Konstanty Miklaszewski’s description of the erotic element in the commedia dell’arte : Cult of the body, passionate eroticism, monstrous entanglement of dirty intrigues, pandering, adultery, jokes, expressions and gestures more than ambiguous —such is �Grzegorz Nadgrodkiewicz • T R A G IC O M E D Y D E L E A R T E , OR PIERROTADE A LA GODARD the indecency of the commedia dell’arte 17. This was the appearance of a world revealing its affiliation with Godard’s world of the tragicomedy dell’arte, full of dis­ honest gangster business affairs, false love and a genu­ ine imbroglio of human destiny. Commedia dell’arte , known also as commedia popolare , was intended mainly for a wide audience composed of commoners. It was compelled, therefore, to embark upon assorted issues of interest to this particular social stratum. Nonetheless, numerous features held dear by the public were ridiculed as befits a comedy (e.g. the lascivious behaviour of the soubrettes or the brutality of certain zanni). In a similar manner, the tragicomedy dell’arte mocked the mass culture of the 1960s (by way of example, the colourised takes in the scene of the party held by the Espressos deride the guests’ captiva­ tion with pop culture). Godard, however, did not al­ low his tragicomedy to reach a member of the audience in such a facile way as the commedia dell’arte did. It is much more difficult to detect more profound meanings in his text but elements subjected by the director to a negative evaluation can be discerned rather easily. Commedia dell’arte18 is a professional, well-crafted comedy known also as commedia all’improvviso, a the­ atrical genre whose characteristic feature is improvisa­ tion of the text. Godard’s tragicomedy dell’arte is also somewhat all’improvviso. Naturally, improvisation is the domain of the actors - Marianne and Pierrot, whose entire journey from Paris to the south of France is a se­ quence of improvised incidents and situations. Talking with each other they seem to be playing a curious game intent rather on the aesthetic effect of the statements than on attaining any sort of understanding. The dia­ logues thus resemble witty and impromptu questions and answers rather than factual conversation, excel­ lently illustrated by a fragment in which Marianne and Pierrot are sailing in a boat and discussing politics. Marianne starts calculating the length of human life into the number of the seconds it contains. Although her numerical tirade possesses certain charm it does not help the conversation to make any progress. Their curious behaviour, those tragicomic lazzi that are the product of an impulse, is also improvised. Situations when both protagonists appear as actors seem to be en­ tirely devoid of any sort of rational premises. The theft of a Cadillac at a gas station and its subsequent drown­ ing in the sea by Ferdinand are deeds dictated by some sort of irrational stimuli, hastily improvised situations. The protagonists of Godard’s Pierrot le fou are not merely comedians in love. Pierrot as a zanni and Mar­ ianne as a soubrette are also nimble and agile actors in a tragicomedy dell’arte19. Writing about Harelquin buffoonery Miklaszewski indirectly offered a character­ istic of Ferdinand’s behaviour: His poses are composed symmetrically, foolish but witty, vulgar but full of charm, always strange and reflecting the state of the soul in accord­ 27 5 ance with the given situation and theme. Marianne vel Co­ lumbine - Miklaszewski wrote further on - is lively and merry, implike and limber, with a lissom body in constant motion20. Marianne and Ferdinand continuously prove how much they match the protagonists of the commedia dell’arte. Every now and then Pierrot leaps like an acro­ bat from trees or cliffs, sings and even dances with Mar­ ianne, as in the scene when singing M a ligne de chance, ta ligne de hanche they execute a mock pas de deux. They are perfect for the parts of Columbine and Harlequin, who - to travesty Nicoll - are bouncing on a stage like a spring and dodging with extravagant gesture21. In the tragicomedy dell’arte Pierrot, heir of the Ren­ aissance Pedrolino, becomes a character endowed with truly Romantic features. Storey calls him a fallen angel22, someone who suffers from inner unrest, succumbs to Romantic melancholy, experiences a spiritual rent, and is doomed. Godard’s Ferdinand is familiar with such moods. The world in which he has found himself endlessly provides him with reasons to feel torn apart and to steer his fate towards an ultimate catastrophe. Looking into the rear view mirror of his car he utters the symptomatic words: ...I see the face of a man who’s about to drive over a cliff at a hundred kilometers an hour. His Romantic nature is also confirmed by a scene in which together with Marianne he lies on a beach bathed in moonlight. Harlequin and Pierrot also fre­ quently pursued love affairs with their soubrettes in moonlight or rendered it the theme of poetic meta­ phors. Storey too mentioned this fact, thus simultane­ ously confirming Pierrot’s Romantic nature23. In Godard’s film, Ferdinand changes and evolves just like Harlequin who in the commedia dell’arte be­ comes Pierrot. From a passive husband attending flashy receptions he becomes Pierrot - Marianne’s mad lover. He is closer to Pierrot or Harlequin due to the fact that he writes and turns into a tragicomic au­ thor whose diary describes his equally tragicomic life. In this manner he starts to resemble Pierrot as a poet from a French children’s song24. Finally, yet another similarity between the Italian comedy and the tragicomedy dell’arte realised, however, not within the diegesis of the film but due to the spe­ cific function fulfilled by the director, Jean-Luc Godard, who in the context of the tragicomedy dell’arte became its initiator and director performing the part of the concertatore supervising the play. In this capacity Godard also proposed the scenario, in which, according to Nicoll, he sketched the plot and determined its climax25. First and foremost, Godard was the author of the screenplay to Pierrot le fou (borrowing only little from a novel by Lionel White). We are entitled to assume that the scenario was not particularly detailed since numerous scenes appear to be improvised (just like the lazzi in commedia dell’arte, barely marked in the scenario). Moreover, Godard-concertatore took care that the key scenes were sufficiently �Grzegorz Nadgrodkiewicz • T R A G IC O M E D Y D E L L A R T E , OR PIERROTADE À LA GODARD accentuated so that eventually they could transmit meanings granted by the director (in the same way the concertatore distinguished elements of the plot). Ferdinand-Pierrot is no longer a mere protagonist of the tragicomedy dell’arte. As a comedian, he becomes the participant of events transpiring in a strange and gro­ tesque world, which Storey described as le monde pierrotique26. Pierrot strides a world that is recalcitrant and bi­ zarre27. This is also the way Ferdinand behaves when he begins to live as if in an adventure story. His entire activity seems to stem from a curious (although probably uncon­ scious) need to fill the surrounding world with original events and words. This specific horror vacui is the reason why the essence of the acts carried out by Ferdinand­ -Pierrot - all those thefts, assaults, heists and murders - is a multiplication of a clown’s jokes. Ferdinand’s journey to the south of France constantly supplies him with new opportunities for performing lazzi. His conduct assumes clownish features. When it produces only laughter it becomes a clown’s performance; moments later it is an ordinary masquerade (the theatrical scene enacted in a port by Ferdinand and Marianne wearing Vietnamese and American costumes). As a rule, however, Ferdi­ nand proves to be the protagonist of a Harlequinade, a comical and tragic, grotesque and ironic Pierrotade a la Godard. Pierrot envisaged by Jean-Luc Godard proves to be the servant of Death28 (he kills Marianne), but also its victim (after all, he too will soon die). He is naive and pitiful, embroiled in a sequence of tragicomic situations crowned by his absurd demise. The Pierrotade in which he participates or rather which he creates possesses a specific Godardesque character. After all, not always did Pierrot’s sad adventures end in his death. Pierrot le fou produces such a tangle of various circumstances that the only possible conclusion of the main protagonist’s story proves to be his death (just as in classical tragedy). This is why the Pierrotade constructed by Ferdinand is a Pierrotade a la Godard - it runs its course and ends in accordance with the poetic of this director’s films. Finally, here is Mikhail Bakhtin: Popular masks (...) never perish: not a single plot in Atellan, Italian or Italian­ ized French comedies provides for, or could ever provide for, the actual death of a Maccus, a Pulcinello or a Harlequin. However, one frequently witnesses their fictive comic deaths (with subsequent resurrections). These are heroes of free im­ provisation and not heroes of tradition, heroes of a life proc­ ess that is imperishable and forever renewing itself, forever contemporary —these are not heroes of an absolute past29. Endnotes 1 Mikhail Bakhtin, Epic and Novel, in: idem, The Dialogic Imagination, ed. Michael Holquist, transl. Caryl Emmerson, Michael Holquist, Austin - London 1981, p. 36. 2 Ibidem. 3 Robert F. Storey, Pierrot. A Critical History of a Mask, Princeton 1978, p. 15. 4 Cf. ibidem, p. 17. 276 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 Ibidem, p. 114. Cf. ibidem, p. 22. Arthur Symons, Aubrey Beardsley, London 1898, pp. 20-21. Ibidem, p. 21. The use of the expression "product of the theatre” is intentional since commedia dell’arte is not drama sensu stricto and a written play but rather the product of the actor, the costume designer or the stage machinist. Cf. Julian Lewański, O komedii żywej, introduction to: Konstanty Miklaszewski, Komedia dell’arte, czyli teatr komediantów włoskich XVI, XVII, XVIII wieku, transl. Sława and Michał Browińscy, Wrocław 1961, p. 5. Allardyce Nicoll, The World of Harlequin: A Critical Study of the Commedia Dell’Arte, Cambridge 1963, p. 84. Cf. also: Allardyce Nicoll, The Development of the Theatre: A Study of Theatrical Art from the Beginnings to the Present Day, New York 1927, p. 108. Konstanty Miklaszewski, op. cit., pp. 51-53. Example after: Robert F. Storey, op. cit., p. 27. Allardyce Nicoll, World Drama: From Aeschylus to Anouilh, New York 1961, p. 197. Allardyce Nicoll, The Development of the Theatre, op. cit., p. 107. Robert F. Storey, op. cit., p. 25. Konstanty Miklaszewski, op. cit., p. 81. Arte in Italian means not only art but also: skill, profes­ sion, handiwork. Cf. Konstanty Miklaszewski, op. cit., p. 110. Ibidem, p. 116. Cf. Allardyce Nicoll, The Development of the Theatre, op. cit., p. 108. Ange déchu. Storey listed titles and quotes from books confirming Pierrot's condition as a Romantic fond of the mood of a moonlit night (with a slight dose of irony), e.g. the title of the play by Nolant de Fatouville: Arlequin, empereur dans la lune (op. cit., p. 24) or the words of Pierrot from another drama: I could never be such a fool as to agree that the moon is a world. The moon, the moon! Morbleu! And the moon no bigger than an omelette of eight eggs! (op. cit., p. 25). The lyrics of this song depict a sad and despondent clown-poet: Au clair de la lune Mon ami Pierrot Prête-moi ta plume Pour écrire un mot. Ma chandelle est morte Je n’ai plus de feu. Ouvre-moi ta porte Pour l'amour de Dieu. Cf. Allardyce Nicoll, The Development of the Theatre, op. cit., p. 105. Cf. also: Guy Braucourt, “Pierrot le fou” ou les héros de Jean-Luc Godard, “Etudes cinématographiques” 1967, vol. 57-61, no. 59; Konrad Eberhardt, Jean-Luc Godard, Warszawa 1970. Robert F. Storey, op. cit., p. 73. Cf. ibidem. Robert F. Storey suggested this function was also fulfilled by Pierrot by referring to the title of Champfleury's Pierrot, valet de la Mort (op. cit., p. 114). Mikhail Bakhtin, op. cit., p. 36. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5941ad2d39731e71b295700f4d199d9.pdf b5f53967a72a3febcc1905fdc11dd762 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6459 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource tradycja Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6032 Title A name given to the resource Tradycja (fragment książki "Wstyd, dzieciństwo czas...Antropologia historii" )/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.295-300 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LUDWI K S T O M M A M a Wercyngetoryks we Francji kilkanaście pomników, z czego najokazalsze w Alise-Sa­ inte-Reine i Clermont-Ferrand, oraz trudną do policzenia ilość ulic, alej, placów, skwerów swojego imienia. W Paryżu ma swoją ulicę w XIV dzielnicy. N a najbliższych przedmieściach: bulwar w Argenteuil, aleje w Aulnay-sous-Bois, plac w Champigny-sur-Marne, ulice w Eaubonne, Houilies, Jouvisy-sur-Orges, Vitry-sur-Seine... Kim był Wercyngetoryks (ok. 72-45 p.n.e.)? - Galem z plemienia Awernów, czyli mieszkańców dzisiejszej Owernii. Pochodził z rodziny arystokratycznej - był synem Celtillusa (taką wersję imienia przekazali nam Rzymianie) i w roku 52 p.n.e. stanął na czele antyrzymskiego powstania, które zgro­ madziło znaczną ilość galijskich rodów. Miał niezwy­ kłe szczęście, gdyż jego przeciwnikiem był sam Juliusz Cezar, równie wielki polityk jak pisarz, który uwiecz­ nił go w Commentarii de bello gallico. Odtąd też każde dziecko uczące się na pamięć, iż „Gallia est omnis divi­ sa in parte tres...", już w następnych wersach spotkać musiało romantyczną sylwetkę bezwzględnego celtyc­ kiego wojownika. Dzieje powstania są barwne. Nie brak w nich nagłych, karkołomnych zmian sytuacji, a samo oblężenie Alezji, które okazało się zgubne dla Wercyngetoryksa, stało się na tysiąclecie natchnie­ niem dla pisarzy i poetów wysławiających tego, który w imię wolności poświęcił życie i bogactwo całego bez mała narodu, a sam utopiony został w Tybrze przez nieubłaganych ciemiężycieli. Nie malownicza epopeja nas jednak obchodzi. Był Wercyngetoryks Celtem, Galem, z tych właśnie Galów, którzy po upadku po­ wstania „we wszystkim starają się naśladować zwycięz­ ców: budują takie jak oni miasta, uprawiają rolę na sposób rzymski, zakładają sady i winnice, a w rzemio­ śle skutecznie rywalizują z wytwórczością Italii. Przez 300 lat będzie Galia jedną z najbardziej aktywnych za­ chodnich prowincji świata rzymskiego. U Galów rzym­ skich nie odnajdujemy już ani tej ciekawości świata, ani tej oryginalności, czasem manierycznej, dziwacz­ nej, czasem nawet ożywianej trochę szaloną fantazją, które podnosiły wartość sztuki celtyckiej. Galia jest już tylko jedną z wielu rzymskich prowincji. Stała się na wskroś rzymska, do tego stopnia, że zarzuciła swój język i dobrowolnie przyjęła sposób życia i myślenia właściwy światu śródziemnomorskiemu. Sto lat po podboju wysyła do Rzymu senatorów. Dała mu też mi­ strzów słowa. Rytuliusz Namacjanus, poeta pochodze­ nia galijskiego, żyjący u schyłku cesarstwa, jest auto­ rem jednej z najpiękniejszych definicji patriotyzmu rzymskiego: Fecisti patriam diversis gentibus unam' ('Dla najróżniejszych narodów wspólną stałeś się ojczyzną'). W V wieku, niedługo przed Chlodwigiem, galijscy możnowładcy, tacy jak biskup Sidonius Apoilinaris (biskup Clermont, żył ok. 431 - ok. 478, znany jako autor Pieśni, a przede wszystkim listów przynoszących bogaty materiał historyczny - LS), byli typowymi Rzy- Tradycja Fragment książki Wstyd, dzieciństwo, czas... Antropologia historii* mianami swoich czasów." (Albert Grenier, Historia Galów, Gdańsk-Warszawa 2002). Dodajmy od razu, że ów Chlodwig (466-511), któ­ ry pojawia się na scenie dziejowej niedługo po Sidonisie i który uchodzi za założyciela państwa francuskie­ go, był wnukiem Merowiusza, czystej krwi Germaninem z plemienia (ludu) Franków Salickich, nie miał więc nic wspólnego z Celtami, a i z Rzymia­ nami niewiele. Z germańskiej dynastii Merowingów wyrastają, tak to przynajmniej, acz - Krzysztof Pomian ma rację - z ideologicznych powodów ustalili history­ cy, Karolingowie, z nich z kolei Kapetyngowie, czyli mutatis mutandis monarchia francuska, aż po Ludwika Filipa, czy obecnych pretendentów do tronu: księcia Paryża i Ludwika XX (Thierry Ardisson, Louis XX, contre-enquete sur la monarchie, Paris 1986). Żadna z tych dynastii nie miała, powtórzmy to, z Galami nic wspólnego. Jeżeli można mówić (co jest przedmiotem zajadłych dyskusji) o celtyckich pozostałościach w langwedockiej kulturze d'oc aż po XIII w., i one zo­ stały starte z powierzchni ziemi przez rycerzy Ludwika VIII Lwa i Ludwika IX Świętego. Gdzież więc owe ga­ lijskie korzenie Francji? Albert Grenier uderza w tony wręcz liryczno-metafizyczne (choć złośliwy mógłby po­ wiedzieć, że i niepokojąco bliskie argumentów rasi­ stowskich), pisząc, w czym zresztą zaprzecza całemu swojemu uprzedniemu wywodowi: „Klęska militarna Wercyngetoryksa wstrzymala oryginalny rozwój Galii i spowodowała utratę politycznej autonomii na całe wieki; ale rzymski potomek nosił w sobie galijskie ge­ ny. (...) Dlatego właśnie Galowie mogą być uważani za naszych przodków, a ich historia za początek naszej". Trudno to wziąć na serio, tym bardziej że na Franków spuścił Grenier beztroską zasłonę całkowitego prze­ milczenia. A jednak... zdanie „Nous les Gallois" wy­ głasza znaczna, jeśli nie przeważająca część Francuzów z najgłębszym i niepodlegającym kontestacji przeko­ 295 * Jest to fragment książki, która ukaże się nakładem wy­ dawnictwa „Sens”. Redakcja składa serdeczne podzię­ kować Pani Ewie Katarzynie Kalinowej i autorowi za zgodę na publikację. �TRADYCJA Ludwik Stomma naniem. Apoteozę tej przybranej tożsamości odnaj­ dziemy w serii komiksów Rene Gościnnego i Alberta Uderzo o przygodach Gala Asteriksa. Jest to kpina, pastisz z domieszką surrealizmu. Ograniczmy się, pisałem już o tym (Ludwik Stomma, Z owsa ryż, Warszawa 2003), do samej onomastyki. Główni bohaterowie to Astérix (od Aster - gwiazdy, gwiazdy filmowej, głównego bohatera porostu), Obélix (obelisk), Panoramix, Assurancetourix (od as­ surance tous risąues - kompletnego ubezpieczenia sa­ mochodowego), pies Astériksa - Idéfix (idée fixe idea prześladowcza, zwariowany pomysł stale zaprząta­ jący myśli)... Obozy rzymskie wokół ojczyźnianej „wio­ ski galijskiej”, to Petibonum (Małodobrze) Laudanum (Chwalipiętowo) i zgoła Aquarium. Francuzi czytają, zaśmiewając się, gdyż mają dystans do swojej historii. Ale właśnie, nie zmienia to, lecz utrwala przekonanie, że jest to ich historia. Francja, rzecz to dosyć wyjątko­ wa, nie ma oficjalnego herbu na kształt polskiego orła białego. Jego funkcje pełni najczęściej (obok Marian­ ny, czapki frygijskiej czy rewolucyjnych rózeg liktorskich) przede wszystkim kogut galijski (le coq gallois) wypuszczany na boisko przed każdym meczem repre­ zentacji państwowej, czy to grającej w piłkę nożną, czy w rugby. Symbol koguci został niejako narzucony Ga­ lom przez Rzymian, na skutek bliskości fonetycznej. Kogut, to po łacinie gallus. używali oni tego zestawie­ nia, niekiedy w sensie pozytywnym, jak Juliusz Cezar przyrównujący odwagę Galów do determinacji kogu­ tów broniących piskląt, częściej w negatywnym, jak Swetoniusz, który ośmieszając głos Nerona, jako „pia­ nie koguta”, dodaje, że owo pianie „jedynie ciemnym. kogutom-Galom mogłoby się spodobać” (Michel Pa­ stoureau, Les emblemes de la France, Paris 2001). Sko­ jarzenie to upowszechnia się szeroko w czasach rzym­ skich. Już we wczesnym średniowieczu jednak kogut zostaje zdegradowany. Święty Izydor z Sewilli (Isidorus Hispalensis ok. 560-636) autor słynnych Etymologiarum sive. Originum libri XX („Dwudziestu ksiąg pocho­ dzeń, czyli Etymologii”) niekontestowany ojciec śre­ dniowiecznej etymologii, w bardzo skądinąd skomplikowanym wywodzie, wyprowadza nazwę kogu­ ta od kastracji, która zmienia go w kapłona. Etymolo­ gia ta, przejęta przez licznych autorów, będzie przez długie wieki obowiązująca. Nic dziwnego, że w tej sy­ tuacji nikt nie chce się wiązać z impotenckim i ośmie­ szającym kogucim symbolem. Skojarzenie Gal - Gal­ lus (kogut) przypomni dopiero antyfrancuska propaganda angielska i niemiecka (cesarska) w XII wieku. Król Francji rządzi na koguciej ziemi jest więc, jak to koguty, krzykliwy, kłótliwy, pyszałkowaty, po­ dejmujący inicjatywy, które „z braku męskości” skaza­ ne są z góry na przegraną. Jest paradoksem - zauważa Michel Pastoureau - że owe pierwsze «kogucie» pamflety wymierzone były w Ludwika VII i Filipa Augusta, czyli akurat królów, którzy uznali oficjalnie za symbol Francji kwiat lilii wywodzący się z ikonografii chrześci­ jańskiej i z Galami niemający nic wspólnego. Jest to również epoka, w której nowofrancuskie coq, zaczyna wypierać postłacińskie jal na określenie naszego pta­ ka, kiedy więc właśnie skojarzanie go z Galami staje się dla mieszkańców Francji coraz mniej zrozumiałe. Cóż więc tłumaczyć może fakt, że w końcu XIII wieku powracają nagle triumfalnie i kogut, i miraże dziedzic­ twa po Wercyngetoryksie? - Powody są ściśle politycz­ no-ideowe. Potężniejąca Francja zaznaczyć chce swo­ ją niezależność zarówno od papieży (tradycja łacińsko-rzymska), jak i Cesarstwa (tradycja germań­ ska). Dla potrzeb zaznaczenia odrębności następuje więc wskrzeszenie Galów i pamięci o nich. Galów nie­ zależnych i niepodległych, tych sprzed podbojów Ju­ liusza Cezara. Ze byli poganami? - To w tej chwili nie­ ważne. Nie ma tu nic spontanicznego. Jesteśmy w obliczu przemyślanej i konsekwentnej machinacji historyczno-polityczno-ideologicznej. Zestaw doktryn podważających zależność Kościoła francuskiego od Rzymu nazwany zostaje przez profesorów Sorbony, po długich deliberacjach przynoszących honor ich znajo­ mości kultury antycznej „proklamacją swobód gallikańskich” (1407). Kości zostały rzucone. Zaraz pojawi się „gallikanizm polityczny”, ustalone zostanie pocho­ dzenie Galów od Trojan etc. Niech sobie nieprzyjacie­ le kpią z kogutów. My właśnie będziemy się nimi szczy­ cić! Karol VII (panowanie 1422-1461), Karol VIII (1483-1498), Ludwik XII (1498-1515) nadają sobie w dokumentach przydomek „Gallus”, równoważny z kogutem. Franciszek I (panowanie 1515-1547) opła­ cił - pisze Pastoureau - „istny program rehabilitacji galijskiego koguta. Ma on być symbolem przenikliwo­ ści, godności, odwagi, być powiązany ze słońcem, z Marsem i z Merkurym. Specjaliści od mitologii, astrologii, historii i archeologii zobowiązani zostają do odnalezienia wszystkich danych świadczących o domi­ nującej roli koguta w naturze i kosmosie”. Tak na­ maszczony Gal-kogut powraca do narodowej emblematyki. Oto awers medalu wybitego w 1601 dla uczczenia narodzin delfina - przyszłego Ludwika XIII. N a otoku napis: Regnis natus et orbis. Pośrodku gołe dzieciątko trzymające w ręku kwiat lilii. Przed dzie­ ciątkiem, jakby wychodzący na jego spotkanie, kogut. Jeszcze niewielki, z zamkniętym dziobem. Ale to się za chwilę zmieni. Już w dekoracjach pałacu wersalskiego koguty strzegące kwiatów lilii będą potężne, bojowe i majestatyczne. Charles Le Brun, który projektował płaskorzeźby i stiuki, dostał w tej mierze kategoryczne dyrektywy Ludwika XIV. Prawdziwy triumf przeżywa jednak kogut dopiero w czasach rewolucji. Łączy bo­ wiem w sobie i ciągłość państwa, i tradycję antymonarchiczną (toż Wercyngetoryks walczy z Juliuszem, który został cesarzem-krwiopijcą i aspekt ludowy ko­ guta z podwórka). „W 1790 - raz jeszcze odwołajmy się do Michela Pastoureau - Zgromadzenie Narodowe 296 �TRADYCJA Ludwik Stomma przyjmuje wniosek, żeby oficjalnym. godłem Republiki został kogut siedzący na szczycie sankiulockiej piki, ze skrzydłami rozpostartymi, jakby szykował się do boju. N a dole dewiza: Canat expugnatque vicissim («Na prze­ mian śpiewa i rwie się do walki»). Projekt ostatecznie nie został przyjęty, kogut znalazł jednak miejsce na monetach, pieczęciach i sztandarach. Wraz z nim ga­ lijskie korzenie. Apoteoza Galii jako pierworodnej oj­ czyzny osiągnie potem swoje ekstatyczne szczyty pod­ czas pierwszej wojny światowej, kiedy jakiekolwiek germańskie odwołania stawały się bez mała zdradą na­ rodową. Powstaje oczywiście w tym momencie pytanie: co zrobić z samą nazwą „Francja” odnoszącą się nie tylko do dziejów niegalijskich, ale wręcz do Galów - wrogów i prześladowców? W szkolnych podręcznikach historii pojawia się „Francja” deus ex machina: „Przed dwoma tysiącami lat Francja nazywała się Galia. Potem zmie­ niła imię i nazywa się Francja”. Albo: „Karol Łysy pa­ nował” nad większą częścią Galii. Jego królestwo nazy­ wało się Francja”, czy jeszcze: „Potomkowie Karola Wielkiego podzielili między siebie cesarstwo. Jeden z nich objął władzę nad krajem, który nazwano Fran­ cja”. Żaden z podręczników nie wspomina, choć było­ by to wysoce wychowawcze, że Frankowie tłumaczy się na „ludzie wolni”. Bo tłumaczy się wprawdzie dumnie, ale ze starogermańskiego... Suzanne Citron (Le mythe national — l'histoire de France en question, Paris 1987) wykazuje, że właściwie, aby całkowicie przemienić' hi­ storię narodową i dostosować ją, jako „odwieczną tra­ dycję” do potrzeb ideologiczno-politycznych, nie trzeba nawet uciekać się do fałszu. Wystarczy jedne fakty opatrywać dogodnym komentarzem, inne zaś pozosta­ wić same sobie. Galia zmieniła nazwę i nazywa się Francja. Czy naprawdę wiele jest tych nietaktownie dociekliwych osób, które zapytają się: dlaczego? Uwagi Suzanne Citron nie stosują się bynajmniej tylko do historii Francji. Przenieśmy się do Polski. W roku 1036 mają tu miejsce niepokojące wydarzenia. N a skutek „reakcji pogańskiej” wnuk Bolesława Chro­ brego, syn Mieszka II i Rychezy - książę Kazimierz przepędzony zostaje z kraju, w którym następuje zupeł­ ny chaos, pognębiony jeszcze najazdem czeskim w 1033. Rzecz kończy się jednak happy endem. „Kazi­ mierz Odnowiciel (to dumne miano dostał właśnie dla­ tego - LS) z drużyną liczącą 500 rycerzy, zwerbowaną w Niemczech dzięki pomocy matki Rychezy i króla Nie­ miec Henryka III, zaniepokojonego wzmocnieniem swojego czeskiego lennika Brzetysława, powrócił do kraju, zajął Wielkopolskę i Małpolskę...” (Kronika Pol­ ski Pod redakcją Andrzeja Nowaka, Kraków 1998). „Sam książę Kazimierz powrócił wraz z polsko-węgiersko-niemiecką drużyną 500 wojów do Polski. Stan, w jakim zastał kraj, był fatalny” (Patrycja Ksyk-Gąsiorowska w: Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999). „Henryk III (...) udzielił wygnanemu Kazimie­ rzowi pomocy, która umożliwiła mu powrót do kraju za­ pewne już w końcu 1039 r.” (Tadeusz Manteuffel w: Zarys historii Polski. Warszawa 1979). „Nie wiadomo kiedy ruszył” Kazimierz do Polski; zaopatrzony przez Henryka III w oddział, złożony z 500 rycerzy» (Bene­ dykt Zientara w: Poczet królów i książąt polskich”, War­ szawa 1980). „Przy pomocy zbrojnej Henryka III odzy­ skał Kazimierz w 1039 władzę w Wielkopolsce i Małopolsce”. (Jan Tyszkiewicz w: Encyklopedia historii Polski —dzieje polityczne, Warszawa 1994). „Nowy król niemiecki Henryk III (1017-1056) zaniepokojony wzmocnieniem Czech pomógł Kazimierzowi I w powro­ cie do Polski (przekazał mu 500 rycerzy). Młodego księ­ cia poparli również krewni matki Rychezy (córki Erenfrieda Ezzona, palatyna reńskiego, i Matyldy, córki cesarza Ottona II - LS). Kazimierz stłumił anarchię i przywrócił w kraju porządek.” (Jerzy Serowiec i Hali­ na Niemiec, Dzieje Polski w datach, Warszawa 2005). „Na przełomie 1038/1039 lub w 1039 r., po wcześniej­ szym pobycie na Węgrzech i w Niemczech, złożeniu hołdu cesarzowi Konradowi II i otrzymaniu od niego pomocy w postaci 500 rycerzy, Kazimierz wrócił do kra­ ju. Kraj pogrążony był w chaosie wewnętrznym.” (Józef Dobosz w: Słownik władców polskich, Poznań 1997). Cy­ taty można mnożyć bez końca. Mniejsza z tym, czy udzielił pomocy Kazimierzowi Konrad II, czy Henryk III (nieubłagana chronologia wskazuje, że to raczej Józef Dobosz jest w błędzie). Mniejsza też o to, jaki był skład narodowościowy owej pięćsetki rycerzy, która wsparła Kazimierza (jedna jedyna w całej historiozofii polskiej, i bez żadnych podstaw źródłowych, Patrycja Ksyk-Gąsiorowska odnajduje między nimi Polaków). Pewni, lub prawie pewni możemy być tylko dwóch rzeczy: że ryce­ rzy było około pięciuset i że opłacił ich niemiecki wład­ ca. Innymi słowy państwowość polska (a przynajmniej ciągłość owej państwowości) oraz chrześcijaństwo (a przynajmniej jego ciągłość w Polsce) w dziwnych la­ tach 1037-1040 ocalone zostało przez zbrojną pomoc niemiecką. Tyle że tego komentarza nie znajdziemy w żadnym z polskich podręczników. Dowiemy się z nich, owszem, że Bolesław Chrobry spotkał się roku tysiącznego w Gnieźnie z Ottonem III. Spotkać się brzmi to jak kolega z kolegą, czy szef państwa z szefem państwa innego. Komentarza, że spotkał się podwładny z przełożonym (które to przełożeństwo poddany w peł­ ni uznawał), nie spotkamy już w żadnych podręczni­ kach szkolnych, nigdzie, poza napisanymi w języku dziesięciu zaklęć specjalistycznych, erudycyjnych pra­ cach dla wybranych. Natomiast mityczna na dziewięć­ dziesiąt dziewięć procent historia nieszczęsnych dzieci głogowskich (1109) weszła do kanonu opowieści naro­ dowych - sam pisałem o tej bohaterskiej legendzie obo­ wiązkowe wypracowanie, gdyż tutaj akurat komentarz, jednoznaczny komentarz, musi już być obecny. W Pol­ sce owa „tradycja” służy petryfikowaniu modelu mę­ czeńskiego narodu ściśniętego w cęgach między Rosją 297 �TRADYCJA Ludwik Stomma (tu dopiero manipulatorzy mogą sobie poszaleć!) i Niemcami. Wystarczy jednak dłuższa w czasie zmiana wektorów politycznych i tradycja też się zmieni. Inne będą bajki i inne, co genetycznie zabawne, będą Polacy prawdy „wysysać z krwią matek”. W 1983 ukazała się nakładem wydawnictwa uni­ wersyteckiego Cambridge i przetłumaczona dotąd na kilkadziesiąt języków, czy na polski - nie wiem, praca pod redakcją Erica Hobsbawma i Terence’a Rangera The Invention of Tradition [Wynalezienie (albo 'wynaj­ dywanie') tradycji]. Parę słów o autorach. Eric Hobsbawm uchodzi za jednego z największych współcze­ snych historyków idei, a jego Narody i nacjonalizmy od 1980 są dziełem, bez odniesienia się do którego żaden amerykański czy angielski student nauk humanistycz­ nych nie może liczyć na zaliczenie magisterium. T e­ rence Ranger jest z kolei antropologiem, afrykanistą, którego zasługi, a to już właściwie więcej, niż można powiedzieć, uznali oficjalnie i Claude Lévi-Strauss, i Georges Dumézil. Współpracowali też przy The In­ vention of Tradition między innymi: Hugh Trevor-Ro­ per, autor Catholics, Anglicans and Puritans, David Cannadine, specjalista od dziejów i genealogii arysto­ kracji angielskiej, czy Bernard S. Cohen, który odwa­ żył się poruszyć jakże delikatną kwestię stosunków hindusko-angielskich w sposób zupełnie inny, niż po­ dejmowała go literatura wiktoriańska. Powołuję się, co doprawdy nie jest w moim zwyczaju, na te autory­ tety, żeby uprzytomnić znaczenie samego tytułu. Sta­ rałem się pokazać, jak dalece zmanipulowana jest „tradycja” francuska, dorzucając nieśmiało półtora przykładu z historii polskiej. Hobsbawm i Ranger pod­ jęli się czegoś nieskończenie bardziej patetycznego. Udowodnili oto, że „tradycja” angielska, kraju, gdzie tradycja jest świętością i reguluje zasady postępowa­ nia, jest również elementem „gry wychowawczej”, któ­ ra w danej epoce miała wychować obywatela, który gi­ nąłby za Anglię, tak mu się miało wydawać, z patriotycznym i dżentelmeńskim oddaniem, nie zda­ jąc sobie sprawy, że swoją śmiercią uprawomocnia tyl­ ko mit. „Wynajdywanie tradycji” dotyczy oczywiście nie tylko Europejczyków i nie tylko grup narodowo­ ściowych. Zawsze jednak, oprócz eksponowania jed­ nych (zreinterpretowanych pozytywnie) faktów kosz­ tem innych, przemilczanych, wzmiankowanych bez komentarza lub zreinterpretowanych negatywnie, to­ warzyszy wynajdowaniu tradycji generalizacja grupo­ wa. Weźmy na przykład zdanie: „W 1863 roku Polacy powstali przeciw zaborcom”. Otóż nie przeciw „zabor­ com”, ale tylko jednemu z nich. Nie „Polacy”, ale drobna ich część, podczas gdy znacznie większa część miała do powstania stosunek negatywny, lub wręcz, jak część chłopów, czynnie przeciw niemu występowa­ ła. To już nie jest brak historycznej precyzji, ale wła­ śnie całkowita, stronnicza reinterpretacja dla bieżące­ go użytku. „Naród polski przeciwstawiał się komunistom”. Pomińmy już użytkowanie słowa „ko­ muniści”, mającego bardziej charakter inwektywy, nie słowa opisującego rzeczywistość ustrojową. Ale „na­ ród polski”? - Co zrobić wówczas z trzema milionami członków PZPR (wraz z rodzinami to już 12-15 milio­ nów) i z następnymi milionami, które sobie po prostu żyły, zadowolone, że mają pracę i mogą uprawiać ogró­ dek. Fałsz staje się jeszcze jaskrawszy, kiedy pojęcia „naród”, „patriotyzm”, przerzucać zaczynamy w czasy, kiedy one zgoła nie istniały lub miały radykalnie inne znaczenie. Czym jest „naród francuski” podczas Wiel­ kiej Rewolucji? - Czy obejmuje on „emigrantów”? A Wandejczyków? A mieszczan lyońskich? A panią Marie-Fontaine Harel, która ukrywała opornego (réfrataire) księdza, który z wdzięczności wymyślił dla niej formułę sera Camambert bardziej dziś popularne­ go symbolu Francji niż Robespierre i gilotyna? Takie niuanse nie zaprzątają jednak ideologów, a historia do bieżącego użytku, tradycją też zwana, nie jest przecież niczym innym niż ideologią właśnie. Manipulacja ide­ ologiczna nie musi operować fałszem w dosłownym słowa znaczeniu. Zestawmy dwa zdania: „W PRL ist­ niała cenzura” i „W 1968 Dziady Mickiewicza zostały zdjęte z afisza Teatru Narodowego”. Każde z osobna jest prawdziwe. Razem wywołują one jednak wrażenie, co potwierdzają sondaże (ponad 50% urodzonych po 1985 jest o tym przekonanych), że twórczość klasyków romantyzmu była w PRL cenzurowana i zakazywana. „Robespierre był zwolennikiem terroru”. „Ofiarą ter­ roru padli zaatakowani przez Robespierre'a Danton i jego zwolennicy”. Znowu oba stwierdzenia obiektyw­ nie odpowiadają rzeczywistości. Czy jednak słyszący je może się domyślić, że Danton i jego zwolennicy byli właśnie promotorami i ideologami terroru? Nieporo­ zumieniem byłoby jednak systematyczne doszukiwa­ nie się manipulacji. O wiele częściej winne „wynajdy­ wania” tradycji są powielane przez środki masowego przekazu (ongiś przez pieśń dziadowską, trubadurów i „wieść gminną”) stereotypy. Dlaczego Zawisza Czarny był „czarny”. Od razu po­ jawia się, poświadczone przez ikonografię (m.in. Janu­ arego Suchodolskiego „Bitwa pod Grunwaldem”, Mi­ chała Byliny „Zawisza Czarny i Jan Aragoński potykają się na turnieju rycerskim”, ilustracje Micha­ ła Borucińskiego i Włodzimierza Tetmajera do Zawi­ szy Czarnego Kazimierza Przerwy-Tetmajera, rycina Corsiego Zawisza Czarny etc.), wyobrażenie wojowni­ ka w czarnej zbroi, na czarnym, potężnym koniu. Tymczasem Zawisza był „Czarny” z tego najprawdopo­ dobniej najprostszego powodu, że był brunetem, co zresztą wydaje się rodzinne, bo jego brat to Piotr Kru­ czek, a więc również czarnowłosy. Inny Zawisza, stryj słynnego kardynała Zbigniewa Oleśnickiego (1389-1455), to z kolei Zawisza Czerwony. Czerwony, tym razem wiemy to na pewno, gdyż był rudy. „Mamy wprawdzie mało świadectw, jak się ubierał Zawisza - 298 �TRADYCJA Ludwik Stomma pisze Anna Klubówna (Zawisza Czarny w historii i le­ gendzie, Warszawa 1974), ale na przykład na soborze w Konstancji wystąpił w czasie okazałej uroczystości strojnie, bardzo barwnie i przybrany w jakieś pióra, a w owej nieszczęsnej bitwie pod Golabcem w 1428 ro­ ku, gdzie poległ, miał na sobie zbroję błyszczącą (jasną - LS”). Dlaczego pomijać te świadectwa, a stwarzać wizje bez pokrycia? Zaraz odpowiemy dlaczego. N a ra­ zie ze smutkiem przyznać musimy, że Anna Klubówna mało drąży ów wątek „jakichś piór”, w które przybra­ ny jest Zawisza Czarny na soborze. Opowiada oto K a­ rol Szajnocha (Jadwiga i Jagiełło, Warszawa 1974): „Upodobawszy sobie, dalej, hełmowe ozdoby, czyli z niemiecka ‘klejnoty’ rycerstwa zachodniego, przybra­ li wielmoże rycerscy do swych dawnych herbów podobneż hełmu i oznaki na hełmie i nazwali te zmienio­ ne tak herby z cudzoziemska klejnotami, a siebie samych klejnotnikami. Widząc, jak zazdrośnie rycer­ stwo zachodnie przywłaszczyło sobie zaszczyt noszenia sukien czerwonych, postroili się rycerze polscy w ta­ kież szaty szkarłatne, pierwowzór późniejszej karma­ zynowej oznaki starożytnego szlachectwa. (...) Względnie do uchwał synodów starodawnych, wzbra­ niających długim, utrefionym kędziorom przystępu do kościołów i zgodnie z odpowiednim temu zwyczajem, podgalała albo podstrzygała rycerska szlachta polska włosy nad czołem (...) Jak pasowanym rycerzom za­ chodnim, tak i rycerskiemu panu polskiemu wisiał u szyi do późnych czasów złoty z kosztowną spinką łańcuszek i tkwił na palcu sygnet herbowy, nieodzow­ ne znamiona dostojnego szlachectwa”. Szajnocha wielce jest delikatny. Spinka... łańcuszek..., a obok trubadurzy liryczne wznoszące tony. Najsłynniejszy z trubadurów środkowego średniowiecza to Wilhelm z Akwitanii (1071-1127). Pisze o nim Richard Barber (Rycerze i rycerskość, Warszawa 2000): „Poematy Wil­ helma, jak też utwory innych trubadurów, tworzących we wczesnym okresie rozwoju tej poezji, zawierają wie­ le niespodzianek, zwłaszcza gdy oczekuje się tylko dworskich i uprzejmych słów czy wyrażeń. Pierwsza grupa poematów Wilhelma to utwory raczej obsce­ niczne, które pewnie powstały dla urozmaicenia czasu spędzanego z przyjaciółmi na piciu i zabawie, tak jak w satyrze Peire'a d'Auvergne (1150-1200 - LS): 'dla głosu trąb, pośród zabawy i śmiechu'. Stosunek do ko­ biet jest nawet grubiański, język sprośny, punkt widze­ nia czysto męski. Są to raczej fantazje erotyczne zwią­ zane z fizjologią i ciałem...”. Richard Barber chciałby to uważać za wyjątek. Niestety, przeczytajmy choćby Sirventes Peire Vidala (1171-1205), a znajdziemy tam obscena, które i dzisiaj wydałyby się nam szokujące. Rycerze zresztą nie ograniczali się bynajmniej do spin­ ki i łańcuszka. Nie dość, że malowali włosy „pasmami na różne kolory” (Leon Gautier, La Chevalierie Paris 1959), malowali również powieki, rzęsy i (sic!) zęby! Rycerz z Burgundii Armand de La Clozuet zasłynął tym, że miał zęby w dwunastu kolorach, skomponowa­ ne tak, „iż czerwone widać było tylko po bokach, z przodu zaś zielonymi i białymi świecił, które jego dziedziny barwy wyznaczyły”. Tutaj drobny żal mamy do Anny Klubówny, że nie wgłębiła się w owe pióra Zawiszy Czarnego. N a pewno też musiały coś znaczyć. N a jaki kolor miał zaś Zawisza umalowane włosy i zę­ by, tego niestety, w braku źródeł stwierdzić na pewno nie możemy. Jedno jest pewne, że za wzór dla harcerzy nadaje się nieszczególnie. „Polegać jak na Zawiszy” to także jest zdanie, którego sens nie do końca jest ja­ sny. - Julian Ursyn Niemcewicz, który wprowadził je do tradycji (właśnie!) polskiej, pisał: „Zawisza Czarny, gdyż z tego imienia Znany był później u świata, W ciężkiej kolczudze, nie tknąwszy strzemienia, Lekko wskoczył na bachmata I gdy wesoło wpośród szranków pląsał, Wywijał mieczem, kopiją potrząsał. Wkrótce się wsławił czyny walecznemi I tak śmiałość/ jego znano, Ze w Niemczech, Włoszach i tureckiej ziemi, Kiedy kogo wychwalano, Przysłowiem było bojów towarzyszy Polegaj na nim jakby na Zawiszy”. Włodzimierza Tetmajera ilustracja do Zawiszy Czarnego Kazimierza Przerwy-Tetmajera. Nie bardzo tu wiadomo, w czym owo poleganie „na Zawiszy” ma się przejawiać. Jeśli chodzi o prawdo­ 299 �Ludwik Stomma mówność? - Aubri le Bourgoing stwierdza i podaje drastyczne przykłady, że obowiązkiem wasala było po­ pieranie swego seniora nawet w sprawach moralnie dyskwalifikujących. Chodziłoby więc tylko o ślepe po­ słuszeństwo? - I ono rozumiane było w czasach rycer­ skich zupełnie inaczej niż dzisiaj, a niż w regulami­ nach harcerskich w szczególności. Dużo bliżej był już Juliusz Słowacki: „Będą się kładły wezgłowia, A po nim oprócz przysłowia Smętnego, co długo się słyszy: Polegaj jak na Zawiszy, Więcej nic... nic nie zostanie”. Bo też rzeczywiście zostaje tylko przysłowie, przy tym wyrwane z kontekstu i nie do końca wiadomo, o czym nam mówiące. „Przysłowia sobie przeczą? - Dlatego właśnie są mądrością narodów” - pisał Stanisław Jerzy Lec. Warto jednak zwrócić uwagę, że wyrwanie z kon­ tekstu jest niezbywalnym warunkiem tworzenia „trady­ cji”. Harcerski rycerz, czy będzie nim Zawisza Czarny, czy Lis z Targowiska, czy Zyndram z Maszkowic, nie może być, kim być musiał: uperfumowanym i umakijażowanym rzeźnikiem-zapaśnikiem. Piast, gdyby istniał realnie, musiałby zapewne być poddanym cesarza Rze­ szy, ale być takim nie może. Po co jednak wnikać w aż tak odległe dzieje. Józef Piłsudski nie mógł być socjali­ stycznym bojówkarzem. To też jest nie do pomyślenia. Organizując tradycję, musimy więc przepisywać historię (o tym już była mowa) lub przyzwolić na ignorancję. To drugie jest o tyle proste, że wyobrażeniami zbiorowymi rządzą nie uczeni (z których też drobna tylko część za­ daje sobie pytania o realność rzeczy), ale media i usta­ nawiająca tradycję propaganda. Częściej jeszcze przypa­ dek. W tradycji polskiej za postać wielką, która nawet ma być ponoć kanonizowana, uchodzi Romuald Trau­ gutt. Nie wiem, czy można znaleźć lepszy przykład, w którym obowiązująca hagiografia tak bardzo oddala­ łaby się od rzetelnej biografii. Tak się oto składa, że ka­ rierę wojskową i szybkie awanse zyskał Romuald Trau­ gutt, tłumiąc powstanie węgierskie w 1848 (walczył więc przeciw innemu naszemu bohaterowi narodowe­ mu - Józefowi Bemowi) i podczas wojny krymskiej. Ob­ jąwszy przywództwo powstania styczniowego w paź­ dzierniku 1863, a więc w momencie, gdy wszystko było już definitywnie przegrane, wydawał rozkazy niemające się, nijak do rzeczywistości i, przy ich rzetelnej lekturze (której, zważywszy okoliczności, nie warto poświęcać uwagi), całkowicie go ośmieszające jako polityka i stra­ tega. Dlaczego wszedł więc do narodowego panteonu? - Właśnie dlatego. Powstanie 1863 było od samego po­ czątku polityczną i militarną niedorzecznością. Anali­ zując więc poczynania starających się ratować cokol­ wiek z tego, co uratowane być nie mogło, natrafiamy zawsze i w sposób nieunikniony na polityczne nieudacz- TRADYCJA nictwo i śmieszności. Nie dotyczy to tylko człowieka, który władzę przejął w momencie, w którym politykowanie było już tylko zupełnym pozorem, więc i rozlicza­ nie jego efektów nie ma najmniejszego sensu, po paru miesiącach został ujęty i stracony, co zapewniło mu ma­ jestat męczeństwa. Tym razem mamy więc do czynienia ze swoistą ironią tradycji. Nie do końca jednak. Owa ironia (która nie jest nią w pamięci społecznej) aż prosi się bowiem o wykorzystanie. Wyrwany z kontekstu hi­ storycznego Traugutt może stać się więc symbolem nie­ podległościowym (co na to Węgrzy?), antyrosyjskim (był wprawdzie oficerem rosyjskim, ale przeszedł na drugą stronę), wreszcie katolickim, gdyż osobiście, szczególnie w ostatnich miesiącach życia, miał być bar­ dzo praktykujący. Czegoż więcej dla „tradycji” potrze­ ba? Podobnie dziwnych, czy dziwniejszych przypadków (Traugutt rzeczywiście stracił życie w patetyczny spo­ sób) można znaleźć ogromne ilości w pamięci wszelkich grup społecznych, etnicznych etc. O czym to świadczy? - O podwójnym: mitycznym i utylitarnym charakterze tradycji, który powoduje (znów wracamy do Rolanda Barthesa), że nie jest ona tworem „zastanym”, „wyssa­ nym z mlekiem matek”, ale wręcz przeciwnie: przy­ właszczając sobie ów atrybut „odwieczności” podlega w rzeczywistości ciągłym zmianom wynikającym zarów­ no z przemian społecznych w grupach odwołujących się do niej, jak też z manipulacji czy zwykłych pomyłek. Włodzimierza Tetmajera ilustracja do Zawiszy Czarnego Kazimierza Przerwy-Tetmajera. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fb94af0a27aba17003e14993b6922a6.pdf f63ad1f853f7373e4f02dca23abb8970 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1871 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Subject The topic of the resource ewolucjonizm etnografia polska -okres powojenny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1735 Title A name given to the resource Tradycja etnologiczna powojennej etnografii polskiej a ewolucjonizm / LUD 1984 t.68 Description An account of the resource LUD 1984 t.68, s.51-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaniowska, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 68, 1984 KATARZYNA KAl'VIOW8KA KatedJ'a Etnografii :;niwersytetu ŁódZlkiego TRADYCJA METODOLOGICZNA POWOJENNEJ SKIEJ A EWOLUCJONIZM ETNOGRAFII POL- Poniższy tekst stanowi fragment przygotowanej przeze mnie pracy na temat ewolucjonistycznych i socjobiologicznych koncepcji kultury. Obydwa te nurty mieszczą się w innej niż przyjęta w polskiej etnografii tradycji myślenia o kulturze. Etnologia anglosaska, a szczególnie amerykańska lokuje sposoby interpretowania kultury także i w perspektywie doświadczeń nauk przyrodnkzych. Odniesień takich w polskiej etnografii nie czyniono. O ile zrozumiały jest brak zainteresowania socjobiologią, d2liedzin4 wlaśC'iwie dopiero się kształtującą, o tyle eWOilu<:jO!l1izJm znany był i komentowany od przełamu wieków. Nie znalazł on jednak w polskiej etnografii podatnego gruntu. W przedstawianym tekście staram się wskazać nta pewne 'uwarulllkowania, (które zadecydowaly o braku zaiJnJteresowaniaetno.logią ewolucjonistyczną we współc.z·esnej etnografii polskiej. Ewolucjonizm we wspókzesnej etnologii polskiej nie był traktowany jako wartośdowy czy pociągający sposób interpretowania kultury. W historii powojennej etnologii, poza pracami komentującymi, a ściślej prezentującymi ewolucjonizm jako odrębną teoretyczną i metodologiczną perspektywę badania kultury 1, nie opublikowano żadnej próby badań czy Irozważań, które deklarowałyby ewolucjonistyczną orientację ich autora. Brak zainteresowania ewolucjonizmem, szczególnie zaś neoewolucjonizmem, miał co najmniej kilka przyczyn, które generalnie dotyczyły dwu obszarów: politycznych uwarunkowań nauk społecznych w powojennej rzeczywistości oraz określonej tradycji polskiej etnologii. Obydwa te obszary kształtowały, w pierwszym przypadku, brak zainteresowania ewolucjonizmem z konieczności, w drugim - brak zainteresowania z 1 Np. J. LUJtyński, ka, Łódź 1956. Ewolucjonizm w etnologii anglosaskej a etnografia radziec- �52 KATARZYNA KANLOWSKA wyboru. Trudno naturalnie wyliczyć wszystkie powody, ale niektóre z nich wydają się godne zwrócenia szczególnej uwagi. Warto przypomnieć, że tezy klasycznego ewolucjoniz;mu znane były głównie z tłumaczeń prac E. Tylora i L. H. Morgana dokonanych w końcu XIX wieku i w pierwszych latach XX 2. Z pewnością jednak bardziej spopularyzowały ewolucjonizm nie tyle tłumaczenia dzieł oryginalnych, ile prace L. Krzywickiego. Miało to określone konsekwencje. Teoria ewolucji pojawiła się u Krzywickiego w kontekście prezentowania myśli marksistowskiej, stąd służy tam rac.zej jako argument dla poparcia pewnych tez maT:ksizmu, niżli stan;)wi osobny obsz;ar rozważ3ń. Wprowadzenie ewolucjonizmu do nauk społecznych taką dr~ teoretycznie dawało temu kietrunlk,ow>iswnsę bliżs7;ego 7!ainteresowania się nim pO'\vojennej etnografii polskiej. Chara,kteryzując sytua,cję etnografii w lata,ch 40- tych i 50-tych w Fo,lsee autorzy szerszego na ten temat opracowania 3 piszą: "okres wyrażnych dążeń centralistycZlnych oraz presji metodologicznej w dziedzinie etnografii wytyc.zają daty dwóch konferencji: pierwszej zwołanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w 1951 roku w związku z przygotowywanym Kongresem Nauki Polskiej i drugiej organizowanej w 1956 roku przez IHKM PAN. Pierwsza konferencja dokonała stereotypowego rozra,chunku z dorobkiem przedwojennej etnografii «z punktu widzenia postępowej myśli społecznej oraz etnografii powojennej w dialektycznym procesie walki starych tendencji z nowymi» reprezentowanymi przez dążenie do powiązania nauki z życiem i oparcie jej o materializm historyczny i dialektyezny" 4. Postulaty formułowane na tej konf'eroocji odnosiły się, zdaniem autorów, do podejmowania prac z zakresu etnografii historycznej, kultury tradycyjnej "ludu 'pracującego" oraz 'inicjowania badań pf'zyda1bnych dla praktyki społecznej, uznając za takie przede wszystkim badania kultury ludowej jako istotnego elementu kultury narodowej. Konferencja określała więc przedmiot zainteresowań dziedziny, zakres badań a także perspektywę metodologiczną. Ta ostatnia deklarowana była najmniej precyzyjnie, co nie znaczy jednak, że nie można określić generalnej tendencji. Zarówno treści merytoryczne jak i specyficzny język, jakim owe treści dzieł k1asyik6w ewO'lucj()inizmu 'll'ku'zywały się ko'lejnlQ: SpołeczeńL. H. Mor!!ana w 1887 r., Cywilizacja pierwotna E. Tylora w 1896 r., a Antropologia E. Tylora w 1911. 3 J. Burszta, B. Kopczyńska-Jaworska, Polska etnografia po II wojnie, "Lud" . 1982, t. 66, s. 2 - 18. , ibidem, s. 6. 2 stwo Przekła,dy pierwotne �Tradycja metodologiczna powojennej etnografii 53 polskiej były wyrażane wskazuje, iż etnografia nie była w tym okresie dziedziną bardziej uprzywilejowaną niż inne nauki społeczne. Tak jak np. w socjologii, uwaga badaczy miała skupić się na dwu kwestiach, krytycznej ocenie dorobku dziedziny i projekcie sposobu jej uprawiania. Owcze:łlla sytuacja nauk społecznych odsunięta była niejako na plan dalszy, podczas gdy stosunek do przeszłości i przyszłości wymagał niezwłocznego określenia. Pierwsze oceny aktualnej działalności naukowej pojawiły się w dyskusji na drugiej konferencji środowiska etnografów zwołanej w 1956 roku przez IHKM PAN. Autorzy wspomnianego wyżej opracowania określili tę konferencję jako "otwierającą nowy okres rozwoju etnografii polskiej", jednak analiza tez dyskutowanych na konferencji pozwala wnioskować, że ów nowy okres rozwoju polsbej etnografii umożliwiły zmiany polityczno-społeczne jakie niósł ze sobą rok 1956 niż miałby ów rozwój źródła w zmianie świadomości badawczej środowiska etnograficznego. Referat prof K. Dobrowolskiego, organizujący dyskusję na konferencji, jak i sam przebieg dyskusji.5 wykazują, moim zdaniem, szczególną ciągłość mientacji wyrażanych w postanowieniach poprzedniej konferencji. Tekst wystąpienia, opublikowany z resztą w fatalnej dla późniejszego czytelnika formie, operuje właściwie równoważnikami zdań, co utrudnia ustalenie ważności poszczególnych tez dla samego autora. Z części zatytułowanej Rzut oka na drogi rozwoju etnografii polskiej nie można wnioskować, czy wymienione cechy etnogratii są rzeczy"wistym faktem, czy jedynie postulatem. Oto fragment tekstu: " ... Rozszerzenie tema'tyki. Rola towarzystw naukowych \v rozwoju etnografii. Motywy zbierania materiałów. Włączanie elementów kultury ludowej do kultury naI'Oclowej. Dążenie do pozyskania chłopst\va dla programów polityczno-społecznych reprezentowanych przez klasy panuj'1ce. Opracowywania materiałów. Rola obcych teorii etnologicznych w rozwoju etnografii. Wpływy ewolucjonizmu. Pierwsze zainteresowania marksis{olwską koncepcją rozwoju społeczeństwa i kultury. Doniosłe z'aslugi etnografii polskiej przez ogromne wzbogacenie wiedzy 'O kulturze mas chł'olpskich, przez zgromadzenie bogatych materiałów rzucających światło zarówno na aktualny sian kultury ludowej, jak też na minione, odległe 'nieraz oikresy rozwojowe. Drogi rozwoju etnografii polskiej w okresire międzywojrennym. Rola ustroju kaipitalistycznego w kształtowaniu się nauk społecznych. Jego Wipływna <tendencje rozwoj!Owe etnografiei lody K. Dobrowolski, Drogi rozwoju etnografii i zwiq:ki z innymi naukami. (rozważania 1858, t. r, ~. 5 72 - 82. polskej, jej dyskusyjne), obecne zadania, "Etnografia me- Po'l'ska" �54 KATARZYNA KANlOWSKA (wyróżniający się niejecinokrotnte 'Up. rw dohorze i w ujmowaniu tematów oraz w powiąza'Uiu z ideologią klas panujących)" 6. Przytaczam ten fragment z wi-elu powodów. Przede wszystkim ilustruje on charakter wystąpienia i daje wyobrażenie o dyskusj,i, jaką miało ono sprowokować. Konferencja miała krytyczni-e oc-enić stan ówczesnypolskiej etnografii. Rela'cja dyskusji potwierdza częściowo, iż zamim: ten został Sipełniony. Przytoczyłam ów cytat także i ,po to, by zwróorie", "ideologia ,klas panujących"), operowanie term~nami wartościującić uwagę na język (pewne ,terminy, takie jak "chłopstwo", "obce tecymi ("ogromn-e wzboga,c-enie wiedzy", "bogate materiały") oraz stoipień ogólno'ści twierdzeń. Mówiąc 'O ,charakterze tego wystąiP!ienia chcę podkreślić nie tylko wspomniane rwyż-ejcechy formalne. MeTytorycz'Ua treść wj'1powiedzi Dobrowolskiego pozwala stwieTdzić, iż zawierała szczególną ocenę dyscypilny. Jest to borwiem próba scharakt-eryzowania -etnografii niejako z zewnątrz. Zasadniczym pytaniem wydaje się tu być !pytanie o to, jak mleści się -etnografia w preferowa'Uej konwencji uprawania nauki. Przytaczane argumenty ,pr:oekonać mają o braku koniecz'l1!ościzweryfikowania celu i sposobów uprawiania tej dziedziny nauk społecznych. Nie jest natomiast przedmiotem wystą:pienia i dyskusji konfrontacja stanowisk teoretycznych i metodolog'iczinych. Wyraźn~ określenie charakteru dyscypliny z góry taką wewnętrz'ną analizę etnografii wykluczyło. Mimo deklamcji, iż konferencj.a miała rozważyć także teoretyczno-metodologiczne podstawy etmografi,i 7, żadna ikoncepcja kultury ~zy orientacja badawcza, a więc także i teoria e'wolucj'OniS'tyczna, nie stała suę przedm~otem refleksji. Ewolucjonizm wymieniony został w wystąJpieniu K. Dobrmvolskiego jeden raz. W toku dyskusji (opieram się tu na wyczerpujqcej relacji E. Pietraszka) termin ten nie pada w !O'góle,,a nazwisko MOIrganaprzywołane zostało jedyny raz przez referenta, gdy wYPJwiadajqc s'ir: o pO'wi~IZdniach między etnografią a socjologią mów,ił: "z wielkim uznaniem i zaciekawieniem śledzimy zjawisko (... ) narastania wielkiej przyjazni między socjologią i etnografią. Dał temu począt'ek jeszcze Morgan. Morgan bowiem z wyników własnych badań ter:enowych skonstruował zasadniczą kO'I1Cepcję,ewolucji, którą przejmował do swego systemu socj'ologicznego Engels" 8. Powodem tego pomijania zagadnień teOTertycznych była, jak sądzę, s. 74. fi ibidem, 7 Etnograficzna Konferencja Polska" 1958, t. I, s. 410 - 43l. B ibidem, s. 430. Metodologiczna (Kraków 23.04.1956), "Etnografia �Trad.ycja metodologiczna powojennej e.tnogrujii polskiej 55 szczególna wi:zj.aetmogI'afii, w myśl MÓI'ej miała być QU1;a dziedziną historyczną, kt6r'ej charakter ,określony został przez K. Dobrolwolskiego jako realistyczno-praktyczny 'w 'ociróżnien'iu od dogmatyzmu O'z.na'Czającego wszelką !inną :postawę teoretyczną. Uzasadni'ają'c ten pogląd autor ref.eratu wypowiada swój sąd na temat dróg rozwojowych etnografii stwierdzając: "Każda nauka, joakozjawisko historycznae uwarunkowane, zmienia s.ię w zależności od trzech podstawowych czynników: a) przez gramadzeni'e wiedzy i dOSikonalenieśrodków .poznawczych, b) przez zmianę warunków społeczno-gospodarczych, c) przez zmianę bada:nej rzeczywiS'tośd, Opierając się na takich zalożeniach (... )zawarte w referacie stwierdzenia ll1Ó.e mają charakteru tylko postulatywnego, są bowiem ujęciem i podsumowaniem aktua~nego stanu rzeczy, aktualnych tendencji rozwojowych etnografii polskiej. (... ) w różny'ch krajach eUTOlpejskichzai;nteresowani,a problematyką etnograficzną w ciągu XIX i XX wieku kształtowały się w niejednolitych warunka,ch Sipołec:zmo-gospodarezych i politycznych. Inna była geneza społeczna i polityczna zainteresowania się kulturami lud::r\':ymi narodów eUf'Opoejskich,inne z,aś były w pewnej mierze m<Ytywy ksztal'tujące z:ainteresawania dla kultur tzw. ludów prymitywnych. Stąd w dalszej konsekwencji pow5'tawały powiiąz'ania etnografii ludów prymitywnych z geografią li antropologią, zaś etnografii narodów europejskich z hist'orią i historią literatury, obu beruników z językoznawstwem itd. Ostatnie dziesiątki lat przyniosły w etnografii różnych krajów szeregzasa.dJniczych osiągnięć. Omawiając osią,gnięcia etnografii radzieckiej (... ) (nal€"zy podnieść - KK) Jej kO!IlJkretno-historyczną posrtaWG w ujmowaniu rzeczyw'istości etnograficznej. W,a:rtoOściowewyniki przyniosły talkże badania nad współczesną wsią kołchozową oraz :nad kultuq rohotniczq, Zna'czne osiągnięcia zdlQ,była etnografia radziecka również w badaniach nad proh:'emamietnogenezy. Jeżeli chod:zi o etnografit: krajów kapiJta,listycmych, to mimo utrzymywania się w niej wielu różnych kierUin:kówo różnych 'celach 'badawczych li różnych postawach politycznych. widzimy w niej coraz wyraźniejsze umaenianie się koncl')cj i etnografii jako nauki historycznej. Wyraźniej 'stawiane są też przez czołowych etnografów ,postulaty objęcia b3.daniami etnograficznymi współczesnej, i 'DO zarówno kultury wiejskiej, jak i miejskiej, w tym rohotniczej" 9. Stanowisko autora wydaje się więc dość jasne. Etnografia, jak każda nauka, uwarunkowana jest hist'orycznie. W zależności od zmieniających się warunków społeczno-gosiOtpodarczych zmienia się badana rzeczywistość, zatem !przedmiot zainteresowań etnQgrafii określony jest he:npo9 ibi.dem, s, 412 - 413 (za E. Pietras2'krem). �56 KATARZYNA KANIOWSKA- średnio !przez socjo-ekonomic:zme uwarunkowania. p.azostaja jednak nierozstrzygnięte pytanie, czy zmienność badanej rzeczywistości uznaj~ się za jej atrybut,czy stawia się tu tezę 'o nieu.sta'nrnym r'ozszerzaniu się .pl-zedmiotu badań etnogroaficznych. J,oot to, mJim zdaniem, 'Pytanie -o zakr-es zaintereS'oowań dziedziny i prościej nieoo je ujmując dotyczy ono kwes'tii następującej: czy stwierdzając zmienność świat,a etnograf ma zdawać Slohie sprawę 'Z faktu, że tej samej zmienności podleg'a wszystko to, OJ bada, czy też zainteresowania etrn'ogr,afii mają być skierowane wciąż gdzie indziej, a zatem czy przedmiot etnograi'icznych badań j'est zawsze ten sam, OIkreślony jako domena etnogT'afii, czy też ,kształtuje sri.ęwoiąż ,odmiennie, w z'alei;n:ośoi od po,trzeb dyktowanych obiektywnymi uwarunkowani,ami. Referat 'Z'agadnienia tego nie !rozstrzyga, ,ale kwestia ta dominuje wyTame w relacji z dyskusJi, jaką prowadzono. StosunkoWlo najwięoej poświęoono b::>wiem czasu na rozważa'lliia :nad koniecznością wIącnenia do badań etnograficmych badań 'nad kulturą robotnliczą. I choć nie wykroczono ;poza to konkretne 'Pytanie uważam, że jest tu potwierdzenie, być moż-e jedyni-e i'nrt.ui<:yjnieodczuwanego, szerszeg,o problemu. Dyskusj.a nad uznaniem, bądź nie, kultury rohotnicz-ej jakio obszaru etnografii d-otyka wIa-sn:ie wspomruiaJn-ej wyżej szerszej p'r'obJ.ematyki przedmiotu etnOf'rafii, nie odpowiada jednak na pytanie>;) jego zakres. Ni'e wynika także 'ni z referatu ni z dyskusji sposób rozumien:iaowej "zmiaJny badanej rzeczywistości" wymienionej jako jeden z ,trzech pudstawowych ·czynników przemian w n-auce. Brak l'(nważań w ogólniejszych kategoriach ora'z nierozs<!dzenie tak p'odsitawowych dla 'każdej nauki społecznej kwestii miały swoje określone i k:cmkretn:e źródł.a. Warto zwrócić uwagę na fakt, że w wymienianych Iprzez Dobrowolskieg'oczynnikach, w zależności Qd których :nauka jako hisborycznie uWaTunkowana podlega z'mia,nom - jako pierwszy warunek 'o:wej zmiany wymienione jest "gromadzenie wiedzy i doskonalenie środków poznawczych". Pozostałe dwa odnoszą się do r-elacji między przedmiotem nauki -a charakterem rzeczywistości, roela.cjiobiektu zai-nteresowania -a kontekstem ów obiekt ot'aczającym i warunkują'cym_ Opis wzajemnej zależności tych dwu elementów wymag'a w każdej naue'e spocyfi,czmego języka, 'którym jest język teo-ririi metody. Niezbędne jest więc bliższezanalizowan:i'e tegoż języka w takiej postaci, jaką nadano tej pmblematyce .podczas omawianej k.onfereneji. Bod5tawowe znaczernie mialo s'twierdzenie, ;iż etnografia jest nauką historyczną. Przy tocZlone w ref erade liczne -argumoorty wskazywać miały na zasadność takieg'o rozumienia charakteru etnograHi. Autor m.in. w cytowanym już przeze mnie fragmencie stara się wykazać, iż etnografia europejska pow!iązana jest trady'cyjrni'e IZ historią literatury, podczas gdy e1nografia �Tradycja metodoLogiczna powojennej e,tnogra/ii poLskiej 57 pozaeu:r.O'pejsika,nastawiona na badanie tzw. ludów ,prymitywnych, .posiada silniejsze iZwiązJkiz geografią i antropologią. Etnograf'ię .radZLi'eeką uznaje za historyczną, bowiem przyjmuje ona "Ikonkretno-historyczną p0stawę w ujmowaniu rzee:zywist.aś'Cietnograficznej". Omawiają'c n.at<)miast etnografię krajów ika1pita1istyeznych (za'chowując tu język !referatu) twierdzi, 'iż "mimo ut,rzymywania ,się w niej wielu różnych berunków o różnych cela,ch 'badawczych i ,różnych postawach polity'cznych, widz~my w n~ej wraz wy:mźniejsz.e umClJcnia:niesię etnografii jako ;nawki 'historycznej" 10. J'est rzeczą na'iur·alną,iż każda argumentacj,a na Ipoparoie wyraż'onej uprzednio tezy podkreśla p.rz.ede wszystkim te fakty, któpe zdają się mieć największą moc przekollliania. W tym jednak wypadkuatrgumen'ty (przytaczane przez Dobrowolskiego) ir:a'cą ową moc, są bywieun stwierdzeniami lnadto ogólnymi, pobieżnymi lub po prostu błędnymi. O ile pobieżność ocen tłumaczyć można koniecznością operowania skrótami myślowymi z racji ,charateru wystąp'ienia, o tyle błędne oc-eny oslabiiają w sposób bardzo isi1;:otnytok rozumowania. Dużym uproszczeni'em jest !TIIP. w m:Jim odczuciu twierdzić, że etnogl'aha eur·opejSika Ipowiązana jest tradycyjni'e z historią i hi:stol'ią liter'atury, 'p-ozaeUl'opejs'kaz·aś z geografią i .antT'Olpol'ogią, gdy jedynym wymienia'nym tu .kryterium tej różnicy staje się badanie tzw. społeczeńsi1;wpierwotnych. Tradycje te,choć rzeczywiści·e różne, nie mają swych ź,ródeł w innym przedmiocie badań, jakim jest diu Dobrowolskiego społeczeństwo pi,erwotne(jeśli w ogóle można twierdzić, że rzeczywistość Ispołeczeństwa pierwotnego wymaga innego tecrretyczno-metooclol:og,icz:negoaparatu badawcze niż rzeczywistość społ'ecz:no5ci wiej'skiej). Owa odmi€!l1m!ośćh"adycji eu.r'opejskiej i poz,aeUl'opejskiej etnografii ma swe ko.rz,en~ebyn,aj:mniej nie w' obszarze badań. Wywodzi się raczej z tradycj'i ,innego tY1pumyślenia o kulturze oraz różneg'o postrzeg.a'nia char·akteru refleksji ·et:nolo.gieme.i. W odniesieniu do etnograf'ii radzieckiej ,argiument o jej "konJktr,etno-historyez:nej" postawie wobec rzeczywisto'ści, pomilnąwStzy małą precyzję samego określ'enia, jest argumentem nie na rzecz specyfiiki nauki, ile ra,czej jedy'nie iS1pecyfikime body. Najwięcejz,astrzeżeń budzi jednak teza o umacnianiu się koncepcji etnografii jako nauki historycznej w odniesieniu do ówczesnych tendencji w etnografii na Zachodzie. Lata 40-te i 50-te były dla cinol'ogii ,zachodnioeuropejskiej ok1"esemumaoniania się fU!lIkcjonaliZJmu-struktuf'alizmu i funkcjonalizmu, S'ocjologizmu, a także Istrukttutra1Jizmu. W etnologi~ amerykańskiej natomis.s,t w tym samym cz,aLSlie etTI!Clpsychologiczna analiza kultury i n.€'oewolucj'onizm przyćmiewały historyZlffikonoepcji B0'a:sa,,a teorię kultury A. Kroebera, gdzie histor:i,a od10 ibidem, iS. 412 - 413. �58 KATARZYNA KANlOWSKAl grywa w ,anahzie iistOltną rolę, trudnoby na'zwać ebnog,rafią w sensie nadawanym jej przez K. Dobrowolskiego. Wspomniany tu okr'es był w etnologh świabowej szczególnie ważny Ksz,tałtowały :się wtedy zdecydow,a:nie różne tendencj,e badawcze i teorie. Stosunek do metody his'Vorycmejczy tzw. dalIly'ch historycznych stawał się często przedmiotem dyskusji. 'nie m'O'żnajednak w żaden sposób twierdzić, iż wówczas "umacniała się Jmneepcj1a etno gr1afii jako nauki historycznej". Wręcz odwrotnie. Okr,eślenl~e ehmgmfjj jako dziedzi,ny hi:storycz.nej był,o nie ,tylko zaklasyfikowaniem Jej wohręb nauk historycznych. Stwierdzenie takie miało przede wszystkim 'lrons·ekwencj-emetodrol,ogiczne. Wyzna'czał{) mianowicie sposóbinrter:pr'etowa'lli1a zjawisk kulturowych, co więoej - stwarzala wyraźnie ,określalny kanon f10zumienia kultury. Warto poświęcić chwilę uwagli j;,emu, jak określona z051;,a1,ametoda historyczll"1a.jp'rzez Dohr,owolskieg::>.F,r'3igment wYSltąpienia, w któ'rym referent wypowiada się na temat teoretycznyoh i metod'ologkznych pocistaw etnografii rozpoczyna się rozważaniami nad etyką z.awodową, wyZJnaezającą rzetelność badań i wni!ooków. "Od sposobu (. .. ) zebrania materiałów, od wierności, prawdziwości, od wszechstronności ,oświ,etleruia,od zobaczenia już w 'terenie właściwych współzależn:ości, zlależy wartość IP'0zna'nia etnograficznego. Dlatego badacz terenowy, obok wY's/o/kiich kwalifikacjii teoretycznych i technicznych, powinien odznaczać się wysokimi kwaiifikacjami mOflalnymi. Zachodzi bowiem zaws'z·e nieloo~pieoC'z€ństwoułatwienia sobie zadania pTz€'z powierzchowne {)ibserwacje, a Inawet przeistaczanie faktów" 11. Rzetelność osiągana tak eharakteryaO'Waną postawą umacniana była także kreśloną metbodą postępowania badawczego. Jak w każdym 'przypadku łączyła s:ię ,o'ruabezpośrednio z,e sposobem postrzegania przedmiotu zainter eSiO\vań.Głównym ich ohiektem miaŁa być "żywa Slpoł,eczn::>ść i jej kultura". W swym wystąpi-eniu Dobr'O'Wolskistwierdzał: "Zasad'lloiczypostuJ/at w had:aJlliu żywej s'połetCznościto tworzenie dyńamieznego I{)pisu, postępow,anie zmierzające od rejestracj,i fa,któw do odtworzenia proces6w i uchwyce,nia dynamiki rozwojowej. Rzeczywistość: aktualna jest oglli'wem rozwojowym rozległego wczasie procesu historycznego. Stanowi ją żywa srpoleczno'ść wraz z.e swą kulturą w całej swej dynamice i bJgactwie zjawisk dokonujących się na naszych oczach. Badamie tej żywej 'Sp'0łeczności i jej kultury to właśnie podstawowa domena etnografii. Wymag.a ono 'Od etnografa krzyżowania różnych metod (od obserwaicjiaż do ekS1perymentu, charakterystycz:nego dla nauk ,przyrodniczY'ch) IQlfazhistorycznego, a zaraz'em socjo].ogicznego ujmowania badanej rze'Czywistosci. Jeśli chodzi o f'ekom'>trukcję rzeczywistośoi mi11 ibidem, s. 415. �Tradycja metodologiczna powojennej e.tnografii polskiej 59 nionej, wymag:a ,ona stosowamJia,przez 'etnografa (l'óżmych metod badawczych, pOlStępow:aniazarówno retrogresywnego jak i progresyw:nego, właściwego hisborii. Bardzo ważną rolę 'W p'OstępK)waniu ;retr·ogr'esywllym odgrywają relikty zachowane we współcześnie hadanej rz:eczywisrt:ości, a oś\vietlająee dawniejsze ;postacie kultury" 12. Jest to w całym wystąlpieniu jedy;ny £r:ag.ment, w którym m:ywa o metodzie:i nie ,przynJs.i on ż:adnej bliższej iprecyzacji :rozuJlli'€Jni~metody historycznej. Zakres tegoostatmego 1;·ermi'nurozrasta się, obejmując nie tylko kilka technik, jak 'Obserwacja, eksperyment, ale de iacbe>zawiera dyrek,tywy postępowania dJale'ko szersze niżeli te, któr:e tradycyjnie z wnioskowaniem metodą historyczną się łączą 13. Ale nie brak pr-ecyzji w określeniu :p.r€fer'Owaneg.oSJPOiSiObu JP'::Js:tępowa;n'~a hadawczego jest tu szc?:C'gólnieważny. To, eo warto tu, moim zdaniem, silnie podkreślić, to wyraźny rozziew między deklarowaną wizję etnografii i niesprecyzowaniem (poza nazwą) metodologii. Jednoznaczne scharakteryzowanie etnografii jako nauki historycznej i il1d.emożnośćprzypisania jej j'a~mo:określanej me todologicZ1nej orientacji jest k'OIIlSekwencją ówczesnego stanu etnografii polskiej. Jest rzecz;:! interesującą, że IplTzeglądpublik'a!cji etnog'r'aficznych, j'a'kie ukazały si~ w t'alilltych Jatach, 'pOlzra .nielicznymi zupelmie wyjątkami wykazuje, że wizja etnografii zarysowana na kOlnfepencji nie była bynajmniej uznana za ohowiązującą. Jedn.ak można stwierdvić, iż wyksztalaił si~ \vówczas ,pewien kanon badań, gdzie określonego typu m~.Jni8grafia v.·si lub monografia wybraneg.o ,tematu domilnlowały. W żadnej z prac z tego okresu nie znajdowały się jakiekolwiek odniesienia do ewolucjonizmu zarówno 'w teoretycz.nym jrak i metodolog:iC'ZIllymwymi'arze. Przegląd publika·cji dow.odzi również, że po 1956 !T'Okuw tematyce badań i charaterze badań nie 'Zaszły sz,cz,ególne zm:any, natomiast w sferze wiedzy te·oretycznej (myślę tu ,o publi,kacj,a.c:h ipT'ezEmtują'cych teorie kultury) przemiany te były ogromne. Mimo jedtnJak nieporównywalnie szerszej dostępności litteratury światowej, ewolucjonizm nie s1;ał się dla polskil,j etnografii interesujące! perspektywą spojrzenia na kulturę. Przyczyny tej sytuacji były rozmaite. Niektóre z nich, ważniejsze w moim odczuciu, chciałabym omówić. GctziC'ś na wstępie 'pisaj,aim ,o braku zaintersowaJnlia ewolucjonizmem z koniecznoś·ci, mając na myśli głównie polityczne uwarunkowania ówczesnej nauki i braku zainteresowania tym ki-erunkiem niejako z wyboru. Trudno jest jednark nieraz całkowicie oddzielić te dwie sie,ry, a przyibidem, s. 416, Por.: E. ;-.l,a,ge'!,Struktura nauki, Wa,rszawa 1970; J. Topo1:s'Jd, Metodologia historii, Warszawa 1973; J. Kmita, Z metodologic.~nych problemów interpretacji hum.(lrzistiJc~·nej, Warszawa 1971. 12 13 �60 KATARZYNA KANlOWSKA, [padlku per,cepcji ewo:ucjonizmu w naukach społecznych w Polsce uwaT un kowani a obu ty'ch sfer ,przenikają się wzajem. Presja, jakiej poddano nauki społeczne w r6żnym stoIpniu kształtowała sytuację ;poszczególnych dyscyplin. W etnografii, :czego dowodem są rozważ'ania snute na konfer'encjii IHKM, presja ta odnosiŁasaę głównie do preferencji określonej metody b-ldania i interipretowania faktów, a także, choć w znacznie mniejszym ~t'oll)rniu,do zakresu badań. W ;opublikowanym w 1947 roku w "Myśli Współczesnej" artykule S. OSSiowSikiwyrażał iPogląd, iż "w materialiźmie dialektycznym należy szukać nie dogmatu, lecz metody" 14. W etnografii (patrz wystąpienie K. DOlbr1owollskiego) próbowano dok'onać zabiegu o wręcz przeciwnej intencji - n,c:zynić dogmat z metody. Ponieważ zaś metoda ta niejako wbrew delklar,aejom nie była spT'eeyzowana zbYlt ściśle i, jak próbowałam to wykazać wyżej, obejmowała elementy różnych metodologicznie mientacji, dogmat ów nie mógł być w !pełni przestirzegany. Ma,rkslistO'Wskikształt nauki, j'aiki ,prÓbCl'WallllO wówc:z'as narzucić etno.grafii, oparty był na dość powierzchownejada1pt'acji IPodstawowych tez marksizJmu obiegowego. Proh:em .pogoclzenia czy utrzymaniia tej perspektywy pojawił Sl(~ dqpiero tam, gdzie k'onfrontacja wiedzy etnologicznej z marksistowskq teorią r1olz'woju~połecz,nego nakazywałia przynajmniej rewizję zasadniczych założeń tej ostatniej. Problem ten jednak mógł pojawić się znaeznie później n'iżeli w lat'alch 40-tych, gdzie interpretacja taka nie miała szans na bycie dyskutowaną i publikowanel. Chociaż w 1948 roku S. OSSrowskipisał ,iż ,,'p'f'awdz,iwymarksista wie, że marksizmowi rozum~atnemu w sensie dynamiez:nym nie zagraża ani !1!C)woczesna lo:głka, ani etniJlogia, ani socjologia" 15, to w odniesieniu do sytuacji etnografii tamtego okresu brzmi to rraezej jak uspokojenie. Etnografia nie mogła zagraŻ-lĆMarksizmowi z dwu ,powodów. MaŻ/na sądzić, iż żaden etnograf (a przynajmniej zdecydowanie 'niewielu) nie wyz.lllawał marksizmu w sensie dynamicznym, cokolwiek by to oznaczało. Po drugie z,aś :zakres zainteresowań ówczes:nej etnografii polskiej daleki był tematom i pro:blemom mogącym poruszać czy :podważać tezy marksi!Strowskiej teorii f'OZ\voju. Przegląd.publikarej'i, który Iprzede wszystkim jest dla mnie podstav,rą dla sformuło'wanira tych, uwag, świadczy zarówno o br1aku szczególne?,o entuzjazmu dla światopoglądu marksistowskiego, jak i wykazuje absolutny brak deklar'O'wania włas.negoS'tanowiska ,teoretycznego :przez autorów. Co :najwyżej wyrażamy jest, zwykle zwięźle, stosunek do marksistowskiej interrptre1ta'cjiprocesów spolecznych. Przegląd pulbliikacji wskazuje także St. Os sowsiki, Dok.tryna marksistowska na tle dzisiejs.zej epoki, "My~l Współ19"17,lub Dzieła, t. VI, Wa:rsz.awa 1970, S, 19·5. 15 St. Ossowski, Teoretyczne zadania marksizmu, "MY'ś,j Współczesna" 19-tS,]ub Dzieła, t. VI, Warszawa 1970, s. 20"1. 14 czesna" �Tradycja metodologiczna powojennej etnografii polskiej 61 na zakres tematyczny ówcze:snych badań. Powtórzę tu, iż w wykształeonym wtedy pewnym kanonie dominowały prace monograficzne. Przyjęcie stanowiska 'charakVeryzują'Oeg,o >się PowyższJ1mi cechami stwarzało etnografii jako dys1cyplinie pew:ien azyl i pozwoliło, w odróżnieniuod innych Inauk społecznych (szczególnie slOcjlologii),zachować ciągłość badań i nauczania. Stworzenie ,tego az;ylu odbyŁo 'Się kosz bem pewnych decyzji określających zarówno merytOifyczny zares działań badawczych jak i teoretyczno - metodolog>kzny charakt,e,r rprac. Ówczesny wybór etmografii jako nauik uprawiają'cej przede wszystkim badania monograficzne, lIllie dbającej o dela'f'a1cje teQITetyczne, mi,ał swoje konsekwencje. T'alka wizja etnografiti wywarła dominiujący, ogmmny wpływ na późniejszy kształt dys1cyphny. Zwrócenie się ku monografii utrwaliło bowiem slposób badań etnograficznych, w któ'rym bada się kulturę po'pTzez rzeczy. Odsunięcie natomiast świadomości teoretycznej na rp:a!ndalszy spowodowało szc:zególną w etnogrrafii polsbej niedba_,ość o uzasadnienia 'teoretyc'ZIDlo-metodrologiiczlne. Miało t,o wlS'zystk,o 'także, prócz utrwalenia określonego modelu 'etnogrrafii, beZlpośredni, moim zdaniem, wlpływ n'a stosunkowo pózną peroepcję stanowisk teoretycznych etnologii światowej nawet wtedy, gdy dostęp do literatury obcej ,i wszelkieobiektywl1ie hariery ową percepcję hamująee ustąpiły. Uwarunkowania 'te tłumaczą w :pewnym stopniu los zainter'eSlo'wań ewolucjonizmem w powoj'ennej etmog,r'afiiw Polsce. Pisząc 'O ewolucjonizmie w ,etnologii IPolsk!iej nie sposób oczywd.śde pominąć konc€pcji K. Mo:szyńskiego, nazwanej zgodnie z sug'estią sIamego autora ewolucjonizmem krytycznym. ISltnieje .jednak, w moim pr!~ekonaniu, 0'0 Inajmniej kilka powodów, dIa których lokowanie poglądów Moszyńs'bego w tradycji ewolucjonistycznej myśli etnologicznej stawia teCllrieteglo 'autora w błędnym świetle. Chcę tu podkreślić pewne cechy charaM€rystJ'lczne poglądów Moszyńskiego, a także te, na któr€ IPOWOłują się komentatorzy jego prac, uznając owe cechy za wystarczające do określenia etnologii Mos:zyńskiego ewolucjonistyczną czy nawet neoewolucjomizmem 16. Nie sposób przeprowadzić w tym md.ejs1cupełiniejsz,ej ana:izy poglądów K. Moszyńskie,go. Należy jednak zaznaczyć, iż sposób pojmo'wania kultury przez Moszyńskiego, a przede wszystkim metody analizy kultury, wykraczają znacznie poza sposoby interpreta'cji kultury przyjęte 'P['zez etnologię ewolucjonistyczną. K:mcepcja Moszyńskiego łączy elem~nty ewolucjonizmu z dyfuzjonizmem i funcjonalizmem, jest więc próbą łączenia wielu różnych perspektyw badawczych. Metodę ewolucjond.zmu krytycznego charakteryzował sam au1Jor następująco: lG Czyni tak Zb. Biały w analizie twórf'zości K. Moszyńskiego: w polskiej etnologii, "Lud" 1980, t. 64, Si. 67 - 103. wolucjonizm Zb. Biały, Neo- �62 KATARZYNA KANlOWSKA "met-odę tę (... ) <:harak'teryzuje wystąpienie na samo czoło kombinacji metod prostych: ana1i1yczno-iPOCÓWI1iawcrej, geograficznej i antropologicznej, z uzUipełJnienti.em ich, IQ ile tylko ma'ter·iał na to Ipozwala, metodą p.mstą język'Ową. Do tego dochodzą jia;J~opodrzędne, ale mimo to bardzo waŻine, metoda pSYJChologiezmra na pierwszym i siOcjologiezna (, .. ) na osta,1Jruimmiejscu (co oczywiście nie znaczy, by funkcja wytworów nic miaŁa byść uwzględniana na miejslcuczoławym)" 17. Warto zwrócić uwagę na fakt, iż w międzywojen[llej i powojennej etnognafii polskiej łączenie Wlielu różnych {liPcjiif;eore1YCZllo-metodol,ogkzmych występuje wyraźnie u wielu autorów, któ['zy stawi'ają sobie za oeI SltwOTizenieteorii kultury wykraczającej poza wymiar konkretnych badań, a więc teorii o większym stopniu ogólnoś{:d18. Być może, właśnie ta ·cecha powoduje &w brak "czystości" kOll'c~pcji kultury w etnografii polskiej oma'\'iia.nego okresu. Ta Isama cecha wyklucz,a, moiJm 'Zdaniem,~aklasyfiJkawarni,e teorii Moszyńskiego do neoewolucjonizmu. Sugesif;ia Zb. Bialegio, :iż Moszyński wY:P'T'zedzakoncelpcje I1dasyków tego kierunku - L. A. White'a i J. H. Stew,arcia, wydiaje .się niesłuszna, gdyż mimo niewą'~pldwego, pewnego elektyzmu teorii -obydwu amerykańskichaJI1tT'OIp'Ol'ogówsą oni w swych poglądach bardziej metl()d'Ol'ogiczrnde :zdecydowani. Neoewolucjonizm am'2ryk,ańSlki nie zakłada tak szel"Oikiegokorzystania z różnych metod analizy kultury; :pojmowanie kultury jest tam hardziej konsekwentne połącz.Jne z określo,nymi pflOlpo'Zycjamimetodologieznymi, niż ma roomiejsce li Moszyńskiego. O tym, że ewolucjonizm krytyczny K. Moszyńskiego n~e w,pwwadził, a tym barciz'iej - nie utrwalił w polskiej etnologii wątków ewolucjonistycznej myśli niech śWiiiad!czyznamienny f'akt, iż uczniowie M!oszyńskiego podejmowali dlnne niż ewolucjonistycZlne wątki jego ikonoelPcji. Badani'e rozwoju ezyzmiany nie jest bowiem tożsame z perspektywą ewolucj,onistyczną. P.otwierdza się tu, j,ak sądzę, przypuszczenll'e, że powody n1ejak,o :zewnętrzne wyn~k'ająee z sytu·alCji nauk społecznych mieszają się w powojennej etnografii polskiej 'z "wewrnętrznymi", a więc char,akterystyczmymi rysami etnograf1i jako dyscy,phny. Niektón~ z nich warte wydają się ;podkreśl'en:ia. Ewolucj.oni:zm na Zaehodzie stanowił zawlsze co,ś więcej niżem określoną teorię etnologiczną. Był dla wielu tym typem nauki, której akcepta'cja ~ależy od wyznawanego świa.topoglądu. Od momentu iP0j-awiielIlia się kroncepcji ewolucjonistycznej towarzyszą jej, szczególruie na giTunde 17 K. Moszyński, Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, cław-Kraików-Warszawa 1958, s. 114. 18 Podobne dyrektywy łączenia metod wysuwał K. Dobrowolslki. Wro- �Tradycja metodologiczna powojennej etnografii polskiej 63 amerykańskim, dy;skusje światopoglądowe, które dziś, mimo istotnych zmian jlaki.e niesie współczesny ewolucj,cmi7lmdo klasy;cznych jego w.ersji, bynajmniej lIllie !Osłabły. W potocznej świadomości ewolucjonizm uznawruny jest .za podstawę światQp<oglądu świecki.egloi jaJko !ta-kiiipIf'Z'eciwstawiany jest wszeLkim ,interpret'acjom nie-świeckim. Znane są sprzeciwy, na jakie na'trafiały aa'gum€lI1ityfmIDulowane plrzez rkllasyków ewolu,cjon:iz:rnu,ale i znacZin:ie później ów świ-atQp<oglądlQlWy kontekst :teorii ewolucji stwarzał różnorakie op::>ry. O żywotności p:roobJ,emówzwiązanych z przyjęciem ewolucj'O'11IiSltycznejteIQTiikultury może świ'ad!czyć fakt, iż od lat 20-tych naszeg'O wieku teol'iia ta n:ClItrafi.ałana ~ektakuIarny ni.eraz, silny Slprzeciw ze s'ur'ony 'Ołpozycjonistów j,ako niezgodna z lit,erą Iprrekazu biblijlne:go. Niewi'eleplQlood dwa Jatla temu ,niP.w stanie ArkalIllSasweszła w ży;cie ustawa (akt 590 z marca 1981 lr'Oku),!l1Jazwana Ustawą o Wyważonym Tiraktowaniu Nauk Kreacyjnych i Nauk Ewolucyjnych. Ustawa ta nakazuje, aby (w gralIlioach stanu) w S'zk,olaeh publiczny;ch wykładano jaklo równouprawnilonie teorię ewolucji :i ,teorie rimterpretujące [f-O zwój ezło\wieka w oparciu o Biblię. Ak,t ten IrlIa1potkał żywy sprzeciw 5 styezmda 1982 Taku wyrok wydany przez Sąd Oklręgowy ;przyniósł p.erną satysfakcję O'brIQńeJllllteorii ewolucja. Umiał on, że akt 590 jest sprz,eczny z Konstytucją USA, gdyż :tzw. nauki kreacyjne nie mają char~kteru teorii rn'aukowej, :ale są poglądem reHgijnym, a jakotakie nie mO'gą być wykładane w sz'kołach państwowy;ch. W Bolooe IPIQlWlojennej, choć ewolU'cj'011!i:znn j:ruko "świecki" mógł być nauk'Dwym podparciem Iprefe.f'owrunej postawy światopoglądowej, n~e spełnił t€j funkcji. W dYSlkusjach świ0.bopoglądowych używano w tamtym dkresi'e ;innego język'a, języka, któr-ego powierzchowność i OIgólrnikowaść nie stwofJzyły nigdy płaszczyzny do peł.nej argumenta-cj!i do poparcia bądź 'odrzucenia któiI"egośz j-asno sprecyzo-wanych stanowisk: Unikanie t,a:kich światopoglądowych kOin£rontacji spowodowane było zapewne racj-ami spałeczno-politycmymi {sto\Sunkiz Kościołem), bądź :racJami uWZiględniającymi dość slahe tradycje świeCibego poglądu na św'iat w POllooe.Ale wpłynęła na to także dość pobieżna wiedza o ewolucjoniżmie jako sposo.bie inteT,pretacji Ikultury, spowodowane ezynnikami o jrukich już wspomniałam. Szer'ok'ie dyskusje śWiat'opoglądowe na .gruncie powojennej etnografii nie miały racj,i bytu także i dl'atego, że zaloŻOtrlosztywny podZ!iał nauki i wyznania, świlatopogląd naUlkawy i religijny stały się płaszczyznami nie mającymi ze sobą nic współnego, niezaleźnymi od siehie. S. Ossowski szukał dla tego podzialu uzasoonień w sferze ,odmienności stosunku do -autorytetu jaki stanowią naudm wyznrume. Pisał: "Jest dziś przepaść pomiędzy zwolennikiem toorii n_auklQlWej wyzn>awcądoktryny religijnej. Darwinista nie może się powoływać w wy- �64 KATARZYNA KANlOWSKA padkach spormych na autorytet Darwilna i nie czuje się w obowiązku uznać .ZiaIpr:awdę wszystkiego, 00 gŁosił Darwin. Nat'omi'ast dla mahometalnina twórca Koranu jest najwyższym i nienaruszalnym aut,orytetem we wszystkich spmwach, w których ,się tam wY'Powiedział. Prawdziwy mahometanin jest mahometaninem integra.nym, jak iintegralnym katolikiem jesrt prawdz,jwy katOlik, a integralnym kalwinis'tą prawdziwy kalwlinista. W sporach międ:zy darwinistami i lamarckisltaJm'iod l'a1 kilkudziesięeiu nie rna na pewno ani jednego integralnego lamaroilsty, ani jednego integ:ralnego darwinisty" 19. Jeśli by nawet uznać, że zasadniej byłoby mówić o autorytecie, jaki stanowli dl'a przyjmującelgo dok<trynę iIliauk'O'wączy religijną nie jej twórca, ale zbiólf twierdzeń tę doktrynę sta,Drowiących- kryterium talkie teoretyczinie urtrzymujie podział Hau'ki i religii. O ile bJwiem pr1awdziwy wyznawca doktryny religijnej, to akceptujący wszdkie jej dogmaty li 'wrkazy (choć Ziilliieniającesię wraz z nowymi, oficjalrnymi inte'Tlpretacjami dOlktryny), ,o tyle w nauce kryterium to ma rac~ej wolicjonalne zaba,rwieni'e. S.orowaci:zając rz,eez na grUlnt nauk s.połec~nych czy ina gil"unt eimologii można wątpić, czy możliwe jest w ,ogóle bycie "Iintegralnym" ewolucj,onistą, funkcjonalistą czy sbruktura~listą. Wśród tych, któtfzy j1asno deklarują swą 'teorety'c:ono-mertiQIdolog.iezną lQTientację (a jest takich pT:Zlecieżbardz:o niewielu) nie znam nikolgo (poza twóreami dany oh cepcji), ktlO mógłby zWla,ćslię ilntegra~nym, w sensie jaki nedał temu określeniu Ossowski. U niektórych autoIrów ZinaleźćmoŻ!naniekonsekwencje względem formułowanych :założeń 'pr:oponowalIlych Iprzezeń teorii kultury, które mJIgłyby budzić wąbp1iwość odnośnie integralności poglądów, gdyby zere:hciećstosować to kryterium nader ostro. Taki zarzut możnaby nip. podnieść w s'trolsiUI1Jku dro L. A. Whi,'tre'a,twórcy w:spomnianego tu nowego ew'olucj'onizmu. Sądzę, iż praktycznie w ebUlo}ogHmamy częśdej do ezynienia z integralnym e,kkIEJktyzmem, 00 n'ie wawsze musi b.'zmieć jak zarzut, jeśli uświadamiamy sobie źródła i konsekwencje takiego stanowiska. Sądzę także, że można wyrazJić tu szerrs'Ząwą,tpjW0'ŚĆ,la mianowicie, 'Czy owa integralnoś,: w nowoc'Zesnej nauce, !s:z'Czególnienauce o kultu['ze, jest w o~óle mOlżliwai pożądana. Świato:::oglądowe uwikłarnia ewolucjonizmu dotyczyły nie tylkoQlpozycji wobec kre'acjonistycznych interpretacji świata. Ewoluc.i'Ornizmw latach 40-tych i 50-t)"ch zmuszał także do zf'ewidowani,a markslistowski>ej teorii rozwoju 's]}ołeczrnego.Był to niewątpliwi·e jeden z powodów, dla których zainteresowanie ewolucjonizmem w Polsc·e nie zail'>tUliało.We 19 st. Ossowski, Doktryna marksistowska .. " s. 195. �Tradycja metodologiczna powojennej wSJpomn:~anym tu 'okresie ewolucjonistyczna etnografii teoria 65 polskiej kultury w wersji r'ozwoju marksizmu. L. A. Whitc'a weryfiikowaba enge,sow:sko-morgenowskJi schemat kultury. W artykule zatytułowanym Teoretyczne zadania S. Ossowskizwracał uwagę na potrzebę takiej weryfikacji: ... "dz'i'e-dz:1n<'1, w 'któJ'ej unowolc7;eśnienie marksizmu wydaje s'ię konieczone, jest etnJlogia. P'odczas, gdy w sprawa·ch ksztaltowania się typów osobowych marksiści wykazują tendencjeantYll'.'lturalistyczne (antYl'asizm, anLynatywizm) ;i skłonni są wyzyskiwać w pełni 'll(lWOCZ,2sną s0cjolog,ię w uwyc.atnieniu roli cZY'u,illkóws:I='ołecznych i ku1'tur'owych, to w poglądach na ewolucję społ-ecz·eństw ludzkich resp2ktują w dalszym ci'lgu dziewiętnaS't'owieczny morganawski naturalizm zakładający, ż·e dr'oga rozwoju :'>;Jołeczeństw jest jednJrodn3 z ba,rdz,o wąskimi gr'anicami odchyleń; że i'>połeczeństwo ludzkie 'przechodzić musi kolejne stadia f'ozwoju wokr.eślonym ,polfządku, podobnie jak pTzechJdzi je w określonym p'ol;'ządku każdy organizm zwierzęcy oichwili poczęcia. Materiały zdobyte prz€z nowoczesną etnologię wykazują ••że €wolucja społeczeńS'tw ludzJ\:iIcndok'Juuje się w s,oosob daleko bl.rdziej sikomplikJwwny. Fakty te ma1rksiz.m ml1:S'iW'chłolnąć. Nie mJżn.a dziś rpoważll1lie dyskut'Jwać 'llladprawami 1"ozwoju nie znając wyników badań 'pr'owadzonych w ciąguQlstatnich 6 1-at,nie mając argumenta'cji, którą na ;początku bieżą,e2g.o 'stuleci'a wytoczyła przeciw dawnEmu €W'olucjlQnizmJwi tzw. szkoła histolryczma i argum2ntacji, którą później "funkcjonaliści" przeciws{awili ohu tamtym kierunkom" 20. Wskaz'aJn.ie k'olniecznoś-ci :reintenpreta'cjimarksi·stoW'skiej teor1'i r'ozwoju społecznego łączy się w wypowi'edzi OSS1owskiegoze wskazaniem źródeł ·alfgumentów d_'a tego zabiegu. ZaS'adniczym źródł-em owych argumentów mają być etnologiczne konC'Clp-cjelf'ozWOju kultury. Fakt, że stwierdzenia te ;p:yz,Qlst'a!ypratycZlnie w sferze :pQlS'tul,atów,tłumaczyć może wspomniana już sytuacja ówczesnej etnografii polskiej stwarzająca zarówno niechęć ku ingel'encji w problem3.tykę wykracz·ającą ,poza \przyjęty kanon dziedz.ilny maz 'nieznaj>omość teorii kUltUTY. Warto przypomnieć, :iż tezy now.egoewolucj:onizmu przedst.cl.'wkme wstały ipO razpierwszy w polski'ch pubhkacjach w latach 51 - 56, podobnie jak inne kLieetnol:Jgii. Najbardziej ~nteresująoa jest kwesti.a ni'Clprzyjęci,a się .ewolucjonizmu jako kierunku w etnografii po1sk'i'ej, gdy isięgnąć do Ipóźniejsz.eg'O'Okre!Su r,ozwoju dyscypliny, tj. -od drugiej .połowy la,t 50-tyoh. UW21f1mkO'wa'l'lia jakie kształtowały profil etnografii do 1.8<:<0 dkr-esu uległy zasadniczej zmi,onie. Dostęp do literatury O'iazosła.bn:ęcie :presji o char'2kt'2T'Zeideologicznym umJ'żliwiały p'rzyswojenie obcych dotąd t€oTii. Brak prak20 l Lud. st. Ossow~ki, t. LXVIII Teoretyczne zadania ... , s. 214. �66 KATARZYNA KANlOWSKA tycznego, poza teoretycznym, z'a'interesowania ewolucjonizmem należy, moim?Jda'l1iem, u:patrywać w czymś, 00 nazwałabym tradycją polskiej etnografii. Pominąwszy bowiem uwaJ'unk'O'Walnia,jakie niosły ze sobą laba 40-te i 50-te, trzeba tu wziąć !pod uwagę charakter polskiej etnografii, który wykształoił się przez ,całe lata badań etnogra£i.cznych. Przedwojenna etnogr'afia stała się w Polsce oSlobnądyscyphną dopiero na przelomi'e lat 20-tych. Jakkolwiek nawet wtedy, gdy funkcj.onują katedry etnog!l'afii, sama dyscyplina nosi jeszcze nadal charakter raczej ludozlllJa'Wczy. Charakter ten od!powiadał z resztą okreśLonym potrzebom społecznym, na które niej'ako od swych początków etnografia w Pio!sce odpowi1adał,a. Nie jest moim zlamiarem allllaliza początków polsk!i,ej etnografii, choć ipr,oblem sam w sobie wymaga sz.erszegoopracowalni,a tym bardziej, ż.e dysponujemy literaturą omawiającą fragmentarycznie to zagad!nieni'e. Chcj,alabym jednak zwrócić uwagę na spuściznę t-eore<tyczno-metodologi-C:cnątego O'kresu, która W:T·a.z z nawarstwieniami powojennego piętnastolecia ukształtowała, w moim odczu'colu,pewien szczególny obraz lloaslzejdyscypliny; ()Ibraz, który dOlpie:row koń,cu Jat 70-,tych zaczynał być zmieniany. Wspomniałam, że do połowy lat 50-tych w powojennej etnografii polskiej dommował pewien kanon 'analiz badawczych sprowadzający się do monografii :róż.neg'otypu oraz odznaczający się, mającą różne źródła, niechęcią do deklaracji teoretyczno-metodologicznych. Otóż jestem zdania, iż oałaprz€'szłość, tak przed jak i tuż powojenna polskiej etnografii, wyksztakiła i utrwaliła pewien szc:uególny sposób patrzen~a na kulturę. Kultura badana joest poprzez rzeozy. Jest faktem dość paradolksalnym, że etnografia tego okresu spełniała niemal eabkowicie postulaty durrkheiffi'ow:Slbe.Wyrażając je, dokonawszy naturalnie UpI'oszczenia w najkrótszej f'armie, można joesprawadzićdo czterech tez: a) fakty spoleczme należy traJktować j'ak rzeczy, b) wszystkie fa'kty społeczne są element,ami syst'emu, po:z;ostają'cze sobą we wzajemnych związkach, c) bada,nie faktów Sipołecmyeh win:no być badaniem obiektywnym, wo,lnym od wa:rtośściawania, d) badaniuwmno ,podlegać 1:0, 00 opowta.rzalne,a llIi-ejedn,ostlmwe 21. Wlsp:ymniany jednak ,paradoks polega na tym, ż.e uwz;ględnia'llo prrede wszystkim dwie pierwsze dyrektywy. Ba,danie f'aJktówkultur'owych jak rzeezy oraz śledzenie ich uwikłań ikont.e1kstowych stanowić mogboby ,obiecującą metodę badań etnografi.cz:nych. W rZ€czywisto'wi etnografia tamtego okresu interpretuje tezy w specyficzny sposób. Fakty kulturowe wybrane do badania poddane są selekcji {np. w etnografii tuż ipowojennej przeważ,a zdecydowruniezainteresowa:n:ie kultu21 J. Szacki, Histo'1'ia myśli socjo'!ogicznej, Warszawa 198;1, cz. I, s. 413 - 442. �Tradycja metodologiczna powojenne) etnografii polskiej 61 rą rnateriaIną), zaś kootekst ich występowania czy wzajemne 7)wiązki - śledwI1e są w wielu, a nie we wszelkich aspektach. Para.doksalną sytuację nasz.ej etrKlgrafii charaktyryzuje także li to, że powyższe dyrektywy reaHZIOwanesą także tam, gdzie deklaracje mniej lub bardziej Wlpr-OSt składa:ne odnoszą się do zgoła innych niż durkheimowskie mienta'cji Wydaje się, iż ws>pomni'ane tezy Durkheima przyjętooza oczywiste, za t,a'kie, z któryn1i wszyscy się zgodzą. Daje to w efekcie sZJCZególnepodejście do przedmiotu badań. Stwarza bowiem sytuację "urzecwwnieniia" obiektu zainteresowań niezależnie od tego. czym ów obiekt jest, w ramach jakiej rzeczywistości materialnej czy społecznej funkcjonuje. Oczywiście, słabość tego 'ootat1;niego!podziału płynącego z tJ.~adycyjnegow etmografii 'rlozró:żmieniakultury materialnej, społecznej ti duchowej nie tłumaczy dokładnie specyfiki wspomnianego wyżej zwbicgu. Chc(; jednak zwrócić uwagę na falkt jednakowego trakbwani:a przedmiotu badań jakie przyjęto w ,praca'ch etnograficznych. Kanon badań monograficznych stworzył pewien schemat anahz w etnografii, schemat, który wykazuje wyjątk.ową trwałość. Trakt'Owanie zjawcisk jak rzeczy sprawiło, iż tak samo traktuje się obiekty maieri,alne, j-ak im,tytucje (rodzinę, pomoc wzajemną), obrzędy. Wykształciła się pewna log:ika analizy, która nakazuje Iprzedstawić genezę, staJn wSipółczesnyi kontekst występowania badanego zjawiska, czyli tzw. sposób funkcjoonow~l1ia. Tak porządek :P(Jsitępowania badawczego dominuje w powojennych pubiikacja-eh etnogra£'i-ezmych i nie -popełnię błę-du stwierdziwszy, że utrzymuje się z całą :mocą i dzisiaj. Co więcej, tak:i sposób analizy nie zmienia się bynajmniej w ,zależności od teoretyczno-metodoIogiczmej orientacji autora, orientacji, 'która od lat 70-tychnieco wyrażniej się różniouje. Naturalni'e, zadać :sobie można pytanie, czy badania etnografic1J!lew ,ogóle mogą być podporządkowane innej logice? Rozważenie takiego IPytania dotykać musi zarówno kwestii przedmiotu !badań, jak i ich metody. Jedno i drugie bowiem może modyfikować tryb postępowania b3dawczeg-o. W ·ostatecznoŚCi jednak 'Pytanie to sprowadza się do wizji etnografii, do rozsądzenia celu jej uprawiania. Przyjęło się twierdzić, iż etnografiapo'lska tkwi w tradycji nauk historycznych. Taka ;pozycja etnograHi prz.esądza nie tyle o metodzie {ta może być różna, bez narusz.eniazasac1niczeg·o charakteru dyscypliny), ile o ·zacloamiu jakie ma do spełnienia. Etnografia w Polsce przyjęła perspektywę reonstrukcji i dokumentacji kultury za wiodącą. W języku etnografii operuje się często zwrotem "obro'z kultury". Określenie to wyraża, najpełniej w moim przekonaniu, przyjęty u nas sens dyscypliny. Badania et.no:grafi.czne mają ibyć dokumentalną fotografią przeszŁości �68 KA T ARZYN A KANIOWSKA. 'i ws.pólczesnośoi 'kultury; iot::>grafią, której dokładność i o'Stmść pozwala przyjrzeć się szcz-egółom i związ.k,om między nimi. Na pyt::l'l1ie UJ, czym jest kultura, etnografia odpowiada, jeśli można dal·ej trzymać się ,powyższej metafory - a_bumem fotografii. Taka wizja dyscypliny tłumaczy za,pewne w etnogr,afii p::::lsk-~·ej pewne koncepcje, jak n,J. fU:1kcj'J.nalizm czy .strukturalizm, choć pOl9iadają swois,ty "lokalny koloryt", przyjęto wiele chęt,niej .niż -ewolucjonizm, :S:ZJczególnie z,aś nowy ewolucjo:nti:zm22. U źródleł ewolucj'olUizmu leży bJwiem c:ałkawicie()dmienne pojmJwanie nauki o()'kulturze. Wizja dyscyphny wiąże się w nim bardzo ściśle z wizją kultury. Wspókz·esny ewo,Uocj<miZlmjeSlt r·efj'eksją o kulturz.e ludzkiej, opozycj<i ,czlJwieka wobec kultury, o zależności'ach kultury od &'Wi,ataprzYtfody. Prz,ede wszystkim jedna·k, to 00 najist.otni'ejsze - ewolucj,onizm jest spojrzeniem na kulturę pop'rzez Jej procesy anie rzeczy, jej elem>€iI1tyskładowe. Wa:rto t:akże z'aJzn.aezyć,ż,e dzisiejszy ewolucj-onizm -odszedł już dość d-aleko od iP'ootulatu badań faz r'Jzwoj<Jwych, ;postulatu, który jak się o tym pr,z,21lmnalam,naj-czę5ciej .kJjarwny jest w pa_skiej etnogr:ahi z :iJnter'e:sują.cąmnie tutaj k<mcepcją kultmy. Jeśli wyczempywała by się 'o:n'a główn:i,e właśnie w dyrektywioe śledz€'11iakolejnych focrm I'O'zwoj-owych, nie byłaby niewątpliwie odrzuoona iPfZ2Z polskich et.rngrafów, bowiem mieś:ciłaby :się ZlIl.'Cllk:mlioie w przyjQtej ;perspektywie r'ekolD<s'trukcjii dlQlkumell'tta'cj.i kultury. Trzeba z resztą wQP,omnieć, iż w szeregu por,actaki sposób badań uwzględniono zarówno w molD.agrafia,chja,ki badarrriCiJch innegio typu, n(l. ,atlasJwych. Zdać S:Jbie należy jednak sprawę z faktu, iż klasyczny i wspólczesny ewolucjomizm tJ ni,emal dwa różne ikieru:nlki, wywodząc'e się ,owsz'em z jednego pnia, :zywać,iż fakt badanb rozwojuczegoko;wi-ek świadczy o eWJlucjonia~e reptI"ezentują-e.eilnną refleksję o kulturze. Błędem bylJby zatem wskastycznej orientacji badacza. Biorą1c pod uwagę Ip'Jwyższe stwierdzenia, zilllstr'O'wanie różni'c, jakie za'chodzą między przyjętym modelem etnografii polski'ej a e1:n'oloogią ewolucj-onistycz:ną, 'pn.edstawić można zwięźle wyliczając cechy obu perspektyw wi-dzenia ku:tury. Oczywiście, zabieg tak i -kryje w S'obie prżewrotność, z której zdaję sobię całkowicie sprawę; .przewrotność polegającą nl prz·e'Ciwstawieniu ew::>~ucj::m'zmu"reszcie teoretyczD!J-metxlo.J.Jgiczn-e,?o św;iata emJl'ogii",al€ ukazuje zapewne d<Jbi'tn~ejróżnioeowych wizji dyscyplimy: ° ° 22 Mów:ąc o lokalnym kolorysie .mam tu na myśli te różnice, jakie wyrazme zaznacza5ą s.ię w anGlizach klasyków - s'trukturaliSJt6w f.r.ancus:kich czy tartuskich i pracach naszych etnografów deklarujących tę orientację metodologiczną. �Tradycja metodologiczna kultury poprzez rzeczy synchwniczne ujęcie kultury skala mi/kro sp<JłecznGśćlookalna, etniczna, naif{)dowa cechy kultury powojennej etnografii polskiej 69 kultura poprzez p~ocesy diachfiOnlCZneujęcie kultury skala makro kultura ludzk,a ptr'awa kultury Zakres wymienionych kolejno cech a:nalizy, j'akiecharakt,eryzują każde z 'Podejść badawczych, częściowo IIlI8 :siebie zachodzą, .rup.dwie iPi€['wsze cechy w każdej z kolwmn nie są r,o:Złączne(badanie !kultury poprzez re:eczy i obraz 'kultury oraz badanie kultury :poprzez procesy i ,diachroniczne ujęcie). Chodzi mi jednak o wsk8JZanie chaTia'kteru zaintetresowani'a kulturą w obu przypadkach, ·azatem ,o wykaz,a!nie, :iż w każdym z tych dwu sposobów wp.rawiania nawki o kulturze inny wybiera się 'Przedmiot zainteresowań ,i inną interprebację, powstając przecież w tych samy'ch gralnicach, w granicach refleksji ,o kulturze. Odmi'en.no:ść tej refleksji w ewolucj'auiźmie współczesnym stanowi, w moJej O!pini:i, dodatkowy i szczególny argument, by dokonać .głębszej anahzy d~~S'iejszych wersji ewolucjonistycznej te,orii kultury. Katanyna Kaniowska IVIETHODOLOGICAL TRADITiON OF THE POST-WAR AND EVOLUTIONISM POLISH ETHNOGRAPHY (Summary) The article is a paT·t of a more comprehensive'1ext on evolutionisti(; aOld so(;iobiological concepts of (;u!tu ~'e. Both trends are sit'uatcd within a different {)oncepton' ni culture then tho.,e common for Polish ethnography. Anglo-Saxon ethnolDgy. e'pe(;ially .!\nwriC<lI! anthropology, places interpretations of culture also within the ;;('rspecli \'c uf the achievemenls of natural s(;ienC'es. Such references have not bee:1 macie ill PoJi,h elhno,(raphy so far, but altho';ligh the lack of interests in ;-;0ciobiology i:i uilderstand,lble, cvolutionism has not been known and commented upon since the turn of the 19th (;entury, for it has not found favourable conditions in Polic;h eth:lO~raphy. There are various reasons for this phenomenon, mainly poliUc.al (;onditions of the dev(;lopment of social s(;ionccs i·n the posit-war Poland i.ud certain traditions of Polish ethnology which resulted in the lack of interest in evolutionism. The article attempt., at pre,enting (;onditioll.s which caused the above-mentioned Ijck of i:1tcrest in evolutionnistic cthnology within the domain of Palish ethnography. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6af1ed1a50406a394cbdfc023cc02565.pdf 0d2d26277ad67c4ef2dd3d53b895372d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:800 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:735 Title A name given to the resource Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.41-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I I , z. 2 RYSZARD TOMICKI T R A D Y C J A I JEJ Z N A C Z E N I E W K U L T U R Z E C H Ł O P S K I E J W polskiej literaturze etnograficznej p o j ę c i e tradycja i pochodne od n i e ­ go p r z y m i o t n i k i u ż y w a n e s ą bardzo często, n a w e t p r z y d e f i n i o w a n i u i n ­ n y c h p o j ę ć (na p r z y k ł a d — k u l t u r a ludowa). W y n i k a to z r o l i , j a k ą o d ­ g r y w a ono w badaniach k u l t u r y bez w z g l ę d u na jej czasoprzestrzenne usytuowanie. Bardzo rzadko j e d n a k spotyka się w y r a ź n e o k r e ś l e n i e zna­ czenia, w j a k i m p o j ę c i e to jest stosowane, co powoduje, że nie posiada ono, ani definicje konstruowane p r z y jego pomocy, zbyt w i e l k i e j mocy wyjaśniającej. 1 Jak dotychczas j e d y n i e Jerzy S z a c k i d o k o n a ł p r z e g l ą d u bogatej p r o ­ b l e m a t y k i t r a d y c j i , ale praca jego — ś l e d z ą c a losy pojęcia z a r ó w n o w m y ­ śli naukowej, j a k i s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e j — z z a ł o ż e n i a nie pretenduje do zaproponowania d e f i n i c j i , a t y m bardziej do s f o r m u ł o w a n i a t e o r i i t r a d y c j i . B r a k takiej t e o r i i u t r u d n i a badanie nie t y l k o p r o b l e m ó w z w i ą ­ zanych z d a w n ą k u l t u r ą c h ł o p s k ą , lecz t a k ż e ś l e d z e n i e zmian z a c h o d z ą ­ cych w n i e j w X I X i X X wieku. Racje te z a d e c y d o w a ł y o poruszeniu p r o b l e m u t r a d y c j i , c h o c i a ż b y w bardzo w ą s k i m zakresie. A r t y k u ł niniejszy jest j e d y n i e p r ó b ą ustale­ nia pewnego sposobu rozumienia p o j ę c i a t r a d y c j a i scharakteryzowania znaczenia zjawisk n i m o k r e ś l a n y c h w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j . P r z y p o m n i j ­ my, że b y ł a t o k u l t u r a społeczności, k t ó r e jeszcze w p o c z ą t k a c h X X w i e ­ k u c e c h o w a ł znaczny s t o p i e ń analfabetyzmu, co p o w o d o w a ł o nie t y l k o b r a k w ł a s n e j l i t e r a t u r y pisanej, ale r ó w n i e ż n i e m o ż n o ś ć b e z p o ś r e d n i e g o do niej d o s t ę p u . I n n y m i cechami w a ż n y m i z p u n k t u widzenia problema­ t y k i t r a d y c j i s ą : stosunkowo m a ł a r u c h l i w o ś ć pionowa oraz istnienie ś c i s ­ ł y c h w i ę z ó w s p o ł e c z n y c h w o b r ę b i e g r u p y lokalnej. W etnografii polskiej j e d y n i e Kazimierz D o b r o w o l s k i p o ś w i ę c i ł w i ę ­ cej miejsca t r a d y c j i jako osobnemu zagadnieniu. Jego prace z a w i e r a j ą t a k ż e wiele t r a f n y c h s p o s t r z e ż e ń , nie zawsze b e z p o ś r e d n i o w i ą z a n y c h przez autora z p r o b l e m a t y k ą t r a d y c j i , ale n i e w ą t p l i w i e w z w i ą z k u z n i ą 1 J. S z a c k i , Tradycja. Przegląd problematyki, Warszawa 1971. �42 RYSZARD TOMICKI p o z o s t a j ą c y c h . Dlatego t e ż w i e l o k r o t n i e wspominane t u b ę d z i e nazwisko tego uczonego. O d jego definicji, j a k o j e d y n e j explicite sformułowanej w e w s p ó ł c z e s n e j e t n o g r a f i i polskiej, p r a g n i e m y r o z p o c z ą ć nasze r o z w a ­ żania. K . D o b r o w o l s k i o k r e ś l a t r a d y c j ę w s p o s ó b bardzo szeroki. Pisze m i a ­ n o w i c i e : „ P r z e z t r a d y c j ę r o z u m i e m y w zasadzie w s z e l k ą s p u ś c i z n ę , k t ó r ą u s t ę p u j ą c e generacje p r z e k a z u j ą pokoleniom w c h o d z ą c y m w ż y c i e " . Przekaz o d b y w a się b e z p o ś r e d n i o , c z y l i poprzez t r a n s m i s j ę u s t n ą i po­ kaz, co powoduje — w e d ł u g cytowanego autora — ograniczenie m o ż l i ­ w o ś c i przenoszenia k u l t u r y w czasie, a t a k ż e t r w a ł o ś c i i d o k ł a d n o ś c i prze­ kazu. O c z y w i s t y m w a r u n k i e m uznania t r e ś c i k u l t u r o w y c h za dziedzictwo jest i c h o b i e k t y w i z a c j a . 2 3 O k r e ś l a j ą c t r a d y c j ę j a k o całe dziedzictwo s p o ł e c z n e , stwarza się w r a ­ ż e n i e , j a k o b y całość ta przekazywana b y ł a i p r z y j m o w a n a przez c z ł o n k ó w s p o ł e c z n o ś c i w j e d n a k o w y s p o s ó b . W y d a j e się, że definicja t a k a uprasz­ cza nieco obraz r z e c z y w i s t o ś c i i powoduje m a ł ą o p e r a t y w n o ś ć p o j ę c i a t r a d y c j a j a k o n a r z ę d z i a badawczego. Definicja K . Dobrowolskiego, oparta o t e o r i ę p o d ł o ż a historycznego, n i e zdaje r ó w n i e ż s p r a w y z r ó ż n i c y istnie­ j ą c e j m i ę d z y t r e ś c i a m i k u l t u r o w y m i p r z e k a z y w a n y m i m n i e j l u b bardziej ś w i a d o m i e a t r e ś c i a m i t r w a j ą c y m i bez w o l i c z ł o n k ó w społeczności, j a k t o m a miejsce w p r z y p a d k u w i e l u e l e m e n t ó w t a k zwanego p o d ł o ż a histo­ rycznego. R o z r ó ż n i e n i e t o p r z y j m u j e m y za p u n k t w y j ś c i a dla dalszych rozważań. PRZEKAZ Dziedzictwo s p o ł e c z n e przekazywane jest z pokolenia na pokolenie w t r o j a k i s p o s ó b . Po pierwsze — przez wpojenie w procesie w y c h o w a ­ nia (socjalizacji) j ę z y k a i o k r e ś l o n y c h dyspozycji psychicznych w ł a ś c i ­ w y c h dla danej g r u p y s p o ł e c z n e j , w a r u n k u j ą c y c h s t r u k t u r ę u m y s ł o w ą 4 5 2 K . D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura tradycyjna. (Próba zarysu na pod­ stawie materiałów źródłowych XIX i XX w. z południowej Małopolski), [w:] t e n ż e, Studia nad życiem społecznym i kulturą. Wrocław-Warszawa-Kraków 1966, s. 35. D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura..., s. 81-82. Por. z cytowanym przez J . Szackiego podziałem dziedzictwa społecznego we­ dług J . Goody'ego i I . Watta, którzy wyróżniają: 1 — wyposażenie materialne i zasoby naturalne, 2 — standaryzowane sposoby działania przekazywane tylko częściowo słownie, 3 — światopogląd (Weltanschauung) przekazywany całkowicie ustnie; S z a c k i , op. cit., s. 105, przypis 23. Por. stanowisko Ossowskiego, który uważał kulturę za zespół „dyspozycji psy­ chicznych przekazywanych w łonie danej zbiorowości przez kontakt społeczny i uza­ leżniony od całego systemu stosunków międzyludzkich"; S. O s s o w s k i , Z zaa 4 5 �TRADYCJA I J E J ZNACZENIE 43 j e d n o s t k i oraz podstawowych w z o r ó w z a c h o w a ń p r z e j a w i a j ą c y c h s i ę na­ s t ę p n i e jako n a w y k i nie p o t r z e b u j ą c e uzasadnienia. Po drugie — przez przekazanie ś w i a d o m i e i celowo d r o g ą t r a n s m i s j i ustnej i pokazu ca­ ł e g o z e s p o ł u t r e ś c i k u l t u r o w y c h , t a k i c h j a k n o r m y i w z o r y d z i a ł a ń , spo­ soby gospodarowania, podania, m i t y , wierzenia i o b r z ę d y i t d . Po trzecie — n a s t ę p u j ą c e pokolenie przejmuje c a ł y b a g a ż m a t e r i a l n y w postaci n a r z ę ­ dzi, z a b u d o w a ń , p r z e d m i o t ó w u ż y t k u codziennego i t d . I n t e r e s o w a ć nas b ę d ą przede w s z y s t k i m d w a pierwsze sposoby prze­ k a z y w a n i a dziedzictwa, g d y ż w y p o s a ż e n i e materialne przejmowane b y w a zazwyczaj bez u d z i a ł u w o l i c z ł o n k ó w pokolenia w c h o d z ą c e g o w ż y c i e (często po prostu t r w a ) . Pierwszy i d r u g i s p o s ó b przekazu s ą w r z e c z y w i s t o ś c i nierozdzielne l u b t r u d n o rozdzielne, z t y m że w p o c z ą t k o w e j fazie ż y c i a j e d n o s t k i do­ m i n u j e przekaz t y p u pierwszego. Przekaz ten m a charakter p o z a ś w i a d o m y i w z w i ą z k u z t y m t r e ś c i b ę d ą c e jego przedmiotem n i e s ą dostrze­ gane przez c z ł o n k ó w s p o ł e c z n o ś c i jako dziedzictwo. A b s t r a h u j e m y w t y m miejscu od r o l i ciągłości p e w n y c h e l e m e n t ó w neurofizjologicznych w m e ­ chanizmie dziedziczenia k u l t u r y ze w z g l ę d u na b r a k k o m p e t e n c j i w tej dziedzinie, c h o c i a ż n i e w ą t p l i w i e c z y n n i k i te p o s i a d a j ą d u ż e znaczenie w i n t e r e s u j ą c y m nas zagadnieniu i w y m a g a j ą u w z g l ę d n i e n i a w znacz­ nie w i ę k s z y m stopniu. 1 Określona struktura umysłowa uwarunkowana społecznie i k u l t u ­ r o w o determinuje w j a k i m ś stopniu ś w i a d o m o ś ć j e d n o s t k i i j e j osobo­ w o ś ć . N a bazie tej s t r u k t u r y przejmowane s ą t r e ś c i przekazywane d r o g ą t r a n s m i s j i ustnej, komplementarne w z g l ę d e m niej i s t a n o w i ą c e j e d n o ­ c z e ś n i e j e j t r e ś ć . Modelowanie ś w i a d o m o ś c i poprzez przejmowanie dys­ pozycji psychicznych i systemu j ę z y k o w e g o d o k o n y w a ł o się w d a w n y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h w k r ę g u r o d z i n y i g r u p y lokalnej. Powodowa­ ł o to m i ę d z y i n n y m i powstawanie e f e k t ó w takich, j a k i e z a u w a ż y ł K a z i ­ m i e r z M o s z y ń s k i w trakcie b a d a ń nad d e m o n o l o g i ą l u d o w ą . P i s a ł o n : 6 Schemat, przeżywany odtwórczo, nieskończenie przeważa nad nowymi wątkami. Jest on zresztą zwykle tak przemożny, że przeżycia jednostek spośród ludu w ro- gadnień psychologii społecznej, [w:] Dzieła, t. I I I , Warszawa 1967, s. 163. Definicję t ę u w a ż a m y za zbyt psychologizującą. Por. rozważania Anisimowa na temat procesu kształtowania się umysłowości; A. F . A n i s i m o w , Istoriczeskije osobiennosti pierwobytnogo myszlenija, Lenin­ grad 1971, s. 131. Uczeni radzieccy stoją na stanowisku rozróżnienia dwóch pod­ stawowych struktur: struktury myślenia iluzorycznego i struktury myślenia racjo­ nalnego. Podział ten ma na celu oddzielenie racjonalnego stosunku do rzeczywi­ stości (postrzeganie rzeczywistych faktów i relacji) od nieracjonalnego będącego funkcją religii. Wydaje się jednak, że nie można traktować tej dychotomii jako dyrektywy badawczej bez jej krytycznej analizy. 6 �44 RYSZARD TOMICKI dzaju iluzji, halucynacji itp. z miejsca wykoleja podporządkowując je sobie. Dość często możemy słyszeć po wsiach o rozlicznych indywidualnych przygodach w i e ś ­ niaków, polegających na spotkaniu się jakoby z demonem, widzeniu demona itp.; ale opowiadające nam o nich i święcie nieraz wierzące w nie jednostki, ulegając sugestii tradycji, oddają je najczęściej w formach odwiecznych, schematycznych, co najwyżej uzupełniając jakimiś nieistotnymi szczegółami" . 7 Z j a w i s k o opisane przez K . M o s z y ń s k i e g o nie jest w a r u n k o w a n e j e d y ­ nie dziedziczeniem o k r e ś l o n e j s t r u k t u r y u m y s ł o w e j , lecz t a k ż e s p e c y f i k ą przekazu t r e ś c i k u l t u r o w y c h d r o g ą t r a n s m i s j i ustnej. T a część k u l t u r y postrzegana jest przez s p o ł e c z n o ś ć j a k o dziedzictwo. Istnieje ś w i a d o m o ś ć nie t y l k o przejmowania, ale r ó w n i e ż pochodzenia t r e ś c i od poprzednich p o k o l e ń . Jak j u ż w s p o m n i e l i ś m y , dziedziczenie s t r u k t u r y u m y s ł o w e j do­ konuje się w p e w n y m okresie ż y c i a r ó w n o c z e ś n i e ze ś w i a d o m y m p r z e j ­ m o w a n i e m t r e ś c i k u l t u r o w y c h ( d r o g ą przekazu ustnego). Dokonuje się to d z i ę k i t r a n s m i s j i p o d s y s t e m ó w k u l t u r y w postaci m o d e l i m y ś l o w y c h o charakterze s y m b o l i c z n y m . O c z y w i ś c i e modele te nie s ą przekazywane j a k o o p o w i e ś c i o k u l t u r z e , lecz k s z t a ł t u j ą się w w y n i k u przyswajania przez j e d n o s t k i kolejnych, f a k t ó w k u l t u r o w y c h czy i c h mniejszych zespo­ ł ó w ( w i e r z e ń , p i e ś n i , p o d a ń ) w postaci s t r u k t u r a l n e j . U t r w a l a j ą c się na formalnej s t r u k t u r z e u m y s ł o w o ś c i , nabytej j u ż w c z e ś n i e j , k s z t a ł t u j ą osta­ tecznie ś w i a d o m o ś ć i p o w o d u j ą w p e w n y m momencie c y k l u ż y c i o w e g o z i n t e m a l i z o w a n i e zasad k u l t u r y i t y m s a m y m uczynienie z j e d n o s t k i p e ł ­ noprawnego c z ł o n k a s p o ł e c z n o ś c i i nosiciela k u l t u r y . Modele podsyste­ m ó w k u l t u r y p r z e j ę t e przez n a s t ę p u j ą c e pokolenie s ą realizowane w o k r e ­ ś l o n y c h w a r u n k a c h egzystencjalnych i j e d n o c z e ś n i e przekazywane p o k o ­ leniu n a s t ę p n e m u . T e n t r y b dziedziczenia k u l t u r y p r z e j a w i a ł się w p r a k t y c e w operowa­ n i u „ p e w n y m i schematami". Z a p r z y k ł a d m o ż n a p o d a ć b u d o w n i c t w o , formy współdziałania, rzemiosło, obrzędy i t d . K . Dobrowolski słusznie z a u w a ż y ł , w jednej ze s w y c h prac, że u t r w a l o n e schematy, k t ó r e n a z y w a r ó w n i e ż w z o r a m i , „ s t a j ą się j a k b y f u n d a m e n t a m i k u l t u r y " . T o spostrze­ ż e n i e staje się j a ś n i e j s z e w k o n t e k ś c i e o m ó w i o n y c h s p o s o b ó w dziedzicze­ n i a k u l t u r y . W y d a j e się, że f a k t ten stanowi i s t o t n ą c e c h ę k u l t u r y spo­ łeczności c h ł o p s k i c h . 8 P r z y j ę c i e proponowanego sposobu rozumienia przekazu k u l t u r y w y ­ j a ś n i a t e ż k w e s t i ę o b i e k t y w i z a c j i t r e ś c i k u l t u r o w y c h , k t ó r a u w a ż a n a jest za w a r u n e k t r a k t o w a n i a f a k t u j a k o elementu danej k u l t u r y . Polega ona (obiektywizacja) na w ł ą c z e n i u f a k t u czy z e s p o ł u f a k t ó w w system (pod7 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 1, Warszawa 1967, s. 600-601. K . D o b r o w o l s k i , Trzy studia z teorii kultury ludowej, [w:] tenże, Studia nad życiem społecznym i kulturą, s. 132. 8 �TRADYCJA I ZNACZENIE 45 system), k t ó r e g o m o d e l istnieje w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j i podlega trans­ misji międzypokoleniowej. P o w y ż s z e ustalenia p o z w a l a j ą r ó w n i e ż na postawienie w nowym ś w i e t l e szeregu i n n y c h p r o b l e m ó w , j a k na p r z y k ł a d powstawanie w a r i a n ­ t ó w t r e ś c i k u l t u r o w y c h , przenikanie obcych w p ł y w ó w i t p . W r ó c i m y do n i c h nieco p ó ź n i e j po ustaleniu p o d s t a w o w y c h cech p r z y n a l e ż n y c h des y g n a t o w i p o j ę c i a tradycja. S T O S U N E K G R U P Y SPOŁECZNEJ DO P R Z E K A Z Y W A N Y C H TREŚCI Postawy c z ł o n k ó w s p o ł e c z n o ś c i wobec t r e ś c i p r z e k a z y w a n y c h z poko­ lenia na pokolenie nie s ą u z a l e ż n i o n e j e d y n i e od ś w i a d o m e g o b ą d ź n i e ­ ś w i a d o m e g o sposobu i c h przejmowania. W grupie t r e ś c i kulturowych t r a n s m i t o w a n y c h ustnie daje się w y d z i e l i ć część, k t ó r a nie b u d z i w o d ­ biorcach i nosicielach dziedzictwa reakcji emocjonalnego p r z y w i ą z a n i a . D o t a k i c h n a l e ż ą na p r z y k ł a d b a j k i , facecje, h u m o r e s k i itp., a w i ę c znacz­ na część tak zwanej l i t e r a t u r y ludowej. D r u g ą część stanowi grupa t r e ś ­ ci, do k t ó r y c h p r z y w i ą z a n i e s p o ł e c z n o ś c i jest tak d u ż e , że K . D o b r o w o l ­ ski u p a t r y w a ł w n i m i s t o t n ą p r z y c z y n ę o p o r ó w g r u p y lokalnej przeciw­ k o i c h u s u w a n i u . P r z y w i ą z a n i e emocjonalne do p e w n y c h t r e ś c i m o t y ­ w o w a n e jest n a j c z ę ś c i e j i c h d a w n y m pochodzeniem (starością). Jest to zjawisko t y p o w e nie t y l k o dla s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i c h ; c z ę s t o w t y c h przypadkach badacze m ó w i ą o t r a k t o w a n i u t r e ś c i k u l t u r o w y c h jako sa­ crum . 9 10 Pochodzenie z przeszłości jako c z y n n i k d e c y d u j ą c y o a f i r m a c j i o k r e ś ­ lonych t r e ś c i z a s ł u g u j e na b a c z n ą u w a g ę , c h o c i a ż b y ze w z g l ę d u na to, że n i e k t ó r z y badacze u w a ż a j ą je za w y s t a r c z a j ą c e w y t ł u m a c z e n i e p r z y ­ w i ą z a n i a s p o ł e c z n o ś c i do odziedziczonych w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h . Przekonanie o s t a r o ś c i jest n i e w ą t p l i w i e w a ż n y m c z y n n i k i e m k s z t a ł ­ t o w a n i a się postawy emocjonalnej w stosunku do pewnej g r u p y w y t w o ­ r ó w , ale nie j e d y n y m i co w a ż n i e j s z e dopiero w p o w i ą z a n i u z i n n y m i c z y n n i k a m i f a k t ten uzyskuje p e ł n e znaczenie. K . D o b r o w o l s k i o m a w i a ­ j ą c p r o b l e m t r w a n i a p e w n y c h e l e m e n t ó w k u l t u r y , p i s a ł : „ U z n a n i e auto­ r y t e t u [ w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h — p r z y p . R. Т.] b y ł o uznaniem o k r e ś l o ­ nego w y t w o r u pozbawione w zasadzie k r y t y c z n e j analizy, p o ł ą c z o n e na­ tomiast z s i l n ą w i a r ą w jego w a r t o ś ć , a n i e k i e d y w p r o s t z p r z e j a w a m i 9 K. Dobrowolski, Teoria podłoża historycznego, [w:] t e n ż e , Studia Z pogranicza historii i socjologii, Wrocław-Warszawa-Kraków 1967, s. 40. Na przykład B. M a l i n o w s k i (Szkice z teorii kultury, Warszawa 1958, s. 414) pisze o uważaniu tradycji za „rzecz świętą"; por. też E . S h i l s , Tradition and Liberty: Antinomy and Interdependence, „Ethics", vol. X V I I I : 1958 nr 3, s. 155, podaję za: S z a c k i , op. cit., s. 154. 1 0 �46 RYSZARD TOMICKI u czci [...]" . N i e w d a j ą c się na razie w dyskusje nad s ł u s z n o ś c i ą s t w i e r ­ dzenia b r a k u k r y t y c z n e j analizy, z a u w a ż m y , że w g r ę w c h o d z i dodatko­ wo przekonanie o w a r t o ś c i w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h . K o l e j n y m c z y n n i k i e m , w p ł y w a j ą c y m w y r a ź n i e na istnienie przeko­ nania o t r w a ł o ś c i czy w r ę c z o d w i e c z n o ś c i t r e ś c i k u l t u r o w y c h , b y ł auto­ r y t e t l u d z i starych, „ k t ó r z y p r z e c h o w u j ą t r o s k l i w i e dziedzictwo poprzed­ n i c h p o k o l e ń " '. Na z a l e ż n o ś ć t ę z w r ó c i ł u w a g ę K . D o b r o w o l s k i p i s z ą c : „ w n a j ś c i ś l e j s z y m z w i ą z k u z a u t o r y t e t e m u r z ą d z e ń k s z t a ł t o w a ł się autorytet l u d z i " . Samo ustalenie tej z a l e ż n o ś c i nie w y j a ś n i a istoty z w i ą z k u t y c h e l e m e n t ó w . Powstaje b o w i e m pytanie, na j a k i c h p o d ­ stawach u k s z t a ł t o w a ł się a u t o r y t e t l u d z i starych. O d p o w i e d ź nasuwa się w momencie, gdy u ś w i a d o m i m y sobie, że p o s t a w ą o b o w i ą z u j ą c ą wobec przeszłości i dziedziczonych t r e ś c i b y ł a w i a r a . Przekonanie o d a w n y m pochodzeniu i p r a w d z i w o ś c i w sytuacji b r a k u pisma i n a u k i m o g ł o i s t n i e ć w y ł ą c z n i e w oparciu o w i a r ę . W t y c h w a r u n k a c h ludzie starzy p e ł ­ n i l i nie t y l k o r o l ę przekazicieli dziedzictwa, ale r ó w n i e ż — a m o ż e prze­ de w s z y s t k i m — b y l i g w a r a n t a m i a u t e n t y c z n o ś c i t r e ś c i k u l t u r o w y c h . P o d ­ s t a w ą i c h a u t o r y t e t u b y ł fakt, że t y l k o o n i b y l i ś w i a d k a m i u ż y t k o w a n i a w z o r ó w w przeszłości i i c h s k u t e c z n o ś c i . T a k i m sposobem n a s t ę p o w a ł o Avzmocnienie a u t o r y t e t u w y t w o r ó w d z i ę k i przekonaniu o i c h d a w n o ś c i . K a ż d a b o w i e m akceptacja na zasadzie w i a r y m u s i p o s i a d a ć oparcie w autorytecie, k t ó r e g o ś w i a d e c t w o nie m u s i b y ć i najczęściej nie jest w e r y f i k o w a n e . Wydaje się, że w ł a ś n i e ta funkcja s p o ł e c z n a d e c y d o w a ł a o p o w a ż a n i u , j a k i m cieszyli się w s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h ludzie starzy. Pozostaje jeszcze do o m ó w i e n i a przekonanie o w a r t o ś c i w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h . W t y m celu do z b i o r u c z y n n i k ó w d e c y d u j ą c y c h naszym zdaniem o i s t n i e n i u przekonania o n i e z m i e n n o ś c i t r e ś c i n a l e ż y d o d a ć p o d ­ niesione j u ż przez K . Dobrowolskiego, niestety marginesowo, p r z e ś w i a d ­ czenie o sankcjach „ m i s t y c z n y c h " g r o ż ą c y c h za naruszenie u ś w i ę c o n y c h w z o r ó w d z i a ł a n i a . W s p o m n i a n y autor ogranicza te sankcje do e w e n t u ­ a l n y c h i n t e r w e n c j i d u c h ó w p r z o d k ó w , podczas gdy w r z e c z y w i s t o ś c i m a j ą one znacznie szerszy zakres. Często m o t y w o w a n i e z a c h o w a ń sankcjami „ n a d p r z y r o d z o n y m i " jest przez badaczy pomijane l u b o k r e ś l a n e j a k o „ i r r a ­ cjonalne p r z y w i ą z a n i e " i t p . P r z y t o c z m y k i l k a p r z y k ł a d ó w , b y w y k a z a ć b e z z a s a d n o ś ć takiego stanowiska. O g ó l n i e wiadomo, że n a j w i ę k s z ą t r o s k ą otaczane b y ł y wierzenia i o b r z ę d y magiczno-religijne, n a j c z ę ś c i e j z w i ą z a n e 12 1 3 u 1 5 11 D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura..., s. 89. J . S. В у s t r o ń, Etnografia Polski, Warszawa 1947, s. 7. D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura..., s. 89. Por. interesujące studium К. P o m i a n a, Przeszłość jako przedmiot Historia i filozofia w myśli średniowiecza, Warszawa 1968. D o b r o w o l s k i , Trzy studia..., s. 157. 1 2 1 3 14 1 5 wiary. �47 TRADYCJA I J E J ZNACZENIE z gospodarką, życiem rodzinnym itp. Takie w y t w o r y kulturowe, j a k for­ m u ł y magiczne, p i e ś n i o b r z ę d o w e i i m podobne t e k s t y sakralne t r a n s m i ­ towane b y ł y z w y r a ź n y m przekonaniem o n i e m o ż n o ś c i i c h z m i a n y (przy czym nie chodzi nawet o i c h z a s t ą p i e n i e i n n y m i , lecz o z m i a n y w tekście), n a w e t w ó w c z a s gdy uczestnicy o b r z ę d u n i e z n a l i i c h p e ł n e g o znaczenia czy f u n k c j i . P r z y c z y n ą takiej postawy b y ł o przekonanie, że zmiana t e k s t u s p o w o d o w a ł a b y b r a k zamierzonego efektu, a n a w e t sankcje sił n a d p r z y r o ­ dzonych . Nieraz u w a ż a s i ę podobny fakt za p r z e ż y t e k m y ś l e n i a magicz­ nego. W y d a j e się jednak, iż m o ż n a w s k a z a ć r ó w n i e ż i n n y , racjonalny aspekt omawianego zagadnienia. 1 6 Za p r z y k ł a d w e ź m y jeden z e l e m e n t ó w o b r z ę d o w o ś c i wiosennej ( w i e l ­ kanocnej), a m i a n o w i c i e zwyczaj „ p i s a n i a " j a j . Jeszcze w k o ń c u X I X w i e ­ k u zanotowano w p e w n y c h okolicach P o l s k i w y r a ź n ą i s e n s o w n ą m o t y ­ w a c j ę t r w a n i a tego zwyczaju. M a l o w a n i e jej b y ł o w a r u n k i e m t r w a n i a świata T a z pozoru nic nie z n a c z ą c a w y p o w i e d ź nabiera sensu w k o n ­ t e k ś c i e s y m b o l i k i j a j a b ę d ą c e g o w wierzeniach l u d o w y c h symbolem c i ą ­ g ł e g o o d r o d z e n i a . C a ł a o b r z ę d o w o ś ć wiosenna tego okresu ma na celu odrodzenie ż y c i a na w s z y s t k i c h p ł a s z c z y z n a c h r z e c z y w i s t o ś c i , po­ c z ą w s z y od antropologicznej a s k o ń c z y w s z y na kosmicznej. Ś w i a t o p o g l ą d c h ł o p s k i p r z y p i s y w a ł c z ł o w i e k o w i w t a k i c h k r y z y s o w y c h momentach s z c z e g ó l n ą r o l ę . M i a ł on, w y k o n u j ą c szereg c z y n n o ś c i o charakterze s y m ­ bolicznym, s t a ć się t w ó r c ą nowego odcinka czasu. T a k i jest o g ó l n y sens wszelkich k o m p l e k s ó w o b r z ę d o w o ś c i p r z y p a d a j ą c y c h w p r z e ł o m o w y c h momentach c y k l u rocznego. K r e a c y j n a f u n k c j a c z ł o w i e k a p o l e g a ł a w i ę c w y ł ą c z n i e na p o w t a r z a n i u w z o r ó w d z i a ł a ń odziedziczonych po m i n i o n y c h pokoleniach. Z r o z u m i a ł a staje się troska o n i e z m i e n n o ś ć t r e ś c i k u l t u r o ­ w y c h m a j ą c y c h o l b r z y m i e znaczenie egzystencjalne. Samowola m o g ł a spo­ w o d o w a ć t y l k o n i e s z c z ę ś c i e — w p r z y p a d k u f o r m u ł i c z y n n o ś c i magicz­ n y c h na p r z y k ł a d ś m i e r ć pacjenta, w p r z y p a d k u zaniechania m a l o w a n i a jaj — koniec ś w i a t a . P r z y k ł a d y tego t y p u m o ż n a b y m n o ż y ć . W a r t o p r z y t o c z y ć jeszcze j e ­ den. Chodzi n a m o k o l ę d y gospodarcze ( w o d r ó ż n i e n i u od k o l ę d c h r z e ś c i ­ j a ń s k i c h czy p o w s t a ł y c h z inspiracji i na m o t y w a c h r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń ­ skiej), k t ó r e z a c h o w a ł y archaiczny charakter d z i ę k i temu, że p e ł n i ł y w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j funkcje t e k s t ó w sakralnych . Ś p i e w a n e w czasie 1 8 1 S Por. D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura..., s. 91-92, oraz B y s t r o ń , op. s, 72. F . K r č e k , Pisanki w Galicji. Zestawienie materiału zebranego w r. 1897 staraniem Towarz. Ludoznawczego, „Lud", t. I V : 1898, s. 219. Co ciekawe, za drugi warunek trwania świata u w a ż a n e są kolędy („koladka"), o których piszemy niżej. Por. J . W i e r u s z - K o w a l s k i , Semantyczne i pozasemantyczne funkcje jązyka sakralnego, [w:] Studia z historii semiotyki, Wrocław-Warszawa-Kraków 1971, s. 157-180. cit., 1 7 18 �48 RYSZARD TOMICKI „ Ś w i ą t G o d o w y c h " m i a ł y nie t y l k o r e p r e z e n t o w a ć pewną inną r z e c z y w i s t o ś ć , lecz t a k ż e k o n s t y t u o w a ć j ą . W p r z y p a d k u k o l ę d r z e c z y w i s t o ś c i ą t ą b y ł a m i t y c z n a k r a i n a bogactwa i szczęśliwości u s y ­ tuowana nieraz w ś r o d k u ś w i a t a . S t ą d t e ż w y s t ę p u j ą c e w n i c h m n i e j l u b bardziej w y r a ź n e opisy c e n t r u m ś w i a t a oraz u ż y w a n i e . f o r m y dokonanej i czasu t e r a ź n i e j s z e g o . O c z y w i ś c i e , podobnie j a k w p r z y p a d k u m a l o w a n i a j a j , k o l ę d y b y ł y t y l k o j e d n y m z w i e l u e l e m e n t ó w obrzędowości zimowej, będącej w ogól­ n o ś c i — j a k s i ę w y d a j e — s y m b o l i c z n ą k r e a c j ą nowego c y k l u rocznego. Przekonanie o w a r t o ś c i t r e ś c i k u l t u r o w y c h tego t y p u w y n i k a ł o w i ę c prze­ de w s z y s t k i m z a k t u a l n e j ważności społecznej funkcji przez nie p e ł n i o n y c h . W y n i k a z tego, że z m i a n y z a c h o d z ą c e w X I X w i e k u i p r o w a d z ą c e nieuchronnie do dezorganizacji k u l t u r y c h ł o p s k i e j nie s p o w o d o w a ł y jeszcze z m i a n w sferze ś w i a d o m o ś c i . D z i ę k i t e m u d a w ­ ne w a r t o ś c i b y ł y nadal cenione i p e ł n i ł y swe funkcje. 1 9 A f i r m a c j a i emocjonalne p r z y w i ą z a n i e oparte na ś w i a d o m y m prze­ konaniu o efektywności dawnych w z o r ó w o d g r y w a ł y również dużą rolę w n i e c h ę c i do z m i a n m e t o d gospodarowania, u p r a w y r o l i i t p . , co z r e s z t ą b u d z i ł o n a j w i ę k s z e zdziwienie badaczy. J. S. B y s t r o ń p i s a ł n a marginesie r o z w a ż a ń o a u t o r y t e t a c h : „[...] l u d odrzuca c z ę s t o najbardziej rozumowo uzasadnione innowacje, a u p o r c z y w i e p o d t r z y m u j e stare p r a k t y k i , po p r o ­ stu t y l k o dlatego, że s ą stare" . Postawa ta nie w y n i k a ł a j e d n a k z i r r a ­ cjonalnego stosunku do' w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h , b r a k u „ k r y t y c z n e j ana­ l i z y " czy — j a k c h c i a ł L . K r z y w i c k i — b r a k u racjonalnego uzasadnienia d z i a ł a ń . N i e m o ż n a t e ż w p e ł n i zgodzić s i ę ze stanowiskiem J. Szackiego, k t ó r y twierdzi: „ W niezróżnicowanych społecznościach przedpiśmiennych m o ż l i w a jest sytuacja, w k t ó r e j ludzie p r z e c i w s t a w i a j ą s i ę zmianie, k i e ­ r o w a n i j e d y n i e p o d ś w i a d o m y m czy p ó ł ś w i a d o m y m odczuciem, że n a r u ­ sza ona ustalony z dawna p o r z ą d e k ż y c i a " . P o w o ł y w a n i e s i ę na dawne pochodzenie w z o r ó w d z i a ł a ń zawiera b o w i e m implicite w y r a ż o n e t w i e r ­ dzenie o i c h s k u t e c z n o ś c i , gwarantowanej dodatkowo ś w i a d e c t w e m l u d z i starych . Rozumowanie takie jest, w b r e w pozorom, oparte na p r z e s ł a n ­ kach racjonalnych. 2 0 2 1 2 2 2 3 19 Por. stanowisko Blocha, który podkreślał konieczność podawania „racji trwa­ nia" tradycji, czego niestety nie czyni się zazwyczaj w przeciwieństwie do racji zmian; M. B l o c h , Pochwala historii czyli o zawodzie historyka, Warszawa 1960, s. 57. Por. także: C. L é v i - S t r a u s s , Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s. 344. B y s t r o ń , op. cit., s. 7. L . K r z y w i c k i , Studia socjologiczne, Warszawa 1951, s. 134. S z а с к i, op. cit., s. 167. Stanowisko takie jest wyrazem koncepcji wyjaśniającej trwanie pewnych treści kulturowych w kategoriach marksistowskich, będącej w jakimś stopniu alter20 21 2 2 23 �TRADYCJA I J E J ZNACZENIE 49 O m a w i a j ą c p r o b l e m negatywnego stosunku do zmian, n i e m o ż n a po­ m i n ą ć i i n n y c h c z y n n i k ó w d e c y d u j ą c y c h o n i m , j a k na p r z y k ł a d obrona przed pogarszaniem się sytuacji ż y c i o w e j w p e w n y c h okresach historycz­ n y c h na skutek r ó ż n o r o d n y c h ingerencji z e w n ę t r z n y c h . Wydaje się j e d ­ nak, że sytuacje takie n i e m i a ł y w i ę k s z e g o znaczenia w i n t e r e s u j ą c e j nas kwestii. M o ż n a w t y m miejscu, k o r z y s t a j ą c z poprzednich u s t a l e ń , d o k o n a ć p r ó b y zdefiniowania p o j ę c i a tradycja. T r a d y c j ą danej g r u p y s p o ł e c z n e j jest ta część dziedzictwa przekazywanego d r o g ą t r a n s m i s j i ustnej i po­ kazu, k t ó r e j p r z e j m o w a n i u towarzyszy ś w i a d o m o ś ć pochodzenia jej z przeszłości, k t ó r a jest przez g r u p ę a f i r m o w a n a i s t a n o w i o b i e k t emo­ cjonalnego p r z y w i ą z a n i a w y r a ż a j ą c e g o się w przekonaniu o j e j w a r t o ś c i i n i e m o ż n o ś c i zmiany bez i s t o t n y c h konsekwencji n e g a t y w n y c h dla g r u ­ p y b ą d ź jednostek. T a k rozumiana t r a d y c j a pozwala na ostrzejsze n i ż dotychczas sprecy­ zowanie p o j ę c i a k u l t u r a t r a d y c y j n a i i n n y c h u ż y w a n y c h z b y t dowolnie. N a z w ą t r a d y c y j n a k u l t u r a c h ł o p s k a o k r e ś l a ł o b y się k u l t u r ę s p o ł e c z n o ś c i chłopskich, w k t ó r y c h tradycja była czynnikiem s t e r u j ą c y m w większo­ ści dziedzin ż y c i a s p o ł e c z e ń s t w a i za t a k i b y ł a u w a ż a n a . D o k o n u j e m y o c z y w i ś c i e w t e n s p o s ó b skonstruowania pewnego modelu, ale nie jest on, naszym zdaniem, z b y t d a l e k i od r z e c z y w i s t o ś c i k u l t u r o w e j i s t n i e j ą c e j na w s i jeszcze w X I X w i e k u . U ż y w a j ą c t a k rozumianego p o j ę c i a „ t r a d y c y j ­ na k u l t u r a c h ł o p s k a " , m o ż n a w y e l i m i n o w a ć bardzo n i e p r e c y z y j n y t e r m i n „ k u l t u r a ludowa". P o w r ó ć m y jeszcze do p r o b l e m ó w z w i ą z a n y c h ze znaczeniem t r a d y c j i w s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h . Przekonanie o n i e z m i e n n o ś c i tradycji i powtarzaniu jedynie dawnych w z o r ó w i treści miało r ó w n i e ż swój sku­ t e k psychologiczny. N i e z m i e n n o ś ć r y t m u kosmicznego, niezmienność o b r z ę d ó w dorocznych, w y k o n y w a n i e w s z y s t k i c h c z y n n o ś c i w e d ł u g odzie­ dziczonych r e g u ł , p r a k t y k o w a n y c h przez wszystkie m i n i o n e pokolenia p o w o d o w a ł y odczucie c i ą g ł e g o o d t w a r z a n i a wzorów zaistniałych „ongiś". Przeszłość b y ł a — jak to określił Bronisław Malinowski — „ p s y ­ c h o l o g i c z n ą r z e c z y w i s t o ś c i ą dnia dzisiejszego" . Z j a w i s k o t o zaobserwo­ wane j u ż d a w n o w s p o ł e c z n o ś c i a c h p l e m i e n n y c h w y s t ę p u j e r ó w n i e ż w s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h . Stefan Czarnowski p i s z ą c „ o b y c z a j jest w r o z u m i e n i u c h ł o p s k i m poza czasem" d o s t r z e g ł ten specyficzny t y p 2 4 2 5 natywą wobec koncepcji neurofizjologicznych, por.: J . K m i t a , Z metodologicz­ nych problemów interpretacji humanistycznej, Warszawa 1971, s. 159. M a l i n o w s k i , op. cit., s. 146. S . C z a r n o w s k i , Podłoże ruchu chłopskiego, [w:] Dzieło, t. I I , Warszawa 1956, s. 168. 2 4 2 5 4 — Etnograťia Polska, XVII'2 �50 R Y S Z A R D TOMICKI r e a k c j i na f a k t t r w a n i a w czasie, r e a k c j i m a j ą c e j na celu d e h i s t o r y z a c j ę c z a s u . S t a n i s ł a w Ossowski u w a ż a ł , że d ą ż e n i e do „ p r z e o b r a ż e n i a czasu w w i e c z n o ś ć p o z b a w i o n ą h i s t o r i i " , p r z e j a w i a j ą c e się zazwyczaj w p r a g ­ n i e n i u j e d n o s t a j n o ś c i przemian na w z ó r c y k l u kosmicznego, jest c e c h ą n a t u r y l u d z k i e j . W w i e l u s p o ł e c z n o ś c i a c h s t a ł a s i ę ona c e c h ą k u l t u r o w ą . W k u l t u r z e c h ł o p s k i e j uwidocznia się r ó w n i e ż w p o j m o w a n i u prze­ szłości jako w i z j i s y n c h r o n i c z n e j , skonstruowanej w e d ł u g zasad n i e w i e l e m a j ą c y c h w s p ó l n e g o z r z e c z y w i s t o ś c i ą . T r u i z m e m jest t w i e r ­ dzenie, że s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i e d o s t r z e g a ł y t r w a n i e w czasie. Poszcze­ g ó l n e pokolenia r e j e s t r o w a ł y przebieg w y d a r z e ń w czasie historycz­ n y m — l i n e a r n y m . J e d n a k ż e chronologia z a c i e r a ł a się w ś w i a d o m o ś c i dość s z y b k o , u s t ę p u j ą c miejsca zobiektywizowanej, a w i ę c dziedziczo­ nej s p o ł e c z n i e w i z j i nie o k r e ś l o n e g o bliżej „ d a w n i e j " , gdzie m i e s z a ł y s i ę w y p a d k i rzeczywiste i urojone. J. S. B y s t r o ń , o k r e ś l a j ą c podania j a k o „ w e r s j e d o t y c z ą c e o k r e ś l o n y c h miejsc czy t e ż l u d z i " , p i s a ł dalej: „ W y ­ p a d k i te p o m y ś l a n e s ą jako faktycznie dokonane w przeszłości. Jest t o w i ę c j a k g d y b y wiedza historyczna l u d u " . W istocie, podania s ą zare­ j e s t r o w a n ą i z o b i e k t y w i z o w a n ą h i s t o r i ą społeczności, h i s t o r i ą l o k a l n ą i najczęściej ściśle o k r e ś l o n ą topograficznie. Jest t o historia zawarta w przestrzeni. Topografia sprzyja u t r z y m y w a n i u p a m i ę c i przez j e j o g n i ­ skowanie i u z m y s ł a w i a n i e w y d a r z e ń , b ę d ą c j e d n o c z e ś n i e dowodem zaistnienia p o d a n i o w y c h f a k t ó w . Wiedza historyczna przekazywana b y ­ ł a z pokolenia na pokolenie jako c z ę ś ć t r a d y c j i (z w y r a ź n y m p o d k r e ś l e ­ n i e m p r a w d z i w o ś c i o p i s y w a n y c h w y p a d k ó w ) . T a k w i ę c n i c z y m nie jest uzasadnione twierdzenie o b r a k u zainteresowania p r z e s z ł o ś c i ą w s p o ł e c z ­ n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h , j a k t o — m i m o przytoczonych w c z e ś n i e j spostrze­ ż e ń — p i s a ł B y s t r o ń . W i e l u badaczy m ó w i ą c y c h o ahistoryzmie l u d ­ n o ś c i c h ł o p s k i e j w y p r o w a d z i ł a „ w pole" o w a specyficzna reakcja na t r w a n i e w czasie, j a k r ó w n i e ż swoisty s p o s ó b rejestracji w y d a r z e ń m i ­ n i o n y c h nie m a j ą c y nic w s p ó l n e g o z w s p ó ł c z e s n y m dziejopisarstwem, ale w p e ł n i z r o z u m i a ł y w sytuacji b r a k u l i t e r a t u r y pisanej. Czas l i n e a r ­ n y — chronologiczny bieg w y p a d k ó w — nie b y ł dla społeczności c h ł o p ­ skich n a j w a ż n i e j s z y . P r z e s z ł o ś ć pojmowana jako m i t y c z n y n i e m a l s t a n 2e 2 7 28 2 9 3 0 3 1 2 0 Por.: C. L é v i - S t r a u s s , Myśl nieoswojona, Warszawa 1969, s. 352. - O s s o w s k i , op. cit., s. 65. Por.: S. F 1 i z a k, Materiały etnograficzne z okolic Mszany Dolnej, Prace i Materiały Etnograficzne, t. V I I , 1948/11949, s. 387. B y s t r o ń , op. cit., s. 93-94. O roli d o w o d ó w w społeczeństwach nie posiadających pisma patrz: L é v i - S t r a u s s , Myśl nieoswojona, Warszawa 1969, oraz M. E l i a de, Traktat o hi­ storii religii, Warszawa 1966, s. 423-424. B y s t r o ń , op. cit., s. 93. 7 2 8 2 9 130 31 �TRADYCJA I J E J ZNACZENIE 51 p o p r z e d n i , o w o „ d a w n i e j " , b y ł a stanem w z o r c o w y m . W ż y c i u spo­ ł e c z n y m i gospodarczym o b o w i ą z y w a ł a koncepcja czasu cyklicznego ( c y k l roczny) skorelowanego z r y t m e m k o s m i c z n y m u j a w n i a n y m przez c y k l k s i ę ż y c o w y . K a ż d y c y k l czasu (rok) b y ł w zasadzie o d t w o r z e n i e m c y k l u w z o r c o w e g o z a i s t n i a ł e g o w z a m i e r z c h ł e j przeszłości. Ś c i ­ słe t r z y m a n i e się w z o r c o w y c h d z i a ł a ń g w a r a n t o w a ł o n a s t ą p i e n i e nowego c y k l u , a t y m s a m y m t r w a n i e ś w i a t a i czasu. Tak w i ę c zespół t r e ś c i k u l t u r o w y c h o k r e ś l o n y przez nas j a k o t r a d y ­ cja b y ł s y m b o l i c z n y m zapisem w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j w i e l o w i e k o w e ­ go d o ś w i a d c z e n i a s p o ł e c z n e g o . Stosunek s p o ł e c z e ń s t w a do t r a d y c j i u j a w n i a n a m j e d n o c z e ś n i e istotne cechy k u l t u r y c h ł o p s k i e j s t a n o w i ą c e integralne elementy systemu k u l t u r o w e g o i p o z o s t a j ą c e w w i d o c z n y c h z w i ą z k a c h z t a k i m i z j a w i s k a m i k u l t u r o w y m i , j a k koncepcja czasu i sto­ sunek do t r w a n i a w czasie. P o w y ż s z e r o z w a ż a n i a p o ś w i ę c o n e b y ł y przede w s z y s t k i m odczuciom t o w a r z y s z ą c y m t r a d y c j i w s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h . Przekonanie o n i e ­ z m i e n n o ś c i t r a d y c j i nie znaczy, że b y ł a ona r z e c z y w i ś c i e niezmienna. 3 2 STABILNOŚĆ I Z M I A N A S. Czarnowski p i s a ł swego czasu o tradycjonalizmie c h ł o p s k i m : ,,[...] nie na t y m o n polega, b y wszystko, co jest w k u l t u r z e ludowej, odzie­ dziczone z o s t a ł o od p r a w i e k ó w , ale na t y m , że wszystkie elementy tej k u l t u r y [...] p r e z e n t u j ą się w jednej p ł a s z c z y ź n i e jako to, co » z a w s z e b y ło«, jako to, »co s i ę zawsze r o b i ł o « , j a k o dobro przekazane, rzekomo o d ­ wieczne" . 3 3 R o z r ó ż n i e n i e m i ę d z y przekonaniem nosicieli k u l t u r y o jej n i e z m i e n ­ n o ś c i a r z e c z y w i s t y m stopniem t r w a ł o ś c i ( b r a k u zmian) jest w a ż n y m p r o b l e m e m metodologicznym. J a k k o l w i e k oba te zjawiska p o w i n n y s t a ć się p r z e d m i o t e m b a d a ń , t o jednak uznanie stanowiska reprezentowanego przez S. Czarnowskiego często w y d a j e się z w a l n i a ć badaczy od zajmowa­ n i a się p r o b l e m e m rzeczywistej t r w a ł o ś c i p o d s y s t e m ó w k u l t u r y . B y ć m o ­ że z a w a ż y ł a na t y m reakcja na rozpowszechnione, z w ł a s z c z a w p o c z ą t k o ­ w e j fazie istnienia etnografii, przekonanie o „ p o g a ń s k o ś c i " kultury c h ł o p s k i e j . Reakcja ta u w i d o c z n i ł a się w b y s t r o n i o w s k i m m o d e l u k u l - ,32 Warto w tym miejscu przypomnieć s ł o w a Lenina, który pisał: „[...] praktyka ludzka, dzięki miliardom powtórzeń, utrwala się w świadomości ludzkiej w postaci figur logicznych. Figury owe mają trwałość przesądów, charakter aksjomatyczny w ł a ś n i e (i tylko) z racji tych miliardów powtórzeń", W. I. L e n i n, Zeszyty filo­ zoficzne, Warszawa 1956, s. 189. Por.: K m i t a , op. cit., s. 159. C z a r n o w s k i , op. cit., s. 168. a ! �52 RYSZARD TOMICKI t u r y ludowej, u k t ó r e g o podstaw l e ż y teza o c i ą g ł e j z m i e n n o ś c i elemen­ t ó w u k ł a d u . K ł a d z e n i e silnego nacisku na p r o b l e m a t y k ę zmian w y n i k a t e ż , j a k się wydaje, z arbitralnego stosowania w y j a ś n i e ń t y p u genetyczno-przyczynowego, o czym z a d e c y d o w a ł y w d u ż y m stopniu tradycje n a u ­ k o w e (ewolucjonizm i s z k o ł a k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n a ) oraz w u l g a r n e p o j ­ m o w a n i e metodologii marksistowskiej. W p r z y p a d k u e t n o g r a f i i j a k o n a u ­ k i o k u l t u r z e takie stawianie s p r a w y ogranicza niezmiernie zakres b a d a ń i p r o w a d z i do opacznego t r a k t o w a n i a etnografii jako n a u k i historycznej. Co w i ę c e j , nie odpowiada to r z e c z y w i s t y m tendencjom p a n u j ą c y m w tej nauce. M ó w i ą c b o w i e m o h i s t o r i i ( w k o n t e k ś c i e etnografii) n a l e ż y pa­ m i ę t a ć o r o z r ó ż n i e n i u h i s t o r i i — biegu w y p a d k ó w w czasie, oraz h i ­ storii — n a u k i o przeszłości. Etnografia, z a j m u j ą c się m i ę d z y i n n y m i k u l t u r a m i s p o ł e c z e ń s t w j u ż dziś nie i s t n i e j ą c y c h b ą d ź k u l t u r a m i o d u ­ ż y m stopniu s t a b i l n o ś c i , d ą ż y przede w s z y s t k i m do w y j a ś n i a n i a s t r u k t u ­ r y u k ł a d u k u l t u r o w e g o i jego funkcjonowania. N i e oznacza t o b y n a j ­ m n i e j rezygnacji z historycznego u j m o w a n i a zjawisk k u l t u r o w y c h . N a ­ l e ż y jednak p a m i ę t a ć , że n a u k a ta nie jest r ó w n o c z e ś n i e h i s t o r i ą k u l t u r y . T r w a n i e k u l t u r y w czasie nie zawsze p r o w a d z i do z m i a n systemu. B a ­ danie s t a b i l n o ś c i jest nie m n i e j i n t e r e s u j ą c e i konieczne n i ż zajmowanie się procesami przemian, lecz aby j ą w y j a ś n i ć n a l e ż y b a d a ć przede w s z y ­ s t k i m cechy s t r u k t u r a l n e u k ł a d u , a nie o d w o ł y w a ć się do c z y n n i k ó w ze­ w n ę t r z n y c h . F a k t istnienia tak z w a n y c h s t r u k t u r o d ł u g i m t r w a n i u , p o d ­ noszony w i e l o k r o t n i e przez h i s t o r y k ó w , nie zawsze b r a n y jest pod u w a ­ g ę przez samych e t n o g r a f ó w . U w a g i nasze nie z m i e r z a j ą do stwierdzenia, że k u l t u r a c h ł o p s k a b y ł a na przestrzeni w i e k ó w u k ł a d e m n i e z m i e n n y m . Nie ulega j e d n a k w ą t p l i ­ w o ś c i , że nie wszystkie podsystemy k u l t u r y w j e d n a k o w y m s t o p n i u p o d ­ l e g a ł y zmianom. Niestety, obecny stan b a d a ń nie pozwala na d o k ł a d n i e j ­ sze ustalenie zakresu i s t o t n y c h zmian, jakie n a s t ę p o w a ł y od k o ń c a ś r e d ­ niowiecza (chodzi o c z y w i ś c i e o z m i a n y systemu k u l t u r o w e g o a nie t y l k o zmiany u k ł a d ó w rolnych, t y p ó w w s i i t p . b ę d ą c y c h d o m e n ą h i s t o r i i go­ spodarczej). C z ę s t o w r ó ż n y c h publikacjach etnograficznych s p o t k a ć m o ż ­ na sugestie, że pewne elementy czy dziedziny k u l t u r y w y k a z u j ą d u ż ą z a c h o w a w c z o ś ć . Odnosi się to zazwyczaj do systemu religijno-magicznego i ś w i a t o p o g l ą d o w e g o , k t ó r e — nawiasem m ó w i ą c — nie z o s t a ł y jeszcze dostatecznie nawet zbadane. Przedstawione w c z e ś n i e j p r z y k ł a d y , j a k i analiza w i e r z e ń i o b r z ę d ó w z w i ą z a n y c h ze ś m i e r c i ą dokonana przez a u t o r a w y d a j ą się p o t w i e r d z a ć te przypuszczenia. T r w a ł o ś ć w y m i e n i o ­ nych p o d s y s t e m ó w k u l t u r y znajdowałaby w y t ł u m a c z e n i e w ich olbrzy3 4 3 i ności R. T o m i с к i, Wierzenia i obrzędy związane ze śmiercią w tradycji społecz­ wiejskich, praca magisterska napisana w 1972 r. w Katedrze Etnografii UW. �53 TRADYCJA I J E J ZNACZENIE m i m znaczeniu egzystencjalnym. W i a d o m o r ó w n i e ż , iż sfera ś w i a d o m o ­ ś c i o w a ulega znacznie w o l n i e j s z y m z m i a n o m n i ż sfera s p o ł e c z n o - g o s p o darcza. W s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h w X I X w i e k u i s t n i a ł system r e l i g i j n y p o w s t a ł y w w y n i k u procesu s y n k r e t y z a c j i r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń s k i e j . N a ­ s t ą p i ł a ona z a r ó w n o na skutek p r o c e s ó w o b i e k t y w n y c h , j a k r ó w n i e ż w znacznym s t o p n i u w w y n i k u ś w i a d o m y c h i n i e ś w i a d o m y c h d z i a ł a ń adaptacyjnych ze strony k l e r u oraz pewnej o d p o w i e d n i o ś c i systemu c h r z e ś c i j a ń s k i e g o i „ p o g a ń s k i e g o " . Synkretyzacja s p r z y j a ł a p r z e t r w a n i u do w i e k u co n a j m n i e j X I X w i e l u archaicznych t r e ś c i k u l t u r o w y c h . M a ­ m y tego p r z y k ł a d y p o ś w i a d c z o n e ź r ó d ł a m i h i s t o r y c z n y m i , j a k n p . bez­ skutecznie w y k o r z e n i a n y o b r z ę d topienia M a r z a n n y . T r w a n i u archaicz­ n y c h t r e ś c i s p r z y j a ł o r ó w n i e ż istnienie i c h w stanie „ u t a j o n y m " d z i ę k i p r z e j ę c i u pewnego z e s p o ł u cech c h r z e ś c i j a ń s k i c h p o s i a d a j ą c y c h drugo­ r z ę d n e znaczenie dla s t r u k t u r y elementu k u l t u r o w e g o . C z ę s t o spotykane w czasie b a d a ń n a ł o ż e n i e s i ę na dany f a k t obcej jego istocie i n t e r p r e t a c j i jest t a k ż e c z y n n i k i e m u m o ż l i w i a j ą c y m m u t r w a n i e i n i e p o w o d u j ą c y m zmiany s t r u k t u r y a n i autentycznego sensu w y t w o r u . D o s k o n a ł y m p r z y ­ k ł a d e m tego t y p u s y n k r e t y z a c j i jest zanotowana w X I X w i e k u i n t e r p r e ­ tacja zwyczaju m a l o w a n i a j a j . W e d ł u g ó w c z e s n e g o i n f o r m a t o r a m a l o w a ­ nie jaj o d b y w a ł o s i ę na t ę p a m i ą t k ę , że Chrystus z m a r t w y c h w s t a ł t a k j a k k u r c z ę z j a j a . M a m y w t y m p r z y p a d k u do czynienia z n a ł o ż e n i e m się na siebie d w ó c h f a k t ó w o t y m s a m y m znaczeniu, p o n i e w a ż z a r ó w n o jajo, j a k i Chrystus s ą s y m b o l a m i wiecznego odrodzenia. 3 5 3 6 C h r z e ś c i j a ń s t w o p o s i a d a ł o jeszcze inne cechy u ł a t w i a j ą c e przetrwanie archaicznych s ł o w i a ń s k i c h t r e ś c i k u l t u r o w y c h . B y ł a t o r e l i g i a u n i w e r s a listyczna, a w i ę c pozbawiona e l e m e n t ó w m o g ą c y c h z a s t ą p i ć dawne w i e ­ rzenia i o b r z ę d y z w i ą z a n e z g o s p o d a r k ą czy ż y c i e m s p o ł e c z n y m . D o ­ p r o w a d z i ł o t o m i ę d z y i n n y m i do r o z w o j u k u l t u ś w i ę t y c h , ale j e d n o c z e ś ­ nie s p r z y j a ł o t r w a n i u d a w n y c h t r e ś c i . K a m u f l a ż c h r z e ś c i j a ń s k i w i d o c z n y jest w y r a ź n i e w m i t a c h kosmogonicznyeh i k o s m o l o g i c z n y c h . 3 7 38 nia, Te l u ź n e s p o s t r z e ż e n i a w y m a g a j ą o c z y w i ś c i e kompleksowego bada­ k t ó r e m o ż e p r z y n i e ś ć nieoczekiwane r e z u l t a t y . R o z w a ż a j ą c m o ż l i - 3 5 Por.: J . S o b i e s к a, Wielkopolski obrzęd topienia „Smiercichy", „Etnografia Polska", t. V I I I : 1964, s. 215-250. F . K r č e k , op. cit., s. 218. Por. uwagi poczynione na ten temat przez S. P i e k a r c z y k a , O społeczeń­ stwie i religii w Skandynawii VII1-XI w., Warszawa 1963, s. 241, a także: B y ­ s t r o ń , op. cit, s. 11-12. Niestety nie doczekały się one dotychczas całościowej analizy. W literaturze polskiej zestawienia wierzeń i wiedzy o świecie dokonał K . M o s z y ń s k i w pracy Kultura budowa Słowian, tom I I , cz. 1. 3 6 3 7 3 8 �54 RYSZARD TOMICKI w o ś c i t r w a n i a w stanie zasadniczo n i e z m i e n i o n y m t r e ś c i k u l t u r o w y c h , n a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę na w y n i k i b a d a ń polskich f o l k l o r y s t ó w uporczy­ w i e p o s z u k u j ą c y c h w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j z a p o ż y c z e ń i w p ł y w ó w . Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że społeczności c h ł o p s k i e p r z e j m o w a ł y w y t w o r y k u l ­ t u r o w e od klas w y ż s z y c h , czemu d a ł w y r a z K . D o b r o w o l s k i f o r m u ł u j ą c t e o r i ę opadania w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h . Istota p r o b l e m u polega j e d n a k na c z y m i n n y m . Chodzi b o w i e m o ustalenie, jakiego t y p u w y t w o r y b y ł y przejmowane, a jakie nie i z j a k i c h przyczyn. Przedmiot z a i n t e r e s o w a ń f o l k l o r y s t ó w stanowi s p e c y f i c z n ą s f e r ę k u l t u r y . W y t w o r y s k ł a d a j ą c e się na n i ą p e ł n i ł y w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j funkcje rekreacyjno-ludyczne. M i ­ mo tego, że b y ł y one przekazywane z pokolenia na pokolenie, nie stano­ w i ł y , w e d ł u g p r z y j ę t e j d e f i n i c j i t r a d y c j i , jej części. T ą d z i e d z i n ą k u l t u r y r z ą d z i przede w s z y s t k i m moda. S t ą d t e ż jej dość d u ż a z m i e n n o ś ć , c h o c i a ż i t u , w ą t k i p r z y j ę t e za p o ś r e d n i c t w e m d w o r u czy kościoła b y ł y prze­ k s z t a ł c a n e i dopasowywane do „ s t y l u k u l t u r y " . W y t w o r y p e ł n i ą c e funkcje rekreacyjno-ludyczne s t a n o w i ł y p e r y f e r y c z n ą s f e r ę k u l t u r y , n a j ­ bardziej p o d a t n ą na zmiany, k t ó r y c h s z y b k o ś ć z a l e ż a ł a przede w s z y s t k i m o d ilości i c h a r a k t e r u k o n t a k t ó w społeczności ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m . Z tego w z g l ę d u z jej obserwacji nie m o ż n a w y s n u w a ć w n i o s k ó w odno­ s z ą c y c h się do całości k u l t u r y , b o w i e m j u ż na p r z y k ł a d p i e ś n i o b r z ę d o w e w y k a z u j ą z a d z i w i a j ą c ą t r w a ł o ś ć i n i e z m i e n n o ś ć . Podobnie rzecz m a się z k o l ę d a m i gospodarczymi, ż e b y p o z o s t a ć t y l k o p r z y p r z y k ł a d a c h z tzw. t w ó r c z o ś c i ustnej. 3 9 Kazimierz. Dobrowolski omawiając czynniki zmian kulturowych stwierdza, że i c h przejawem jest m i ę d z y i n n y m i powstawanie w a r i a n ­ t ó w t r e ś c i k u l t u r o w y c h . F a k t istnienia w a r i a n t ó w niekoniecznie jest ś w i a d e c t w e m z m i e n n o ś c i . Tworzenie się i c h jest z j a w i s k i e m w y n i k a j ą ­ c y m z samej specyfiki przekazu m i ę d z y p o k o l e n i o w e g o , w trakcie k t ó ­ rego — j a k p o w i e d z i e l i ś m y — t r a n s m i s j i p o d l e g a j ą modele podsyste­ m ó w k u l t u r y . Modele, p r z e j ę t e przez w c h o d z ą c e w ż y c i e pokolenie, s ą realizowane i p r z y b i e r a j ą s w ą o s t a t e c z n ą p o s t a ć w o k r e ś l o n e j czasowo oraz przestrzennie sytuacji. Oczywiste jest tedy, że z a r ó w n o w skali d i a chronicznej, j a k i synchronicznej i s t n i e j ą i t w o r z ą się coraz t o nowe w a ­ r i a n t y t y c h samych t r e ś c i , p r z y c z y m nie m u s i u l e g a ć zmianie ani s t r u k ­ tura, ani sens w y t w o r u . P r z y k ł a d e m takiego zjawiska jest i s t n i e j ą c e po4 0 3 9 D o b r o w o l s k i , Trzy studia..., s. 132, a także: S. C z a r n o w s k i , Powsta­ nie i społeczna funkcja historii, [w:] Dzieła, t. V, Warszawa 1956, s. 102. Autorzy ci wyraźnie podkreślali, że przejmowaniu obcych treści kulturowych towarzyszyły zabiegi modelujące mające na celu dostosowanie wytworu do schematu danej kul­ tury. Nie znaczy to jednak, iż każdy w y t w ó r mógł na tej zasadzie przeniknąć do kultury chłopskiej. D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura..., s. 87-88. 4 0 �55 TRADYCJA I J E J ZNACZENIE wszechnie jeszcze w X I X w i e k u wierzenie w demony zwane w zależności od okolic Polski b o g i n k a m i , sibielami, p ł a c z k a m i , m a r u d a m i i t d . M i m o w y s t ę p o w a n i a i c h w opowiadaniach c h ł o p ó w w r ó ż n y c h k o n k r e t n y c h „ ż y c i o w y c h " sytuacjach i m i m o r ó ż n y c h nazw, w s z ę d z i e p r z y p i s y w a n o i m o k r e ś l o n y z b i ó r cech w s p ó l n y c h d e c y d u j ą c y o i c h znaczeniu w syste­ mie w i e r z e ń religijno-magicznych. W s z ę d z i e t e ż relacje m i ę d z y t y m i de­ m o n a m i i t a k i m i elementami kosmosu, j a k woda, ziemia czy k s i ę ż y c b y ł y i d e n t y c z n e . Wszystkie w y o b r a ż e n i a i n d y w i d u a l n e ( w a r i a n t y ) oparte b y ł y na takiej samej s t r u k t u r z e podstawowej, zdeterminowane w zasad­ niczy s p o s ó b „ u w a r u n k o w a n i a m i k u l t u r y " . 41 4 2 C z ę s t o w podobnych sytuacjach twierdzenia o zmianie j a k i e j ś t r e ś c i w y n i k a j ą z f a k t u , że analiza dokonywana jest na poziomie s z c z e g ó ł ó w z e w n ę t r z n y c h a nie na poziomie s t r u k t u r y z n a c z ą c e j , co w w y p a d k u t r e ­ ści w c h o d z ą c y c h w zakres i n f o r m a c y j n e j sfery k u l t u r y jest niedo­ puszczalne . 4 3 Twierdzenie o m a ł e j z m i e n n o ś c i k u l t u r y c h ł o p s k i e j spotyka się nieraz z o d p o w i e d z i ą , że nie m o ż n a j e j t r a k t o w a ć tak, j a k k u l t u r y społeczności plemiennych. Istotnie, m i m o b r a k u pisma i b e z p o ś r e d n i e g o przekazu t r a ­ d y c j i , istnieje m i ę d z y n i m i zasadnicza r ó ż n i c a . S p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i e o d momentu wyodrębnienia się w osobną w a r s t w ę społeczną posiadającą s w o i s t ą k u l t u r ę p o z o s t a w a ł y w b e z p o ś r e d n i e j bliskości i n n y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h i i c h k u l t u r y . Stan t a k i p o w o d o w a ł nie t y l k o m o ż l i w o ś ć o d ­ d z i a ł y w a n i a na społeczności c h ł o p s k i e , ale t a k ż e m o ż l i w o ś ć (chociażby potencjalną) wyboru między akceptacją własnej tradycji i przejęciem t r a d y c j i (bądź j e j części) g r u p y w y ż e j s t o j ą c e j w h i e r a r c h i i s p o ł e c z n e j . W m i n i o n y c h w i e k a c h o w i e l e w i ę k s z e znaczenie w zmianach k u l t u r y c h ł o p s k i e j m i a ł y d z i a ł a n i a z e w n ę t r z n e w y n i k a j ą c e z feudalnego stosun­ k u zależności i k o n c e n t r u j ą c e się w sferze ekonomicznej i m a t e r i a l n y m substracie k u l t u r y ( n a r z ę d z i a , s p r z ę t d o m o w y , s t r ó j , itp.) . N i e p o s i a d a ł y 4 4 4 1 Por.: T o m i c k i , op. cit, s. 72-117. Między innymi ta determinacja powodowała „oczywistość" społecznej sytuacji jednostki, o której piszą D. R i e s m a n , N. G l a z e r i R. D o n n é y , Samotny tłum, Warszawa 1971, s. 14. Por. uwagi Cezarii Baudouin de Courtenay o strukturze obrzędu weselnego, które można przenieść na inne elementy kultury. Pisze ona między innymi: „Nie wszystkie oczywiście elementy mają jednakowe znaczenie dla struktury dramatu weselnego, gdyż jedne z nich są nieodzowne jako ogniwa akcji, inne mają zna­ czenie raczej intermedialne, inne wreszcie — czysto dekoracyjne" (C. B a u d o u i n de C o u r t e n a y E h r e n k r e u t z , Obrzędy weselne ludu polskiego jako forma dramatyczna, (Wilno 1927); I I Zjazd Słowiańskich Geografów i Etnografów w Pol­ sce 1927, Sekcja VI, (odb.), s. 2 nlb. Wspomnieć tu trzeba mniej znane ingerencje w inne dziedziny kultury, patrz: J . G o l d b e r g , Restrykcje władz pruskich w końcu X V I I I w. wobec polskich obyczajów ludowych związanych z pomocą wzajemną, „Łódzkie Studia Etnogra4 2 4 3 4 4 �56 RYSZARD TOMICKI one jednak mocy m o g ą c e j s p o w o d o w a ć p r z e o b r a ż e n i a w c a ł y m systemie kulturowym i transformację układu. Teoretycznie rzecz b i o r ą c k i l k u w i e k o w a konfrontacja z k u l t u r a m i i n ­ n y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h m o g ł a p r o w a d z i ć do p r ó b zarzucenia w ł a s n e j t r a d y c j i . T a k istotnie b y ł o , czego p r z y k ł a d e m awans c h ł o p ó w do w a r s t w w y ż s z y c h . J e d n a k ż e zmiana statusu s p o ł e c z n e g o w i ą z a ł a s i ę najczęściej z k o n i e c z n o ś c i ą opuszczenia rodzimego ś r o d o w i s k a . W t e n s p o s ó b jedno­ s t k i a s p i r u j ą c e do c z ł o n k o s t w a innej w a r s t w y nie m i a ł y b e z p o ś r e d n i e g o w p ł y w u na ż y c i e i t r a d y c j ę g r u p y lokalnej, z k t ó r e j s i ę w y w o d z i ł y . Akceptacja obcych w z o r ó w bez w y p e ł n i e n i a t y c h w a r u n k ó w b y ł a p r a k ­ tycznie n i e m o ż l i w a ze w z g l ę d u na d z i a ł a j ą c y w społeczności system r e g u l a c y j n o - k o n t r o l n y o p e r u j ą c y r o z l i c z n y m i sankcjami s p o ł e c z n y m i i nie d o p u s z c z a j ą c y do zachwiania homeostazy . O c z y w i ś c i e w p r z y p a d k u ak­ t ó w i n t e r w e n c j i administracyjnej system t e n m ó g ł d z i a ł a ć j e d y n i e po­ ś r e d n i o . P r z y k ł a d ó w dostarcza t u analizowany przez J ó z e f a C h a ł a s i ń s k i e go proces w p r o w a d z a n i a s z k ó ł na w i e ś w X I X w i e k u . S p o ł e c z n o ś c i l o ­ kalne, nie m o g ą c p r z e c i w d z i a ł a ć t e m u f a k t o w i b e z p o ś r e d n i o , z a s t o s o w a ł y specyficzny zabieg obronny. Wiedza zdobyta przez m ł o d z i e ż b y ł a akcep­ towana j e d y n i e j a k o i n s t r u m e n t u ł a t w i a j ą c y ż y c i e poza w ł a s n ą g r u p ą . W ż a d n y m w y p a d k u nie m o g ł a b y ć stosowana do k o r y g o w a n i a n o r m , w a r t o ś c i i w z o r ó w w tej grupie o b o w i ą z u j ą c y c h . 4 S 4 6 Wszystkie przytoczone p r z y k ł a d y , m a j ą c e na celu wskazanie c z y n n i ­ k ó w u m o ż l i w i a j ą c y c h t r w a n i e p e w n y c h dziedzin k u l t u r y c h ł o p s k i e j w sta­ n i e n i e z m i e n i o n y m przez znaczny okres, nie p o z w a l a j ą ze w z g l ę d u na f r a g m e n t a r y c z n o ś ć i p r z y p a d k o w o ś ć doboru s f o r m u ł o w a ć k o n k r e t n y c h t w i e r d z e ń o g ó l n y c h . Z d a n i e m autora uzasadniona jest taka hipoteza w o d ­ niesieniu do systemu religijno-magicznego i ś w i a t o p o g l ą d o w e g o s t a n o w i ą ­ cych z n a c z n ą część t r a d y c j i i d e c y d u j ą c y c h (szczególnie w p r z y p a d k u ś w i a t o p o g l ą d u rozumianego jako u k ł a d o b e j m u j ą c y z b i ó r z d a ń opisowych, n o r m a t y w n y c h i w a r t o ś c i u j ą c y c h ) o jej sile sterowniczej. Uznanie t r a d y ­ c j i za podstawowy a u t o r y t e t w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j nie p r o w a d z i do za­ kwestionowania d z i a ł a n i a i r o l i i n n y c h a u t o r y t e t ó w , p o s i a d a j ą c y c h m n i e j ­ szy l u b w i ę k s z y zasięg. W h i s t o r i i społeczności c h ł o p s k i c h t r a d y c j a n i e ­ j e d n o k r o t n i e w s p ó ł i s t n i a ł a ż a u t o r y t e t a m i u z u p e ł n i a j ą c y m i j ą w realizacji ficzne", t. I V : 1962, ,s. 15-20; B. B a r a n o w s k i , Sprawy obyczajowe w sądow­ nictwie wiejskim w Polsce w wieku XVII i XVIII, bódź 1955. Por. na przykład prace M. W i e r u s z e w s k i e j , Sankcja opinii publicznej w polskich obrzędach i zwyczajach ludowych, „Etnografia Polska", t. X I I I : 1969, z. 1, s. 63-72; t e n ż e : Kontrola społeczna prokreatywnej funkcji rodziny w świetle badań wsi bełchatowskiej, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. X I I : 1970, s. 45-55. J . С h a ł a s i ń s к i, Rewolucja młodości. Studia o awansie młodego pokole­ nia wsi i integracji narodu polskiego, Wanszawa 1969, s. 206. 4 5 4 6 �TRADYCJA I J E J ZNACZENIE 57 k u l t u r y danej g r u p y lokalnej w k o n k r e t n y c h w a r u n k a c h historycznych. Z ł o ż o n o ś ć systemu k u l t u r o w e g o d o p u s z c z a ł a funkcjonowanie w i e l u auto­ r y t e t ó w ; na p r z y k ł a d d u c h o w i e ń s t w o b y ł o i jest — w r ó ż n y m zapewne stopniu na r ó ż n y c h terenach i w r ó ż n y c h okresach — a u t o r y t e t e m w k w e ­ stiach zinstytucjonalizowanej k u l t u r y r e l i g i j n e j , ale nie b y ł o n i m w dzie­ dzinie d z i a ł a ń r e l i g i j n o - m a g i c z n y c h o charakterze r o l n i c z y m . Podobnie w y g l ą d a p r o b l e m d w o r u i t d . Wydaje się, że historia k u l t u r y społeczności c h ł o p s k i c h b y ł a c i ą g i e m z m i e n i a j ą c y c h się u k ł a d ó w a u t o r y t e t ó w o d n o s z ą ­ c y c h się do r ó ż n y c h dziedzin życia, ale z d o m i n u j ą c y m miejscem t r a d y c j i . U p r a s z c z a j ą c nieco s y t u a c j ę , okres przed u w ł a s z c z e n i e m m o ż n a u z n a ć za okres przewagi t r a d y c j i j a k o a u t o r y t e t u o k r e ś l a j ą c e g o w i ę k s z o ś ć w z o ­ r ó w , n o r m i w a r t o ś c i o b o w i ą z u j ą c y c h w s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h , za­ k ł a d a j ą c o c z y w i ś c i e , że zakres p r z e d m i o t o w y t r a d y c j i m ó g ł u l e g a ć z m i a ­ nom. W i e k X I X przynosi s y t u a c j ę bardzo złożoną. U w ł a s z c z e n i e d o p r o w a ­ dza do r o z k w i t u k u l t u r y c h ł o p s k i e j , ale r ó w n o c z e ś n i e z a c z y n a j ą d z i a ł a ć mechanizmy d e z o r g a n i z u j ą c e , k t ó r e w y n i k ł y z n o w y c h w a r u n k ó w ekonom i c z n o - s p o ł e c z n y c h . Posiadanie ziemi, poczucie s i ł y i o d r ę b n o ś c i wzmac­ niane z r e s z t ą o d k o ń c a stulecia przez r o z w ó j r u c h ó w s p o ł e c z n o - p o l i t y c z ­ nych, t y l k o pozornie w p ł y n ę ł y p o z y t y w n i e na r o z k w i t k u l t u r y . Jest t o po­ c z ą t e k p r z y b i e r a j ą c e g o z czasem na sile procesu odchodzenia od t r a d y c j i j a k o w z o r u ż y c i a jednostkowego i s p o ł e c z n e g o . P o s t ę p u j ą c a zmiana sto­ s u n k u do t r a d y c j i z w i ą z a n a jest przyczynowo z r o z w o j e m ś w i a d o m o ś c i klasowej (przynajmniej na n i e k t ó r y c h terenach) oraz powstawaniem coraz g ę s t s z e j sieci szkół r ó ż n e g o t y p u , u m o ż l i w i e n i e m r u c h l i w o ś c i pionowej i t d . Z m i a n y te p r o w a d z i ł y nieuchronnie do z a w ę ż e n i a przedmiotowego zakresu t r a d y c j i . Odchodzenie od t r a d y c j i j a k o a u t o r y t e t u k u l t u r o w e g o p r z y b r a ł o znaczne r o z m i a r y j u ż w okresie p r z e d w o j e n n y m . Po r o k u 1945 dokonane z o s t a ł o oficjalne zanegowanie t r a d y c j i j a k o z b i o r u p r z e s ą d ó w i z a b o b o n ó w . M i a ł o to p o w a ż n y skutek w sytuacji praktycznego odizolo­ w a n i a w s i od i n n y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h i propagowania p e w n y c h w z o ­ r ó w życia, k t ó r y c h p r z y j ę c i e p o w o d o w a ł o szereg k o r z y ś c i . W z w i ą z k u z rozwojem p r z e m y s ł u i w z m o ż o n ą urbanizacją zawód rolnika stracił d a w n y p r e s t i ż s p o ł e c z n y . Wszystkie te c z y n n i k i s p o w o d o w a ł y , że stopnio­ w o a u t o r y t e t e m w i e j s k i m s t a w a ł y się j e d n o s t k i „ ś w i a t o w e " oraz pokolenie m ł o d s z e , w y k s z t a ł c o n e i z n a j ą c e w z o r y miejskie. O d e j ś c i e od t r a d y c j i w i e j ­ skiej s t a ł o się w a r u n k i e m realizacji p o ż ą d a n y c h w z o r ó w i o s i ą g n i ę c i a no­ w y c h w a r t o ś c i . Do dziś jeszcze m o ż n a s p o t k a ć w t r a k c i e b a d a ń ludzi, k t ó ­ r z y m i m o p r z e j ę c i a w z o r ó w ż y c i a quasi-miejskich i ś w i a d o m o ś c i istnienia a u t o r y t e t ó w pozawioskowych n o r m u j ą c y c h i c h życie, w dziedzinie w i e r z e ń religijno-magicznych nadal k o n t y n u u j ą w z o r y t r a d y c y j n e . S ą t o j u ż sto­ sunkowo nieliczne jednostki, ale istnienie i c h ś w i a d c z y o t y m , że tradycja w o k r e ś l o n y m przez nas sensie nie z a g i n ę ł a jeszcze ostatecznie. Jest k u l - �58 RYSZARD TOMICKI t y w o w a n a , ale zakres jej u l e g ł bardzo znacznemu z a w ę ż e n i u i obejmuje obecnie t y l k o te t r e ś c i , k t ó r e s ą znacznie m n i e j podatne na d z i a ł a n i a argumentacyjne i dla k t ó r y c h społeczności c h ł o p s k i e n i e o t r z y m a ł y k o n t r auto­ r y t e t u . Proces odchodzenia od t r a d y c j i prowadzi, j a k s i ę wydaje, do z u ­ p e ł n e g o zmienienia j e j znaczenia w k u l t u r z e . Stopniowe urbanizowanie społeczności c h ł o p s k i c h , zanik k u l t u r y t r a d y c y j n e j a j e d n o c z e ś n i e p r z e j ­ m o w a n i e jej n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w w zakres tak zwanej k u l t u r y narodo­ w e j p o w o d u j ą przyswajanie przez s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i e k u l t u r y m i e j ­ skiej, umasowionej i w o l n e tworzenie się selektywnego m o d e l u t r a d y c j i w s p ó l n e g o dla całego narodu. T r a d y c j a taka s k ł a d a ć s i ę b ę d z i e przede w s z y s t k i m z f o l k l o r u muzycznego, tanecznego, sztuki ludowej i t p . K o ń c z ą c te r o z w a ż a n i a o t r a d y c j i trzeba s t w i e r d z i ć , że istnieje koniecz­ n o ś ć b a d a ń s z c z e g ó ł o w y c h nad j e j r ó ż n o r o d n ą p r o b l e m a t y k ą . Wydaje się, że p r z y n i e ś ć one m o g ą w i e l e i n t e r e s u j ą c y c h r e z u l t a t ó w p r z y c z y n i a j ą c y c h s i ę do zrozumienia funkcjonowania k u l t u r y z a r ó w n o w j e j z m i e n n o ś c i , j a k i niezmienności. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db5284f334d0ae3ad79b9cce63a80f8f.pdf 3f9d89fde5ead6dd58342d9c4523e373 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4146 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource twórczość ludowa Śląsk - folklor tradycyjny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3867 Title A name given to the resource Tradycja i współczesna twórczość woj.katowickiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12,z.2; s.115-121 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielichówna, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Bazielickówna TRADYCYJNA I WSPÓŁCZESNA T W Ó R C Z O Ś Ć LUDOWA WOJEWÓDZTWA W o j e w ó d z t w o katowickie ma na swoim koncie na ogół n i e w i e l k ą ilość u r z ą d z o n y c h w y s t a w sztuki l u ­ dowej, aczkolwiek w latach powojennych b y ł a ten­ dencja otwierania ich co r o k u . Organizacyjnie w y ­ g l ą d a ł o to w ten sposób, że w y s t a w ę na szczeblu w o j e w ó d z k i m p o p r z e d z a ł y najpierw powiatowe, z k t ó ­ rych dopiero wybierano najciekawsze eksponaty. W ten sposób doszło do w y s t a w y w 1955 r . oraz do trzech w y s t a w w latach poprzednich. Od wymienionej ostatniej daty o d b y ł y się jednak jeszcze t y l k o w y ­ stawy w n i e k t ó r y c h powiatach w 1956 r., ogólna na­ tomiast, w o j e w ó d z k a , nie o d b y ł a się. T a k i stan rze­ czy, j a k n a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , nie b y ł w y n i k i e m b r a ­ k u dostatecznych m a t e r i a ł ó w , albowiem Ś l ą s k w sto­ sunku do i n n y c h r e g i o n ó w Polski nie jest uboższy ani mniej ciekawy. S k r o m n ą d z i a ł a l n o ś ć na odcinku po­ pularyzacji sztuki ludowej n a l e ż y p r z y p i s a ć raczej niedociągnięciom organizacyjnym, b r a k i e m dostatecz­ nego zainteresowania s p r a w ą , nade wszystko jednak s ł a b e m u rozeznaniu terenu. Dlatego t e ż p o d e j m u j ą c w k o ń c u 1957 r . u r z ą d z e n i e w y s t a w y „ T r a d y c y j n e j i w s p ó ł c z e s n e j twórczości ludowej w o j e w ó d z t w a k a ­ towickiego" j e j organizatorzy, tzn. W y d z i a ł K u l t u r y W R N w Katowicach i Muzeum G ó r n o ś l ą s k i e w B y ­ tomiu, oparli się o dość d o k ł a d n e penetracje tere­ nowe, k t ó r e przeprowadzono niemal we wszystkich powiatach w o j e w ó d z t w a . Penetracje te m i a ł y w y ł ą c z ­ nie na celu zebranie a d r e s ó w odpowiednich t w ó r c ó w , do k t ó r y c h n a s t ę p n i e zwracano się imiennie o nad­ syłanie prac na w y s t a w ę . T ą d r o g ą uzyskano jednak KATOWICKIEGO nie t y l k o z n a c z n ą ilość nazwisk i a d r e s ó w , ale t a k ż e wielką różnorodność eksponatów. Wykryto przy t y m p a r ę o ś r o d k ó w t w ó r c z y c h , o k t ó r y c h istnieniu do­ tychczas nie wiedziano. Wszystko to pozwoliło zre­ a l i z o w a ć w y t k n i ę t y cel: t j . p r z e d s t a w i ć na w y s t a ­ wie — obok tradycyjnej — ż y w ą jeszcze t w ó r c z o ś ć l u d o w ą t u d z i e ż z a p o z n a ć i z a i n t e r e s o w a ć nią szerszy ogół. W o j e w ó d z t w o katowickie, zwane w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m ś l ą s k i m , obejmuje obecnie poza Ś l ą s k i e m C i e s z y ń s k i m i G ó r n y m ( w y ł ą c z a j ą c Opolski) t a k ż e Z a g ł ę b i e i C z ę s t o c h o w s k i e . Granice administracyjne nie p o k r y w a j ą się t u t a j z etnicznymi, toteż m a t e r i a ­ ły na omawianej wystawie o b r a z o w a ł y t w ó r c z o ś ć i tych t e r e n ó w , k t ó r e n i e g d y ś leżały poza historycz-, n y m i granicami G ó r n e g o Ś l ą s k a . M a t e r i a ł y te u w z g l ę ­ dniono z d w u zasadniczych p o w o d ó w : po pierwsze dlatego, aby w y k a z a ć t w ó r c z o ś ć i ewentualne r ó ż ­ nice poszczególnych r e g i o n ó w w o j e w ó d z t w a , a po drugie, aby p o d k r e ś l i ć p o w i ą z a n i a k u l t u r o w e Ś l ą ­ ska z p o z o s t a ł y m i regionami Polski poprzez Z a g ł ę b i e i C z ę s t o c h o w s k i e . W konsekwencji też, przy przed­ stawieniu t w ó r c z o ś c i poszczególnych r e g i o n ó w , t r z y ­ mano się raczej p o d z i a ł u administracyjnego, a nie etnicznego, k t ó r y z b r a k u dostatecznych m a t e r i a ł ó w naukowych m ó g ł b y o k a z a ć się b ł ę d n y . W y s t a w ę , k t ó r a t r w a ł a od k o ń c a grudnia 1957 r. do p o ł o w y marca 1958 r „ pomieszczono w d u ż e j sali Muzeum w B y t o m i u . Jak z p o w y ż s z e g o w y n i k a , po­ dzielono j ą na d w i e zasadnicze części — t r a d y c y j n ą 115 �! JM li i i w s p ó ł c z e s n ą , przy czym starano sią w y k o r z y s t a ć przede wszystkim eksponaty dostarczone z terenu, a nie muzealne. Część tradycyjna w y s t a w y , bardzo niewielka, obra­ z o w a ł a rodzaje twórczości w e d ł u g s u r o w c ó w — za­ stosowano t u w i ę c podział rzeczowy. Poza o g ó l n y m wprowadzeniem pokazano na niej t w ó r c z o ś ć i zdob­ nictwo w drewnie, t j . budownictwo, meble i przed­ mioty codziennego u ż y t k u oraz rzeźbę, nadto s t r ó j i jego zdobnictwo, instrumenty muzyczne tudzież zdo­ bnictwo o b r z ę d o w e . Część tę zilustrowano przede wszystkim planszami i fotografiami, a w ś r ó d eks­ ponatów uwagę zwracały przykłady dwu typów s k r z y ń wianowych, t j . „ t r u w ł a " malowana — po­ wszechna na c a ł y m Ś l ą s k u — i „ t r u w ł a " rzeźbiona, charakterystyczna dla k u l t u r y G ó r a l i Eeskidowych. Jako t r a d y c y j n y instrument muzyczny eksponowano gajdy, bogato zdobione, z b i a ł ą kozą, z a ś z budow­ nictwa fragment r z e ź b i o n e j i datowanej b e l k i stro­ powej z 1801 r. T r a d y c y j n ą część w y s t a w y potrakto­ wano fragmentarycznie: z w r ó c o n o u w a g ę na okazy najdawniejsze, dziś już raczej wcale lub rzadko w y ­ twarzane i u ż y w a n e . T a k i m okazem np. był r ó w n i e ż brokatowy w i e r z c h e ń ze stroju G ó r z a n , przez t r a d y ­ cję przechowany w swej formie, lecz w późniejszych czasach szyty już z innego m a t e r i a ł u . Jak obecnie w y g l ą d a s t r ó j G ó r z a n , t j . grupy l u d ­ ności m i e s z k a j ą c e j w o k r ę g u t a r n o g ó r s k i m , m o ż n a było obejrzeć w drugiej części w y s t a w y , k t ó r a obra­ zowała t w ó r c z o ś ć w s p ó ł c z e s n ą . T u t a j mianowicie, gdzie zastosowano podział e k s p o n a t ó w w e d ł u g regio­ n ó w i gdzie obok samych prac przedstawiono t a k ż e t w ó r c ę i jego warsztat, m o ż n a b y ł o z a p o z n a ć się nie t y l k o z d a w n y m strojem noszonym jeszcze w s p ó ł ­ cześnie, ale t a k ż e z jego nowszymi f o r m a m i nie po­ zbawionymi jednak t r a d y c j i . Oczywiście w ramach r e g i o n ó w pokazano poza strojem i inne gałęzie t w ó r ­ czości, s t r ó j bowiem nie s t a n o w i ł n a j w a ż n i e j s z e g o obiektu w y s t a w y . Przeciwnie, chodziło o pokazanie jak najszerszego wachlarza odmian, tudzież o w y ­ kazanie specyfiki poszczególnych r e g i o n ó w . O k r ę g t a r n o g ó r s k i poza t r a d y c y j n y m i elementami stroju, j a k wierzchnie, brucleki, kabotki, w y s t a w i ł jedwabne, malowane r ę c z n i e fartuchy, noszone tutaj przez k o b i e t y od ś w i ę t a . N i e g d y ś szyto je z jedwab­ nego kolorowego adamaszku, w k t ó r y m spokojne b a r w y t ł a i k w i a t ó w h a r m o n i z o w a ł y ze sobą. Dziś, z b r a k u takiego m a t e r i a ł u na r y n k u , fartuchy te szyją kobiety z g ł a d k i e g o jednokolorowego jedwabiu lub jednokolorowego adamaszku, a specjalne w i e j ­ skie m a l a r k i t k a n i n m a l u j ą ręcznie w kolorowe k w i a ­ ty. Za wzory służą i m m o t y w y z fabrycznych t k a ­ n i n albo k o p i u j ą z czegoś ornamenty r o ś l i n n e , a cza­ sem d y k t u j e i m je fantazja. M a l a r k i b o w i e m m a j ą w t y m j u ż t a k ą w p r a w ę , że bez w i ę k s z e g o t r u d u i bez uprzedniego r y s u n k u m a l u j ą o d r ę c z n i e wprost na tkaninie. J e d y n ą t r u d n o ś ć sprawia i m brak odpo­ wiednich p r z y b o r ó w technicznych, t j . farb specjalnie przystosowanych do malowania t k a n i n . M a l u j ą prze­ to farbami olejnymi. M o t y w y są naturalistyczne o ż y ­ w y c h kolorach — moda dyktuje przede w s z y s t k i m t u ­ 116 lipany, róże. J e d n ą z malarek tego o k r ę g u jest Zo­ fia Paruzel z K o z ł o w e j G ó r y , k t ó r a oprócz f a r t u ­ c h ó w i w s t ę g , czyli t z w . przepasek, maluje r ó w n i e ż i inne rzeczy — obrazy, poduszki, kapy — ale te zde­ cydowanie odbiegają od t r a d y c j i i dlatego nie po­ kazano ich na wystawie. D r u g i m c i e k a w y m objawem twórczości tego regio­ n u były r z e ź b y Alojzego N i e d b a ł y z B o b r o w n i k Ś l ą ­ skich. Jego prace w glinie i drewnie w y k a z u j ą nie­ w ą t p l i w i e talent i rozmach, a co ciekawsze, tematy­ ka ich jest w i e r n y m odzwierciedleniem ś r o d o w i s k a samego t w ó r c y . A l o j z y N i e d b a ł a pracuje na kopalni, co ł a t w o p o z n a ć p r z e g l ą d a j ą c jego rzeźby. Są to: „ G w a r e k " , „ G w a r k o w a karbownia", ś w . Barbara — patronka g ó r n i k ó w , głowy kolegów r o b o t n i k ó w r z e ź ­ bione na p r ę d c e w glinie. Nie stroni on t a k ż e od te­ m a t y k i religijnej p r z e d s t a w i a j ą c np. sceny biblijne w p ł a s k o r z e ź b a c h . Jego p i e r w s z ą p r a c ą , k t ó r ą r ó w ­ nież pokazano na wystawie, b y ł o w i e s z a d ł o z dwoma ptaszkami. Jako kawaler zrobił je dla swej obecnej ż o n y ; było to oczywiście dawno — N i e d b a ł a liczy przeszło czterdzieści lat. Z b r a k u odpowiedniego su­ rowca, t j . w ę g l a tłustego, w w ę g l u nie r z e ź b i . Na wystawie pokazano t a k ż e prace S t a n i s ł a w a K r y c y z Mysłowic, Józefa Piechaczka z Pszowa, pow. R y b ­ nik, i Franciszka Jaworka z R y d u ł t ó w , pow R y b n i k . Rzeźby te, o b r a z u j ą c e g ó r n i k ó w przy pracy oraz sce­ ny zc sportu, m i a ł y mniej p r y m i t y w i z m u w swej for­ mie, r y b n i c k i e nawet z d r a d z a ł y pewne w p ł y w y istnie­ jącego w R y d u ł t o w a c h ogniska k u l t u r y plastycznej. Malowanie f a r t u c h ó w jest charakterystyczne nie t y l k o dla o k r ę g u t a r n o g ó r s k i e g o . Ten rodzaj t w ó r ­ czości w y s t ę p u j e t a k ż e w M y s ł o w i c a c h , k t ó r e zresztą leżą w zasięgu s t r o j u G ó r z a n , oraz w P s z c z y ń s k i e m . Z przedstawionych na wystawie n a j w y ż s z y poziom n i e w ą t p l i w i e osiągnęły prace M a r i i Góźdź z M y s ł o ­ wic, k t ó r a odpowiednio dobieranymi m o t y w a m i i k o ­ l o r a m i oraz g r u b o ś c i ą n a k ł a d a n e j farby w y w o ł u j e sugestię prawdziwego, jedwabnego adamaszku, p r a w ­ dziwej, drukowanej „ p u r p u r k i " , czyli p ł ó c i e n n e j c h u ­ s t k i na g ł o w ę k o l o r u czerwonego. Ten ostatni p r z y ­ k ł a d jest szczególnie ciekawy. Pokazuje bowiem, j a k potrzeby wsi, dyktowane t r a d y c j ą i m o d ą , z b r a k u gotowych, r y n k o w y c h p r o d u k t ó w , k t ó r e w strojach śląskich od dawna m i a ł y zastosowanie, z a s p o k a j a j ą sami t w ó r c y l u d o w i . M a r i a G w ó ź d ź oprócz f a r t u ­ c h ó w maluje t a k ż e przepaski do f a r t u c h ó w (wstążki do opasywania dla p r z y k r y c i a t r o k ó w ) , „ p u r p u r k i " oraz w s t ą ż k i do czepców. W strojach śląskich, zwłaszcza G ó r z a n i P s z c z y ń ­ skim, prócz f a r t u c h ó w jedwabnych u ż y w a n e są za­ paski p ł ó c i e n n e . N i e g d y ś b y ł y one jednokolorowe, c z ę ­ sto bogato i mozolnie haftowane, dziś są to prze­ w a ż n i e fartuchy z p ł ó t n a w b i a ł o - n i e b i e s k i e paski, k t ó r y c h dolna k r a w ę d ź ozdobiona jest jednokoloro­ w y m haftem, p r z e w a ż n i e b i a ł y m , o motywach r o ś l i n ­ nych, w y k o n a n y m k o r d o n k i e m . W s p a n i a ł y p r z y k ł a d takiego dawnego fartucha d o s t a r c z y ł a M a r t a Mrozek z B y t k o w a k o ł o Siemianowic. W y k o n a ł a go w ł a s n o ­ r ę c z n i e jako szesnastoletnia dziewczyna w 1902 r. Jest to jedyny tego rodzaju okaz, nie t y l k o na w y - ��J ! 4 : ¿ ^ 2 r Kyc. 5. M a l a r k a fartuchów Zofia Paruzel z Kozłowej Góry, pow. Tarnowskie Góry, ogląda wystawę. Ryc. 6. Dwojaki. Wykonał Tomasz Maltazar, Siewierz, pow. Zawiercie. Ryc. 7. Obrus z białym haftem. Wykonała Anna Upowczan, Goleszów, pow. Cieszyn. Ryc. 8 9 i 10. Ceramika Karola Wranika, Brzezie, pow. Rybnik. 118 �1 stawie, ale chyba w terenie; n i e w ą t p l i w i e w i n i e n przejść do z b i o r ó w muzeum. Do dawnych r o d z a j ó w twórczości z tego o k r ę g u za­ liczyć należy hafty na t i u l u u ż y w a n e jako k o r o n k i do obszywania k a b o t k ó w , czyli koszulek kobiecych. Do dziś w B y t k o w i e żyje kobieta, Maria Szepe, k t ó ­ ra je w y k o n y w a ł a i p a r ę takich e k s p o n a t ó w dostar­ czyła na w y s t a w ę . Choć w i e ń c e n a g ł o w n e dla druhen i dziewcząt, czyli tzw. „ g a l a n d y " czy „ g i r l a n d y " dziś j u ż m a ł o są u ż y ­ wane, bo t y l k o podczas w i e l k i c h ś w i ą t i procesji, w strojach uroczystych, to są jeszcze kobiety, k t ó r e je w y r a b i a j ą . Obok tych poszczególnych części stroju, haftów, koronek, przedstawiono t a k ż e i ozdoby w po­ staci k o r a l i , b ł y s k o t e k i spinek. P s z c z y ń s k i e — oprócz malowanych f a r t u c h ó w , w y ­ konanych przez H e l e n ę Niesyto z W o l i i A g n i e s z k ę Waliczek z Bojszowych — p o k a z a ł o haft biały, k t ó r e ­ go tradycje są tam jeszcze ż y w e i z a c h o w a ł y się z w ł a ­ szcza na chustach n a g ł o w n y c h , czyli tzw. „ ż u r k a c h " . Egzemplarz t a k i w y k o n a ł a m . i n . M a r i a Sitko z G i ­ lowic. P s z c z y ń s k i e fartuchy p ł ó c i e n n e są nieco od­ mienne od t a r n o g ó r s k i c h : r ó ż n i ą się przede wszyst­ k i m t y m , że m a j ą hafty kolorowe. Haftami koloro­ w y m i z a j m u j ą się p r z e w a ż n i e kobiety, k t ó r e m a l u j ą fartuchy. T a k ą jest chociażby Agnieszka Waliczek z Bojszowych, h a f t u j ą c a na j e d w a b i u k o l o r o w y m i n i ć m i j e d w a b n y m i ornamenty o motywach r o ś l i n n y c h . Obok o k r ę g u p s z c z y ń s k i e g o przedstawiono na w y ­ stawie r y b n i c k i . T u t a j , p r ó c z o m ó w i o n y c h już rzeźb w wijglu i r z e ź b y w drewnie: „ W i e ś n i a k a " , w y k o n a ­ nego przez Gerarda D ę b c z a k a z Czernicy, tudzież w i ­ k l i n o w y c h w y r o b ó w z Olzy, pow. W o d z i s ł a w , u w a g ę z w r a c a j ą kolorowe maski o b r z ę d o w e , wykonane z k l e ­ jonego papieru i malowane. Maski te, w y o b r a ż a j ą c e diabły, ś w . M i k o ł a j a i Heroda, u ż y w a n e są w okre­ sie B o ż o n a r o d z e n i o w y m przy obchodach p r z e b i e r a ń ­ ców. Ich pochodzenie z k i l k u w s i , jak Niedobczyce, Ś w i e r k l a n y , Sumina, Ż o r y wskazuje na zasięg tego rodzaju z w y c z a j ó w . Rybnickie z a p r e z e n t o w a ł o się jeszcze jednym o ś r o d ­ kiem t w ó r c z y m , a m i a n o w i c i e nieznanymi dotychczas w y r o b a m i garncarskimi. P o c h o d z ą one z warsztatu Karola W r a n i k a z Brzezia, k t ó r y , niestety, w okresie t r w a n i a wystawy w y j e c h a ł na s t a ł e do Niemiec, za­ r z u c a j ą c i niszcząc jedyny i ostatni na Ś l ą s k u czyn­ ny jeszcze warsztat. W jego naczyniach w i d a ć w y ­ r a ź n i e dwa rodzaje w y r o b ó w . Jedne n a w i ą z u j ą c e do tradycyjnych form i s p o s o b ó w zdobienia, j a k dzbanek, drugie — nowsze, o nowych formach i n o w y c h ele­ mentach zdobniczych, j a k np. Syreny warszawskiej umieszczonej jako ornament na d u ż y m wazonie. Po­ za flakonami i wazonami do tego t y p u w y r o b ó w z a l i ­ czyć należy jeszcze serwisy czarek z flaszami-karafk a m i ; misy natomiast i talerze, choć o m o t y w a c h nowszych, jednak co do swej formy z d r a d z a j ą cechy tradycyjne. Ze zdobnictwa o b r z ę d o w e g o poza r y b n i c k i m i m a ­ skami, t a r n o g ó r s k i m i , g l i w i c k i m i i ś w i ę t o c h ł o w i c k i m i pisankami oraz t a r n o g ó r s k i m (wieś Wojska) w i e ń c e m ż n i w n y m ciekawym r ó w n i e ż eksponatem b y ł a drew­ niana szopka, wykonana przez Franciszka Chrobaka ze Straconki, pow. Bielsko. Szopka ta z kolorowo politurowanymi, drewnianymi i ruchomymi figurkami stanowi r z a d k i już okaz. O k a z a ł o się jednak, że j e j t w ó r c a n i e j e d n ą t a k ą sporządził w swoim życiu. O k r ę g bielski wraz z c i e s z y ń s k i m niewiele r ó ż n i ą się między sobą rodzajami twórczości. Pewne podo­ b i e ń s t w a widoczne są zwłaszcza w zdobnictwie stro­ j u , t j , w hafcie i koronkach, z k t ó r y c h w y m i e n i ć na­ leży kobiece „ ż y w o t k i " i koszulki, k o r o n k i do czep­ ców, czyli tzw. czółka, s z y d e ł k o w e i i g i e ł k o w e k o ­ r o n k i i serwetki, pasy do s t r o j u w a ł a s k i e g o . Na tere­ nach tych na dzień ś w . M i k o ł a j a wypieka się spe­ cjalne ciasta plecione na k s z t a ł t postaci ludzkiej, czyli l a l k i , rozmaitej w i e l k o ś c i . Można je n a b y ć niemal w k a ż d o j piekarni. Szczególnie ł a d n y okaz na w y ­ stawie był dziełem Alojzego Pszczółki ze Straconki, pow. Bielsko. W ś r ó d rzeźb".arzy tych r e g i o n ó w , oprócz j u ż w y ­ mienionych, nie można t a k ż e p o m i n ą ć Józefa B r y c h czego z Rudzicy, pow. Bielsko, k t ó r y w twórczości swej ogranicza się raczej do t e m a t y k i religijnej, r z e ź ­ biąc skrzynkowate kapliczki z figurami ś w i ę t y c h , oraz i L 119 �Ryc. 11. Sw. Mikołaj Pszczółka, Straconka, P a w ł a Jaworskiego z Brennej, pow. Cieszyn. Ten ostatni p r z e j ę t y jest realizmem dnia codziennego, dlatego odtwarza przede w s z y s t k i m sceny z życia i pracy G ó r a l i Beskidowych, a t a k ż e z pieśni czy o p o w i a d a ń . Jego pięć r z e ź b umieszczonych na w y s t a ­ wie d a ł o tego najlepszy dowód. B y ł y to mianowicie: ,Góral z owcami", „ D a r c i e szczyp", „ B e d n a r z " , „ S i e c z ­ k a r n i a " i „ K a n n y ż o ł n i e r z " jako ilustracja do pieśni 0 żołnierzu-tułaczu. T w ó r c z o ś ć kobiet z regionu cieszyńskiego nie b y ł a t y m razem prezentowana przez koniakowskie k o r o n k a r k i , aczkolwiek i c h serwetki b y ł y t a k ż e pokazane. Nie d o m i n o w a ł jednak ponad wszystkim ośrodek M a ­ r i i Gwarkowej, bo ten dostatecznie j u ż jest znany 1 nie potrzebuje reklamy. Pokazane serwetki były pracami nieznanych dotychczas t w ó r c z y ń . Obok nich zamieszczono t a k ż e i inne w y r o b y ludowe, k t ó r y c h pewne tradycyjne w ą t k i p r z e j ę t o do nowych form u ż y t k o w y c h . Jako p r z y k ł a d w y m i e n i ć tutaj n a l e ż y : koronkowe letnie, b ą d ź w e ł n i a n e zimowe r ę k a w i c z k i , kierpce, kwadratowe serwetki i g i e ł k o w e l u b b i a ł e hafty z dawnych chust n a g ł o w n y c h czy l e m t e c z k ó w 120 z ciasta. Wykonał pow. Bielsko. Alojzy koszulek kobiecych, wykonane przez A n n ę i Emilię Lipowczan z Goleszowa na serwetach l u b obrusach s t o ł o w y c h . D o d a ć przy t y m należy, że kobiety te p r o ­ w a d z ą dla m ł o d s z e g o pokolenia specjalne „ k u r s y " , na k t ó r y c h uczą tradycyjnego haftu b ą d ź wzorowania się na n i m . Kiedy o g l ą d a ł o się o s t a t n i ą część wystawy, na k t ó ­ r e j przedstawiono t w ó r c z o ś ć o k r ę g u z a w i e r c i a ń s k o częstochowskiego, od razu r z u c a ł a się w oczy jego od­ r ę b n o ś ć . W y r a ż a ł a się ona przede w s z y s t k i m w y r o ­ b a m i t k a c k i m i i plecionkarskimi, j a k i m i , niestety, sam Śląsk, poza C i e s z y ń s k i m , nie m o ż e się w y k a z a ć , Zresztą t k a n i n y cieszyńskie, j a k wiadomo, w y j ą w s z y z w y k ł e p ł ó t n o lniane, cechuje s a m o d z i a ł o w y ćwilich, u ż y w a n y na koszule m ę s k i e , i sukno na gunie i spo­ dnie g ó r a l s k i e . T u t a j natomiast oprócz lnianego płó­ tna d o m i n o w a ł y kolorowe pasiaki w e ł n i a n e , u ż y t k o ­ wane jako kobiece zapaski, w e ł n i a k i (suknie) ora? j a k o d y w a n y . N i e m a l w k a ż d e j w s i tego o k r ę g u znaj­ duje s i ę po k i l k a w a r s z t a t ó w tkackich, a w y r ó ż n i a n i e k t ó r e j k o l w i e k z tkaczek b y ł o b y z k r z y w d ą dla po­ zostałych. �MAPA IWtfRCZrCH KORONKI 6 SESWETK! KOTONKWf ćh£, HAH-ftWOTtK Sfe HAFT KOlOKOWł tMSHAFTKKBSłKWft 9 PISANKI GARNCARSTWO O MA10WANI€ TIWłlM O WfiEtNE WWNf Mi TKACTWO m pibionki ffi DAWNE OŚKOPKt Ryc. 12- Mapa tradycyjnych i * K0S1YKAKSTWO us^ólcze- « o KOWALSTWO pitiwinARStwo £••> DRUKI NA WtfTNlt ft KIHM W WUjlU t g MEBUWSWO D r u g i m rodzajem twórczości, ale j u ż o znacznie w ę ż s z y m zasięgu, ten. o g r a n i c z a j ą c y m się tylko do Kozichgłów, pow. M y s z k ó w , b y ł y kolorowe plecionki w i ó r k o w e w postaci mat, sercowatych i p r o s t o k ą t ­ nych grzebieniarek, ozdób na c h o i n k ę oraz przeciw­ słonecznych kapeluszy, a t a k ż e plecionki ze słomy, głównie kapelusze, koszyczki i ozdoby k a r n a w a ł o w e , wykonane przez K a z i m i e r ę Daniel. Ostatnim wreszcie o ś r o d k i e m twórczości, k t ó r e g o nie m o ż n a tutaj p o m i n ą ć , b y ł y w y r o b y garncarskie z Siewierza, pow. Zawiercie. Niestety, dopisał t y l k o jeden reprezentant, Tomasz Maltazar, choć pracow­ nie s p o c z y w a j ą w r ę k a c h d w ó c h rodzin. Ceramika siewierska n a l e ż y jednak do r z ę d u słabszych, na co wskazuje ciężka i masywna j e j forma, u b ó s t w o zdob­ nicze i niewielka ilość odmian. Z a m k n i ę c i e w s t a w y s t a n o w i ł a mapa w o j e w ó d z t w a katowickiego, na k t ó r e j odpowiednimi sygnaturami zaznaczono w y m a r ł e i ż y w e jeszcze o ś r o d k i t w ó r c z e . Jak z powyższego p r z e g l ą d u w y n i k a , w w o j e w ó d z ­ t w i e k a t o w i c k i m nie ma w ł a ś c i w i e rejonu, k t ó r y by po bliższym rozeznaniu nie z a s ł u g i w a ł na u w a g ę i nie m i a ł swej specyfiki t w ó r c z e j . Okazuje się t e ż , że poza c i e s z y ń s k i m i bielskim do dziś czynne są jesz­ cze pewne o ś r o d k i w rejonach: p s z c z y ń s k i m , r y b n i c ­ k i m i t a r n o g ó r s k i m i jeśli same nie działają t w ó r ­ czo, to w k a ż d y m razie k u l t y w u j ą dawne tradycje. O swym zaś p r z y w i ą z a n i u do p r z e k a z ó w dziedziczo­ nych po minionych pokoleniach ś w i a d c z ą nie t y l k o same w y r o b y pomieszczone na wystawie i wiele i n ­ nych, k t ó r e na n i ą nie d o t a r ł y , ale r ó w n i e ż w y p o ­ wiedzi t w ó r c ó w . W czasie bowiem t r w a n i a n i n i e j ­ szej w y s t a w y organizatorzy urządzili spotkanie z t w ó r c a m i l u d o w y m i , k t ó r e nadspodziewanie się uda­ ło i s t w o r z y ł o s e r d e c z n ą a t m o s f e r ę dyskusji i w y ­ miany myśli. Zuzanna Marekwica z Istebnej, pow. Cieszyn, tak oto m i ę d z y i n n y m i p o w i e d z i a ł a : „ojciec rni o p o w i a d o ł jeszcze w młodości, że j a k sieł gdzie w guni i kiyrypcach, to sie z niego śmiali, a ja dziś sama c h ę t n i e odziywam sie po g ó r a l s k u , bo niech wszyscy w i d z ą , jako to jest u nas i niech sie d z i wają". Fotografował Stefan Deptuszewski 121 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/562a2feb2c44053341ed5a4cfcd96e83.pdf c1d252792792fd95bdcf3d3e32af7df9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3072 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2876 Title A name given to the resource Tradycja i współczesność. Aktor / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.413-417 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech Michera • TRADYCJA I WSPÓŁCZESNOŚĆ. AKTOR W Prologu Ajschylosowego Agamemnona, na nocnym niebie, nad pałacem Atrydów, po¬ jawią się dziwny blask. T o od dawna wycze­ kiwany znak, przeznaczony dla Klitajmestry: Troja upadła. Radosną nowiną (euangelos) królowa dzieli się nazajutrz z Przodownikiem Chóru: „Niechże dzień ten z nocy-matki narodzony / wierny będzie tej wieści, któ­ rą noc przyniosła!". Rozmówca jednak niedowierza: „Maszli jasne dowody, pani, że to prawda?"; „Czy to senne marzenie dało ci tę wiarę?". Usłyszawszy zaś, że gród Priama wzięto ostatniej nocy, pyta: „Jakiż goniec tak szybki wieść tę przynieść zdołał?". Klitajmestra więc odpowiada: Hefajst, pan ognia! Znak nam śłe ze szczytów Idy płomienny. Znak ten chwyta i podaje dalej ognisko za ogniskiem... Ida Hermesowej na Lemnos go przesyła skale; zapaloną na wyspie wielką żagiew przejmuje Atosu Zeusowy szczyt. Wysoko - aż się poprzez morze wesołym blask przerzucił mostem [...] [291n., tł. Stefan Srebrny] Dalej następuje szczegółowy opis trasy, wzdłuż któ­ rej rozpięty został ten ogniowy telegraf. Kończąc, K l i ­ tajmestra mówi: WOJCIECH MICHERA Tradycja i współczesność. Aktor* Podobnie tradycja - chociaż jej najgłębszym sensem jest wierne trwanie, zawsze niesie w sobie też zalążek zdrady. W modelu wziętym z tragedii Ajschylosa jej f i guracją wydaje się Klitajmestra - ostatnie, najważniej­ sze ogniwo ogniowego łańcucha. Gdy więc na koniec pierwszego epeisodionu schodzi ona ze sceny (zapewne po to, by w pałacu szykować się na ptzybycie męża) chór komentuje dotychczasowe jej grzeszne poczynania: Zwycięża szept zgubnej, złej pokusy [peitho], opętań, złud, ciemnych pragnień córy... Na wszelki lek - za późno! Darmo kryjesz występek! Widzą! Strasznym płonie światłem grzech! Wytarty, niby pieniądz zły w wędrówce długiej z rąk do rąk, fałszywy jużeś stracił blask, już otoś cały czarny - patrz! Taki to był ów wyścig, tak z ręki do ręki wędrowała pochodnia - jeno że w tym biegu i pierwszy, i ostatni jednako zwycięża. Przywołuję tę scenę nie po to, by poddawać ją filolo­ gicznej albo historycznej interpretacji. Przedstawiony w niej opis niezwykłej i z rozmachem pomyślanej tech­ niki komunikacyjnej wydaje m i się znakomitą ilustra­ cją, poglądowym modelem pojęcia „tradycji", rozumia­ nej jako proces dziedziczenia kultury (lub też proces, który z kulwrą można utożsamić). „Z ręki do ręki" po­ dawać - chwytać i przekazywać dalej - taki sens zawie­ ra się w łacińskim słowie traditio, pochodzącym od cza­ sownika trado, będącego złożeniem trans („za", „po tamtej stronie") i do („daję"). Tak właśnie, jak to jest u Ajschylosa (nawet jeśli, trzeba przyznać, zbieżność sformułowań zwiększa się nieco w wykorzystanym tu tłumaczeniu Stefana Srebrnego). Zarazem, w tej obrazowej metaforze, nie bez zna­ czenia jest ponury kontekst całej tragedii. Przecież początkiem sztafety niosącej ogniową wieść jest - nie­ jako na drugim poziomie metaforyzacji - łuna płoną­ cej Troi. Przede wszystkim zaś, zauważmy, biegnąca chyżo spod murów Ilionu „radosna nowina" na ko­ niec sama rozpala zbrodnię (miasma): nie tylko zwia­ stuje rychły powrót króla Agamemnona, ale i przygo­ towuje jego śmierć. 413 Tradycja to złożony w depozycie skarb, ale także (dzi­ siaj!) strzegący go i czuwający nad n i m strażnik, conse­ rvator, custos, wierny piastun i miłośnik, choć z koniecz­ ności również interpres: tłumacz i pośrednik. Tymczasem w Klitajmestrze wierność właśnie się sprzeniewierza, prawda zamienia w złudzenie, a skarb (do którego prze­ cież ona sama należy, jest jego częścią) marnieje tracąc blask. Czy jednak straszliwa interpretacja, jakiej Klitaj­ mestra poddała otrzymaną wieść, ma zupełnie jedno¬ znaczną wymowę? Czyż w zbrodni tej, będącej przecież zemstą (za śmierć córki, Ifigenii, złożonej przez Agamemnona w ofierze, gdy z wojskiem płynął pod Troję), nie należy widzieć też świadectwa innej wierności? Ta niebezpieczna ambiwalencja jest wpisana w sa­ mo pojęcie tradycji. Traditor po łacinie to zarazem mistrz, nauczyciel, ale i zdrajca, wróg; powiedzieliby­ śmy - „Judasz". • • • * Wcześniejsza wersja tekstu została wygłoszona w ramach festi­ walu teatralnego Kontakt 2001 w T o r u n i u . �Wojciech Michera * TRADYCJA I WSPÓŁCZESNOŚĆ. AKTOR A może (glos mają raz jeszcze ci pierwsi) właśnie nie­ rozumne reformy są przyczyną nieszczęścia i należy uczynić wszystko, by je cofnąć, przywracając stan sprzed ich wprowadzenia? O k i m zatem można powie­ dzieć, że jest strażnikiem tradycji? fc Reformy podejmowane w imię „poprawiania", „przy­ wracania", „odnawiania", „odświeżania" (kalendarza, ksiąg liturgicznych, samej liturgii, sztuki) - wzbudzają­ ce oczywiście natychmiastową, niekiedy gwałtowną, niekiedy długotrwałą re-akcję - składają się też na tra­ dycję chrześcijańską. Skutki zresztą takich reform są trudne do przewidzenia, a nawet post factum nie tak wcale łatwo ocenić konsekwencje, jakie przyniosły. Po- i stanowienia, na przykład, Soboru Watykańskiego II, w wielu kwestiach teologicznych odwołujące się do na­ u k i starożytnych Ojców Kościoła, spowodowały przy okazji nieodwracalne szkody w sferze kościelnej muzy'' ki (estetyka piosenek festiwalowo-tutystycznych wy- i pierająca tradycję chorałową). Gusła. Fot. Krzysztof Furmanek To, co minione, w praktyce artystycznej będącej dla nas współczesnością, uobecnia się na różne sposoby. Zazwyczaj mówi się o dwóch pozostających w sporze postawach twórczych: zachowawczym tradycjonali­ zmie, wierzącym w sens pielęgnowania uznanej spo­ łecznie normy, i nowatorstwie, skłonnym by indywidu­ alnie, w poszukiwaniu prawdy, poza tę notmę wykra­ czać. W istocie problem jest bardziej skomplikowany, choćby z tego powodu, że rewolucje wybuchają często właśnie w imię wierności wobec ttadycji - tyle, że tej „prawdziwej", ostatnio zaś „zapomnianej", „zagubio­ nej" lub „przekłamanej". Klasyczna postać tego zagadnienia ujawnia się naj­ wyraźniej w historii religii. Przyczyną sporów w tej dzie­ dzinie dość często bywały zresztą nie tylko kwestie ści­ śle doktrynalne, ale i liturgiczne, a zatem - także arty­ styczne. Dzieje każdej niemal religii to gwałtowny splot, niekończące się walki „tradycjonalistów" z „re­ formatorami": spory o to, kto lepiej strzeże depozytu wiary; lub też: komu w istocie został on powietzony. Czy jest tak - o czym zapewniają pierwsi - że owa „prawda" ma się dobrze, gdyż dzięki pilności i czujności udało się nam ją przechować? Czy też - zgodnie z opi­ nią drugich - przeciwnie: gnuśni i zurzędniczali kusto­ sze skarbu zamknęli go w pustych formułach, ukryli przed ludźmi, sprawiając, że nikt już (łącznie z n i m i sa­ mymi) nie pamięta jego ptawdziwych barw i blasku? Zarazem jednak wiele wątpliwości budzi dzisiaj wśród fachowców także dzieło, jakie w X I X wieku podjęli! mnisi z opactwa w Solesmes, polegające mianowicie na „odświeżeniu" (w najlepszej wierze i zgodnie z najlepszą ówczesną wiedzą) chorału gregoriańskiego. Jak pisze Marcin Bornus-Szczyciński: „Bezgraniczna wiara końca i| X I X wieku w doskonałość notacji muzycznej kazała wielkiemu reformatorowi chorału, francuskiemu bene­ dyktynowi D o m Moąuerau z opactwa w Solesmes od¬ rzucić istniejącą wówczas żywą tradycję, jako ponoć skażoną, i zastąpić ją interpretacyjnymi spekulacjami,; dokonanymi na podstawie analizy najstatszych manu-1 skryptów muzycznych z X - X I I I w. W efekcie powstał; nowy nigdy przedtem nie istniejący chorał, który I w 1903 r., po burzliwej dyskusji, został uznany przez p3' pieża Piusa X za powszechnie obowiązujący w Kościele rzymskim" Zdaniem Marcela Peresa' Mnisi solesmeńscy widzieli śpiew liturgiczny tylko w dwu aspek­ tach melodii i tekstu Zapomnieli o najważniejszym' o sDOSobie śpiewania iaka przybierać śpiewak i jak powinien się zachowywać 1 - Warto zauważyć, że i Peres, i Bornus-Szczycińskiobaj znakomici znawcy i wykonawcy muzyki dawnej sami podejmują wysiłki rekonstruowania zerwanej mu­ zycznej tradycji liturgicznej. W miarę możliwości od­ wołują się do tradycji „żywej" (Peres na przykład do tej, która przetrwała na Korsyce albo w Grecji). Korzystają] jednak także - a może przede wszystkim - z rękopi­ śmiennych zabytków (Szczyciński w tegoroczną Nie-f dzielę Palmową przygotował dla Braci Mniejszych: w Bratysławie liturgię, opierając się na najstarszym pol­ skim graduale franciszkańskim, z 1257 roku, przecho¬ wywanym przez ss Klaryski w Krakowie). Podobnie robi Schola T e a t m Wiejskiego Węgajty Wolfganga Niklausa: poszukując „utraconego kontak- 414 �Wojciech Michera • TRADYCJA I WSPÓŁCZESNOŚĆ. AKTOR tu z archetypicznym, sakralnym językiem ruchu i ge­ stu" wystawia (rekonstruuje) średniowieczne dramaty liturgiczne w sposób możliwie najwierniejszy, co jednak znaczy: zgodny z tym, co da się wydobyć ze średnio­ wiecznych materiałów ikonograficznych, co wiedzą na ten temat filologowie, a także - w sferze muzyki współpracujący z Węgajtami Szczyciński, Peres lub Damien Poisblaud. 3 Takie odtwarzanie pierwotnej maniery wykonaw­ czej - muzycznej albo teatralnej - przypomina prace konserwatorskie nad starym, sczerniałym obrazem. Ta­ ki zabieg - gdy obraz całkiem już zniknął, zniszczony lub przykryty warstwą brudu - jest niezbędny. Zarazem jednak odnowa „zagubionej tradycji" niesie zawsze nie­ bezpieczeństwo (przed którym przestrzegają wspomnia­ ni twórcy) zatarcia tego, co mimo trudności, i nie za­ wsze w poprawnej postaci, jednak przetrwało; albo co - niczym rysy na starym filmie - stało się (już) częścią obtazu. Gdy w państwie Karola Wielkiego, dzięki filo­ logicznej pracy mnichów irlandzkich, przywrócono w szkołach klasztornych klasyczną postać języka łaciń­ skiego, podniósł się wprawdzie poziom nauczania, stracii jednak swoją przydatność, używany na co dzień dia­ lekt łacińsko-galijski. (Niebezpieczeństwo rekonstrukcji artystycznej, zwłaszcza teatralnej, wiąże się też z pokusą „historycz­ nego iluzjonizmu" - złudnym pragnieniem prostego ptzeniesienia się w czasie - „tam". Ta sprawa jednak, ze względu na złożoność, wymagałaby osobnego omó­ wienia.) Z innej jeszcze strony, warto dodać, gdy rzecz doty­ czy sztuki, owo sięgnięcie w przeszłość, „ponad głowa­ mi" żyjących, przynosi niekiedy zupełnie niespodziewa­ ne pożytki. Procedura ta jest bowiem także po prostu figurą pewnego typu artystycznych poszukiwań, wpisa­ ną w mit „powrotu do źródeł". W X V I w. na przykład: „Około roku 1600 dokonał się jeden z najbardziej radykalnycbf przewrotów w historii muzyki. Uświęcony tradycją porządek muzyki europejskiej został nagle za­ kwestionowany przez osobliwy krąg wpływowych bada­ czy starożytności czy - ściślej mówiąc - rzekomych jej wskrzesicieli." - pisze Nikolaus Harnoncourt . Wpraw­ dzie sztuka, której ścisłe reguły z dogmatyczną precyzją wówczas określono, niewiele miała wspólnego z an­ tycznym dramatem greckim (choć o tym właśnie prze­ konani byli jej twórcy) to dzięki błyskotliwemu talen­ towi Claudio Monteverdiego rozpoczęła się w ten spo¬ sób historia teatru operowego 4 Czy warto zatem w ogóle przywoływać takie pojęcia jak „tradycja", „wierność", „depozyt"? Otóż - tak. W istocie ów nieunikniony moment „zdrady" określa sytuację człowieka (artysty, także odbiorcy) jako hermeneutyczną. Wypatmjemy znaku, by go - jak Klitajmestra - na własną odpowiedzialność zinterpretować. 415 A l e też (tym razem wzorując się na Orestesie) - swoje powołanie możemy rozpoznać w zemście, zaleconej przez wyrocznię i mającej przywrócić ład, zakłócony przez matczyną zbrodnię („Tej pomsty żąda bóstwa głos! / Tej pomsty moja pragnie dłoń / Zabiję ją!..."); pamiętając wszakże, że i ten nasz straszliwy czyn wyma­ gać będzie od nas później oczyszczenia. Tradycja to paradoksalny wysiłek rozpoznawania. „Wysiłek" - bowiem tożsamość tego, kogo spotykamy, nie jest oczywista. (Częsty temat antycznych opowieści - trudne po latach spotkanie bliskiej osoby, które ptzebiega w trzech kolejnych podejściach: (i) wątpienie 0 tożsamości spotkanego; (ii) podejrzliwe badanie; wreszcie (iii) rozpoznanie - anagnorismos. Tak było z Penelopą i Odyseuszem, tak było również z Elektra 1 Orestesem w Ofiamicach Ajschylosa.) Wysiłek to „paradoksalny", bo przecież „roz-poznanie" dotyczy te­ go, kogo/co już przecież znamy (jak pisze Gadamer: „Rozpoznanie, tak jak rozumie je Arystoteles, zakłada istnienie wiążącej tradycji, w której ramach wszyscy się rozumieją i spotykają sami ze sobą" ). 5 W praktyce kluczową sptawą jest obecność tzw. „ży­ wej tradycji". Gdy jej brak - nikt nie potwierdzi na­ szych przypuszczeń. Jesteśmy tym razem trochę jak Kasandra, branka przywiedziona z T r o i - „obca" w Argos, i wprawdzie wiele widząca (Przodownik Chóru: „Psi węch ma ta niewiasta: już-ci jest na tropie"), ale też po­ zostająca w odrębnym, niezrozumiałym dla innych świecie ("Biegłego, widzę, trzeba tej obcej tłuma­ cza..."). A jednak, nawet jeśli nie sposób zweryfikować podjętego przez nas wysiłku „rozpoznania", wysiłek ten nie traci sensu. Nie jest dla nas sprawą obojętną, co i jak rozumiemy, na przykład ze sztuki Ajschylosa. To, co minione (tradycja, choć już „martwa") nie jest zale­ dwie pretekstem dla naszych niezależnych działań twórczych. Nasze działania - nie są prostą rekonstruk­ cją tego co minione Zawsze chodzi o spotkanie" — w n i m potwierdza się tożsamość każdej ze stron Ale potwierdza się między innymi w zawieszeniu własnej pewności w poszukiwaniu możliwości wyjścia poza go£ Q ^ y uwewnętrzniony wzorzec naszego myślenia (uwewnętrzniony na przykład w języku) W pewnym sensie - na tym polega zadanie aktora w teatrze, zawsze stojącego wobec obcości gtanej ptzez siebie postaci. W nieco szerszym znaczeniu - na tym po­ lega każde działanie twórcze. W ujęciu najszerszym - tak można rozumieć sens wszelkiego ludzkiego działania. • • • „Działać, w najogólniejszym sensie, znaczy przedsię­ brać coś nowego, rozpoczynać (jak wskazuje greckie słowo archein, «rozpoczynać», «prowadzić», wreszcie rządzić), wprawiać coś w ruch (co jest pierwotnym zna- �Wojciech Michera • TRADYCJA I WSPÓŁCZESNOŚĆ. AKTOR czeniem łacińskiego agere). Ludzie są initium, nowymi przybyszami, którzy dają czemuś początek na mocy sa­ mych swoich narodzin, dlatego podejmują się czegoś nowego i skłonni są do działania" - pisze Hannah Arendt w Kondycji Ludzkiej . pretację zaproponowaną przez A r e n d t (która z kolei odwołuje się do słów Dantego z De monarchia) można chyba uznać za niejawną próbę nadania pojęciu „aktu¬ alizacji" - niejako wbrew niemu - greckiego raczej niż j| łacińskiego sensu. Nie miejsce t u , by szczegółowo rozważać podobień­ stwa i - zwłaszcza - różnice między greckim archein i łacińskim agere. Zatrzymajmy się chwilę przy tym ostatnim, ze względu na rolę, jaką odegrało w kształto­ waniu się europejskiej wyobraźni. Czasownik - któtego podstawowe formy słownikowe brzmią ago, agere, egi, actum - rzeczywiście znaczy „wprawiać coś w ruch". Pierwotnie jednak stosowany był w bardzo konkretnej sytuacji, chodziło mianowicie o „wprawianie w r u c h " stada bydła, poganianego przez pasterzy. Okoliczność ta pozostawiła istotny ślad na wszystkich pojęciach wy­ wiedzionych z tego słowa - ślad nadający i m specyficz­ ny odcień przymusu, a przez to czyniący z nich swoisty „ekran", modyfikujący każdy oglądany przezeń obraz. ' Pojęć tych (opartych zwłaszcza na gtamatycznej for­ mie supinum: actum) jest wiele: agent, akt, akcja, ak­ tywność, aktualność, wreszcie też -aktor. Co najważ­ niejsze, tak szeroko rozumiane.agere w niezwykły spo­ sób zbliżyło się znaczeniem do czasownika esse, być. W tradycji języka łacińskiego realnie wydaje się istnieć tylko to, co nie ustaje w działaniu (jest actualis). I to w działaniu skutecznym - jest skuteczną przyczyną do­ konujących się zmian (causa efficiens). Jak pisał To­ masz: Esse est actualitas omnis formae . Dlatego też an­ gielskie actuality, lub francuskie actualité, tłumaczy się po prostu jako „rzeczywistość". Łacińskie ago ma ścisły odpowiednik etymologiczny w greckim czasowniku ago. Jednak w klasycznych tłumaczeniach z greki na łacinę jako actus oddaje się inne greckie słowo - energeia . Wielowiekowa tradycja translatorska mogłaby świadczyć, że przekład ten jest właściwy: jak przecież o energeia pisał w Metafizyce Arystoteles - z niej właśnie bierze się ruch, kinesis. Co to jednak znaczy? Jak się wydaje stajemy tu właśnie wobec przykładu niezrozumienia, wynikającego z „ze­ rwania tradycji", jakie dokonało się na granicy między światem języka greckiego i łaciny. O t o - pisze Jean Beaufret - usiłując zrozumieć sens słowa źródłowego (energeia), czytamy Arystotelesa, „wychodząc nie od greki, takiej, jaką mówił, lecz greki zromanizowanej" .1 Greckie znaczenie energeia nie ma bowiem - zdaniem francuskiego filozofa, podążającego t u śladem Heideg­ gera - nic wspólnego z jakimkolwiek „popychaniem" i skutecznością" M a sens raczej epifaniczny"' ujaw¬ nia — ukryte możliwości Dzięki swojej energeia ogień na przykład' oświetla grzeje a później pozwala też ugo­ tować na n i m zupę 6 1 Rzeczywistość taka - utożsamiona z „aktualnością", określona przez działanie pojmowane jako „przyczyna" i „bodziec" - jest przede wszystkim otwarta na to, co nowe (initium). Trudniej jednak w niej dostrzec goto­ wość na „spotkanie" z tym, co nas poprzedza, i co nam zostało przekazane (chyba, że jako spotkanie potraktu­ jemy imperialne narzucenie własnej pax romand). Próbę wykroczenia poza taki „skuteczno-sprawczy" sens „aktualności" podejmuje w swojej książce Arendt, pisząc między innymi: „Ludzkie poczucie rzeczywistości wymaga, by ludzie aktualizowali czysty dar własnego bycia, nie po to, aby je zmieniać, ale by wyartykułować i powołać do pełnego istnienia to, co w przeciwnym ra­ zie musieliby, tak czy owak, biernie znosić" [s. 228]. T o ważne słowa: „nie po to, aby zmieniać, ale by wyarty­ kułować i powołać do pełnego istnienia...". Wydaje się jednak, że podstawową przeszkodą dla myśli zawartej w tych słowach jest, przede wszystkim, źródłowy sens wpisany w samo słowo agere - actus. Hannah Arendt wielokrotnie w swojej książce podkreśla istnienie ru, jaki pojawia się przy próbie tłumaczenia niektórych pojęć gteckich na łacińskie. Sądzę, że również w tym wypadku podobny opór należy wziąć pod uwagę. Inter­ ! 8 9 T e n problem przekładu (powiedziałbym: nie tyle traduttore - tradittore, ile: traditio - traductio [transductío], przy przetłumaczeniu tego ostatniego słowa jako „przeprowadzka") ma ogromne znaczenie także dla to-1 zumienia istoty praktyki artystycznej i dzieła sztuki. I Otóż w rozumieniu „łacińskim" tworzenie jest zawsze! sprawą siły i władzy (vis atąue potestas), skutecznego! (efficiens, od efficere - ex + faceré) oddziaływania za pol mocą narzędzi, w którego efekcie (effectum, też odejj-i cere) artysta z kamienia na przykład robi (faceré) rzeźl bę. Tymczasem greckie poiein - tłumaczone zazwyczaj | właśnie jako robić, wytwarzać, sporządzać - nie mai z taką skutecznością wiele wspólnego. Należy je raczej rozumieć w znaczeniu: „sprawić, pozwolić, by się uka­ zało", co znajduje świetny wyraz we francuskiej formu­ le: laisser apparaître . 10 W t y m sensie również pojęcie ludzkiego „działa¬ nia", w najszerszym znaczeniu - jeśli uwolnić je od przymusu „aktywnego" i skutecznego od-działywania - nabiera owego sensu hermeneutycznego, który wcześniej skojarzyłem z wysiłkiem „spotkania" i „roz­ poznania". Rozpoznania tego, co minione, co przeka- I zane jako tradycja, i co zawiera w sobie z konieczno­ ści moment obcości. 416 T e n spór w szczególny sposób kondensuje się na sce­ nie teatralnej. W pojęciu „aktora" bowiem zbierają się te wszystkie znaczenia, które w szerszym wymiarze ludzkiego działania rozsiewa cała rodzina słów wywo- �Wojciech Michera » TRADYCJA I WSPÓŁCZESNOŚĆ. AKTOR dzących się od agere. Dość podobnie jak w wypadku greckiego poiein, słowa, którego sens w szczególny spo­ sób skupia się w działaniu poety. W ścisłym znaczeniu „aktot" jest tym, który inicjuje, działanie - inicjuje dys­ ponując odpowiednią (skuteczną) siłą i władzą, które pozwalają mu stworzyć (facere) graną postać. Hannah Arendt problem „aktora" - jako tego, któi ry działa (agere) - łączy jednak z zagadnieniem mowy. Pisze: „Działanie i mowa są tak ściśle ze sobą związane, ! ponieważ początkowy i specyficznie ludzki akt musi jednocześnie zawierać odpowiedź na pytanie zadawane każdemu nowemu przybyszowi: «Kim jesteś?». O w o odsłonięcie tego, k i m ktoś jest, kryje się tak w jego sło­ wach, jak i czynach; oczywiście nadal mowa i ujawnia­ nie siebie są ze sobą spokrewnione o wiele bliżej niż działanie i ujawnianie, tak samo jak między działaniem i rozpoczynaniem istnieje bliższe pokrewieństwo niż I między mową i rozpoczynaniem". : „Działanie" (jako agere) łączy się zatem blisko - co już ztesztą wiemy - z „rozpoczynaniem". „Ujawnianie" zaś raczej z „mową". K i m więc jest „aktor"? W ścisłym znaczeniu tego słowa: tym, który przede wszystkim „działa" i „rozpoczyna". Lecz przecież dobrze wiemy, że nie tylko. Niejako wbrew swej nazwie - „aktor" (zwłaszcza w teatrze) także „ujawnia", „odsłania" toż­ samość owego „nowego przybysza", który przecież przy­ bywa być może z przeszłości, na przykład jako grana na scenie postać z tragedii Ajschylosa, albo średniowiecz­ nego dramatu liturgicznego. Jak już mówiłem, zadanie aktorskie zawiera się w wysiłku „rozpoznania" (anagnońsmos). I taki też sens dosttzec można w słowie hupokrites, jakim w Atenach okteślano teatralnego aktora: jest on tym, który (mó- I wiąc) tłumaczy, objaśnia, interpretuje (krinein) to, co | „spod spodu", co „ukryte". i Posłuchajmy, raz jeszcze, fragmentu z Kondycji ludzUej: „bez towarzyszącej m u mowy działanie nie tylko utraciłoby swój charakter ujawniający, ale też, odpo­ wiednio, utraciłoby jak gdyby swój przedmiot; to nie działający ludzie, lecz wykonujące roboty dokonywały­ by czegoś, co, ujmując rzecz po ludzku, pozostawałoby niepojmowalne. Działanie pozbawione mowy nie było­ by już działaniem, ponieważ nie byłoby już tego, kto działa, aktora, a ten, kto działa, sprawca czynów, jest możliwy tylko wtedy, gdy jest jednocześnie mówcą wy­ powiadającym słowa". Jeśli nawet Hannah Arendt nie wspiera się tu grec­ k i m słowem hupokrites (słowo „aktor" w cytowanym tekście użyte jest w szerokim, nie tylko teatralnym zna­ czeniu), to jednak i tu widać wyraźnie jej staranie, by poszerzyć ścisłe znaczenie łacińskiego terminu. I to po­ szerzyć - nawet wbrew niemu - na sposób niejako „grecki". Można rzec, że w ten sposób autorka ta sama „działa" jak aktor-hupokrites, albo jak Klitajmestra: zdradza - w podwójnym znaczeniu tego słowa. Zaprze­ cza temu, co wydaje się oczywiste, ujawniając przez to tradycję, o której już mało kto pamięta. Przypisy 1 M a r c i n Bornus-Szczyciński, Dlaczego Kościół przestaje śpiewać, „Więź" 3/1999, s. 20 2 Piwo z mistrzem, z Marcelem Peresem rozmawia Jacek Kowal­ 3 Misterium ski, „Czas K u l t u r y " 6/1998, s. 60 Wcielenia. Z Wolfgangiem Niklausem rozmawia Ja­ cek Borkowicz, W i ę ź " 3/1999, s. 50 4 Nikolaus H a r n o n c o u r t , Dialog muzyczny. Rozważania verdim, Bachu i Mozarcie, 5 o Monte- t l . M . Czajka, Warszawa 1999, s. 28 H . G . Gadamer, Sztuka i naśladownictwo, t l . M . Łukasiewicz, w: Rozum, słowo, dzieje, Warszawa 2000, s. 152 6 H . A r e n d t , Kondycja Ludzka, t l . A n n a Łagodzka, Warszawa 2000, s. 195 7 Summa. Cytuję za: J. Beaufret, E N E R G E I A et A C T U S , w te­ goż: Diałogue avec Heidegger. Philosophie grecque, Paris 1975, s. 134 8 Por. A r e n d t , s. 225 9 Beaufret, s. 128 1 0 Tamże, s. 125 417 T v ' ' - .. y � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d6934441c598386017485d843948f197.pdf 453aca0cd01d133d373b9bd6c207f480 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3467 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3250 Title A name given to the resource Tradycja i współczesność. Uwagi po biennale kowalstwa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.39-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski TRADYCJA I WSPÓŁCZESNOŚĆ UWAGI PO BIENNALE KOWALSTWA Wszystkie konkursy sztuki ludowej, zwłaszcza ogól­ n o p o l s k i e , m a j ą d w a , w y r a ź n i e d o s t r z e g a l n e , cele. J e d ­ n y m jest s t y m u l a c j a d a n e j d z i e d z i n y t w ó r c z o ś c i , d r u g i m rozeznanie w procesach, k t ó r e w tej t w ó r c z o ś c i zacho­ d z ą . O b a cele s ą ze s o b ą p o w i ą z a n e , s k o r o s i ę b o w i e m chce p r o w a d z i ć p o l i t y k ę o p i e k i , trzeba w i e d z i e ć , j a k i jest s t a n r z e c z y w i s t y z j a w i s k a , w j a k i m k i e r u n k u z m i e ­ r z a , co j e s t w n i m w a r t e p o p a r c i a , co z a ś n i s z c z y n a j ­ cenniejsze jego w a r t o ś c i . c h a r a k t e r y s t y c z n ą d l a naszej s z t u k i l u d o w e j z a s a d ą e k o ­ n o m i i sił i ś r o d k ó w , z a s a d ą — n a z w i j m y j ą t a k — o p ­ tymalizacji (maksimum wyrazu przy m i n i m a l n y m wkła­ dzie pracy). M o ż n a przy t y m z a u w a ż y ć , że i m bardziej p r z e d m i o t jest z w y c z a j n y i f u n k c j o n a l n y , t y m silniejsze są związki f o r m y z t e c h n i k ą , z t r a d y c j ą . D o ś w i a d c z e n i e i p a m i ę ć wiążą się w ó w c z a s z n a w y k a m i estetycznymi, k t ó r e b a z u j ą na w z o r a c h w y n i e s i o n y c h z p r z e s z ł o ś c i , odziedziczonych po w c z e ś n i e j s z y c h pokoleniach. Biennale kowalstwa ludowego, k t ó r e zorganizowano p o d k o n i e c 1979 r . w R a d o m i u , m i m o ż e n i e o b j ę ł o w s z y s t k i c h c z y n n y c h jeszcze w k r a j u w a r s z t a t ó w , b y ł o i m p r e z ą w a ż n ą . Przede w s z y s t k i m dlatego, ż e w y j ą t k o w o w y r a ź n i e p o k a z a ł o j a k i e j e s t d z i s i a j k o w a l s t w o , co j e s t j e g o s i ł ą , co z a ś s ł a b o ś c i ą . B y ł a to n i e t y l e k o n f r o n t a c j a o ś r o d k ó w , co p o s t a w t w ó r c z y c h , s p o s o b ó w r o z w i ą z y w a ­ nia starej i n o w e j t e m a t y k i . S p r z y j a ł o t e m u zoriento­ wanie r e g u l a m i n u k o n k u r s u j e d n o c z e ś n i e na f o r m y t r a ­ dycyjne i nowe. Dzięki temu, oglądając w y s t a w ę m o ż n a b y ł o o b s e r w o w a ć relacje m i ę d z y t r a d y c j ą a w s p ó ł ­ c z e s n o ś c i ą , m i ę d z y zasadami m y ś l e n i a , w ł a ś c i w y m i d a w n e j sztuce l u d o w e j a t e n d e n c j a m i e s t e t y c z n y m i , k t ó ­ re dostrzec m o ż n a obecnie w ś r ó d w i ę k s z o ś c i twórców l u d o w y c h . Chodzi t u o jednoczesne w y s t ę p o w a n i e d w ó c h estetyk, d w ó c h k o d ó w estetycznych, z których jeden w i ą ż e się z zasadami d a w n e j sztuki l u d o w e j , d r u g i z a ś z obecnymi upodobaniami twórców oraz środowiska, w którym przebywają. N a t o m i a s t t a m , gdzie p o j a w i a s i ę n o w a f u n k c j a , no­ w y p r z e d m i o t — dochodzi do g ł o s u w s p ó ł c z e s n a ś w i a ­ d o m o ś ć e s t e t y c z n a t w ó r c y , u p o d o b a n i a , k t ó r e o n (a t a k ­ że jego ś r o d o w i s k o ) przejawia w zdobieniu wnętrza, w o c e n i e tego, co p i ę k n e czy b r z y d k i e . S ą d z ę n a w e t , ż e d a ł o b y się t u s f o r m u ł o w a ć t a k ą p r a w i d ł o w o ś ć : i m bar­ d z i e j t w ó r c a d ą ż y do tego, a b y j e g o d z i e ł o b y ł o „ p i ę k n e " , t y m silniej podlega p r e s j i obecnych u p o d o b a ń estetycz­ n y c h , t y m bardziej o d r y w a się od d a w n y c h r e g u ł k s z t a ł ­ towania formy. (Dawne formy, k t ó r e m y percepujemy w kategoriach piękna, t w ó r c y l u d o w i oceniają w kategor­ iach r z e m i o s ł a , rzeczy „starodawnych"; natomiast za „ p i ę k n e " u w a ż a j ą t o , co o d p o w i a d a i c h o b e c n y m u p o d o ­ b a n i o m e s t e t y c z n y m , co z a w i e r a n a d w y ż k ę d e k o r a c j i n a d formą funkcjonalną). 1 2 3 Nie t r u d n o z a u w a ż y ć , że ta „ d a w n a " estetyka w i ­ doczna jest przede w s z y s t k i m w w y t w o r a c h tradycyj­ n y c h , z w ł a s z c z a u ż y t k o w y c h , t a m gdzie prostota i k l a ­ r o w n o ś ć f o r m y w y n i k a j ą z p o s z a n o w a n i a cech m a t e r i a ł u i t e c h n i k i jego o b r ó b k i ; gdzie k s z t a ł t , k o m p o z y c j a , o r n a ­ m e n t zgodne są z p o d s t a w o w ą f u n k c j ą p r z e d m i o t u oraz Interferencja dawnej i nowej estetyki występuje z r e s z t ą n i e t y l k o p r z y p o d j ę c i u n o w e j t e m a t y k i . Jest ona zauważalna również w wykonawstwie dawnych p r z e d m i o t ó w . P r z e j a w i a s i ę w ó w c z a s w d ą ż e n i u do o b fitszego z d o b i e n i a p o w i e r z c h n i , do k o m p l i k o w a n i a s y l ­ w e t y ( n p . z a w i a s u czy w y k ł a d k i ) , do z a s t ę p o w a n i a o r n a ­ m e n t y k i geometrycznej — roślinną. Na schemat t r a d y ­ cyjnego w z o r u nasuwa się w ó w c z a s w a r s t w a nowsza, k t ó r e j c e c h ą p o d s t a w o w ą jest w ł a ś n i e dekoracja, roz­ budowanie m o t y w ó w floralnych, d ą ż e n i e do w p r o w a - �k l i e n t ó w , k t ó r z y w o l ą od a u t e n t y k u l u d o w e g o ( z b y t w ich m n i e m a n i u „ z g r z e b n e g o " ) f o r m y bogato dekorowane, g r a w i t u j ą c e k u w z o r o m nie-ludowego k o w a l s t w a . (Oto paradoks współczesnej twórczości „ l u d o w e j " — kierunek jej przemian wiedzie od szlachetnej prostoty f o r m d a w ­ nych, chłopskich, k u wzorom dworskim, mieszczańskim, h i s t o r y c z n y m czy p s e u d o - n o w o c z e s n y m . Jest t o w i ę c p r o ­ ces a k u r a t o d w r o t n y o d tego, k t ó r y w y s t ę p o w a ł w p r z e ­ s z ł o ś c i , k i e d y to l u d w z o r y d w o r s k i e , k o ś c i e l n e czy m i e s z c z a ń s k i e a d a p t o w a ł do s w o i c h w a r u n k ó w i u p o ­ d o b a ń estetycznych). Z d o b i e n i u , gdzie t y l k o to m o ż l i w e , s p r z y j a j ą rów­ nież upodobania p r a c o w n i k ó w skupu w r ó ż n y c h insty­ tucjach, a zwłaszcza wycena p r z e d m i o t ó w . Niemal w s z ę ­ d z i e ( d o t y c z y t o n i e t y l k o s z t u k i l u d o w e j ) za rzecz z d o ­ b i o n ą p ł a c i s i ę z n a c z n i e w i ę c e j , n i ż za p r z e d m i o t s z l a ­ c h e t n y , lecz p r o s t y . P o d s t a w ą w y c e n y n i e j e s t b o w i e m d o s k o n a ł o ś ć p r z e d m i o t u , lecz w k ł a d pracy potrzebnej do j e g o w y k o n a n i a . 2 d z e n i a , g d z i e t y l k o s i ę da, l i n i i f a l i s t y c h , esowato-flores o w a t y c h . W y s t ę p u j e to w s t o p n i u n i e w i e l k i m p r z y p o ­ d e j m o w a n i u t e m a t y k i u ż y t k o w e j (okucia w o z ó w , n a r z ę ­ dzia gospodarskie), ale w znacznie silniejszym p r z y w y ­ robie p r z e d m i o t ó w , k t ó r e obok swej f u n k c j i użytkowej p e ł n i ą r ó w n i e ż (a o b e c n i e p r z e d e w s z y s t k i m ) f u n k c j e zdobnicze, reprezentacyjne. P r z y k ł a d e m m o g ą być np. zawiasy pasowe i esowe W ł a d y s ł a w a , A n d r z e j a i Jana G ą s i e n i c ó w —• M a k o w s k i c h , w y k o n y w a n e n a z a m ó w i e ­ nie właścicieli i budowniczych nowo p o w s t a j ą c y c h w i l l i w s t y l u „ z a k o p i a ń s k i m " ( i l . 10—12). U p o d o b a n i a i a m b i c j e k o w a l i z n a j d u j ą w ó w c z a s uzasadnienie w w y r a ź n i e zdob­ n i c z e j f u n k c j i t a k i c h z a w i a s ó w , o k u ć czy k l a m e k . Z g o d ­ ne s ą z r e s z t ą z o c z e k i w a n i a m i z d e c y d o w a n e j większości II. 93 40 1. M i e c z y s ł a w H u l e w i c z , k r z y ż , w y s . 50 i 96 c m . I I . 3. E u g e n i u s z C h o ł u j , kopos, Trzecim czynnikiem sprzyjającym rozwojowi deko­ racji p r z e d m i o t ó w u ż y t k o w y c h są konkursy. Pozornie m a m y w ó w c z a s do c z y n i e n i a z p o w i e l a n i e m d a w n y c h w z o r ó w , w r z e c z y w i s t o ś c i j e d n a k są to j u ż p r z e d m i o t y inne. A t r a p y , k t ó r e — o czym w y k o n a w c a dobrze w i e — n i g d y nie b ę d ą s p e ł n i a ł y swej w ł a ś c i w e j r o l i . Z a w i a s pasowy b ę d z i e l e ż a ł w sali w y s t a w o w e j na kostce l u b w i s i a ł na planszy — nie b ę d z i e j e d n a k d ź w i g a ł przez d ł u g i e lata c i ę ż k i c h d r z w i . K o w a l stara się w i ę c , aby był on piękniejszy od pięćdziesięciu innych z a w i a s ó w jego r y w a l i . Z m y ś l e n i a funkcjonalnego przechodzi na e s t e t y c z n e . C z ę s t o zEipomina n a w e t , j a k i m p o w i n i e n b y ć „ p r a w d z i w y " zawias. R o z c z ł o n k o w u j e jego k s z t a ł t , roz­ w i j a , m i m o iż t y m s a m y m o s ł a b i a m a t e r i a ł ( n p . r e p r . w katalogu zawiasy pasowe S t a n i s ł a w a Chołuja czy Z y g m u n t a L o r k a ) . L u d z i e z n a j ą c y się na rzeczy w y t y ­ k a j ą k o w a l o m t a k i e u c h y b i e n i a . C z y k o w a l e s a m i tego nie r o z u m i e j ą ? O c z y w i ś c i e r o z u m i e j ą i g d y b y p r a c o w a l i d l a siebie, czy r o b i l i z a w i a s y do d r z w i k o ś c i e l n y c h l u b w r ó t s t o d o ł y przede w s z y s t k i m m y ś l e l i b y o t y m , j a k i ciężaT m u s z ą one w y t r z y m a ć , j a k w z m o c n i ć miejsca, k t ó r e najbardziej „ p r a c u j ą " . A l e k u j ą c na k o n k u r s nie z a s t a n a w i a j ą się nad t y m , z a p o m i n a j ą , że to ma b y ć autentyk „na niby"; widzą zresztą reprodukcje w kata­ l o g a c h , i n s p i r u j ą c e i c h w ł a ś n i e do t a k i c h estetyzujących r o z w i ą z a ń (np. katalog omawianego Biennale). Wie­ d z ą t e ż , ż e w y k ł a d k a , w r z e c i ą d z czy z a w i a s z o s t a n ą p o ­ k a z a n e na wystawie niczym bransoletki u jubilera. A w i ę c je zdobią. Przede w s z y s t k i m z d o b i ą ! I często c m . I I . 2. A n d r z e j i J a n u s z G ą s i e n i c e M a k o w s c y , w i d e ł k i , d ł . 40 c m . I I . 4. Mieczysław Hulewicz, trójnóg-denarek, 14 c m . wys. wys. �6 П. 5. Antoni Moćko, ś w i e c z n i k , w y s . 48,5 c m . I I . 6. B r o n i s ł a w P i e t r a k , Świecznik I I . 7. M i e c z y s ł a w H u l e w i c z , ś w i e c z n i k , w y s . 6,5 c m . na t y m w y g r y w a j ą , j a k o ż e p r z e d m i o t y t a k i e (nawet nieudane) zyskują niejednokrotnie najwyższe oceny'. P a t r z ą c na o b f i t ą o r n a m e n t y k ę w i e l u e k s p o n a t ó w — z t y m w i ę k s z y m szacunkiem i wręcz zachwytem podzi­ w i a ł e m na B i e n n a l e f o r m y p i ę k n e — w ł a ś n i e p r z e z s w ą prostotę, proporcje, oszczędne wprowadzenie elementu zdobniczego (np. zawiasy pasowe Antoniego Moćki, Edwarda Chołuja, Dominika Ustaszewskiego, widełki A . i J. G ą s i e n i c ó w - M a k o w s k i c h ( i l . 2), w s z y s t k i e n a d e ­ s ł a n e p r a c e M i e c z y s ł a w a H u l e w i c z a — ( i l . 1, 4, 7). O ile jednak przy w y r o b a c h u ż y t k o w y c h i w y k o n y ­ w a n y c h od d a w n a , z a s a d n i c z y s c h e m a t k o m p o z y c j i nie 7 na trzy świece, wys. 36 cm. u l e g a ł w i ę k s z y m zmianom, a p u n k t e m odniesienia b y ł a p a m i ę ć d a w n e j f o r m y , to p r z y p o d e j m o w a n i u n o w y c h te­ m a t ó w (o c e c h a c h n i e z a w s z e z n a n y c h z d o ś w i a d c z e n i a ) , do g ł o s u d o c h o d z i ł o i n d y w i d u a l n e p o c z u c i e f o r m y , po­ m y s ł o w o ś ć , i n w e n c j a ; a co za t y m i d z i e — k s z t a ł t u j ą c e się w s p ó ł c z e ś n i e u p o d o b a n i a estetyczne. R z u t u j e to w s p o s ó b oczywisty na p r z e c i ę t n y poziom artystyczny tych prac, n i ż s z y od p o z i o m u w y r o b ó w t r a d y c y j n y c h ; nieraz nawet ocierający się o granice kiczu. Z w ł a s z c z a widocz­ ne j e s t to t a m , g d z i e w z o r e m i n s p i r u j ą c y m k o w a l a b y ł p r z e d m i o t m a j ą c y s ł u ż y ć przede w s z y s t k i m ozdobie. C i sami ludzie, k u j ą c dobre, t r a d y c y j n e przedmioty użytkowe, proponowali niedobrą amatorszczyznę, wyko­ n u j ą c przedmioty t y l k o dekoracyjne — k o g u t k i , pieski, smoki, f i g u r k i z ż e l a z a , „ p a m i ą t k i " . W tej d z i e d z i n i e spo­ ro n a d e s ł a n y c h e k s p o n a t ó w n a d a w a ł o s i ę b a r d z i e j na w y s t a w ę kiczu niż sztuki ludowej (przykłady m.in. w katalogu Biennale). Charakterystyczne jest w takich p r z y k ł a d a c h odejście o d w z o r c ó w t r a d y c y j n e g o k o w a l s t w a (od j e g o g r a m a t y k i form), a szukanie inspiracji w przedmiotach nie-ludowej proweniencji, w świecznikach z mosiądzu, tralkach d r e w n i a n y c h , w y r a b i a n y c h na t o k a r s k i m warsztacie, b i ­ b e l o t a c h s t a w i a n y c h n a s t o l i k a c h czy n a b i u r k u , w s p ó ł ­ c z e s n y c h p a m i ą t k a c h ( i l . 9). Z a r ó w n o wśród adaptacji jak i dzieł o charakterze dekoracyjnym, inspirowanych rozwiązaniami techniczny­ m i i artystycznymi dawnego kowalstwa, wyróżnić można d w i e postawy, d w a t y p y n a w i ą z a ń do t r a d y c j i . Jeden, częściej spotykany w ś r ó d n a d e s ł a n y c h e k s p o n a t ó w i , j a k s i ę zdaje, s z c z e g ó l n i e p o ż ą d a n y p r z e z m i ł o ś n i k ó w i o p i e ­ k u n ó w s z t u k i l u d o w e j , to n a w i ą z a n i e do k o n k r e t n y c h 41 �8 w z o r ó w (jak np. k r a t y , zawiasy, spinki), d r u g i , rzad­ szy, a l e z n a c z n i e c i e k a w s z y — t o w y c h o d z e n i e o d g r am a t y k i l u d o w y c h f o r m , r e g u ł artystycznego m y ś ­ l e n i a , e l e m e n t a r n y c h zasad k o m p o z y c j i . P i e r w s z y p o l e g a na ż o n g l e r е е e l e m e n t a m i z n a n y m i , d r u g i n a p r z e m y ś l e ­ n i u sensu p o d e j m o w a n e g o z a d a n i a , z g o d n i e z c h a r a k t e ­ rem t w o r z y w a i t r a d y c y j n ą technologią. Jedno o c z y w i ś ­ cie nie przeczy d r u g i e m u , l o g i k a k o n s t r u k c j i nie w y k l u ­ cza s i ę g n i ę c i a po r o z w i ą z a n i e f o r m a l n e , występujące w d a w n y m przedmiocie. M o t y w k r a t y z okienka spich­ rza m o ż e b y ć z a s t o s o w a n y i w e w s p ó ł c z e s n y m p r z e d ­ m i o c i e , a l e t y l k o w t e d y , g d y m a to s w o j e u z a s a d n i e n i e logiczne, z a r ó w n o u ż y t k o w e j a k i k o m p o z y c y j n e . Z re­ g u ł y j e d n a k nastawienie na t a k i t y p adaptacji p r o w a d z i do p s e u d o - l u d o w e g o e k l e k t y z m u , do s t y l i z a c j i , p o d c z a s gdy m y ś l e n i e formą, r o z w i ą z a n i a m i w y n i k a j ą c y m i z tech­ n i k i kowalstwa, sprzyja autentycznej twórczości. Dla­ tego z p e w n ą n i e u f n o ś c i ą p a t r z ę n a p r a c e , k t ó r e z g o d ­ nie z oczekiwaniami z a m a w i a j ą c y c h , mają być tylko a d a p t a c j ą d a w n y c h form. Rzadko kiedy b y w a j ą dobre, i j a k s ą d z ę w ł a ś n i e dlatego, że sama idea adaptacji k i e ­ r u j e u w a g ę l u d o w y c h t w ó r c ó w na z e w n ę t r z n e podo­ b i e ń s t w o , na wykorzystanie schematu dawnego przed­ m i o t u w n o w y m zastosowaniu. W d o b r y m p r z y p a d k u b ę d z i e to np. wieszak na p ł a s z c z e w k s z t a ł c i e zawiasu p a s o w e g o (z d o d a n y m i k o ł e c z k a m i ) , z a p r o p o n o w a n y p r z e z B r o n i s ł a w a Pietraka, p r z y n a j m n i e j d o w c i p n y w tej z m i a ­ n i e r ó l , w z ł y m : k r a t a — d r z w i c z k i do k o m i n k a . O ile ciekawsze b y ł y na Biennale prace w y w o d z ą c e się z m y ś l e n i a o f u n k c j i p r z e d m i o t u , o jego k o n t e k ś c i e 42 9 przestrzennym i p r z e d m i o t o w y m . Pokazali je m.in. M i e ­ c z y s ł a w H u l e w i c z i A n t o n i M o ć k o , obaj d o s k o n a l i , a za­ razem w y r a ź n i e r ó ż n i od siebie. W t y m m i e j s c u p r z e j d ź m y do n a s t ę p n e j refleksji, j a k ą n a s u n ę ł a wystawa. Otóż w sytuacji, gdy kowal w y k o n u j e p r z e d m i o t y n a w y s t a w ę , a do tego formy, k t ó r e n i e są a n i ściśle u ż y t k o w e , a n i osadzone w t r a ­ d y c j i r e g i o n u (czy o ś r o d k a ) , w y r a ź n i e j z a r y s o w u j e s i ę j e g o o s o b o w o ś ć t w ó r c z a . N i e znaczy t o , ż e b y ł j e j p o ­ zbawiony dawny kowal, pracujący w bliskim kontakcie z i n n y m i k o w a l a m i , a l e n i e m i a ł on t e j szansy i n d y w i ­ d u a l n e j w y p o w i e d z i , co w s p ó ł c z e s n y . Z r e s z t ą w y o s t r z o ­ n e m u s p o j r z e n i u n a cechy i n d y w i d u a l n e s p r z y j a za­ r ó w n o forma konfrontacji, j a k ą jest k o n k u r s , j a k t e ż i n i e m o ż n o ś ć o c e n i e n i a n a j e g o p o d s t a w i e , co j e s t d o ­ b r e m w s p ó l n y m j a k i e g o ś o ś r o d k a , co z a ś c e c h ą o d r ę b n ą . W s y t u a c j i , k i e d y w B i e n n a l e u c z e s t n i c z y 45 o s ó b , a w i ę c m n i e j n i ż jest w k r a j u w o j e w ó d z t w , odpada m o ż ­ ność porównania w k ł a d u indywidualnego z tradycją lo­ k a l n ą . Jedynie kowale radomscy wystąpili jako zespół. O g l ą d a j ą c i c h w y r o b y , z a s t a n a w i a m s i ę t y l k o c z y to, co w y d a j e s i ę w i d z o w i p o d o b n e w i c h p r a c a c h , w i ą ż e się z d a w n i e j s z ą t r a d y c j ą , czy t e ż jest j u ż r e z u l t a t e m sporej ilości k o n k u r s ó w , p r z e p r o w a d z a n y c h po w o j n i e na t e r e n i e o b e c n y c h w o j . r a d o m s k i e g o i k i e l e c k i e g o . M y ś l ę o t e n d e n c j i do obfitego zdobienia k a ż d e g o p r z e d ­ m i o t u u ż y t k o w e g o , swoistego h o r r o r v a c u i , k a ż ą c e g o k o ­ walowi podziabać każdy centymetr kwadratowy powierz­ chni, j a k b y w o b a w i e , że sam „ c z y s t y " k s z t a ł t pozba­ w i o n y jest w a l o r ó w a r t y s t y c z n y c h . �Cechy w s p ó l n e m o ż n a wali zakopiańskich, ale Gąsieniców-Makowskich. Cukier kolegów w Jan jak Mieczysław spod było również dotyczą one Zarówno Biernacik Gubałówki. bowiem różnią Niestety, Biennale. (Jednak i oni, i biorący Schrainer prostych do z Brzeźna bogato również dekorowanych, zauważyć jedynie nie u Bronisław się od wzięli udział ko­ rodziny w ewoluują swych udziału Biennale od form „naturalistycznych"). G ą s i e n i с e-M а к o w s с у reprezentują kowalstwo bardzo dobre warsztatowo, a k c e n t u j ą c e rolę zdobnictwa. Na ich p r z y k ł a d z i e doskonale w i d a ć kierunek przemian w estetyce w y r o b ó w k o w a l s k i c h , z w i ą z a n y z c z y n n i k a m i . 0 k t ó r y c h pisałem już uprzednio. P i ę k n e , szlachetne w s w y c h p r o p o r c j a c h „ w i d e ł k i " ( i l . 2) r e p r e z e n t u j ą d a w ­ n y p u n k t o d n i e s i e n i a , z a w i a s y esowe, a z w ł a s z c z a k l a m k i — s ą j u ż p r z y k ł a d e m t e n d e n c j i „ b a r o k i z u j ą c y c h " ( i l . 10— 12). N i e n e g u j ą c s p r a w n o ś c i w a r s z t a t o w e j M a k o w s k i c h m o ż n a i m z a r z u c i ć , ż e w d ą ż e n i u do e f e k t u w i r t u o z o w ­ s k i e g o z a t r a c j ą c z a s e m s z l a c h e t n o ś ć f o r m y , czego p r z y ­ k ł a d e m mogą być reprodukowane w katalogu klamka 1 smok (Janusza) oraz p e l i k a n (Władysława). Niejednorodność poszczególnych elementów całości, z a k ł ó c e n i e „ s t y l i s t y k " m o ż n a też dostrzec w pracach M i e c z y s ł a w a Z a n i e w s k i e g o z Lubijewa (woj. ostro­ łęckie). Obok ł a d n i e w y w a ż o n e g o w proporcjach zawia­ su p o k a z a ł o n w i e l e p r a c ś w i a d c z ą c y c h o i n w e n c j i , c h o ć niejednolitych, niespójnych. Są w nich udane fragmen­ t y , j a k np. o r z e ł w ś w i e c z n i k u z m a p ą Polski, ale b r a k c a ł o ś c i o w e g o u j ę c i a p r z e d m i o t u . Z a n i e w s k i n a d e s ł a ł na B i e n n a l e n a j w i ę c e j , b o a ż 36 p r a c , j e g o t e m p e r a m e n t t w ó r c z y i w y s i ł e k m o g ą z a i m p o n o w a ć , ale k i e r u n e k roz­ w o j u niepokoi. Odchodzi b o w i e m od u m o w n o ś c i ludo­ w e g o k o w a l s t w a d ą ż ą c do e f e k t ó w r a c z e j i l u s t r a c y j n y c h . W i d a ć to z a r ó w n o w k o n i k u , w i e ń c z ą c y m okucie dyszla wozu, jak też w świecznikach i figurkach z żelaza (il. 17). W c h o d z ą c w i n n ą k o n w e n c j ę a r t y s t y c z n ą n i e z a w s z e u m i e jej s p r o s t a ć , toteż wiele jego prac sprawia w r a ż e ­ n i e a m a t o r s t w a n i e osadzonego j u ż w r y g o r a c h l u d o w e j twórczości. Podobne u w a g i b u d z ą prace S t a n i s ł a w a T o m с z ук a z T a r n o w a . M i e s z c z ą się one w szerokiej skali — między tradycją a współczesnością, między znakomitą a d a p t a c j ą dawnych form (funkcjonalne i p i ę k n e przybo­ ry kominkowe), a zupełnie już „nie — ludowymi" kon­ cepcjami o b r a z ó w z żelaza i krat tematycznych. T o m ­ czyk jest d u ż ą i n d y w i d u a l n o ś c i ą i nie m o ż e d z i w i ć , że p r z y s w y c h z a i n t e r e s o w a n i a c h a r t y s t y c z n y c h oraz k o n s t r u k c y j n o - m e c h a n i c z n y c h w y k r a c z a poza f o r m y l u d o w e ­ go k o w a l s t w a . C h o d z i t y l k o o to, j a k to r o b i , do czego z m i e r z a , co o s i ą g a . J e g o k o ł a t k i s t a n o w i ą p r z y k ł a d n i e t y l k o dobrego r z e m i o s ł a k o w a l s k i e g o , ale i ś l u s a r s t w a . D o w o d z ą d u ż e j p o m y s ł o w o ś c i i w y o b r a ź n i (np. k o ł a t k i w k s z t a ł c i e m ł y n a , d z w o n ó w ( i l . 16), p a w i a ) , k t ó r e t o ce­ chy z n a j d u j e m y r ó w n i e ż w jego d e k o r a c y j n y c h k r a t a c h i s c e n a c h h i s t o r y c z n y c h . A l e p r a c e te n i e s t a n o w i ą j u ż przedłużenia ludowego kowalstwa, w y r a s t a j ą bowiem z g r u n t u innego m y ś l e n i a , i n n y c h w z o r ó w estetycznych. I s t o t n e staje się w n i c h przekroczenie o g r a n i c z e ń , k t ó r e — z d a w a ł o b y się — d e t e r m i n u j ą charakter kowalskiego d z i e ł a . W j e d n e j ze scen „ H i s t o r i i O r ę ż a Polskiego" t w o r z y j a k b y w y c i n a n k o w y fresk, ale m i m o p r ó b u p o ­ rządkowania kompozycji przez r y t m i z a c j ę podobnych e l e m e n t ó w , c a ł o ś ć n a l e ż y j u ż n i e do k r ę g u i n s p i r a c j i l u ­ d o w y c h , ale do p o s z u k i w a ń , c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla n u r ­ t u p l a s t y k i a m a t o r ó w . N a j c i e k a w s z a z tej serii d z i e ł jest k r a t a p r z e d s t a w i a j ą c a K o p e r n i k a na t l e k r ę g ó w n i e b i e s ­ k i c h ( i l . 14), c e l n a w s y m b o l i c z n y m u j ę c i u , z w a r t a w k o m p o z y c j i , o p a r t e j n a w y r a ź n i e a k c e n t o w a n e j osi sy­ metrii i r y t m i e t o r ó w planet. 1Я I I . 8. K a z i m i e r z M a r k i e w i c z , Świecznik na osiem świec, w y s . 99 c m . I I . 9. P a w e ł W i n i a r s k i , ś w i e c z n i k , wys. 156 c m . Z a w i a s y : A n d r z e j G ą s i e n i c a M a k o w s k i , i l . 10, d ł . 30 c m ; W ł a d y s ł a w G ą s i e n i c a M a k o w s k i , i l . 11, d ł . 33,5 c m ; i l . 12, d ł . 39,5 c m . 43 I �Zupełnie inny typ osobowości twórczej przedstawia sobą A n t o n i M o ć k o z O b l ę g o r k a (woj. kieleckie). I n ­ w e n c j a j e g o , c h o ć n i e m n i e j s z a n i ż T o m c z y k a czy Za­ niewskiego w y r a ż a się w o b r ę b i e r o z w i ą z a ń k o m p o z y ­ cyjnych, charakterystycznych dla ludowej o r n a m e n t y k i . Dla każdego tematu umie znaleźć w ł a s n e , konsekwentne rozwiązanie. Najbliższy wzorom rzemiosła kowalskiego j e s t w ż y r a n d o l u ( i l . 15). P r o s t o t a i p i ę k n o t e g o d z i e ł a s p r a w i a j ą , że z n a k o m i c i e h a r m o n i z o w a ł o b y z a r ó w n o те ś r e d n i o w i e c z n y m jak i nowoczesnym w n ę t r z e m . W ś r ó d ś w i e c z n i k ó w , z k t ó r y c h k a ż d y jest i n n y , s z c z e g ó l n i e cie­ k a w e s ą d w a , o p a r t e o t y p o r n a m e n t y k i , z b l i ż o n y do kompozycji w y c i n a n e k . D o w o d z ą one d o b r e g o p o c z u c i a formy i proporcji, k t ó r e zresztą przejawia artysta we wszystkich s w y c h pracach. W i d a ć je w i ę c z a r ó w n o w t y c h „ k a n d e l a b r a c h " ( i l . 5) j a k i w m o n u m e n t a l n y m ś w i e c z n i ­ k u „z o r ł e m " ( i l . 13). Z n a k o m i c i e z e s t a w i a w n i m p ł a s z ­ czyznę p i ę k n i e stylizowanego orła z d r o b n y m ornamen­ tem, b i e g n ą c y m w z d ł u ż całej kompozycji. Ś w i e c z n i k ten po k i l k u r e t u s z a c h ( p o d s t a w a , t a l e r z y k i p o d ś w i e c e , „ b l a s z a n o ś ć " orła) m ó g ł b y być j e d n y m z najlepszych dziei „ r e p r e z e n t a c y j n e j " sztuki kowalskiej. •: . IJ. 13. A n t o n i Moćko, świecznik, wys. . .. • is 123 cm. Dzieła Moćki oraz Mieczysława H u l e w i c z a z Czarnej Wsi Kościelnej (woj. białostockie) zdecydowa­ n i e w y r ó ż n i a ł y s i ę na B i e n n a l e s w ą k l a s ą a r t y s t y c z n ą i więzią z ludową tradycją. Ale kiedy Moćko nawiązu­ j e w s w y c h f o r m a c h do r ó ż n y c h , n i e k o n i e c z n i e k o w a l ­ skich w z o r ó w , Hulewicz w y p o w i a d a się c a ł k o w i c i e w granicach f o r m prostych, funkcjonalnych, kowalskich. Rozłożysty świecznik M o ć k i w i d z i m y z pewnego odda­ lenia jak f o r m ę p ł a s k ą , u Hulewicza natomiast k a ż d y przedmiot ma swą przestrzenność, k a ż d y element swą g r u b o ś ć . P u n k t e m w y j ś c i a j e s t sztaba ż e l a z a , k u t e g o , zginanego, k s z t a ł t o w a n e g o w sposób najbardziej pro­ sty i — c h c i a ł o b y s i ę p o w i e d z i e ć — r z e c z o w y . T r ó j n ó g - d e n a r e k ( i l . 4) a z w ł a s z c z a ś w i e c z n i k ( i l . 7) m o g ą b y ć d e m o n s t r o w a n e na- w y k ł a d a c h s z t u k i j a k o w z ó r formy f u n k c j o n a l n e j , n i c z e g o n i e n a ś l a d u j ą c e j , lecz w y p r o w a ­ dzonej z samej istoty t w o r z y w a i t e c h n i k i jego o b r ó b k i . Konkurs ujawnił zarówno możliwości uczestniczących w n i m kowali, jak też problemy związane z przejściem od f o r m u ż y t k o w y c h d o a d a p t a c j i , od t r a d y c y j n e g o r z e ­ m i o s ł a do w s p ó ł c z e s n e g o r ę k o d z i e ł a a r t y s t y c z n e g o . O d tej strony rolę s w ą spełnił. P o k a z a ł d w a n i e b e z p i e c z e ń ­ s t w a , k t ó r e g r o ż ą t e j d z i e d z i n i e l u d o w e j s z t u k i . Jedn-o polega na l i k w i d a c j i jego t r a d y c y j n y c h w a r t o ś c i „od ś r o d k a " , d r u g i e na l i k w i d a c j i k o w a l s t w a „od z e w n ą t r z " , przez b r a k d o p ł y w u n o w y c h k a d r , z e r w a n i e c i ą g u po­ k o l e n i o w e g o p r z e k a z u u m i e j ę t n o ś c i i zasad a r t y s t y c z n e ­ go m y ś l e n i a . W o b u p r z y p a d k a c h d e c y d u j ą c ą s t a j e s i ę rola o p i e k u n ó w sztuki ludowej. II. 14. S t a n i s ł a w T o m c z y k , Kopernik, wym. 76 X 62,5 c m . I I . 15. A n t o n i M o ć k o , Żyrandol, 76 X 76 c m . I I . 16. S t a n i s ł a w T o m c z y k , Ko­ łatka w kształcie dzwonków, w y s . 52 c m . K o n k u r s y nie zastąpią p r z e m y ś l a n e j , konsekwentnej d z i a ł a l n o ś c i . P o w i e d z m y w i ę c e j — k o n k u r s y bez t e j d a l ­ szej d z i a ł a l n o ś c i s t a j ą s i ę p o z o r e m o p i e k i , z a s ł o n ą d y m ­ n ą p r z e s ł a n i a j ą c ą f a k t , ż e w i s t o c i e n i c s i ę n i e r o b i od l a t , a b y p o w s t r z y m a ć z a n i k l u d o w e g o k o w a l s t w a . Czy u d z i a ł w j u r y (jako p r z e w o d n i c z ą c e g o ) przedstawiciela C e p e l i i oznacza, ż e c o ś s i ę z m i e n i ? N i e u m i e m z d o b y ć s i ę na o p t y m i z m , s k o r o i n s t y t u c j a t a , coraz s i l n i e j p o d ­ dana naciskom „ p l a n u " , „zysku", „ p r o d u k c j i " , nie uczy­ n i ł a d o t ą d niczego istotnego dla zachowania k o w a l s t w a czy g a r n c a r s t w a . T r u d n o m i u w i e r z y ć a b y w i l k ( n a w e t najbardziej sympatyczny) m ó g ł być d o b r y m pasterzem owiec. Opieka nad k o w a l s t w e m w y m a g a d z i a ł a ń gospo­ darczo n i e e f e k t y w n y c h , t r o s k i mecenasa, t r o s k i w r ę c z i n ­ d y w i d u a l n e j o c z ł o w i e k a , s p o s ó b r o z w i ą z a n i a jego t r u d ­ n o ś c i ż y c i o w y c h i t d . O c z y m t u z r e s z t ą m ó w i ć , s k o r o od k i l k u l a t n i k t ze s t a t u t o w y c h o p i e k u n ó w t w ó r c ó w l u ­ d o w y c h n i e u m i a ł z a p e w n i ć i m p r a w a do p o s i a d a n i a u c z n i ó w (przekazu umiejętności) s p o w o d o w a ć w y ł ą c z e n i e �ich z gestii ustawy o z a t r u d n i a n i u i zarobkach emery­ t ó w . A k o w a l i j e s t coraz m n i e j . S t a r z y w y m i e r a j ą , p o ­ r z u c a j ą k u ź n i e , m ł o d y c h jest n i e w i e l u . 5 S p r a w y są trudne, w y m a g a j ą kompleksowego roz­ w i ą z a n i a , bo p r z e c i e ż p r z y s z ł o ś ć k o w a l s t w a ( j a k t e ż i g a r n c a r s t w a ) , z a l e ż y p r z e d e w s z y s t k i m o d t e g o , czy się stworzy odpowiednio skuteczny i t r w a ł y system b o d ź ­ ców, zachęcających młodych, zdrowych i silnych ludzi do p o d j ę c i a p r a c y w t y c h d z i e d z i n a c h ; czy z n a j d z i e s i ę i n s t y t u c j a g o t o w a n i e t y l k o t e m u p a t r o n o w a ć , ale i r e a l ­ n i e p o m ó c ( S T L ? ) . D o p i e r o o d p o d j ę t y c h (czy n i e p o d j ę t y c h ! ) d e c y z j i b ę d z i e z a l e ż a ł o , czy B i e n n a l e r a d o m s k i e stanie się p o c z ą t k i e m rzeczywistej opieki nad l u d o w y m k o w a l s t w e m , czy t e ż p o z o s t a n i e w pamięci widzów i uczestników tylko jako piękne rekwiem, podzwonne r z e m i o s ł u , k t ó r e tak jest obecnie potrzebne s p o ł e c z n i e . N i e z a l e ż n i e j e d n a k o d r o z w i ą z a ń z a s a d n i c z y c h , na charakter współczesnego kowalstwa w p ł y w a j ą wnioski, jakie w y c i ą g a j ą uczestnicy k o n k u r s ó w i p u b l i c z n o ś ć z t a ­ kich imprez jak Biennale. Sądzę nawet, że rola dydak­ tyczna k o n k u r s ó w t w ó r c z o ś c i l u d o w e j znacznie jest w i ę k ­ sza n i ż p o d o b n y c h i m p r e z p r o f e s j o n a l i s t ó w ; t w ó r c y l u ­ d o w i b a r d z i e j s i ę b o w i e m l i c z ą z o p i n i ą f a c h o w c ó w , od k t ó r y c h n b . z a l e ż y i c h sukces i z a r o b e k . O b s e r w u j ą w i ę c co s i ę z n a l a z ł o n a w y s t a w i e , co w y b r a n o d o k a t a l o g u , k o g o i .za co n a g r o d z o n o . D l a t e g o j e s t t a k w a ż n e , a b y w y k o r z y s t a ć szansę d y d a k t y c z n ą , k t ó r ą stwarza konkurs. Czy u c z y n i o n o t o w R a d o m i u ? niej, 1 Zacznijmy od nagród, a więc w s k a z ó w k i bezpośred­ co z n a l a z ł o u z n a n i e w o c z a c h j u r y . P r z y z n a n o sie- �dem n a g r ó d pierwszych, d w i e drugie, siedem trzecich. Proporcje z a s k a k u j ą c e . K i e s ł y s z a ł e m d o t ą d o t a k i e j licz­ bie p i e r w s z y c h n a g r ó d w k o n k u r s i e na j e d n ą d z i e d z i n ę t w ó r c z o ś c i . O c e n i a j ą c tak samo W i n i a r s k i e g o , Z a n i e w ­ s k i e g o , W . i J. G ą s i e n i c ó w - M a k o w s k i c h , T o m c z y k a , H u ­ lewicza i M o ć k ę traci się szansę wskazania, j a k i e w a r t o ś ­ c i c e n i s i ę n a j w i ę c e j . Co m a m y ś l e ć w i d z , o g l ą d a j ą c p r z y niezbyt u d a n y m eksponacie k a r t k ę — I nagroda? T r u d ­ no u w i e r z y ć , a b y j u r y n i e d o s t r z e g ł o i s t o t n y c h r ó ż n i c w poziomie artystycznym nagrodzonych kowali. Bardziej prawdopodobne w y d a j e s i ę , iż k i e r o w a ł o s i ę r ó w n i e ż i n n y m i , n i e t y l k o a r t y s t y c z n y m i p r z e s ł a n k a m i . M o ż e na­ g r o d z i ł o i k s a za t o , ż e r e p r e z e n t u j e w o j e w ó d z t w o , w k t ó ­ r y m z o r g a n i z o w a n o k o n k u r s , y g r e k a za w k ł a d pracy i p o n i e s i o n e k o s z t y , zeta za w i e r n o ś ć t r a d y c j i a o m e g ę w r ę c z p r z e c i w n i e , za ś m i a ł e o d e j ś c i e o d t r a d y c j i ? . . . A l e wtedy należało o t y m wyraźnie powiedzieć. Jawność motywacji jury winna być zasadą i trudno zrozumieć, dlaczego p o s t u l a t t e n , t a k p r z e k o n y w a j ą c o sformułowa­ n y przez A l e k s a n d r a B ł a c h o w s k i e g o , nie jest r e a l i z o w a ­ n y . S ą d z ę t e ż , ż e n a l e ż a ł o b y d ą ż y ć do tego, a b y w e r n i ­ saż k o n k u r s u s t a ł się o k a z j ą do spotkania jego uczestni­ k ó w ze z n a j ą c y m z a g a d n i e n i e p l a s t y k i e m . J e s t t o j e d n a z n i e l i c z n y c h szans t a k i e j f a c h o w e j k o n s u l t a c j i , k t ó r a na p e w n o m o g ł a b y bardzo p o m ó c n i e j e d n e m u t w ó r c y , z w ł a s z c z a gdy p o d e j m u j e o n nowe zadania. W ł a ś n i e na t a k i m „ s e m i n a r i u m " w i d z i a ł b y m sens pokazania p r z e d m i o t ó w nieudanych, nawet kiczów. A l e pozostawienie i c h na w y s t a w i e ( z w ł a s z c z a tak ładnie i starannie z a a r a n ż o w a n e j j a k w R a d o m i u ) na pewno nie u ł a t w i a s t a r a ń o w y c h o w a n i e estetyczne s p o ł e c z e ń s t w a . A p r z e c i e ż tego zagadnienia n i e m o ż n a t r a c i ć z oczu, organizując wystawę. O b a w i a m s i ę , iż ź r ó d ł e m p o d o b n e g o lesseferyzmu m o ż e b y ć p r z e ś w i a d c z e n i e , ż e w s z y s t k o co c h ł o p z r o b i ł było p i ę k n e . R z e c z y w i ś c i e , bardzo często było. A l e dzi­ siaj w c a l e n i e m u s i b y ć . I n n a j e s t b o w i e m s y t u a c j a l u ­ dowego t w ó r c y , z a k ł ó c o n y ś w i a t jego w a r t o ś c i estetycz­ nych, inne relacje z otoczeniem. P o d o b n i e j a k w y s t a w a , i s t o t n e j e s t , co s i ę p o k a z u j e w katalogu. D o b ó r ten, z a l e ż n y t y l k o od organizatora, najlepiej u j a w n i a jego upodobania. K a t a l o g r a d o m s k i , d o b o r e m z d j ę ć o r i e n t u j e na te cechy, przed k t ó r y m i n a ­ l e ż a ł o b y w ł a ś n i e przestrzec k o w a l i , pokazuje w i e l e p r z e d ­ m i o t ó w , k t ó r e w ogóle nie p o w i n n y się b y ł y z n a l e ź ć n.i II. 17. Mieczysław Zaniewski, przy pracy, w y s . 21 c m . Kowal w y s t a w i e . N i e z a w i e r a t e ż , co j u ż t r u d n o z r o z u m i e ć , p o d ­ stawowych informacji o Biennale. Ile osób wzięło w n i m u d z i a ł , i l e prac n a d e s ł a n o , i l e zaś odrzucono, k t o i gdzie zamieszkały wziął udział w konkursie. Rozumiem t r u d ­ n o ś c i w y d a w n i c z e , ale s k o r o m o ż n a b y ł o w y d r u k o w a ć k a r t k ę z n a z w i s k a m i nagrodzonych, nie r o b i ł o j u ż w i ę k ­ szej t r u d n o ś c i d o d a n i e t y c h n i e w i e l u , a w a ż n y c h i n f o r ­ m a c j i . W s y t u a c j i , g d y n i k t n i e chce p o ś r e d n i c z y ć m i ę ­ dzy p o t e n c j a l n y m o d b i o r c ą a k o w a l a m i n a w e t adres w y ­ starczyłby zainteresowanym. B i e n n a l e r a d o m s k i e b y ł o pierwsze, p o c z ą t k i zawsze są t r u d n e , teraz chodzi o to, aby w y k o r z y s t a ć jego do­ ś w i a d c z e n i a i — rzecz n a j w a ż n i e j s z a — a b y p o d j ą ć d z i a ­ ł a n i a o r g a n i z a c y j n e , zdolne p o w s t r z y m a ć z a n i k tego p i ę k ­ nego r z e m i o s ł a . P R Z Y P I S Y 1 Ogólnopolskie Biennale K o w a l s t w a Ludowego, Ra­ d o m , l i s t o p a d — g r u d z i e ń 1979. O r g a n i z a t o r z y : M i n i s t e r ­ stwo K u l t u r y i Sztuki, Departament Bibliotek, D o m ó w Kultury i Działalności Społ.-Kult., „Cepelia", Związek Sp. R ę k o d z i e ł a L u d . i A r t . w W a r s z a w i e , W y d z . K u l t . i Szt. U r z ę d u W o j e w ó d z k i e g o w R a d o m i u , M u z e u m W s i R a d o m s k i e j w R a d o m i u . K o m i s a r z e w y s t a w y : d r . S. R o ­ s i ń s k i i m g r M . Jurecka, ekspozycja: art. p l . Z. K a r b a r z . W Biennale wzięli udział kowale z w o j e w ó d z t w : r a d o m s k i e g o ( o k . 18), n o w o s ą d e c k i e g o (9), t a r n o w s k i e ­ go (3), ł o m ż y ń s k i e g o (4), b i a ł o s t o c k i e g o (2), p ł o c k i e g o (2), c h e ł m s k i e g o (2), l u b e l s k i e g o (2), z a m o j s k i e g o (1), k i e l e c ­ 2 k i e g o (2). D a n e m o g ą n i e b y ć ś c i s ł e , z a c z e r p n i ę t e s ą z protokołu nagród, sformułowanego niezbyt dokładnie. Jako ośrodek m o ż n a p o t r a k t o w a ć jedynie g r u p ę k o w a l i z w o j . radomskiego. P o r . A . J a c k o w s k i , K o n k u r s y , „ P o l . Szt. L u d . " , R. 32, 1978, n r 3—4, s. 166. J a k w y n i k a n p . ze s p i s u c z ł o n k ó w S T L o r a z d a ­ n y c h 11 k o w a l i , b i o r ą c y c h u d z i a ł w B i e n n a l e , k t ó r y c n d a t y u r o d z e n i a s ą m i z n a n e , n a 50 o s ó b : w w i e k u p o n i ­ żej 30 l a t j e s t 1, w p r z e d z i a l e w i e k u 30—50 l a t j e s t 19 o s ó b , w p r z e d z i a l e 51—60 l a t j e s t 8 o s ó b , p o w y ż e j 60 l a t — 22 o s o b y , w t y m 10 l i c z y p o n a d 70 l a t . 3 4 5 Fot.: J . Swiderski 46 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d28507fd118c60e78bdadca9acbd232c.pdf 4e2b247e7c34b7d34701d16b8543660e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1101 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1011 Title A name given to the resource Tradycja ludowa a kultura narodowa po II wojnie światowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.11-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 WANDA PAPROCKA TRADYCJA LUDOWA A KULTURA PO и WOJNIE NARODOWA ŚWIATOWEJ Proces kształtowania się nowej rzeczywistości społeczno-kulturowej w okresie po I I wojnie światowej, dokonujące się zmiany struktury społecznej wywołały (jak w każdym okresie przełomowym) potrzebę nowego spojrzenia na zagadnienie tradycji, zgodnego z aktualnie two­ rzącym się systemem wartości *. Zachodzące zmiany społeczne określały nowy do niej stosunek w ramach ogólnego programu rozrachunku z ca­ łością dziedzictwa kulturowego poprzednich okresów. Szczególnie ostro zjawisko to wystąpiło w stosunku do tradycji tych warstw społecznych, które programowo, w sposób formalny i deklaratywny, uzyskiwały nowy status w strukturze społecznej państwa. Powszechnie stwierdza się istnie­ nie ścisłej zależności między intensywnością przemian społecznych a siłą emocjonalnego zaangażowania w stosunku do problematyki tradycji. W tym przypadku poczucie związku z tradycją utożsamiane było często z postawą konserwatywną. Podejmowane były nawet próby totalnego odrzucania tradycji lub przeprowadzania selekcji treści dziedzictwa kul­ turowego różnych grup społecznych na podstawie określonych kryteriów wyboru, stymulowanych potrzebą chwali. Ingerując w proces formowania się tradycji, który dokonuje się w sposób naturalny, zgodny z okre­ ślonym przebiegiem procesów społecznych i kulturowych zachodzących w poszczególnych grupach, narzucano często pewne formy tradycji, które miały służyć doraźnym lub przyszłym celom. W większości przy­ padków tak konstruowana tradycja nie mogła znaleźć trwałego miejsca w świadomości społecznej i stać się stałym ogniwem w łańcuchu ciągło­ ści kulturowej grup społecznych. Można stwierdzić z perspektywy czasu, że zarówno podejmowana w różnych okresach walka z tradycją, jak i próby tworzenia określonych jej modeli mogły występować tylko w okresach stanów przejściowych, nie sprzyjały one bowiem integracji, identyfikacji oraz poczuciu własnej 1 Por. W. P a p r o c k a , Tradycja ludowa w myśli humanistycznej narodu XIX w., „Etnografia Polska", t. 26: 1982, z. 2, s. 34-35. i idei �12 WANDA P A P R O C K A wartości — podstawowym elementom konstytuującym i stabilizującym życie społeczne grupy. Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że zarówno w przypadku ograniczenia roli, jak i walki z tradycją nie można mówić 0 całkowitym z nią zerwaniu. Walka bowiem jest zawsze pewną formą kontaktu. Zwalczając tradycję przyczyniano się w określonej mierze do jej utrwalenia, choć czyniono to z pozycji przeciwnika. Mniej spektakularna, choć bardziej doniosła w swych skutkach nega­ tywnych, była forma społecznego zerwania z tradycją, utrata świado­ mości jej istnienia i posiadania. Prowadziło to do naruszenia ciągłości kulturowej w grupach, zaniku poczucia więzi z przeszłością i w kon­ sekwencji utraty świadomości swej własnej genealogii. W okresie powojennym mamy w Polsce do czynienia z różnym sto­ sunkiem do tradycji rozumianej zarówno bardzo szeroko jako tradycji narodowej, jak i tradycji w pojęciu węższym odnoszącej się do po­ szczególnych warstw i grup społecznych, lokalnych, zawodowych, do tego, co określane jest w koncepcji Redfielda jako tradycji małej . Kontynuując zawarte w poprzednich częściach pracy rozważania* pragnę obecnie zastanowić się nad stosunkiem do tradycji ludowej, który kształtował się w okresie powojennym w warunkach przemian współczesnych, zdając sobie równocześnie sprawę z trudności w ocenie tych zjawisk rozpatrywanych z tak krótkiej perspektywy czasu. Zarówno ocena roli i znaczenia tradycji ludowej w życiu społecznym 1 kulturze, jak charakter i zakres treści, które w tym pojęciu zawierano, nie były jednolite w całym powojennym okresie. Spory o jej kształt ideowy narastały, zgodnie z obserwowaną prawidłowością, w okresach pewnych napięć społecznych. W znacznej mierze było to uzależnione od różnic występujących w poglądach na znaczenie całego dziedzictwa kul­ turowego w rozwoju społecznym. Poddając krytycznej analizie okre­ ślone zjawiska szukano w tradycji nie tylko pewnych wskazówek, wzo­ rów czy analogii ułatwiających zrozumienie ich i przezwyciężenie, ale również niejednokrotnie widziano w niej negatywne źródło występu­ jących faktów. Nie podejmując próby określenia cezur czasowych odpowiadających prezentowanym w tym zakresie poglądom, pragnę jedynie zasygnali­ zować w porządku chronologicznym pewne zasadnicze kierunki w po­ dejściu do tych zagadnień. Okres wojny i okupacji hitlerowskiej zahamował, ale nie wyelimi­ nował z rozwijającej się w warunkach konspiracyjnych myśli społecz­ nej, dyskusji nad nowym kształtem kultury narodowej, nad wartościami 2 2 R. R e d f i e 1 d, Peasant and Peasant Society and Culture, Por. P a p r o c k a , op. cit, społeczna warstwy chłopskiej w t. 27: 1983, z. 1. 8 Society and Culture, [w:] The little Comunity Chicago 1961. s. 31-67; t e j ż e , Tradycja ludowa a świadomość okresie II Rzeczypospolitej, „Etnografia Polska", �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 13 twórczymi tradycji ludowej w procesie tworzenia tej kultury. Odzyska­ nie niepodległości oraz dokonujące się w warunkach nowego ustroju polityczno-społecznego zmiany struktury społecznej stawiały te zagad­ nienia w rzędzie priorytetowych problemów, których rozwiązanie da­ wało podstawy narodowej odnowie i stabilizacji. Tworzenie się nowej struktury społecznej w wyniku dokonywanych reform ustrojowych, gwarantowanie w głoszonych programach wysokiej społecznie pozycji warstwy chłopskiej, o którą (szczególnie w radykal­ nych odłamach ruehu chłopskiego) walczono przez cały okres między­ wojenny, pozwalały nawiązać do głoszonych dawniej poglądów i da­ wały nadzieję na realizację przygotowywanych od wielu lat programów działania. Dodatkowo umacniało wiarę w możliwość realizacji tych ce­ lów reaktywowanie bezpośrednio po wojnie szeregu organizacji chłop­ skich oraz czasopism i wydawnictw ludowych. Kierowane niejednokrotnie przez tych samych ludzi, nawiązywały do podstawowych idei głoszonych w okresie międzywojennym, a doty­ czących roli i znaczenia warstwy chłopskiej w procesie tworzenia się kultury narodowej oraz eksponujących podstawowe cechy odrębności kulturowej tej warstwy, które winny stać się podstawą odrodzenia na­ rodowego. W deklaracji ideowo-programowej Związku Młodzieży Wiejskiej Rze­ czypospolitej Polskiej Wici uchwalonej 18 X I I 1945 r. czytamy m. in.: „Celem wszelkich przemian społecznych winien b y ć człowiek; należy dążyć do przewagi sił duchowych i moralnych w stosunkach międzyludzkich, z czego wynika zdecydowane przeciwstawianie się ruchu młodzieży wiejskiej kierunkom oraz prądom totalistycznym; należy dążyć do takiego porządku w świecie, by człowiek wszystko mógł zawdzięczać własnej pracy, nikogo nie w y z y s k i w a ł i nie był wyzyskiwany. W obliczu zachodzących przeobrażeń w świecie ruch młodzieży wiejskiej wy­ raża głębokie przeświadczenie, że nie można gruntownie polepszyć w a r u n k ó w ludzkiego współżycia, jeżeli nie zmieni się zasad moralności społecznej. [...] Zmierzając do Polski Ludowej na naczelnym miejscu wszystkich prac swoich stawiamy sprawy kształtowania i podnoszenia w e w n ę t r z n y c h wartości czło­ wieka oraz podnoszenia poczucia godności i wiary we w ł a s n e siły. Kształtowanie uczuć w y p ł y w a j ą c y c h z głębokiego przywiązania chłopa do ziemi i przyrody, z k t ó ­ rymi współpracuje w tworzeniu chleba, uważany za najważniejszy czynnik w roz­ budzaniu źródeł rodzimej kultury ludowej będącej istotną i trwałą wartością cementującą całość narodową i p a ń s t w o w ą " . 4 Świadomość kontynuacji rozpoczętego przed ponad wiekiem „uobywatelniania" warstwy chłopskiej, jeśli powołać się na brzemienne w swych skutkach społecznych określenie Stanisława Staszica, nadzieje na reali­ zację szerokiego programu równouprawnienia społecznego i kultural­ nego znajdują swój wyraz w szerokich dyskusjach i publicystyce tego okresu. Już w sierpniu 1945 r. odbył się zjazd ludowych pisarzy, dzien4 „Wici", nr 2-3: 1947. �14 WANDA P A P R O C K A nikarzy i działaczy kulturalnych. Była to pierwsza w odrodzonej PoLscepubliczna dyskusja nad sprawą obecnej i przyszłej kultury chłopskiej . Tym samym problemom poświęconych było wiele artykułów. W artykule redakcyjnym reaktywowanego w 1946 r. pisma „Chłopski Świat" czy­ tamy: 5 „W lutym minęło siedem lat od ukazania się pierwszego numeru «Chlopskiego Swiata». Zapowiedź pierwsza otwierająca w lutym 1939 r. wydawanie naszego miesięcznika tak określała najdalszy cel naszych zamierzeń: «Bedziemy w a l c z y ć o polską syntezę, o zjednoczenie polskiego ducha, o narodową formę dla ż y w e j , przecież rozsypanej polskiej tresci». Odbudowa domaga się planu, budulca, wy­ k o n a w c ó w . Ale u nas odbudowę trzeba pojmować w szczególny sposób. Odbudo­ wujemy coś, co już przedtem istniało. W Polsce nie «odbudowujemy» tylko: wzno­ simy także nowe budowle, przerabiamy stare. Dotyczy to przede wszystkim wsi~ «Chlopski Swiat» rozpoczął w a l k ę o «polska s y n t e ^ » , o zjednoczenie polskiego ducha, o narodową formę dla ż y w e j przecież rozsypanej treści — tuż przed w i ­ churą w o j e n n ą . Stwierdzenie, «że z chłopa ma b y ć Polska, jeżeli chce mieć znamię wielkiej i trwałej budowy», dało ogólny tylko rzut planu, w e d ł u g którego winno rozpocząć się nowe budowanie. Zatem ponowny start «Chlopskiego Swiata» od­ bywa się z płaszczyzny podniesionej o ten dorobek ideowy, te umiejętności i spraw­ ności, te reformy, te doświadczenia i przeżycia, jakie przyrosły w Ruchu L u d o w y m od 1939 r. do dzisiaj" . 8 s Zjazd pisarzy ludowych w Warszawie, „Chłopi", nr 20: 1945, s. 3; Pisarze ludowi w służbie wsi, „Chłopi", nr 21: 1945, s. 1-2. • I dalej: „Wzbogacił się chłopski świat. Uwyraźniło się jeszcze bardziej oblicze wsi, pogłębiło się poczucie chłopskiego pradawnego dobytku i ś w i a d o m o ś ć własnej odrębności. Kto zapatrzony jest w Polskę jutra, w odrodzenie jej kultury przez skierowanie się w jedno ogólnonarodowe łożysko godnego dziedzictwa prze­ szłości oraz przede wszystkim p i e r w i a s t k ó w ludowych tak wybitnie kulturotwór­ czych, ten pojmie ł a t w o znaczenie wydobywania na jaw tych poglądów, tych postaw i tego kształtu, jaki znamionuje w i e ś i ze wsi się rodzi. Ze wsi jako warsztatu pracy, ze wsi — jako światopoglądu tworzącego się pod w p ł y w e m ziemi i słońca, ze wsi jako społeczności o żywiołowej sile idei społecznych i politycz­ nych. Kto w Polsce umiłował samodzielne drogi, kto chce się oprzeć na w ł a s n y m dorobku i własnej wielkości w każdej dziedzinie życia, kto zrozumiał potrzebęumiaru, rozwagi, trwania, sprawiedliwości i wydźwignięcia ponad wszystko czło­ wieka — ten z utęsknieniem będzie zwracał swe oczy i kroki k u o ż y w c z y m zdro­ jom wiejsko-chłopskim. Polska odradza się z ludu, z pracy chłopa, robotnika, inteligenta. Każda grupa społeczna ambitnie podkreśla tu — i słusznie — s w ó j wkład w całość tworzywa narodowego. Wieś wywiera swój potężny w p ł y w n a stosunki w Polsce za pośrednictwem krociowych szeregów Ruchu Ludowego: politycznege, spółdzielczego, o ś w i a t o w o - w y c h o w a w c z e g o . To Ruch Ludowy odgrywa rolę tysiąckrotnie przewodów, którymi krążą wzajemnie oddziaływujące na siebie różne światy, chłopski, ogólnonarodowy i ogólnoludzki. Ruch ludowy z natury rzeczy pochłonięty działaniem, zajęty w a l k ą z przeciw­ nościami, przejęty chwilą — musi mieć na podorędziu te w ł a ś c i w e treści i ten wartościowy materiał, którego dostarczyć może spokojna zaduma nad przeszłością! wsi, nad czynnikami kształtującymi odrębny światopogląd chłopski i nad jego znaczeniem dla kultury narodu. S ł o w e m — nad ziarnem, które w y ł u s k a ć należy z przeogromnego zbiorowiska chłopskich zjawisk i obsiać nim pole od granic do granic", J . N i e c k o , Zapowiedź druga, „Chłopski Swiat", nr 1: 1946. �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 15 Podobne treści zawierał artykuł „Od redakcji" zamieszczony w pierw­ szym numerze „Wsi Tworzącej" w tym samym roku . Dominacja liczebna warstwy chłopskiej w ogólnej strukturze społeczno-zawodowej państwa, zmiana sytuacji gospodarczej wsi wyni­ kająca z likwidacji wielkiej własności ziemskiej i przeprowadzenia re­ formy rolnej pozwalały widzieć w warstwie chłopskiej s i ł ę spo­ ł e c z n ą zdolną odegrać znaczną rolę w budowie nowego państwa — Polski Ludowej. Osiągnięcie tej pozycji byłoby urzeczywistnieniem ce­ lów, jakie stawiał sobie ruch ludowy już w okresie powstania I I Rzeczy­ pospolitej . W myśl tych idei formują swoje poglądy bezpośrednio po I I wojnie światowej w 1946 r. działacze ludowi i publicyści pisząc m. in.: 7 8 „Przyszłość Polski widzę zbudowaną na ładzie pracy, wspartą w r ó w n y m stopniu jak o rozwój techniki o ziemię — ten najbardziej słowiański dogmat życia w rezultacie o człowieka ziemi, o chłopa. Rozwijamy przemysł, budujemy miasta, ale równorzędnie i równocześnie brońmy pięknej postawy psychicznej człowieka ziemi, brońmy kultury rdzennie polskiej, która w ludzie tkwi, b r o ń m y uczciwości ludzkiej i myśli zdrowej — tego chłopskiego rozumu, który jest intuicją i rozwagą zarazem, przerastającego niejednokrotnie systemy filozoficzne. Wreszcie brońmy i obyczajowości, obrzędów, pieśni i melodii ludowych" *. Nie poprzestając na werbalnych stwierdzeniach podejmowano szereg akcji dla realizacji stawianych sobie celów. W 1946 r. powołany został do życia Ludowy Instytut Kultury, którego celem było „pełne wyzwo­ lenie twórczych możliwości kulturalnych warstwy chłopskiej i wprowa­ dzenie jej dorobku kulturalnego do kultury ogólnonarodowej" . 10 7 „Pismo ma stać się trybuną, z której będziemy w y m i e n i a ć swe osiągnięcia z zakresu poezji i sztuki, i myśli chłopskiej. Na tej drodze będziemy u j a w n i a ć i w y z w a l a ć szczere i oryginalne talenty chłopskie — będziemy otwierać im drogę na szeroki gościniec kultury narodowej i ogólnoludzkiej. Pismo to służyć ma również sprawie wypracowania zbiorowym w y s i ł k i e m koncepcji kulturalnej, która wyrazi możliwie najlepiej pełną treść życia ludowego. Będzie ona jednym z czyn­ n i k ó w — kształtującym typ człowieka twórczego i w y z w a l a j ą c y c h instynkt t w ó r ­ czy klasy chłopskiej. Podejmiemy w nim nieugiętą w a l k ę z wszelkimi objawami nicości i bezwładu kulturalnego chłopa polskiego. Pismo nasze będzie wyrazem chłopskiego kierunku kulturalnego, wymodelowanego poza wszelkim patronatem ideowym elitarnych grupek intelektualistów. [...] Gotujemy się do nowego i osta­ tecznego ataku. Walka idzie tym razem o myśl, o treść własną, o wyrwanie się z ciemnoty, o epokowy przełom kulturalny Ludu i Polski. Na nim dopiero można zacząć b u d o w ę nowych kształtów polityczno-społecznych. W n i m bowiem istnieje prawda Polski Ludowej", „Wieś Tworząca", nr 1: 1946, s. 1. 8 Tak formułował tę myśl Wincenty Witos: „W chłopie żyje i odradza s i ę naród, z niego czerpie swoją siłę państwo, on jest czynnikiem porządku i spokoju. Najwięcej daje i najmniej wymaga. Bez niego nie ma i nie może b y ć zdrowego narodu i silnego państwa", W. W i t o s , Wybór pism i mów, L w ó w 1939, s. 213. » S. J u c h t a , Kultura wsi drogą do wielkości narodu, „Wieś Tworząca", nr 1: 1946, s. 11. Z. G a r s t e c k i , Ludowy Instytut Kultury, „Wieś Tworząca", nr 1: 1946, s. 4: „Do realizacji postawionych sobie celów Instytut dążyć miał n a s t ę p u j ą c y m i 1 0 �16 WANDA PAPROCKA Ponownie powraca w szeregu rozważaniach troska, która niepokoiła od ponad wieku wiele umysłów i stymulowała określone działania, tro­ ska o n a r o d o w y c h a r a k t e r kultury o przeciwstawienie sią obcym wpływom określanym w różnych okresach jako kosmopolityczne, internacjonalne, a nawet urbanistyczno-industrialne . Dążenie do ratowania ocalałych od zniszczeń wojennych zasobów kultury narodowej, w tym także ludowej, skłaniało nieraz do wystąpień dramatycznych, ale i pełnych idealistycznej wiary w możliwości zacho­ wania tych elementów kultury, których zanik był procesem nieodwra­ calnym i rozpoczął się już znacznie wcześniej . u 12 drogami: 1. Przez wszczęcie prac badawczo-naukowych nad kulturą ludową, 2. Przez rozwinięcie konkretnych akcji kulturalno-oświatowych. Pierwsza dzie­ dzina obejmie następujące najważniejsze działy pracy: a) gromadzenie materiałów do badań nad kulturą ludową, b) opracowanie naukowe zgromadzonych materia­ łów, c) wszczęcie akcji wydawnictw naukowych o kulturze ludowej, d) rozpra­ cowanie koncepcji nowoczesnej kultury ludowej w oparciu o obecną strukturę społeczno-gospodarczą wsi. [...] Drugi odcinek działalności Ludowego Instytutu Kultury obejmie praktyczne akcje kulturalno-oświatowe, a m. in. 1. A k c j ę wy­ dawniczą: czasopisma, utwory literackie, muzyczne, teatralne i inne z zakresu twórczości ludowej; 2. Organizowanie zespołów pracy kulturalno-literackiej, mu­ zyczne, teatralne i inne z zakresu twórczości ludowej; 3. Organizowanie zespołów pracy kulturalno-literackiej pod n a z w ą «Wieś Tworząca*; 4. Organizowanie u n i ­ w e r s y t e t ó w ludowych, d o m ó w kultury i świetlic; 5. Rozbudowa twórczości w dzie­ dzinie sztuki ludowej przez urządzanie wystaw, szkolenie instruktorów i w y t w ó r ­ ców, organizowanie kursów i wzorcowni itp.; 6. Zakładanie bibliotek; 7. Szkolenie przodowników i działaczy kulturalno-oświatowych; 8. Organizowanie imprez arty­ stycznych; 9. Opieka dla studiującej młodzieży chłopskiej. Ponadto przeprowadzenie wielu innych akcji i prac zmierzających do wszech­ stronnego rozwoju kultury ludowej. Na tej drodze będzie dążyć Instytut do osiągnięcia jedności kulturalnej narodu polskiego i do zapewnienia chłopu p e ł ­ nego i rzeczywistego uczestnictwa w kształtowaniu tej kultury. W działalności swej Instytut nawiąże najściślejszą współpracę ze wszystkimi twórcami i dzia­ łaczami kulturalnymi wsi lub ze w s i ą związanymi", t a m ż e , s. 5. „Nie w d o r ó w n y w a n i u internacjonalnej kulturze tkwi sens historii — lecz w tym, co dany naród nowego i odrębnego dokłada do niej. Swoistości regionalne składają się tak na obraz całego narodu, jak indywidualność kultur poszczegól­ nych narodów składa się na wielką syntezę ludzkości", J u с h t a, op. cit., s. 12. M. C z c i b o r - C h o l e w a pisze: „Czas jeszcze do podtrzymania, utrwale­ nia, gdzieniegdzie do sumiennego odtworzenia swoistej kultury. Wspólnymi dąże­ niami prowadźmy dalej dzieło naszych ojców ku świetlanej przyszłości narodu. Z gruzów i zgliszcz, krwi, trudów i poświęcenia wyrosła Polska. Trzeba teraz wszelkimi siłami i na każdym polu umacniać jej patriotyzm. Ten patriotyzm, dla którego ginęły tysiące bohaterów. Umacniajmy w i ę c kulturę regionalną wsi pol­ skiej, która jest p e w n ą drogą do silnego związania z polskością. Nauczmy się żyć tak, jak żyli nasi ojcowie. Urządźmy sobie nowe życie przy starej tradycji. Szanujmy strój ludowy, nie gardźmy starym rzeźbionym czy malowanym sprzę­ tem domowym, wchłaniajmy w siebie melodie ludowej muzyki oraz słowa pieśni prostej chwytającej za serce, pielęgnujmy stary nasz styl"; Kultura ludowa, „Wici", nr 21: 1946; por. B r z e c h w a - B e r n a ś , Na marginesie zagadnień kul1 1 1 2 �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 11 Bardziej realistyczne spojrzenie na kulturę ludową kazało szukać innych sposobów, które pozwoliłyby zachować te nieprzemijające war­ tości duchowe i materialne społeczności chłopskiej. „[...] unowocześnienie wsi nie powinno dopuścić do zatarcia ś w i a d e c t w tej odwiecznej walki w y z w o l e ń c z e j ducha chłopskiego, musi je odnowić i podkreślić jej znaczenie. W tym celu należy stworzyć Muzeum Kultury Chłopskiej, w k t ó ­ rym skupione zostaną wszystkie pomniki stwierdzające prężność i w y d a j n o ś ć energii duchowej zespołów wiejskich we wszystkich dziedzinach ich ż y c i a " . w Ten stosunek do wsi wolny był jeszcze od tendencji, które w latach następnych coraz silniej ujawniały się w podejściu do środowiska wiej­ skiego, eksponujących z r ó ż n i c o w a n i e jego pod względem gospo­ darczym, społecznym i kulturowym. Ten proces dezintegracji prowa­ dzący często do antagonistycznych układów społecznych wywoływał nie tylko negatywne skutki gospodarczo-społeczne, ale i kulturowe. Zna­ lazły one odbicie również w podejściu do dziedzictwa kulturowego o g r a n i c z a j ą c pojęcie tradycji ludowej do tych treści, które były odbiciem walki klasowej na wsi, które zawierały idee postępowe i re­ wolucyjne. Narzucając takie kryteria wyboru zawężano się tylko do tradycji części ludności chłopskiej — małorolnych i proletariatu wiej­ skiego. Przeciwstawiając się takiemu spojrzeniu na kulturę wsi K. Maj pisał: „Ruch młodzieży wiejskiej to ruch, który ma za sobą 40 lat istnienia. Jego to dorobkiem nowy pogląd na kulturę polską, pogląd, że kulturę polską trzeba przewartościować, trzeba usunąć wszystkie przerosty, trzeba odrodzoną kulturę narodową oprzeć o te wartości nieprzemijające, jakie posiada środowisko chłop­ skie, środowisko wiejskie. Te rzeczy już przed w o j n ą zostały podniesione do za­ sady ideologii programowej ruchu nie tylko chłopskiego, ale i społecznego, i k u l ­ turalnego istniejącego w innych środowiskach społecznych. Między innymi w śro­ dowisku robotniczo-socjalistycznym. Jeżeli dziś zajrzymy do pism, to zobaczymy w y w i ą z a n i e się nowego sporu 0 kulturę ludową, o chłopa. Nie wiem w imię czego idzie się do środowiska chłopskiego i powiada się, że jest ono ze względu na swoją kulturę podzielone na chłopów zamożnych i biedaków. C i pierwsi stoją na gruncie kultury ludowej, a. biedacy podpisują się pod ewangielią ruchu robotniczego" Stosunek do kultury i tradycji ludowej staje się przedmiotem coraz ostrzejszych polemik i dyskusji. Są one wyrazem wyraźnie zarysowują­ cej się l i n i i p o d z i a ł u pomiędzy prezentowanymi na łamach wy­ chodzących bezpośrednio po wojnie czasopism i periodyków stanowiska­ mi nawiązującymi do poglądów przedstawicieli ruchu ludowego w okre­ sie międzywojennym , w tym przede wszystkim do teorii agraryzmu 15 tury ludowej, „Wieś Tworząca", nr 1: 1946, s. 9-10; J . S t e l m a s z c z y k , „Wieś Tworząca" w terenie, „Wieś Tworząca", nr 3: 1947, s. 22. F . S a r n e k, Muzeum Kultury Chłopskiej, „Wici", nr 8: 1946. Wspólne są nasze idee, wspólna jest nasza walka, „Wici", nr 2: 1946. M. in. „Wici" ukazujące się do 1948 г., „Wieś Tworząca" do 1946 г., „Wieś 1 Państwo" do 1947 г., „Chłopi i Państwo" do 1949 r. M 14 1 5 J — Etnografia Polska, XXVH/2 �18 WANDA PAPROCKA i ideologii propagowanej przez uniwersytety ludowe, a oficjalnie gło­ szonymi zasadami socjalistycznej przebudowy wsi postulującymi wpro­ wadzenie gospodarki kolektywnej, walkę z elementami kapitalistycznymi na wsi, laicyzację życia społecznego, obrzędowości itp. W podejściu do kultury ludowej wsi oba te stanowiska znalazły wyraźne odbicie. Pierw­ sze z nich uznawały j e d n o ś ć k u l t u r y l u d o w e j niezależnie od stratyfikacji społecznej. Dążyły do rozwoju procesu samowiedzy i świadomości społeczno-grupowej, do wychowania chłopa poprzez war­ tościowe treści kultury ludowej. W myśl tych idei na pojęcie tradycji ludowej składały się te dziedziny kultury materialnej, społecznej i du­ chowej, które podlegając ocenie i akceptacji przez samo środowisko, tworzyły określoną wewnętrzną organizację zespołów treści kulturowych. Te wartościowane treści winny wejść do kultury narodowej jako dzie­ dzictwo klasy chłopskiej, która zyskała właściwą pozycję w wyniku do­ konanej rewolucji społecznej . Drugie stanowisko eksponujące jed­ n o ś ć k u l t u r y mas p r a c u j ą c y c h miast i wsi uwzględniało część dorobku kultury wsi związanego przede wszystkim z walką kla­ sową. Postulowano jedność kultury narodowej poprzez niwelacje różnic poszczególnych klas w procesie tworzenia społeczeństwa bezklasowego. W jednym z artykułów poświęconych temu zagadnieniu czytamy: 16 „Dla nas naród to związek mas pracujących. Dla nas naród to nie tylko wspólnota językowa, ale wspólnota przede wszystkim kulturowa. Nie elita stanowi i decyduje o narodzie, ale w państwie demokracji ludowej decydują o nim pra­ cujące masy. Nie chcemy dlatego tworzyć jakiejś o d r ę b n e j kultury lu­ dowej [podkr. — W.P.]. Nie chcemy podtrzymywać zaraniarskiego hasła «sami sobie». Chcemy w i e ś dźwigać nie tylko w ł a s n y m i siłami, ale i siłami miasta tak, jak w miarę sił podejmujemy się pomagać w rozwoju miast. Chcemy w tym działaniu powyrzucać wszelkie szufladki kulturalne i przegródki społeczne, tak jak wszystkie warstwy społeczne tworzyć powinny jednolity naród. {...] W takim społeczeństwie nie ma klasy chłopskiej, robotniczej i innych, i nie ma między nimi walki, zgrzytów, wrogich interesów. Ludzie zamieszkujący wsie i miasta tworzą zgodny zespół. To jest istotnie społeczeństwo bezklasowe. Zgadzamy się w tej sprawie z marksistami" 1 6 Por. F . B u j a k , Kilka uwag o zamiłowaniu do tradycji ludowej i jej za­ bytków, „Wieś i Państwo", nr 5: 1946; K . M a j , Sprawa kultury ludowej, „Chło­ pi i Państwo", nr 20: 1947. D. G a ł a j , U progu nowego 25-lecia. Sprawa kultury narodowej, „Wici", nr 77: 1948; w Deklaracji Ideowo-Programowej ZMW R P Wici uchwalonej w 1948 r. czytamy: „Zasadnicze zmiany, jakie zaszły w Polsce w dziedzinie ustroju politycznego, gospodarczego, dają nam podstawy do tworzenia kultury narodowej. Tworzyć się ona będzie w związku z kulturą ogólnoeuropejską, a w oparciu o te elementy kultury ludowej oraz kultury miejskiej, które nie mają obciążeń ustroju opartych na wyzysku społeczno-gospodarczym. Podstawą jej rozwoju będzie praca chłopów, robotników i związanej z nimi inteligencji. Należy zatem upowszechniać stare i tworzyć nowe dobra kulturalne. Stawać się to będzie przez uczestnictwo młodzieży chłopskiej w pracach prowadzonych w organizacjach, instytucjach, za­ kładach oraz przez realizację zadań stawianych ze strony państwa", „Młoda Myśl Ludowa", nr 5: 1948, s. 22-23. 1 7 �19 T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA Takie stwierdzenie było z jednej strony wyrazem oficjalnych po­ glądów i programem działania, z drugiej otwierało pole dla krytyki do­ tychczasowych postaw w stosunku do kultury wsi. W nawiązaniu do tego kierunku krytycznego analizę poglądów na kulturę ludową formuło­ wanych w okresie międzywojennym i bezpośrednio po I I wojnie świato­ wej przeprowadził A. J. Król w pracy Drogowskazy na manowcach kultury ludowej . Przeciwstawiając się zasadniczej tezie o odrębności kultury ludowej uznawał autor za błędne i wręcz szkodliwe dla rozwoju społeczno-gospodarczego i kulturowego warstwy chłopskiej powoływa­ nie się na jej tradycje odkrywane bądź w słowiańskiej przeszłości, bądź związane z idealistyczną koncepcją „ducha narodu", bądź wywodzące się z poznawczych teorii Taine'a o odrębności rasowej i etnicznej ludu. W generalnej negacji tych stanowisk nie uwzględnia jednak Król całego kontekstu zjawisk kulturowych związanych z prądami społeczno-kulturamymi, jak również określonymi sytuacjami politycznymi, które składając się na aktualną rzeczywistość warunkowały w każdym okre­ sie historycznym inne podejście do tych zagadnień. Emocjonalny stosu­ nek autora do analizowanych faktów pozbawił uzyskiwane wnioski nau­ kowej obiektywności, podporządkowując je obowiązującym w tym cza­ sie sposobom widzenia spraw wsi. Autor zajmował stanowisko negatyw­ ne wobec dotychczasowego dorobku myśli chłopskiej reprezentowanej zarówno przez działające w środowisku wiejskim organizacje, jak Zwią­ zek Młodzieży Wiejskiej, uniwersytety ludowe oraz przedstawicieli inte­ ligencji związanych ze sprawami wsi. Szczególnie krytycznie oceniał działalność wybitnych reprezentantów inteligencji chłopskiej, m. in. W. Orkana, S. Pigonia, F. Bujaka, upatrując w ich twórczości naukowej i literackiej działanie na rzecz separatyzmu chłopskiego. Rozwijanie po­ czucia wartości i odrębności kultury wiejskiej przez ukazanie jej spe­ cyfiki stało w s p r z e c z n o ś c i z obowiązującym w tym okresie pro­ gramem budowy społeczeństwa bezklasowego. W prądach artystycznych czy literackich (T. Chałubiński, S. Witkiewicz, W. Tetmajer i in.) wią­ żących kulturę ludową z kulturą narodową widział Król wyłącznie pro­ test przeciwko kapitalizmowi i cywilizacji przemysłowej, inteligencki paternalizm w stosunku do wsi, a nawet elementy pewnej ekspiacji w geście — jak określał — „kajającego się szlachcica". Przyjmując obowiązujący w tym czasie punkt widzenia nie do­ strzegał związku tych poglądów z dorobkiem myśli społecznej okresów wcześniejszych ani wpływu, posiadających szeroki zasięg europejski, prądów artystyczno-estetycznych epoki neoromantyzmu. Przeciwstawiając uniwersytety ludowe szkołom rolniczym i gimna­ zjom chłopskim te ostatnie określał jako „dobrodziejstwo dla wsi". Na­ tomiast w „wytworach samej wsi", jak nazywał koła młodzieży, uni­ wersytety i teatry ludowe, widział „pierwsze samorodne instytucje, jakie 18 1 8 J . A. K r ó l , Drogowskazy na manowcach kultury ludowej, Warszawa 1947. �20 WANDA P A P R O C K A zluzowały karczmę, targowisko i kościół w ich od średniowiecza utrwa­ lonych funkcjach kulturalnych" . Przeciwstawiał się agraryzmowi, który w budowie nowego ustroju społeczno-gospodarczego propagował zachowawczy w ocenie Króla, ufor­ mowany przez przeszłe stulecia system oparty na rodzinie, traktujący wszelką inną rzeczywistość społeczną jako pochodną od niej lub z niej się składającą. W rodzinie i jej związku z gospodarstwem indywidual­ nym dostrzegał wszelkie formy zależności i wewnętrznej struktury przed­ siębiorstwa kapitalistycznego. Pozostawienie rodziny i samodzielnego go­ spodarstwa wiejskiego w ich dotychczasowych funkcjach uniemożliwiło zdaniem Króla przebudowę struktury i postępowy rozwój wsi. Można stwierdzić w odniesieniu do tej pracy, że pewna j e d n o ­ s t r o n n o ś ć w ocenie dorobku myśli społecznej poświęconej zagad­ nieniom wsi spowodowała, iż interpretacja szeregu faktów przedstawio­ nych przez autora, charakteryzujących warunki rozwoju środowiska wiejskiego, pozbawiona została właściwego naukowym opracowaniom, obiektywizmu. Idea budowania wspólnej kultury obejmującej, jak określano, „masy pracujące miast i wsi" znalazła swój wyraz w ocenie dziedzictwa kul­ turowego środowiska wiejskiego. Przeciwstawiając się separatyzmowi kulturowemu wsi odrzucano lub pomijano te treści, które świadczyły o jej odrębności kulturowej i które ze względu na ścisły związek ze specyficznymi warunkami życia i pracy na roli nie mogły tworzyć spój­ nej całości z kulturą miejską i robotniczą. Rygory realizowanego pro­ gramu gospodarczo-społecznej przebudowy wsi n i e p o z w a l a ł y '> sięgać do tradycji zawartej w kulturze społecznej czy duchowej, ogra- • niczając zainteresowania naukowe i popularyzatorskie przede wszystkim \ do kultury materialnej, sztuki ludowej, folkloru muzycznego i tanecz- \ negó. \ Poglądy na kulturę ludową, na zagadnienia tradycji ludowej znalazły j odbicie w programach i działalności powstających w tym czasie insty- ) tucji. W 1946 r. powołany został do życia Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej w dalszych latach przekształcony w Państwowy Instytut Sztuki, a następnie Instytut Sztuki PAN. Utworzenie tej placówki, jak stwierdzono w artykule programowym, wynikało zarówno \ 19 „z roli, jaką sztuka ludowa może i winna odgrywać w formowaniu się nowej naszej sztuki ogólnonarodowej — jak też z konieczności zachowania dla potom­ ności ginącej w naszych oczach odrębnej kultury ludowej. {...] To bowiem, co o sztuce ludowej pisali etnografowie, jest tylko cennym materiałem do określenia w a r u n k ó w , wśród których ona powstała i b y t o w a ł a " . 20 Na łamach powołanego przez Instytut w 1947 r. wydawnictwa „Pol­ ska Sztuka Ludowa" szczególnie w pierwszych latach powojennych pre" T a m ż e , s. 142. Powstanie, organizacja i charakter Państwowego Ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", nr 1-2: 1947, s. 60-61. 20 Instytutu Badania Sztuki �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 21 zentowane były poglądy na rolę i znaczenie kultury ludowej w nowej polskiej rzeczywistości. Można wyraźnie prześledzić na podstawie uka­ zujących się w kolejnych latach artykułach z m i a n y w sposobie okre­ ślania z a k r e s u i t r e ś c i tych pojęć. Stosunek do kultury ludowej był odbiciem poglądów na całość zagadnień kultury i realizowanej w tym zakresie polityki państwa. Już w pierwszym numerze „Polskiej Sztuki Ludowej" prezentowane są stanowiska bliskie poglądom wyrażanym w publicystyce tego okresu, a równocześnie często nawiązującym do formułowanych już dawniej koncepcji oceniających wartości, jakie do kultury narodowej wnosiła kultura ludowa. S. Dybowski stwierdza w swej wypowiedzi, która stanowi motto dla nowego wydawnictwa, że „wszystko to, co stanowi wartość w kulturze ludowej, w kulturze chłop­ skiej musi być przetworzone przez wielkich artystów i wejść do kultury narodowej. Gdy to się stanie, sztuka polska nabierze cech i żywszych rumieńców polskości — wniesiemy do skarbca sztuki ogólnoludzkiej nowe wartości i wzbudzimy w innych szacunek dla narodu polskiego" . To stwierdzenie określa podstawowy kierunek w podejściu do trady­ cyjnych treści zawartych przede wszystkim w sztuce ludowej i folklorze. W myśl tych poglądów tradycja ludowa p r z e s t a j ą c być orężem w walce o równouprawnienie społeczne warstwy chłopskiej, dowodem i reprezentantem jej wartości winna s t a ć s i ę tworzywem, źródłem inspiracji w budowaniu nowej kultury „socjalistycznej w treści, naro­ dowej w formie". W następnych latach ten stosunek do twórczości lu­ dowej staje się p r o g r a m e m działania i zasadą oceny jej wartości. Zaostrzone przy tym zostają kryteria określające wartość poszczególnych jej dziedzin w zależności od k l a s o w e g o charakteru ich twórców i nosicieli. Festiwal Sztuki Ludowej zorganizowany w 1949 r. staje się forum dla przedstawienia tych poglądów. W kulturze chłopskiej poza głęboko narodowym charakterem widziano przede wszystkim n u r t s p o ł e c z n y . Uznając klasowy charakter sztuki ludowej, który po­ wstał i ukształtował się jako antyteza szlacheckiej i dworskiej kultury, sięgając swymi korzeniami okresu pańszczyźnianego, za tradycyjne uzna­ no te treści, które w tej lub innej postaci były odpowiednikami prze­ mian społecznych lub wręcz buntów czy rewolucji chłopskich. Postę­ pujące w miarę rozwoju stosunków kapitalistycznych na wsi zróżnico­ wanie gospodarczo-społeczne ludności powodowało, w myśl tych poglą­ dów, o d e r w a n i e kultury chłopskiej od podłoża klasowego wsi pań­ szczyźnianej czy biedniackiej i tworzenie się bogatej w swej formie ze­ wnętrznej obrzędowości, obyczajowości i sztuki reprezentatywnej dla jej zamożnej części ^ Tę tradycję związaną z określoną formacją spo­ łeczną należało odrzucić jako obcą klasowo. 21 2 1 „Polska Sztuka Ludowa", nr 1-2: 1947, s. 3. W. S о к o r s к i, O właściwy stosunek do sztuki ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", nr 5: 1949, s. 131-134. W rozwinięciu i uzasadnieniu tych poglądów autor pisze: „Nurt ten, tracąc coraz bardziej kontakt z realnym ż y c i e m olbrzymiej w i ę 2 2 �22 WANDA P A P R O C K A Szczególnie ważne znaczenie w kształtowaniu się stosunku do tra­ dycji ludowej miało nowe rozumienie pojęcia „ludowość". Analizując za uczonymi radzieckimi na przykładzie sztuki ludowej zakres tego okre­ ślenia odnoszono je w formacjach społecznie rozwarstwionych, antagonistycznych do treści o c h a r a k t e r z e k l a s o w y m , a sztukę lu­ dową do wytwórczości artystycznej warstw ekonomicznie i społecznie uciśnionych. Tak pojmowana sztuka ludowa obejmowała nie tylko doro­ bek artystyczny wsi, ale również uboższego mieszczaństwa, prowincjo­ nalnego rzemiosła i ludności robotniczej. W społeczeństwie nieantagonistycznym, w którym w myśl tych stwierdzeń pojęcie lud pokrywa się г narodem, przez ludowość należało rozumieć przede wszystkim p os t ę p o w e i s o c j a l i s t y c z n e treści zawarte w dziedzictwie kul­ turowym przeszłości. W tym rozumieniu sztuka ludowa była „twórczo­ ścią artystyczną wyrażającą postępowe dążenia, myśli i uczucia mas ludowych" . Poglądy te znajdują odbicie w formułowanych w latach pięćdziesią­ tych z a ł o ż e n i a c h t e o r e t y c z n y c h badań nad sztuką ludową i folklorem w Polsce oraz w programach poszukiwań terenowych . W tym okresie obserwuje się zarówno odkrywanie w kulturze ludowej 23 24 kszości wsi, ulegał charakterystycznej deformacji poprzez w c h ł a n i a n i e e l e m e n t ó w kultury drobnomieszczańskiej, rozkładowej kultury kapitalistycznego świata". O ro­ li, jaką spełniać ma kultura ludowa, pisze następująco: „problem stoi w pła­ szczyźnie wydobycia z kultury ludowej ż y w e g o nurtu zarówno w treści, jak i for­ mie, żywego nurtu przewartościowującego się co dzień i co godzina w t w ó r c z y m marszu wsi polskiej do socjalizmu. S i ę g a m y w kulturze ludowej po te bezcenne skarby, które były wyrazem jej społecznej odrębności i społecznego protestu w stosunku do kosmopolitycznej sztuki drobnomieszczańskiej i chcemy wtopić ten ż y w y potężny nurt mas ludowych w n o w ą narodową kulturę epoki socjalizmu, kulturę której drogę w przeszłości otworzyła walka i z w y c i ę s t w o klasy robotni­ czej. Odrzucamy fałszywą stylizację, głosimy natomiast ś w i a d o m e kształtowanie w treści i formie tworzywa sztuki ludowej. Odrzucamy sprowadzanie sztuki l u ­ dowej do formalistycznej obrzędowości i mechanicznego przenoszenia jej w z o r ó w na obce jej tła, zarówno w treści, jak i w formie. Natomiast głosimy hasło czer­ pania przez twórców, pisarzy, kompozytorów pełnymi garściami z jej bogactw, celem przetopienia jej treściowego i formalnego układu w nowe codzienne two­ rzywo dnia dzisiejszego". 2 8 G . N i e d o s z i w i n , O zagadnieniu ludowości w sztuce radzieckiej, „Pol­ ska Sztuka Ludowa", nr 3: 1951, s. 82-97. P o w o ł u j ą się na poglądy G . Niedosziwina w swoich artykułach m. in. R. R e i n f u s s , Z zagadnień sztuki ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", nr 2: 1952, s. 65 п., i A. J a c k o w s k i , Problem folkloru i ludowości w sztuce, „Materiały do Studiów i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki, K r y t y k i Artystycznej oraz Metodologii Badań nad Sztuką", nr 1: 1953, s. 166-209; por. też Od redakcji, tamże, nr 1: 1950, s. 5-6; E . F r a n k o w s k i , Zagadnienia metodologii badań nad sztuką ludową, tamże, nr 5: 1951, s. 363-382; W. S o k o r s k i , tamże, nr 1: 1952, s. 144-156; S. P i o t r o w s k i , O twórczości ludowej, Fragment referatu wygłoszo­ nego na I Ogólnopolskiej Konferencji Twórców Ludowych w Warszawie, „Polska Sztuka Ludowa", nr 2: 1953, s. 67-72. 2 4 �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 23 tych treści, które uznane zostają za tradycyjne ze względu na swój kla­ sowy charakter ukształtowany przez określone warunki historyczne w poprzednich formacjach społecznych, jak również współcześnie two­ rzonych odpowiadających nowej socjalistycznej rzeczywistości . 25 es Przedstawia tak sformułowany program badań A. Jackowski w artykule Na marginesie prac Państwowego Instytutu Sztuki w zakresie badań nad sztuką ludową i folklorem: „Byłoby błędem niewybaczalnym, g d y b y ś m y powodowani chęcią odtworzenia tego, co było przed stu laty, tracili z oczu nowe formy po­ wstające obecnie. Dotyczy to prac szczególnie w zakresie zbierania folkloru, gdzie szukając za wszelką cenę tego, co ginie, co obumiera, łatwo traci się z oczu nowy folklor, który dopiero kiełkuje. [...] Nowy folklor wyraża bowiem n o w ą świadomość naszej wsi, wyraża procesy zachodzące w niej przemiany. Nowy folklor jest przy tym potężną siłą aktywną, siłą przyśpieszającą te procesy. '[...] Przestawienie się na problemowe widzenie pracy połączone jest z uaktywnieniem się samej postawy badacza. Coraz rzadziej spotykamy się ze zjawiskiem takim jak p s e u d o b e z stronny «obiektywizm» [podkr. — W.P.] polegający na tym, że notuje się wszystko — uważając, że folklor jest twórczością ludu pojmowanego jako coś jednolitego. Oczywiście taka postawa prowadzi niechybnie na manowce i zacie­ rając różnice klasowe zaciera podstawowe zagadnienie dla rozwoju naszej wsi. Postawa taka prowadzi do przyznania jednakowej wartości zarówno głęboko ideo­ logicznym wysoce artystycznym okazom twórczości naszego ludu, co i pieśniom, w których dźwięczy dawna ideologia dworów czy mentalności k u ł a k a [podkr. — W.P.]. W rezultacie otrzymujemy fałszywy, zakłamany obraz naszego ludu, stłoczenie się na reakcyjne pozycje w folklorystyce. [...] Wieś szczególnie obecnie w okresie narastających przeciwieństw klasowych stanowi niewątpliwie dynamiczne zjawisko, w którym wyraźnie o b s e r w o w a ć można walkę między elementami kułackimi a biedniackimi czy średniakiem. W tym procesie zachodzących przemian, w tej codziennej walce o duszę średniaka, o so­ cjalistyczną świadomość wsi, sztuka ludowa, a zwłaszcza folklor, odgrywają r ó w ­ nież rolę. Pieśń ludowa może pełnić rolę czynnika hamującego pewne procesy lub rozwijającego go. Pieśń ludowa, zwłaszcza ta aktualna, przyśpiewkowa, przeważ­ nie układana na nutę krakowiaka agituje i mobilizuje nie mniej niż prasa czy «muzyka i aktualnosci». [...] Jasnym się staje, że w stosunku do takiego skompli­ kowanego zjawiska pełnego w e w n ę t r z n y c h napięć i sprzeczności nie można pod­ chodzić «obiektywnie». Nie ma zresztą «obiektywnego zbieractwa*. Każde zbiera­ nie jest zarazem procesem selekcji. [...] Postawmy sprawę jasno. Nie m o ż e m y ogra­ niczać się jedynie do postaw biernych obserwatorów. Jeśli nie chcemy wlec się w ogonie przemian, jeśli chcemy nie tylko iść noga w nogę ze wsią, ale pomagać jej w rozwoju, aktywnie przyśpieszać zachodzące zmiany — ograniczać się do po­ staw biernych obserwatorów. Od charakteru zebranego materiału i naszej umie­ jętności spopularyzowania najcenniejszych osiągnięć za pomocą radia, prasy, wy­ dawnictwa, bezpośrednio w terenie przez «podrzucanie» najciekawszych pieśni zespołom ś w i e t l i c o w y m i szkolnym zależeć będzie w znacznym stopniu efekt na­ szej pracy. Dlatego należy podkreślić szczególnie metody pracy olsztyńskiej ekipy zbierania folkloru, która pod przewodnictwem dr W. Gębika znajduje różne formy wiązania swej pracy z terenem organizując spotkania połączone z prelekcjami ilustrowanymi tekstami i pieśniami ludowymi, prowadzi wspólną akcję razem z Towarzystwem Wiedzy Powszechnej itp. Osiągnięcia, które ekipa notuje na tym trudnym terenie, są zasługą tych wszystkich pracowników terenowych, któ­ rzy nie boją się b y ć agitatorami, propagatorami prawdziwego patriotyzmu i po­ stępu społecznego. „Polska Sztuka Ludowa", nr 3: 1952, s. 124. �2i WANDA P A P R O C K A W procesie kształtowania wzoru kultury narodowej te określone z a s a d a m i i d e o l o g i c z n y m i treści tradycyjne miały służyć jego wzbogaceniu i nadać mu określony charakter. Zgodnie z założeniami socrealizmu zawarte w sztuce ludowej i folklorze elementy tradycyjne ulec winny „przekuciu" na wspólne masowe wartości kulturowe i w tej nowej formie dotrzeć do odbiorców, w tym także i społeczności wiej­ skiej . Poglądy te były referowane i stawały się przedmiotem dyskusji zarówno na I Kongresie Nauki Polskiej w 1951 r . , jak i na konfe­ rencjach poświęconych zagadnieniom sztuki oraz naradach i spotkaniach twórców ludowych organizowanych wspólnie z placówkami naukowy­ mi . Dla praktycznej realizacji niektórych przyjętych zasad w ocenie roli i udziału kultury ludowej w życiu narodu powoływane były m. in. takie instytucje, jak Instytut Wzornictwa Przemysłowego, CPLiA . Okres metodologicznego n a c i s k u wywarł również wpływ na kie­ runek /badań prowadzonych w ramach Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego i katedr etnograficznych oraz powołanego działu etnografii w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN. Nie rozwijając szeroko opracowanej w wielu publikacjach oceny powojennej historii etno­ grafii należy jedynie stwierdzić, że od pierwszej konferencji zwołanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w 1951 r. kierunek badań etnograficznych podporządkowany został ogólnym tendencjom metodolo­ gicznym. Konsekwencją tego stanu rzeczy było podejmowanie prac nad tradycyjną kulturą ludu pracującego, uwzględnienia w badaniach kul­ tury wsi jej zróżnicowań klasowych, poszukiwanie w kulturze ludowej w jej klasowych treściach wartości, które winny wzbogacić kulturę na­ rodową. W realizacji tych kierunków badań jak i towarzyszącym im „roz­ liczeniom z przeszłością" placówki te nie reprezentowały tak r a d y26 27 28 29 30 2 8 Frankowski, op. cit; R. R e i n f u s s , Aktualne zagadnienia ludowej plastyki, „Polska Sztuka Ludowa", nr 2: 1953, s. 89-94; K . P i e t k i e w i c z , Spo­ łeczna rola artysty ludowego, „Polska Sztuka Ludowa", nr 2: 1952, s. 68-76; K . P i e t k i e w i c z , Z aktualnych zagadnień współczesnej twórczości ludowej, „Materiały do Studiów...", nr 3: 1955, s. 438. K . P i w o c k i , Głos w dyskusji na temat problematyki w obradach I Kon­ gresu Nauki Polskiej, „Materiały do Studiów...", nr 7-8: 1951, s. 367-368. Rezolucje I Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej w sprawie badań nad sztuką, „Materiały do Studiów...", nr 5: 1951, s. V I I I - I X ; Dokumentacja narady w sprawie twórczości artystycznej, tamże, nr 1: 1952. W. T e l a k o w s k a , Próby włączenia twórczości ludowej do wzornictwa przemysłowego, „Polska Sztuka Ludowa", nr 3: 1953, s. 135-137. A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Organizacja pracy etnograficznej w Polsce. Instytucje i wydawnictwa naukowe, „Etnografia Polska", t. 2: 1959, s. 19-56; Historia etnografii polskiej, pod red. M. Terleckiej, Wrocław 1973; A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a, Kultura ludowa w dotychczasowych polskich pracach etnogra­ ficznych, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław 1976, s. 19-58; J . B u r s z t a , B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Polska etnografia (etno­ logia) po II wojnie, „Lud", t. 66: 1982, s. 3-18. 2 7 28 2 9 8 0 �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 26 k a l n e g o p r o g r a m u , jak miało to miejsce w dziedzinie sztuki ludowej i folkloru. Szeroki zakres problematyki badawczej wyznaczała do pewnego stopnia nadal tradycja dawnych prac etnograficznych. Rów­ nocześnie zapotrzebowanie na wyniki badań określonych działów, priory­ tetowe ich znaczenie w tworzeniu kultury narodowej dawało większe możliwości rozwoju niektórym z nich. W konsekwencji prowadziło to do rozparcelowania zakresu tematycznego etnografii między inne współ­ działające z nią dyscypliny. Jak pisze A. Kutrzeba-Pojnarowa: „Pod­ stawą otrzymania właściwego miejsca w nowej strukturze organizacyjnej był stopień przebudowy ideologicznej w obrębie zainteresowanej dyscy­ pliny. Mierzyło się go m. in. miarą krytycyzmu w stosunku do wcze­ śniejszych prac" . Okres następny po 1956 r. przynosi nowe s z e r s z e spojrzenie na zagadnienie kultury ludowej. Odchodząc od poszukiwań treści klaso­ wych wspólnych kulturze całego ludu pracującego zaczęto traktować ją jako kulturę o k r e ś l o n e j grupy społecznej stanowiącą integralną całość historycznie uwarunkowaną, którą należy badać w określonych granicach przestrzeni i czasu. Spojrzenie na wieś jako na spójny s y s t e m społeczno-gospodarczy i kulturowy pozwalało widzieć jej od­ rębność kulturową, szukać historyczno-genetycznych przyczyn tego zja­ wiska, jak i śledzić proces zmian, jakim ona podlegała w poszczególnych okresach. To dążenie do wykrycia i zbadania specyficznych cech kultu­ rowych wsi w ich zróżnicowaniu przestrzennym stymulowało zaintere­ sowanie kulturą ludową różnych regionów i próby budowania na pod­ stawie zgromadzonych materiałów modelu kultury tradycyjnej. To h i storyczno-genetyczne podejście do zjawisk kulturowych występuje rów­ nież (lub wraca ponownie) w analizie poszczególnych dziedzin kultury ludowej (m. in. również w sztuce ludowej i folklorze). Nawrót do zainteresowań przeszłością jako p o d ł o ż e m histo­ r y c z n y m współczesności, do rozważań nad historyczną trwałością elementów kulturowych, sposobów ich przekazywania i mechanizmów funkcjonowania wyznaczał w dużym stopniu kierunek prowadzonych w następnych latach prac etnograficznych i stanowił pole do rozważań teoretycznych dotyczących prawidłowości procesów przemian gospodar­ czo-społecznych i z nimi związanych wzorów zachowań. W etnografii polskiej problem tradycji stał się szczególnie ważny z chwilą rozpoczęcia studiów nad z m i a n ą k u l t u r o w ą . Podej­ mowane prace nie ograniczały się już jedynie do opisu inwentarza kul­ turowego badanych wsi w określonym momencie historycznym, ale po­ dejmowały próbę wyjaśnienia przyczyn sprawczych zachodzących prze­ mian. Na gruncie tych badań stała się aktualna potrzeba wyróżnienia i określenia tych treści kulturowych, które uznawano za tradycyjS1 3 1 K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Organizacja pracy..., s. 42. �:26 WANDA P A P R O C K A л e, jak i treści a k t u a l n i e t w o r z o n y c h i współcześnie obiek­ tywizujących się na gruncie danej kultury. Z tymi dwoma pozornie prze­ ciwstawnymi sobie pojęciami tradycji i innowacji czy tradycji i nowo­ czesności wiązało się zagadnienie ciągłości kulturowej. W opracowaniach monograficznych poświęconych przeobrażeniom kulturowo-społecznym wsi występowały dwa rodzaje prac. Liczniejszą grupę stanowiły te, któ­ re były próbą weryfikacji ogólnie znanych prawidłowości historycz­ nych. Potwierdzały one z jednej strony bezpośrednie zależności proce­ sów przemian kulturowych od czynników zewnętrznych, stopnia rozwo­ ju społeczno-ekonomicznego, od zmian warunków bytowych, organizacji produkcji i in., z drugiej zaś od występujących w ramach wyodrębnio­ nej jednostki badawczej — społeczności określonego terytorium — współzależności strukturalno-funkcjonalnych. Równocześnie pokazywały złożony charakter tych procesów, nierównomierne tempo zmian różnych dziedzin kultury, różnicujących się przestrzeni. Druga grupa prac, mniej liczna, koncentrowała uwagę badaczy na samym mechanizmie przejmowania lub odrzucania innowacji. W pierwszej grupie szczególne zastosowanie znalazła rozwinięta przez K. Dobrowolskiego teoria podłoża historycznego, a podstawę w bada­ niach empirycznych — jego model kultury tradycyjnej . Na podstawie teorii podłoża historycznego Dobrowolski konsekwentnie formułował de­ finicję tradycji w sposób bardzo szeroki jako wszelką spuściznę, którą ustępujące generacje przekazują pokoleniom wchodzącym w życie . To stwierdzenie nawiązujące do p r z e d m i o t o w e g o rozumienia tra­ dycji było punktem wyjścia do rozważań nad kulturą tradycyjną wsi we wspomnianych badaniach monograficznych, jakkolwiek większość badaczy nie precyzowała podstawowej kategorii „tradycji" przy posługi­ waniu się terminami „kultura tradycyjna", „społeczność tradycyjna". Określano je poprzez wyznaczanie zespołu cech charakteryzujących spo­ łeczność wiejską w danym okresie , jak i poprzez wykrywanie tych zjawisk, które były zakorzenione w kulturze badanej społeczności i sta­ nowiły stały trzon kultury zastanej. Tak określonej tradycji przeciw­ stawiano aktualnie tworzone i obowiązujące nowe treści i zachowania społeczne traktując je jako innowacje na gruncie danej kultury. зг 3S 34 8 ! K . D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura tradycyjna. Próba teoretycznego za­ rysu na podstawie materiałów źródłowych XIX i XX w. z płd. Małopolski, „Etno­ grafia Polska", t. 1: 1958, s. 19-53; t e n ż e , Studia nad życiem społecznym i kul­ turą, Wrocław 1966. D o b r o w o l s k i , Studia nad życiem..., s. 81-82. J. T u r o w s k i , Przemiany tradycyjnej wiejskiej społeczności lokalnej w Polsce, „Roczniki Socjologii Wsi", t. 4: 1966, s. 17-40; K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Przemiany więzi w społeczności lokalnej, t a m ż e , s. 41-51; A. K u ­ t r z e b a - P o j n a r o w a , Tradycyjna społeczność wiejska w procesie przemian współczesnych, Wrocław 1968; J . B u r s z t a , Kultura ludowa — kultura naro­ dowa, Warszawa 1974. 5 3 , 4 �T R A D Y C J A LUDOWA A K U L T U R A NARODOWA 27 Pomimo że rozważaniom nad kulturą tradycyjną nie towarzyszyła refleksja teoretyczna nad samym pojęciem tradycji, to dokonana analiza najbardziej istotnych cech, właściwości i funkcji zbliżała do odkrycia pewnych elementów jej natury. Można stwierdzić, że procesy włączania przeszłości do teraźniejszości i zakres objętych tym włączaniem treści zależny jest od różnorodnych warunków i sytuacji społeczno-kulturo­ wych grup, które są ich twórcami i nosicielami. Wydaje się, że ten stan rzeczy utrudniał i utrudnia badaczom rozwiązanie pewnych problemów teoretycznych związanych z zagadnieniem tradycji. Ten brak teorii tra­ dycji ma również swoje źródło w nierealizowanych dotąd, a niezbędnych dla rozwiązania tego problemu badaniach interdyscyplinarnych. W chwili obecnej tematy owej teorii stają się coraz częściej w nauce ziemią ni­ czyją . Szczególnie brak ten odczuwany jest w antropologii społecznej, kulturowej, etnologii, a więc w tych dyscyplinach, w których pojęcie t r a d y c y j n y jest punktem wyjścia do analizy Większości zjawisk kulturowych. Również i na gruncie innych nauk humanistycznych nara­ stała ta potrzeba zrodzona niejednokrotnie z poczucia o p o z y c y j n o ś с i pojęć tradycji i nowatorstwa, postępu i tradycji, opozycyjności wynikającej z pojmowania tradycji jako zjawiska reliktowego, statycz­ nego lub nieznanego. Dużą zasługą pracy J. Szackiego Tradycja. Przegląd problematyki, a którą autor skromnie określa jako „nieśmiałą próbę penetracji proble­ matyki tradycji, problematyki wielorakich stylów teraźniejszości z prze­ szłością", była wyczerpująca analiza dotychczasowych poglądów na treść i zakres pojęcia tradycji w historii i myśli humanistycznej X X w. Autor dokonał rzeczy bardzo ważnej z punktu widzenia postępowania badaw­ czego, przeprowadzając analizę najważniejszych kierunków w podejściu do problemów dotyczących związków teraźniejszości z przeszłością. Po­ zwoliło mu to na wyodrębnienie trzech podstawowych, komplementar­ nych w stosunku do siebie pojęć tradycji. Nie omawiając wprowadzo­ nych przez Szackiego powszechnie obecnie znanych i stosowanych przez badaczy pojęć czynnościowej, przedmiotowej i podmiotowej tradycji moż­ na jedynie stwierdzić, że stały się one punktem odniesienia do dalszych rozważań nad tradycją, do szczegółowej analizy tego pojęcia w dorobku naukowym poszczególnych dyscyplin. Dla badań etnograficznych ten typ opracowania był szczególnie cenny, odpowiadał bowiem aktualnym potrzebom badawczym. Dokonana w podejmowanych ostatnio opraco­ waniach syntetycznych analiza przemian kultury ludowej ujawniła przy próbie konstruowania modelu kultury tradycyjnej brak badań, które pozwoliłyby rozpatrywać tradycje w sferze procesów psychospołecznych i w kategorii postaw wobec przeszłości. Opierając się na dotychczaso­ wych badaniach uwzględniano w konstruowaniu tych modeli powszech3S 8 5 s. 16. J . S z a c k i , Tradycja. Przegląd problematyki badawczej, Warszawa 1971, �28 WANDA P A P R O C K A nie przyjęte, określone zespoły cech charakteryzujące społeczność trady­ cyjną. P zy czym okresem, w którym żywotne były jeszcze treści uzna­ ne za tradycyjne, przyjmowano okres pouwłaszczeniowy. Wprowadzenie przez Szackiego trzech podstawowych sposobów ro­ zumienia tradycji ujawniło potrzebę pewnej refleksji w stosunku do stosowanych w etnografii polskiej pojęć i zainspirowało dalsze rozwa­ żania nad ich uściśleniem . Pomimo że słusznie podkreśla się brak całościowej teorii tradycji to wydaje się śledząc w latach ostatnich rozważania przedstawicieli róż­ nych dyscyplin humanistycznych, że można mówić o próbach formuło­ wania stwierdzeń ogólniejszych, często ze sobą zbieżnych, pozwalających na wyciągnięcie wniosków co do pewnej prawidłowości niektórych pro­ cesów dokonujących się w ramach tego zjawiska. Niewątpliwie po­ wszechnie przyjęte stanowiące podstawowy trzon każdej próby definio­ wania jest określanie tradycji jako części dziedzictwa kulturowego wy­ różnianego ha z a s a d z i e w a r t o ś c i o w a n i a , któremu towarzy­ szy świadomość p o c h o d z e n i a z p r z e s z ł o ś c i . Pewne różnice, jakie zarysowują się w zakresie tych sformułowań, odnoszą się przede wszystkim do zasad wartościowania oraz zakresów i mechanizmów se­ lekcji zjawisk i wytworów kulturowych w procesie transmisji. W badaniach literaturoznawczych poczynając od klasycznej pracy F. S. Eliota, problem rozróżnienia między dziedzictwem a tradycją jest przedmiotem wielu rozważań. W swoim słynnym eseju Eliot stwierdza, że odziedziczyć tradycji po prostu nie można; jeśli chce się ją posiąść, można to zrobić z dużym wysiłkiem. Warunkiem jej jest zmysł histo­ ryczny, który wymaga zrozumienia przeszłości istniejącej nie tylko w przeszłości, lecz i teraźniejszości. Zmysł historyczny wymaga od auto­ ra nie tylko rozumienia współczesności, ale całości literatury europej­ skiej od Homera począwszy . Wydaje się, że nawiązanie do tej myśli spotykamy w innych rozwijanych na gruncie literatury stwierdzeniach, że zmysł historyczny pozwala dzielić wytwory odziedziczone z przeszłości na zabytki kultury narodowej (wartości historyczne) i na takie prze­ kazy, które są źródłem duchowym, podnietą umysłową i moralną nowej r 36 37 3 6 R. T o m i c k i , Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej, „Etnografia ; Polska", t. 17: 1973, z. 2, s. 41-58; J . B u r s z t a , Kultura ludowa — kultura narodowa, Warszawa 1974, s. 341-346; B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Przedmiot i za- I kres opracowania dotyczącego kultury wsi Polski środkowej, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, nr 19, Łódź 1976, s. 17-37; B. J a r n u s z k i e w i c z , Tradycja jako kategoria etnograficzna, [w:] Tradycja ; i przemiany, Poznań 1978, s. 51-71; E . P i e t r a s z e k , Tradycja a dziedzictwo kul­ turowe, [w:] Přeměny ludových tradycii v sucasnosti, Bratislava 1978, t. 2, s. 59-69; ; R. T o m i c k i , Kultura — dziedzictwo — tradycja, [w:] Etnografia Polski. Prze­ miany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981, s. 349-365. T. S. E l i o t , Tradycja i talent indywidualny, [w:] Szkice literackie, War­ szawa 1963. 4 8 7 �29 T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 38 działalności, nowej twórczości (wartości aktualne) . Wartościowanie te­ go typu jest szczególnego rodzaju. Postawa wobec przeszłości określo­ na jako „zmysł historyczny" nie może mieć wyłącznie emocjonalnego charakteru, ale oparta musi być na szczególnym zasobie wiedzy, doty­ czyć więc będzie określonej części grupy społecznej czy społeczeństwa. Koncepcja ta wydaje się nawiązywać do tradycjonalno-intelektualnej doktryny kultury kształtującej w końcu XIX i początku XX w. stosunek do przeszłości. Przeciwstawiała ona życie bieżące, w którym ostawały się (często nieświadomie) elementy przeszłości — wartościom i faktom wy­ łączonym z uczestnictwa w życiu, a ocalonym z przeszłości przez wie­ dzę. Świat wartości pamiętanych lub dzięki rekonstrukcji przypomnia­ nych, jest w myśl tych poglądów istotnym skarbem dorobku kultural­ nego wieków. W innych próbach wartościowania dziedzictwa literackie­ go podkreśla się jedynie, że przetrwały próbę czasu tylko te elementy (i do tradycji można je zaliczyć), które aktywnie kształtują współczesną praktykę pisarską . Bardziej arbitralne stanowisko zajmuje w swoich rozważaniach o ro­ li tradycji w literaturze R. Zimand. Tradycja to według niego zja­ wiska kulturowe, wyróżnione przez ludzi w sytuacjach konfliktowych na podstawie hierarchii wartości. Posługując się metaforą określa tra­ dycję jako wyspy świadomości w bezrefleksyjnie płynącej rzece dzie­ dzictwa, przy czym przeszkodą tworzącą te wyspy są konflikty, któ­ rych charakter może być zarówno społeczny, ekonomiczny, jak i mieć swoje źródło w wyczerpaniu się możliwości tkwiących w jakimś typie ekspresji artystycznej. Określając tradycję w jej podmiotowym rozu­ mieniu uważa ją za określony rodzaj ludzkiej działalności, w której stroną czynną jest ten, kto aktualnie tradycje zwalcza lub podejmuje, a nie ten kto przekazuje *°. Wydaje się, że stwierdzenie Zimanda można odnieść nie tylko do tradycji rozpatrywanej na gruncie literatury, ale do szeregu innych dziedzin kultury. W analizie roli tradycji w muzyce polskiej Z. Lissa formułuje szereg bardzo ciekawych stwierdzeń, które dotyczą spraw najtrudniej­ szych w rozważaniach nad tradycją — zasad, według których wyróżnia­ my tradycję. Związane są one z pytaniem, jakiego rodzaju refleksja tworzy tradycję. Wprowadzając rozróżnienia w pojęciach kultury i tra­ dycji, tę ostatnią określa jako „wybrane elementy kultury, t j . te, które 39 41 8 8 K . G ó r s k i , Ocena kultury narodowej i zagadnienie jej ciągłości, „Kultu­ ra i Społeczeństwo", nr 4: 1968, s. 21-26. M. G ł o w i ń s k i , Poetyka Tuwima a polska tradycja literacka, Warszawa 1962, s. 9-43. R. Z i m a n d , Problem tradycji, [w:] Proces historyczny w literaturze i sztu­ ce, Warszawa 1967, s. 360-378. Z. L i s s a , Rola tradycji w muzyce polskiej, [w:] Tradycja i współczesność, Warszawa 1970, s. 47-86. 3 8 4 0 41 �30 WANDA P A P R O C K A w danej fazie historii zostały zaaprobowane, uznane za wartość", weszły do świadomości społecznej i wytworzyły własny stereotyp. Aprobata tych elementów może mieć dość różny charakter, może być aproba­ tą z konieczności, braku możliwości wyboru, aprobatą z pietyzmu, apro­ batą świadomą, co jest rezultatem znajomości wielorakich elementów i wyboru niektórych z nich. Wydaje się, że wymienione kryteria wy­ różniające tradycje z całości dziedzictwa kulturowego uwzględniają w szerokim zakresie różnorodne sytuacje społeczne i kulturowe kształ­ tujące określone postawy wartościujące. Nasuwa się jednak w tym przy­ padku pytanie, w jakim stopniu można traktować niektóre formy apro­ baty np. z konieczności, z braku możliwości jako świadomą refleksję w procesie transmisji dziedzictwa przeszłości. Wartościowanie jak i świadomość pochodzenia z przeszłości są rów­ nież we w s p ó ł c z e s n y c h badaniach etnograficznych podstawo­ wymi kryteriami wyróżniającymi tradycję z całości dziedzictwa społecz­ nego. W większym może jednak stopniu niż w innych naukach, w pol­ skiej literaturze etnograficznej odczuwało się brak, mimo tak powszech­ nego stosowania pojęcia tradycji i jej pochodnych (wieś tradycyjna, kultura tradycyjna), głębszej refleksji i szerszej analizy tego pojęcia. Stąd w ukazujących się obecnie artykułach omawiających to zagadnie­ nie, w których dokonywane są próby wyjaśnienia i uściślenia tych po­ jęć, występują pewne różnice. Wydaje się jednak, że są one w więk­ szym stopniu natury terminologicznej niż merytorycznej i mogą być wyjaśnione w szerszej dyskusji. J. Burszta określając tradycję jako wszelkie dziedzictwo przeszłości, materialne i niematerialne, podkreśla równocześnie znaczenie systemu wartości obowiązującego każdą grupę ludzką, etniczną, społeczeństwo, który do transmisji kulturowej włącza mechanizm selekcji. On to powoduje, że niektóre odziedziczone dobra kulturowe przestały być wartościami sensu stricto, przestały pełnić swą funkcję instrumentalną stając się reliktami czy przeżytkami lub zni­ kając całkowicie . W podjętej przez Tomickiego próbie definicji tradycji podkreśla­ ny jest szczególnie czynnik emocjonalny w procesie jej wartościowania. Można to określić jako aprobatę z pietyzmu (rola autorytetów), aproba­ tę z konieczności wobec groźby sankcji religijnych dla jednostki lub grupy dokonującej zmiany . Odniesienie pojęcia tradycji do kultury chłopskiej, w której domi­ nowały formy transmisji ustnej i pokazu, czyniło przydatnym w apa­ raturze pojęciowej dla pewnego typu analizy określenie tradycji w zna­ czeniu c z y n n o ś c i o w y m i przedmiotowym. Kierunek zainteresowań tradycją kultury chłopskiej w sensie podmiotowym dąży do wytłumaczenia istnienia struktur kulturowych o długim trwaniu. 42 4S 4 2 4 8 Burszta, Tomicki, op. cit., s. 342-344. Tradycja i jej znaczenie..., s. 49. �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 31 Mając na celu ustalenie przyczyny wielowiekowej stabilności kultury chłopskiej bada mechanizmy tworzenia się wariantów tych samych treś­ ci, bez zmiany jej struktury i funkcji wytworu. Pozwala to sformuło­ wać tezę, że historia społeczności chłopskich przez długi czas (do uwłasz­ czenia) była okresem przewagi tradycji jako autorytetu określającego większość wzorów, norm i wartości obowiązujących w społeczności wiej­ skiej. Tradycja rozumiana jako p o s t a w a p r z e s z ł o ś c i jest ka­ tegorią badawczą, która ma szczególne znaczenie w analizie tych dzie­ dzin kultury, które dotyczą zachowania norm i wartości. W zastoso­ waniu do problematyki badań historycznych szczególnie przydatna w ba­ daniach świadomości klasowej i narodowej wsi. Jak słusznie jednak zastrzega B. Jaworska, dla okresów starszych dysponujących nader nikłą ilością źródeł bezpośrednich dotyczących postaw wnioskowanie siłą rzeczy musi oprzeć się na analizie p r z e d m i o t o w e j zjawisk. Upoważnia to do wniosku, że w każdym przypadku badając konkretną rzeczywistość społeczno-kulturową określonych wsi mamy do czynie­ nia tylko ze względną przewagą występowania zjawisk w jednym z trzech wyróżnionych przez Szackiego pojęć tradycji . W wielu rozważaniach dotyczących tradycji przedmiotem analizy jest sprawa p r a w d z i w o ś c i przekazywanych treści. W większości podkreśla się, że nie jest istotne dla określenia jakiegoś zespołu zjawisk, mianem tradycji czy miały one de facto miejsce w przeszłości. Ważny jest zatem nie stan faktyczny, lecz społecznie ważne domniemanie, że dane zjawisko występowało w przeszłości . W odniesieniu do historii N. Assorodobraj stwierdza, że z naszego punktu widzenia nie jest waż­ na prawdziwość faktów i uogólnień zawartych w wymienionych wytwo­ rach kulturowych czy wyobrażeń z nimi związanych, lecz ich organicz­ ne włączenie w całość teorii, które tworzą społeczeństwa o sobie, oraz zasięg społecznego rezonansu i społecznych emocji z nimi związanych . Mówiąc w swoich rozważaniach historycznych o „dowodzie z dawności". W. Kula przypisuje mu moc dowodową w społeczeństwie przez, tysiąclecia. Stwarzało to dla każdej zmiany potrzebę udowadniania, że nie jest przeszłości obca. Stąd wszystko, co nowe, stosowało mimikrę,. maskowało swą nowość . W kulturze chłopskiej, w jej specyficznym stosunku do chronologii wydarzeń do czasu linearnego, uwidacznia się to zjawisko w pojmowa­ niu przeszłości jako specyficznej wizji nie określonego „dawniej", w któ­ rym mieszały się wydarzenia rzeczywiste, legendarne i mitologiczne. u iS 46 47 4 4 K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , op. cit. Z i m a n d , op. cit, s. 365-370. N. A s s o r o d o b r a j , Żywa historia. Świadomość historyczna: symptomy i propozycje badawcze, „Studia Socjologiczne", nr 2: 1963, s. 5-47. W. K u l a , Problemy i metody historii gospodarczej, Warszawa 1963, s. 12. 4 5 4 6 4 7 �32 WANDA P A P R O C K A „Główną cechą społecznie utrwalonej wizji przeszłości — jak pisze R. To­ micki — był etiologizm, w którym właśnie przejawiał się ścisły zwią­ zek między wydarzeniami «bardzo dawno» a aktualną rzeczywistością". Podstawowym bowiem pytaniem, jakie stawiano aktualnemu porządko­ wi, było pytanie o początek jego elementów . Stopień zainteresowania przeszłością zależny był więc od tego, na ile wiedza o niej była wiedzą 0 teraźniejszości. W tym stosunku do tradycji zawiera się istotna kwestia potrze­ by rozpatrywania tradycji z punktu widzenia t e r a ź n i e j s z o ś c i 1 p r z y s z ł o ś c i . Zbliża to do odpowiedzi na pytanie, czemu służy tradycja, pytanie o kryteria selekcjonowania zjawisk. J. Szacki określa to jako władzę żywych nad umarłymi i w takim rozumieniu tradycji widzi właściwy przedmiot badań. W d y n a m i c e t r a d y c j i , w fak­ cie, że jest ona układem otwartym, że istnieje zawsze współcześnie i właśnie w syndromu odgrywa tak wielką rolę, widzą wszyscy zaj­ mujący się problemem tradycji jej,podstawową cechą. Trwałość wartości artystycznych w dorobku kulturalnym wyraża się między innymi w ich nieustannym ruchu i przemienności, co sprawia, że zachowując swoją istotę, samą zasadę trwałości — w swym życiu utajonym i w historycznych nawrotach, przybierają one postać wielora­ ką i wielokształtną niekiedy nawet trudną do rozpoznania. Zgodnie z tą myślą czynny związek z tradycją może wyrażać się nie tylko w jej akceptacji, lecz także w jej faktycznym lub pozornym zaprzeczeniu . W badaniach literackich tradycja traktowana jest jako przeszłość aktywnie konstruowana i przekształcana, a nie odwzorowana z jej daw­ nych kształtów. Nie egzystuje sama w sobie, lecz jest zsynchronizowa­ na z aktem twórczego wyboru dając łącznie strukturalną całość. Tę dynamiczną rolę tradycji w akcie tworzenia widzą badacze in­ nych dziedzin kultury. W muzyce do podstawowych cech tradycji zalicza się te, które pozwalają im współgrać z nowo powstającym aktualnym nawarstwieniem kulturowym. A więc o samym kryterium wyboru i wejściu do tradycji części dziedzictwa kulturowego decyduje współ­ czesność. Ona asymiluje ją do nowych zjawisk kulturowych, które z ko­ lei same mają szanse stać się tradycją w przyszłości. W wypowiedziach tych zawarte jest bardzo ważne stwierdzenie, że siła nowatorska, o ile nie jest faktem arbitralnym, musi tkwić immanentnie w przeszłości. Tra­ dycja dając pewne wzory, formy i treści działania na różnych odcin­ kach życia zbiorowego i jednostkowego, równocześnie zezwala na pew­ ną dowolną ich interpretację. Tradycja jest z jednej strony siłą w y z ­ naczającą z a k r e s k u l t u r o w e g o i n w e n t a r z a , z dru48 49 4 8 T o m i c k i , Kultura — dziedzictwo..., s. 360. J . S t a r z y ń s k i , O nowych i trwałych wartościach sztuki polskiej ostat­ niego ćwierćwiecza, [w:] Tradycja i współczesność. O kulturze artystycznej Polski, Warszawa 1970, s. 134-150. 4 8 �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 33 giej zaś siłą d y n a m i z u j ą c ą rozwój kultury. Świadomość posia­ dania tradycji normowana i ożywiona własną wizją przyszłości składa się na określoną harmonię a raczej dialektykę. Nowatorstwo i tradycja przedstawia się nie jako starcie antagonizmów zewnętrznych, ale jako istotne wewnętrzne źródło ruchu. Należy jednak pamiętać w analizie procesu tworzenia się tradycji, jak słusznie zwracają uwagę historycy, o potrzebach jej sztucznego od­ twarzania, które mogły powodować w pewnych przypadkach głębokie i względnie trwałe modyfikacje w społecznej świadomości. Mogły być one częścią wspomnianej przez Kulę „mimikry" pozwalającej uzasadniać byt określonym zjawiskom społecznym czy kulturowym. Mogą przeja­ wiać się w próbie narzucenia kontynuacji czy nawiązania do tradycji, w tym także ludowej, w formie zinstytucjonalizowanej nadając jej cha­ rakter reprezentacyjny i symboliczny. W kulturze chłopskiej proces zmiany kulturowej jest wyrazem dy­ namiki przeobrażeń samej tradycji. Jest to jednak proces bardziej zło­ żony niż u innych wspomnianych działaczy kultury. Oddziaływanie czynników egzo- i endogennych będzie nie tylko róż­ ne w każdym określonym czasie, ale różne w odniesieniu do poszcze­ gólnych tak bogatych zjawisk kulturowych, które składają się na poję­ cie kultury ludowej. Złożoność pojęcia tradycji jak i mechanizmów jej kształtowania się w procesie selekcji dziedzictwa kulturowego wsi każe dochodzić do wykrycia jej natury zarówno przez badanie tradycji lokalnej, określa­ nej jako integralna, w procesie tworzenia której sterującą rolę odgry­ wa przeszłość, jak i tradycji, którą można by określić jako świadomą, tworzonej na podstawie wykraczajcego poza społeczność lokalną systemu wartości. Posiadając szerszy niż tradycja integralna punkt odniesienia, musiała odpowiadać ona hierarchii wartości wspólnej całej warstwie chłopskiej, ujmowanej w kontekście narodu. Wymagało to włączenia w zakres tego pojęcia treści, które byłyby pomostem łączącym nie tyl­ ko przeszłość z teraźniejszością, ale i przyszłością. Każde próby usyste­ matyzowania zagadnienia tradycji są niewątpliwie dalszym krokiem w opracowaniu tego tak złożonego problemu, ale równocześnie odsła­ niają nowe pola badawcze wymagające dalszych pogłębionych studiów teoretycznych i empirycznych. » — Etnogralia Polska, X X V I I / 2 �34 WANDA P A P R O C K A Ванда Папроцка НАРОДНАЯ ТРАДИЦИЯ И НАЦИОНАЛЬНАЯ КУЛЬТУРА ПОСЛЕ ВТОРОЙ МИРОВОЙ ВОЙНЫ Резюме В статье говорится о том, как формировалось отношение к народной традиции в период после второй мировой войны. Происходящие социальные перемены определяли новое от­ ношение к ней, отвечающее актуально возникающей системе ценностей в рамках общей программы расчета со всем культурным наследием предудущих периодов. Как оценка роли и значения народной традиции в общественной жизни и культуре, так и характер и объем содержания, заключавшегося в этом понятии, не были однородными на протяжении всего послевоенного периода. Споры за ее идейное содержание усиливались согласно наблю­ дающейся закономерности в периоды известной социальной напряженности. Это в зна­ чительной мере зависело не только от различий во взглядах на значение всего культурного наследия в общественном развитии. В первый послевоенный период взгляды на народную традицию представляли собой известное продолжение взглядов, распространяемых в меж­ дувоенный период, и программы деятельности. Этому способствовало восстановление сразу же после войны ряда крестьядских организаций и народных журналов и издательств. Пред­ ставляемые в этот период взгляды признавали единство народной культуры независимо от социальной стратификации внутри этой прослойки. Они стремились к развитию социаль­ но-группового самосознания этой прослойки и к воспитанию крестьян, опираясь на ценности народной культуры. В следующий период во взглядах на народную традицию начинает преобладать пози­ ция, выдвигающая на первый план единство культуры трудящихся городов и сел, учиты­ вающая лишь часть культурного достояния деревни —то, что связано в первую очередь с классовой борьбой. Постулировалось единство национальной культуры путем нивелиро­ вания классовых различий в процессе формирования бесклассового общества. Такая пози­ ция являлась с одной стороны выражением официальных взглядов и программ деятель­ ности, с другой же она открывала простор для критики позиций при подходе к культуре деревни, существовавших до сих пор. Идея строительства общей культуры „трудящихся городов и сел" нашла свое выражение в оценке культурного наследия сельской среды. Выс­ тупая против культурного сепаратизма деревни, отвергались и обходились те элементы, которые свидетельствовали о культурном отличии и которые в виду тесной связи с осо­ быми условиями жизни и труда в деревне не могли образовать единого целого с городской и рабочей культурой. Это сводило научные и понуляризаторские интересы прежде всего к материальной культуре, народному искусству и фольклору. Эти взгляды нашли свое отра­ жение в формировавшихся в пятидесятые годы теоретических положениях для исследований по народному искусству и фольклору в Польше, а также в программах поисков на местах. Следующий период, начиная с конца 1956 г., приносит более широкий подход к вопро­ сам о народной культуре. Отходя от поисков классового содержания, общего для культуры всех трудящихся, стали понимать ее как культуру определенной общественной группы, представляющую собой исторически создавшееся нерасторжимое целое, которое следует изучать в определенных пределах пространства и времени. Далее в статье автор рассматривает на примере этнографических исследований и других гуманитарных наук формирование взглядов на традицию, принципов и критериев о п р е д е ­ ления ценности культурного наследия, механизмов отбора культурных явлений и произ­ ведений в процессе передачи. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8ebaf4a1162acf0995cc2262466368b7.pdf 2838852dac776c39f7ab9c9bb773fe9a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1086 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:997 Title A name given to the resource Tradycja ludowa a świadomość społeczna warstwy chłopskiej w okresie II Rzeczypospolitej / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.29-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. I S S N 0071-1861 XXVII, z. 1 WANDA P A P R O C K A TRADYCJA LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA WARSTWY CHŁOPSKIEJ W OKRESIE I I RZECZYPOSPOLITEJ Powstanie I I Rzeczypospolitej nie tylko przywróciło niepodległy byt narodowi polskiemu, ale było także aktem narodowej i społecznej kon­ solidacji. Nowa sytuacja polityczna kraju dała podstawy do rozwoju no­ wych kierunków działania w wielu dziedzinach życia społecznego, go­ spodarczego i kulturalnego. Zrealizowanie leżącego u podstaw i określa­ jącego charakter wielu działań, podstawowego celu, jakim było odzyska­ nie niepodległości, uwalniało znaczny potencjał energii społecznej kie­ rując go k u innym zadaniom. Istniejąca dotąd stała potrzeba udowadniania prawa do samodziel­ nego bytu narodowego i wysiłek, jaki był potrzebny dla spełnienia te­ go zadania, mogły zostać wykorzystane w aktywnym i twórczym działa­ niu zorientowanych już nie na badanie przeszłości, w której szukano dowodu tożsamości narodu, ale na teraźniejszość i przyszłość. Dążenie do integracji narodowej w okresie zaborów realizowane m. in. na bazie wspólnego dziedzictwa kulturowego, którego korzenie odkrywano w k u l - , turze ludowej w jej rodzimym, słowiańskim źródle w nowych warun­ kach niepodległego państwa polskiego, zastąpione zostało dążeniem do i n t e g r a c j i s p o ł e c z n e j . Proces konsolidacji społeczeństwa pol­ skiego wymagał określenia roli w nowo powstałym państwie każdej z warstw i klas społecznych. Jednym z elementów określających ich pozycję w nowo formującej się strukturze społecznej państwa był rozmiar i charakter dziedzic­ twa k u l t u r o w e g o wnoszonego niejako w posagu do narodowe­ go skarbca. T y m wkładem warstwy chłopskiej do kultury narodowej były m. in. tradycyjne treści i wartości zawarte w kulturze ludowej. W tej określonej nowymi warunkami sytuacji tradycyjne treści k u l ­ tury ludowej stają się wyłącznie dziedzictwem kulturowym warstwy chłopskiej i jej orężem w walce o prawo do udziału we współtworzeniu kultury ogólnonarodowej. Złożoność procesów, które kształtowały społeczno-polityczną i k u l t u - �30 WANDA PAPROCKA r a m ą rzeczywistość tego okresu, uniemożliwia objęcie wszystkich płasz­ czyzn, na których rozpatrywać należałoby zagadnienia tradycji ludo­ wej, stosunku do niej, treści które ona zawierała. Przyjmując tak jak w poprzedniej części opracowania i nadrzęd­ ność zagadnienia stosunku kultury ludowej do kultury narodowej skon­ centrowano się na omówieniu poglądów na tradycję ludową ukazując, do jakich elementów tradycji ludowej odwoływano się, pozytywnie lub negatywnie je wartościując, jakie elementy świadomie lub nieświadomie adaptowano. Jest to konsekwencją przyjętej p o d m i o t o w e j ana­ l i z y pojęcia tradycji, która akcentuje rolę jednostki lub grupy w akcie wyboru i wartościowania, a nie rozpatruje elementów tradycji jako war­ tości samych w sobie. W okresie międzywojennym stosunek do tradycji ludowej formułowa­ ny był przez różne kręgi społeczne. Stawał się on częścią programów działania określonych grup formalnych i nieformalnych w różnych kon­ cepcjach ideologicznych. Wspierany był autorytetem rozwijających się badań naukowych nad kulturą ludową i folklorem. W t y m okresie szczególnie wzrasta rola samego środowiska wiejskie­ go w kształtowaniu poglądów na kulturę ludową i wartości przez nią reprezentowane. Jest to częścią procesu "samookreślenia" się grup czy warstw społecznych, który wymagał gromadzenia "wiedzy o sobie" czy "wyobrażeń o sobie" i łączył się z próbą włączenia przeszłości do aktu­ alnej świadomości społecznej . Dokonywało się to na różnych pozio­ mach i w różny sposób, służąc jednak podstawowemu celowi, jakim było ukazanie własnej odrębności kulturowej. Posiadanie jej uzasadniało prawo warstwy chłopskiej do udziału w współtworzeniu kultury naro­ dowej na zasadach partnerstwa. Jak w każdych badaniach z zakresu świadomości społecznej odno­ szących się do przeszłości, której nie możemy objąć badaniami bezpośred­ nimi, musimy posługiwać się ź r ó d ł a m i p o ś r e d n i m i . Wniosku­ jąc na podstawie analizy przedmiotowej określonych faktów i zjawisk można podjąć próby odtworzenia tendencji społecznych, a nawet po­ staw ludzkich, które te zjawiska kreowały. Tego typu źródłem jest m. in. działalność organizacji wiejskich przede wszystkim młodzieżo­ wych, uniwersytetów ludowych, teatrów ludowych. Nie zajmując się politycznymi aspektami tych działań podjęto próbę zanalizowania ich roli w procesie wartościowania i selekcjonowania dziedzictwa kulturo­ wego wsi i wyborze treści, którym nadano rangę tradycji. Wydaje się, że zarówno poglądy przedstawione w programach i rea­ lizowane w działalności tych organizacji i instytucji, jak i formułowa2 1 Por. W . P a p r o c k a , Tradycja ludowa w myśli humanistycznej i idei na­ rodu XIX w., "Etnografia Polska", t. 26: 1982, z. 2, s. 31 - 67. Por. N. A s s o r o d o b r a j , Żywa historia. Świadomość historyczna; sympto­ my i propozycje badawcze, "Studia Socjologiczne", nr 2: 1963, s. 5-47. ! �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ 31 SPOŁECZNA ne na gruncie, rozwijającego się coraz silniej ruchu regionalnego, były niejednokrotnie wspólne z poglądami środowiska naukowego etnogra­ fów, o czym świadczyć może bezpośredni ich udział w tej działalności oraz szereg wypowiedzi na łamach wydawnictw naukowych. Szczególnie wyraźnie określane i artykułowane są zagadnienia doty­ czące tradycji ludowej w działalności młodzieży wiejskiej. Jakkolwiek przyjmuje się, że u podstaw silnie rozwijającego się w okresie między­ wojennym ruchu młodzieżowego był m. in. konflikt międzypokoleniowy, w treści swej będący opozycją wobec tradycyjnej społeczno-kulturowej strukturze wsi, to jednak właśnie w środowisku młodzieży najsilniej w y ­ stępowało poczucie wartości kultury reprezentowanej przez wieś. Jak stwierdza W. I . Thomas i F. Znaniecki "kiedy ... społeczność wchodzi w kontakt z zewnętrznym światem to rzecz naturalna, że młodzież pierwsza rozwija nowe postawy i przejmuje nowe wartości" . W dyskusjach metodologicznych przeważa pogląd, który uznaje gru­ py młodzieżowe za mniej lub bardziej samodzielny czynnik zmian spo­ łecznych *. Nie można jednak traktować całej młodzieży wiejskiej jako aktywnej społecznie w tym okresie. Stał temu na przeszkodzie m. i n . niski stan oświaty i pewna istniejąca jeszcze izolacja kulturowa wsi. Równocześnie jednak rozwijający się w tych warunkach ruch samo­ kształceniowy, który posiadał tradycję sięgającą okresu zaborów, two­ rzył podstawy do organizowania kręgów rówieśników, do tworzenia się ruchu młodzieżowego. Jest swoistym paradoksem, że okres międzywo­ jenny — nie sprzyjający ze względów ekonomicznych wczesnemu usa­ modzielnianiu się gospodarczemu młodzieży (w kategorii przyjętego przez środowisko pojęcia samodzielności jako pojęcia odnoszącego się do sta­ nu posiadania lub współrządzenia gospodarstwem rolnym) — dla jej aktywnej części był bodźcem do działania poza tradycyjną organizacją życia zbiorowego i tradycyjną hierarchią stanowisk społecznych na wsi. Proces konsolidacji młodej generacji wsi w ramach organizacji mło­ dzieżowych dokonywał się poprzez budzenie w klasie chłopskiej s am o w i e d z y g r u p o w e j . Jej ważnym elementem była świadomość posiadania odrębnej kultury, którą oceniano i wartościowanio już wie­ lokrotnie poza środowiskiem wiejskim w różnych okresach historycz­ nych i z różnych pozycji ideologicznych . Należy więc sądzić, że w pro­ cesie uświadamiania sobie przez warstwę chłopską odrębności k u l t u ­ rowej znaczną rolę odegrały idee społeczno-narodowe powstałe w X I X w., określające rolę i znaczenie wsi w rozwoju kultury naro3 5 8 Cyt. za I. C h a ł a s i ń s k i , Rewolucjo młodości, Warszawa 1969, s. 233. A. L e c h , Tradycyjna kultura ludowa w programach i działalności polskich związków młodzieży wiejskiej w okresie U Rzeczypospołitej, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego, seria 1, nr 39, Łódź 1978. P a p r o c k a , op. cit. 4 8 �32 WANDA PAPROCKA dowej. Do nich nawiązywano i twórczo je rozwijano w ideologii ruchu chłopskiego, w programach regionalizmu czy idei agraryzmu. Jako jeden z pierwszych S. Czarnowski zwrócił uwagę na podejmo­ wanie zagadnień tradycji ludowej w ruchu młodowiejskim. W Podłożu ruchu chłopskiego pisze: "W ciągu pierwszych kilkudziesięciu lat po zniesieniu pańszczyzny chłop zrzu­ cił z siebie z dość lekkim sercem cały ten balast przeszłości skojarzony w jego wyobrażeniu z poniżeniem stanu włościańskiego w porównaniu z mieszczańskim i szlacheckim, a nawet z wolnym robotnikiem fabrycznym. Obecnie zwraca się on — zwłaszcza pokolenie młodsze — ku całej tej tradycji, by z niej w y d o b y ć to, co jest jeszcze przydatne, co da się zastosować do nowych warunków, a wzmocnić może jednocześnie chłopską odrębność. Praca to olbrzymia — kto wie, czy nie ponad siły jednego pokolenia. Praca sortowania, wartościowania, przetwarzania. Co w i ę c e j , praca w postępie swoim rozwijająca się pod znakiem sprzeczności za­ sadniczych. Z jednej bowiem strony wszyscy szermierze ruchu chłopskiego, kul­ tury chłopskiej, zmuszeni są zwracać się twarzą ku przeszłości. Z przeszłości wy­ krzesać się starają wskazania na przyszłość... Z drugiej strony ci sami szermierze okazują się pionierami przyszłości, są tym właśnie w środowisku chłopskim, któ­ rzy usiłują w e ń wprowadzić nowoczesne pojęcia, nowoczesną organizację życia produkcyjnego i politycznego. Sprzeczność ta zaznacza się na wszystkich polach i doprowadza zarówno do powstania przedsięwzięć pod hasłami przeciwstawnymi, np. w dziedzinie literatury, jak również do tragicznych konfliktów, przypomina­ jących te, które cechowały okres romantyzmu mieszczańskiego. W rzeczy samej ruch ludowy w Polsce, zwłaszcza ruch młodzieży ludowej, przeżywa obecnie swój okres romantyzmu, rozumianego oczywiście nie jako prąd wyłącznie literacki, ale w ogóle duchowy" . 6 ¡ \ i : | i ! I I Ruchy młodzieży wiejskiej nie były jednolite w swoich programach., Zarówno jednak silnie akcentujący swój charakter klasowy i reprezen­ tujący kierunek radykalny Związek Młodzieży Rzeczypospolitej Polskiej "Wici", jak i równie patriotyczny, ale bliższy tendencjom solidaryzmu narodowego Centralny Związek Młodzieży Wiejskiej w programach swoich równie silnie akcentowały sprawę ludowych tradycji kultural­ nych. Już w wydanym pierwszym piśmie dla młodzieży wiejskiej "Świt — Młodzi Idą" (wychodzącym od 1911 r. w formie dodatku do "Zarania") ujawnia się wpływ, jaki na kierunki zainteresowań ruchu młodzieżowego tradycją ludową wywarł okres Młodej Polski, a nawet Romantyzm. W apelu do młodzieży wybitnego pedagoga i działacza ruchu ludowego I . Kosmowskiej, wydanym jeszcze przed odzyskaniem niepodległości w 1916 г., autorka oceniając wartość dla kultury ogólnonarodowej — kultury szlacheckiej i ludowej o tej ostatniej pisze, że przecho­ w y w a ł a w całej swojej archaicznej prostocie bezcenny skarb odrębności narodowej zawarty w sztuce zdobniczej, w podaniach i pieśniach, "a dziś dopiero do szerszego nowożytnego życia budzić się zaczyna". W pro¬ pagowaniu form działania nawiązuje Kosmowska nawet bezpośrednio 'S. Czarnowski, Podłoże ruchu chłopskiego, Warszawa 1956, t. 2, s. 185. �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA 33 do romantycznych działań filomatów, do opracowanego przez nich kwe­ stionariusza Opis geograficzny ziem polskich uznając go za wytyczne do dalszej pracy . Ten romantyczny i neoromantyczny nurt w podejściu do kultury l u ­ dowej, mimo że spotykał się niejednokrotnie z krytyką dominował w rozumieniu pojęcia tradycji i w ocenie jej roli i udziału w tworzeniu kultury ogólnonarodowej. Tradycja ludowa, w której widziano najstar­ sze rodzime i słowiańskie pierwiastki kultury, była w tych koncepcjach oomostem łączącym przeszłość, teraźniejszość i przyszłość*. Sformuło­ wania, jakich używano dla wyrażenia tych poglądów, bliskie były ro­ mantycznemu widzeniu rzeczywistości «. Możliwość powoływania się na genealogie kulturowe sięgające głębiej w przeszłość niż oficjalna orga­ nizacja państwowa, udowadniania ciągłości i niezmienności kulturowej pozwalało warstwie chłopskiej ubiegać się o prawo do udziału w k u l t u 7 7 Por. R. К о с i o w a, Irena Kosmowska, Warszawa I960. K . M a j , Ruch młodzieży wiejskiej jako postępowy ruch chłopski, Warszawa 1936; F . B u j a k , Szlachecka czy chłopska kultura, "Wieś i Państwo", nr 7: 1939, s. 481 - 490; J . A. K r ó l , Drogowskazy na manowcach kultury ludowej, Warszawa 1947. M a z u r , Obowiązki młodzieży wiejskiej wobec zmienionej roli ludu w ży­ ciu narodu, "Drużyna", nr 38: 1919; J . C z a r n e c k i , Bogactwo chłopskiej duszy, "Siew", nr 33: 192.7; W. K o j d e r , O duszę wsi, "Wici", nr 45: 1929; Siewiarze a odrodzenie wsi, "Siew", nr 9: 1934; S. G i e r a t , Rola młodzieży wiejskiej w du­ chowej przemianie narodu, "Siew", nr 14-15: 1934; W. C a p i g a , Ku ideałom słowiańskim, "Wici", nr 23 - 24: 1936; J . C i e r n i a k , Słowo o kulturze chłopa polskiego, "Praca Oświatowa", nr 7: 1936. Jeden z g ł ó w n y c h ideologów ruchu ludowego J . Niecko pisał: "chłop przez cały d ł u g o w i e k o w y okres niewoli pańszczyźnianej, a później trójzaborczej zacho­ w a ł swój w ł a s n y pion słowiański. Zachował język własny, własne zwyczaje, oby­ czaje, wierzenia i wszystkie polańskie uczucia. Mimo iż rozwój tych sprawności <kultury) został powstrzymany, a ściślej szlacheckim badylem po wierzchu za­ rośnięty i przytłumiony — to jednak pod tym badylem — trwała nieśmiertelna zaródź duszy prasłowiańskiej polskiej. Chłop obronił polskość i ziemię polską" (s. 41). "Wiemy bowiem, że lud wiejski jest potomkiem najpierwszych Słowian — Polan, którzy pracą ciężką i mozolną obronili to, co dzisiaj nazywamy naszą oj­ czyzną" (s. 45). "Wiciowe gromady rozniecają i gruntują w życiu wsi w ł a s n ą inicja­ t y w ę i twórczy rozmach w przyszłości w myśl hasła: odrodzenie życia wsi, siłami samej wsi" (s. 65). Na wiciowych drogach, Warszawa 1937. O roli młodzieży wiejskiej tak pisał S. Gierat prezes Centralnego Związku Młodzieży Wiejskiej: " K o ł a ' M ł o d z i e ż y Wiejskiej zrzeszające dojrzałych charakte­ rem wyzwolonych duchowo chłopów zapoczątkowały Ruch Miodowi ej ski, będący dalszym ciągiem życia kmiecego z okresu osiedlania się naszych przodków na ziemiach dorzecza Wisły i Łaby. Podstawy ideowe, przyświecające temu rucho­ wi, posiadają cechy wiecznotrwałe. Umiłowanie ziemi karmicielki, praca nad wy­ dobyciem z niej bogactwa przyrodzonego, współżycie gromadzkie plemion zamiesz­ kujących p a ń s t w o Polskie, dla wydajniejszej pracy naszych praojców, trudniących się życiem rolniczo-leśnym, które nam również przyświecają... W prastarych cza­ sach klasa rolnicza i pszczelarzy była zupełnie odrębna, nawet od swoich współ­ braci trudniących się rzemiosłem wojennym". Op. cit., s. 170. 8 8 1 0 3 — Etnografia Polska X X V I I / 1 �34 WANDA PAPROCKA rze narodowej na równi z innymi klasami społecznymi. Należy sądzić, że powoływanie się i akceptowanie poglądów na słowiańską genealogię tradycyjnych treści kultury ludowej było wywołane potrzebą wypełnie­ nia luki, jaką w świadomości chłopów był brak historii ich własnej klasy. Słowiańskie korzenie kultury ludowej pełniły więc inne, jak już wspomniano na wstępie, funkcje niż w okresie niewoli. Nie służyły już udowadnianiu prawa do samodzielności, niezależności i własnego naro­ dowego bytu wszystkich Polaków, ale uzasadniały odrębność i wartości społeczno-kulturowe warstwy chłopskiej wspierając w ten sposób jej dążenia do zajęcia właściwego miejsca w strukturze społecznej państwa. W okresie międzywojennym poglądy na tradycję ludową kształto­ wały się pod wpływem dwóch podstawowych prądów: regionaliz­ mu i agraryzmu". Regionalizm posiadający swoich ideologów i działaczy już na przełomie X I X i X X w. ™ stał się programem i prakty­ ką działania związaną po odzyskaniu niepodległości z polityką państwa. Agraryzm był doktryną przyjmowaną przez cały ruch ludowy niezależ­ nie od pewnych specyfik i odcieni ideowych. W. Orkan tworząc podstawy regionalizmu polskiego nadał realny kształt pragnieniom rozbudzonym w społeczeństwie przez neoromantyczne koncepcje witkiewiczowskie dotyczące tworzenia stylu narodowego na bazie kultury ludowej Podhala . Jako kontynuator poglądów S. Witkiewicza na zagadnienie rasy góralskiej, destrukcyjną rolę k u l ­ tury miejskiej i genezę sztuki ludowej był przekazicielem idei roman­ tycznych, powstałych w okresie niewoli, pokoleniom następnym, żyją­ cym już w odrodzonym kraju. Etyczne wartości regionalizmu, o których mówił w swoich przemó­ wieniach już w 1913 г., mogły być — jego zdaniem — rozwijane tylko przez właściwe poznanie tradycji historycznych swego własnego regio­ nu. Do tych stwierdzeń nawiązywał na Zjeździe Podhalan w 1922 r. określając zadania podhalańskiego regionalizmu wobec państwa. Zwra­ cając się do młodzieży formułował to następująco: 13 "Odzywam s i ę do Ciebie synu Podhala, młodszy mój Bracie, T y idący i T y który przyjdziesz. Poznaj — że przede wszystkim przeszłość Twej bliższej Ojczyz­ ny — Podhala. I jej stosunek do przeszłości Rzeczypospolitej... Poznaj życie swych dziadów — ich pragnienia, działania, ich bunty — stosunki ontoczesne zarówno ekonomiczne, jak i polityczne — całą barwną bogatą, jakiej żadna z ziem polskich niema, tradycję Podhala. Tradycja jest Twoją godnością, Twoją dumą, Twoim " L e c h , op. cit., s. 31-33. » P a p r o c k a , o } ) . cit. W. O r k a n , Wskazania, Warszawa 1930, s. 87; J . Z b o r o w s k i , Regio­ nalizm podhalański, "Wierchy", R. 8: 1930, s. 204-209. P o d s t a w ą dla rozwiązań teoretycznych Orkana zawartych m. in. we Wskazaniach było znakomite studium Witkiewicza o góralszczyźnie zamieszczone jako przedmowa do drugiego wyda­ nia Na przełęczy, [w:] W kręgu Tatr, t. 1, Kraków. 1 8 lift �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA 35 szlachectwem, synu chłopski. Dbaj o zachowanie spuścizny Twych ojców, rodzi­ mej sztuki, rodzimej kultury. Dąż do tego, aby Twoja oczyszczona z nalotów obcych kultura ludowa poszła w górę, rozwinięta w kwiat wielkiej kultury narodowej, .godna zająć poczesne miejsce w dorobku wszechludzkim" 4 Głoszone przez Orkana idee konkretyzują się w przedstawionym w 1926 r. Programie regionalizmu polskiego, jakkolwiek zakresu nakreś­ lonych w nim działań nie uważa Orkan za wystarczający dla zreali­ zowania tak wielkich celów. W I V części programu zatytułowanego Zycie kulturalne sformuło­ wane zostały następujące punkty dotyczące kultury ludowej i folklo­ ru. Punkt piąty dotyczący regionalizmu w teatrze postuluje dążyć do "wyzyskania, legend, podań, klechd historii, bajek, gadek, opowieści, miejsc szczególnych mających w każdej okolicy swe dzieje własne ży­ jące zawsze w ustach ludzf". Na tej podstawie tworzyć się będzie teatr ludowy w Polsce, a przez teatr ludowy odrodzenie twórczości w ogóle organizacji zaś kulturalnej w szczególności. W punkcie szóstym w zakresie sztuk plastycznych i architektury re­ gionalizm wskazuje bogactwo tematów oraz technik, jakimi operuje miejscowa sztuka ludowa i wyrosła samodzielnie w danym środowisku sztuka historyczna. W punkcie siódmym postulowane jest otoczenie przez regionalizm muzyczny szczególną troską etnografię muzyczną oraz jak najszersze udostępnienie muzyki ludowej jako podstawy do umuzykalnienia spo­ łeczeństwa w kierunku narodowym. Program desygnowali m. in. tak wybitni uczeni jak: W. Antonie­ wicz, S. Arnold, F. Bujak, W. Doroszewski, E. Frankowski, A. Janow­ ski, K. Nitsch . Tak sformułowane zadania, jak słusznie stwierdzał Orkan, nie da­ wały możliwości zrealizowania wizjonerskiej idei witkiewiczowskiej — nadania nowego kształtu kulturze polskiej, stworzenia stylu narodo­ wego. Ograniczoność zawartych w programie celów wydaje się jeszcze jednym dowodem zmian, jakie nastąpiły w sposobie widzenia zadań, które miała do spełnienia tradycja ludowa w "służbie narodu". Roman­ tyczna ocena wartości i twórczych sił zawartych w tradycji ludowej zdolnych odrodzić kulturę narodową stała się w t y m okresie przede wszystkim credem ideologicznym działającej na polu kulturalno-społecz­ nym i politycznym inteligencji pochodzenia chłopskiego, niezależnie od różnic w sposobach realizowania tego zadania przez poszczególne jej grupy. Program regionalizmu natomiast opracowany i formułowany przez przedstawicieli różnych kręgów społecznych w t y m znaczną liczbę naukowców nie tylko w treści, ale i w sposobie formułowania myśli i j ę 15 1 4 W. O r k a n , Wskazania dla synów Podhala wygłoszone na Zjeździe Pod­ halan 13 sierpnia 1922 r. w Czarnym Dunajcu, "Siew", nr 12-13: 1931,. s. 187. « "Ziemia", nr 13-14: 1926, s. 211. �36 WANDA PAPROCKA zyka daleki był od emocjonalnego zaangażowania cechującego m. in. wystąpienia Orkana. Konsekwentny jednak w realizowaniu swej idei zwrócił się on ponownie na X jubileuszowym Zjeździe Podhalan w 1926 r. z apelem do przedstawicieli innych ziem polskich. Apel ten brzmiał następująco: "My zebrani na Zjeździe dziesiątym naszym zorganizowani w Związek syno­ wie chłopscy Podhala, zwracamy się z apelem do s y n ó w wszystkich Ziem na ob­ szarze Polski, które jeszcze w niwelacyjnym procesie nie zgasły, aby wespół z na­ mi jęli się odnowy i utrwalenia Rzeczypospolitej, budząc dumę odrębności swych ziem i dźwigając je pracą ku górze..." «. 1 Wydaje się, że w t y m apelu zawarte są także pozytywistyczne idee pracy organicznej, kierowane jednak już bezpośrednio do społeczności wiejskiej. Traktowanie warstwy chłopskiej nie jako przedmiotu, ale jako podmiotu działania uwolniło głoszone hasła od paternalistycznego charakteru, jaki cechował poczynania ХГХ-wiecznych pozytywistów. Regionalizm w koncepcji Orkana był niewątpliwie jedną z form obrony rodzimości życia wiejskiego w jego tradycyjnej formie. Według tych poglądów kultura" ludowa stając się świadoma siebie zwarta i bo­ gata musi przeciwstawić się wpływom miasta, emigracji zarobkowej, a nawet s z k o ł y " . Wywierane przez nie presje nie tylko niwelują tra­ dycyjną kulturę ludową, ale i zacierają zróżnicowanie ziem polskich wyrażające się w odmiennej dla każdej z nich "fizjonomii" kulturowej. Z podstawowego założenia, że " i m większe owo zróżnicowanie, t y m bo­ gatsze oblicze kulturalne narodu" zrodził się orkanowski Memoriał w sprawie utworzenia "Ogniska Ziem" złożony w 1929 r. do Minister­ stwa Wyznań Religijnych i Oświaty Wiara w wartość tradycji ludowej i jej rolę w procesie budowania kultury narodowej, akceptowanie jej w niezmienionej odziedziczonej po przodkach formie jest charakterystyczne dla ukształtowanych w okresie niewoli postaw społecznych i narodowych. Tak pisał o t y m S. Pigoń: "Przez całe lata wypiastował Orkan w duszy swej wymarzoną wizję nowej Polski opartej jak najściślej na podstawie rodowej o lud, żeby powiedzieć słowami Norwida »Polski odrodzonych kołodziejów^' *. 1 i ' W. O r k a n , O związkach ziem. Rzecz wygłoszona na X jubileuszowym Zjeździe Podhalan w roku 1926 w Szaflarach, "Siew", nr 12-13: 1931. s. 185. " Por. S. P i g o ń , Na drogach i manowcach kultury ludowej, L w ó w 1939. J . Z b o r o w s k i pisząc o Memoriale krytykował nadmiar wiary "w zbaw­ cze skutki podhalanizmu w zakresie uczuć etycznych, społecznych, patriotycznych" i mimo że „dodhalanizm żywo przyczynił się do podniesienia patriotyzmu wśród Podhalan, jednakże przypisywanie tylko temu jedynie ruchowi rozwoju narodo­ wych, niepodległościowych aspiracji na góralszczyźnie jest przesadą. Podhalanizm był tylko jednym z wielu czynników narodowego uświadomienia, chronologicznie n a j m ł o d s z y m z tych czynników przed 1914 rokiem i działał dość krótko". Z b o ­ r o w s k i , op. cit. " P i g o ń , op. cit, s. 131. 1 8 �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA 37 Bardzo ważną rolę w kształtowaniu świadomości chłopskiej odegrała ideologia agraryzmu. Jakkolwiek zasady agraryzmu zosta­ ły sformułowane dopiero w latach trzydziestych, i to głównie przez dzia­ łaczy "Wici", wydaje się, że można uznać je za podstawę działania ca­ łego ruchu ludowego. W 1934 r. ukazała się książka S. Miłkowskiego Agraryzm jako forma przebudowy ustroju społecznego zawierająca pro­ gram ideologiczny tego kierunku . Ideologia, która wyrosła na gruncie ruchów społeczno-politycznych innych krajów, zwłaszcza Danii, Szwajcarii i Czechosłowacji, w swoich podstawowych założeniach opierała się na twierdzeniu, że ludność chłop­ ska stanowi jednolitą warstwę społeczną i jako najsilniejsza w Polsce powinna zajmować w politycznym i społecznym życiu narodu i państwa pozycję odpowiadającą jej liczebności oraz wkładowi w produkcję dóbr materialnych i duchowych państwa i narodu. Postulowana przez agrarystów konieczność oparcia struktury ekonomicznej wsi na rodzin­ n y m g o s p o d a r s t w i e chłopskim miała być nie tylko najwłaściw­ szą drogą do realizacji celów gospodarczych, ale również spełniać zada­ nia wychowawcze wobec młodego pokolenia. Rodzinne gospodarstwo chłopskie stwarzało bowiem zdaniem agrarystów najlepsze warunki do wychowania pełnowartościowych pod względem moralnym i fizycz­ nym obywateli. Uznanie wysokiej rangi rodziny wiejskiej jako środo­ wiska wychowawczego zawierało w sobie równocześnie akceptację treś­ ci które były przekazywane w rodzinie w procesie transmisji kulturo¬ wej. Miało to bardzo ważne znaczenie dla oceny przez młodzież war­ tości dziedzictwa kulturowego swej warstwy. Wysokie uznanie dla wartości społeczno-moralnych warstwy chłop­ skiej wynikało w myśl założeń filozoficznych agraryzmu ze związku jednostki z ziemią w procesie produkcyjnym, ze współżycia z przyrodą i tworzenia swą pracą najbardziej wartościowej pod względem społeczno-moralnym kultury "twórców chleba". Właściwy rozwój stosunków społecznych według agrarystów mógł dokonać się przez indywidualny rozwój jednostek ludzkich. Przezwycię­ żenie w procesie samowychowania cech negatywnych człowieka, rozwi­ janie szlachetnych uczuć stanowiło podstawowe punkty postulowanej 20 2 0 Zasady teoretyczne agraryzmu opierały się na trzech podstawowych zało­ żeniach: 1) element grupy w tym przypadku rodzina "najniższa komórka gospodar­ cza" wyznacza system społeczno-gospodarczy całej grupy; 2) nowy układ społecz­ ny należy budować przy niezmienionej funkcji tego elementu stanowiącego rze­ czywistość wiejską, co więcej należy oprzeć go na tej jego tradycyjnej funkcji; 3) cechy elementu powstałego w pewnym okresie historycznym powinny stanowić podstawowy zespół wartości społecznych nowego ustroju. Wszystkie cechy zmierza­ ły do uwypuklenia zasadniczej niezależności chłopa. Jak pisał I . Solarz "Jedną z nieocenionych wartości duchowych, jakie dać może posiadanie własności chłop­ skiego gospodarstwa jest poczucie i fakt niezależności osobistej czy wobec prze­ mocy kapitału czy władzy politycznej". �38 i i . i >{ i [ ' I I J ! ; " ; ; : i I WANDA PAPROCKA przebudowy społeczeństwa. Było to nawiązanie w znacznym stopniu do programu Polskiego Związku, Ludowego, który został sformułowany w 1904 r. przez W. Abramowskiego głoszącego, że rewolucja społeczna musi być poprzedzona rewolucją moralną społeczeństwa, w której znacz­ n ą rolę odegra kultura i wartości społeczne chłopów. Odrodzenie się narodu winno iść od ludzi związanych z pracą na roli, ludzi żyjących w koegzystencji z przyrodą, z gromadzkich form współżycia społecz­ nego. Stąd program agrarystów znaczną wagę przypisywał rozwojowi oświaty powszechnej i różnych instytucji kultury. W programach w y ­ chowawczych dążono do rozwijania w młodzieży wiejskiej pracowitości, gospodarności, miłości do przyrody, dumę z pochodzenia chłopskiego oraz miłość do człowieka, wiarę w jego wartość i dobroć. Największą rolę w procesie wychowawczym i ksztłtowaniu świato­ poglądu młodzieży wiejskiej w t y m tak ważnego dla naszych rozważań stosunku do własnej kultury i tradycji, odegrały uniwersytety l u d o w e . Niewątpliwie na profil ideologiczny programów uniwersy­ teckich poza ogólnymi założeniami agraryzmu wpływ miała indywidu­ alność ich twórców. Przykładem tego jest założyciel uniwersytetu w Gaci i Szycach I . Solarz. Świadomie przyjmując wpływy Gandhiego i jego "niesprzeciwianie się złu jako metodzie pomnażania dobra" rea­ lizował nowy w warunkach polskich system wychowania. Przedstawił go następująco: "Naczelnym zadaniem wychowawczym naszym będzie obudzić we wsi już nie poczucie sily liczbowej czy organizacyjno-politycznej dla zdobycia lepszych w a ­ runków życia, ale -poczucie szlachetnej honorności chłopskiej i ambicji wniesienia do nowej Ludowej Polski wszystkiego tego najlepszego, najpiękniejszego, co dusza chłopska serce i głowa posiada. Żeby to uczynić, musimy wzmocnić w sobie samych grunt, musimy sami uwierzyć i ukochać to, co w nas najmądrzejsi lu¬ dzie w i d z ą " . "Honorność — pisał Solarz — idzie z nowości duszy, zindywidualności nie z wyszkolenia, ale z przyrodzonego jej wrośnięcia. Honorność wnieść win¬ na tak wieś do nowego gazdostwa Polski, jako nowy jej dziedzic... Chłop ma po¬ czuć w sobie kulturalne, duchowe w tradycji oparcie, winien odważyć się samo­ dzielnie myśleć i sądzić, wyprowadzić sobie świadomość, wielkość i odpowiedzial­ ność swej roli w narodzie, a potem troskliwą w tym honorność" . S1 г2 j Tym stwierdzeniem nawiązywał Solarz do upowszechnionych już w społeczeństwie poglądów na wartości kulturowo-społeczne reprezentowane przez warstwę chłopską. Swój system wychowawczy pragnął oprzeć na wydobytych ze wsi wartościach "czysto plemiennych, sło­ wiańskich, które przekazywane dzisiejszym czasom przez najdawniejsze dają możność przez chłopa narodowi — zasilenia go i odświeżenia k u l - 2 1 и Z. S o l a r z o w a , Mój pamiętnik, Warszawa 1973, s. 139-140. I . S o l a r z , Szyce w ruchu ludowym, "Siew", nr 20: 1929, s. 3. �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ 39 SPOŁECZNA turalnego, pozwalają nam — jak pisał — dziś w kosmopolityzującej nas atmosferze wnieść do ogólnej kultury świeże polskie oryginalne war­ tości" » . Koncepcje te to zarówno kontynuacja i rozwijanie stale obec­ nych w polskiej humanistyce poglądów o słowiańskiej rodzimości k u l ­ t u r y ludowej, jak i nawiązanie do założeń ruchu nordyckiego, na podło­ żu którego rozwinął się uniwersytet ludowy w Danii, a który zmierzał do oparcia całego życia narodów skandynawskich na elementach rodzi­ mej tradycji. Podstawową rolę odegrało w kształtowaniu się tych po­ glądów dzieło M . F. S. Grundtviga Mitologia północy wydane w 1832 г., w którym dokonał on rekonstrukcji mitów i wierzeń skandynawskich i zawarł w n i m wiele rozważań wychowawczych. Wypowiadał się za ideą powołania do życia zakładu naukowego o charakterze ogólnonordyckim, w którym w przeciwieństwie do obowiązującego w t y m okre­ sie programu szkoły klasycznej podstawą wykształcenia byłaby kultura staroskandynawska. Mitologia północy (jak i przełożona na język duński kronika norweska Snorrego i z języka łacińskiego kronika duńska Saxa) stanowiły ewangielię skandynawskich uniwersytetów ludowych . Pierw­ szy z nich według projektów Grundviga założony został w 1844 r. nio­ sąc wiarę w posłannictwo ludu. Kontynuatorem i realizatorem idei Grundviga był K . Kold, twórca i kierownik Uniwersytetu w Ryslingen założonego w 1851 r. Zasady programowe głoszone przez obu tych pre­ kursorów ideii uniwersytetów ludowych (które osiągnęły ogromny roz­ wój w samej Danii i w krajach skandynawskich) miały stanowić podsta­ w y do rozbudzenia świadomości narodowej, uświadomienia warstwie chłopskiej jej roli społecznej i narodowej. Temu miała służyć m. in. szeroko rozbudowana w programach uniwersytetów nauka historii. Rolę bliską zadaniom uniwersytetów ludowych w Polsce spełniały powstające od 1900 r. szkoły rolnicze, m. in. w Pszczelinie, Gołotczyźnie, Bratnem, których organizatorom, np. Jadwidze Dziubińskiej znane były już założenia ideologiczne uniwersytetów grundvigowskich. Dopiero jednak w I I Rzeczypospolitej w 80 lat od powstania pierw­ szego uniwersytetu ludowego w Danii powołana została w 1924 r. w Szycach pod Krakowem placówka tego typu kierowana przez Sola­ rza, która podejmuje ambitne zadania stania się ośrodkiem ruchu k u l ­ turalnego mas chłopskich. Daje temu wyraz Solarz pisząc: 2 i "Najważniejszym jednak zadaniem wiejskich uniwersytetów było dotąd i po­ zostanie na zawsze, budzić człowieka, budzić do aktywnego indywidualnego ż y ­ cia duchowego, do szukania sensu własnego życia, prowadzić do zrozumienia łącz- i S I . S o l a r z , Czym jest i czym powinna być kultura ludowa, "Polska Oświa­ ta Pozaszkolna", nr 4-5: 1929, s. 210-216. " P o r . Z. M i e r z w i ń s k a , Programy uniwersytetów ludowych w krajach skandynawskich, [w:] Wiejskie uniwersytety ludowe w Polsce, Warszawa 1938, *. 67-78; Ignacy Solarz i jego uniwersytet ludowy 1924-1939, Warszawa 1965. �40 1 ; • , WANDA PAPROCKA ności między życiem jednostki a życiem ludzkiej gromady, do w y w o ł a n i a poczucia wspólności w treści życia człowieka dzisiejszego z zagadnieniami życia czlowieka dawnego i człowieka przyszłego, do zrozumienia czegoś niezmiennego w historii l u d z k o ś c i " . 25 Określając, na czym polega ludowość wiejskiego uniwersytetu, p i ­ sał: "Nie ino o same urządzenia polityczne nam chodzi, nawet jeszcze i nie o sam gospodarczy nowy ład, ale także i głównie o odwagę i zdol­ ność mas ludowych do tworzenia kultury ducha" . Reprezentant warstwy chłopskiej silnie z nią związany w całej swej działalności, cele społeczne uniwersytetu ludowego łączył Solarz ze sta­ nem i potrzebami polskiej wsi i ruchu ludowego. Zadania wychowawcze realizowane na przykładzie (za wzorem Kolda) chłopskiej rodziny wiązał z dążeniem do rozbudzenia w młodzieży świadomości posiadania w ł a s ­ nego ś w i a t a w a r t o ś c i , emancypacji od obcych, niechłopskich kryteriów oceny tych wartości. 26 "Siły kulturalnej nigdy nie daje naśladownictwo, ale zdolność do twórczej w niej roli — stwierdzał Solarz — jeżeli chłop ma być twórcą lub współtwórcą nowej Polski, musi być mu przywrócona psychiczna równowaga, godność, poczu­ cie wartości, zabezpieczona atmosfera w ł a s n a do tworzenia i ujawniona wartość jego własnego dorobku kulturalnego. Ma to ułatwić chłopu jego rolę w ducho­ wej gospodarce Polski, w y w o ł a ć postawę aktywną, a własną" 2 7 > I \ ! ' ; ! ¡i i Z tego stanowiska oceniał Solarz kulturę ludową, znacznie i rolę tra­ dycji ludowej w procesie krystalizowania się tożsamości kulturowej war¬ stwy chłopskiej. Wydaje się słusznie podkreślał J. Obrębski w 15 lat od chwili powstania uniwersytetu, że asymilacja wychowanka uniwersytetu nie jest asymilacją jego do społeczności wiejskiej, ale społeczności w i e j skiej do warstwy chłopskiej. I wrastanie tej społeczności, do której powrócił w warstwę chłopską, jest równocześnie miernikiem osiągnięć wychowawczych uniwersytetu. "Ideał kultury chłopskiej, który wyniósł nie mieści się bowiem w wąskich ramach tradycyjnej społeczności są¬ siedzkiej, choć przez nią się on urzeczywistnia; mieści się on w warstwie chłopskiej, w roli, jaką ona sobie w społeczeństwie narodowym zaklá­ da" . 28 li li Uniwersytet ludowy mając za zadanie uświadomienie i udowodnie­ nie swym słuchaczom integrującą i wartościującą rolę dziedzictwa k u l ­ turowego kształtował określony stosunek do kultury i tradycji ludo­ wej. ,; I j ' I I j 2 5 I . S o 1 a r z, Orkanowe Szyce, uzasadnione prawa do nadawania UL w Szy¬ each nazwy Uniwersytetu Ludowego Orkana, "Wici", nr 20-21: 1931. I . S o l a r z , Na czym polega "ludowość" wiejskiego uniwersytetu, [w:] Wiej¬ skie uniwersytety..., s. 30. J w , s. 33-34. J . O b r ę b s k i , Wychowankowie uniwersytetów ludowych w życiu wsi, [w:] Wiejskie uniwersytety ludowe w Polsce, Warszawa 1939. s. 83. 2 6 2 7 2 8 �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ 41 SPOŁECZNA 0 wykładach z tej dziedziny Solarz pisał: "Spośród grupy t e m a t ó w wiejskich ta dziedzina w y k ł a d ó w najbardziej d ź w i ­ gała przygniecioną ku ziemi duszę chłopską i w y p r o s t o w y w a ł a ją ku swobodnemu w ł a s n e m u oddechowi; dawała psychiczne obywatelstwo wśród twórców kultury, budziła wiarę w siebie i w to, że jest potrzebna bardziej niż myślała — do w s p ó l ­ nego społecznego życia. Uprzytamniała chłopom, że i on jest twórcą nawet w tej dziedzinie, w której najmniej mu przysądzono prawa — w duchowej kulturze" . 28 Wyrobienie właściwego stosunku do kultury ludowej do jej twórczej roli służyć więc miało budowaniu własnej osobowości w procesie samookreślenia się indywidualnego jednostki i poprzez nią samookreślenia się całej warstwy chłopskiej. . Można stwierdzić śledząc działalność Solarza i jego uniwersytetu l u ­ dowego, że z całą świadomością starał się zachować obowiązujący w spo­ łeczności wiejskiej system wartości (dążąc do jego unifikacji w skali całej warstwy chłopskiej) jako gwaranta jej i n t e g r a l n o ś c i przy różnym wartościowaniu elementów kulturowych konstytuuących i zacho­ wujących tę integralność. Wewnętrzną i w pewnym stopniu intuicyjną po­ trzebę zachowania dziedzictwa kulturowego dla utrzymania zwartości grupy chciał Solarz uczynić aktem podejmowanym świadomie przez ca­ łą warstwę chłopską. Stworzyć platformę dla właściwego zrozumienia wartości jego elementów. Budzenie świadomości przynależności do jed­ nej warstwy miało określić wspólne ponadlokalne zasady selekcjonowa­ nia i wartościowania dziedzictwa kulturowego oraz wyboru podstawo­ wego zbioru wartości nadrzędnych. Dążąc do określenia zespołu elementów, których trwałość i nie­ zmienność pozwoliłaby na z a c h o w a n i e systemu kulturo­ w e g o w obrębie całej warstwy chłopskiej podejmował próbę określe­ nia i wyznaczenia stopnia możliwości zmian w t y m zbiorze, czyli — jak określa R. Tomicki — "bariery zmienności k u l t u r o w e j " , do mo­ mentu przekroczenia której warstwa chłopska zachowałaby swą tożsa­ mość kulturową. Przeniesienie jednak zasad selekcjonowania i wartościowania dzie­ dzictwa kulturowego, jaki obowiązywał w grupie lokalnej, w której istniał zawsze pewien partykularyzm kulturowy na całą szeroką i zróż­ nicowaną warstwę chłopską i dokonywanie tego niejako z zewnątrz, było pewną próbą oddziaływania na wewnętrzne procesy kulturowe za­ chodzące w warstwie chłopskiej metodami wychowaczymi przez formo­ wanie określonych wzorów i postaw. 1 tak jak w stosunku do grupy lokalnej można mówić o tradycji i n ­ tegralnej, proces bowiem wartościowania dotyczył szerokiego zakresu elementów kulturowych, to w stosunku do całej warstwy chłopskiej po30 2 8 I . S o l a r z , Wiejski Uniwersytet Orkanowy, Warszawa 1937, s. 45-46. R. T o m i c k i , Kultura — dziedzictwo — tradycja, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981, s. 353. 8 0 �42 WANDA PAPROCKA jęcie tradycji ograniczać się musiało do wybranych elementów kulturo­ wych, do symboli grupowych. Znalezienie bowiem wspólnego mianow­ nika, w którym zawarte były wartości nadrzędne, wspólne dla całej społeczności wiejskiej, było zadaniem trudnym i budzącym sprzeczne opinie. Przykładem tej różnicy stanowisk mogą być dyskusje nad spra­ w ą zachowania lub odrzucenia pewnych elementów tradycji ludowej, m. in. stroju ludowego, tak bardzo spektakularnego wyrazu odrębności warstwy chłopskiej. W ideologii eksponującej potrzebę realizacji kultury narodowej w i ­ dziano w stroju ludowym produkt artystycznej wytwórczości chłopskiej łączący się z innymi elementami kulturowymi w harmonijną całość "zgodną z charakterem ludności, warunkami jej życia, krajobrazem", niezależnie od faktu niejednokrotnego kwestionowania tradycyjności pewnych jego e l e m e n t ó w . W opozycji do tego stanowiska uznawano strój ludowy (jako nie posiadający szans na powszechną adaptację) za barierę w procesie integracji s p o ł e c z n e j . Można stwierdzić analizując działalność Solarza, że miał on świado­ mość niebezpieczeństwa paternalizmu kulturowego w podejściu do spraw wsi. Poczuciu zewnętrzności widzenia i działania, przeciwstawiał silną więź uniwersytetu ludowego ze społecznością wiejską, umożliwiającą czerpanie z niej bezpośrednich wzorów. Wyrazem tego było usytuowa­ nie uniwersytetu w środowisku wiejskim, organizowanie życia, nauki i pracy na zasadach rodziny wiejskiej (używanie charakterystycznej nazwy chrzesny, chrzesna w stosunku do Solarzów), posługiwanie się w procesie nauczania głównie słowem żywym, ograniczanie się do w ł a s ­ nego środowiska wiejskiego w zakresie rekrutacji studentów, jak i w y ­ borze wykładowców. Ten ostatni fakt uzasadniany przez Solarza merytorycznie wiązał się z określonymi zjawiskami społeczno-kulturowymi występującymi 31 32 33 11 [ M. K a l i n o w s k a , Stroje ludowe, "Wici", nr 20: 1929, s. 8; Wiejskie uni­ wersytety ludowe w Polsce, Warszawa 1938, s. 45-47; T. S e w e r y n , Roía mło­ dzieży wiejskiej wobec kultury ludowej, "Młoda Polska", nr 11-12: 1938, s. 9-11; J . P i e n i ą ż e k , Strój ludowy godową szatą, "Wieś i Państwo", nr 9: 1938, s. 750¬ 761; T. B r z e c h w a - B e r n as, Na marginesie zagadnień kultury ludowej, "Wieś Tworząca", nr 1: 1946, s. 9-10. Dążenia zmierzające do zachowania tradycyjnego stroju ludowego znalazły oparcie w Komisji Swojszczyzny wyłonionej przy Związku Ziem Górskich, której przewodniczącym został wybrany kierownik imprez i po­ pisów ludowych na zjazdach górskich dr T. Seweryn dyrektor Muzeum Etnogra­ ficznego na Wawelu. W tym też Muzeum powstała przy współudziale Związku Ziem Górskich pod kierunkiem dr. R. Reinfussa pierwsza poradnia dla intere­ sujących się praktycznie sprawą odnowienia stroju ludowego. W. W os, O strojach ludowych, "Wici", nr 2: 1929, s. 4-5; Leonard z Ja­ nowic, "Wici", nr 23: 1929, s. 9; K. M a j , Ruch młodzieży wiejskiej jako postępo­ wy ruch chłopski, Warszawa 1936, s. 16-19. " I . S o l a r z , JVa czym polega ludowość wiejskiego uniwersytetu, [w:] Wiej­ skie uniwersytety..., s. 34-35. M �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA 43 w społeczności wiejskiej. Istniejący i silnie zakorzeniony w grupie lo­ kalnej pewien układ opozycyjny swój — obcy przeniesiony został na znacznie szerszą płaszczyznę przeciwstawieństw między wsią a inny­ mi warstwami społecznymi, przede wszystkim miastem. Samoidentyfikacja i samoocena, jaka w grupie lokalnej realizowana była na zasadzie ujawniania i podkreślania cech często zewnętrznych, wyróżniających ją od innych grup, w integrującej się warstwie chłopskiej nabrała głęb­ szej samoświadomości wartościującej. Opozycyjność ta wynikała w znacznej mierze z wzajemnej nieznajomości obu środowisk różnią­ cych się od siebie warunkami bytowania i sferą zainteresowań. Znajdo­ wała swój wyraz zarówno w przypisywaniu psychice chłopa szczegól­ nych cech oraz swoistym mistycyzmie ludowym, jak również w nie­ chętnym stosunku do wszystkiego, co miejskie lub — jak określali nie­ którzy ideolodzy chłopscy — "inteligenckie" . Wydaje się jednak, że w tym ostatnim przypadku była to w rzeczywistości opozycja w sto­ sunku do najmniej wartościowych elementów kultury miejskiej przeni­ kających na wieś przy równoczesnej słabej znajomości całego dorobku kulturowego miasta. Przeciwstawianie się pewnym treściom kulturowym reprezentowa­ nym przez inne warstwy społeczne nie stało jednak w sprzeczności z sze­ roko propagowaną ideą wspólnego tworzenia kultury narodowej. Miało 34 , 4 O ujemnych skutkach tych zjawisk pisał m. in. J . K r z e m i e ń w arty­ kule Granica dwóch kultur: "Jednym z zagadnień niepośledniej wagi jest sprawa oddziaływania kulturalnego miasta i wsi, wymiana specyficzności kulturalno-obyczajowych ustawicznie się odbywająca i powodująca logiczne następstwa. Na w s t ę ­ pie uprzytomnijmy sobie, że to wzajemne przenikanie odbywało się i odbywa w sposób żywiołowy, niezorganizowany, bezplanowy. Następstwa spowodowane archaicznością tego procesu, niedocenianie zjawiska zarówno przez teoretyków, jak praktyków polskiej myśli socjologicznej i może nieudolnością ujęcia sprawy w pe­ wien ład są wysoce ujemne. Olbrzymią, a godną pożałowania rolę odgrywa tu wzajemna nieznajomość dwóch odrębnego typu środowisk o innych zgoła warun­ kach bytowania i sferze zainteresowań. Na szczupłym rynku pracy społecznej u nas hasło «srodowiskowoáei» ostatnio łatwo się przyjęło i jednocześnie często w praktyce życiowej spłyca się aż do karykaturalnego wyrazu". ("Młoda myśl l u ­ dowa", nr 1: 1932, s. 13-14); I. S o l a r z , Główne czynniki kształtujące duchowość człowieka wsi, tamże, s. 33-42. W artykule tym Solarz stwierdza, że "Duchowość chłopa — rozumie się nie może we wszystkim odbiegać od ogólnej psychiki człowieczej, w wielu jednak rysach zaznacza się odmiennie, zwłaszcza wobec psy­ chiki człowieka miasta. Skład duchowy człowieka zależy przede wszystkim od we­ wnętrznie dziedziczonych po ojcach założeń podstawowych, a następnie dziedzictwa duchowego jest także wynikiem działania zewnętrznych w a r u n k ó w na życie przod­ ków. Odrębną do pewnego stopnia duchowość człowieka wiejskiego w y c h o w a ł y odmienne i długotrwałe działające warunki wiejskiego życia. Są nimi: bliskie współ­ życie z przyrodą, specjalny sposób zdobywania środków utrzymania i z obu po­ w y ż s z y c h w a r u n k ó w w y p ł y w a j ą c y odmienny charakter współżycia społecznego i wreszcie i dzieje, jakie wieś przeszła z zewnętrznego przymusu warstw rządzą­ cych; por. też S G i e r a t , Wieś źródłem kultury społecznej, "Przodownik wiejski" 5-6: 1936 s 1-7 �44 WANDA PAPROCKA tylko przyczynić się do ustalenia właściwych proporcji udziału w niej kultury chłopskiej, którą oceniano przy pomocy takich kryteriów, jak: rodzimość wynikająca z słowiańskiej genealogii, wysoki poziom moral­ ny i etyczny wywodzący się z samej istoty związków z ziemią i charak­ teru pracy. W tej opozycji do negatywnych skutków urbanizacji na­ wiązywano do ciągle żywych w polskiej myśli społecznej i nurcie lite­ rackim koncepcji dwu kultur — kosmopolityzującej szlachecko-miejskiej i pierwotnej słowiańsko-rodzimej, c h ł o p s k i e j . Niewątpliwie wpływ koncepcji Kolda silnie akcentujący rolę rodzi­ ny w procesie przekazu treści kulturowych, jak i znaczny stopień za­ chowawczości w strukturze i funkcjach rodziny wiejskiej w Polsce, pozwalał widzieć w jej trwałości podstawowy czynnik integrujący nie tylko grupę lokalną. Kumulując w szerokiej sferze działań gospodar­ czych, społecznych i kulturowych wiele elementów tradycyjnych była ona dla konsolidującej się warstwy chłopskiej nosicielem treści, z któ­ rych budowano wspólny system wartości. Usytuowanie uniwersytetu w środowisku wiejskim, nawiązywanie do zasad organizacji rodziny, kultywowanie obrzędowości rodzinnej i do­ rocznej było świadectwem uznania za najważniejsze tych elementów kultury, które wartościowane w środowisku wiejskim uzyskały sta­ t u s t r a d y c j i i mogły stać się siłą konstytutywną i w pewnym stop­ niu konserwacyjną dla warstwy chłopskiej. Nawiązując do form przekazu ustnego jako podstawowego sposobu transmisji i utrwalania treści tradycyjnych duże znaczenie przypisywa­ no na uniwersytecie ludowym pieśni ludowej i formom wizualnym o du­ żym ładunku emocjonalnym, jakimi były widowiska-misteria związane z obrzędowością ludową. Zrozumienie znaczenia tych ostatnich dla ce­ lów wychowawczych oraz dla zachowania "...swojskości rdzennie pol­ skiej, piastowskiej jakby dostojności" , bliskie było rozwijanej przez J. Cierniaka idei teatru ludowego, tzw. teatru obrzędowego. Insceniza­ cja zwyczajów i tradycji obrzędowych oraz magicznych rytuałów sak­ ralnych miała stworzyć możliwości wypowiedzenia swej odrębności kulturowej za pośrednictwem oryginalnej twórczości widowiskowo-teatralnej. Cierniak widział w teatrze ludowym "dział artystycznej wypowiedzi gromad ludowych". Realizując w odrodzonej Polsce własną koncepcję artystycznego teatru ludowego uważał jednak swe dzieło za konsek­ wentną kontynuację prac prowadzonych już od dawna w tym zakre­ s i e . Uznawał pionierski charakter powstałych w 1907 r. Związku Teat35 36 37 K Por. P a p r o c k a , op. cit, s. 65-66. J . C i e r n i a k , Źródła i nurty polskiego teatru ludowego. Opracował i sło­ wem w s t ę p n y m opatrzył A. Olcha, Warszawa 1963, s. 212; M a z u r , op. cit.; С ap i g a , op. cit; Siewiarze... A. B i e ń , J . C i e r n i a k , Teatry ludowe w Polsce, Warszawa 1928. 3 8 8 7 �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA 45 rów i Chórów Włościańskich i w 1919 r. Związku Teatrów Ludowych. Oceniając działalność tych instytucji, różniących się zasadniczo od jego własnej wizji teatru, uznawał je za odpowiadające istniejącym w t y m okresie warunkom społeczno-politycznym. Widział ich rolę w uświada­ mianiu narodowym wsi i w szeroko rozwijanej akcji oświatowej. Teatry włościańskie były dla tworzonych przez Cierniaka form teatru ludowe­ go sumą doświadczeń pozwalających zarówno na właściwą ocenę moż­ liwości percepcji przychodzących z zewnątrz treści artystycznych, jak i ocenę potrzeb i możliwości twórczych ludu w tym zakresie. Mimo że pojęcie teatr ludowy rozumiał Cierniak szeroko jako teatr mas, obejmu­ jąc tym określeniem nie tylko lud wiejski, ale i robotniczy, tworzywem dla kreowanego przez niego teatru ludowego był przede wszystkim folklor wiejski. Nie idąc śladami swych poprzedników, którzy tworzyli teatr dla ludu, pragnął z ludu, z ludowej twórczości wyprowa­ dzić nowe treści i nowe formy teatru. Przyjmując- za główne źródło teatru ludowego w Polsce całe dziedzictwo dotychczasowej kultury l u ­ dowej (włączając do niej również pewne elementy kultury plebejskiej) dokonywał wyboru tych treści, które w jego pojęciu zawierały najstar­ sze, zachowane elementy tradycji ludowej . W zwyczajach oraz obrzę­ dach ludowych i ich rytualnej postaci i symbolice o charakterze magii sakralnej dostrzegał wzorem wielu poprzednich badaczy zarówno treści prasłowiańskiej rodzimej kultury, jak i ścisły, inspirujący związek z si­ łami przyrody. Zrodzona z tej egzystencjalnej zależności od otaczające­ go świata dawna obrzędowość religijna była w istocie swej samorodnym teatrem w syntetyzującej formie sceniczno-widowiskowej przedstawia­ jącej wewnętrzne i zewnętrzne życie ludu, idee moralno-etyczne i este­ tyczne nurtujące to środowisko. W twórczym udziale uczestników tak powstającego widowiska widział Cierniak zarówno możliwość rozwoju osobowości jednostki poprzez zrozumienie wartości własnej kultury, jak i tworzenie się jedności gromadzkiej rodzącej się we wspól­ nym akcie twórczym. Formułując cele teatrów ludowych w Polsce » bliski był koncepcjom reprezentowanym przez Solarza budzenia w spo­ łeczności wiejskiej poczucia własnej wartości, godności i siły twórczej zdolnej do aktywnego udziału w budowaniu kultury narodowej. Reali­ zacja tego zadania wymagała zwrócenia uwagi na zagadnienia estetycz­ ne, na wyzwalanie instynktu zbiorowego przeżywania i tworzenia pięk­ na. Korzenie tej kulturotwórczej roli wsi tkwią w przekazywanych z po­ kolenia na pokolenie treściach tradycyjnych wytworzonych w określo­ nych warunkach chłopskiej pracy i zachowań ludycznych. Należy więc podkreślić, że w tradycji szukał Cierniak nie tylko treś­ ci formalnych, ale duże znaczenie przypisywał przeżyciom i doznaniom 38 3 8 • J . C i e r n i a k , Wiejskie uroczystości obrzędowe jako właściwy teatr dowy, "Teatr Ludowy", nr Э: 1930. •» J . C i e r n i a k , Nasz cel, nasze drogi, "Teatr Ludowy", nr 14: 1927. lu­ �46 , ; i Í • i i 1 I I i 1 ; PAPROCKA w sferze uczuciowej, zarówno estetycznym, jak i religijno-moralnym, które towarzyszyły wszystkim zachowaniom odświętnym. W nich wi¬ dział nawiązanie zarówno do "praźródeł" przechowywanych w środo­ wisku wiejskim treści artystycznych, jak również uniwersalnych dążeń ludzkich do wzniosłości w sferze duchowych przeżyć. Zarówno w tych poglądach, jak i w podejściu do folkloru, o którym pisał, że "ma być z jednej strony materiałem na ów teatr o charakterze odświętnym (i nie może być nadużywanym); ale z drugiej strony ma także stać się jakby punktem wyjścia dla przyszłych autorów i inscenizatorów..." nawiązywał do romantycznego i neoromantycznego pojmowania inspirującej ro­ l i tradycji ludowej w wielu dziedzinach twórczości artystycznej. W myśl tych poglądów tworzywem artystycznym stać się mogły nie tylko zwy­ czaje, obrzędy, ale i pieśni ludowe, ludowa twórczość ustna, podania le­ gendy, bajki. Treści dramatyczne zawarte w tych dziedzinach twórczoś­ ci ludowej, sceniczna niemal forma ich wyrazu czyniła je teatrem — uroczystością, teatrem — zabawą czy teatrem — nabożeństwem. W tych poglądach na wartości dramatyczne zawarte w tradycyjnych treściach ustnej twórczości ludowej mamy bliskie nawiązanie do ideologii roman­ tycznej do mickiewiczowskiego obrazu duchowej kultury ludu przedsta­ wionego zarówno w jego poetyckiej twórczości dramatycznej, jak i analizowanego w wykładach paryskich poświęconych literaturze słowiańskiej. Cierniak uznając, jak sam stwierdza, teatr za "sumę środków do ucieleśnienia wyimaginowanego życia", nie traci z pola widzenia realistycznej wizji postępowej wsi nowoczesnej, czemu daje wyraz w swoich pracach *». Formułował nawet pewne programy działania w zakresie go¬ spodarczo-społecznym. Propagował spółdzielczość jako rozwiniętą formę gromadnego działania, nawiązując tym samym do tradycyjnych form współdziałania gospodarczego. W teatrze ludowym widział część programu budowania świadomości społecznej warstwy chłopskiej. Koncepcje Cierniaka znalezienia właściwej formy dla ujawnienia i wyrażenia ukrytych w twórczości ludowej artystycznych treści zna­ lazły możliwość realizacji i praktycznego sprawdzenia w działaniach uniwersytetu ludowego. Wywodzące się ze wspólnego nurtu i zbieżne z sobą poglądy Solarza i Cierniaka na rolę tradycji ludowej w kształ­ towaniu świadomości społecznej warstwy chłopskiej powołały do życia nową i oryginalną w swym kształcie artystycznym inscenizację teatral¬ ną określoną później jako "teatr z głowy". Ten samorodny w swej for­ mie teatr spełniał podwójną rolę: budził twórczą inicjatywę i r ó w n o cześnie stanowił jeden z elementów programu wychowawczego. Jak m ó wił o nim Solarz: "Jego cena wychowawcza leży w budzeniu inicjaty­ j : iI I I I I WANDA j I I wo J . C i e r n i a k , Wieś ta, Warszawa 1956. j Zaborów i Zaborowski Dom Ludowy. Zaborowska riu- �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ 47 SPOŁECZNA w y i samodzielności twórczej uczestnika zespołu, tak w obmyślaniu treś­ ci jak i w wykonaniu przy wyzwoleniu się od tradycyjnej niewolniczej formy i techniki" . Tworzywem dla inscenizacji teatralnych głównie zespołowych rzadko indywidualnych (co było świadomym działaniem wychowawczym) stawały się pieśni ludowe, opowiadania, legendy. Szcze­ gólnie pieśni od dawna uznawane za najbogatsze i najbardziej wiarogodne źródło tradycyjnych treści stanowiły bardzo istotny element w y ­ chowawczy. Były one zarówno czynnikiem integrującym grupę, co było nawiązaniem do roli, jaką pieśń spełniała w obyczajowości wiejskiej, jak i pewnym zabiegiem psychoterapeutycznym budzącym poczucie wartości własnej grupy i jej siły. Na uniwersytecie ludowym śpiew i za­ jęcia artystyczne stały się integralną częścią życia słuchaczy . W poszu­ kiwaniu materiałów do inscenizacji posunięto się jednak dalej sięgając do samych źródeł teatru, do tradycyjnych zwyczajów i obrzędów. Stąd rodził się tzw. teatr obrzędowy najbliższy formie i treści koncepcjom Cierniaka. Wydaje się, że w działalności Cierniaka, jak i innych przedstawicieli twórczej inteligencji pochodzenia chłopskiego, wyodrębniają się w y r a ź ­ nie, w dążeniu do realizacji podstawowego celu, jakim było społeczne i polityczne równouprawnienie warstwy chłopskiej, dwa podstawowe nurty. Pierwszy m i s t y c z n y odkrywający w treściach tradycyj­ nych rodzimość i prasłowiańskość elementów kulturowych oraz nieznisz­ czalne wartości duchowe i społeczne wykształcone w warunkach chłop­ skiego bytu i przechowywane w tej warstwie do współczesności. Ocale­ nie tych najwartościowszych elementów tradycji ludowej od zaniku trak­ towane było nie tylko jako obowiązek wobec własnej warstwy społecz­ nej, ale również uznane za obiektywną konieczność w procesie rozwoju kultury ogólnonarodowej, zgodnej z istniejącą w Polsce s t r u k t u r ą spo­ łeczną. W tym nurcie zawarte były również tak charakterystyczne dla okresów wcześniejszych, a szczególnie silnie artykułowane w stwierdze­ niach neoromantyków, poglądy o etnicznie i rasowo polskim typie ludu wiejskiego. Drugi nurt posiadał charakter bardziej złożony. Składały się na nie­ go poglądy opozycyjne wobec romantycznego i neoromantycznego" idea­ lizowania wsi, chłopa i pracy na roli widzące w takim podejściu odbi­ cie szlachecko-literackich czy malarskich obrazów kultury ludowej. Apo41 42 4 1 S o l a r z , Na czym polega ludowość..., s. 65. W innym miejscu pisze: "Jeśli teatr ma być nie tylko formą rozrywki kulturalnej, ale przede wszystkim środkiem wychowawczym i to do celów wiejskiego uniwersytetu dostosowanym, musi wno­ sić momenty bardziej twórcze i w g ł ę b n e w uczestnictwo zespołu i osób pojedyn­ czych, aniżeli mógł to uczynić teatr amatorski z jego odtwarzaniem, mechanizowaniem i tresurą", jw., s. 64. Z. S o 1 a r z o w a, Teatr z pieśni. Jak były odtwarzane w Wiejskim Uniwer­ sytecie Orkanowym (1926-1933), Warszawa 1933, s. 90. 4 2 �48 WANDA PAPROCKA teoza i dążenie do zachowania prymitywnej kultury pozbawiała, jak stwierdzali przedstawiciele tego stanowiska, kulturę ludową pierwiast­ ka twórczego, sprowadzając wszystkie działania do odwzorowywania czy rekonstrukcji modelu kulturowego wsi (często hipotetycznego) pow­ stałego w przeszłości w określonych warunkach historycznych. Nie ne­ gując istnienia cennych wartości kulturowych zawartych w tradycyj­ nych treściach uznawano konieczność dokonywania selekcji dziedzictwa kulturowego wsi. Potrzeba ta wynikała ze świadomości różnej genezy elementów konstytuujących jego strukturę co potwierdzały badania naukowe prowadzone w tym zakresie na coraz szerszą skalę Sprzęciwiajac się przedmiotowemu traktowaniu wsi widziano w takim stosun­ ku do iei kulturv kontvnuacie stanowisk charaktervstvcznvch dla okre¬ sów Doorzednich Uznawały one tradycie kulturowe warstwy chłonskiei za źródło i n s D i r a c i i dla różnego rodzaiu twórczości realizowane! iednak noza środowiskiem wieiskim i nie służące mu bezoośrednio W skra i nvrh LZdzüo to nawet do D r ó b tworzenia rezerwatów E r v S o w p ? ' T a k i Ttosunek do t r a d i c i i czvnił T n i e i zbiór relTktów on ZZlZZt Ttrw^Wi 1 • t ^ t Z ^ Г Г а т Т к Т Г о Г nna „fcbd™ ntLrtvm V L I S 1 I u „ " ьГ ZZT¿LII>S> i przemianami, t k w i bowierr podstawowe zrodio jej związku z teraźniejszością. Tradycja ja­ ko przeszłość aktywnie konstruowana i przekształcana, a me odwzoro­ wywana z jej dawnych kszta kształtów, tow, jest z jednej strony siłą wyznaczają­ kulturowego inwentarza, z drugiej zas siłą dynamizującą rozcą zakres ku. woj kultury. Te koncepcje eksponujące twórczy charakter tradycji ludowej w pro­ cesie kształtowania kultury ogólnonarodowej (niezależnie od różnego sposobu spojrzenia na zakres jej udziału w t y m procesie) odegrały w omawianym nurcie znaczną rolę. Należy również podkreślić, że duży udział przedstawicieli warstwy chłopskiej w kształtowaniu się profilu tego nurtu wpłynął na rozsze­ rzenie zakresu treści, które uznano za tradycyjne ze względu na swoje dawne i trwałe wartości. Dotyczyły one przede wszystkim elementów kultury społecznej wsi. Podnoszono szczególnie znaczenie rodziny wiej­ skiej jako nosiciela tych pozytywnych cech, które warstwa chłopska winna wnieść do kultury ogólnonarodowej. Dla pełnego obrazu omawianego nurtu należy także wspomnieć o wpływie, jaki na stosunek do kultury ludowej, a szczególnie sztuki ludowej, miały ogólnoeuropejskie prądy artystyczne . Znajdują one 43 « Por. M. D r o z d - P i a s e c k a , Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztuka ludowa w życiu społeczeństwa I I Rzeczypospolitej. Artykuł zamieszczony w niniej­ szym zeszycie. �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA 49 odbicie m. in. w dziedzinie teatru ludowego, na który oddziaływały no­ watorskie koncepcje teatru realistycznego związanego zarówno z dzia­ łalnością Reduty, jak i reżyserami i aktorami tej miary, co J. Osterwa i L.. Schiller. Reasumując należy stwierdzić, że w okresie międzywojennym, w okresie stabilizacji państwowości polskiej, następuje przesunięcie punktu ciężkości w zainteresowaniach tradycją ludową z jej wartości i treści narodowych na zagadnienie jej wartości twórczych w procesie kształtowania kultury ogólnonarodowej. Właśnie w koncepcjach teatru ludowego, jak i sztuce ludowej, przejawia się ta tendencja szczególnie wyraziście pozwalając widzieć w ludzie nie tylko biernego w pewnym stopniu nosiciela cech narodowych, ale skumulowany potencjał twórczej energii ludzkiej. Te twórcze działanie wielu pokoleń wtopione w r y t m codziennego życia i pracy, często doskonałe artystycznie, należy wyz­ wolić i wyodrębnić tworząc z nich osobne dziedziny sztuki. Teatr miał być jedną z form wyrazu tych potencjalnych sił, kanałem umożliwiają­ cym właściwe ich wyzwolenie. Ванда Папроцка НАРОДНАЯ ТРАДИЦИЯ И ОБЩЕСТВЕННОЕ СОЗНАНИЕ КРЕСТЬЯНСКОЙ ПРОСЛОЙКИ В ПЕРИОД II РЕЧИ ПОСПОЛИТОЙ Резюме В работе обсуждаются роль и значение народной традиции в формировании обществен­ ного сознания после восстановления независимой Полыни в 1918 г. Объединение разделен­ ного тремя захватчиками народа в один государственный организм создало основы нацио­ нальной общности. Требовалось притом определить роль в нововозникшем государстве каждого из классов и социальных прослоек. Одним из элементов, определяющих их место в новоформирующейся общественной структуре были размеры и характер культурного наследия, вносимого в общенародную культуру. Таким вкладом крестьянской прослойки были м. пр. традиционное содержание и ценности, содержащиеся в народной культуре. В междувоенный период особенно растет роль сельской среды в формировании взгля­ дов на народную культуру и ценности, ею представляемые. В статье предпринята попытка представить взгляды на народную традицию, находящиеся в программах организаций сельской молодежи, деятельность народных университетов и народных театров. С особенной четкостью определяется позиция по отношению к народной традиции в деятельности сельской молодежи. Процесс консолидации молодого поколения деревни в рамках молодежных организаций осуществлялся путем пробуждения в крестьянском классе крестьянского группового самосознания. Важным элементом его являлось сознание обладания отдельной культурой, в которой усматривались отечественные и славянские черты. Этот способ видеть народную культуру продолжал взгляды X I X в. романтиков и нео­ романтиков перелома X I X и X X вв. В междувоенный период взгляды на народную культу­ ру образовались под влияниемдвух течений: регионализма и аграризма. Регионализм, имев­ ший своих иделогов и деятелей уже на переломе X I X и X X вв. стал программой для деятель­ ности, связанной после восстановления независимости с политикой государства. Созда­ тель основ регионализма В. Оркан в созданной собой идеологии регионализма продолжал 4 Etnografia Polska X X V I I / 1 �50 WANDA PAPROCKA неоромантические теории С. Виткевича. В 1926 г. была создана программа польского регио­ нализма, определявшая м. пр. роль и значение народных традиций в национальной культуре. Регионализм Оркана представлял собой одну из форм защиты отечественного характера сельской жизни в ее традиционной форме. Согласно этим взглядам народная культура, приобретая самосознание своей собственной ценности, должна противопоставлять себя влияниям города, трудовой эмиграции и даже школы. Оказываемое ими давление не только уничтожает традиционную народную культуру, но и стирает дифференциацию польских регионов. Весьма важную роль при формировании крестьянского сознания сыграла идеоло­ гия аграризма, который можно признать основой деятельности всего народного движения в рассматриваемый период. Идеология, выросшая на почве социально-политических дви­ жений таких стран, как Дания, Швейцария и Чехословакия, в своих основных положениях опиралась на утверждения, что крестьянское население представляет собой единый социаль­ ный слой, и как самый сильный в Польше, он должен занимать в политической и обществен­ ной жизни народа и государства позицию, соответствующую его численности и вкладу в производство материальных благ государства и народа Аграризм, постулировал необхо** димость опереть социально-экономическую структуру на отечественное крестьянское хозяй ство одобрял и стремился оаспоостоанять традиционное солегзжание передаваемое в холе культурного наследованиял в семействе и в местном обществе. ¬ S i i i Народная традиция вызывает интерес к себе со стороны народных университетов. От­ ношение к народной традиции в программах университетов (в частности народного универ­ ситета в местности Шице и Гач, руководимого И. Соляжем) формировалось через посред­ ство постоянно появляющихся в польской гуманитарной мысли взглядов, касающихся славянского происхождения народной культуры. Оно ссылалось вместе с тем на положения народического движения, создатели которых М. Ф. Грунвиг и К. Колд стремились опереть всю жизнь скандинавских народов на элементы отечественной традиции. Большое значение для упрочения традиционного содержания имел и народный театр, получивший развитие благодяря деятельности Я. Церняка, использующего для инсцени­ ровок традиционные народные песни, обряды, народные обычаи, легенды и предания. Церняк искал в традиции не только формальные черты, большая роль приписывалась им пере­ живаниям и ощущениям в эмоциональной сфере как в области эстетического, так и рели­ гиозно-нравственного, сопутствующим всем формам праздничного поведения. В поисках материала для инсценировок он обратился к самим источникам театра, к традиционным обычаям и обрядам. Отсюда родился т. наз. „обрядовый театр", по форме и содержанию наиболее близкий концепциям Церняка. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce80547ea9050a64410d99f25ee8015f.pdf 3edfe98dc023a9896a23047205174b1e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1076 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:988 Title A name given to the resource Tradycja ludowa w myśli humanistycznej i idei narodu XIX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.31-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 WANDA PAPROCKA TRADYCJA LUDOWA W MYŚLI HUMANISTYCZNEJ I I D E I NARODU X I X W I E K U Powszechne jest twierdzenie o szerokości zakresu problematyki zwią­ zanej z zagadnieniem tradycji, o niebezpieczeństwie kryjącym się już w samej etymologii tego wyrazu lub wynikającym, jak stwierdza Geor­ ge Boas, z emanującego z niego metafizycznego patosu . Do problema­ t y k i tradycji można zastosować twierdzenie Freda Eggana, że ostatnią rzeczą, do odkrycia w każdej nauce, jest to, czym ta nauka jest . Posłużenie się t y m zdaniem usprawiedliwia fakt, że poniżej przedstawio­ ne rozważania są kolejną próbą przybliżenia i zrozumienia pojęcia trady­ cji. Stanowią więc przyczynek na drodze prowadzącej do sformułowania ogólnej jej teorii zadania, którego nie dokonała dotąd żadna z dyscyplin humanistycznych. Artykuł jest częścią pracy poświęconej roli i znaczeniu tradycji l u ­ dowej w procesie krystalizacji tożsamości społecznej i kulturowej war­ stwy chłopskiej. Przedmiotem analizy jest kształtowanie się poglądów na tradycję ludową w wieku X I X , w którym w specyficznych warun­ kach polskiej rzeczywistości formowało się pojęcie narodu jako jedności wszystkich jego warstw społecznych. Jedności, u której historycznych źródeł odkrywano wartości społeczne i kulturowe tworzone przez lud oraz zachowane w tej warstwie do X I X w. W ostatnio ukazujących się pracach etnograficznych mamy do czy­ nienia z szeregiem interesujących rozważań teoretycznych na temat kształtowania się tradycji w warunkach wiejskiej społeczności lokalnej. Przedmiotem analizy jest w nich tradycja w sensie podmiotowym okre­ ślana jako postawa wobec przeszłości, jako główny czynnik konstytu­ ujący i konserwujący system wartości danej grupy oraz zasadniczy składnik jej więzi społecznej, utrzymujący równowagę określonej stru1 2 1 G. B o a s , La tradition, „Diogene", nr 31: 1960, s. 76. F . E g g a n, Social Anthropology and the Method of Controled [w:] Cultural and Social Anthropology, New York 1964, s. 480. г Comparison, �32 WANDA PAPROCKA 3 k t u r y k u l t u r o w e j . Ten rodzaj analizy płodny poznawczo prowadzący do wyjaśnienia niewątpliwie jednej z najistotniejszych kwestii — me­ chanizmu tworzenia się i funkcjonowania tradycji — pozwala określić pewną modelową wersję tradycji integralnej występującej w warunkach względnie izolowanej społeczności wiejskiej. Równocześnie jednak świa­ domość umowności pojęcia izolacji kulturowej wsi każe zwrócić uwagę na wyraźnie zaznaczający się, jak można stwierdzić na podstawie źró­ deł bezpośrednich, w p ł y w poglądów na znaczenie i wartość treści k u l ­ turowych i społecznych zawartych w tradycji ludowej ukształtowanych poza środowiskiem wiejskim w różnych okresach i silnie na wieś oddzia­ łujących już od końca X I X w. Przyjęcie tradycji ludowej za przedmiot analizy jest konsekwencją sformułowanego w pracy podstawowego pytania badawczego, dotyczą­ cego kształtowania się postaw wartościujących w stosunku do treści za­ wartych w kulturze ludowej, pytania o kryteria wyboru z całości dziedzi­ ctwa kulturowego tych elementów i zjawisk, które selekcjonowane i wartościowane złożyły się na pojęcie tradycji. W obecnym opracowa­ niu skoncentrowano się na zagadrieniu wartościowania dziedzictwa k u l ­ turowego społeczności chłopskiej dokonywanego nie przez nią samą na podstawie obowiązującego w grupie systemu wartości, ale niejako po­ za nią. Zewnętrzność ta nie jest jednak równoznaczna z pewnym pater­ nalizmem kulturowym charakterystycznym dla stosunku do kultury l u ­ dowej w późniejszych okresach . Jest ona w t y m przypadku pozorna wobec powszechnego uznania (szczególnie w I poł. X I X w.) kultury ludo­ wej za integralną część kultury narodowej, a nawet za podstawowy jej rdzeń. Uprawomocniało to proces wartościowania dziedzictwa k u l ­ turowego warstwy chłopskiej jako dziedzictwa ogólnonarodowego. Przyjmuje się powszechnie, że stosunek do własnej kultury, do wła­ snego dziedzictwa kulturowego, próby jego wartościowania kształtują się równolegle z rozwojem świadomości społecznej danej g r u p y . Sto4 5 3 R. T o m i c k i , Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej, „Etnografia Polska", t. 17: 1973, z. 2, s. 41-58; J . B u r s z t a , Kultura ludowa — kultura na­ rodowa, Warszawa 1974, s. 341-346; B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Przedmiot i zakres opracowania dotyczącego kultury wsi Polski środkowej, Prace i Mate­ riały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, nr 19, Łódź 1976, s. 17-37; B. J a n u s z k i e w i c z , Tradycja jako kategoria etnograficzna, [w:] Tra­ dycja i przemiany, Poznań 1978, s. 57-71; E . P i e t r a s z e k , Tradycja a dziedzictwo kulturowe, [w:] Přeměny ludových tradycíí v Súčasnosti, Bratislava 1978, t. 2, s. 59-69; Cz. R o b o t y c k i , Tradycja i obyczaj w środowisku wiejskim, Wrocław 1980; R. T o m i c k i , Kultura — dziedzictwo — tradycja, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981, s. 349-365. Por. Wieś w tradycji i współczesności literackiej, stenogram sympozjum, Warszawa 1980, s. 27-93. N. A s s o r o d o b r a j , Żywa historia. Świadomość historyczna: symptomy i propozycje badawcze, „Studia Socjologiczne", nr 2: 1963, s. 5. 4 6 �T R A D Y C J A L U D O W A W MYŠLI HUMANISTYCZNEJ 33 sunek do kultury ludowej rodził się i rozwijał wraz ze wzrostem poczu­ cia odrębności społecznej i kulturowej chłopów. Na jego charakter w p ł y w miał zarówno obowiązujący w społeczności wiejskiej system wartości determinujący ocenę i selekcję elementów kulturowych, jak również będące w społecznym obiegu opinie i oceny dotyczące wartości kulturowych wsi, formułowane w innych pozawiejskich kręgach k u l t u ­ rowych. Skutki zderzenia się tych dwóch postaw — jednej wynikającej ze stale realizowanej potrzeby samoidentyfikacji i samooceny społeczności chłopskich w opozycji do układów zewnętrznych i drugiej powstającej poza systemem kulturowym grup lokalnych, niejednokrotnie jednak uwierzytelnionej udziałem w jej kreowaniu ludzi pochodzących ze śro­ dowiska wiejskiego — dają się zaobserwować szczególnie wyraźnie w I I poŁ X I X w. Są one ogromnie ważne dla zrozumienia procesu formowa­ nia się stosunku do tradycji ludowej także w okresach następnych aż do współczesności. Zwrócenie uwagi na proces wartościowania dziedzictwa kulturowego poza środowiskiem wiejskim, jego złożoność i wpływ na treść pojęcia tradycji ludowej wywołało potrzebę rozpatrywania tego zjawiska nie tylko w układzie synchronicznym, ale także w diachronii, szukania ge­ nezy pewnych postaw i poglądów w okresach wcześniejszych, w okresie Oświecenia i Romantyzmu. Trudno bowiem podjąć próbę wyjaśnienia poglądów na kulturę l u ­ dową, na zagadnienie tradycji ludowej przedstawionych m.in. w słowie 'wstępnym w tomie I „Ludu" z 1895 r. w myśl idei pozytywistycznej czy formułowanych na Walnym Zgromadzeniu PTL w 1908 r. bez po­ znania roli, jaką w kształtowaniu się głoszonych poglądów na kulturo­ twórczą rolę chłopów wniosło do myśli humanistycznej polskie Oświe­ cenie. Tak jak niemożliwe jest wyjaśnienie poglądów twórcy stylu zakopiań­ skiego Stanisława Witkiewicza na „plemienność" czy „rodzimość" sztu­ k i podhalańskiej w kategoriach racjonalizmu Hipolita Taine'a, do którego w swoich teoriach nawiązywał, jeżeli nie dostrzega się w tym również związku z romantyczną koncepcją „ducha narodu", „ducha ludu" czy X I X w. poglądami słowianofilów. Również trudno, analizując tak ważne dla formowania się stosunku do tradycji ludowej poglądy ideologa regionalizmu polskiego Władysła­ wa Orkana, nie dostrzec w jego realistycznej ocenie sytuacji chłopa —• ostrości widzenia tych spraw przez twórców Kuźnicy Kołłątajowskiej, ale i równocześnie norwidowskiej wiary w potrzebę „podnoszenia ludo­ wego do ludzkości". Nie można pominąć także faktu, że w tak charakterystycznej dla polskiej myśli humanistycznej końca X I X w. konfrontacji dwu wzorów kultury tradycyjnego, ziemiańsko-wiejskiego i mieszczańsko-urbanistycznego, zawarte są nie tylko reminiscencje myśli Jean Jacquea Rou3 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �34 WANDA PAPROCKA sseau, ale również poglądów Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego i Kazimie­ rza Brodzińskiego, w których przeciwstawiano kosmopolityzmowi k u l t u ­ r y szlacheckiej i mieszczańskiej tradycyjną kulturą wiejską nie skażoną wpływami obcymi. Uświadomienie sobie tych związków wymagało przy podjętej próbie określenia stosunku do tradycji ludowej uwzględnienia dorobku polskiej myśli humanistycznej i badań ludoznawczych całego X I X w. Do nich bowiem nawiązywano i z nich czerpano w okresach późniejszych aż do współczesności, formułując poglądy na kulturę i tradycję ludową. TRADYCJA„LUDOWA W POGLĄDACH " I POŁOWY X I X W I E K U BADACZY Powszechnie przyjmowana teza, że w okresach przełomowych, w k t ó ­ rych dokonują się podstawowe zmiany polityczne, społeczne czy k u l t u ­ rowe, szczególną rolę w kształtowaniu się nowych postaw światopoglą­ dowych odgrywa tradycja, znajduje potwierdzenie w okresie porozbiorowym. Nie można jednak uważać rozbiorów za jedyny czynnik stymu­ lujący wzrost zainteresowań historią i dziedzictwem przeszłości. W myśli społecznej końca X V I I I i początku X I X w. niemal we wszystkich krajach europejskich uświadomienie sobie przełomowego charakteru tej epoki (którą otworzyła Rewolucja Francuska) znajduje wyraz w uznaniu do­ niosłej roli historii w kształtowaniu się świadomości społecznej. Może się wydać swoistym paradoksem, że w okresie formowania się nowego układu społecznego w opozycji do przeszłości właśnie historia jako proces tworzenia się ludzkiego świata stawała się niezbędna w świa­ domości społecznej i po raz pierwszy w takiej skali była przedmiotem powszechnego działania i potocznego myślenia ludzi. Ten zwrot ku h i ­ storii określany mianem historyzmu zrewolucjonizował stosunek do prze­ szłości. Zaczęto tworzyć nowe kryteria oceny i wartościowania prze­ szłości zarówno w odniesieniu do wielkiej historiozofii, jak przede wszy­ stkim w stosunku do odkrywanych indywidualności narodowych. Historycyzm przybierał rozmaite formy, związany był z różnymi ideologiami i systemami wartości, odmienne wersje historyzmu pełniły odmienne funkcje społeczne w zależności od aktualnej rzeczywistości danego państwa czy narodu. Będąc w zgodności z ogólnym kierunkiem europejskich prądów umy­ słowych i społecznych w Polsce, ze względu na określone warunki przy­ pisano historii znacznie szerszą rolę wychowawczo-narodową niż w i n ­ nych krajach. Powszechnie przyjmuje się, że pełen afirmacji stosunek do przeszłości, dążenie do poznania konkretnych szczegółów i swoistego charakteru epok, szukanie sposobów określenia indywidualności narodo­ wych „ducha narodowego" miało szczególne warunki rozwoju w kraju pozbawionym bytu państwowego, walczącego o wyzwolenie narodowe. �T R A D Y C J A L U D O W A W MYŚLI HUMANISTYCZNEJ 35 Racjonalistyczna myśl oświeceniowa, mimo że zdolna wzbogacić za­ sadnicze idee moralno-polityczne ze względu na swój uniwersalizm, w płaszczyźnie emocjonalnej nie stanowiła tak podatnego gruntu dla rozwoju idei narodowej, idei budzenia się narodowości, jak ideologia Romantyzmu. Rozważania o przeszłości, która miała dostarczyć argumentów dla aktualnie przeżywanej historyczności i dla przyszłości, musiały w y w o ­ ływać znacznie większe zaangażowanie niż pozwalała na to posiadająca uniwersalistyczny charakter oświeceniowa idea narodu. „Pojmowanie ojczyzny jest pamiętanie przeszłości" — stwierdza jeden z historyków i publicystów okresu Romantyzmu; „Jak religia z niebem, tak historia jest przymierzem człowieka z ziemią; kto pierwszy dom zbudował, n i ­ wę uprawił, sad zasadził i kości swe tam, gdzie mieszkał złożył, ten w dzieci swoje wyobrażenie ojczyzny zaszczepił..." Dla rozważań nad stosunkiem do tradycji szczególnie istotny wyda­ je się nurt historyzmu, w którym, jak pisze Szacki, historia występuje jako „podstawowa koncepcja postępu społecznego" . Treścią pojęcia na­ rodowość jest w t y m nurcie całokształt kul-tury narodowej w jej we­ wnętrznej spoistości i w jej historycznej zmienności, a co ważniejsze „integralnie związanej z historyczną treścią życia społeczno-politycznego narodu" . Takie podejście kierowało uwagę ku stosunkom społecznym i wydarzeniom angażującym cały naród. Kształtując pojęcie o narodo­ wości, o tradycji, o więzach wewnętrznych łączących społeczności naro­ dowe poza instytucją państwa pozwalało skutecznie przeciwstawiać się rzeczywistości, przeciwstawiać się fatalnemu w warunkach polskich utożsamianiu narodu z państwem. W tak pojmowanym stosunku do h i ­ storii — tradycji przypisywano szczególne znaczenie. Miała być tworzy­ wem do budowania teraźniejszości, do formowania się kultury narodo­ wej w obronie narodu i jego najcenniejszych wartości duchowych. A m ­ bicjom odnalezienia metryki własnego narodu musiało towarzyszyć za­ interesowanie ludem jako podstawowym jego składnikiem. Hasło zacho­ wania tradycji, badanie jej pierwocin jako odruchu samoobrony narodo­ wej obejmowało więc nie tylko kulturę szlachecką, ale także ludową, odkrywając uniwersalne wartości w świecie autentycznej twórczości tej warstwy traktowanej jako rdzeń kultury narodowej i jako baza dla rekonstrukcji najdalszej historii naszych ziem. 6 7 8 W ostatnich latach miały miejsce pewne próby łączenia faktu sięga6 H . S i e n k i e w i c z , Przedmowa do skarbca historii polskiej, [w:] Historycy o historii, pod red. M. H . Serejskiego, t. 1, Warszawa 1839, s. 91-95. J . S z a c k i , Ojczyzna, naród, rewolucja — problematyka narodowa polskiej myśli szlacheckorewolucyjnej, Warszawa 1962, s. 121. N. A s s o r o d o b r a j , Kształtowanie się założeń teoretycznych historiografii J . Lelewela, [w:] Z dziejów polskiej myśli filozoficznej i społecznej, t. 3, Warsza­ wa 1957, s. 182. 7 8 �36 WANDA PAPROCKA nia w daleką przeszłość słowiańską nie tylko w poszukiwaniu narodowej genealogii, ale także dla obrony przed czasem historycznym, opozycji wobec myślenia historycznego , każącej sięgać ku innym miarom czasu, odwoływać się do symboliki narodzin, do źródeł sacrum, do „wiecznego teraz m i t u " . Zwrócenie się ku przeszłości, ku tradycji, jest jednak przede wszystkim w programach badawczych tego okresu wynikiem roz­ wijającej się świadomości przynależności do wspólnoty językowo-etnicznej, na której tle wytwarza się więź narodowa jako kategoria ideologicz­ na. Wydobycie z dziejów indywidualności narodu to jedno z zadań, jakie stawiał sobie jeden z czołowych historyków tej epoki: Joachim Le­ lewel. Jego wizja przeszłości odniesiona do pierwotnej Słowiańszczyzny nie pomijała rzesz chłopskich, ukazując jako trzon kształtującego się narodu, żyjący w warunkach wolności lud rolniczy. We wstępie do Uwag v.ad dziejami Polski i ludu jej pisał: „Chybia powołaniu swemu dziejarz wszechstronnie dzieje państwa i narodu przepatrywać obowiązany, kie­ dy lud jego z oka traci i zaniedbuje..." 9 10 1 1 W podejściu do przeszłości tkwiło przekonanie o swoistych właści­ wościach odróżniających naród Polski od innych narodów i było w y r a ­ zem postawy indywidualizującej w stosunku do zjawisk historycznych, w szczególności do dziejów narodu. Pisze o t y m Lelewel: „Rozważając sprawy i rzeczy Polski, usiłowałem rozpoznać różnicę onych od spraw innych ludów, aby wydobyć własny narodowy żywioł odróżniający go od cudzoziemskiego" . I tak, jak Stanisław Staszic, swego programu „uobywatelnienia" nieszlacheckich części narodu •— mieszczaństwa i chłopstwa — nie uważał za zaprzeczenie tradycji, ale za kontynuację tej, od której odstąpiono. Lelewelowska idea gminowładztwa słowiańskiego realizowała zasady wolności, równości, ludowładztwa, które będąc źródłem siły i wielkości narodu polskiego w jego rozwoju dziejowym miały stać się oparciem dla teraźniejszości i podstawą dla przyszłości. Ten ideał społeczny przedsta­ wiony przez Lelewela ma motywację historyczną w duchu romantyczne­ go historyzmu, mimo że naród rozpatrywany był w dalszym ciągu zgod­ nie z myślą oświeceniową w „postępie powszechnym ludów i mocarstw europejskich". Przeszłość odgrywa jednak zasadniczą rolę w każdych koncepcjach h i ­ storycznych tego okresu zarówno powstałych z negacji .teraźniejszości 12 ' A . W i t k o w s k a , Romantyczny naród: klęska i triumf, [w:] Problemy pol­ skiego romantyzmu, Wrocław 1971; t e n ż e , Słowianie, my lubim sielanki, War­ szawa 1972. M. Ż m i g r o d z k a , Mit, podanie, historia, [w:] Problemy polskiego roman­ tyzmu, Wrocław 1971. Cyt. za M. H . S e r e j s к i, Przeszłość a teraźniejszość. Szkice i studia historiograficzne, Warszawa 1965, s. 96. J . L e l e w e l , Dzieła, t. 1, Warszawa 1957, s. 51. 10 11 1 2 �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI 37 HUMANISTYCZNEJ i przeciwstawienia jej wartości czerpanych z historii, w której życie historyczne ludu, jak stwierdzał to Maurycy Mochnacki, jest ciągłym nigdy nie przerwanym procesem „uobecniania się samego siebie", a świa­ domość narodu jest danym raz na zawsze „duchem narodu", którego najpełniejszym siedliskiem jest przeszłość — tradycja narodowa , czy rozwijających się w myśl pojęcia postępu włączających do tych wzorów przeszłości — współczesność jako ogniwo procesu dziejowego. Ten stosu­ nek do przeszłości zamyka się niejako w stwierdzeniu jednego z histo­ ryków epoki Romantyzmu: „duch narodów odpowiada najlepiej na za­ pytanie nasze z odległości jak echo. Dlatego najwyraźniej przemawia przeszłość" . 13 u Rozwój myśli historycznej prowadził do podejmowania opraco­ w a ń s y n t e t y c z n y c h i z a r y s ó w h i s t o r y c z n y c h , do któ­ rych włączono wnioski wysuwane z analizy materiałów archaicznych za­ chowanych w kulturze ludowej. Równocześnie mamy do czynienia (w I poł. X I X w.) z tendencjami gromadzenia własnych źródeł etnograficznych na podstawie zakrojonych na szeroką skalę programów badań szczegółowych obejmujących tereny uznane za ważne ze względu na zachowane tradycje kulturowe. Na gruncie rozwijającego się w dobie porozbiorowej nurtu ko­ lekcjonerstwa i zbieractwa starożytności oraz wszelkiego rodzaju pamią­ tek czasów dawnych, poddawanych wraz z rozwojem myśli historycznej i historycznego programu badań naukowej ocenie i popularyzacji, w y ­ rosła idea Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Ono koncentruje badaczy, któ­ rych programy i założenia badawcze wyznaczają kierunek, w jakim będą rozwijały się zainteresowania ludoznawcze. W t y m okresie mamy już do czynienia z postawami w a r t o ś c i u j ą c y m i kulturę ludową. Negatywna niejednokrotnie z pozycji oświeceniowych ocena jej poziomu i potrzeba jej podniesienia nie zmieniają jednak wspomnianego już fak­ tu traktowania kultury ludowej jako pełnowartościowego źródła histo­ rycznego do odtwarzania kultury narodowej. Zgodna jest opinia badaczy, że te szeroko zakrojone poszukiwania rodzimej historii, próba określenia narodowego charakteru wiodąca do ludu w dużej mierze inspirowana by­ ła podobnymi działaniami w innych krajach europejskich. Począwszy od preromantycznych stwierdzeń Jean Jacquea Rousseau o „duchu dawnych urządzeń" jako najtrwalszej spójni narodowej do romantycznego, ideali­ zowanego, ale zgodnego z potrzebą chwili widzenia ludu słowiańskiego przez Johanna G. Herdera przedstawionego w jego Myśli o filozofii dzie­ jów, splatają się potrzeby zachowania narodowej tradycji — świadka przeszłości w warunkach niewoli z ogólnymi prądami „uobecniania się" bytów narodowych w społeczeństwach europejskich. 1 3 J . S z a c k i , Maurycy Mochnacki, Rewolucja i tradycja, [w:] Filozofia pol­ ska, Warszawa 1967, s. 199. M. G r a b o w s k i , Literatura romansu w Polsce, [w:] Literatura г kryty­ ka, t. 1, Wilno 1840, s. 39. 1 4 �38 WANDA PAPROCKA Projekty i instrukcje gromadzenia materiałów wychodzące ze środo­ wisk nie tylko naukowych w pierwszych latach X I X w. z najbardziej znanym listem Hugo Kołłątaja do księgarza J. Maja posiadają bogatą ilość opracowań. Pozwala to odwołać się do literatury przedmiotu zaj­ mując się jedynie szerzej t y m i badaczami, których postawy wobec dzie­ dzictwa przeszłości i tradycji są najbardziej charakterystyczne dla tej epoki . Należy podkreślić, że kształtowanie się poglądów na znaczenie i rolę tradycji ludowej w procesie formowania się kultury narodowej następu­ je równolegle ze wzrostem zainteresowań ludem (w jego dalszej lub bliższej perspektywie historycznej), a zatem niejako u źródeł powstania etnografii i folklorystyki. Rozszerzenie programu badań na wszystkie klasy i instytucje społeczne, gospodarcze i kulturalne obejmujące cało­ kształt życia .narodowego, „kryzys" ustroju pańszczyźnianego, nawiązu­ jące do ideałów Oświecenia walki o pozycję chłopa w nowym państwie, wywoływały konieczność uwzględnienia we wszystkich rozważaniach dotyczących dziedzictwa narodowego tradycji warstwy chłopskiej i jej dorobku społecznego i kulturalnego. Jakich elementów poszukiwano w kulturze ludowej, jak kształtował się stosunek do tradycji ludowej i co za taką uważano, zależne było w swoim zasadniczym kierunku od kształtujących poglądy umysłowe tej epoki prądów oświeceniowego czy romantycznego, od różnych tak cha­ rakterystycznych dla tego okresu funkcji społecznych pracy historycznej oraz indywidualności naukowej i osobowości badacza. W ideologii oświeceniowej sprawa chłopska zajmowała poważną pozycję, a programy społeczne i polityczne kształtowały stosu­ nek do kultury tej warstwy. Było to w znacznym stopniu konsekwencją faktu, że refleksje nad ojczyzną, rozwijające się w Polsce w odmiennych warunkach dziejowych niż w innych krajach europejskich, skupiały uwa­ gę na dziejach narodu, a nie historycznej przeszłości państwa. Opierając się na klasycznej doktrynie fizjokratów dotyczącej praw naturalnych człowieka, szczególnie silnie broniono praw chłopów. Rozwijając tezę o nadwartości, jaką zapewnia ziemia, gospodarstwo rolne, Kołłątaj do wartości naturalnej ziemi dołączył wartość pracy chłopów, o których Konstytucja Majowa w ślad za autorem Listów Ano­ nima stwierdzała, „iż spod ich ręki płynie najobfitsze bogactw krajowych źródło" . Postulując w swoim słynnym liście do księgarza Maja potrzebę 1S 16 1 5 Por. Dzieje folklorystyki polskiej 1800-1863 pod red. H . Kapełuś i J . K r z y ­ żanowskiego, Wrocław 1970; Historia etnografii polskiej pod red. M. Terleckiej, Wrocław 1973; A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura ludowa w dotychczaso­ wych pracach etnograficznych, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludoviej, t. 1. Wroclaw 1976, s. 19-58. H. K o ł ł ą t a j , Oddajmy chłopu wolność. Wyjątek z listów Anonima, cz. 2, list drugi z 11 października 1788, [w:] Kuźnica Kołłątajowska, w y b ó r źródeł opr. В. Leśnodorski, Warszawa 1949; t e n ż e , Wybór pism politycznych, opr. В. L e ś n o dorski, W r o c ł a w 1951, s. L I 1 6 �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 39 dzieła De Moribus Polonorum był konsekwentny głoszonym poglądom 0 roli ludu w dziejach kultury narodowej, nawiązując równocześnie do wywodów Franciszka S. Jezierskiego, który już w 1791 r. pisał: „... Część największą ludzi ubogich i pracowitych zowiemy pospólstwem, u Francuzów pospólstwo jest trzecim stanem, w e d ł u g mnie pospólstwo powinnoby s i ę nazywać pierwszym stanem narodu. Bogactwo i moc p a ń s t w pospólstwo składa 1 pospólstwo utrzymuje charakter narodów. Szlachta w całej Europie po wszyst­ kich narodach jest podobna do siebie... P o s p ó l s t w o zaś rozróżnia narody i utrzy­ muje rodowitość języka ojczystego, zachowuje zwyczaje i trzyma się jednostaj­ nego sposobu życia. Wieśniak nie w y m y ś l i ł mody ani odzieży, ani w sprzętach, ani w wyrazach mowy" . 17 Równolegle z wysuwanymi żądaniami upełnoprawnienia obywatel­ skiego ludności chłopskiej stawiane są postulaty oświaty dla ludu, co w praktyce nie ograniczało się do szerzenia jej wśród ludności wiejskiej, ale również obejmowało gromadzenie i weryfikowanie tego, co stanowiło p o w s z e c h n ą w i e d z ę g m i n u . Szeroko pojęte procesy edukacji narodowej nie mogły pominąć tych treści kulturowych, które przekazy­ wane w procesie wychowawczym z pokolenia na pokolenie drogą prze­ kazu ustnego i naśladownictwa były sumą wiedzy i doświadczeń tak du­ żej części społeczeństwa. Nie zawsze mogła jednak ta część wiedzy i wierzeń ludu wejść do dziedzictwa kulturowego narodu. Poddawana krytyce z pozycji oświeceniowych nie przeszła niejednokrotnie próby na­ ukowego uwierzytelnienia, i to było w wielu przypadkach powodem, że znaczny trud badawczy interesujących się tą dziedziną ludzi nie znalazł właściwej oceny. Natomiast budzi się zainteresowanie w stosunku do twórczości artystycznej ludu przede wszystkim poezji i pieśni i mimo, że okres całkowitej apoteozy i kultu folkloru nastąpił dopiero w dobie romantycznej, już w tym czasie zaczęto stawiać pytania badawcze doty­ czące wartości tej dziedziny twórczości artystycznej jako nosiciela tra­ dycji pierwotnych. Przede- wszystkim dotyczyło to p i e ś n i , które jako gatunek twórczości ludowej znany i akceptowany powszechnie w innych kulturach, odznaczających się bogactwem rodzajów, powszechnością i naj­ ważniejszą zaletą —.dawnością, miał szanse nobilitacji jako źródło prze­ kazu tradycji narodowych . 18 O ile pierwsze próby gromadzenia tego typu źródeł do upowszechnie­ nia i utrwalenia tradycji narodu przypisuje się Janowi Woroniczowi i je­ go projektowi Pieśnioksięgu, to za sprawą Bogumiła Lindego i Słownika polskiego zostaje podniesiona sprawa rodzimości języka, którym mówi lud, jakkolwiek idea potrzeby szukania narodowej tradycji w narodowym 1 7 F . S. J e z i e r s k i , Niektóre wyrazy porządkiem abecadła zebrane i stoso­ wanymi do rzeczy uwagami objaśnione, [w:] Kuźnica Kołłątajowska, wybór źró­ deł opr. В. Leśnodorski, Warszawa 1949, s. 20. А. К r a u s h a r, Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauki 1800-1832, t. 1 (Myśli ks. Albertrandiego z roku 1805 o sposobach wydoskonalenia i zbogacenia ojczystego języka), Warszawa 1902, s. 365-374. 1 8 �40 WANDA PAPROCKA języku, wspaniałym świadku najdawniejszej przeszłości, była już od dawna powszechnie akceptowana . Gromadzone materiały, niezależnie od ich bardziej lub mniej krytycz­ nej oceny ze strony współczesnych, miały spełniać — jak już mówiono poprzednio — źródłową rolę dla rekonstrukcji stanu „sprzed procesu zmiany" oraz odkryć w kulturze ludowej istotne i trwałe treści kultury narodu. Fakt, że niejako za pośrednictwem kultury ludowej dokonywano tak ważnego, szczególnie dla tego momentu historycznego, dzieła odtwo­ rzenia najstarszych dziejów narodowych miało ogromny wpływ na po­ zytywną ocenę społeczeństwa wiejskiego — nosiciela tych treści. Różnorodność wpływów i kierunków, jakie kształtowały postawy ba­ daczy tej epoki, zarówno oddziałujących z zewnątrz, jak i mająjących swoje źródło w sytuacji wewnętrznej kraju, musiały znaleźć w y ­ raz w różnym podejściu do kultury ludowej i interesującej nas kwestii tradycji. Nagromadzony z biegiem lat materiał źródłowy dotyczący pew­ nych zagadnień związanych ze sprawami światopoglądowymi, kategory­ zacją postaw i zachowań czy systemami wartości pozwala dokonywać znacznych uogólnień i wyciągać wnioski oceniające dany okres bardziej całościowo. Również i w stosunku do I poł. X I X w. istniejąca ilość opra­ cowań daje nam znakomity obraz podsumowujący i oceniający tę epokę. Jeśli jednak zastanowić się pragniemy nad pewnymi bardziej szczegóło­ w y m i kwestiami, ponownie powrócić musimy do opracowań źródłowych. Wydaje się słuszne — przyjmując poprzednie stwierdzenia o przeło­ mowym charakterze pierwszych lat X I X w., okresu, w k t ó r y m myśl ba­ dawcza nie wyszła spod wpływu idei oświeceniowej równocześnie nie ulegając jeszcze całkowicie prądom romantycznym — zwrócić uwagę na jedną z bardziej reprezentatywnych dla tej epoki postaci: Wawrzyńca Surowieckiego, historyka, słowianoznawcy, ekonomisty. Słusznie zwraca się obecnie uwagę na prekursorski charakter jego działalności w zakresie etnografii i archeologii, która zbiega się w czasie z wystąpieniem Kołłą­ taja z jego słynnym programem badań ludoznawczych. Szeroki zakres zainteresowań oparty na racjonalistycznym światopoglądzie każe mu za­ jąć się sprawami najbardziej istotnymi dla aktualnej rzeczywistości. Szukając, zgodnie z duchem epoki i swoimi zainteresowaniami histo­ rycznymi, genealogii słowiańskiej nie tracił z oczu współczesnej sytuacji ekonomicznej kraju. W swoich rozważaniach ekonomicznych zajmuje się zarówno sprawą chłopską (Uwagi względem poddanych i projekt do ich uwolnienia, Warszawa 1807), jak i zagadnieniem rozwoju przemysłu i miast (O upadku przemysłu i miast w dawnej Polsce, Warszawa 1810). Surowiecki pierwszy wystąpił z projektem zniesienia poddaństwa i stwo­ rzenia warunków prawnie zabezpieczających proces stopniowego uwła19 Kutrzeba-Pojnarowa, op. cit., s. 25. �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI 41 HUMANISTYCZNEJ szczenią chłopów (w 1807 r.) jeszcze przed ogłoszeniem Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Historyk nawołujący do podejmowania badań historycznych, archeolo­ gicznych i etnograficznych, twórca tezy głoszącej rodzimość kultury sło­ wiańskiej, pochłonięty odszukiwaniem zamierzchłej przeszłości Słowian, badał równolegle z całą energią współczesne procesy gospodarcze, prawa i zasady oraz przeszkody i hamulce rozwoju ekonomicznego kraju . W interesujących nas pracach historycznych starał się realizować no­ we metody badań, roszerzając zakres źródeł pisanych, z których do­ tychczas korzystano, na wszelkie ślady kultury materialnej, relikty po­ gańskiej przeszłości zachowane w obyczajowości i zabobonach, przesą­ dach i podaniach ludu, gdzie można odnaleźć „niejeden szacowny szczą­ tek, który mu ukazuje dawny zwyczaj i mniemanie narodu" . Należy sądzić, że dla Surowieckiego program odnowy kraju, niewąt­ pliwie leżący u podstaw jego działalności naukowej, miał zgodnie z ra­ cjonalistycznym światopoglądem obejmować w sposób integralny w mia­ rę możliwości wszystkie dziedziny życia narodu, nie wyłączając proble­ mów wychowawczych. Postulując rozszerzenie warsztatu badawczego o nowe metody po­ znawcze, do których zaliczał przede wszystkim bezpośredni kontakt z ba­ danym ludem, poznanie z autopsji jego życia duchowego, społecznego i materialnego, był prekursorem niejako późniejszych koncepcji i dzia­ łań Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego. Również dla Surowieckiego, jak i późniejszych badaczy, jedną z dróg prowadzących do rekonstrukcji naj­ dawniejszej historii Słowian było poznanie kultury ludowej, szukając „wśród zabobonów i baśni grubego ludu" tradycji kulturowej narodu. Program badań historycznych zawierał więc w sobie badania etnograficz­ ne. W swoim szerokim programie odnowy narodowej zwracał również uwagę na gwarę ludową i dialekty słowiańskie jako na obfite źródło ro­ dzimości języka. Jakkolwiek przyjmujemy niejednokrotnie, że zajęcie się słowiańską przeszłością było ucieczką przed współczesnością, czy nawet, jak stwier­ dzają niektórzy badacze inspirowani koncepcjami Mircea Eliadego, uciecz­ ką od czasu historycznego do czasu świętego, do źródeł sacrum — w przy­ padku Surowieckiego to przypuszczenie nie wydaje się uzasadnione. W całej jego działalności naukowej możemy dostrzec wspólną koncepcję badawczą, niezależnie od faktu stosowania przez niego w pracach metody historycznej, która pozwoliła mu wykryć historyczne uwarunkowania i n ­ stytucji i stosunków ludzkich. Łączyła te prace o różnej problematyce wspólna cecha — były one projekcją przyszłości opartą na analizie prze­ szłości i to zbliżało je do problemu tradycji. Wydaje się, że znalazłoby 20 21 2 0 2 1 s. 511. A. G e 11 a, W awrzyniec Surowiecki, Warszawa 1956. Dzieła Wawrzyńca Surowieckiego, wyd. K . J . Turowskiego, K r a k ó w 1861, �42 WANDA PAPROCKA tu zastosowanie znakomite stwierdzenie Thomasa S. Eliota, że tradycji odziedziczyć po prostu nie można, jeśli zaś chce się ją posiąść, można to zrobić tylko z dużym wysiłkiem. Warunkiem jej jest zmysł historycz­ ny, który wymaga rozumienia przeszłości istniejącej nie tylko w prze­ szłości, lecz i teraźniejszości . Zarówno w odniesieniu do zagadnień społeczno-ekonomicznych dotyczących kwestii chłopskiej, rozwoju miast i przemysłu czy historii Słowiańszczyzny, dokonywana przez Surowieckiego analiza historyczna była próbą włączenia przeszłości do aktualnej świadomości społecznej. Niezależnie czy zawierała ona krytyczne spoj­ rzenie na istniejące w przeszłości systemy, czy dokonywała pewnej mitologizacji przeszłości, była gromadzeniem wiedzy „o sobie", czy „wyobra­ żeń o sobie" w procesie samookreślenia się narodowego. Stosunek do przeszłości, zgoda na dziedziczenie lub protest przeciwko niemu, opatry­ wanie takich lub innych elmentów dziedzictwa określonymi wartościami ujawniały podmiotowe pojmowanie tradycji, która w t y m ujęciu miała spełniać również bardzo istotną rolę wychowawczą. 22 Z analizy działalności naukowej Surowieckiego wynika jeszcze jedno bardzo ważne zagadnienie, któremu poświęcono w -literaturze dość dużo miejsca — o p o z y c j i m i ę d z y t r a d y c j ą a h i s t o r i ą . Po­ wszechnie przyjmuje się tę antynomię jako opozycję przeszłości „prze­ ż y w a n e j " przez członków społeczeństwa i przeszłości rekonstruowanej przez specjalistów, a więc to, co Bohdan Suchodolski określa jako prze­ ciwieństwo między zjawiskiem „żyć czymś" a „widzieć i pamiętać 0 czymś", między tradycją żywą a światem wartości pamiętanych lub dzięki rekonstrukcji przypomnianych. Zadaniem historyzmu, jaki był udziałem badaczy tego przełomowego okresu, było niewątpliwie znale­ zienie i przywrócenie ciągłości kulturalnej i utrzymanie tradycji, a więc zlikwidowanie przepaści dzielącej te dwa pojęcia. Wprawdzie niektórzy badacze widzą w historyzmie, w jego tendencjach do wywyższania pa­ mięciowych form ostawania się przeszłości, w pozbawieniu jej hierarchii 1 selekcji, niebezpieczeństwo dla tradycji, do istoty której należy pojęcie wartości i zobowiązania do życiowej realizacji. Wydaje się jednak, że nie odnosi się to do analizowanych prac Surowieckiego. Uzasadnić to można następującymi faktami. Rekonstrukcja historycz­ na służyła Surowieckiemu pogłębieniu s a m o w i e d z y narodo­ w e j , dostarczając zespołu faktów i wyobrażeń, które pozwalały znaleźć miejsce w świecie narodowi pozbawionemu państwa, a więc odnosiła się 2 3 2 2 T. S. E l i o t , Tradycja i talent indywidualny, [w:] Szkice literackie, W a r ­ szawa 1963, s. 2. B. S u c h o d o l s k i , Uspołecznienie kultury, Warszawa 1947; B. L e ś n o d o r s к i, Historia i współczesność, Warszawa 1967; N. A s s o r o d o b r a j , Żywa historia. Świadomość historyczna: symptomy i propozycje badawcze, „Studia So­ cjologiczne", nr 2; 1963, s. 5-47; J . S z a c k i , Tradycja. Przegląd problematyki, Warszawa 1971. , 2 3 �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 43 <do współczesności. Równocześnie czyniąc masy narodu (jako jeden z pier­ wszych w historiografii polskiej) przedmiotem swoich badań, co by­ ło konsekwencją zainteresowania problemami społeczno-gospodarczymi, ustrojowymi i kulturalnymi, przyjmował naród za pojęcie historyczno-etniczne, znajdując t y m samym wspólny mianownik dla swoich rozwa­ żań o przeszłości i przyszłości. Szukając, zgodnie ze swoim warsztatem badawczym, śladów pierwotnej kultury słowiańskiej, m. i n . w warstwie chłopskiej, nawiązywał w rekonstrukcji przeszłości do tradycji żywej, do tego, czym żyła jeszcze warstwa chłopska. Tradycja w ujęciu Surowieckiego nie nobilituje całej przeszłości i wszystkiego, co w niej dokonano. Przeszłość negatywna czy pozytywna w analizie Surowieckiego aktualizuje się w teraźniejszości, nie pozostając martwym faktem historycznym. Jeżeli nawet następuje idealizacja prze­ szłości, np. w ocenach gminowładztwa, nie służy to jej gloryfikacji, ale zrozumieniu teraźniejszości oraz stworzeniu ewentualnych wzorów dla przyszłości. Niejednokrotnie łączy się osobę Surowieckiego, jego koncepcje i po­ glądy z działalnością Dołęgi-Chodakowskiego i traktuje jako inspiratora jego poczynań, co wynika m. in. z faktu dokonania przez Surowieckiego pierwszej k r y t y k i pracy Dołęgi-Chodakowskiego O Słowiańszczyźnie przedchrześcijańskiej oraz istnienia pewnych zbieżności w ocenie kultury prasłowiańskiej, a zwłaszcza zagadnień wpływu chrześcijaństwa na tę kulturę. O ile jednak Surowiecki obraz Słowiańszczyzny dostosował do oświeconego ideału cywilizacyjnego, aby w nim odszukać się mogli współ­ cześni Polacy i utwierdzić dzięki niej poczucie swej tożsamości narodo­ wej, dla Dołęgi-Chodakowskiego kultura Słowian samoistna i samowy­ starczalna, doskonała i pełna, była całkowicie odmienna i odzyskanie dzięki niej tożsamości narodowej mogło dokonać się tylko przez o c z y ­ s z c z e n i e ze s k a ż e ń h i s t o r i i , przez powrót do stanu daw­ nego . Takie podejście do badanej przeszłości określa stanowisko Chodakow­ skiego wobec tradycji. W przeciwieństwie do swoich poprzedników zwią­ zanych jeszcze w mniejszym lub większym stopniu z ideologią Oświece­ nia, nie dążył on do ustalenia ciągu zależności między przeszłością a przy­ szłością, nie interesowało go włączanie przeszłości, do teraźniejszości. W swoich pracach nad Słowiańszczyzną przyjął wyłączność perspektywy żyjącego poza historią słowiańskiego ludu. Rozważania te bliższe były filozoficznej analizie i poszukiwaniu „ducha narodu", niż problemom w y ­ chowania narodowego. Wynikało to z tak charakterystycznej dla postawy Dołęgi-Chodakowskiego s a k r a l i z a c j i S ł o w i a ń s z c z y z n y nie pozwalającej łączyć kultury słowiańskiej z aktualną rzeczywistością. Przyjęte już powszechnie przekonanie o wartości tradycji ludowej 24 2 4 Żmigrodzka, op. cit., s. 315. �44 WANDA PAPROCKA jako źródła do badania przeszłości słowiańskiej nabiera w ten sposób akcentu tak charakterystycznego dla romantycznej idei ludowości, który każe uznać lud za nieskażony fundament rodzimości. W ten sposób rozwijająca się pod przemożnym wpływem herderyzmu myśl ludoznawcza tego okresu w krajach słowiańskich, w t y m i w Pol­ sce, stawała się i d e o l o g i ą s y n k r e t y c z n ą , która w ludowej twórczości szukała źródła do zrozumienia ludów słowiańskich, ich cech i idei ludowo-narodowych „ducha ludu". Z tej postawy logicznie w y n i ­ kała potrzeba konkretu, poprzez który uzewnętrzniać się miał „duch miejscowy". W t y m odkryciu kolorytu lokalnego, fizjonomii miejsc i l u ­ dzi sięgano przede wszystkim do ludu. Szukanie reliktów języka (zgod­ nie ze zdaniem Herdera traktującego rodzimą mowę jako podstawową przesłankę społecznego i kulturalnego rozwoju społeczeństwa) i odkry­ wanie ludowej twórczości artystycznej staje się podstawowym zadaniem ludoznawstwa w okresie rozwijającego się Romantyzmu . 2S Jakkolwiek, co stwierdza wielu badaczy, okres Romantyzmu zahamo­ wał rozwój etnografii, formułującej się w myśl idei Oświecenia jako „nau­ k i o ludzie" to stając się okresem narodzin dominacji folklorystyki wiązał się również silnie z tradycją ludową, w pewnym opozycyjnym stosunku do oświeceniowego racjonalizmu. Urastając do naczelnej wartości w dobie Romantyzmu, p o e t y c k a t w ó r c z o ś ć l u d o w a miała odzwierciedlać nastroje ludu, jego indy­ widualność, jego cechy ludowo-narodowe, zawierające ślady dawnej prze­ szłości nie zawarte w dokumentach pisanych. Czyniąc tradycję obowiąz­ kową okres Romantyzmu przyczynił się do powstania zjawiska, które określamy obecnie mianem folkloryzmu, a które, jak stwierdza Józef Burszta, miało ogromny wpływ na zachowania tradycji ludowych i były efektywnym środkiem wychowania narodowopatriotycznego . W sensie ideologicznym takie spojrzenie na kulturę ludową miało wywołać poczucie wspólnoty językowo-etnicznej i więzi społecznej, świa­ domości historycznej i w dalszym rozwoju myśli romantycznej poczucia posłannictwa historycznego. W ścisłym związku z tak pojmowaną ludowością pozostaje bardzo roz­ powszechniona w dobie Romantyzmu i d e a n a r o d o w o ś c i , w k t ó ­ rej powstaniu i rozwinięciu odegrał rolę Dołęga-Chodakowski. L u d jest w t y m rozumieniu nosicielem t r a d y c j i rodzimej kultury zachowując jej pierwiastki w obyczajach, obrzędach, języku i tych wszyst­ kich elementach przede wszystkim kultury duchowej, które przekazy­ wane są na drodze tradycji ustnej z pokolenia na pokolenie. Prowadziło to do uznania ludu za wyłącznego nosiciela narodowości, a kultury ludo26 2 5 Por. J . B a c h ó r z , O polskim egzotyźmie polskiego romantyzmu, Wrocław 1971. s. 263-267. B u r s z t a , op. cit., s. 269-270. 2 6 romantycznym, [w:] Problemy �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI 45 HUMANISTYCZNEJ wej za jedynie narodową. Pierwiastek ludowy w wytworach kulturo­ wych staje się wyznacznikiem określającym ich narodowy lub nie naro­ dowych charakter. Kultura ludowa, a przede wszystkim pieśni ludowe traktowane jako źródło narodowości, w koncepcjach romantyków spełniać miały dwie funkcje — stać się tworzywem dla poezji lub awansować do roli literatury narodowej jako twórczość samoistna, będąca kontynuacją rodzimej poezji sprzed wieków, źródłem do poznania przeszłości narodu. Bardziej odosobniony w swojej skrajnej postawie mitologizacji Sło­ wiańszczyzny łączył się Chodakowski w swych poglądach na zagadnie­ nia narodowości z całym romantycznym nurtem w historiozofii i litera­ turze tego okresu. O unarodowieniu literatury polskiej poprzez zwrot ku t r a d y c j i l u d o w e j pisał jeden z badaczy pieśni ludowych i poeta Krystyn Lech Szyrma: „Jeśli nie chcemy być w naukach nadobnych tylko naśladowcami, lecz i ory­ ginalne, a do tego czysto narodowe posiadać dzieła, uratujemy te starocie, te zabytki, na które czas coraz ostrzej nastawa i grozi zatratą. Są one szczątkami gmachu niegdyś okazałego, który runął w zwaliskach, ale może nam jeszcze do wzniesienia Ś w i ą t y n i Narodowej za w ę g i e l n y posłużyć kamień. Zniżmy się w i ę c pod niskie strzechy, tam gości Sędziwa Narodowość" . 27 Wiejskie strzechy, pod którymi odgrzebuje się zagubioną przeszłość, są bezpośrednią reminiscencją stwierdzeń Dołęgi-Chodakowskiego: „Mię­ dzy ludem cnota mieszka, między ludem poezja mieszka" . Również Mochnacki jakkolwiek daleko wykracza w swoich rozważaniach o istocie narodowości poza domenę literatury, a tradycję określa szeroko „jako nić wewnętrznego przypomnienia", którą stanowi ogół zjawisk przeszłości, z którymi człowiek jest w stanie nawiązać duchowy kontakt, za źródło polskiej poezji romantycznej uważa tradycję rodzimą, nadając tym sa­ mym współczesny wymiar historycznej przeszłości . Szczególnie wyraźne nawiązanie do jedności między czasem teraź­ niejszym a czasem historycznym dostrzec możemy w działalności Kazi­ mierza Brodzińskiego. Jest rzeczą wymagającą podkreślenia, że bezpo­ średni związek między pojęciem t r a d y c j i a pojęciem n a r o d o ­ w o ś c i wynika z roli tradycji jako siły organicznej w procesie krysta­ lizacji t o ż s a m o ś c i n a r o d o w e j . „Naród bez pamięci historycz­ nej nie jest narodem i jeśli ta przestanie dla niego być świętą i on prze­ stanie zasługiwać na imię od ojców odziedziczone" . Świadomość histo28 29 30 2 7 K. L . S z y r m a , List do redaktoru, „Dziennik Wileński", t. 1: 1818, s. 486- 489. 2 8 Z. D o ł ę g a - C h o d a k o w s k i , Sprawy słowiańskie pod strzechą wiejską zebrane, Warszawa 1973, s. 23. M. M o c h n a c k i , O duchu i źródłach poezji w Polszczę, [w:] Pisma po raz pierwszy edycją książkową objęte, wyd. A. Śliwiński, L w ó w 1910, s. 13. K . B r o d z i ń s k i , Mowy i pisma patriotyczne, opr. I. Chrzanowski, „Bi­ blioteka Narodowa", nr 94: 192 . s. 07. 2 9 3 0 4 �46 WANDA PAPROCKA rycznej zmienności form życia i wyobrażeń zmuszała do dokonywania pewnej selekcji bagażu dziedzictwa kulturowego, równocześnie jednak reprezentując istotę narodowości tradycja nie mogła ulec skażeniu. Ta antynomia między potrzebą rozwijania tradycji a utrzymaniem jej w nie­ skażonej formie, między trwałością a zmianą, jest charakterystyczna dla postawy Brodzińskiego. „Doskonalić narodowość, ale jej nie zmieniać" — stwierdza w Listach o polskiej literaturze . Wychodząc (jak większość badaczy tego okresu) od zainteresowania pieśniami ludowymi, widział je nie tylko jako źródło pomocnicze do poznania dziejów i obyczajów k a ż ­ dego ludu, ale niezbędne do utrzymania charakteru i ducha narodowego. Pojęcie narodowe znaczyło dla Brodzińskiego — ludowe. Literaturę uwa­ żał Brodziński za zjawisko historyczne, za produkt życia narodu i zara­ zem jeden z czynników to życie modelujących. Teza o literaturze jako dokumencie życia narodowego dawała możliwości odtworzenia wpisanej w tę literaturę s a m o w i e d z y n a r o d o w e j i zrekonstrułowania portretu zbiorowości polskiej. Zarys dziejów literatury dawał w t y m uję­ ciu pewną ogólną koncepcję narodu odnoszącą się nie tylko do prze­ szłości, ale rzutującą także na przyszłość. Uznając s i e l a n k ę za naj­ bardziej swojski, rodzimy gatunek literacki, w którym najdoskonalej od­ biły się cechy ducha i charakteru narodowego, nawiązywał przede wszyst­ k i m do kultury ziemiańskiej. Jego pojęcie indywidualności narodowej wywodzące się ze związków z ziemią i rolnictwem, odwoływanie się do przeszłości, w której dominował wzór kultury rolniczej, kazało mu jed­ nak szeroko pojmować określenie ludu rolniczego i nawiązywać w idea­ łach pracy i obyczaju do współczesnego życia wiejskiego. „Rolnictwo jest jedno zajęcie człowieka, które sam Bóg wskazał, przetrwa wszystkieprzemysły ludzkie, ocali w robotniku przyrodzony rozum i od ostatecz­ nego zepsucia lud uchowa" — pisał. W uwspółcześnieniu sielankowości obrazu przeszłości Brodziński dążył nie tylko do literackiej nobilitacji chłopa i tematów z życia ludu, ale również do stworzenia obrazu społe­ czeństwa, w którym idealizowane cechy narodowości polskiej będą stano­ wiły o s w o i s t o ś c i k u l t u r y współczesnej. 31 Niezależnie od charakteru wyobrażeń o istocie narodowości, rozważa­ nia Brodzińskiego wiązały literaturę z życiem w sposób historyczny i so­ cjologiczny traktując ją za produkt życia narodu. Ucieleśniając niejako swoją ideę zachowania tradycji, tego duchowego continuum narodu, Bro­ dziński był projektodawcą Dykcjonarza obyczajów i zwyczajów polskich,, którego późniejsza realizacja związana była z osobą Łukasza Gołębiow­ skiego i jego Ludem polskim. Wydaje się, że można — powołując się na szeroko w literaturze omó­ wioną i analizowaną działalność naukową i literacką m. in. S. Witwickie8 1 s. 310. Tenże, Listy o polskiej literaturze, „Pamiętnik Warszawski", t. 16: 1820, �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI 47 HUMANISTYCZNEJ go, R. Zmorskiego, K . W. Wójcickiego i J. L . Żukowskiego, Wacława z Oleska i innych — stwierdzić, iż postawy Surowieckiego, Chodakow­ skiego, Szyrmy i Brodzińskiego były zarówno reprezentatywne dla poglą­ dów wcześniej wypowiadanych, jak i stanowiły punkt wyjścia do dalsze­ go rozwoju badań ludoznawczych. Jeśli zastanowić się nad osiągnięciami tego okresu realizowanymi zarówno indywidualnie, jak i przez Warszaw­ skie Towarzystwo Przyjaciół Nauk to wydaje się, że większe znaczenie od konkretnie zgromadzonych w t y m czasie materiałów miało przeła­ manie w i e l o w i e k o w e j o b o j ę t n o ś c i na nurt tradycji żywej zawarty w kulturze warstwy chłopskiej, tradycji, która do tego czasu była na marginesie wszelkich rozważań, zarówno w kategoriach ideo­ wych i patriotycznych, jak i estetyczno-artystycznych. Nie w realizacji więc programów zamierzonych na szerszą skalę niż to było możliwe do wykonania, poczynając od programu Kołłątaja, projektów Woronicza, akcji zbierackiej Surowieckiego, Rakowieckiego i innych do konkursów organizowanych przez Towarzystwo Przyjaciół Nauk, ale w u g r u n t o ­ waniu świadomości potrzeb zainteresowania folklorem należy widzieć wkład tych prac do badań ludoznawczych. Jest to konsekwencją faktu, że podstawowe zadania tego okresu wiązały się z: 1) potrzebą za­ chowania przeszłości dla przyszłości, 2) obroną ciągłości tradycji jako gwaranta przyszłego narodowego bytu, 3) apoteozą słowiańskiej przeszło­ ści i samorodnej twórczości ludowej jako nosiciela narodowych składni­ ków kultury. Jest jednak rzeczą charakterystyczną, że niezależnie od te­ go, czy rozpatrywano tradycję w myśl idei Oświecenia, czy z pozycji Romantyków n o b i l i t o w a n o i do rangi tradycji podnoszono tę tylko część dziedzictwa kulturowego narodu, która zgodna była z potrzebami chwili. W poszukiwaniu wzorów działań, które w danym momencie h i ­ storycznym uchodziły za szczególnie ważne, odwoływano się więc do tra­ dycji, a nie historii. Laboratoryjnie można w t y m okresie obserwować proces wyboru z przeszłości pewnych faktów pod kątem potrzeby ucze­ stnictwa w wartościach, które dawały możliwość zachowania p r e s t i ż u n a r o d u w zmienionych warunkach. Odwoływanie się do tradycji, a nie historii, wybiórcze traktowanie przeszłości otwierało możliwości fanta­ stycznej nierzadko spekulacji myślowej prowadzącej nawet do falsyfikacji historycznej. „Wszystkie narody — pisał Świętochowski — mają mniej lub więcej podrobioną historię utkaną z prawd, legend, domnie­ mań, zmyśleń i zwyczajnych kłamstw. Jest ona jak gdyby barwnym obrazem wykaligrafowanym przez wyobraźnię na kanwie rzeczywisto­ ści" . Przyjęcie powszechnej zasady, że kryterium wyróżniające trady­ cję pochodzi zawsze ze świata wartości, nie musi oznaczać prawdziwości treściowej faktów i uogólnień zawartych w wymienionych wytworach kulturowych czy wyobrażeń związanych z nimi, ale musi opierać się na 32 A. Świętochowski, Genealogia rzeczywistości, Warszawa 1936. �48 WANDA PAPROCKA „społecznie ważnym domniemaniu", że pochodzą z przeszłości, z którą łą­ czą się na zasadzie ciągłości i więzi i posiadają szeroki zasięg społecznego rezonansu i społecznych emocji. Ze zrodzonej w konkretnym momencie historycznym potrzeby rekon­ struowania wiedzy społeczeństwa o sobie samym powstał „model uświa­ damiany", należący do tej samej kategorii zjawisk, jak stwierdza Claude Levi-Strauss, formułując to określenie, co mity i religia. Jest to szcze­ gólnie widoczne w okresie Romantyzmu. O ile bowiem w ideologii oświe­ ceniowej tradycję traktowano przede wszystkim jako p r o g r a m d z i a ­ ł a n i a , Romantycy widzieli ją jako i d e a ł d u c h o w y , mit ojczyz­ ny, spirytualizowali wyobrażenia o ciągłości dziejów opierając je na toż­ samości duchowej narodu. Z jakich motywów zrodziła się potrzeba konstruowania „modeli uświa­ damianych" będących teorią społeczeństwa o samym sobie, można pró­ bować wyjaśnić powołując się na stwierdzenie Suchodolskiego, ,,że roz­ k w i t badań historycznych w X I X w., pietyzm wobec pamiątek przeszło­ ści dziejowej, ochrona ruin i zabytków, zwycięstwo historycznej meto­ dy myślenia w wielu dziedzinach nie są owocem szczególnego wzrostu roli przeszłości w życiu bieżącym, ale są raczej wynikiem utraty żywej łączności z dawnością" . Pamięciowa forma ostawania się przeszłości nie mogła wystarczająco świadczyć o ciągłości. Szczególne warunki polskiej rzeczywistości wymagały „dowodów z dawności" podbudowujących świa­ domość więzi kulturowej z przeszłością. Zmuszało to do poszukiwania tra­ dycji żywej i wskrzeszania „pamięci zbiorowej" jak określa ją Maurice Halbwach, której podstawową cechą jest ciągłość i która w przeciwień­ stwie do pamięci historycznej zwraca uwagę nie na zmiany i różnice, ale na podobieństwa, spoglądając na minione wydarzenia przez pryzmat teraźniejszości . I ta konieczność przejścia od tradycji pamiętanej do tradycji żywej mogła się odbyć tylko za p o ś r e d n i c t w e m l u d u , w którym widziano nosiciela najstarszych wybranych z całości dziedzic­ twa kulturowego narodu treści zawartych w tradycji ludowej. 33 34 Reasumując więc przedstawione powyżej postawy badaczy w stosunku do przeszłości można wyraźnie stwierdzić, że mamy tu do czynienia z procesem tworzenia tradycji na zasadzie świadomego selekcjono­ w a n i a i w a r t o ś c i o w a n i a zjawisk dotyczących przeszłości. W y ­ daje się, że nie budzi też wątpliwości charakter kryteriów wyboru i war­ tościowania, czy — jak to określa Assorodobrej — charakter „aprobaty" wyróżniającej pewne elementy przeszłości z całości dziedzictwa kulturo­ wego. Są one bowiem w t y m przypadku narzucone przede wszystkim potrzebami chwili. Ta motywacja wyboru i wartościowania mająca pod­ stawowe znaczenie w podmiotowym rozumieniu tradycji mogła mieć 3 3 8 4 S u c h o d o l s k i , op. cit., s. 73 n. M. H a 1 w b а с h, Społeczne ramy pamięci, Warszawa 1969, s. X V I I I n. �T R A D Y C J A L U D O W A W MYŠLI HUMANISTYCZNEJ 49 u podstaw swoich k o n f l i k t (o roli którego mówi w swoich rozwa­ żaniach o tradycji Roman Zimand ) , który nie tylko stanowił punkt w y j ­ ścia do rozważań nad zagadnieniem tradycji, ale odgrywał znaczną rolę w procesie wyboru treści kulturowej. W tym przypadku sytuacja kon­ fliktowa wynika zarówno z warunków politycznych kraju, jak i zmie­ niającego się wewnętrznego układu sił społecznych, przede wszystkim zwiększającego się znaczenia warstwy chłopskiej. Przyjęcie konfliktu jako bodźca wywołującego zainteresowanie tra­ dycją nie stoi w sprzeczności z uznaniem istnienia świadomej a p r o b a t y w wyborze elementów kultury, które w t y m okresie histo­ rycznym zostały zaaprobowane i uznane za wartości. Taka motywacja wyboru pewnych treści czy zjawisk kulturowych pochodzących z prze­ szłości i podnoszenie ich do rangi tradycji w szczególnie wyraźny sposób wyraża istotną dla pojęcia tradycji, podkreślaną przez wszystkich ba­ daczy sprawę jej z w i ą z k u z t e r a ź n i e j s z o ś c i ą , związku, k t ó ­ ry tak znakomicie określa Stefan Czarnowski: „Albowiem dawność trwa wyłącznie jako teraźniejszość. Teraźniejszość zaś jest przekształconą, zak­ tualizowaną dawnością oraz rodzącą się przyszłością" . Zasada spojrzenia na przeszłość oczyma teraźniejszości była ideą prze­ wodnią w całej historiografii tego okresu, była więc także punktem od­ niesienia dla rozważań nad kulturą ludową stanowiącą integralną i nie­ jako dowodową część najstarszej historii narodu. Dawność rodowodu k u l ­ tury ludowej, elementu tak ważnego dla pojęcia tradycji, gwarantował natomiast wywodzący się w t y m czasie z założeń historyzmu kierunek badań ludoznawczych. 3 5 36 TRADYCJA LUDOWA W IDEOLOGII POZYTYWIZMU I NEOROMANTYZMU Zmiana w poglądach na zagadnienie kultury ludowej, powszechnie owiązana z osobą Ryszarda Wincentego Berwińskiego i jego krytyką ro­ mantycznej, szeroko rozpowszechnionej teorii o starożytności kultury l u ­ dowej, musiała znaleźć odbicie w podejściu do zagadnienia tradycji ludo­ wej i ocenie zawartych w tym pojęciu treści. Zanim jednak Berwiński przeszedł do krytycznej oceny dotychczasowych sądów w sprawie litera­ tury ludowej jako bezpośredniego źródła historycznego, które przedsta­ wił w dwóch wydanych w 1854 r. tomach Studiów o literaturze ludowej... niejednokrotnie podkreślał rolę ludu — chłopstwa w t r a d y c j i kul­ turalnej narodu. W swoich rozważaniach o narodowości pisał w „Przyjacielu Ludu": „Narodowość zaś nie może być reprezentowana 3 5 R. Z i m a n d , Problem tradycji, [w:] Proces historyczny w literaturze i sztuce, Warszawa 1967, s. 360-378. S. C z a r n o w s k i , Dawność a teraźniejszość w kulturze, [w:] Dzieła, t. 1, Warszawa 1956, s. 121. 3 6 4 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �50 WANDA PAPROCKA przez jedną klasę wyłącznie, ale przez ogół, masę. Chcąc poznać narodo­ wość, trzeba poznać ten ogół, w którym się ona objawia, trzeba zatem poznać i l u d ' " . W Powieściach wielkopolskich wydanych w 1840 r. w y ­ raża pogląd, że nadszedł czas, gdzie rozdwojone siły moralne narodu złączyć się mają, gdzie nić myśli rodzimej snuć trzeba z rodzimego włók­ na — gdzie nasza literatura ustna przejść powinna w literaturę piśmien­ ną...", a twórczość ludową „zmienić w krew i życie całego narodu". Zrodzona pod wpływem wypadków politycznych i społecznych niepo­ koi poł. X I X w. myśl krytyczna w stosunku do genezy kultury chłop­ skiej, rozpoczyna okres krytyczno-naukowy w dziejach badań ludoznaw­ czych. Należy jednak podkreślić, że zmiana poglądów nie dokonała się nagle, a krystalizowanie się nowego spojrzenia na kulturę ludową n a w i ą ­ zującego do utylitaryzmu doby Oświecenia następowało stopniowo — pełną aprobatę znajdując dopiero w okresie rozwoju Pozytywizmu. O odwrocie od pewnego irracjonalnego zapatrzenia w przeszłość, ro­ mantycznego „chłopomaństwa" może świadczyć formułowany przez W i n ­ centego Pola pogląd: „Kto nie chce postępu, nieprzyjacielem jest trady­ cji narodowej, kto nie chce tradycji, nieprzyjacielem jest p o s t ę p u " . Narastające krytyczne oceny dotychczasowego stosunku do kultury ludowej wychodziły nie tylko z kręgów jej badaczy, ale również history­ ków i literatów. Charakterystyczna jest dla tego okresu m. i n . postawa Ignacego Kraszewskiego, który widząc tak jak i inni rolę twórczości l u ­ dowej w kreowaniu prawdziwie narodowej literatury, postulował ko­ nieczność ścisłości i dokładności zapisu folklorystycznego, potrzebę gro­ madzenia i wydawania w pierwszym rzędzie autentycznych, a nie prze­ tworzonych literacko materiałów, potrzebę odróżnienia elementów swoj­ skich i obcych . 37 38 39 Powoli więc formułują się n o w e s t a n o w i s k a badawcze, które każą widzieć w tradycji ludowej jedno ze źródeł narodowej k u l ­ tury, nie identyfikując jej jednak z całością tej kultury. Rewizji poglądów na wartości historyczne treści zawartych w k u l ­ turze ludowej (głównie w folklorze) sprzyjały podejmowane w t y m cza­ sie studia porównawcze m. in. nad pieśniami słowiańskimi. Dały one pod­ stawę wielu badaczom, jak np. Wacławowi Maciejowskiemu, do stwier­ dzeń, że wątek historyczny poezji gminnej, który zawsze ulegał prze­ istoczeniu, „oprócz narodowych uczuć nie miewa w sobie nic dawnego". Stąd poezja gminna dla dziejów nie może „dostarczyć zasobów pewnych, a przynajmniej takich, które za pomnik historyczny uważać można bez3 7 R. W,. В e r w i ń s к i, Listy z narodowej pielgrzymki, „Przyjaciel Ludu", R. 5: 1838, s. 148-149. Cyt. za: K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k ą , Wincenty Pol — badacz kul­ tury ludowej, Warszawa 1966, s. 96. J . C h a ł a s i ń s k i , Z zagadnień historii kultury polskiej pierwszej polo­ wy XIX w. „Nauka Polska", R. 2: 1954, nr 1, s. 119-121. 3 8 3 9 �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI 51 HUMANISTYCZNEJ 40 piecznie" . Zbliżone do poglądów Maciejowskiego byly sądy Edwarda Dembowskiego czy Jana Majorkiewicza, których entuzjazm dla twórczo­ ści ludu nie przysłaniał krytycznego stosunku do folkloru jako najstar­ szego zabytku narodowej kultury. Jakkolwiek powszechnie łączy się okresy przełomowe, jakie zachodzą w dziejach każdej dyscypliny naukowej z konkretnymi osobami, nie mo­ że jednak pozostać nie doceniana suma wysiłków indywidualnych i kolek­ tywnych wszystkich poprzednich badaczy. Przygotowują oni bowiem grunt pod nowe szersze spojrzenie na badaną rzeczywistość, stwarzając potrzebę nowych jakościowo rodzajów badań. Tę nową jakość wyników badań, postępującą równolegle z 'rozwojem warsztatu naukowego, wiąże się powszechnie z Oskarem Kolbergiem. Nie można jednak nie widzieć już w pierwszych jego pracach poświęconych pieśni ludu polskiego na­ wiązania do tez swoich poprzedników o cechach zmienności, tkwiących immanentnie w badanych przez nich dziedzinach kultury ludowej . Sze­ rokość kontekstu widzianych zjawisk, jaka coraz wyraźniej zaznacza się w warsztacie naukowym Kolberga, jest więc nie tyle przez swoje nowa­ torstwo tak istotna dla rozwoju polskiego ludoznawstwa, ale przez szero­ k i z a k r e s r e a l i z a c j i , który doprowadził do powstania tak monu­ mentalnego dzieła. Sposób widzenia faktów kulturowych w ich pełnym kontekście uwzględniającym konieczność genetycznego i historycznego interpretowania zjawisk oraz ich zmienności w czasie i przestrzeni ma podstawowe znaczenie dla kształtowania się nowego z a k r e s u p o j ę ­ cia tradycji ludowej. Charakter dokumentacyjny gromadzo­ nej wiedzy o faktach etnograficznych miał służyć utrwaleniu wobec do­ strzegalnych zmian kulturowych tych wartości, które do kultury naro­ dowej wnosiła wieś nie tylko przez folklor, ale całokształt swego życia społecznego, materialnego i duchowego. 41 W przeciwieństwie do okresu poprzedniego zmienia się podejście do zagadnienia tradycji ludowych jako odbicia indywidualnych cech ludu odniesionych wyłącznie do pojęcia ducha ludu na rzecz widzenia tych zjawisk w ścisłym powiązaniu z konkretnymi w a r u n k a m i kultur a l n o - h i s t o r y c z n y m i . W liście do T. Lenartowicza w 1857 r. Kolberg pisze, określając cel i charakter gromadzonych materiałów etno­ graficznych: „Są i będą skarbnicą ciekawą dla gramatyków, lingwistów, historyków, dla ludzi kreślić mających nie tylko duchowość narodu, nie tylko moralne lub nie­ moralne usposobienie, jego obyczajowość ale i zewnętrzną skorupę, wszystkie przypadłości słowa i dźwięku, przez jakie przechodził... Takimi, jakimi są, zbieracz je ma przedstawić, nie wolno mu w nich nic dodać ani ująć, jeżeli chce być wiernym swemu zadaniu i uzyskać zaufanie" . 42 4 0 W. A. M a c i e j o w s k i , Wzgląd historyczny na klechdy i gminne piosenki najdawniejsze, „Orędownik Naukowy", nr 10: 1840, s. 78. Dzieje folklorystyki polskiej..., s. 164-165. O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 64, Warszawa 1965, s. 70-71. 41 4 2 polskie �WANDA PAPROCKA W kształtowaniu się poglądów Kolberga na zagadnienie kultury ludo­ wej, które włączyły go ostatecznie w krąg myślenia pozytywistycznego, wyraźnie zaznacza się przejście od statycznego ujmowania kultury do prób określenia p r z e m i a n zachodzących na wsi w szerokim, na mia­ r ę jego warsztatu naukowego, kontekście zjawisk kulturowych. Nie przestając widzieć w badaniu tradycji kulturowej ludu zadania tak ważnego, jak wykrycie c e c h s p e c y f i c z n y c h kultury naro­ dowej, zdawał sobie sprawę z różnorodności czynników kształtujących k u l t u r ę ludową, uwzględniając zarówno wpływ czynników z e w n ę t r z ­ n y c h — zapożyczeń, jak warunków w e w n ę t r z n y c h — gospo­ darczych, politycznych i geograficznych. Poza celami naukowymi, których realizacja stawiała Kolberga w rzę­ dzie najwybitniejszych badaczy kultury ludowej X I X w., niemniej waż­ ne funkcje spełniały jego dzieła w kształtowaniu poglądów na znaczenie tradycji ludowej w procesie tworzenia się ś w i a d o ś c i narodo­ w e j . Zwracanie uwagi na zróżnicowanie regionalne, określenie indywi­ dualnych cech poszczególnych grup etnicznych, miało budzić poczucie świadomości środowiskowej i poprzez nią narodowej. Zdając sobie spra­ wę z tak szeroko pojętej roli tradycji, dokumentował Kolberg rozmaite jej formy widząc w nich jednak zawsze jedynie regionalne warianty „prajedności kulturowej" . W swym stosunku do przeszłości, którą uważał za główny składnik świadomości narodowej, w podkreśleniu ciągłości historycznej narodu kie­ rował się t y m i samymi celami społeczno-patriotycznymi, jakie przyświe­ cały badaczom folkloru od chwili utraty niepodległości. Będąc na pograniczu dwóch kolejnych okresów w dziejach kultury (romantycznego i pozytywistycznego) czerpał z pierwszego wiarę w war­ tości tkwiące w tradycji ludowej, które winny stać się składnikiem nie tylko ogólnonarodowej kultury ale także i słowiańskiej; jako Pozytywista starał się badać tradycje we wszystkich przejawach życia wsi w całej jego, jak sam określał, „zewnętrznej skorupie". Wyrazem tej postawy Kolberga wyrosłej z dwóch tak ważnych ideo­ logicznie n u r t ó w może być m. in. jego stosunek do poglądów wyraża­ nych przez Berwińskiego, o którym pisze: 43 „Zaprzeczając bowiem u m y s ł o w i naszego ludu twórczości i na bierne, naśla­ dowcze jedynie skazując go ducha stanowisko, ubliżałby on naturze ludzkiej w ogóle, która jakkolwiek uległa być może prądom w y p a d k ó w czy to g w a ł t o w ­ nie, czy mniej nagle z zewnątrz na nią napływających, nie zrywa przecież od razu wszystkich ogniw wiążących ją z przeszłością, nie wyrzeka się jej bezwarun­ kowo, chociaż nie zawsze czuje w a g ę i pojmuje znaczenie przechowanych w swym łonie tradycji" . 41 4 3 rodową s. 225. 4 4 M. T a r k o , Tradycja ludowa jako czynnik kształtujący świadomość w pracach Oskara Kolberga, [w:] Tradycja i przemiana, P o z n a ń О. К o 1 b e r g, Dzieła wszystkie, t. 7, Warszawa 1962, s. I I I . na­ 1978, �TRADYCJA L U D O W A W MYŠLI 53 HUMANISTYCZNEJ Jakkolwiek stosunek do tradycji, formułowany przez orędownika Po­ zytywizmu Aleksandra Świętochowskiego, cechowała tak charaktery­ styczna dla każdego okresu tworzenia się nowych idei filozoficznych i społecznych kategoryczność ocen, p r z e c i w s t a w i a j ą c a tra­ dycję postępowi, to w rozumieniu treści tego pojęcia nie był on dostatecznie konsekwentny. Przyjęcie twierdzenia, że z tradycją ma­ my do czynienia wtedy i tylko wtedy, gdy teraźniejszość jest przykrojona na miarę przeszłości lub przynajmniej nosi na sobie ślady prze­ szłości, wiązało się z negacją jej wartości. Świętochowski tradycję trak­ towaną jako bezwzględną zasadę życia określa jako „polip toczący ludz­ kie mózgi". Tradycja jako „duch", jako „mgła", „ m a r a " jest dla niego pustym dźwiękiem, pojęciem bez treści, zasadą bez stosowania. Tradycja natomiast pojęta w znaczeniu dziejów jest przygotowawczą szkołą życia, jest podstawą działania. W stosunku do postępu, który jest procesem wytwarzającym, tradycja w tym ostatnim znaczeniu jest stosunkiem sił wzajemnie się w s p i e r a j ą c y c h . W powszechnym jednak odczuciu spo­ łecznym, jak stwierdza Świętochowski, „pojęcie tradycji jest dla wielu pojęciem niewyraźnym, nie oznaczonym ściślej, raczej błędnym ognikiem latającym po głowie, aniżeli prawdą realną, odnalezioną w faktach" . 4S 46 Niezależnie od zawartych w t y m stwierdzeniu racji, ideologia Pozy­ tywizmu (w przeciwieństwie do okresu poprzedniego) zmienia podejście do zagadnienia tradycji ludowych jako odbicia indywidualnych cech ludu odniesionych wyłącznie do pojęcia „ducha ludu" analizowanego niezależ­ nie od określonego kontekstu historycznego, na rzecz widzenia tych zja­ wisk w ścisłym powiązaniu ż k o n k r e t n y m i w a r u n k a m i к u 1turowo-historycznymi. Ten punkt widzenia reprezentowany m. in. przez Ludwika Krzywickiego był charakterystyczny dla postaw badaczy tego okresu, którzy łączyli postępowość poglądów naukowych z pewnym radykalizmem społecznym. Ideologia Pozytywizmu wnosząca zasadnicze przewartościowanie w ocenie ludu i jego kultury przyczynia się równocześnie do w z r o s t u z a i n t e r e s o w a ń kulturą ludową w ramach usamodzielniających się w tych warunkach etnografii i folklorystyki. Mimo że dominowało w na­ ukach tych podejście idiograficzne, a konkretne badania obejmowały przede wszystkim poszczególne dziedziny kultury lub określone regiony, istniała świadomość potrzeby syntetycznych ujęć w skali całej Polski. Etnografia będąc w płaszczyźnie teoretycznej związana ściśle z kierun­ kiem ewolucyjnym, w praktycznym opisowym działaniu zwłaszcza doty­ czącym badań regionalnych, miała ważny aspekt narodowy. Gromadzony materiał dotyczący kultury ludowej był stwierdzeniem polskości terenów 4 5 A. Ś w i ę t o c h o w s k i , godniowy", nr 19: 1872. « Tamże. Tradycja i historia wobec postępu, „Przegląd Ty­ �54 WANDA PAPROCKA szczególnie poddanych akcjom wynaradawiania w świetle funkcjonują­ cych w dalszym ciągu powszechnych idei przyjmujących l u d za n o s i ­ ciela i przekaziciela czystych treści narodowych. Przekona­ nie to było, jak stwierdza Burszta, „podstawą powstania w ciągu X I X wieku ruchu społeczno-kulturalnego o charakterze regionalnym, mają­ cego na celu pielęgnowanie polskości poprzez wydobywanie i utrwalanie tradycji kulturalnych, w t y m zwłaszcza właśnie ludowych danego re­ gionu" . Druga połowa X I X w. jest niewątpliwie okresem, kiedy zaintereso­ wanie k u l t u r ą ludową — jako ważną częścią dziedzictwa kulturowego na­ rodu — uzyskuje wysoką w społeczeństwie rangę osiągając pewne formy zinstytucjonalizowane. W procesie usamodzielniania się etnografii dużą rolę odegrały tworzące się i n s t y t u c j e i o r g a n i z a c j e nau­ k o w e . Reprezentowane przez nie założenia teoretyczne i kierunki dzia­ łania stawały się programem badawczym obowiązującym ludoznawców skupionych w ich kręgu. Założone w 1895 roku Towarzystwo Ludoznaw­ cze przedstawiło następujące swoje zadania w słowie wstępnym zamie­ szczonym w pierwszym numerze czasopisma „Lud": 1 1 „U nas jest to pierwsze Towarzystwo, które się jęło pracy na niwie m a ł o dotychczas uprawianej liczącej na poparcie życzliwych i chętnych, którzy rozu­ mieją znaczenie takiej pracy. Dziś, kiedy powszechnym jest hasło lud, oświata jego, polepszenie jego bytu materialnego p o w i n n i ś m y zacząć od fundamentów, a tym jest poznanie tego ludu, jego życia i charakteru. Jeśli tego nie zrobimy, nasza praca dla ludu będzie bezskuteczna. T e n w z g l ą d praktyczny nie jest jedy­ nym, który powinien zwrócić uwagę. Ważniejszym o wiele jest to, co stanowi nie­ spożytą siłę ludu i zarazem tak ważny czynnik w życiu każdego narodu. To jest owa rodzimość i odporność ludu, z których pierwsza jest źródłem o ż y w i a j ą c y m ducha narodowego i u t r z y m u j ą c y m go w jego czystości i nieskazitelności, druga twierdzą i stróżem jego życia i tradycji. Historia poucza nas, że naród nie zginie, jak długo lud jego żyje, który zdolen jest ożywić obumarłe członki życia narodo­ wego i w l a ć nowe życie w dzieła jego u m y s ł o w e j pracy, kiedy kosmopolityczne prawdy biją w tę twierdzę narodowości, niech będzie ś w i ę t e m staraniem każdego otoczyć opieką t ę twierdzę i wzmocnić ją". Program ten zawiera sformułowania, w których znajdują odbicia za­ równo echa i d e i p o z y t y w i s t y c z n y c h „pracy dla ludu" i „nad ludem", jak i oddziaływanie p o s t a w r o m a n t y c z n y c h odradza­ jących się w neoromantycznym_ ruchu Młodej Polski. Ruch, w k t ó r y m „idea narodu", „idea ducha" wiązała się z wysoką oceną roli ludu w k u l ­ turze narodowej, wysokim wartościowaniem kultury ludowej, a nawet wręcz odkryciem jej nowych dotąd nie zauważonych dziedzin. Podnoszenie kultury ludowej do rangi w s p ó ł t w ó r c y kultury narodowej, wyraźnie zaznaczające się w myśli społecznej i poli­ tycznej w literaturze i sztuce w I I poł. X I X w., w ostatnich latach tego stulecia znajduje wyraz w bardziej s p e k t a k u l a r n y c h f o r m a c h . "Burszta, op. cit., s. 273-274. �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 55 Były to m. in. coraz powszechniej organizowane wystawy. Ich zasługą było zaznajomienie szerszego grona społeczeństwa z osiągnięciami sztuki i wytwórczości ludowej i odnajdywaniem w nich wartości artystycznych. Organizowane w Polsce dość wcześnie, bo już w 1821 г., wystawy przemysłowo-rolnicze początkowo w Warszawie, następnie i w innych mia­ stach Królestwa Kongresowego, prezentowały m. in. wiele dziedzin arty­ stycznej i rzemieślniczej wytwórczości ludowej. Dopiero jednak w I I po­ łowie X I X w. w związku z określonymi tendencjami w podejściu do kwestii chłopskiej, ranga prezentowanego dorobku produkcyjnego i arty­ stycznego wsi staje się bardzo wysoka. Temu kierunkowi działania sprzy­ ja powstawanie muzeów przemysłu i rolnictwa w Krakowie (1868), L w o ­ wie (1875) i Warszawie (1875), w których są stałe ekspozycje etnogra­ ficzne. Znajduje on też oparcie i wzory w innych krajach. Zorganizowa­ na w 1895 r. wystawa etnograficzna w Pradze była manifestacją stosun­ ków do wartości i znaczenia, jakie reprezentowała dla narodu warstwa chłopska. Wystawa poświęcona wyłącznie zobrazowaniu życia wsi cze­ skiej w trzech działach: I . Człowiek, I I . Siedziby, życie i praca, I I I . Udział ludu w życiu publicznym, znalazła szeroki odbiór i oddźwięk w społe­ czeństwie czeskim, unaoczniając znaczenie dla kultury narodowej dorob­ ku kulturowego ludności wiejskiej i potrzebę zachowania go dla przy­ szłości. W Polsce za jedną z pierwszych wystaw poświęconych wyłącz­ nie wsi należy uważać zorganizowaną w 1880 r. w Kołomyi wystawę sztuki ludowej. Poza określonymi celami gospodarczymi stała się ona w i ­ domym świadectwem regionalnego zróżnicowania kraju, bogactwa jego treści i formy. Tego typu akcje popularyzujące znaczenie i rolę wsi w ży­ ciu narodowym stwarzały sprzyjający klimat dla działalności szeregu po­ wstających w t y m czasie instytucji ludoznawczych lub mających w swo­ i m programie badania poszczególnych dziedzin życia wiejskiego oraz roz­ wijającego się bardzo szeroko ruchu regionalnego. Działalność instytucjonalna w zakresie kultury ludowej inspirowana była różnymi celami i zadaniami, jakie stawały przed t y m i instytucjami. Można jednak określić generalnie, że szły one d w o m a kierunkam i . Jeden kierunek związany był z działalnością gospodarczą, której przedmiotem zainteresowań była twórczość ludowa i jej rozwój jako czyn­ nik ekonomicznego podniesienia wsi przy równoczesnym wykorzystaniu wartości artystycznych i pewnego potencjału twórczego drzemiącego w warstwach ludowych. Drugi kierunek, w mniejszym stopniu niż po­ przedni oparty na działaniu praktycznym, związany był z prądami umy­ słowymi i społeczno-politycznymi końca X I X i pocz. X X w. Były to z jednej strony tendencje o charakterze społeczno-gospodarczym, wyraź­ nie dążące do oparcia całej struktury gospodarczej na rolnictwie i ogra­ niczeniu wzrostu przemysłu krajowego. Wiązało się to z w y s o k ą p o ­ zycją c h ł o p a i reprezentowanej przez niego tradycyjnej kultury. W propagowaniu „swojskości" i „rodzimości" jako przeciwstawienia ko- �56 WANDA PAPROCKA smopolityzmowi, nawiązywano do dawnych koncepcji o niezmienności i starożytności kultury ludowej, w której przetrwały wartości narodowe i która była ich przekazicielem. Ten awans kultury ludowej, jak stwier­ dza J. Krzyżanowski, był niewątpliwie związany z awansem społecznym i politycznym chłopa polskiego we wszystkich trzech zaborach i stanowił rezultat pozytywistycznej pracy u podstaw . Znalazło to odbicie w roz­ wijającej się p r a s i e i l i t e r a t u r z e c h ł o p s k i e j . Do tego na­ wiązywał rozwijający się kierunek neoromantyczny, w k t ó r y m kultura ludowa wystąpiła w postaci bardzo bogatej i niemal przysłoniła kultury mnych klas. O t y m pisał Kasprowicz w wierszu Oni i my: „Jest w l u ­ dzie siła niespożyta, zbawienie leży pod siermięgą". Te tendencje ludomańskie, jakie obserwuje się w szerokich kręgach społecznych w Polsce w t y m okresie, wiążą się niewątpliwie z falą ogól­ nych przeobrażeń, które dokonują się w strukturach społecznych w wielu krajach Europy. W Polsce znajdują odbicie poglądy zarówno szeroko ko­ mentowanego w czasopiśmiennictwie społeczno-kulturalnym tego okresu Johna Ruskina i Williama Morrisa, jak i poglądy Lwa Tołstoja, wystąpie­ nia narodników usiłujących przeciwstawić cywilizacji kapitalistycznej — pierwiastki kultury ludowej. Przewidywana i postulowana przebudowa struktury społecznej, wzmagająca zainteresowanie wsią i jej kulturą, musiała wiązać się z potrzebą postawienia sobie pytania o t r w a ł o ś ć tradycji, o j e j w a r t o ś ć i ź r ó d ł a . Charakterystyczna dla warunków polskich potrzeba szukania rozwiązań między koniecznością utrzymania poczucia narodowego (w warunkach zaborów) a koniecznością przebudowy kultury narodowej, pomiędzy potrzebą potwierdzenia naszej trwałości i ciągłości kulturalnej a potrzebą zmian w związku z określo­ nymi układami społecznymi i gospodarczymi, nadawała określony kie­ runek zainteresowaniom ludoznawczym. Poza więc propagowaniem sztuki ludowej ze względu na jej funkcje ekonomiczne z pola widzenia wielu badaczy nie znika jej walor arty­ styczny, związany z jej swojskością i rodzimością, na której zbudować można by nowy s t y l n a r o d o w y . Poszukiwanie stylu narodowego, a właściwie kreowanie go na podstawie dawnych wzorów, jest jednym z głównych zadań artystycznej działalności prawie we wszystkich dzie­ dzinach twórczości. Podobnie jak w okresie Romantyzmu, kiedy folklor stał się źródłem i tworzywem dla działalności poetyckiej, tak obecnie na przełomie X I X i X X w. w okresie N e o r o m a n t y z m u zaintere­ sowanie sztuką ludową wiązało się ściśle z całą problematyką tworzenia narodowej sztuki, z dążeniem do stworzenia narodowego polskiego stylu. Ideologiem tego kierunku .był przede wszystkim Stanisław Witkiewicz, który na podstawie sztuki ludowej i za jej pośrednictwem dążył do stwo­ rzenia ponadklasowej syntezy artystycznej obejmującej wszystkie war­ stwy narodu. 48 4 8 J. K r z y ż a n o w s k i , Szkice folklorystyczne, t. 1, Warszawa 1980, s. 322. �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ To posłannictwo sztuki realizowane za pośrednictwem s t y l u za­ kopiańskiego miało przeważnie charakter mistyczny. Witkiewicz widział w nim dorobek i syntezę ducha i energii narodowej. Tak pisał 0 tym: „Wyraz styl stał się jakimś symbolem czegoś wyższego ponad bie­ żące współczesne życie, czegoś tajemniczego, nadzwyczajnego, jakiejś świętości nad świętościami artyzmu" . Dokonywał sakralizacji tej sztuki poprzez przypisywanie jej prapolskiego lechickiego rodowodu. W stylu t y m widział odrodzenie kultury narodowej, rdzennego stylu polskiego „idealne bogactwo naszego społeczeństwa". Jakkolwiek naukowe bada­ nia w rejonie Tatr wywodziły się z programu pozytywistycznego, za­ warte w nich były również koncepcje Chodakowskiego, Surowieckiego czy Kolberga, a nawet Mickiewiczowskiego mesjanizmu. Po okresie pewnego kryzysu kultury pod koniec X I X w. posłannictwo sztuki tworzonej zbiorową pracą, ogólnie symbolizowanej przez styl za­ kopiański, nabrało charakteru mistycznego. Witkiewicz swój racjonalizm nawiązujący niejednokrotnie do poglądów wybitnego teoretyka kultury Hipolita Taine'a znacznie rozszerza, wnosząc m. in. do stosowanego przez siebie pojęcia rasy p i e r w i a s t e k s o c j o l o g i c z n o - k u l t u r a l n y i d u c h o w y . W ten sposób do przyjętego przez Taine'a po­ jęcia okoliczności nadrzędnych czy czynników zewnętrznych wpływa­ jących na proces dziejowy włącza Witkiewicz kulturowy dorobek, jaki wytworzył* ,naród polski od prawieków w określonych warunkach i na zajmowanych przez siebie obszarach, który określa jako „plemienność". Zbliża to jego koncepcje do znanej doktryny „ducha narodu" albo „du­ cha wieku". W wyborze regionu, którego sztuka awansować by mogła do rangi narodowej niepoślednią rolę odegrała literatura piękna, która w kulturze regionu Podhalańskiego widziała zachowaną w pierwotnym kształcie starodawną sztukę narodu polskiego. Pisze o t y m m. in. Kazi­ mierz Przerwa-Tetmajer: „We wsiach polskich po ciemnych chałupach mieszkają jeszcze ludzie, co z piastowskich jeszcze czasów nie biorąc udziału w dziejach wnieśli oni w X X stuleciu odrębne własne polskie poczucie zdobnicze" . 49 50 51 Mitologizacja wybranych z przeszłości elementów dziedzictwa k u l t u ­ rowego, jak np. odwoływanie się do t r a d y c j i z b ó j n i c t w a , była czynnikiem nobilitacji górali, której ukoronowaniem było porównanie ich do herosów epopei homerowskich. W wielu czynnościach górali, tak jak 1 w ich sztuce, widział Witkiewicz s a k r a l n y r y t u a ł , który był pomostem łączącym ich nie tylko z kulturą plemienną, którą uważa za zasadniczy rdzeń kultury narodowej, ale również z siłami transcenden­ tnymi. W koncepcjach Witkiewicza o znaczeniu tradycji ludowych ro4 9 S. W i t k i e w i c z , Tatry w śniegu, [w:] W kręgu Tatr, t. 1, K r a k ó w 1970, s. 351. 5 0 51 H. T a i n e, O metodzie, Warszawa 1890. K . P r z e r w a - T e t m a j e r , Bajeczny świat Tatr, Warszawa 1906. �58 WANDA PAPROCKA dzinnych czy plemiennych nawiązujących do idei romantycznych do­ strzec można również wpływ XIX-wiecznych poglądów słowianofilów, którzy szukając rodowodu Słowian właśnie w architekturze widzieli oryginalność i rodzimość kultury słowiańskiej . Nie bez wpływu na podniesienie znaczenia tej ważnej dziedziny k u l ­ tury ludowej miało opublikowanie w 1884 r. przez J. Karłowicza Chaty polskiej. Wydaje się, że na takiej interpretacji odrębności kulturowej regionu podhalańskiego jako najstarszego ogniwa w ciągu rozwojowym polskiej sztuki ludowej zaważyły koncepcje ewolucjonistyczne. Już w roku 1886 Witkiewicz napisał znamienne zdanie: „Dziś, kiedy bardziej niż kiedy­ kolwiek chodzić by nam powinno o wydobycie i rozwinięcie wszystkich możliwych, naturalnie dodatnich cech plemiennych, trzeba się i z t y m zwrócić do ludu, który jeszcze przechował ślady jakichś odrębnych form piękna" . Plemienność, którą rozumie jako rodzimość czy narodowość, czyni Witkiewicz k r y t e r i u m wartościowania dziedzictwa kulturowego narodu, widząc w tak wybranej tradycji źródło duchowe, podnietę dla nowej twórczości. W dorobku artystycznym górali odnajduje kulturowe znaki rodzime, które mogą doprowadzić do odrodzenia pol­ skiego stylu w kulturze ogólnej. W myśl tych stwierdzeń sztuka podhalańska nie awansuje do sztuki narodowej, ale powraca na należne jej miejsce jako nosicielka najstar­ szych tradycji narodowych. Również g w a r ę traktował Witkiewicz ja­ ko jeden ze znaków plemiennej kultury i duchowego życia uznając ją za wyraz jakiejś „szczególno-magiczno-sakralnej ekspresji". Widział zawar­ tą w niej świadomość plemienną i „zbiorowy znak etniczny, w którym skrystalizował się duży obszar duszy narodu" . Pisał o niej: „Lud pod­ halański miał jeszcze'jeden skarb, jeszcze jeden środek uzewnętrzniania duszy, który ma również znamienne cechy starej polskiej kultury i te same przymioty wielkiego artyzmu — to jest g w a r a " . I dalej: „Mowa podhalańska nie przeszkadzając literaturze może być dla niej źródłem ożywczym, kopalnią form świeżych i najczystszych plemiennych pier­ wiastków języka" . 52 53 54 55 56 Z romantycznym nurtem wiązały się jednak koncepcje Witkiewiczow­ skie przede wszystkim przez wspólny cel, jakim było szukanie sposobów zabezpieczenia p o d s t a w o w y c h składników narodowego b y t u , w tym rzeczywistych wartości kultury ludowej, zachowania bo5 2 Z. K l a r n e r ó w n a , Słowianofilstwo Warszawa 1926, s. 37. W i t k i e w i c z , op. cit, s. 11. Cyt. za J . M a j d a , Góralszczyzna W r o c ł a w 1979, s. 43, 59. W i t k i e w i c z , op. cit., s. 91-92. T a m ż e , s. 94. w literaturze polskiej lat 1800—1848, Stanisława Witkiewicza, 5 3 5 4 5 5 5 6 w twórczości �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 59 gactwa swej rdzennej tożsamości i potwierdzenie żywotności narodu bez państwa. Określona sytuacja polityczna wymagała wprowadzenia do wszystkich niemal dziedzin życia społecznego narodowych treści. Witkie­ wicz głosząc, że „trzeba przebudować kraj własny, trzeba nadać wszyst­ k i m formom życia narodowe piętno" nawoływał Polaków do jedności. Również u podstaw jego pionierskiej działalności w zakresie tworze­ nia polskiej sztuki stosowanej tkwiło przeświadczenie, że rodzimy cha­ rakter sztuki użytkowej będzie c z y n n i k i e m s p a j a j ą c y m spo­ ł e c z e ń s t w o , pozwoli na „wytworzenie idealnych łączników między duszami ponad przepaściami strasznych materialnych nierówności i prze­ ciwieństw . Wydobycie więc wszystkich ludowych i rodzimych pier­ wiastków kultury, nobilitowanie ich i upowszechnienie miało służyć kon­ solidacji narodu i uodpornieniu go na wynaradawiającą politykę zabor­ ców. To powodowało, że sprawa narodowa stała się osią regional­ nych zainteresowań. Rozwijający się ruch regionalny na t y m terenie był oparciem dla badań nad k u l t u r ą podhalańską, a założone w 1873 r. Towarzystwo Tatrzańskie program swój w zakresie etnografii realizowało w myśl idei Witkiewiczowskich. Koncepcje o narodowym cha­ rakterze stylu zakopiańskiego prowadziły niektórych badaczy do poszu­ kiwań jego śladów na innych terenach Polski przede wszystkim w ar­ chitekturze ludowej i małomiasteczkowej (m. in. В. Kondr ato wieżowa, E. Radzikowski, K . Mokłowski, M . Brensztein). Tradycja, której nosicielem jest lud, traktowana była jednak nie w kontekście całokształtu jego kultury, ale jako wieczne, niezmienne pier­ wiastki, „czysta" dusza chłopa. Prowadziło to do dość swobodnego trak­ towania przede wszystkim głównego przedmiotu zainteresowań — sztuki ludowej (głównie zdobnictwa i architektury) w procesie jej przetwarza­ nia i adaptacji do stylu narodowego. Neoromantyzm w swojej warstwie ideologicznej i patriotycznej zna­ lazł wyraźne odbicie w kształtowaniu podstawowych celów i zadań ludo­ znawczych. Poza wspomnianym już Słowem wstępnym zamieszczonym w 1895 r. w pierwszym numerze „Ludu", podobne treści zawarte zostały w referacie wygłoszonym na Walnym Zgromadzeniu Towarzystwa w dniu 30 marca 1908 r. W zajmowaniu się ludoznawstwem autor widzi misję dziejową głosząc, że: 5 7 5 8 „...tradycja ludowa i pieśń ludowa jest cząstką tradycji i poezji narodowej, jednym ze skarbów «narodowego pamiątek kościoła», jedną ze świętości w «arce przymierza między dawnymi i młodszymi laty». I oto pierwsza przyczyna, dla której zajmiemy się ludoznawstwem. Im lepiej poznamy lud nasz, tym w i ę c e j przekonamy się, że to wszystko, co w nim jest, to kość z kości naszych, to krew 6 7 S. W i t k i e w i c z , Listy o stylu zakopiańskim 1892-1913, w s t ę p i opr. M. J a ­ giełło, K r a k ó w 1979, s. 17. S. M a t u s i a k , Dlaczego zajmujemy się ludoznawstwem, „Lud", t. 14: 1908, s. 1-5. 5 8 �60 WANDA PAPROCKA z krwi naszej, że w y r o ś l i ś m y z jednego ojca i z jednej matki, że my wszyscy jedna rodzina, że my wszyscy jedno". W artykule Od Redakcji tomu „Ludu" czytamy: w dwunastą rocznicę wydania pierwszego „Chcielibyśmy około «Ludu» skupić sporo szczerych wielbicieli rodzimej myśli wszystkich tych, którzy w ludzie polskim widzą rękojmię naszej narodowej od­ porności i zaranie lepszej doli Ojczyzny" ... „Niech się rozpocznie mrówcza praca po siołach w zaściankach i zapadłych kątach i niech nam wszystkim promienieje i przyświeca hasło «Z ludu przez lud do Polski»". Równolegle do istniejącego, omówionego powyżej, nurtu intelektual­ nego (w kręgu oddziaływania którego znalazło się także ludoznawstwo) kształtującego określone postawy wobec tradycji, rozwijały się w t y m okresie poglądy na kulturę ludową i zawarte w t y m pojęciu treści, u pod­ staw których leżało zrozumienie s i ł y s p o ł e c z n e j i p o l i t y c z ­ n e j , jaką reprezentowali twórcy i nosiciele tej kultury — chłopi. Wzrost świadomości społecznej i politycznej stymulowany rozwojem oświaty i czytelnictwa na wsi oraz rodzący się ruch ludowy znajdują odbicie w postawach reprezentatywnych dla n a r o d o w o - p a t r i o t y c z n e ­ g o n u r t u p u b l i c y s t y c z n e g o przełomu X I X i X X w. Konfron­ tuje on fikcyjne bądź rzeczywiste wartości gwarantujące trwałość bytu narodowego z programem przyszłej restytucji państwowości polskiej. Obraz przyszłego odrodzenia Polski drogą adaptacji i upowszechnienia chłopskich postaw narodowych wymagał odwoływania się do tradycji. Już nie w walce o zachowanie narodu w warunkach niewoli, ale o włą­ czenie potencjału polityczno-społecznego i kulturowego reprezentowanego przez chłopów do zintegrowanych dążeń niepodległościowych. Jan Mo­ lenda pisząc o kształtowaniu się nowoczesnej świadomości narodowej chłopów wyróżnia dwa podstawowe etapy: „Pierwszy —. to uświadomienie sobie związków z ojczystym językiem, zwy­ czajami i obyczajami, z polską kulturą i narodem. Drugi zaś •— to uświadomienie sobie potrzeby istnienia w warunkach niewoli czy odzyskania w ł a s n e g o państwa. Pierwszemu etapowi odpowiada walka z uciskiem narodowym o zachowanie i utrzymanie odrębności narodowej, drugiemu — dążenie i walka o odbudowę niepodległego państwa polskiego. W konkretnej historycznej rzeczywistości etapy te [zwłaszcza w drugim stadium] wzajemnie na siebie zachodzą dopełniając się" . E9 Znajduje to odbicie w ostatnim dwudziestoleciu X I X w. w czaso­ pismach zarówno przeznaczonych dla wsi, jak „Przyjaciel Ludu", „Zo­ rza" (wychodząca od 1866 г.), „Gazeta Świąteczna" (od 1881 г.), „Wie­ niec", „Pszczółka", „Chłopska Sprawa" i in., czy jak „Głos" lub „Kryty- 5 9 J . M o l e n d a , Chłopski ruch polityczny cd przełomu XIX i XX w. do listopada 1918 г., [w:] Historia chłopów polskich, Warszawa 1972, s. 463-567. �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 61 ka" przeznaczonych dla inteligencji, reprezentujących nurt postępowej publicystyki, która właściwie oceniała doniosły dla rzeczywistości wiej­ skiej przełomu X I X i X X w. fakt tworzenia się ruchu ludowego. Rola prasy w warunkach polskich była szczególnie ważna, bo — jak pisze M. Szulczewski — poza zadaniem łącznika między ludźmi mówiącymi i czującymi po polsku pełniła ona funkcje sprawowane normalnie przez organa władzy, czynnie szerząc idee polskie, troszcząc się o sprawy oświaty, literatury i kultury. Znajdowały w prasie tej wyraz założenia ideowe i programowe powstających partii i organizacji chłopskich, jak Związku Stronnictwa Chłopskiego, Stronnictwa Ludowego, Związku Młodej Polski Ludowej i innych. Była ona zresztą w wielu przypadkach przez te partie .powoływana. 60 Nie zajmując się w obecnym opracowaniu charakterem ideowym pra­ cy politycznej, której poświęcono szereg omówień (m. in. J. Molenda, H . Brodowska, L . Tatarowski), pragnę zwrócić uwagę na znaczenie tej publicystyki w rozwoju narodowej i społeczno-kulturowej samowiedzy chłopów, która pozwoliła im na ustosunkowanie się do własnej kultury i zawartych w niej wartości. Równocześnie celem tej publicystyki było kształtowanie w świadomości innych warstw społecznych wyobrażeń o po­ siadanych przez lud wartościach, które pozwalają mu odegrać decy­ dującą rolę w strukturze nowoczesnego narodu. Jak pisze Lesław Tata­ rowski „...kojarzenie przez publicystykę inteligencką przełomu X I X i X X w, wzorca cnót obywatelskich chłopa z ideą narodu stanowiło [też] nieodłączny składnik ówczesnej teorii historycznej misji włościaństwa" . Towarzyszyła temu walka z zaborcą o świadomość narodową chłopa pro­ wadzona przez towarzystwa oświatowe, pisma ludowe, politycznych dzia­ łaczy ludowych. 61 Niewątpliwie oddziaływanie ruchu młodopolskiego na publicystykę tego okresu znajduje wyraz w wystąpieniach gloryfikujących w a r s t w ę c h ł o p s k ą kosztem innych warstw społecznych. Wystę­ pują też w nich reminiscencje X I X w. twierdzeń o wartościach reprezen­ towanych przez chłopa i potrzebie czerpania z tego samego źródła, z któ­ rego z początkiem X I X w. odrodziła się polska poezja. W t y m okresie nie odnosi się to jednak wyłącznie do treści kulturowych zawartych w ich , rodzimości", ale przede wszystkim do w a r t o ś c i patriotyczno-obywatelskich. ; „...wyższe klasy, podległe ustawicznym w p ł y w o m obcym, mieszające s w ą krew z krwią obcych, każące swego ducha pierwiastkami obcej kultury, zasklepiające się w klasowych swych interesach... posiadają najmniej tradycyjnego poczucia, najsłabszą tradycję narodową, lud z konieczności ma jej najwięcej i w stopniu 8 9 M. S z u l c z e w s k i , Prasa i społeczeństwo, Warszawa 1964, s. 21. L . T a t a r o w s k i , Poglądy na ludowość w czasopiśmiennictwie młodopol­ skim, Warszawa — Wrocław 1У79, s. 33. 8 1 �62 WANDA PAPROCKA najwyższym"; i dalej: „Lud jest wyrazicielem prawdziwie narodowych bieg życia umacnia je w nim i pogłębia" . tradycji... 62 Bliskie rozwiniętym w kilkanaście lat później i d e o m agraryzm u było podkreślenie wpływu pracy fizycznej na roli, kontaktów z przy­ rodą, stosunków i związków istniejących w ramach społeczności wiejskiej, na wysoką moralno-etyczną postawę ludności chłopskiej. Tak jak dawniej tradycyjnych wartości narodowych szukano w du­ chowej sferze życia wiejskiego, przy czym dla zachowania „nieskażo­ nych" wartości rodzimych proces transmisji nie wymagał świadomego, twórczego udziału ludu, tak obecnie niezbędna była ś w i a d o m a po­ s t a w a c h ł o p a w stosunku do przypisywanych mu ról i zadań spo­ łecznych czy politycznych. O ile p u b l i c y s t y k a inteligencka związana z ideologią ludowo-narodową miała za zadanie konstruowanie pewnego modelu k u l ­ tury ludowej ze względu na doraźne działanie i potrzeby inteligencji po­ dyktowane jej racjami narodowymi, a w przypadku sztuki ludowej i am­ bicjami artystycznymi, to p r a s a c h ł o p s k a dążyła do rozwoju samowiedzy historycznej, społecznej i politycznej chłopów. Ponieważ zainteresowania publicystyczne społeczeństwem chłopskim koncentrowały się na zagadnieniach społecznych i politycznych, w n a w i ą ­ zaniu do tradycji tej warstwy oceniano i wartościowano te jej elementy, które przyjęte i wprowadzone do" kultury ogólnonarodowej służyłyby umocnieniu i wzbogaceniu tych sfer życia narodu. Nawiązywano do t r a ­ d y c j i p r a c y występującej na wsi „w formie najpierwszej, przyro­ dzonej niejako, pracy około ziemi", z w i ą z k ó w międzyludz­ k i c h wykształconych w ramach społeczności wiejskiej znajdujących wyraz również i we wspólnej pracy, t r a d y c j i w s p ó l n o t y w za­ kresie wiary i obyczaju uodporniających tak skutecznie na politykę w y ­ naradawiającą zaborców. Odwoływano się nawet do „kmiecej gospodar­ ności" ostatniego Piasta, po którym lud wiejski te tradycje przejął . 63 Znaczną rolę w uwierzytelnieniu apriorycznie przejmowanego faktu dojrzewania narodowego i kulturalnego chłopa stała się pisana l i t e r a ­ t u r a l u d o w a . Pomimo że bezpośrednie uczestnictwo warstwy chłop­ skiej w życiu kulturalnym narodu było udziałem tylko jednostek, ich autentyzm dawał im znaczną moc oddziaływania. Do grona tych ludzi, których udział w kształtowaniu poglądów na k u l ­ turę ludową i tradycję był szczególnie znaczny, należał Władysław Or­ kan. Zarówno w swojej działalności literackiej, jak przede wszystkim publicystycznej nawiązywał do idei Witkiewiczowskich wychodząc jednak poza zagadnienia sztuki ludowej w szeroką sferę problematyki społecz6 2 6 3 s. 233. J a n St., Zycie i lud, „Głos", nr 21: 1897, s. 505; nr 22: 1897, s. 529-530. W. G o s t o m s к i, Problemat pracy polskiej, „Sfinks", t. 14: 1911, z. 5» �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 63 nej. Widział kulturotwórczą rolą ludu i w myśl zachowania reprezento­ wanych przez lud wartości rozwijał koncepcje r e g i o n a l i z m u p o d ­ h a l a ń s k i e g o . Szczególnie ważne są jego poglądy na rozbudzenie świadomości narodowej wśród ludności góralskiej i poczucia więzi z ca­ łym narodem jako jedną wspólnotą, a także na obowiązki, jakie z tej wspólnoty wynikały. W braku poczucia własnej wartości, która wiązała się z odrębnością nie tylko w zakresie kultury materialnej, społecznej czy duchowej, ale także psychicznej, w braku poczucia godności i dumy stanowej widział Orkan przyczyny tak negatywnego zjawiska, jakim by­ ło odchodzenie inteligencji pochodzenia chłopskiego od środowiska wiej­ skiego. Przyczynę tego stanu rzeczy widział w nikłości tradycji histo­ rycznej ludu. W analogii do tradycji szlacheckiej, która wyrosła z pamięci o przodkach, ich zasługach w życiu publicznym, w odniesieniu do t r a ­ dycji chłopskiej uznawał potrzebę skonkretyzowania pamięci ,,o jego rodowej pradawności", o wiekowym związku z uprawianym, potem dzia­ dów, pradziadów przesiąkłym, skrawkiem ziemi". Żywy związek z prze­ szłością bytowania wiejskiego niesie dla potomnych — zdaniem Orka­ na — siłę odrodczą, pozwala i n i na poczucie „odrębnej istotności swojej wzięta w siebie tradycja ojców" . 64 W nawiązaniu do młodopolskich koncepcji głosi o d r o d z e n i e k u l ­ tury narodowej p r z e z l u d . Realizm spojrzenia na rzeczywi­ stość wiejską każe jednak Orkanowi przyjąć, że dopiero kultura ludowa oczyszczona z nalotów, reprezentowana przez tych, którzy — jak sam określa — utrzymali w sobie duszę rasową, a w niej wysokie pierwiastki cywilizacyjnego rozwoju, może „pójść w górę, rozwinąć się w kwiat wielkiej kultury narodowej, godnej zająć miejsce w dorobku wszechludzkim". Stwierdzenie to wyraźnie nawiązuje do myśli romantycznej. To właśnie Cyprian Kamil Norwid w Promethidionie pisał: „Podnosze­ nie ludowych natchnień do potęgi przenikającej i ogarniającej ludzkość całą, podnoszenie ludowego do ludzkości..." W tych wszystkich słowach Orkana uwidacznia się tak charaktery­ styczny dla pisarzy pochodzenia chłopskiego s y n k r e t y z m ś w i a ­ t o p o g l ą d o w y kształtowany w określonej atmosferze intelektualnej,, ale pozostający równocześnie pod silnym wpływem realiów życia wła­ snego środowiska. A Strug pisze o tym: „Ten rzadki dar łączenia poe­ tycznego światopoglądu z realizmem w przedstawianiu samej rzeczy, nigdy nie zawodzi Orkana. Jego to dziedzictwo. Orkan niesie je w swo­ jej k r w i chłopskiej" . To silne związanie ze środowiskiem wiejskim określa drogę Orkana do realizacji jego idei. Staje się nią ruch regionalny. Orkanowi zawdzię­ cza Podhale utworzenie r e g i o n a l n e j i d e o l o g i i , która jednak 6 5 66 6 4 6 5 6 6 W. O r k a n , Listy ze wsi, Warszawa 1946, s. 185. С. K . N o r w i d, Promethidion, K r a k ó w 1934, s. 522. T. G a ł e c k i , W. Orkan: W roztokach, „Ogniwo", nr 14: 1903, s. 350. �64 WANDA PAPROCKA związana była silnie z przyjętą ówcześnie koncepcją narodowości jako sumą owych wspólnych znamion fizycznych i duchowych, wyrosłych na podstawie jedności struktur i służących im urządzeń, jedności tradycji w mniejszym lub większym stopniu obecnej w świadomości. Suma zna­ mion wspólnych, a więc c z y n n i k ś w i a d o m o ś c i , musiał w tak pojmowanym ruchu regionalnym odgrywać podstawową rolę. Pierwszym krokiem w rozwoju tego ruchu było powołanie w 1904 r. Związku Górali. Cele, jakie stawiał sobie Związek, świadczyły o pew­ nym zainteresowaniu środowiska górali własną kulturą. Wzywały one członków nie tylko do szerzenia oświaty, ale także postulowały rozwój stylu zakopiańskiego oraz materialnego i duchowego dorobku kultury regionalnej. Szerszego zasięgu ruch ten nabrał w związku z organizo­ wanymi Zjazdami Podhalan, z których pierwszy odbył się w Zakopa­ nem w 1911 r. oraz ukazaniem się pierwszego numeru „Gazety Podha­ lańskiej" pod redakcją Feliksa Gwiżdżą. W Słowie wstępnym do pierw­ szego numeru pisał Orkan: „Jest nas górali wszystkich co się w Polsce rachujemy okolo pół miliona... Jest nas narodu mnogo, aleśmy nieświadomi swych sił, zatraceni, jak te owce po uboczach — i nie wiedzący gdzie, jak, ku jakiej stronie się miarkować. Nie wiemy nawet nic o sobie, o swej niedawnej przeszłości... Ten wszystek naród skupić, pod jednym hasłem Podhalan zjednoczyć, iżby się ocknął ze spania, iżby się odgiął w swej dumie, wyprościł, iżby wyszedł na jaw Polsce odrębny a w s p ó ł ­ tworzący — to jest pierwszym zadaniem «Gazety»". Dla Witkiewicza rozstrzygającym czynnikiem życia zbiorowego nie były formy urządzeń, instytucje, „tylko stan dusz ludzkich danego spo­ łeczeństwa". Ten stan dusz ludzkich ukryty w tradycji i historii danej zbiorowości należy, jak rozwijał tę myśl Orkan, wydobyć, jak „ten ton odrębny przeszłości rzucić go na ekran przyszłości jako hasło..." To pozwoliłoby jego zdaniem społeczności chłopskiej przezwyciężyć poczucie braku udziału we współtworzeniu historii narodowej. Budzenie a k t y w n e g o jak również s e l e k t y w n e g o i w a r t o ś c i u j ą c eg o stosunku do dziedzictwa kulturowego własnej grupy leżało u pod­ staw rozwijanego przez Orkana regionalizmu w pierwszych latach X X w. Kryterium wartościowania było w znacznym stopniu natury etycz­ nej. Pisał o tym: „Charakter, prawość i duma rodowa pozwala ci utrzy­ mać w sobie rasową odrębność i cnoty chłopskie: tężyznę, gospodarność obywatelską, staranność o dobro gromadzkie, o ład i rodzimy styl w wielkim domostwie Rzeczypospolitej" . Ta zawarta w słowach Orkana wiara w twórcze wartości ludu wiej­ skiego bliska była ideologii rozwijającego się r u c h u l u d o w e g o , który dążył do wyzwolenia tych wartości odśrodkowo, siłami samej wsi. 67 6 7 Cyt. za S. P i g o n i e m , 1939, s. 129. Na drogach i manowcach kultury ludowej, Lwów �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 65 Zapis docenionych już przejawów chłopskiej kultury znajduje się w i n ­ nych też dziełach twórców młodopolskich. Dlatego główni działacze i pu­ blicyści „Zarania", inspiratorzy programów związków młodzieży wiej­ skiej, częstokroć powoływali się na Kasprowicza, Reymonta, Żeromskie­ go, czyniąc ich patronami swych organizacji. Z dorobku dramaturgicz­ nego L . Rydla korzystały jeszcze przed odrodzeniem Polski pierwsze koła młodzieży wiejskiej próbując w swojej pracy teatralnej nawiązać do wątków ludowych . Nie można pominąć również roli, jaką w kształtowaniu się stosunku do kultury ludowej odegrały organizowane na wzór uniwersytetów l u ­ dowych typu grundtvigowskiego szkoły rolnicze. Nazwę taką przyjmuje ze względu na sytuację polityczną kraju zorganizowana w 1900 r. przez J. Dziubińską szkoła w Pszczelinie, w 1905 r. w Kruszynku, w 1909 r. w Gołotczyźnie. Już w pierwszych ich programach widać wyraźnie na­ wiązywanie do i d e i n e o r o m a n t y c z n y c h w płaszczyźnie teore­ tycznej i równocześnie do p r a k t y k i s p o ł e c z n e j rozwijanej przez ruch ludowy, w sferze obyczajowej do tradycyjnych form obrzędowych i zwyczajowych rodziny chłopskiej, do form organizacji samorządowych kształtujących postawy społeczne. W działaniu zawodowym dążono do rozwoju rzemiosła i sztuki ludowej współpracując z Towarzystwem Po­ pierania Przemysłu Ludowego . Wydaje się, że przedstawiony materiał pozwala stwierdzić, że w tym okresie w stosunku do kultury ludowej mamy do czynienia zarówno ze wzrostem ideowej aktywności środowisk inteligenckich, które z trady­ cji ludowej budowały m i t o l o g i ę s p o ł e c z n o - n a r o d o w ą , jak i z przeciwnymi tym teoriom mesjanizmu chłopskiego — działaniami radykalizujących odłamów ruchu ludowego. Obok dążeń do pełnego uczestnictwa warstw ludowych w życiu kulturalnym narodu pojawiały się u t o p i e r u s t y k a l n e , idealizujące wybrane tylko regiony tra­ dycji społeczności wiejskiej i twórczości folklorystycznej. Niezależnie jednak od charakteru ideologii eksponującej chłopski potencjał politycz­ ny, społeczny i kulturowy, cechą wyróżniającą ludowość była potrzeba znalezienia skutecznych metod i sił do reaktywowania a u t o n o m i c z ­ n e g o b y t u n a r o d o w e g o . Ta nadrzędna funkcja ludowości, z któ­ rą mamy do czynienia przez cały wiek X I X , w tym okresie realizuje się wielopłaszczyznowo, wychodząc poza tak charakterystyczną dla I po­ łowy X I X w. sferę rozważań historyczno-literackich w sferę konkretnych działań politycznych, społecznych i kulturalnych, wspartych szeroką działalnością publicystyczną i rozwijającymi się studiami naukowymi. 68 69 r 8 A. L e c h , Tradycyjna kultura ludowa w programach i działalności polskich związków młodzieży wiejskiej w okresie II Rzeczypospolitej, „Acta Universitatis Lodziensis", nr 39: 1978, s. 45. T. W i e c z o r e k , Zarys dziejów szkolnictwa rolniczego w Polsce do 1939 г., Warszawa 1968. 6 9 S — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �66 WANDA PAPROCKA Angażując znacznie szersze kręgi społeczne zaczyna obejmować przede wszystkim samo ś r o d o w i s k o w i e j s k i e , które z przedmiotu do­ ciekań badawczych staje się siłą dążącą do samookreślenia, które pozwo­ liłoby na świadome współuczestniczenie w procesach kulturotwórczych. Dla kształtującego się w tym okresie stosunku do kultury ludowej ważny jest również fakt, że koniec X I X w. stanowił w polskiej myśli kulturowej okres szczytowy nasilenia procesu konfrontacji dwu wzorów kultury: t r a d y c y j n e g o , z i e m i a ń s k o - w i e j s k i e g o i m i es z c z a ń s k o - u r b a n i s t y c z n e g o . Antyurbanizm występuje w ca­ łej ideologii ruchu młodopolskiego, co siłą rzeczy kieruje jego uwagę ku wartościom i treściom reprezentowanym przez tradycyjną kulturę ludową. W ideologii tej zawarte są nie tylko reminiscencje teorii Rous­ seau, ale przede wszystkim francuskich socjologów Gabriela Tarde'a i Luisa Proala, do których nawiązuje w swoich poglądach m.in. Krzy­ wicki. Opozycja wobec kultury miejskiej powstaje nie tylko w środowiskach inteligenckich, ale również w społeczności wiejskiej; istniejące przez długi okres proste dychotomiczne mniemanie o strukturze społecznej rozszerzone zostaje o konflikty wynikające z opozycji między miastem a wsią. W negatywnej ocenie kultury miejskiej zawierał się protest prze­ ciwko ujemnym skutkom urbanizacji i industrializacji, a więc protest przeciwko szeroko pojętym zmianom. W tej sytuacji za wzór stawiano tradycjonalizm wiejski reprezentujący wartości trwałe, niejako sterylne w swoich treściach narodowo-etnicznych, które (jak widział to Witkie­ wicz) kształtowały naszą odrębność wśród plemion słowiańskich. W po­ szukiwaniu tych nieskazitelnych elementów dziedzictwa kulturowego wsi dojrzeć można nawiązanie do teorii dwu kultur występującej w po­ glądach Dołęgi-Chodakowskiego i Brodzińskiego, w których przeciwsta­ wiano kosmopolityzmowi kultury szlacheckiej i mieszczańskiej trady­ cyjną kulturę wiejską nie skażoną wpływami obcymi. Ванда Папроцка НАРОДНАЯ ТРАДИЦИЯ В ГУМАНИТАРНОЙ МЫСЛИ И ИДЕЕ НАРОДА X I X ВЕКА Резюме В статье рассматривается процесс образования взглядов на народную традицию в X I X веке в период, когда создавалось понятие народа как единства всех его общественных слоев. Основной исследовательский вопрос, выдвинутый в статье, касается критериев отбора из совокупности культурного наследия народа тех элементов и явлений, которые, подвергаясь отбору и оценке, составили понятие народной традиции. В статье сосредоточено внимание на вопросе оценки культурного наследия крестьянства, производившейся другими общест- �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 67 венными прослойками вовне сельской среды. В поисках генезиса взглядов на народную традицию автор следит за процессом образования народной традиции, начиная с периода Просвещения и Романтизма. В первой части статьи рассматривается отношение к народной традиции в гуманитар­ ной мысли первой половины X I X века. Автор отмечает в нем отражение как общеевропей­ ских идеологических течений Просвещения и Романтизма, так и определенных политичес­ ких и общественных условий, существующих в стране, лишенной независимости. Автор рассматривает взгляды ведущих историков этой эпохи, равно как и исследователей народ­ ной культуры на роль и значение крестьянства в образовании народной культуры. Обра­ щают на себя внимание три основных фактора, образующие отношение к народной тради­ ции: ]) необходимость сохранить прошлое ради будущего, 2) защиту преемственности тра­ диции как гаранта будущего народного существования, 3) апофеоз славянского прошлого и самобытного творчества как носителя национальных элементов. Во второй части работы исследованы взгляды на народную традицию в период Пози­ тивизма и Неоромантизма. Указано влияние этих течений на отношение к народной тради­ ции, причем отмечается факт заметной связи в трактовке народной культуры с гуманитар­ ной мыслью эпохи Возрождения и Романтизма. Далее анализу подвергаются взгляды на народную традицию главных представителей позитивистского и неоромантического те­ чений, а также программы народоведческих исследований, выполнявшиеся О. Колбергом и исследователями, состредоточившимися вокруг созданного в то время Польского Наро­ доведческого общества. Было обращено внимание на роль крестьянских организаций и публицистику этого периода в формировании взглядов на народную традицию. Отмечен рост идейной активнос­ ти интеллигентских кругов, создававших из народной традиции общественно-национальную мифологию, и противоположные этим теориям крестьянского мессианства действия ради­ кальных групп народного движения. Подобным образом как в I половине X I X века, так и в этот период в народной традиции искали действенные методы и силы для автономного восстановления существования нации. Во I I половине X I X века эта идея осуществлялась в многоплановом порядке, с выходом за столь характерные для I половины X I X века пределы историко-литературных рассужде­ ний в область конкретных политических, общественных и культурных действий, поддержан­ ных широкой публицистической деятельностью и развивающимися научными исследо­ ваниями. В эту деятельность вовлекается уже и сама сельская среда, которая из предмета исследований становится силой, стремящейся к общественному и национальному само­ определению. Это позволяет крестьянству сознательно соучаствовать в процессе развития национальной культуры. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0053e2765a622926d6915eb328898302.pdf 0bb329c0dc80c4d88078efa573260aca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1747 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1617 Title A name given to the resource Tradycja stosowania pojęcia "dyskurs" i jego przydatność w antropologii współczesności / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.81-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Instytut E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W , Warszawa TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA DYSKURS I JEGO PRZYDATNOŚĆ W ANTROPOLOGII WSPÓŁCZESNOŚCI The ethnographer he writes 'inscribes ' social discourse, it down (Geertz 1973, s. 19) Słowo dyskurs pojawia się obecnie w najróżniejszych możliwych znaczeniach, niekiedy tak odmiennych, że pole znaczeniowe tego terminu wydaje się zupełnie rozmyte. W tej sytuacji warto prześledzić różne stosowane wykładnie i zastano­ wić się, na ile to pojęcie może być przydatne w badaniach etnologicznych. Discursus Wychodząc od łacińskiego źródłosłowu należy przypomnieć, że łacińskie discursus oznaczało wielokierunkowy ruch, „rozbiegnięcie się" i często było używane przenośnie w znaczeniu rozmowa (zwykle z udziałem wielu osób), dyskusja, a także rozprawa lub rozumowanie (Dyskurs 1996, s. 38). W języku filozofów od późnej starożytności dyskurs oznaczał wieloetapowy, uporządko­ wany logicznie, metodyczny proces poznawczy, polegający na wnioskowaniu z przyjętych przesłanek, przeciwstawiany poznaniu intuicyjnemu, gdy przedmiot pojmowany jest w jednym akcie, bezpośrednio i w całości. W tej tradycji mieści się użycie tego terminu w tytule rozprawy R. Descartes: Discours de la methode (1637) i w pismach G.W. Leibnitza, który opisuje ruch myśli przechodzącej od jednego twierdzenia do drugiego w określonym porządku. Bliższe współczesnym konotacjom pojęcia dyskurs jest ujęcie Emanuela Kanta, zainteresowanego warunkami zaistnienia faktów i możliwości poznania. Z tej fundamentalnej dla teorii dyskursu refleksji filozoficznej wyrastają dwa nurty namysłu: struktu­ ralny i fenomenologiczny, realizowane przez filozofów, językoznawców, histo­ ryków, socjologów i antropologów (Kurcz 1987; Grabias 1994; Labocha 1996; Grzegorczyk 1998; Duszak 1998 i inni oraz autorzy, których poglądy charakte­ ryzuję w tym tekście). Dyskurs staje się pojęciem istotnym dla wszystkich tych dyscyplin i łączącym je. Funkcjonując na pograniczach sprzyja powstaniu subdyscyplin, takich jak: socjolingwistyka, etnografia mówienia, historia idei itp. PERSPEKTYWA STRUKTURALNA W JĘZYKOZNAWSTWIE Fundamentalne dla strukturalnego podejścia do dyskursu są prace Fernanda de Saussura, który definiuje język jako system znaków. Znak stanowi połączenie �82 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN akustycznego lub wizualnego obrazu i oznaczanego przez nie pojęcia lub wy­ obrażenia. Język może być badany dwupłaszczyznowo na poziomie systemo­ wym - ¡cingue i na poziomie wykonania - parole. Podejście systemowe zakłada, że językiem rządzą ścisłe reguły, których ujawnienie jest celem badacza. Owe zasady dotyczą łączenia i wzajemnego podstawiania elementów, a nie substancji. Natomiast dyskurs należy do płaszczyzny parole i jest nim - zdaniem autora Kursu językoznawstwa ogólnego (1991) - każdy ciąg wyrażeń językowych dłuż­ szy niż zdanie. Zważywszy, że de Saussure uważa następstwo zdań za zależne jedynie od woli nadawcy, trudno dopatrywać się na gruncie jego teorii jakichś reguł rządzących sferą dyskursu. Widoczna jest natomiast dominująca rola pod­ miotu. Ta szczególna pozycja podmiotu, wokół, którego ogniskuje się dyskurs omawiana jest także w podejściu Emile'a Benveniste (1971), który twierdził, że dyskurs jest takim sposobem komunikowania się, dla którego zarówno obecność podmiotu, jak i sytuacja komunikacji są wewnętrzne. Kontynuacją badań realizowanych w płaszczyźnie parole była w latach 70-tych socjolingwistyka Della Hymesa. Hymes podkreśla regularność i zwy­ czajowy charakter przyjętych sposobów mówienia oraz nierozerwalne powiąza­ nie ich z sytuacją, w jakiej są praktykowane i zachowaniami, jakie im towarzy­ szą. Badanie ich nazywa etnografią mówienia. Etnografia mówienia - jego zdaniem - jest opisem, który jest teorią - teorią mowy jako systemu zachowań kulturowych. Nie musi to być system egzotyczny, musi natomiast organizować różnorodność form mowy (Hymes 1980, s. 41). Inną ważną dla etnologa pro­ pozycją metodologiczną Hymesa jest kategoria speech-community - wspólnota rozmawiających czy raczej wspólnota rozmawiająca. Termin ten określa ludzi uznających pewne łączące ich reguły dotyczące prowadzenia rozmowy i inter­ pretowania wypowiedzi. Odwołując się do teorii Noama Chomsky'ego, Hymes mówi o specyficznej kompetencji rozmawiających, umożliwiającej im wzajemne porozumienie. Pisze też o różnych stylach mówienia (speech styles), zależnych od sytuacji mówienia (speech situation) takich jak ceremonie, posiłki, polowania, walki i in. Połączenie składnika mowy i sytuacji daje nam wydarzenia mówienia (speech events), na które składają się poszczególne akty mówienia (speech acts). Hymes przez analizę dyskursu rozumie badanie struktur językowych usytuowa­ nych w kontekście kulturowym - co byłoby ujęciem lingwistycznym, jednakże dalsze dyrektywy: badanie kanałów przekazu treści, jego nadawców, adresatów i słuchaczy, osiągnięć i rezultatów, historii i systemowych powiązań z resztą struktury społecznej grupy, są charakterystyczne dla podejścia socjologicznego. Do klasyków badania dyskursu w kontekście interakcji społecznej należy John J. Gumperz (1982). Analiza konwersacyjna (conversational analysis), którą stosował do badania strategii dyskursywnych (discourse strategies) wyrosła z połączenia badań lingwistycznych i socjologicznych. Gumperz rozważa pro­ blem: jak możliwe jest porozumienie w czasie językowej interakcji, przygląda się strategiom stosowanym w różnych sytuacjach i analizuje sposoby możliwego odbioru informacji, odwołując się do zasobu wiedzy posiadanego przez uczestni­ ków spotkania i umożliwiającej im wzajemne zrozumienie. �TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA DYSKURS 83 Podejście systemowe de Saussura (langue) kontynułował strukturalizm gło­ szący „śmierć podmiotu" i skupiający się na formalnych regułach rządzących łączeniem elementów systemu językowego (m.in. Lévi-Strauss 1970). Sys­ tem uważano wówczas za całość spójną i zamkniętą. Jednym z kontynuatorów myśli strukturalnej rozważającym problemy dyskursu jest Roland Barth. W pracy Systems of Semiology (1968) pisał, że jeśli zespół reguł rządzących systemem nie wiąże się w konieczny sposób z żadną substancją to za pomocą tych reguł można opisywać każdy system kultury. W efekcie można mówić o perspek­ tywie dyskursywnej, która staje się pewnym szczególnym punktem widzenia zarówno dzieł literackich, jak i spraw życia społecznego czy kultury. Kontynua­ cją tej refleksji są szkice Umberto Eco zebrane w zbiorze Semiología życia codziennego (1996). W miarę rozwoju namysłu nad językiem poddano w wątpliwość pojęcie sys­ temu rozumianego jako zamknięta całość. Z tej fundamentalnej wątpliwości wy­ rosły kierunki post-strukturalne. Do tego nurtu należą późniejsze prace Bartha (1999), w których wprowadza pojęcie „pluralistycznego tekstu". Składające się na ów tekst wypowiedzi nie mają na stałe przyporządkowanych znaczeń. To ujęcie unika statyczności podejścia strukturalnego i lepiej zdaje sprawę z dyna­ micznej zmienności znaczeń. Barth dostrzega, że w dziele literackim może wyrażać się wiele dyskursów. Stara sieje wyłonić i opisać, w ten sposób prze­ prowadzając interpretację tekstów literackich (Barth 2000). Dyskurs nadal jest kategorią niezwykle popularną w językoznawstwie. Jedną z aktualnych i często przywoływanych teorii jest koncepcja Teuna van Dijka, niderlandzkiego lingwisty. Van Dijk wskazuje trzy wymiary dyskursu wytycza­ jące kierunki badań: pierwszym jest użycie języka, drugim - przekazywanie idei, trzecim - interakcja. Dla badacza podążającego tropem pierwszym, przedmio­ tem analizy jest wypowiedź lub tekst zawsze ukazywany w kontekście. Analiza polega na zestawianiu wypowiedzi lub tekstów, a następnie wyodrębnieniu charakterystycznych wyrażeń oraz opisaniu układu słów i wyrażeń w zdaniu. Badacz musi określić styl wypowiedzi, retorykę (w tym narzędzia perswazyjne takie jak metafora, hiperbola, ironia), schemat formalnej struktury tekstu, zasto­ sowane strategie. Tak gruntowna charakterystyka wypowiedzi lub tekstu umoż­ liwia dalszy etap - interpretację, czyli odczytanie przekazywanych idei, które opiera się na założeniu, że użytkownicy języka podzielają wspólny repertuar społeczno-kulturowych przekonań. Rozumiejąc odtwarzają modele mentalne, które stanowią schematyczne reprezentacje naszych subiektywnych wyobrażeń o danym zdarzeniu (Van Dijk 2001, s. 26-28). Autor podkreśla, że porozumie­ wanie się to dynamiczny i otwarty proces, z czego tworzone przez interpretatora modele powinny zdawać sprawę. Tak rozumiane badania dyskursu uzupełnia ana­ liza przebiegu interakcji, odwołująca się do kontekstu sytuacyjnego, społecznego czy kulturowego. Istotne są dla niej kategorie uczestników - ich społeczne usytuowanie i związane z nimi światopoglądowe odmiany dyskursu (orders of discourse). W całym procesie badawczym Van Dijk podkreśla rolę kontekstu politycznego, społecznego i gospodarczego. �84 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN B A D A N I E GENEZY I ZMIENNOŚCI DYSKURSÓW Najsłynniejszym badaczem dyskursów jest Michel Foucault - historyk idei, którego teoria mieści się w nurcie fenomenologicznym, rozwijającym się na prze­ łomie lat 60-tych i 70-tych, równolegle do kierunku strukturalnego. Akceptując podstawowe założenia fenomenologii Michel Foucault tworzy fenomenologię wyższego rzędu. Podczas, gdy klasyczna myśl fenomenologiczna brała w nawias zewnętrzną rzeczywistość skupiając się na sądach o niej, Foucault otwiera nowy nawias mieszczący owe sądy. Tym, co dla niego interesujące są warunki ich wytwarzania stanowiące nową warstwę dociekań - sferę dyskursu. Tym, co j ą organizuje jest episteme objaśniana w Les Mots et les Choses (1966) jako system myślenia charakterystyczny dla danej epoki. Można mówić o episteme epok i dziedzin, odkrywanie ich Foucault nazywał archeologią wiedzy (1977). Archeo­ logia wiedzy pyta: w jaki sposób jednostki dyskursu istnieją, dlaczego się ujaw­ niły, czemu właśnie te a nie inne wypowiedzi (zdarzenia dyskursywne) zaist­ niały, czemu wtedy i tam. Foucault, prowadząc badania nad dyskursami wykluczenia, zwątpił w istnie­ nie jednej zasady organizującej, jaką była episteme i zaproponował termin regu­ larność rozproszenia odnoszący się do zewnętrznych relacji między elemen­ tami, nie organizowanych przez żadną systemową zasadę. Badaczom dyskursu Foucault zaleca by: nie podążać w kierunku wewnętrznego i zakrytego jądra dys­ kursu, nie dążyć do serca myśli ani znaczenia, które się w nim ujawniają, lecz wychodząc od samego dyskursu, od jego zjawiania się i jego regularności, iść w kierunku jego zewnętrznych warunków możliwości, w kierunku tego co prowa­ dzi do przypadkowej serii jego zdarzeń i ustala dla nich granice (Foucault 2002, s. 38). Jeśli tym co jest źródłem widocznych regularności dyskursu jest jakaś zewnętrzna siła , to nie można mówić o archeologii wiedzy poszukującej pra­ widłowości wewnątrz wiedzy poprzez zgłębianie kolejnych warstw, ale o genea­ logii, rozumianej jako poszukiwanie splątanych korzeni wiedzy. Genealogia wie­ dzy to sposób formowania się dyskursu, jego rozrzedzanie, przegrupowywanie, unifikacja. Genealogia wiedzy nie szuka źródła w sensie historycznym, ale po­ chodzenia. Zakłada, że coś może powstać stopniowo z form zupełnie mu obcych, wobec niego zewnętrznych. Ważny jest moment wyłonienia nowych prawd, idei, pojęć, wartości, będący zwykle efektem walk i konfliktu, a więc aktem przemo­ cy, pokonania innych pojęć czy interpretacji. Najistotniejszą z sił oddziałujących z zewnątrz jest władza, jej elementy są wszechobecne i zgodnie z teorią mają postać nieciągłych okruchów. Historia nieustannie dowodzi, że dyskurs jest nie tylko czymś, co tłumaczy walki i systemy panowania, lecz również tym, dla czego i przez co walczymy - jest władzą, która usiłujemy zdobyć (Foucault 2002, s. 8). 1 1 D o s t r z e ż e n i e r o l i z e w n ę t r z n e j siły, k t ó r a o d d z i a ł u j e na dyskurs b y ł o r ó w n i e ż u d z i a ł e m Ernesto L a c l a u ' a (1998). Laclau opisuje s y t u a c j ę k o n f l i k t u p o m i ę d z y r ó ż n y m i znaczeniami, od­ m a l o w u j ą c j ą j a k o rodzaj w a l k i o ugruntowanie jednej z w y k ł a d n i . P r z y j ę c i e jednej j a k o o b o w i ą ­ zującej odbywa się przy pomocy z e w n ę t r z n e j siły nazywanej przez niego hegemonią. do sfery p o l i t y k i i w ł a d z y . N a l e ż y ona �TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA DYSKURS 85 „Genealogiczny" opis dyskursu powinien dążyć do uchwycenia form wyklucze­ nia, ograniczenia, przystosowania [...]; pokazania jak się kształtują, na jakie potrzeby odpowiadają, w jaki sposób się zmodyfikowały i przesunęły, z jakiego przymusu skorzystały i do jakiego stopnia zostały odwrócone (Foucault 2002, s. 43). Zastosowanie w praktyce wytycznych Foucaulta wymaga ogromnej wie­ dzy historycznej i znajomości warsztatu historyka. Z A S A D Y INTERPRETACJI DYSKURSU Pisząc o fenomenologicznym nurcie badań dyskursu należy przywołać kon­ cepcję Paula Ricoeura - filozofa, który w latach 70-tych definiował dyskurs jako pojęcie przeciwstawne wobec kodu lingwistycznego i uważał, że analiza struk­ turalna, semiotyka, semiologia są odmiennym sposobem namysłu nad językiem (langue) niż płaszczyzna dyskursu (parole). Uważał, że o ile systemy semiotyczne są zamknięte wobec rzeczywistości zewnętrznej, dyskurs pośredniczy między umysłami i rzeczami: jeżeli wszelki dyskurs aktualizuje się jako zdarze­ nie, to wszelki dyskurs jest rozumiany jako znaczenie. [...] To, co chcemy rozu­ mieć, nie jest zdarzeniem, tzn. nie jest czymś przemijającym, lecz jest znacze­ niem, czymś trwałym. [...] Dyskurs to zdarzenie plus sens (Ricoeur 1989, s. 85). Dialog to zdarzenie mówienia i słuchania. Tekst jest odmianą dyskursu, w której sytuacja dialogiczna zostaje zburzona, gubi się kontekst. Na tekst składają się zdania i to właśnie zdanie jest podstawową jednostką dyskursu, jest bowiem połączeniem podmiotu i orzeczenia, które rodzi więź orzekania, konstytutywną dla dyskursu. Interpretacja tekstu to domyślanie się jego znaczenia. Zdaniem Ricoeura nie ma reguł trafnego domyślania się, są jedynie metody uprawomoc­ niania domysłów. Autor w pracy Język, tekst, interpretacja wskazuje drogę: po pierwsze należy skonstruować słowne znaczenie tekstu, ujmując je w sposób całościowy. Należy przy tym pamiętać, że interpretacja ma charakter pers­ pektywiczny, zawsze jest jednostronna, mimo to nie jest prawdą, że wszystkie interpretacje są sobie równe, bowiem niektóre są bardziej prawdopodobne. Upra­ womocnienie nie jest weryfikacją, ani falsyfikacją, lecz wyborem najbardziej prawdopodobnej interpretacji. W sytuacji wyboru stosujemy metodę zbieżnych poszlak, przy czym zgodnie z zasadą hermeneutyki domysł i uprawomocnienie są do siebie odniesione kołowo. Sens nie kryje się za tekstem, lecz stoi przed nim. Sens nie jest czymś ukrytym, lecz czymś odsłoniętym. Przedmiotem rozumienia jest nie sytuacja w jakiej tekst powstał, lecz jego odniesienia do świata możli­ wego, dzięki nieostensywnej referencji tekstu. Rozumienie nie dotyczy w żadnej mierze autora i jego sytuacji. Jest ono nakierowane na obraz świata odsłonięty przez referencję tekstu. Rozumieć tekst to podążać za jego ruchem od sensu do referencji: od tego co zostało powiedziane, do tego o czym się mówi (Ricoeur 1989, s. 178). Tym, co dyscyplinuje interpretacje jest kontekst. Słowa są bowiem polisemiczne i kontekst przesiewa ich znaczenia ograniczając ilość możliwych interpretacji i niejasność dyskursu. �86 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN O znaczeniu kontekstu w procesie interpretacji pisze literaturoznawca Stanley Fish: zdania pojawiają się tylko w sytuacjach, a w obrębie tych sytuacji norma­ tywne znaczenie jakiegoś wyrażenia będzie zawsze oczywiste lub przynajmniej dostępne, chociaż w obrębie innej sytuacji to samo wyrażenie, już nie takie samo, będzie miało inne normatywne znaczenie, nie mniej oczywiste i dostępne (Fish 2002, s. 64).To co zdaje się być literalnym znaczeniem słów pojawia się w obrę­ bie kontekstu tak głęboko przyjętego, że go sobie nie uświadamiamy. Znaczenia są zarówno subiektywne, jak i obiektywne: są subiektywne ponieważ stanowią część partykularnego punktu widzenia, a przez to nie są uniwersalne. Są one jednak także obiektywne, ponieważ punkt widzenia, dzięki któremu powstają, jest publiczny i skonwencjonalizowany, nie zaś indywidualny i unikalny. Twier­ dzenie odrzućmy wszelkie interpretacje wróćmy do tekstu jest obłudne i nie­ możliwe do realizacji, jest interpretacją w innym przebraniu. Może zaistnieć wiele możliwych interpretacji, jednak nie nieskończenie wiele. Anything goes jest limitowane, tyle że nie przez dzieło (tekst), ale przez kontekst. Pewne interpre­ tacje są wykluczone jako nieuprawomocnione, ale źródłem wykluczeń także nie jest tekst. Odkrycie „tego o co naprawdę chodzi" jest zawsze tym, co się sobie rości, kiedykolwiek proponuje się jakąś nową interpretację, jednakże roszczenie to ma sens jedynie w relacji do wcześniejszego ustalenia. Oznacza to, że prze­ strzeń, w której pracuje krytyk, została wyznaczona dlań przez jego poprzedni­ ków, aczkolwiek jest on zobowiązany do zwalczania ich przez konwencje instytu­ cjonalne (s. 96-7). Niczyje indywidualne akty interpretacji nie należą wyłącznie do tego kogoś, ale są mu dane ze względu na jego pozycję w społecznie zorgani­ zowanym środowisku, a stąd zawsze podzielane i publiczne (s. 95). Interpretacja nie jest sztuką objaśniania (constuing), lecz konstruowania (constructing) (s. 86). Wszystkie modele interpretacyjne są tworzone, a nie odkrywane, tworzone są poprzez strategie interpretacyjne, które wprawiamy w ruch. Nie popycha to jed­ nak wcale w stronę subiektywizmu, ponieważ środki do ich tworzenia mają cha­ rakter społeczny i skonwencjonalizowany (s. 91). Nowa strategia interpretacyjna zawsze toruje sobie drogę w pewnym związku opozycji do strategii starej (s. 112). W efekcie nowa interpretacja musi nie tylko rościć sobie powiedzenie prawdy o jakimś dziele [...] lecz musi także utrzymywać, że wykonuje swa robotę lepiej (s. 114) od poprzedniej. Rozważania o możliwych do przyjęcia interpretacjach, lepiej uprawomocnionych, środowiskowo przyjętych i przez to zobiektywizowa­ nych prowadzą Fisha do ogólnego wniosku, że relatywizm jest stanowiskiem, którego istnienie może cieszyć, ale którego nie można zajmować. Nikt nie może być relatywistą, ponieważ nikt nie może zdobyć się na dystans wobec swoich własnych przekonań i założeń (s. 77). Nie można być sceptykiem, [...] ponieważ nie można zdystansować się od własnych przekonań i założeń tak, aby w rezul­ tacie stały się one dla nas nie bardziej autorytatywne niż przekonania i założe­ nia posiadane przez innych lub te, które sami kiedyś żywiliśmy. Konkluzja jest tautologiczna, acz nieunikniona: wierzy się w to w co się wierzy i czyni się to bez zastrzeżeń [...]. Nie tylko wierzy się w to w co się wierzy, ale i naucza się tego w co się wierzy (s. 127). �TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA DYSKURS 87 DYSKURS POLITYCZNY Specyficznym rodzajem dyskursu, szczególnie interesującym dla nauk społecz­ nych, jest dyskurs polityczny. Często służy on manipulacji, kreowaniu pożądanej rzeczywistości. Metody, sposoby, strategie propagandy i innych politycznych sposobów użycia języka zostały szeroko opisane przez językoznawców i socjo­ logów (Paine 1968 ; Język.. Л979; Stern 1980 ; Reboul 1980 ; Bralczyk 1986; Głowiński 1991; Kamińska-Szmaj 1994 i innych). W tym nurcie mieszczą się także badania Marii Frankowskiej (1994), analizu­ jącej metafory używane w dyskursie politycznym. Omawia ona porównania poli­ tyki do: teatru (poprzez użycie w tekstach prasowych i TVP słów takich jak: scena, kurtyna, aktorzy, teatr); gry (przegrana walka, przedwyborcza gra, wskaźniki, „bierze pulę", ma „asy", atuty, stawka, karty, poker, szachownica, pionki i figury, pat, roszada, loteria); sportu (wyścig, cios poniżej pasa, boksowanie się, ring, czarny koń, koń ze stajni X, przebijać piłeczkę); wojny (manewr, taktyka, uzbroje­ nie, ofensywa). Autorka rozważa też porównania państwa do: okrętu (ster, dryfo­ wanie, tonięcie); auta (kolizja, zderzenie); budowli. Jest to studium porządkujące terminy funkcjonujące w języku polityki, nie podejmujące próby interpretacji. Kontynuacją rozważań dotyczących dyskursu politycznego w latach 90, jest książka Rytualny chaos. Jej autorzy dokonują fundamentalnego rozróżnienia i doprecyzowania dziedzin badania dyskursów związanych ze sferą polityki. Według ich taksonomii dyskurs publiczny to wszelkie przekazy dostępne publicz­ nie (Rytualny... 1997, s. 11). Dyskursem polityki jest ta część dyskursu pub­ licznego, która obejmuje wypowiedzi polityków w ramach ról przypisanych im w obrębie instytucji politycznych (s. 15). Natomiast przez dyskurs polityczny rozumieją, dyskurs elit symbolicznych na tematy polityczne (s. 18) przy czym elita symboliczna - według Pierre'a Bourdieu - to ludzie sprawujący kontrolę nad publicznie dostępną wiedzą, określają hierarchię spraw i wartości. Wreszcie dys­ kurs o polityce na który składają się potoczne rozmowy o polityce. Ten właśnie rodzaj dyskursu interesuje mnie najbardziej, podczas gdy większość badaczy spo­ łecznych skupia się na badaniu dyskursu politycznego lub dyskurs polityki. W Rytualnym chaosie pojęcie dyskurs definiowane jest jako całokształt prze­ kazów znajdujących się w społecznym obiegu (s. 10). Analiza tych przekazów polega na opisaniu zastosowanych przez użytkowników strategii i rodzajów argumentacji, stylów językowych. Autorzy zalecają zdiagnozowanie retoryki (strachu, wstydu, winy) i określenie modelu (wielogłosowy, binarny). Proponują nazwanie przyjętych perspektyw (światłego obywatela, rzecznika, pośrednika) i zastosowanych sposobów opanowywania sytuacji konfliktowej. Wymienione 2 2 3 4 Robert Paine (1968) zaleca, by b a d a j ą c j ę z y k p o l i t y k i t r a k t o w a ć go j a k o rodzaj d z i a ł a n i a s p o ł e c z n e g o saying is doing, j a k o rodzaj instrumentu w walce o elektorat i kontrolowanie nastro­ j ó w społecznych. 3 Stern (1980) pisze o m a n i p u l a c j i za p o m o c ą stosowania tzw. cliche rozumianego j a k o uproszczenie, fałszujące faktyczny stan rzeczy 4 Reboul (1980) charakteryzuje takie środki j ę z y k o w e j a k h a s ł o , czy slogan. �88 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN powyżej taktyki dyskursywne są kontynuacją opisanych we wcześniejszej książ­ ce pod redakcją Dunin, Czyżewskiego i Piotrowskiego technik sepizacji czyli unieważniania, przemilczania i nie pamiętania. Samo słowo pochodzi od skrótu SEP streszczającego anglojęzyczne określenie somebody else 's problem (Cudze... 1991). Obie książki proponują retoryczną analizę dyskursu publicznego. W tym nurcie mieści się także teoria analizy argumentatywnej (Argumentative Discourse Analisys ), opierająca się na foucaultowskim założeniu, że tym, co kształtuje episteme jest zewnętrzna siła - władza, która kontroluje i kształtuje dyskurs. Nie jest to jednak oddziaływanie jednokierunkowe płynące z jednego punktu, ale wieloogniskowe z centrum usytuowanym tam gdzie napotyka na opór. W efekcie często mamy walkę dyskursów wewnątrz episteme. Koncepcję Maartena Hajera (1995) podkreśla pluralizm dyskursów, kształtujących się i zmieniających w czasie nieustannych starć. Tym, co decyduje o przewadze którejś ze stron jest wygrana w walce, która toczy się na argumenty. Ten punkt widzenia pozwala badaczowi lepiej powiązać dyskurs z konkretną opcją poli­ tyczną czy partykularnym interesem. Pojęcie speech situation odnosi się właśnie do takiego partykularnego punktu widzenia. Polityczny kontekst określa argu­ menty możliwe do użycia, rodzaj zbiorowej pamięci i historycznych odniesień. Dyskurs wciąż zmienia się, kształtuje poprzez wprowadzanie nowych argumen­ tów i usuwanie poprzednich. Ta perspektywa podkreśla rolę, jaką w kształto­ waniu dyskursu odgrywają świadome jednostki. Dana grupa ludzi, osadzonych w określonej speech situation, generuje story line - rodzaj narracji o rzeczywi­ stości społecznej, gospodarczej, politycznej dostarczający jednostce zestawu symbolicznych odniesień, które organizują jej wiedzę potoczną i umożliwiją rozumienie rzeczywistości widzianej z określonej perspektywy. Story line po­ rządkuje dyskurs. Składają się na nią idee i pojęcia połączone systemowo. Każdy nowy element automatycznie odnosi do całości, więcej, znaczenia nowych pojęć będą określane w odniesieniu do niej. Główne założenia story line są chronione. Walka pomiędzy różnymi interpretacjami rzeczywistości społecznej to walka między story line. To one organizują argumentację, przy czym często konkuren­ cyjne story lines mają wiele wspólnego, choć budowane sana zasadzie antytezy przeciwników. Tak powstają między innymi tożsamości polityczne ugrupowań i partii. Tego rodzaju tożsamość jest budowana dyskursywnie i zmienna histo­ rycznie, kształtuje się poprzez walkę konkurencyjnych story Unes, z których najbardziej wpływowa zostaje uznawana przez elity polityczne. Omawiane stanowisko, z jego koncepcją ścierania się story Unes i dynamicznym kształto­ waniem dyskursu wydaje się być ujęciem unowocześniającym teorię Foucaulta i wyposażającym j ą w narzędzia pojęciowe umożliwiające opis współczesnego dyskursu politycznego. Jest ono szczególnie pomocne w analizowaniu wypowie5 5 O teorii Argumentative Discourse Analisys d o w i e d z i a ł a m s i ę z n i e p u b l i k o w a n y c h fragmen­ t ó w pracy Richarda Szostaka z 2003 r. Zawarte w jego t e k ś c i e p o j ę c i a takie j a k speech situation czy story line s ą bardzo przydatne dla badacza dyskursu politycznego lub dyskursu o p o l i t y c e . D z i ę k u j ę za u d o s t ę p n i e n i e ich przed o p u b l i k o w a n i e m k s i ą ż k i . �TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA DYSKURS 89 dzi o sferze polityki, wyraźnie ukształtowane w różne opcje przez story lines jakie poszczególne partie generują na użytek swoich wyborców. Inną propozycją, bliższą etnografowi, jest krytyczna analiza dyskursu CD A (Critical Discourse Analisys) scharakteryzowana w książce Chrisa Barkera i Dariusza Galasińskiego (2003). Jest to metoda analizy i interpretacji badanych wypowiedzi. Dyskurs dotyczący problemu etniczności (Galasiński) podobnie jak płci (Barker) jest rozważany w kontekście historycznym. Ukazane są różne opcje jakie ścierają się wewnątrz, kształtując się wzajemnie. Opisane są funkcje kultu­ rowe i społeczne oraz ideologiczny aspekt dyskursu. Zalecana jest analiza intertekstualna, dostrzegająca wzajemne wpływanie na siebie różnych tekstów kształ­ tujących dyskurs. Krytyczna analiza dotyczy także aspektu lingwistycznego. Nakazuje charakterystykę słownictwa jakie pojawia się w wypowiedziach, stylu mówienia, charakterystycznych odmian, omawianych tematów itp. Galasiński pokazuje zastosowanie CD A do badań dotyczących tożsamości etnicznej, które prowadził w 1999 we wsi Korzeniec, koło Przemyśla. ANTROPOLOGICZNE WYKORZYSTANIE POJĘCIA DYSKURS Omówione powyżej sposoby analizy dyskursu publicznego uzupełnia antro­ pologiczna praca Piotra Kędziorka (1996), częściowo poświęcona „ludowej" odmianie dyskursu o polityce. Autor wymienia wątki pojawiające się w nim takie jak: zła sytuacja ekonomiczna rolnictwa, cechy narodowe Polaków, nie­ korzystne zmiany w obyczajowości i mroczne wizje przyszłości. Opierając się na materiałach zgromadzonych w latach 1990-1993 w czasie badań prowadzo­ nych we wsiach nad Biebrzą twierdzi, że dla jego rozmówców najważniejszą, jedynie prawdziwą jest wiedza oparta na doświadczeniu. Owa potoczna wiedza utwierdza ich w przekonaniu, że ekonomia jest ściśle związana z polityką oraz że chłopi - rolnicy są upośledzoną warstwą polskiego społeczeństwa. Z tego nastawienia wynika ich stosunek do państwa: z jednej strony oczekują opieki i wsparcia (co autor nazywa postawą infantylną), z drugiej postrzegają państwo jako obce, a nawet wrogie i żywią doń uczucia będące mieszaniną strachu i nie­ nawiści: państwo jawi się (...) jako instytucja obca, nie posiadającą społecznego zakorzenienia. (...) utożsamiane jest z rządem, partiami politycznymi i biuro­ kracją. Jako takie jest wrogie człowiekowi. Najważniejsze wydaje się jednak to, że obywatel, zwłaszcza mieszkaniec wsi nie ma, w swoim odczuciu wpływu na działania władz i urzędników (Kędziorek 1996, s. 120). W efekcie, jak twier­ dzi autor, jego rozmówcy traktują życie jako ciągłą walkę o byt. Życie w za­ grożeniu. Wiąże się to z ich fata listyczną koncepcją człowieka i oceną swobody wyboru dróg życiowych (s. 122). Sięgając do antropologicznych rozważań nad dyskursem, trzeba koniecznie nawiązać do pism Bronisława Malinowskiego, którego spostrzeżenia dotyczące funkcjonowania języka w kulturze są fundamentalne dla namysłu nad tym problemem. Niektóre z jego wniosków ważne w latach 30-tych dziś brzmią jak �90 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN truizmy пр.: język musi być ujmowany w powiązaniu ze wszystkimi innymi aspek­ tami kultury. Języka nie można badać niezależnie od rzeczywistości kulturowej (Malinowski 1987, s. 20). Kolejne twierdzenia zwracają uwagę na podstawowe dla dyskursu powiązanie mówienia i działania, wypowiedzi i interakcji zasadniczą funkcją języka nie jest wyrażanie myśli lub powielanie procesów intelektualnych, ale raczej odgrywanie aktywnej, pragmatycznej roli w zakresie ludzkich zachowań. (...) Język sam w sobie jest zjawiskiem kulturowym, pewnym typem zachowań ludzkich, który nie spełnia jakiejś funkcji uzupełniającej, ale odgrywa sobie tylko właściwą, unikalną i nie dającą się niczym zastąpić rolę (s. 39). Malinowski, podobnie jak współcześni badacze dyskursu, podkreśla jego konwencjonalność pisząc: słowa którymi [tubylcy] posługują się przy opisie aktu spania, jedzenia, kopania lub zaostrzania kija, oparte są na specyficznej konwencji, której w każdej kulturze trzeba się nauczyć (s. 39). Dostrzega też kontekstowość dyskursu, twier­ dząc: rzeczywistym faktem lingwistycznym jest tylko pełna wypowiedź w kontekście określonej sytuacji, (s. 41) (...) jest [ona] zrozumiała dzięki temu, że zawarte w niej zdania odnoszą się do osobistych minionych doświadczeń, podczas których słowa były bezpośrednio wtopione w kontekst sytuacji (s. 91). Malinowski wyróżnia kilka odmian kontekstu, do którego należy odnieść badaną wypowiedź: kontekst socjologiczny, kontekst rytualny, kontekst dogmatyczny. Uważa za istotny opis struktury wypowiedzi i sposobu jej wykonania czyli recytacji. Należy podkreślić, że słowo kontekst jest tu niewystarczające, chodzi o odniesienie słów do całości wyobrażeń o świecie (i wszechświecie), do tego co antropolog nazywa obrazem świata: słownictwo stosowane w nich wiąże się ściśle z bardzo złożonym systemem dogmatów, z założeniami teoretycznymi odnoszącymi się do pierwotnej siły zawar­ tej w słowach, do mitów, niewidocznego współdziałania duchów przodków, a co ważniejsze do oddziaływania na zasadzie sympatycznego powinowactwa zwierząt, sił przyrody i przedmiotów (s. 359). Sądzę, że w tym zdaniu zawiera się program badań nad dyskursem obowiązujący antropologów do dziś. Przeglądając antropologiczne definicje słowa dyskurs zamieszczone w słow­ nikach i leksykonach z lat 90-ych warto wyróżnić wykładnię J. Hartleya (1995), która odwołuje się do wielu wcześniej scharakteryzowanych ujęć filozoficznych. Hartley powtarza za Ricoeurem, że dyskurs łączy w sobie element znaczenia i zdarzenia. Pisze o społecznym kontekście, który należy brać pod uwagę, przy­ wołuje twierdzenie Foucaulta, że dyskursy są stosunkami władzy. Podobnie jak Foucault i Laclau pisze o konflikcie i walce o dominację. Dołącza też spostrzeże­ nie, że jakkolwiek dyskursy są dostępne badaczowi poprzez teksty, same w sobie nie mają natury tekstu, nie sątekstualne (o czym pisał Clifford w 1996). Bliższa praktyce etnologicznych badań terenowych wydaje mi się słowniko­ wa definicja Nigela Rapporta. Według Rapporta, dyskurs to potocznie praktyko­ wane sposoby mówienia, sytuowane w społecznym otoczeniu (ways of speaking which are commonly practised and specifically situated in a social environement) (Discourse 2000, s. 117). Dyskurs charakteryzuje regularność, konwencjo­ nalność, sensowność, celowość, a także różnorodność i kontekstowość. Próbując odnieść swoje rozważania do najbliższego mu ujęcia filozoficznego autor przy- �TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA DYSKURS 91 wołuje pojęcie „gry językowej" zaproponowane przez Ludwiga Wittgenstema (1972) oznaczające różne zwyczajowo przyjęte sposoby mówienia (speech-ma­ king) uzupełnione przez zwyczajowe działania. Tym, co łączy pojęcia dyskursu i gry językowej jest przekonanie o tym, że mowa, czy raczej mówienie jest zako­ rzenione w zachowaniach i relacjach społecznych. Poczuwając się do bliskości z myślą Wittgensteina, Rapport polemizuje z Foucaultem. Ukazuje anty-humanizm foucaultowskiej wizji dyskursu i podkreśla, że staje się on rodzajem wszechobejmującej konwencji podporządkowującej sobie jednostki. Pozbawia je roli podmiotu i usuwa indywidualnego mówcę z analizy. Obowiązująca konwencja dyskursywna episteme jest powszechna i narzuca się przemocą, kształtuje umysły i ciała, wyraża się w słowach i zachowaniach. Staje się nieuświadomionym, bezwarunkowym kodem myślowym i komunikacyjnym prowadzącym do nieuprawnionych uogólnień i uproszczeń. Tymczasem, jak z mocą podkreśla Rapport, badacz dyskursu powinien pamiętać, że konwencja nigdy nie jest w równym stopniu przyswajana i może przybierać bardzo indy­ widualną postać w poszczególnych przypadkach. Nade wszystko zaś powinien zdawać sobie sprawę, że dyskurs nigdy nie jest jedynie wymianą konwencjo­ nalnych słów i zachowań. Pod powierzchnią konwencjonalnych form wyrazu kryją się przekonania i wyobrażenia niezwykle indywidualne (George Steiner nazywa je osobistymi znaczeniami, jakimi wypełniamy pewne formy czy for­ muły). Dyskurs wprawdzie dostarcza form wyrazu, ale to jednostki wypełniają je treścią. Kiedy przydawane im znaczenia są podobne lub identyczne, to dzieje się tak na skutek rozmaitych powiązań między jednostkami, a nie na skutek od­ działywania jakiejś przemożnej siły zagarniającej wszystkich i zmuszającej do myślenia właśnie w ten sposób. Nawiązując do Wittgensteina można powiedzieć, że choć każdy gracz zna zasady gry, każdy posługuje się nimi inaczej (sprawniej lub mniej udolnie), każdy trochę inaczej je rozumie, inaczej angażuje się w grę i inaczej j ą odbiera. Ta różnorodność graczy i ich indywidualnych strategii czyni grę żywą i interesującą. Gdyby wszyscy wiernie i biernie trwali przy konwencji, gra straciłaby wszelki urok. Teoretyczne rozważania Rapporta streszczone w haśle dyskurs, były konklu­ zją jego doświadczeń z badań terenowych, między innymi tych, które prowadził w końcu lat 80-ych w mieście Mitzpe Ramon (Rapport 1997). Problemem badawczym były ustne, językowe sposoby zmieniania Mitzpe Ramon w dom (making into home). Autor zgromadził zbiór wypowiedzi „powitalnych" - słów, jakie wypowiadali anglojęzyczni mieszkańcy, kiedy wynajął mieszkanie w jednym z domów wybudowanych przez agencję rządową. Porządkując je wyróżnił kilka­ naście słownych strategii „udomowiania" tego miejsca пр.: związane ze wspól­ notą języka angielskiego, dzieleniem trudów codzienności, zwłaszcza urzędo­ wej. Dostrzegł wiele możliwości uporządkowania tych strategii według różnych kluczy: upływu czasu, wieku, płci, wykształcenia, statusu osoby mówiącej itp. 6 6 M i t z p e Ramon - z a ł o ż o n e z o s t a ł o w p o ł o w i e 1. 50. na pustyni Negev, przez i z r a e l s k ą a g e n c j ą r z ą d o w ą . Planowane b y ł o na 6 000 m i e s z k a ń c ó w , w czasie pobytu Rapporta liczyło mniej n i ż 2 000. �92 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Zaproponował też typologię przyjmowanych strategii takich jak indywidualistycz­ ne (versus kolektywistyczne), czy afektywne (versus mateřialistyczne). Wielość możliwych ujęć konwersacyjnego zmieniania przestrzeni objaśnia odnosząc do terminu Rorty'ego transfiguracja podkreślając, że możliwych ujęć interpretacyj­ nych jest bardzo wiele i tak rozumiana antropologia jest nieustanną i nigdy nie zakończoną konwersacją różnych sposobów bycia w świecie i oswajania go. Innym przykładem analizy dyskursu są badania Rapporta (1993) prowadzone w miasteczku Wanet w Pn.-zach. Anglii we wczesnych latach 80-ych Pojęciem organizującym interpretację danych jest termin narracja. Narracja to historia, którą ludzie opowiadają o sobie i swoim świecie, która z przypadkowego strumie­ nia zdarzeń tworzy całość celową i sensowną. Na wzór mitemów Levi-Straussa Rapport (2000) w narracji, która jest indywidualnym mitem, wyróżnia narthemy i con-themy (convesational themes). Są one konwencjonalne, powtarzal­ ne. Badacz analizując opowieści wyróżnia kolejne tematy (themes), śledzi ich współwystępowanie, ich zależność od miejsca i czasu w jakim są opowiadane. W ten sposób próbuje odkryć strategie za pomocą których tworzy się narrację. W antropologicznych szkicach, które złożyły się na zbiór Writing Culture pojęcie dyskurs pojawia w liczbie mnogiej. Asad Talal (1986) pisze, że kultury nie są koherentnymi tekstami czy językami, składają się na nie różne dyskursy często pozostające w konflikcie. Podobny pluralizm dyskursów widoczny jest w dziesięć lat późniejszym zbiorze After Writing Culture, gdzie Lisette Josephides (1997) powołując się na pracę Tsing omawia wielość dyskursów w miasteczku Meratus na Borneo. Rozróżnia też dyskurs i metadyskurs, gdy mowa o tubylczej refleksji nad kulturą własnej społeczności (opowieści Umy Adang z Meratus). James Clifford, jak zwykle przenikliwie, dostrzega zasadniczą różnicę po­ między dyskursem jako dzianiem się a tekstem będącym jego petryfikacją. Tekst, w przeciwieństwie do dyskursu, może podróżować - pisze - Etnograf zawsze w końcu wyjeżdża zabierając ze sobą teksty do późniejszej interpretacji. Infor­ macje ukonstytuowane w dyskursywnych, dialogicznych okolicznościach są przyswajane tylko w formie stekstualizowanej (Clifford 2000, s. 48). Clifford wymienia monografie etnograficzne próbujące uratować indywidualność, dyna­ mikę i kontekstowość rozmowy prowadzonej w terenie. Zalicza do nich Paula Rabinowa Reflections on Fieldwork in Morocco (1977); Jeanne Favret-Saady, Deadly Words (1980). Przytacza też kilka innych, które jak książka Marjorie Shostak Nisa: The Lije and Words of alKung Woman (1981) są przykładami pisania etnografii w formie dialogu z jednym z tybylców - postacią konkretną, zindywidualizowaną, acz w domyśle reprezentującą cechy charakterystyczne dla badanej społeczności. Clifford uważa, że jakkolwiek autorzy tych prac sta­ rają się w ten sposób podkreślać partnerską relację badacz - tubylec w procesie tworzenia monografii, to jest to kolejna forma ustanawiania autorytetu etno­ graficznego: dyskursywna lub dialogiczna. Do kategorii monografii dyskursywnych można bez wątpienia zaliczyć pracę Perle M0hl, opisującą wiejską społeczność - mieszkańców La Brumaire - wsi położonej w centralnej Francji w regionie Le Berry. Autorka prowadziła tam �TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA DYSKURS 93 badania w latach 1990-1993. Wiejską społeczność określa słowami „palpable" unit (M0hl 1997, s. 36). Wieśniacy z La Brumaire interesują ją jako grupa ludzi mówiących o wspólnych sprawach. Zarówno tematy jak i same opowieści są tym, co ich jednoczy i czyni z nich społeczność. Jest to społeczność dyskursu. Na nim autorka się skupia, gromadząc i prezentując opowieści, opowiadających, techniki i strategie retoryczne takie jak przemilczanie, kłamstwo, ironia, mówie­ nie nie wprost i inne. Przygląda się różnym wersjom narracji, widzi ich zmien­ ność w zależności od okoliczności. Jednakże interesuje ją nie tylko organizacja dyskursu, ważne są także jego społeczne funkcje: w jaki sposób spaja i hierarchizuje społeczność, jak wyznacza każdemu jego miejsce, jak kreuje tożsamości, jak wytycza granicę „swój" - „obcy" i dostarcza narzędzi do błyskawicznej iden­ tyfikacji jednych i drugich. M0hl twierdzi, że sfera dyskursu jest autonomiczną i nie powinna być redu­ kowana do innych sfer społecznej aktywności. Wiele aspektów życia społeczne­ go może być dostrzeżonych tylko poprzez dyskurs, a niektóre z nich istnieją tylko w tej sferze. Działania, choć wydarzają się częściowo poza dyskursem, dopiero w nim zyskują znaczenie i w tej części, w której uznano je za znaczące, zostają włączone w przekaz, a więc i w życie społeczne. Wydarzenie, które nie zyskało znaczenia w lokalnym dyskursie wypada poza krąg zjawisk ważnych, a wręcz po prostu zjawisk zaistniałych - rzeczywistych. There is no community, no social, outside discourse - pisze M0hl - Discourse in the broad sense of the term not only reflect society, it creates and encompasses society; it is society. (1997, s. 26-7). Stosując kategorię, która każdemu czytelnikowi kojarzy się z Foucault autorka Village voices zastrzega, że interesuje ją dyskurs zindywidu­ alizowany, którego uczestnicy zachowują swoją tożsamość, a opowieści swoją specyfikę. Oczywiście i ona typizuje narracje i retoryczne strategie, ale czyni to na poziomie lokalnej społeczności w określonym, dość krótkim czasie, przez co udaje jej się uratować barwność różnorodności i zmienności lokalnego dyskursu. Podobnie bliska etnograficznemu doświadczeniu jest Kirsten Hastrup. Używa ona rozważanej tu kategorii w rozumieniu znacznie szerszym, pisząc o the Icelander's discourse upon their world (s. 55). Tak usytuowany w zdaniu termin dyskurs staje się pojęciem bardzo szerokim, związanym z równie nie­ ostrym określeniem obraz świata. Dyskurs Islandczyków jest zatem wielogło­ sową, rozciągniętą w czasie i przestrzeni, zróżnicowaną i zmienną opowieścią, w której ujawnia się ich obraz świata. O ZASTOSOWANIU KATEGORII DYSKURS DO A N A L I Z Y I INTERPRETACJI L O K A L N Y C H R O Z M Ó W O POLITYCE Kończąc ten przegląd różnych sposobów rozumienia i stosowania pojęcia dyskurs warto zastanowić się, które z nich mogą dostarczyć narzędzi ułatwiają­ cych zmierzenie się z problemem wiejskich rozmów o polityce, będącym moim aktualnym tematem badawczym. �94 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Sądzę, że ze względu na rozmach punktem wyjścia powinien być Malinowski i jego sugestia powtórzona z mocą przez Hastrup, że dla etnologa najbardziej interesujące są dociekania dotyczące obrazu świata, jaki ujawnia się w dys­ kursie. Odtworzenie modelu wyobrażeń dotyczących władzy byłoby najbardziej pożądanym celem, choć najtrudniejszym w realizacji. Oczywiście, owe modele nie mogą rościć sobie pretensji do wyłączności i ostateczności, a jednak po­ winny być - jak zalecał Ricoeur - na tyle uprawomocnione, żeby były przeko­ nywujące dla czytelnika. Nie sposób jednak odpowiedzieć na pytanie o obraz świata poprzestając na lingwistycznej czy socjologicznej analizie zapisów rozmów. Konieczne jest zatem uwzględnienie kontekstu, w jakim powstają. Jak pisał Fish, to właśnie kontekst pozwala nam zrozumieć słowa. Interpretowanie rozmów trzeba więc zacząć od opisania kontekstu sytuacyjnego, po to, by potem nakreślić szer­ szy kontekst gospodarczo-polityczno-kulturowo-społeczny, w którym tkwią korzenie wypowiadanych słów i ubranych w nie przekonań, o czym był prze­ konany Foucault. Scharakteryzowawszy grunt, na jakim wyrosły zdarzenia dyskursywne należy przejść do opisu ich samych. Pierwszym krokiem analizy, zgodnie z sugestią Rapporta, powinno być wyłonienie powtarzających się tematów rozmów, dostrze­ żenie ich naturalnego następstwa i regularności współwystępowania. Potem, za radą Van Dijka, należy wyłowić często powtarzane wyrażenia i sformułowa­ nia, przyjrzeć się sytuacji, w jakiej padają i próbować ustalić ich znaczenie. Szczególną uwagę należy zwrócić na pojawiające się w rozmowach metafory, które - jak twierdził Lakoff - mogą stanowić syntetyczne ujęcie szerszego obra­ zu „zwiniętego" w metaforę. Rozwinięcie go może być niezwykle pomocne w dziele odtwarzania obrazu świata, jak to pokazała Emiko Ohnuki-Thierney (1991) na przykładzie metafory małpy, streszczającej wyobrażenia Japończyków o własnej tożsamości. W rozmowach o polityce, w większości silnie skonwencjonalizowanych, widać znaczne różnice pomiędzy rozmówcami o odmiennej opcji politycznej. Konieczne jest zatem scharakteryzowanie odmiennych story lines - jak je na­ zywał Szostak - typowych dla nich argumentów, a także epitetów, opinii i ostro wyrażanych sądów wartościujących. Analizę tekstów powinna uzupełniać refleksja nad społeczną funkcją dyskur­ su. Jak widać to w pracy M0hl, dyskurs może łączyć i dzielić, jest sposobem rozpoznawania swoich i obcych. Tożsamości budowane są wewnątrz dyskursu, zatem społeczne znaczenie dyskursu jest nie do przecenienia. Warto pamiętać, że lokalne rozmowy o polityce są także po prostu sposobem spędzenia czasu poprzez przerzucanie się powszechnie przyjętymi formułami słownymi, są za­ tem rodzajem współbycia, o którego roli w kulturze pisał Ong (1992). Tak przeprowadzona analiza zapisów rozmów powinna doprowadzić do odpo­ wiedzi na kluczowe dla antropologii pytanie - dlaczego? Dlaczego ludzie formu­ łują takie właśnie wypowiedzi? Czemu w opisanym kontekście padają właśnie takie zdania? Czemu tak połączone? Jaki obraz władzy się nich ujawnia? �TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA 95 DYSKURS LITERATURA CYTOWANA Asad T a 1 a 1 1986, The Concept o f Cultural Translation in B r i t i s h Social A n t h r o p o l o g y , [ w : ] Writing Culture. The Poetics and Politics in Ethnography, J. C l i f f o r d , G. Marcus (red.), Berkeley, s. 141-164. Barker Ch., G a l a s i ń s k i D . 2003, Cultural on Language Barth R. 1968, Systems of semiology, 1999, S/Z [ w : ] Mitologie, - 2000, Mitologie, Bralczyk J. 1986, O języku Clifford w Polsce, Discourse Dialogue N e w York. in General propagandy Linguistics, politycznej Coral Gables, Fla. w latach O ważności z kulturą, 70., K r a k ó w . tego co nieważne. Analiza dyskursu pu­ Warszawa. F. 1991, Kurs językoznawstwa 2000, A M . C z y ż e w s k i , K . D u n i n , A . Piotrowski (red.), Warszawa. J. 2000, Kłopoty Saussure Analysis. t. 1, Warszawa. 1991, Cudze problemy blicznego and Discourse Warszawa. E. 1971, Problems Cudze problemy... Studies London. - Benveniste De and Identity, Discourse, ogólnego, [ w : ] Social Warszawa. and Cultural Anthropology The Key Concepts, N . Rapport, J. O v e r i n g (red.), L o n d o n , N e w York, s. 117-126. Duszak A . 1998, Tekst, dyskurs, Dyskurs komunikacja 1996, Dyskurs, [ w : ] Słownik między kulturowa, pojęć filozoficznych, Warszawa. W. K r a j e w s k i (red.), Warszawa, s. 38. Eco U . 1996, Semiología Favret-Saada Fish życia codziennego, J. 1980, Deadly S. 2002, Interpretacja, Words, retoryka, F o u с a u 11 M . 1977, Archeologia 1966, Les Mots et Les Choses, - 2002, Porządek Frankowska dyskursu, polityka, wiedzy, - Warszawa. Cambridge. Kraków. Warszawa. Paris. Gdańsk. M . 1994, Frazeologia i metaforyka w tekstach p o l i t y c z n y c h lat [ w : ] Język a kultura, t. 11: Język polityki a współczesna kultura polityczna. 1989-1993, J. A n u s i e w i c z , B . S i c i ń s k i (red.), W r o c ł a w , s. 2 1 - 4 7 . G eertz C. 1973, Interpretation Głowiński of Cultures, J. 1991, Nowomowa G r a b i a s S. 1994, Język w zachowaniach Grzegorczyk R. teoretyczne, Gumperz Lublin. Problemy J. B a r t m i ń s k i , B . Boniecka (red.), L u b l i n , s. 3 7 - 4 3 . J. J. 1982, Discourse J. Warszawa. społecznych, 1998, G ł o s w dyskusji o p o j ę c i u tekstu i dyskursu, [ w : ] Tekst. H a j e r M . 1995, The Politics Hartley N e w York. po polsku, Strategies, Cambridge. of Environmental Discourse, 1995, Discourse, [ w : ] Key Concepts Oxford. in Communicational and Cultural Studies, T. O ' S u l l i v a n , J. Hartley, D . Saunders, M . Montgomery, J. Fiske (red.), L o n d o n , N e w Y o r k , s. 9 2 - 9 4 . Hastrup K . 1999, Passage to Anthropology. Between experience and theory, London, N e w York. H y m e s D . 1980, Socjolingwistyka i e t n o g r a f í a m ó w i e n i a , [ w : ] Język i społeczeństwo, M . Gło­ w i ń s k i (red.), Warszawa, s. 4 1 - 8 2 . Język propagandy Josep hides S. Amsterdamski, A . J a w ł o w s k a , T. K o w a l i k (red.), Warszawa 1979. L . 1997, Presenting the anthropologist's predicament, [ w : ] After re. Epistemology and Praxis in Contemporary Anthropology, Writing Cultu­ A . James, J. Hockey, A . D o - vson (red.), L o n d o n , N e w Y o r k , s. 17-32. Kamińska-Szmaj w prasie Kędziorek 1919-1923, P. 1994, Judzi, zochydza, ze czci odziera. Język propagandy 1996, C h ł o p s k i e z r z ę d z e n i e , Polska Sztuka Ludowa s. 114-123. Kurcz politycznej Wrocław. I . 1987, Język a reprezentacja świata w umyśle, Warszawa. - Konteksty, nr 1-2, �96 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Labocha J. 1996, Tekst, w y p o w i e d ź , dyskurs, [ w : ] Styl a tekst, A . Gajda, M . B a l o w s k i (red.), Opole, s. 4 9 - 5 3 . Lackoff G., J o h n s o o n H . 1988, Metafory L а с 1 a u E. 1998, Dyskurs, [ w : ] Przewodnik w naszym życiu, po współczesnej Warszawa. filozofii politycznej, R.E. Goodin, Ph. Pettit (red.), Warszaw, s. 555-562. Lévi-Strauss Malinowski С. 1970, Antropologia strukturalna, Warszawa. B . 1987, J ę z y k m a g i i i ogrodnictwa, [ w : ] t e g o ż , Ogrody koralowe i ich magia, t. I I , Warszawa, s. 2 7 - 1 3 0 , 343-398. M0hl P. 1997, Village voices. tral France, Ohnuki Coexistence and Comminication in a Rural Community in Cen­ Copenhagen. Thierney E. 1991, Embedding and Transforming Polytrope: The M o n k e y as Self i n Japanese Culture, [ w : ] Beyound Metaphor. The Theory of the Tropes, J. Fernandez (red.), Stanford, s. 159-189. O n g W . J. 1992, Oralność Paine i piśmienność, Lublin. R. 1968, Gossip and transaction, MAN, v o l . 3, s. 305-309. Rapport - N . 1993, Diverse World-Views in an English Village, Edinbourgh. 1997, E d i f y i n g anthropology. Culture as conversation; representation as [ w : ] After writing culture. Epistemology and Praxis in Contemporary conversation, Anthropology, A . James, J. Hockey, A . Dovson (red.), L o n d o n , N e w Y o r k , s. 177-193. - 2000, The narrative as f i e l d w o r k technique, [ w : ] Constructing the field, Vered A m i t (red.), L o n d o n , N e w York, s. 7 0 - 9 5 . Reboul O. 1980, K i e d y s ł o w o jest bronią, [ w : ] Język i społeczeństwo, M . G ł o w i ń s k i (red.), Warszawa, s. 2 9 9 - 3 3 7 . R i с o e u г P. 1989, J ę z y k , tekst, interpretacja, Warszawa. Rytualny dyskursu politycznego, chaos... 1997, Rytualny chaos. Studium M . C z y ż e w s k i , S. K o w a l ­ ski, A . P i o t r o w s k i (red.), K r a k ó w . Stern J. P. 1980, Manipulacja za p o ś r e d n i c t w e m cliche, [ w : ] Język i społeczeństwo, Warszawa, s. 2 8 2 - 2 9 8 . Szostak R. 2003, Europaisation of Polish National Identity, Cambridge (tekst niepublikowany; a r c h i w u m prywatne prof, dr hab. Z o f i i Sokolewicz). Van D i j к Т. 2 0 0 1 , Badania dyskursu, [ w : ] Dyskurs jako struktura Wittgenstein L . 1972, Dociekania filozoficzne, i proces, Warszawa, s. 9-44. Warszawa. ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN T R A D I T I O N OF T H E U S A G E OF T H E N O T I O N OF DISCOURSE A N D ITS U S E F U L N E S S I N T H E S T U D I E S I N A N T H R O P O L O G Y OF T H E P R E S E N T T I M E Summary The tradition o f die studies o f discourse derives from the famous de Saussure's d i s t i n c t i o n discerning t w o levels o f linguistic description: langue o f signs and parole where language is treated as a system i n w h i c h language is the subject o f study as the speech-act, performance, the socio-cultural event. The concept o f discourse has defined the subject o f interest for linguists (e.g. B a r t h ) , philoso­ phers (e.g. Ricoeur), historians (Foucault) and sociologists (e.g. H y m e s ) . I n ethnology the first attempts to study speech-acts (parole) reach back as far as B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i w h o was inter­ ested i n the cultural function o f incantations as w e l l as the problem o f constructing social rela­ tionships through speech-making. �TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA 97 DYSKURS C u r r e n t l y the most popular meaning o f the concept o f discourse applied i n ethnology is that suggested b y Rapport w h o defines it as ways of speaking specifically situated in a social environment which are commonly practiced supplemented b y the statement o f M o h l p o i n t i n g out the social functions o f discourse: in the broad sense of the term, not only reflects society, it creates and encompasses is no society, no social outside discourse and (2000, p. 117). This dictionary definition can be discourse society. There (1997, pp. 2 6 - 2 7 ) . The local discourse on politics, w h i c h is m y research subject, consists o f everyday conversa­ tions about authority and persons i n power. A c c o r d i n g to the assumptions o f discursive analysis, notions and concepts should be distinguished, those around w h i c h conversations are organized as w e l l as typical terms, phrases and frequently used comparisons. Strategies and lines o f reasoning should be described. A s the next step particular terms, phrases and expressions should be related to the historical, p o l i t i c a l economic and socio-cultural context w i t h i n w h i c h they function and w i t h i n w h i c h they have been coined. A s a result o f such analysis the mental model o f authority w i l l be constructed, the one w h i c h emerges i n the local discourse on politics. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b939064b7400965fe493482507d7c11.pdf 606b9e5de8770632695238381084decd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5189 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource praktyki magiczno-religijne Małopolska - religijność ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4814 Title A name given to the resource Tradycja"ziela"w Ślęzanach / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Pabian, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Pabian 294 Barbara Pabian THE T R A D I T I O N OF „ H E R B " (ZIELE) I N ŚLĘZANY (CZĘSTOCHOWA REGION) (Summary) The Częstochowa Region is an eclectic region with respect to culture. The cult of St. Mary, connected with the shrine on Jasna Górna, affects the cultural specificity of the region. It also affects the customs and tradition. Studies conducted by the author in the region of Częstochowa have confirmed the hypothesis about the existence of the „folk type culture". One of its manifestations is the custom of „herb elevation" practiced in the village of Ślęzany. Although very interesting, the custom is little known. It is based in the folk religious tradition, however it can be related to the cult of St. Mary. Every year, on August 14, on the eve of the Mother of God of Herbs celebrations, the inhabitants of the village gather in the afternoon at a designated place. Together, they put up a spruce pole, several metres high. Atop the pole there is a special wooden structure with field crops - the so-called „herb". The height of the pole and the abundance of the „herb" are indications that the harvest was very good. It is an expression of gratitude and a tribute paid to the Mother of God. This articles not only describes the „herb" tradition in the cultural context of the region, but also interprets and describes the transformations of this custom. Key words: Częstochowa region, folk type culture, folk religious tradition, the cult of St. Mary, the Mother of God of Herbs celebrations � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7050d229cfd893a769b995895308962.pdf bad96bb6d8bb52ad766bbd58acc9fb2c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:91 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe, Małopolska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:76 Title A name given to the resource Tradycje otwartego ogniska w malopolskim budownictwie ludowym / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s.699-702 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 698 73. C o h e n M., Documents ethnographiques d' Abyssinie, R. E. S., 1913 r., t. 4, s. 136, ryc. 11-12. 74. C h r o n G. M., Les Minianka (Nigeria), R. E. S., 1913 r., s. 183-184, 9. 183-184, ryc. 10. 75. G r i a u l e M., Masques Dogon.s, 1938 11., s. 23. 76. P a r i e l, La maison fi Figui.g, R. E. S., 1913 r., t. 4, s. 138, -tab!. IV, ryc. 11-12. 77. H e y e r d a h l T h o r, American Indians in the Pacific (The Theory behind the Kon-Tiki Expedition), 1952. e S k r ó t y: Z. f. E. = Zeitschrift fUr Ethnologie R. E. S. = Revue d'Ethnographie et de la Sociologie S. E. = Sowietskaja Etnografija M.p. E. = Matieriały po Etnografii ROMAN REIiNFUSS TRADYCJE OTWARTEGO OGNLSKA W MAŁOPOLSKIM BUDOWNICTWIE LUDOWYM _ Jak można wnosić z materiałów wykopaliskowych odnoszących się do czasów wczesnośredniowiecznych, piec w budownictwie polskim pojawia się stosunkowo późno. Podczas, gdy na terenach ruskich w półziemiankach, pochodzących z wieku VIII i IX, czy w ziemiankach z IX i X wieku spotyka sięchara'kterystyczne piece kQPulaste z otworem w sklepieniu \ u nas w tym samym czasie występują jeszcze z reguły otwarte ogniska ułożone z kamieni na środku izby (Gniezno 2) czy w rogu (Opole 3) czy wreszcie jalk w Santoku kwadratowe, zbudowane z bali dębowych, umieszczone w pobliżu środka jednej ze ścian 4. Dopiero w czasach późniejszych, w wieku XI pojawiają się piece piekarskie ustawione w jednym z rogów izby (Opole 6, Gniezno połowa XII w.6). Począwszy więc od XI wzgl. XII wieku zaczyna się u nas pojawiać piec, wypierający z wnętrza chałupy otwarte ognisko. Proces teD:, trwający kilka stuleci, zakończył się ostatecznie wyrugowaniem ogniska otwartego, ale tylko z wnętrza stale zamieszkiwanego; W szałasach i innych pomieszczeniach czasowo użytkowanych do dnia dzi-:siejszego spotyka się umieszczane w kącie otwarte ogniska nieraz bardzo prymitywnie skonstruowane. Przykładem tego mogą być chociażby koliby pasterskie w Karpatach, czy zimowe szałasy robotników leśnych. Zachodzi pytanie, jak długo ogniska otwarte zachowały się u nas w pomieszczenia.ch stale zamieszkiwanych. Na podstawie materiałów odnoszących się do krajów sąsiadujących z polskim terytorium etnicznym od północy, wschodu i południa możemy wnioskować, że ogniska otwarte w chałupach włościańskich mogły zachować się stosunkowo długo. Jeszcze w bieżącym stuleciu 1 2 3 4 5 6 Istoria kultury drewniej Rusi, t. L s. 127. J. K o s t r z e w s k i, Kultura prapolska, s. 128. A. N a s z, Opole, s. Ga. J. K o s t r z e w s k i, op. cit., s. 132. A. N a s z, op. cit., s. 37. J. K o s t r z e w s k i, op. cit., s. 127. �701 700 ogniska takie zachowały się bowiem Siporadycznie na terenie Łotwy i Litwy (Pelenie, pow. SzawIe) 7 i Białorusi, np. w zaścianku Hurbie na pograniczu powiatu borysowskiego i siennieńskiego, gdzie znajdowały się chałupy bez pieców z dużym ogniskiem pośrodku izby, wyłożonym 'kamieniami i wylepionym gliną 8. Otwarte ogniska z wielkich kamiennych płyt analogiczne do tych, jakie znamy z południowej Słowiańszczyzny, występują wg M o s z Yń s k i e g o również w Karpatach na pograniczu słowacko-małopolskim ł. Zacytowane wzmianki odnoszące 'się do czasów stosunkowo niedawnych pozwalają przypuszczać, że i u nas mogły dosyć długo przetrwać tradycje otwartego ogniska. Wiadomość o tym w polskiej literaturze etnograficznej zawdzięczamy B. G u s t a w i c z o w i. W czasie wycieczki odbytej w okolice Babiej Góry spotkał on mianowicie w Pcimiu koło Myślenic cha·łupę, gdzie "w południowo z.achodnim rogu znajdowało się ognisko rów n o z p o d ł o g ą (podkreślenie moje), na którym tliło się kilka kawałków grubych korzeni drzew" 10. Odosobniona ta notatka znalazła szereg lat później potwierdzenie w materiale zebranym w czasie badań etnograficznych prówadzonych w okolicy Bochni, Dąbrowy Tarnowskiej, Staszowa i w widłach Wisły i Sanu. Pierwsza tego rodzaj u wiadomość zanotowana została dwukrotnie przez Czesława B l a j d ę, studenta UJ, w Ostrowie Szlacheckim koło _Bochni w czasie etnograficznego obozu szkoleniowego zorganizowanego na tym terenie w roku 1939 przez prof. Kaz. D o b r o w o l s k i e g o dla uczestników seminarium socjologicznego i etnograficznego UJ. Od starych informatorów dowiedział się Blajda, że w drugiej połowie ubiegłego wieku istniały jeszcze na terenie Ostrowa Szlacheckiego chałupy, w których zamiast pieca znajdowało się na środku izby otwarte ognisko. Jeden z informatorów podał ponadto, że ognisko to znajdowało się na podwyższeniu w postaci drewnianej skrzyni wypełnionej do wierzchu ubitą gliną. Dalsze informacje odnoszące się do ognisk otwartych w obrębie chałup mieszkalnych zebrane zostały w czasie badań terenowych podejmowanych w różnych stronach Polski przez Zakład Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego P. L S. I tak w roku 1948 w czasie badań prowadzonych w Zalipiu (pow. Dąbrowa Tarnowska) zanotowałem opowiadanie Apolonii Wojtyło, urodzonej w roku 1865, osoby odznaczającej się znakomitą pomięcią i dużą inteligencją· Za ~ 7 8 ł 10 K. M o s z y ń s k i, Kultura ludowa Słowian, t. I, s. 516. J. w., t. I, s. 515. J. w., t. I, s. 516. B. G u s t a w i c z, O góraiach podbabiogórskich, "Lud" XII, s. 7. cz~ów je~ mło~ości znajdowała się w Zalipiu jeszcze jedna chałupa, ktora zamIast pIeca posiadała otwarte ognisko rozłożone pośrodku izby na warstwie kamieni osadzonych w glinianej podłodze. Chałupa ta, a rac~ej szczegóły jej wnętrza, utkwiły informatorce w pamięci w zWiązku z drobnym wydarzeniem, sięgającym czasów jej dziecińst~a. Mianowicie gdy była kilkuletnią dziewczyką odbywało się w pob.hzu wesele,. n~ którym zgromadzili się starsi i młodzież z całego sąsIedztwa. DZIecI przeganiane przez starszych z miejsca na miejsce znalazły sobie schronienie w ubogiej chałupie, której mieszkańcy również poszli przyglądać się weselu. , W izbie. był niep?rząde.k i brud. Na środku izby na glinianej podłodze znaJ~owało SIę ułozone z kamieni ognisko, na którym w wygasłym popIele stały garnki gliniane z resztkami strawy. W czasie kie?y dzieci. (a wśród nich i informatorka) bawiły się koło ogniska, wbIegło do Izby przez uchylone drzwi kilka psów, które pyskami powywracały garnki stojące w popiele, szukając jadła. Przytoczyłem powyższe opowiadanie dlatego, że w kontekście z całością informacja o chałupie z ogniskiem otwartym nabiera większego prawdopodobieństwa, niż gdyby była ona prostym -potwierdzeniem postawionego pytania. W roku 1950 w czasie obozowych badań prowadzonych w widłach Wisły i Sanu z niezbyt pewną tradycją, chałupy zaopatrzonej w otwarte ognisko ·spotkała się Zofia Kur k o w a. W rok później podczas badań .prowadzonych w Kielecczyźnie i Sandomierszczyźnie przesilo 75-letni informator indagowany w Skadlach (pow. Busko) podał, że w tej miejscowości nie widział chałupy z otwartym ogniskiem, ale jako młody chłopiec był z ojcem w takim domu w Tuczępach koło Staszowa. Badania przeprowadzone w kilka dni później przez Zofię R e i n f u s s o w ą we wskazanej miejscowości potwierdziły tę wiadomość. gO-letni informator Kazimierz Pawelec, urodzony i zamieszkały w Tuczępach, pamiętał, że za jego młodości istniały w tej wsi chałupy, w których nie było pieca tylko n a -1 e p a na środku i7Jby, na której na otwartym ognisku gotowano strawę. Dym z ogniska uchodził otworem umieszczonym pośrodku powały. W tym samym roku dwie informacje o chałupach z otwartymi ogniskami na środku izby zapisał PrzelTłysław B u r c h ar d. Jedna z ~ich odnosiła się do wsi Budzów w powiecie wadowickim, druga WSIPrzegini w powiecie oLkuskim. W Budzowie 53-letnia informatorka Wiktoria Baca podała, iż w domu jej matki palenisko znajdowało się na środku izby. Nad paleniskiem na łańcuchu zawieszonym u tragarza wisiał kocioł. W Przegini, gdzie do czasów ostatnich zachowały się stare formy ludowej architektury (np. dachy budowane na sochę i ślemię) starzy �702 informatorzy pamiętali z młodości opowiadania rodziców o chałupach, w których na środku izby palił się ogień. Właścicielem takiego domu miał być niejaki Rogoż. W roku 1952 zanotował Burchard w Relowej (pow. Brzesko) informację podaną przez Bartłomieja Wojcieszka ( ur. 1898 r.) i jego brata Macieja (ur. 1894), którzy słyszeli od swego ojca, że jako chłopiec widział u biedniejszych "wielkie izby bez pieców z ogniskiem na środku. Dym szedł po całym mieszkaniu i przez szpary na górę. Krowy i kury - to wszystko było razem (w izbie)". W Faściszowej koło Zakliczyna nad Dunajcem 75-letni informator opówiadał Burchardowi o chałupach dymnych, istniejących jeszcze ponoć przed 60-cioma laty, w których ogień palił się na nalepie wysokości 50-60 cm, umieszczonej w rogu izby, bądź poś'rodku tak że można było chodzić dokoła nalepy. Otwór w powale przeznaczony do odprowadzania dymu w obu wypadkach znajdował się w środku powały. Garść zebranych tu 'wiadomości zanotowanych w terenie, łącznie z notatką Gustawicza wskaZ/uje na to, że jeszcze pod k,oniec ubiegłego stulecia na terenie Małopolski zachowały się tu i ówdzie chałupy urządzeniach ogniowych, stojących na poziomie znanym z wykopalisk wczesnośredniowiecznych. Jak można wnosić z przechowanej do dziś tradycji, otwarte ogniska występowały w dwóch zasadniczych odmianach: jedną stanowiły ogniska ułożone z kamieni polepionych gliną (Zalipie, Tuczępy, Relowa, Budzów, Przeginia, i być może !Pcim), drugą zaś, rzadszą, polepy podniesione na wysokość około pół metra zanotowane w Ostrowie Szlacheckim i Faściszowej. Ogniska częściej znajdowały się pośrodku izby, rzadziej w rogu (Pcim, F.aściszowa). Sądząc z opowiadań informatorów chałupy z otwartymi ogniskami należały już wówczas do rzadkości. Utrzymywały się jeszcze wyjątkowo tu i ówdzie wśród biedniejszych, lub tam, gdzie jakiś specjalny układ stosunków domowych hamował natuł'a1ną dążność do osiągnięcia lepszych warunków mieszkaniowych. . Była to sytuacja w dużej mierze podobna do tej, jaką obserwujemy dziś na odcinku tzw. chałupy kurnej, kurnicy, czy dymnicy, tj. chałupy zaopatrzonej w piec chlebowy, ustawiony w izbie, ale nie posiadający pr~ewodów odprowadzających dym. Chałupy takie bardzo liczne jeszcze przed I wojną światową dziś zachowały się wyjątkowo i to w takich wypadkach, gdzie podeszły wiek właścicieli, brak potomstwa, choroba czy poprostu starcza bierność stoją na przeszkodzie przy wprowadzeniu w gospodarstwie i mieszkaniu bardziej nowoczesnych urządzeń. o WANDA JOSTOWA TRADYCYJNE POZYWJlENIE LUDNOŚCI PODHALA Materiał do artykułu o tradycyjnym pożywieniu ludności Podhala zebrałam na terenie wsi położonych w południowo-zachodniej części Podhala oraz dla celów porównaw,czych na Orawie. Poza wiadomościami' publikowanymi w wydawnictwach, co uwidoczniłam w przypisach, pozostałe spostrzeżenia są wynikiem moich wędrówek po Pod.../ /- I _.; I \ , ..I\. J ,41' \ ,~ J I , '-- " °ZłlI3RZ'(CA ~ÓIU'A \ , ,,\ '-__ ,_'" \ '-..••- - - - " \~/~ \-, .•. \. \_r-_,,",\ "-'" • CZARNY bVNA:JEC ~) "'.\I.~.'.",-. /' • i...... ".-.l CICHE ')O;'HOCHD~DW • \ O~B ~ o ;, ! zAkoPANE l._.J' 81JI<Olt'INIł o / .r·-". ,. , ·,.ł I ,'-'- .J' I _._ GRANICA PANS1It1A --o GRAIJII(A POWIATf/ PANr Z "'.R~IIV • DANE Z LITERATlIRY Rys. 1. Mapka ,powiatu Nowy Targ. halu. Załączona mapka przedstawia miejscowości, z których czerpałam dane do pracy. Zagadnienie ujęte przestrzennie nie wykazuje zasadniczych różnic, jednak pożywienie ludności Orawy i doliny Nowotarskiej wykazuje pewne odchylenia od sposobu odżywiania się ludu "Skalnego Pod- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2775bb93f08cb7a0182f313be96afa83.pdf 3b5e69b3774ae1504d761602aa8e7b78 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2216 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource pasterstwo - zwyczaje Gaddi - górale - Indie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2059 Title A name given to the resource Tradycje pasterskie i współczesność górali Gaddi ze stanu Himachal Pradesh ( Indie) / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.253-278 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hinca, Przemysław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 82. 1998 PRZEMYSLAW IIINeA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. A. Mickiewicza Pozmlń TRADYCJE PASTERSKIE I WSPÓŁCZESNOŚĆ GÓRALI GADDI ZE STANU HIMACHAL PRADESH (INDIE)! W północno-indyjskim stanie Himachal Pradesh2 większość obszarów położonych powyżej 2000 m n.p.m. objętych jest granicami tzw. ,.pasa plemiennego" (ang. Iribal helI'), w którego skład wchodzą dystrykty Chamba, Lahaul i Spiti oraz Kinnaur~. Rejon ten zamieszkały jest przez wiele małych grup etnicznych, które są określane w nomenklaturze administracyjnej jako plemionas. Jednym z największych plemion stanu Himachal Pradesh jest społeczność pół-osiadłych pa~terzy Gaddi(~ Są oni zarazem grupą najlepiej do tej pory poznaną. W odróżnieniu od pozostałych społeczności plemiennych, które w przeszłości zamieszkiwały obszary trudno dostępne i znacznie oddalone od ośrodków władzy, Gaddi sezonowo wypasali swoje stada na terenach przyległych do siedzib rządowych. Ta sytuacja nie uległa zmianie do dzisiaj. BezI Materiały wykorzystane w niniejszym artykule zostały przeze mnie zebrane podczas Ekspedycji Etnologiclllej ..Toward Asia" przeprowadzon~i II okresie od listopada 1996 do maja 1997 roku. 2 W wi.;kslOśei prac z.ajmujących si.; zagadnieniami z obszaru Indii. autorzy horykąją się z prohlemem zapisu naz.w geograficznych i własnych. Ze 117gl.;du na ogromne zróżnicowanie j.;zykowe ohszaru. na którym przeprowadzone zostaly hadania oraz brak źródcl polskich opisujących ów region. lIil;kslOŚĆ nazw podaj l; w transkrypcji angielskiej. Taka forma zapisu jest pO\\szechnie używana przez administracjI; stantmą w Ilimachal Pradesh. Spolszczoną pisownię stosujl; jedynie dla nazll geograficznych upowszechnionych w naszym j.;zyku tj. Gudżarat. Kaszmir. Pend/ah. Nazlly lI'łasne przedmiotów pochodz<lee z j.;zyków miejscowych zapisuję kursywą w transkrypcji angielskiej. ) Angielskie określenie jest powszechnie stoSO\\£1I1ew literaturze przedmiotu. także przez naukowców indyjskich. Zasil;g "pasa plemiennego" ilustrujl; na I)'cinic 2 ukazującej mapę stanu Ilimachal Pradesh. 4 Jest to najcz.l;ściej stosowany. schematyczny sposób wyznaczania granic obszaru ..pasa plemiennego". zaw.;/ąj'lcy jego zasil;g do terytorium \vymienionych dystryktów. W rzeczywistości. społeczności plemiennc zamieszkują także dystrykty Kangra. Mandi. l3ilaspur i Sirmaur. , Dotychczas nie ustalono kryteriów. na których podstallie można sklasyfikować określoną grupę jako plemi~. Mimo tego. iż termin ów jest cz.;stokroć stosowany przez przedstawicieli rządowych nic \\)jaśnia się jego znaczenia w żadn~j z rządowych ustaw (Ahluwalia. 1993. S. 223). " Z powodu hraku żródd niemożliwe jest nawet szacunkowe podanie wielkości populacji poszczególnych plemion. Jcdnakż<:: wielu autorów opisujących problematykę etniczną stanu Himachal Pradesh jako największą grupę plemienną w regionie uznaje Gaddich. �254 pośrednie kontakty Gaddich z lokalnymi decydentami lub ich przedstawicielami dały władzom możliwość sprawowania kontroli i czerpania zysków z gospodarki pasterzy. Obecnie rząd stanowy czyni wszelkie starania. aby doprowadzić do całkowitego osiedlenia Gaddich i zmiany ich tradycyjnego stylu życia. Geneza etnonimu "Gaddi" wskazuje na tradycje pasterskie grupy. Jak podaje S. S. Shashi (1977, s. 4), nazwa może się wywodzić z terminów: Gahar - określającego w języku hindi jesienne pastwiska wysokogórskie, Godar - w języku hindi oznaczającego pasterza lub owcę (maciorkę), Godar - określenia owcy Uako rodzaju zwierząt7) pochodzącego z prakrytus. Trudno dokładnie wskazać, które pojęcie dało początek nazwie Gaddich. Najstarszą formą jest ostatnia z podanych definicji i ona też wydaje się być źródłem etnonimu. Podczas badall terenowych przeprowadzonych w ramach projektu "Toward Asia" udało się ustalić, że miano gaddi (lub K[Id/) funkcjonuje w języku pahari nie tylko jako nazwa omawianej grupy, lecz jest także ogólnym terminem określającym pasterzy, bez względu na ich etniczne pochodzenie. Region, który zamieszkują pasterze, jest przez nich określany jako gadaren (kraina Oll'iec- a więc nawiązanie do terminu z prakrytu). PoslLlkuj'lc korzeni etnonimu Gaddi nie można pominąć wyjaśnienia za\\<artcg.o \\. podaniach ludowych i mitach samych pasterzy. Według nich nazwa społeczności ma związek z regionem Brahmaur, który zamieszkują. Obszar ten jest uważany za krainę boga Sziwy. Brahmaur jest często opisywany przez pasterzy jako Gódi (lub Kailash), tron SZiwylO. W związku ze szczególnym kultem, jakim pasterze obdarzają Sziwę, nazwę jego "tronu" przyjęli jako swój etnonim (Balokhra, 1995, s. 24). Tu .•rodzaj" jako jednostka taksonomiczna stosowana w zoologii. Ogólna nazwa języków indoaryjskich. którymi posługiwano siC;w okrcsic średnioindoaryjskim od okola IV wieku p.n.e. do okola X wieku n.e. (Stasik. 1994, s. 4). ą Mimo. że zapis w postaci ..gaddi·· pochodzi z języka hindi. bard/O często jest stosowany także w języku pahari. W nawiasie podaję pisownię \\cdlug Tika Ram Joshi'ego (19X9. s. 43). 10 .lest to odwołanie się do świętej góry Kailash. która znajduje sio,:na północ od jeziora ManasanlVar (Manasa) w Tybecie, będącej celem pielgrzymek wyznawców hinduizmu oraz buddyzmu. W tradycji hinduistycznej Kailash jest górą boga Sziw)" (I)owson. ł96X. s. ł39). W stanic Himachal Pradesh zm1jduje się kilka gór lokalnie nazywanych mianem Kailash. W słowniku języka pahari opracowanym przez T. R. .Joshi (1989. s. 43) jako pierwsze znaczenie terminu RĆldi autor podaje ,.tron": drugim jest ..pasterz". 7 8 �255 Zarys historyczny i organizacja społeczna grupy Do tej pory nic opracowano zwartego opisu dziejów Gaddich. Dla każdej z klasii, na jnkie podzielona jest ich społeczność, historia przedstawiana jest osobno. Przed krótkim omówieniem każdej z nich przedstawię obecny podział Gaddich na warny i kasty (patrz tabela l). Wszystkie te struktury społeczne można sklasyfikować według ogólnej kategorii "czystości rytualnej". Do kast "czystych" należą Braminowie, Radżputowie, Khatri - noszący świętą nićl2 oraz Thakur i Rathi, którzy nie posiadają symbolu powtórnych narodzin (świętej nici). Tabela I. Klas)' i kasty plemienia Gaddi* Podział wg rytualnej czystości Czyste Nieczyste *Wcdług S. S. Shashl ( 11)77. s. Klasy (warny) Bramini Radżputowie wYżsi Radżputowie niżsi Służący - Grupy kast'J Bramini Radżputowie, Khatri Rathi, Thakur Sipi, Rehra Koli, Lohar, Badhi, Hali 4)). Kasty "nicczyste", których codzienne życie obwarowane jest szeregiem tabu, nie mają statusu "niedotykalnych" w takim wymiarze, jak ma to miejsce wśród społeczności zamieszkujących obszary nizinne. Szczególne miejsce w klasie sIużących zajmują kasty Sipi i Rehra, których członkowie w przeciwieństwie do pozostałych "nieczystych" mogą odwiedzać świątynie, a ich dotyk nie wiąże się z koniecznością dokonania obrzędów oczyszczających (Shashi, 1977, s. 46). Klasa służących nie jest uważana przez kasty "czyste" II Klas)' (Iuh \1'(//'11.\'harwa. rasa. klasa) są podstawo\\ymi warstwami struktury społecznej wieksIości indyjskich grup clnicznych. Tradycyjny pod/iał obejmo\\a! Cztery Wielkie Klasy: I. Bramini .. klasa najwyis/a. elila kulturowa (kaplani. mędrc)'): 2. Kszatrijowie - elita polityczna i militarna: J. Wajśjollie - rolnicy. hodowcy. r/cmicślnicy i kupcy: 4. Sudrowie - służący pozostałym. Po/a systemem klasowym była grupa ..nieezystych" (pariasów), składająca się z rze/ników. granarl)'. myśliw)'ch. spr/ątac/Y itp. W litcratuw: kasty (ja/h) ezęsto mylone z klasami. w)'odr.,:hnily si.,: w ramach poszczcgólnych warn jako endogamie/ne grupy tworzące wspólnot.,: terytorialną zall'odow<\ luhli kultową połączone tradycją genealogiczną. 12 Swi.,:ta nić (określana takie jako święly sznur) jest zellnętrzną oznaką przejścia obrzędu inicjacji-- /lflw/(/jw/(/ - najwai.nicjszej ceremonii IV życiu hinduislów (mężczyzn) klas wyższych, podc/as której d/iecko rod/j si.,: powtórnie (stąd cz~sto spotykana nazwa ..podwójnie urodzonych") i jest pr/.~j1l1ll\\ane do spo!cezności dorosłych. Święta nić noszona jest przez cale życie IV postaci luinej p.,:t Ii pr/elliesl.Oncj przel tulów od lewego ramienia do prawego boku (Herrmann i in.. 1')'.12. s. 120). 13 (irupy kast podzielone na szereg kast (ja/h). a Ie 1_ kolei na podkusty. s,, �256 za część społeczności Gaddi. Według nich nazwa plemienia obejmuje tylko Braminów, Radżputów, Khatri, Thakurów i Rathi (Balokhra, 1995, s. 24). Podczas krótkiego omówienia historii poszczególnych grup kastowych postaram się przedstawić ich obecną pozycję społeczną. W wielu opracowaniach system kastowy traktowany jest jako tradycyjny porządek społeczny, który od wieków trwa w niezmienionej formie aż po dzid, dzisiejszy. Jednakże z biegiem czasu wiele praw kastowych uległo zmianie. Szereg przywilejów, nakazów i zakazów, które w pewien sposób rozgraniczały ludzi należących do różnych kast złagodzono bądź zniesiono (w rzeczywistości tylko częściowo) na mocy konstytucji z 1947 roku. Niegdyś członków poszczególnych kast można było rozpoznać po ubiorze lub codziennych zajęciach. Obecnie w każdej z grup znajdują się osoby zarówno o wysokim, jak i niskim statusie majątkowym. W społecznościach, które nadal przestrzegają prawa kastowego naj istotniejszym elementem jest zachowanie czystości rytualnej. Bramini Bramini Gaddi, według swojej tradycji, pojawili się na obszarze Brahmaur za panowania Radży Ajia Varmana w latach 7S0 - sao n.e. (Balokhra, 1995, s. 24). Fakt ten wpłynął prawdopodobnie na dalsze losy tego władcy. Jego syn Lakszmi Varman zaraz po osiągnięciu pełnoletności został przysposobiony do sprawowania rządów i osadzony na książęcym tronie. Po przekazaniu władzy następcy Aija Varman opuścił Brahmaur i udal się na odosobnienie. U zbiegu rzek Ravi i Budhil spędził resztę życia na adoracji Sziwy. Według podal1, jako jedyny spośród władców księstwa Gaddich przeszedł po śmierci do kręgu Istniet'l Najwyższych (Shashi, 1977, s. IS). Bramini zajmowali, i formalnie zajmują do dzisiaj, najwyższą pozycję w społeczet'lstwie. W okresie rządów książęcych otrzymywali od władcy ziemię i byli zwolnieni od danin. Ich pola były uprawiane przez służących najmowanych z niższych kast. Bramini zajmowali się zazwyczaj odprawianiem modłów, prowadzeniem ceremonii religijnych. Wierzono, iż są obdarzeni ponadnaturalną mocą. Konsultowano się z nimi przy ustalaniu np. daty zawarcia związku małżel1skiego, dnia, w którym można wyruszyć w podróż czy rozpocząć budowę domu. Obecnie nadal pełnią istotne funkcje społeczne, lecz nie posiadają tak wielu praw i przywilejów jak w przeszłości. Biedniejsze rodziny bramiłlskie uprawiają pola własnymi siłami, bez pomocy służby, wielu z nich zatrudnia się przy pracach budowlanych górskich szlaków komunikacyjnych, niektórzy najmują się nawet do służby li bogatszych Radżputów czy Khatri (Shashi, 1977, s.44). �257 Radżputowie i Khatri Według J. M. Balokhra (1995, s. 24) wielu Radżputów to potomkowie najeźdźców z obszarów nizinnych, lecz trudno jednoznacznie określić ich pochodzenie. Inne źródła wiążą ich historię z dziejami Braminów z okresu panowania Radży Ajia Varmana (Ahluwalia, 1993, s. 228). Całkiem odmienny rodowód mają Khatri, którzy według podarl przybyli do Brahmaur z miasta Lahorel4. Okresu, w jakim miała miejsce ich wędrówka, nie ustalono do dzisiaj. Podczas gdy jedni historycy podają daty zawarte w przedziale od VIII do XVI wieku, inni twierdzą, że migracja Khatri była długim procesem trwającym kilkaset lat (Balokhra, 1995, s. 24). Obie wspomniane grupy łączył rodzaj służby jaką pełnili dla lokalnych władców. Byli klasą wojowników formujących armię radżów. Podczas wypraw wojennych, przed i po przeniesieniu stolicy księstwa Gaddich z Brahmaur do Chamby (ok. 920 rok za panowania Sahila Varmana), stanowili jedną z potężniejszych armii w regionie, opisywaną w kronikach księstw sąsiednich (Kangra, Kulu)jako Armia Gaddi (Shashi, 1977, s. 44). Współcześnie nazwy Radżput i Khatri odnoszą się do tej samej grupy społecznej. Z biegiem czasu zatarte zostały wszystkie elementy rozróżniające ich w przeszłości. Członkowie rodzin radżpuckich określają siebie używając zamiennie obu nazw, lecz określenie Khatri wspominane jest coraz rzadziej (Shashi, 1977. s. 44). Ich codziennym zajęciem jest uprawa ziemi połączona z hodowlą bydła oraz wypas stad owiec i kóz. Z tej grupy wywodzi się większość pasterzy prowadzących obecnie półosiadły tryb życia. Rathi i Thakur Nie zachowały się żadne źródła opisujące historię tych kast. Można jedynie domniemywać, że ich przodkowie należeli w przeszłości do kast omówionych powyżej, lecz złamali określone prawa zachowując jednak status czystości rytualnej. W przypadku Rathi przypuszczenia tego rodzaju potwierdza ich nazwa. Termin Rathi pochodzi z pojęcia rakhehi oznaczającego "poślubianie wdów,·I'. Ludzie należący do tej kasty starają się nie używać tej nazwy. Częściej określają siebie jako Radżputowie niższej klasy. Tak też są traktowani przez Braminów, Radżputów i Khatri. Głównym zajęciem Rathi jest obecnie uprawa ZiemI. I~ Obecnie jedno z wi<;kszyeh miast pakistańskiego stanu Punjab położone około 20 km od granicy z Indiami. ~I; W iradyeyjnym syslemie kasLOwym wdowa nie mogła być poślubiona ponownie. �258 Sipi, Rehra i inne kasty służących Spośród wszystkich kast "nieczystych", Sipi i Rehra posiadają wyższy od pozostałych status w hierarchii społecznej. Kasta Sipi obejmuje rodziny kowali, rolników i pasterzy (często najmowanych przez Radżputów). Uczestniczą jako muzykanci w ceremoniach ślubnych i świętach kast ,.czystych". Jakjuż wspomniałem, mogą odwiedzać świątynie. Mimo tego, iż Sipi i Rehra znajdują się w grupie "nieczystych", to ich dotknięcie nic wymaga "zmycia" poprzez obrzęd oczyszczający. Mogą pić wodę oraz prać w strumieniach zarezerwowanych dla kast "czystych". Od Braminów otrzymują błogosławicllstwo podczas ślubu. Lecz tak jak pozostałe kasty służących nic mają prawa wstępu do domostw klasy Braminów i Radżputów oraz nie mogą z nimi spożywać posiłków. Nawet gdy jako muzykanci są zapraszani na uroczystości, organizuje się dla nich osobne miejsce na podwórzu przed domostwem (Shashi. 1977, s.46). Po wstępnym omówieniu systemu kastowego w powyższym zarysie historycznym należy opisać równie istotną w kulturze Gaddich strukturę grup pokrewiellstwa. W większości ,.plemion" stanu Himachał Pradesh nadal powszechnie spotykany jest tradycyjny model rodziny rozszcrzonej (wielkiej) jako podstawowej jednostki organizacji społecznej. Lecz obecnie u Gaddich coraz większego znaczenia zaczynają nabierać rodziny nuklearne (małe) (Shashi, 1977, s. 27)16. Pomimo zmian w organizacji rodzin wciąż zachowywany jest ich charakter patriarchalny i patrylinearny. W podejmowaniu decyzji dotyczących przebicgu prac, planowania zajęć, wydatków itp .• ostatnie słowo należy do naj starszego mężczyzny w rodzinie rozszerzonej. Podczas jego nieobecności (sezonowy wypas) lub śmierci prawo to przypada naj starszemu synowi. Lineaż określany 17 jest przez Gaddich terminem Khandw1 (patrz rycina 1). W przeszłości często się zdarzało, iż Khandan dzielił się na mniejsze jednostki zwane Khind. Od momentu podziału lineażu (np. w wyniku międzyrodzinnych waśni). rodziny należące do danego Khind przyjmowały nazwisko bąd:l. imię przodka. który odłączył się od Khandanu. Po rozlamie. członkowie obu części lincażu nadal zachowywali świadomość przynależności do określonego Khandal1lf oraz x kultywowali tradycje wspólnego przodka. Każdy Khind składa się z pewnej liczby rodzin rozszerzonych nazywanych Tal. Jeżeli żyjący członkowie danej 16 Już. na początku lat 70 .. w trakcie badaJ] tcrenowych pr/qml\\ad/Onych pr/cz S. S. Shashi·ego. na 300 objętych badaniami rod/in 249 stanowily rodziny nuklearne (tj. X3(~/()). 17 Język Gaddich jest dialektem powszechnćgo w Ilimaehal Pradesh ję/.yka Iwhari. który należy do północnej grupy (Zachodnie Pahari) int!oeuropejskićj rodziny ję;yko\\ć.i. 18 .leżeli \II przeszłości lineażu nic było wewnętrznego rozłamu lo lakże A"//(/I/(Iall �259 rodziny nie zamicszkują w jednym gospodarstwie, wówczas Tal składa się ze wszystkich blisko ze sobą spokrewnionych rodzin nuklearnych (Bhasin, 1988, s. 121). Zatem To/ spełnia istotną rolę w integracji i podtrzymywaniu więzi mi~dzy rodzinami podstawowymi. Organizacja społeczna jest u Gaddich ściśle powiązana 7. systemem kastowym. Przykładem może być Shariki, termin określający ród złożony z kilku lineaży (Khandon). Shariki obejmuje wszystkich ludzi z osady należących do tej samej kasty (Bhasin, 1988, s. 121). Rody zaś wchodzą w skład nadrzędnego szczebla organizacji społecznej jakim jest Golra. W terminologii antropologicznej można ją określić mianem fratrii. Rody (Shllriki równe kastom z danej osady) są zazwyczaj egzogamiczne, podczas gdy w ramach (jolly przestrzega się zasady endogamii (Shashi, ł 977, s. 36). Odpowiada to endogamicznemu charakterowi poszczególnych kast. Tradycyjny strój. jaki Gaddi noszą po dziell dzisiejszy, pozwala na ich łatwą identył1kację. Mężczyźni wkładają bawełnianą koszulę (kurIa), na którą narzucają luźny plaszcz (cho/a) sięgający poniżej kolan, wykonany z wełnianego samodzialu. Luźnc. do kolan, wełniane spodnie (slItthan), w dolnej części ciasno opasują łydki i kostki. Lecz Gaddi, szczególnie poza okresem zimowym, wolą chodzić bez spodni. Wówczas ich nogi są osłonięte przez stosunkowo długie poly płaszcza cho/a. Charakterystyczny jest sposób wkładania tego okrycia wierzchniego. Płaszcz posiada szeroki kołnierz przechodzący w duże klapy. Przewiązywany jcst w pasie długą liną (dora) z owczej wełny, w taki sposób, aby na wysokości klatki piersiowej było dużo wolnej przestrzeni między ciałem a klapami płaszcza. Wolne miejsce wykorzystywane jest przez pasterzy do noszenia naczyń, pożywienia, a także dzieci i nowo narodzonych jagniąt (Shashi, 1977, s. 157). Najważniejszym elementem ubioru Gaddich jest wspomniana dora (lina z owczej wełny). Jest ona noszona zarówno przez mężczyzn, kobiety, jak i dzicci. Zwoje tej mocno splecionej liny podtrzymują płaszcz chola na wysokości pasa. Imponująca jest jej długość, różna w zależności od płci i wieku jej właściciela. Dora dorosłego mężczyzny może osiągać długość do około 60 metrów. Noszona przez kobiety dochodzi do 50 metrów, natomiast dzieci opasują się liną o długości od 10 do 25 metrów (Balokhra, 1995, s. 29). Łatwo sobie wyobrazić wielkość tego wełnianego "pasa", który u mężczyzn waży około 2 do 2,5 kilograma. Dora jest wykorzystywana w wielu sytuacjach. Z jej pomocą przenosi się ładunki i bagaże, w razie potrzeby służy do związania kilku sztuk owiec i kózl'), zatyka się za nią niezbędne podczas podróży przedmioty (np. sierp, fajkę wodną, zapałki, pieniądze itp.), w czasie wypol" Gdy podczas soono\\ ych przepo;dów stad pasterze nic mają do dyspozycji koszarów ahy zapo;d/.ić z\\'icrzo;ta na noc. kozy i owce wiązanc sq razem za pomocą liny. Taka konieczność powstaje także w trakcie wo;dró\\ki po niehezpiecznyeh stokach górskich. �260 GOTRA - obejmuje rody należące do jednej kasty (FRATRIA) SHARI KI ~SHARIKI (RÓD) obejmujqcy członków lineaży określonej kasty zjednej osady (RÓD) Khandan Khandan (LINEAŻ) (LlNEAŻ) Khind Khind /\ Tol Tol To) Tol Tol ° 00 i O Tol 00 Rodziny nuklearne Rodziny rozszerzone Ryc. I. Struktura ~ .~OOO grup pokrcwicIlslwa picmienia (iaudi �261 czynku jest używana jako poduszka. Dora ma także znaczenie religijne. Gaddi wierzą, że jest ona symbolem Sziwy (Shiva-ri Seli) i nosząc ją w imię boga zapewniają sobie zdrowie oraz łaskę pozostałych bóstw (Shashi, 1977, s. 158). Kobiety noszą rodzaj bawełnianej sukmany (Iua/1chari) szytej na wzór męskiej cho/a, z tą różnicą, że sięga do kostek. Jako okrycie wierzchnie przywdziewają weln iany płaszcz cho/a i przewiązują go wełan ianą Iiną (dora). Żellskim nakryciem glowy jest chach'u (lub chadaru) będący luźno narzuconym, długim na 2 metry pasem bawełnianej tkaniny (Balokhra, 1995, s. 29). Tradycyjne obuwie Gaddich było wykonywane w całości ze skóry owczej (ju/a), bądź skórzana podeszwa łączona była z wierzchem uplecionym z koziej sierści (jare/u\"). Drugi typ obuwia noszony był zazwyczaj w czasie wędrówek po ośnieżonych zboczach (Shashi, 1977, s. 159). Obecnie skórzane, gumowe i plastikowe buty sprowadzane z nizin wypierają wzory tradycyjne. Pasterstwo w kulturze Gaddich Ze względu na brak źródeł historycznych trudno dokładnie podać okres, od którego pasterstwo stało się domeną Gaddich oraz jaki to miało wpływ na tryb ich życia. Można jedynie przypuszczać, iż w czasach rządów radżów oraz w okrcsie angielskiego kolonializmu system kastowy regulował życie społeczne w większej micrze niż obecnie. Niegdyś Bramini i Radżputowie najmowal i do wypasu swoich stad pasterzy z n iższych kast "czystych" i kast służących. Obccnie wypasem zwierząt zajmują się członkowie wszystkich kast, lecz coraz większe utrudnienia, z jakimi spotykają się pasterze podczas sezonowych wędrówek sprawiają, iż muszą się najmować do niskopłatnych prac organ izowanych przez stanową adm in istrację. Przed omówieniem praw własności Gaddich warto wspomnieć o tradycyjnym systcmie opIat za dzierżawę ziemi nazywanym Bachh Dasri/. Wszystkie pola i lasy księstwa (radżostwa) Brahmaur należały do radży. Rolnicy i pasterze byli tylko jej użytkownikami. Bachh Dasri/ nakładany był na wszystkich Gaddich bcz względu na to czy ich rodziny zamieszkiwały teren Brahmaur od kilku pokolell, czy też byli nowymi osadnikami. Podatek pobierany był w postaci zbol.a, ghcc, miodu, welny, przędzy oraz utkanego samodziału. Zapłaty wełną i przędzą wymagano nawet od rolników nie mających zwierząt (Bhasin, 1988, s. 88). Sytuacja taka zmuszała ich do prowadzenia wymiany barterowej z pasterzami. Rolnikom regularnie płacącym Bachh Dasri/ radża nadawał prawa dziedziczne do użytkowania ziemi o określonej powierzchni. Takie same prawa przyznawal pasterzom, którzy podejmowali się wypasu stad władcy. W dowód uznania opiekunowie zwierząt otrzymywali dziedziczne prawo wypasu na wybranym obszarze. W roku 189 ł, kiedy wysokość pobieranego podatku została ustalona przez władze kolonialne, Bachh DC/sri/ mogli także pobierać drobni właścicicle ziemscy, którzy wcześniej uzyskali prawa od radży. �262 Niedługo potem (źródła nie podają dokładnej daty) podatki tego rodzaju zostały zniesione całkowicie (Bhasin, 1988, s. 89). Obecnie gospodarze zobowiązani są do uiszczania opłat sezonowych, ustalanych przez rząd stanowy. Prawem własności Gaddich objęte są zagrody (budynki mieszkalne i gospodarcze), ziemia uprawna, zwierzęta hodowlane i pastwiska. W wypasie zwierząt bierze udział tylko męska część rodzin/O. Pozostałe osoby (najczęściej osoby starsze, kobiety i dzieci) pozostają w domostwach zamieszkałych przez wielką rodzinę. Tradycyjnie była to dwupiętrowa. szeroko frontowa chata z wyżką~' oraz małym podwórzem. Jako materiał budowlany wykorzystywano drewniane bale, z których stawiano konstrukcję szkieletową budynku wypełnianą kamieniami uszczelnianymi gliną bądź mieszanką gliny, nawozu i słomy. 00 dzisiaj można spotkać także chaty o kamiennej konstrukcji ścian uszczelnionych na sposób podany powyżej. Pomieszczenia \V parterowej czyści domu służą jako składy drewna opałowego oraz spełniają funkcję obór dla zwierząt. Izby na dwóch piętrach są pomieszczeniami mieszkalnymi. Wyżki znajdujące się na pierwszym i drugim piętrze stanowią miejsce, w którym wykonuje si<; większość prac domowych, ponieważ izby zazwyczaj nie mają okien. W przeszłości teren zajęty pod budowę chaty należał do radży, lecz nie wi,vało się to z uiszczaniem wysokich podatków. Władca pobierał symboliczną opłatę roczną o wał10ści jednej rupii. Obecnie właściciele domów zobowiązani s'\ do zapłaty podatku na poczet miejscowego pOJ7czayalu (Bhasin. 1988, s. 90). Opłaty związane z użytkowaniem ziemi i pastwisk w znacznej mierze zależą od charakteru ich własności. Z i e m i a u p r a w n a. Po uzyskaniu przez Indie niepodległości, ziemia została rozdzielona między rolników według Księgi Nadania (Palla) pochodzącej z okresu rządów książęcych. Były w niej wyszczególnione tereny uprawne, nazwiska rodzin mających dziedziczne prawa, opłaty itp.n . N i e u ż y t k i i P r z y I e g ł e d o w s i p a s t w i s k a (j li h ) . Ten typ ziemi miał charakter własności wspólnotowej mieszkailców danej osady. Nie był wymieniany w dowodzie nadania Palla, ale podlegał odrębnemu prawu użytkowania zwanenul Bar/aJ/. Zgodnie z jego regulami gospodarze mogli wypasać owce, kozy i bydło, ścinać na paszę trawę i liście pewnych gatunków drzew, zbierać i obłamywać suche drewno na opal, obcinać sosnowe lub cedrowe gałęzie z przeznaczeniem na pochodnie, gromadzić suche i obalone pnie 20 Ubogie rodziny pasterzy. najmujących sit; do wypasu cudzych stad. prowadZi\ koczowniczy tryb życia przenosząc sil,: na sezonowe pastwiska wraz 7. calą rodziną i dobytkiem. Jednakże stanowią bardzo małą grupt; IV społeczności Gaddich. 21 PrzykladO\\'c wymiary jednej z chat: dług. 10 m. SIeI'. 8 m. "ys. 6 Ill. Ohccnie sl,mia się curaz większe budynki o nieco odmiennej konstrukcji. 22 Podczas badań nic mogkm ustalić aktualnych opiat za użytkowanie poszczególnych typów ziemi. �263 drzew, ścinać drzewa podrzędnych gatunków na uroczystości ślubne i pogrzebowe. Po uzyskaniu pisemnej zgody z wyższych urzędów przysługiwała dodatkowo pewna ilość drewna z przeznaczeniem na cele budowlane. Rolnikom nie zezwalano ścinać zdrowych drzew nawet na obszarze ich ziemi uprawnej (Bhasin, 1988, s. 89). P o 1a n y (g h a I i). Wszystkie przyległe do wsi polany stanowiły własność wspólnoty wiejskiej. Każdemu należącemu do niej gospodarzowi przysługiwała część polany o określonej powierzchni, przyznawana podczas spotkall wszystkich czlonków. Poprzez otrzymanie praw do użytkowania części wspólnotowego terenu nabierał on charakteru własności prywatnej. Obszar ten był źródłem produkcji siana, którego zapasy gromadzono na okres zimowy jako paszę dla zwierząt. Mimo tego, iż rolnicy otrzymywali stałe prawo do parceli ghali, za jej użytkowanie nie płacili podatków. Przyległe do wsi polany były i są nadal przez wladze lokalne traktowane jako nieużytki. Z i e m i a k s i ą ż ę c a. W okolicach osad znajdowały się także tereny książęce (radży), które nie były objęte prawem własności tamtejszych mieszkatlców. Ziemie tego rodzaju były wolne od jakichkolwiek opłat i mogły być użytkowane przez wszystkich mieszkatlców księstwa Brahmaur. Tradycyjnie były to obszary pastwiskowe (Bhasin, 1988, s. 90). Obecnie tereny książęce są własnością rządu stanowego, który wydaje oficjalne zezwolenia na ich użytkovvan ic. T rak a r i K (/ f o h ar. Oprócz pastwisk znajdujących się w pobl iżu osad, zamożniejsi gospodarze posiadali tereny gospodarcze i zagrody w znacznej odległości od miejsca ich zamieszkania. "Dodatkowe" pola i budynki były określane mianem kafohar. Obszar pastwiskowy okalający katohar nazywał się frakar. Ze względu na znaczną odległość i niejednokrotnie bardzo trudną drogę, którą trzeba było przepędzać zwierzęta, na pastwiskach larkar wypasano wyłącznie stada owiec i kóz. Wiele rodzin Gaddich zamieszkujących tehsil Brahmaur w dystrykcie Chamba do dzisiaj posiada pastwiska i pola uprawne znajdujące się w granicach dystryktu Kangra położonego około 1000 metrów niżej. Dzięki temu latem mogą zbierać plony w Brahmaur, zimą natomiast uprawiać pola kafohar (Bahadur, 1978, s. ł 6). r a s t Vi i s k a \V y S o k o gór s k i e (d h ar). Pastwiska te wykorzystywane są wyłącznic w sczonie letnim do wypasu owiec i kóz. Wszystkie obszary położonc w wysokich górach znajdują się pod kontrolą Wydziału Leśnictwa, w którym (po oplacen iu podatku wypasowego) można otrzymać pozwolenie na sezonowy wypas zwierząt (Shashi, 1977. s. 115). Swobodne korzystanie z wyżej wymienionych terenów uzależnione było od opłacenia stosownych podatków, którc były nakładane na pasterzy zarówno w przeszłości, jak i dzisiaj. W latach 1863-1864 radża Sri Singh wprowadził aukcyjny system przyznawania praw wypasu na określonych obszarach (Bhasin, 1988, s. 91). Pasterze Iicytowal i ccnl; za prawo do całorocznego korzystania z poszczególnych �264 hal23. W pozwoleniu dokładnie wyznaczano trakty, którymi mogły być przepędzane stada zwierząt z miejsca zamieszkania gospodarza na pastwisko. Dzięki temu ograniczano niekontrolowane spasanie obszarów leśnych. Według V. Saberwala (1996, s. 7) wydzielone hale wraz z prowadzącymi do nich traktami przeznaczone były na wypas około 1000 - l 200 zwierząt. Lecz rzadko się zdarzało, aby jeden właściciel posiadał tak liczne stado. Rodzina miała zwykle około 300 - 400 owiec i kóz. Dlatego, aby zrekompensować sobie część zapłaty za prawa wypasowe, gospodarze podnajmowali nie wykorzystywane partie pastwisk innym pasterzom (Saberwal, 1996, s. 8). Pastwiska były podzielone na dwie kategorie: zimowe (han - położone w niższych partiach księstwa) oraz letnie (dhar - pastwiska wysokogórskie). Najbardziej powszechnymi formami wypasu były transhumancje: zstępująca i wahadłowa. W związku z niewielką ilością pastwisk han na obszarze księstwa, pasterze częstokroć wędrowali na odległe tereny obecnie położone w granicach stanów Pendżab czy Uttar Pradesh. Od polowy XIX wieku gospodarka pasterska Gaddich była stopniowo ograniczana przez kolonizatorów brytyjskich. Ze względu na wzrastające zapotrzebowanie na drewno Brytyjczycy zdecydowali się na wprowadzenie szeregu obostrzeó dotyczących użytkowania obszarów leśnych. Aby ograniczyć wypas zwierząt w lasach Wydział Leśnictwa wymagał od Gaddich zapłaty trzech podatków w ciągu roku. Poza tym, w trakcie sezonowych przepędów stad, pasterze byli zobowiązani do przebycia minimum pięciu kilometrów dziennie, aby nie doprowadzić do spasania terenów położonych na ich szlaku. Oprócz powyższych ograniczeó Gaddi nie zostali zwolnieni z opłat ustalonych wcześniej przez radżę. Tym samym pasterze zostali zmuszeni do respektowania obu systemów podatkowych. Gospodarze byli szczególnie zniechęcani do hodowli kóz, które ze względu na mniejsze jakościowo wymagania paszowe mogły być wypasane w lasach (Saberwal, 1996, s. 8). Przechodząc przez granice poszczególnych księstw (radżostw) pasterze winni byli płacić "podatek graniczny" (rahdari). Niegdyś była to forma zapłaty symbolicznej, mającej raczej status religijny niż finansowe zobowiązanie wobec radży. Granice przekraczano na wysoko położonych przełęczach. Pasterze w dziękczynnym geście za pomyślne przebycie niebezpiecznych, górskich szlaków składali bogom w ofierze kilka zwierząt. Zwyczaj ten praktykowany jest do chwili obecnej na obszarach wysokogórskich (Bhasin, 1988, s. 92). Po reformie administracyjnej w 1971 roku, kiedy na mapie Indii Himachal Pradesh zaistniał jako odrębny stan, rahdari jest opłacany przez pasterzy podc3 Stosuj.; l~rll1in używany pr7~Z górali podhalańskich, wadzone.i przez pasterzy Gaddi hyły prawa do wypasu nie zawsze położonych w lej samej dolinie. poniewai. na kilku przedmiotem pastwiskach licytacji projednoczcśnie. �265 czas przekraczania jego granic. W roku J 997 pobierany przez Wydział Leśnictwa podatek wynosił 50 pajs(/~ zajedno zwierzę na cały sezon. Zwierzęta hodowane w wiejskich zagrodach (najczęściej krowy, byki, konie, osły i muły), których nie łączono ze stadami owiec i kóz pędzonych na sezonowe pastwiska, nazywane były terminem ghareri. Ich właściciel musiał płacić dodatkowy podatek przedstawicielowi radży (Bhasin, 1988, s. 91). Dzisiaj opłata za ghareri włączona jest w stały podatek za ziemię, na której wybudowana została chata i budynki gospodarcze. Podstawową jednostką produkcyjną u Gaddich jest rodzina rozszerzona25. Nie ma w nich wyraźnie zarysowanego podziału prac domowych i gospodarczych w zależności od płci i wieku. Członkowie rodziny pomagają sobie nawzajem w codziennych czynnościach. Można jednak wyodrębnić pewne grupy zajęć, zwykle wykonywanych przez poszczególne osoby. Mężczyźni zajmują się zazwyczaj wypasem stad owiec i kóz, przędzeniem wełny, tkaniem, wyplataniem lin i narzut z koziej sierści oraz pracami polowymi (siew, orka, bronowanie, zbiory plonów itp.), gdy nie uczestniczą w wypasie sezonowym. Kobiety, które biorą udział w przepędach stad, pomagają w pilnowaniu zwierząt oraz przygotowują posiłki. Pozostając w domostwie wykonują większość prac w obejściu gospodarskim, gotują pożywienie, opiekują się bydłem oraz pomagają w pracach polowych. W zajęciach domowych i lżejszych czynnościach przy uprawie pól kobietom towarzyszą dzieci. Osoby starsze podejmują się obróbki owczego runa i koziej sierści oraz asystują na roli, a także wykonują codzienne zajęcia domowe (posiłki, drobne naprawy itp.). Większość rodzin Gaddich posiada choćby małe stado owiec i kóz. Według V. Bhasin (1988, s. 157) w przeszłości pasterstwo było ich tradycyjnym zajęciem, a wielkość stad świadczyła o statusie majątkowym właściciela. Stada owiec i kóz do dzisiaj określa się terminem dhan, który w języku pahari oznacza "bogactwo" (Shashi, 1977, s. 115). Niemal każdy mężczyzna z plemienia Gaddi doświadcza w ciągu swego życia pracy przy wypasie zwierząt. Liczba pasterzy opiekujących się zwierzętami zależy od wielkości stada. Okolo 400 do I 500 owiec i kóz tworzy stado nazywane khandah (Shashi, 1977, s. 114). Na podstawie wywiadów przeprowadzonych podczas badar'] ,.Toward Asia" można stwierdzić, iż pięcioosobowa grupa pasterzy wystarcza do opieki nad stadem obejmującym około 500 sztuk zwie- e4 Podstawow,! j.:dnostka mont:tanH\ w Indiach jt:st rupia indyjska (1 rupia = 100 pajsa). Wczcśniej rupia dzieliła si~ na 16 anna. Prza długi czas po uzyskaniu przez Indie niepodległości na targowiskach pol!allano c.::ny wannach. Iccz współcześnie monety o tym nominale nie funkcjonuj,) \\ obiegu picni~;f.nym. e; Pomimo proc.:ntollcj prz.:wagi rodzin nuklearnych (patr/. ..Organizacja społeczna"). wiele ząi~ć gospol!arClych lIykony\\'anych jest w ramach rodzin rozszerzonych (tof). �266 rząt. W zachowaniu bezpieczel1stwa takiej liczby owiec i kóz pomaga około 5 do 8 psów pasterskich. Jednakże powyższe proporcje (l pasterz + I pies / 100 sztuk zwierząt) nie stanowią reguły w przypadku stad większych. Przykładowo, I 200 owiec i kóz jest zazwyczaj pilnowane przez 7 lub 8 pasterzy i 8 do 1a psów. Właściciele około 20 do 100 sztuk owiec i k.óz zazwyczaj nie uczestniczą w wypasie sezonowym. Powierzają wówczas zwierzęta posiadaczom dużych stad (około 150 do 300 sztuk). Są to najczęściej zaufane osoby należące do tego samego lineażu (Shashi, 1977, s. 159). W przypadku, gdy z kręgu rodziny rozszerzonej, posiadającej duże stado (khandah), nie można zebrać odpowiednio licznej grupy pasterzy, najmuje się dodatkowych pomocników zwanych puhal (wynajęty pasterz). Często stosowaną praktyką jest także łączenie małych stad kilku rodzin w większe (około 400 do 500 sztuk). Daje to możliwość stworzenia grupy pasterzy, w której skład wchodzą sami właściciele zwierząt. Rozwiązanie takie, szczególnie w okresie letniego nasilenia zajęć rolnych, pozwala pozostałym w gospodarstwie mężczyznom na prace przy zbiorach plonów oraz przygotowaniu pól pod kolejne uprawy. Gospodarka wypasowa Gaddich opiera się głównie o owce rasy Gaddi oraz kozy rasy Gaddi26. Liczba zwierząt przez nich hodowana obejmuje 41,9% owiec i 63,3% pogłowia kóz z obszaru pasa plemiennego (patrz tab. 2). Do tej pory nie przeprowadzono dokładnych badal1 naukowych nad wydajnością obu ras. Natomiast dane uzyskiwane od hodowców różnią się do tego stopnia, że nie sposób opisać walorów hodowlanych tych zwierząt. Tabela 2. Pogłowie O\\'iec i kóz na obszarze plemiennym Ciaddich . zWIerząt . W sezonowo wypasanyc ł1 stat Ił' ac l oraz roporc.le Proporcje owiec i Pogłowie Pogłowie na obszaPogłowie na obszakóz w wypasanych rze pasa plemienrze zamieszkałym w stanie neQo przez Gaddich stadach [%J Himachal Owce 1 090328 183583 76963 49,0 Kozy 1 058868 98484 61 402 50,027 'Na podstawIe danych z pracy R. Slllgh'a (1992). 26 Termin Gaddi określający rast,: owiec i kóz jest tradycyjm\ nazwą zwierząt wypasanych przez pasterzy Gaddi. Obecnie w publikacjach naukowych autorzy starają siC;zamienić nazwc; kóz Gaddi na nieprecyzyjny termin koza himalajska (Negi. 1988. s. 24). 27 Mimo tego. że pogłowie kóz na obszarzc plemiennym Gaddich jest niższe od owczego. stanowią one okolo p%wę wypasanych sezonowo stad. Powodem jest większa odporność kóz na trudne warunki otoczenia. Kozy mogą rodzić mlode nawet \\ trakcie przcpc;du siad. Dlatego przez ealy rok mogą uczestniczyć w wypasie. podczas gdy owce na okres porodu i odchowania jagniąt pozostają w zagrodach gospodarskich. �267 Roczny cykl pasterski oraz rozkład prac polowych Gaddi uzależniają od warunków klimatycznych w poszczególnych sezonach. Zimowe opady śniegu oraz niskie temperatury zmuszają pasterzy do prowadzenia transhumancyjnej formy wypasu. Umożliwia to zwierzętom ciągły dostęp do świeżej paszy. Całoroczny rozkład zajęć pasterzy można podzielić na sześć omówionych poniżej okresów. p o ł o w a p a ź d z i e r n i k a d o k o J1c a I i s t o p a d a (początek zimy) Początek m igracj i stad na obszary pastwiskowe położone w dolinach (transhumancja zstępująca). Jeżeli ro~ "' dzina posiada ziemie uprawne i pa~ stwiska po południowej stronieł3llcucha Dhauladhar (w dolinie Kangra) zwierzęta przegania się na pola. Przez kilkanaście dni wypasane są na pastwiskach i koszarowane w nocy na obszarze pól. Jest to często spotykana forma naturalnego nawożenia terenów uprawnych. Przełom listopad/grudzieJ1 do kOl1ca lutego (sezon zimowy) Stada przepędzane są na pastwiska położone na obszarze niskich łal1cuchów górskich (Shiwalik, Shimla). Właściciel stada musi dysponować otrzymanym z Wydziału Leśn ictwa pozwoleniem na wypas sezonowy. Zwierzęta pozostają tu przez okres około 3 miesięcy. Na przełomie łutego i marca rozpoczyna się wędrówka powrotna do Brahmaur. Początek marca do połowy kwietnia (okres wiosenny) Pasterze docierają do pól położonych po południowej stronie Dhauladhar. Podobnie jak w czasie zimowego przepędu zwierząt pozostają przez Kangra okolo 2 tygodnie, nawożąc pola świeżo zaorane po zbiorach. W marcu dokonuje się strzyżenia owiec i kóz. . ... Przełom kwieciel1 / maj do połowy czerwca (sezon letni) Stada powracają do stałych osad właściciel i. Zwierzęta są wypasane na przyległych do wsi pastwiskach (wypas dzienny). W nocy koszarowane są na polach uprawnych (nawożenie). W ciągu dnia owce i kozy prowadzi się na położone w górach pastwiska, lecz znajdujące się na tyle blisko, aby na noc zwierzęta powróciły �268 lipca odbywa się drugie w roku strzyżenie do osady. Na przełomie czerwca owiec i kóz. Przełom czerwiec/lipiec do pierwszych dni września (lato) Pasterze przepędzają stada owiec i kóz na pastwiska wysokogórskie dhar (transhumancja wstępująca). Zwierzęta wypasane są na obszarze dystryktu Lahaul i Sp iti (Dorje, 1974, s. I) oraz w wyższych partiach dystryktu Chamba. P o ł o w a w r z e ś n i a d o p o ł o w y p a ź d z i e r n i k a (sezon jesienny) Powrót pasterzy i zwierząt z pastwisk dhar do stałych osad właścicieli. Przez okres około miesiąca owce i kozy wypasane są na pastwiskach przyległych do wsi. W tym okresie mężczyźni, pozostający przez większą część roku poza gospodarstwem, pomagają w pracach polowych (nawożenie pól przez zwierzęta, orka i przygotowania pod siew jęczmienia) i gromadzeniu zimowych zapasów siana28 z okolicznych polan (ghali). Pod koniec września odbywa się trzecie strzyżenie owiec i kóz. W połowie października, wraz z pierwszymi opadami deszczu i śniegu, pasterze ponownie rozpoczynają cały roczny cykl transhumancją zstępującą. W rzeczywistości stada odbywają wędrówki, które można zakwalifikować jako transhumancję wahadłową. Przez cały rok wypasane są poza miejscem zamieszkania właścicieli. Podczas wędrówki z pastwisk zimowych (pogórze himalajskie) na letnie - wysokogórskie (i z powrotem) zwierzęta zatrzymują się tylko na krótki okres czasu w osadzie, gdzie wykorzystywane są do nawożenia pól. Główne miejsca będące celem wędrówek pasterzy oraz prowadzące do nich szlaki zostały oznaczone na rycinie 2. Większość Gaddich posiadających duże stada zwierząt wykupuje prawa wypasowe do terenów położonych w granicach stanu Himachal Pradesh. Wraz z wynajętymi pasterzami prowadzą owce i kozy na tereny wypasowe w dystryktach Una, Bilaspur, Sirmaur (w Himachal Pradesh) oraz Gurdaspur (Pendżab) i Dehra Dun (Uttar Pradesh) (Singh, 1992, s. 105). Dotarcie do najdalej położonych pastwisk w stanie Uttar Pradesh zajmuje pasterzom około 4-5 tygodni. Dziennie mogą pokonać odcinek około 28 Zapasy siana gromadzone na okres zimowy wykorzystywane są do karmienia krów pozostąjących w zagrodzie przez cały rok oraz owiec (maciorek), które po narodzinach jagniąt nic uczestniczą w sezonowym wypasie. �269 Uttar Pradesh Legenda: _ •._ •._._._. ------ Granice państwowe Granice stanowe Granice dystryktów , ..~~. Obszar "plemienny" ~ SKALA o 20 ! " 20 40 km • I Szlaki sezonowych wędrówek Gaddich Ryc. 2. Szlaki sczonowych przcp<;:dów stad owicc i kóz nąjczęściej wykorzystywane pastcrzy z plemicnia Gaddi (map<;:opracowano na podstawie Singh. 1992. s. 106) przez 12-17 kilometrów w zależności od ukształtowania terenu, po którym się poruszają. Przebycie takiego dystansu trwa niemal cały dziell. Co trzy, cztery dni pasterze zatrzymują się na całodzienny odpoczynek lub pokonują znacznie krótszą drogę (do 5 kilometrów). Obecnie Gaddi napotykają na coraz większe trudności związane z uzyskaniem pozwolenia na wypas poza granicami stanu. Dodatkowym utrudnieniem jest konieczność opłacenia podatku granicznego, który zwiększa koszty wypasu. �270 Właściciele mniejszych stad w okresie zimowym prowadzą zwierzęta na niedaleko położone pastwiska w niższych partiach dystryktów Chamba i Kangra. Zwierzęta pasą się dziennie około 7 do 8 godzin. Trasy wypasu dziennego oraz szlaki migracyjne muszą być planowane w taki sposób aby przynajmniej dwukrotnie w ciągu dnia stado mogło być pojone. Podczas pobytu na pastwiskach zimowych pasterze powinni zapewnić zwierzętom dost9P do soli, która uzupełnia w ich organizmie braki jodu, mikroelementów oraz soli mineralnych (Singh, )992, s. 107). Sól podawana jest zwierzętom w postaci dużych brył nabywanych na lokalnych targowiskach. Aby utrzymać zwierzęta w lepszej kondycji, ogranicza się im dostęp do wodopoju przez 2-3 dni po podaniu soli. Pasterze twierdzą, iż owce i kozy jedzą wówczas więcej zielonej paszy i ziół, co poprawia ich zdrowie. Na pastwiskach wysokogórskich zwierzęta często wylizują skały zawierające sól kamienną oraz wapno. Dodatkowa porcja soli jest im podawana raz w tygodniu (Singh, 1992, s. 108). Pasterze (puhal) wynajęci do pomocy w wypasie zwierząt są opłacani w różny sposób. Tradycyjnie, za sezon wypasowy właściciel zapewniał im darmowe wyżywienie (ok. l kg kukurydzy na dziel1, sól i warzywa), owcze i kozie mleko w dowolnej ilości, odzież (para obuwia, plaszcz - dmla , wełniany koc), dwie owce lub kozy na każde sto sztuk znajdujące się pod opieką puhala, wynagrodzenie pieniężne w wysokości 4 rupii indyjskich miesięcznie (Bhasin, ) 988, s. 162). Obecnie wynajmowani pasterze rezygnują z wielu powyższych świadczet1. Preferują zapłatę w postaci zwierząt i pieniędzy. Po około 3-4 latach stają się posiadaczami niewielkiego własnego stada2'!, które mogą wypasać razem ze zwierzętami obcymi. Tym samym nabywają praktyki i podnosi się ich status w zawodzie, ponieważ zostają mahlundi (przywódcą grupy pasterzy, bacą) i mogą samodzielnie organizować wypas zwierząt powierzonych im przez kilka rodzin. Produkty pasterskie, takie jak wełna, kozia sierść, mleko kozic, baranina, koźlina, skóry i nawóz, Gaddi wykorzystują na własne potrzeby oraz do sprzedaży na lokalnych rynkach. W warunkach górskich jednym z bardziej istotnych produktów w życiu górali jest owcza wełna. W przeszłości Gaddi wykonywali z niej odzież dla całej rodziny oraz różnego rodzaju koce i narzuty. Współcześnie wełna służy jako podstawowy surowiec do tkania materiału, z którego szyte są płaszcze - chola i koce. Runo ciemnego koloru (brązowe, czarne) 29 Na przykład. jeżeli co roku pasterz otrzymuje IV ramach I.aplaty dwie s/luki owiec łub kóz. to po 6 latach przy małej śmiertelności młodych może mieć około 120 zwierz'lt (n)fpoczynając od stanu zerowego). �271 wykorzystywanc jest przez Gaddich do wyplatania liny - dora wcześniej opisanego elemcntu ubioru. Wełna pozyskiwana jest w trakcie strzyży dokonywanej trzy razy w roku (marzec, czerwiec, wrzesiellio. Do dzisiaj strzyżenie odbywa się za pomocą ręcznych no:i.yc zwanych kat. Do tej czynności zatrudniani są zazwyczaj górale z kasty Sipi. Otrzymują zaplatę w wysokości do 2,5 kilograma surowego runa za ostrzyżenie 25 owiec. Wprawny pracownik w ciągu jednego dnia może ostrzyc około 80 do 85 owiec (Bhasin, 1988, s. 163). Welna jcst następnie myta (często stosowaną praktyką jest mycie wełny przed strzyżą) i rozczesywana za pomocą grępli ręcznych. Przędzenie jest czynnością wykonywaną zarówno przez mężczyzn, jak i kobiety. Częstym widokiem jest grupka rozmawiających ze sobą górali, którzy nieprzerwanie wysnuwają cienką nić z kądzieli noszonej za połami płaszcza cha/a. Wykonywane jest to na dwa sposoby. Kobiety używają kołowrotka z napędem ręcznym (charkha), mężczyźni zaś wrzeciona (takli). Użycie wrzeciona daje możliwość nieprzerwanego wykonywania pracy podczas wędrówki ze stadem czy w chwilach odpoczynku. W razie potrzeby cienka przędza powtórnie jest skręcana na wrzecionie w nić podwójną. Tkanina wełniana jest wykonywana przy pomocy krosien poziomych. Tkaniem zajmują siy głównie mężczyźni, choć kobiety także uznaje się za dobre wykonawczynie tego rzemiosła. Praktycznie w każdym domostwie jest przynajmniej jeden warsztat tkacki. Tkanie jest uważane przez Gaddich za rzemiosło związane ze sferą sacrul11 (Shashi, 1977, s. 117). Dlatego w całym plemieniu jest tylko kilka rodzin znanych z wyrobów wysokiej jakości. Rodziny posiadające dużą liczbę owiec otrzymują rocznie wystarczającą ilość wełny, aby znaczną jej część sprzedać w postaci runa lub gotowych wyrobów. Dla przykładu: właściciel posiadający stado około 200 owiec pozyskuje w ciągu raku okolo 90 kilogramów runa (Singh, 1992, s. ł 83). Po przerobieniu całości na tkaniny11 jej wartość wynosi około ł 5 rupii za metr (półmetrowej szerokości). Sprzedaży produktów wełnianych dokonuje się podczas grudniowego i kwietniowego pobytu na pastwiskach położonych po południowej stronie gór Dhauladhar w dolinie Kangra (Bhasin, 1988, s. 168). Kozia sierść wykorzystywana jest przez właścicieli zwierząt do wyplatania lin oraz grubo plecionych narzut i toreb. Tradycyjnie wykonywano z niej wierzchy obuwia (jare/w'), lecz obecnie umiejętność ta zanika. Aby pozyskać długą,latwiejszą w obróbce sierść, kozy są strzyżone co trzy lata. Po tym okresie, od jednego zwierzęcia można pozyskać do około 0,5 kilograma surowOd jednej owcy rasy Gaddi średnio otrzymuje się w marcu ok. 150 g. w czerwcu ok. 350 g, wc wrześniu ok. 50() g runa (Bhasin. 1988. s. 163). -'I Na wykollanić l1lćlra tkaniny welnianej pulrzeba okolo pól kilograma przydzy. 3(1 �272 ca (Singh, 1992, s. 199). Sierść skręcana jest ręcznie w mocną i grubą nić. Ciasno zwinięta w kłębki jest odkładana na okres około dwóch miesięcy, w którym to czasie przyjmuje nadany kształt i dzięki temu nie rozkręca się w trakcie wyplatania. Produkty z niej wykonane oraz nadwyżki sierści nieobrobiOllej wraz z tkaninami wełnianymi są sprzedawane na targowiskach. Podczas badal1 terenowych w roku 1997 cena surowej sierści na targowiskach wynosiła około 30 rupii za kilogram. Owcze i kozie skóry rzadko są sprzedawane na lokalnych rynkach. Jeżeli gospodarz posiada jakiekolwiek nadwyżki, zazwyczaj wymienia je na inne towary (do chwili obecnej są obiektem wymiany barterowej). Jest to związane z niewielką ich produkcją i dużym zapotrzebowaniem w gospodarstwie domowym. Skóry owcze wykorzystuje się na przykrycia posłal1, siedziska oraz jako okrycie wierzchnie w sezonie zimowym. Skóry kozie z okrywą włosową także są używane jako element odzieży, natom iast wygarbowane i wysuszone na słońcu są stosowane do przechowywania zbóż i pożywienia. Gaddi nie opierają swojej diety na produktach zwierzęcych. Większość ich posiłków składa się z ryżu, roślin strączkowych, warzyw oraz chapali (rodzaj chleba wypiekanego w postaci cienkich placków z mąki pszennej wymieszanej z ryżową lub kukurydzianą). Mleko służy głównie jako dodatek do herbaty, wypijanej w dużych ilościach. Pozyskuje się je od krów hodowanych w przydomowych zagrodach. Dojenie owiec i kóz praktykowane jest (w ograniczonej formie'") jedynie przez pasterzy, którzy bardzo często piją mleko (szczególnie kozic) zamiast herbaty. Spożywa się je w postaci świeżej. Nie gromadzi się jego zapasów w celu przerobu na inne produkty spożywcze. N ie jest także sprzedawane na targowiskach. Mięso nie stanowi częstego posiłku Gaddich. Górale nie praktykują uboju owiec i kóz wyłącznie w celu pozyskania mięsa. Zwierzęta, które zginą podczas wypadków na sezonowych pastwiskach spożywane są przez pasterzy. Okazyjnie, właściciele stad przeznaczają kilka sztuk na ofiary skladane podczas obrzędów religijnych. Wówczas mięso ofiarowanych zwierząt dzielone jest między wszystkich uczestników ceremonii. Gaddi w znacznym stopniu zasilają rynek mięsny w stanic Himachal Pradesh. Dzieje się to za sprawą pośredników, którzy skupują od pasterzy zwierzęta i sprzedają miejscowym rzeźnikom. Trudno ocenić. jak duży jest przyrost liczbowy stada w ciągu roku, ponieważ zależy to od warunków panujących w danym sezonie. Szacunkowo można przyjąć, że właściciel 200 owiec i 200 kóz sprzedaje co roku około 20 owiec i 35 kóz, przy zachowaniu wyjściowej wielkości stada (Bhasin, 1988, s. 163). 32 Pasterze doją tylko tyle mleka. ile sami mogą spożyć. �273 Ostatnim produktem zwierzęcym, na który należy zwroclc uwagę przy omawian iu dróg dystrybucj i i konsumpcj i w społecznościach pasterskich, jest nawóz. Jak już wspomniałem podczas omawiania rocznego cyklu życia pasterzy, CZysto stosuje się koszarowanie zwierząt w ciągu nocy na polach uprawnych. W len sposób gospodarze oszczędzają wiele godzin pracy, które musieliby poświęcić na gromadzenie nawozu, jego transport oraz rozrzucenie na polu. Podczas przepędu sIad na pastwiska letnie i zimowe pasterze często skracają dystans kierując zwierzęta drogami przebiegającymi przez prywatne tereny uprawne. Oczywiście, wcześniej trasa jest uzgadniana z właścicielami pól, którzy pozwalają na ich przcjście pod warunkiem, że zwierzęta przez krótki czas (dwa, trzy dni) pozostaną na wyznaczonych ziemiach w celu ich użyźnienIa. Nawóz krowi jest wykorzystywany tylko w gospodarstwie domowym. Miesza się go z dodatkiem słomy, formuje w placki golu (wielkość i kształt gotu zależą od rodzaju pieca w jakim mają być spalone) i suszy na SłOllcU. Wysuszone golu jest używane w kuchennym piecu codziennie podczas gotowania posiłków. Pozagospodarcze znaczenie zwierząt hodowlanych Gaddi są w znacznej większości hinduistami. Szczególną czcią darzą boga Sziwę - Pana narodzin i zniszczenia. Wiąże się to z przekonaniem górali o świętości krainy, którą zamieszkują. Obszar Brahnaur traktowany jest przez nich jako świyta góra Kailash. Pozostałe postaci z panteonu hinduistycznego także pozostają w ogromnym poszanowaniu. Na całym terenia pasa plemiennego do dnia dzisiejszego pozostało wiele śvViątYll związanych z kultem Nagów (Naga = snskr. 'wąż'). Pochodzenie tego kultu wciąż pełne jest nie wyjaśnionych tajemnic. Ich historia przeplata się z legendą i jest podawana w innej wersji przez mieszkańców różnych osad. Gaddi także są wierni tej tradycji i podczas świąt odprawiają modły w świątyni lokalnie czczonego Naga. Na co dzier'l noszą przy sobie zatknięty za wełniany ,.pas" - dora rodzaj sierpaka nazywanego dat (lub dral). Symbolizuje on boga Kailunga - ojca wszystkich Nagów (Bahadur, 1978, s. 108). Szczególnie pasterze prowadzący stada na pastwiska sezonowe wierzą w moc Nagów. Za "pasem" mają zatknięty zwykły sierp do ścinania paszy oraz dal noszony wyłącznie jako symbol Naga. Podczas każdego obm;du rei igijnego Gaddi ofiarowują kozy lub owce. Płeć zwierząt zależy od rangi święta lub rodzaju prośby kierowanej do bogów. Nie sposób wymienić wszystkich świąt i sytuacji, kiedy składane są ofiary. Dlatego ograniczę siy do podania kilku przykładów: - owce i kozy ofiarowywane są na przełęczach górskich, po pomyślnym ich przebyciu, �274 - aby uzyskać błogosławieJlstwo duchów skał (Jogini) pasterze poświęcają im kozę, - rolnicy oczekujący na pomyślne plony ofiarowują przed świątynią dorosłego kozła. Lecz podczas wyraźnego zahamowania wzrostu roślin darem dla bogów jest koza. Podczas wszystkich obrzędów rodzinnych (takich jak narodziny dziecka, ślub, śmierć itp.) poświęcany jest dorosły kozioł. Zwierzę jest przygotowywane do obrzędu przez cały dzień. Najpierw dokładnie jest myte oraz obsypywane kwiatami i ryżem. Karmi się je trawą i wodą. Ofiary dokonuje mężczyzna wybrany z rodziny lub wioski. Głowa kozła powinna spaść po jednokrotnym cięciu dużym, obrzędowym nożem. Drganie ciała po ścięciu głowy uważane jest za przyjęcie ofiary przez boga (Bahadur, 1978, s. l 10). W ceremoniach tego rodzaju zazwyczaj uczestniczy bramin odmawiający i śpiewający mantry. Po zakończeniu ofiarowania dostaje on skórę zwierzęcia, jego głowę i nogi. Reszta dzielona jest pomiędzy wszystkich uczestników modłów. Jako zabezpieczenie przed złem, Gaddi noszą przy sobie amulet w postaci małego kawałka skóry koziej. Od czasu, kiedy Gaddi zaczęli hodować krowy, cztery razy w roku składają ofiary bogu Gunga. Ofiarowuje się mu obrzędowe pieczywo i kozła (Bahadur, 1978, s. 109). Wśród wielu tabu obowiązujących w systemie kastowym Gaddich znajdują się też zakazy dotyczące krów. Nie zezwalają one na zabijanie krów, spożywanie wołowiny oraz używanie krowich skór (Shashi, 1977, s. 109). Naruszenie któregoś z nich jest równoznaczne z popełnieniem wykroczenia przeciw tradycJI. Zwierzęta i życie pasterzy są także tematem większości pieśni i podań ludowych. Opisywane w nich wątki miłosne, czy odległe krainy zwykle są przedstawiane na tle stad wypasanych na górskich polanach. Trudności Gaddich związane z wypasem sezonowym Niemal wszystkie społeczności "plemienne" stanu Himachal Pradesh, które do dzisiaj kultywują tradycje pasterskie, napotykają na coraz większe trudności ze strony administracji stanowej. Gaddi twierdzą, że przedstawiciele lokalnych władz nie traktują ich poważnie. Ograniczony dostęp do osad położonych w trudno dostępnych dolinach zachodniej części dystryktu Chamba nie sprzyja nawiązywaniu i podtrzymywaniu kontaktów między urzędnikami i góralami. Największym problemem dla właścicieli stad jest zdobycie pozwolenia na wypas i przepędzanie zwierząt przez określone tereny. W poprzednim rozdziale wspomniałem o szeregu podatków, jakie Gaddi musieli płacić w przeszłości i jakie płacą do dzisiaj. Pozwolenia wypasowe wydawane są przez lokalne przedstawicielstwa Wydziału Leśnictwa. Lecz nie wszyscy gospodarze �275 mają równą szansę w otrzymaniu tego dokumentu. Zwykle otrzymują go pasterze, którzy od kilkunastu sezonów korzystają z tych samych pastwisk sezonowych. Właścicielom małych stad proponuje się oddanie zwierząt pod opiekę gospodarzy, którzy pozwolenie już otrzymali. W ten sposób urzędnicy znacznie upraszczają sobie pracę, ponieważ nie muszą opuszczać swoich miejsc pracy, aby w odległych wioskach kontrolować rzeczywistą wielkość stada. Natomiast "stali" petenci Wydziału Leśnego mogą liczyć na dodatkowy zarobek, który zrekompensuje wszelkie opłaty administracyjne. Bardzo często pastwiska, na które wydano pozwolenia, nie spełniają podstawowych kryteriów wydajności terenu wypasowego. Są to obszary ubogie w roślinność (Singh, 1992, s. Ill). Zdarza się także, że miejscowa ludność nie respektuje postanowień urzędowych i nie pozwala przybyłym pasterzom na korzystanie z pastwisk przyległych do wsi. Rada wioskowa (panchayat) wymaga uiszczenia dodatkowych opłat na rzecz osady. Poza tym utrudnia się opiekunom zwierząt codzienne życie, poprzez podnoszenie cen podstawowych produktów żywnościowych (mąka, warzywa, herbata). Wpływa to znacznie na wielkość kosztów poniesionych podczas wypasu. Owce i kozy, które pasterze wymieniają w zamian za pożywienie lub oddają jako zapłatę za dodatkowe, pal1chaya/owe pozwolenie, znacznie tracą na swej wartości. Właściciele stad wypasający zwierzęta poza granicami stanu Himachal Pradesh o zezwolenia wypasowe muszą się starać w urzędach, którym dane pastwiska podlegają. Nie jest to łatwe, bowiem wydziały leśnictwa w każdym stanie starają się ograniczyć dostęp obcych pasterzy do pastwisk, które są wykorzystywane przez miejscową ludność. Podczas sezonowego wypasu Gaddi czę~to są kontrolowani przez miejscowe służby leśne, które nielegalnie pobierają od nich dodatkowe opłaty, a nawet wymuszają łapówki (Singh, 1992, s. 111). Jak podaje R. Singh (1992, s. 112), podczas zimowego przepędu stad w 1991 roku, na granicy stanów Himachal i Uttar Pradesh, zwierzęta przez kilka dni były pozbawionc pożywienia, ponieważ zatrzymano je na posterunku z powodu... nieobecności urzędnika. Pasterze byli zmuszeni do czekania na powrót inkasenta, który zgodnie z przepisami pobrał od nich podatek graniczny. Jak widać, opieszałość pracowników administracji naraża opiekunów zwierząt na duże straty. N ie sposób omówić wszystkie problemy bytowe Gaddich, a jeszcze trudniej znaleźć ich rozwiązanie. Kolejnym jest brak pomocy weterynaryjnej nad wypasanymi zwierzętami. W styczniu 1997 roku (podczas badań terenowych "Toward Asia") lokalna prasa donosiła o szybko rozprzestrzeniającej się wśród owiec i kóz tajemniczej chorobie, która powodowała masowy pomór zwierząt. Relacje pochodziły z pastwisk w dystrykcie Sirmaur. Infekcja w ciągu czterech �276 dni od wystąpienia pierwszych objawów doprowadzała bydło do śmierci. Szacuje się, że pasterze stracili około 180 stad (!) w ciągu 1996 rokułł (Jerath, 1997). Pasterze przypuszczają, że na obszarach wypasowych rozpylane są trujące chemikalia. Mimo tego, iż o pierwszych symptomach choroby mówiono już 6 lat temu, służby weterynaryjne ze stanowego szczebla ministerstwa rolnictwa nie poczyniły żadnych kroków w celu zbadania zjawiska i ograniczenia śmiertelności zwierząt. Cóż w takim razie mają robić pasterze, dla których owce i kozy stanowią jedyne źródło utrzymania? Tak to skomentował jeden z czytelników dziennika "The Indian Express" (Janardhan, 1997): "Kilka ostatnich lat, aż po dzieJl dzisiejszy, wielu gaddich ("pasterzy" - P.H.) chodzi z miejsca na miejsce w poszukiwaniu rekompensaty za szkody, które boleśnie przeżyl i". Przedstawiona powyżej sytuacja Gaddich, a szczególnie tradycyjnie uprawianego przez nich pasterstwa, nie pozwala na optymistyczne myślenie o ich przyszłości. Można mieć jedynie nadzieję, że restrykcje stosowane przez administrację stanową zostaną częściowo zniesione. Działania lokalnego rządu powinny się skupić na reałizacji programu pomocy społecznościom "plemiennym", które coraz częściej są traktowane jako "niecywilizowane zabytki" jakiejś tam kultury z odległych gór. Ograniczenia wypasu wprowadzane przez Wydział Leśnictwa mają rzekomo uchronić obszary leśne przed deforestacją, zwiększyć areał ziemi uprawnej, z której będą mogli korzystać rolnicy nie posiadający własnych pól, oraz umożliwić wykonywanie różnych przedsięwzięć administracyjnych (Negi, 1988, s. 18). Tymczasem nie przeprowadzono żadnych rzetelnych badaJl potwierdzających zniszczenia środowiska przez działalność pasterską. Natomiast ludziom, którzy od wielu pokoleJl wędrują ze stadami, proponuje się pracę w labour camps (już sama nazwa wywołuje nieprzyjemne skojarzenia) przy budowie górskich dróg. Warunki oferowane przez pracodawców (głównie stanowy zarząd dróg) są gorsze od tych (niecywilizowanych), w jakich pasterze żyją podczas sezonowych migracji ze zwierzętami (osobiście widziałem pracujących przy budowie mostów i dróg Gaddich, którzy nawet przy swoich blaszanych barakach pracowniczych starają się hodować kilka owiec i kóz). Jak widać, ich tradycje nadal są obecne w świadomości i ciężko jest im przestawić się na całkowicie odmienny slyl życia. 33 Nieslely. au lor nie podaje dokładni~jszych danych liczhOlI)'ch. lecz z oSlrożnością przrimując. iż były to małe stada (do 40 sztuk. ch00 zazwyczaj S'l to stada o wielkości okolo 120-150 sztuk), można powiedzie0. iż wciąż nierozpoznana choroha pochlollyla jUl. ponad 7 tysi~cy owiec i kóz. �277 I3II3L10GRAFIA Ahluwalia M. S. /lisIon' o(/limocltoll'radesh. Intellectual Publishing House. New Delhi. 8ahadur K. 1'. 1978 Casle, hihes & Cllllllre o( India, /Iwyano, /Iimachal Pradesh, Punjab. Jammu & Aosltlllir and Sikkilll. vol. 4. Ess Ess Publications, New Delhi. l3alokhra J. M. 1995 nie II'ondl!rlond llilllachal Pradesh. Ncw Delhi. I3hasin V. /limalayon I:'cology, hanshllmance and Social Organisa/ion. Kamla-Raj Enterpri1988 scs. 1)Clhi. Dorjc T. 1974 UllIIographic S//ldies on BllOds or ilho/s and SwclI1glas Tribes o/Lahalll and Spili !Jis/ricl o(/lilllaclwl Pradesh. maszynopis. Dowson J. 1968 ('IlISsicol !Jiclionwy (i( llindll My/hology and Religion. Geography. His/ory . . /nd !.i/em/llre, Routlcdgc & Kcgan Paul Ltd" London. Ilcrnnann '1.. Jurcwicz L Koc B. L Lugowski A. 1992 ,Hall' sl0l1'l1ikkla.lyc::nej lIly/.1iindyjskiej. Semper, Warszawa. Janardhan 1997 Saw 0111' sheep'. "The Indian Express", January 121h• s. 2. Jerath S. P. 1997 /I-Il's/('/'iolls!Jisease Kills 18n Herds a/Goal, Sheep. "The Indian Express", January 1993 5th• s. 2. Joshi T. R. 1989 :1 !Jiclionill:v of /he Pa har i [Jialec/s as .5J)()ken in Ihe Pllnjab Himalayas, z 1911. Ilimachal Acadcmy or Arts Culture and Languagcs, Shimla. reprint I.il·estock !Jl!wlo{Jmenl in /liIIlachal Pmdesh, Vidyalaya. Palamrur. Vishva Negi G. C. 1988 Sabawal Himachal Pradesh Krishi V. 1996 ibl' I'olilici::a/ioll of (jaddi Access /0 Gra::ing Resollrces in Kangra, Himachal I'mdl!sh. 1960 lo 199-1... llimalayan Research 8ulletin" vol. 16, s. 7-11. Shashi S. S. 1977 Singh R. 1992 Stasik D. 1994 ibl! (jaddi hihe o(/lilllachall'radesh. I'rodlluioll and .\larke/in,!! I'radl!sh). MiHal Publications. JI(::ykhil/{Ii. Wydawnicl\\'O Sterling Publishers Pvl. Ltd., New Delhi. Wool and Mul/on in India (i' S/lIdy of Himachal New Delhi. (i( Akadcmickie DIALOG. Warszawa. �278 Przemysław Hinca PASTORAL TRADII'IONS AND THE PRESENT DA Y OF GADDI MOUNTAINEERS FROM THE STATE OF HIMACHAL PRADESII (INDIA) (Summary) The Gaddi are one of the tribes still inhabiting valleys between high mountains in Ilimachal Pradesh state ofthe North India. In the past times Gaddi have been semi-nomadic pastoral group. Their neighbours concerned them as the best shepherds in West part of the Ilimalaya range. Local rulers very olien chose Gaddi as herders ofthe rajah's goats and sheep /locks. Rajahs gave them rights lo graze specific tracts and parIs of forest lands in the winler grazing grounds and summ.:r grazing grounds as well. Over lime a series of regulations wen: imposed on the Gaddi by the British colonizas. Shepherds were forced to pay many taxes (Ihree annual laxes lor the For.:st Department: cross-lax on the borders ofrajah's counlies and frontiers ofslates - lixed by the British, and so on). Today the Himachal Pradesh D.:partment for For.:st Farming and Cons.:rvalion wntinually demands many kinds of payments Illr grazing permission. Moreover. herders have to lead their animals by tixed routes (ofkn longer than traditional one). 1\ is no doubt. that state government would like to stop Gaddi's seasonal migrations and to settle them il1to villages. For officials will be easier to manage a settled communily. They are not inlerested in conservation of the culture with long (over 1000 ycars) tradition. Fon:st Dept. is not providing any veterinary help for Gaddi's !locks. During my ticldworks in 1997 I have heard and IlJund in local ne\\spapers terrible information about unknown disease. which mass killed goats and sheep. Many shepherds lost their flocks and only one source of means. But in opinilln of the state government it is not any problem. Unemployed Gaddi can go to the "well-paid" work. 1\ means lo build mountains roads and bridges. They will not get any fortune for a hard and dangerous \\ork. Conditions when: they live, during "working season" are \\'orse than those in small. temporary shelters on pasture lands. Even in such situation "road-workers" breeding a tell' goats or sheep tied ncar their transient "houses" made oftin plates (gained from tins ofmustard oil). II seems, not so easy to root out Ihe shepherds tradition from tl1\:ir souls. 13ul Ihe government wilh patience will wait of ne);t generations of ""unemployed herders", \\hen all sheep and goats will disappear from Himalayan slopes. I hope, that pride and importance of tradition (so typical of pastorał cultures) will thrive in Gaddi's hearts till better times. Beller times \\ith a place for people who will hold millenarian tradition in respect. This article is based on lieldworks data galhered during Polish Ethnological Survey 'Toward Asia" in 199611997 and reviews in many libraries of the Ilaryana, Ilil11aehal Pradesh and Uttar Pradesh slates. ham/a/ec} by P llinca � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54bbbfb58c70cb4917bcebe5222115cf.pdf 28f8d25a55e6cb053e1fcdee0320f7df Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5052 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource społeczność lokalna Kamerun - system edukacyjny Afryka - edukacja szkolna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4686 Title A name given to the resource Tradycyjna społeczność afrykańska a szkola/ LUD 2002 t.86 Systemy wychowawcze i edukacyjne w pluralistycznym społeczeństwie Kamerunu Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.105-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vorbrich, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 RYSZARD VORBRlCH Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. A. Mickiewicza Poznań TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ AFRYKAŃSKA A SZKOŁA. SYSTEMY WYCHOWAWCZE I EDUKACYJNE W PLURALISTYCZNYM SPOŁECZEŃSTWIE KAMERUNUl Każde społeczeństwo wypracowuje swoiste metody i procedury służące podtrzymywaniu ciągłości w czasie. Służą temu nie tylko normy określające reprodukcję biologiczną, lecz także podtrzymanie i reprodukcję własnej kultury. Tę ostatnią kategorię procedur, uczącąjednostkę uznanych za przydatne umiejętności oraz preferowanych społecznie zachowań, określamy w naszej kulturze jako system edukacji. Niniejsze studium analizuje (i porównuje) trzy typy systemów edukacyjnych występujących w Afryce subsaharyjskiej: tradycyjny - plemiennysystem socjalizacji, szkolnictwo koraniczne oraz szkolnictwo formalne (publiczne) - oparte na wzorach zachodnich. Materiału empirycznego dostarczy nam w tym wypadku Kamerun północny, będący regionem, w którym przecinają się i nakładają na siebie wpływy rodzimych kultur Czarnej Afryki i wielkich cywilizacji uniwersalnych islamu i Zachodu. Żyje tu ponad 40 z 200 kameruńskich grup etnojęzykowych, zaliczanych do prawie wszystkich rodzin lingwistycznych kontynentu. Nic dziwnego zatem, iż na niewielkim stosunkowo terenie ogniskują się, niczym w soczewce, problemy typowe dla współczesnej Afryki. W wyniku złożonych procesów historycznych, w omawianym regionie wykształcił się pluralistyczny, a właściwie mówiąc - wielonurtowy system edukacyjny. Główne jego nurty tworzą wspomniane wyżej: tradycyjne wychowanie plemienne, szkolnictwo koraniczne oraz szkolnictwo formalne. Każdy z tych trzech typów kultury wykształcił sobie właściwy model systemu socjalizacji i edukacji. Każdy z nich stawia sobie odrębne cele, stosuje inne metody, posługuje się innymi językami, obejmuje społeczności o różnej skali i charakterze. I Artykuł prezentuje wstępne wyniki projektu badawczego KBN (2 HOI H 024 22) "Społeczeństwo postplemienne w Afryce. Stare i nowe elity w Kamerunie a budowa społeczeństwa obywatelskiego". Wykorzystuje jednak także obserwacje poczynione w terenie (w Kamerunie) w latach 70. i 80., a zwłaszcza na przełomie wieków (1999-2001). �106 Ograniczone ramy artykułu zmuszają mnie do skoncentrowania się w tym miejscu jedynie na problemie odmienności celów i metod poszczególnych modeli systemów edukacyjnych oraz na kwestii wzajemnych relacji różnych nurtów edukacji. Najtrudniejszy do opisania i analizy pozostaje, ciągle jeszcze mało zbadany, plemienny system edukacj i. Wymaga on stosowania odmiennych metod analizy i opisu, uwzględniających strukturę i charakter społeczności plemiennych2• Społeczności plemienne są małe w swej skali, posługują się lokalnymi językami i nie posiadają pisma, przez co ograniczone są w przestrzennym i czasowym zasięgu powiązań społecznych. Wykazują daleko posunięte poczucie etnocentryzmu oraz dużą ekonomikę konstrukcji struktur społecznych, polegającą na znacznej koncentracji ról społecznych u tych samych osób lub instytucji. Rolę wychowawczą i edukacyjną pełnią instytucje obarczone także innymi funkcjami (gospodarczymi, politycznymi, militarnymi itp.), takie jak rodzina, ród, stowarzyszenia i grupy wieku. W północnym Kamerunie nie spotyka się prawie, występującego w innych regionach AfrykP, wielostopniowego systemu socjalizacji typowej dla społeczności o wykształconych stowarzyszeniach (klasach wieku) lub wyspecjalizowanych kadrach (kapłanach, griotach) chroniących ezoteryczne warstwy przekazu kulturowego. Plemienny system socjalizacji i wtajemniczania rzadko przekracza tu zatem obszar społeczności lokalnej. Dokonuje się on w ograniczonym przestrzennie i kulturowo środowisku rodzinnym i rodowym. Podstawową metodą wychowania plemiennego jest naśladownictwo (np. poprzez zabawę) lub uczestnictwo (poprzez pracę) w życiu wspólnoty. Dzieci uczą się w ten sposób sposobów komunikowania oraz podejmowania działań i przyjmowania ról przypisanych zwyczajowo jednostce, z racji jej przynależności do grupy płci i wieku. Obserwując życie wioski kameruńskiej (i szerzej ujmując - afrykańskiej), łatwo można zauważyć, jak dziewczynki towarzyszą swym matkom podczas wykonywania przez nie codziennych czynności gospodarczych, w miarę dorastania pomagają im w przynoszeniu wody, gotowaniu pożywienia i opiece nad młodszym rodzeństwem (z czasem nawet wyręczając matkę w wielu pracach). W ten sposób czerpią one wzory postaw i zachowań przypisanych w danej kulturze kobiecie-matce. Tak samo chłopcy, pomagając ojcu przy 2 O specyfice badań nad tradycyjnymi i nowoczesnymi systemami edukacyjnymi szerzej pisze J.-Y. Martin (1972). Zob. też Z. Komorowski (1973). ) Jednym z najbardziej rozbudowanych systemów edukacyjnych mogą pochwalić się malijscy Dogonowie. Oprócz "podstawowego" (obowiązkowego dla wszystkich mężczyzn) zakresu norm i wiedzy, jednostki pragnące pogłębiać swą wiedzę o bardziej złożone (i trudne do przyswojenia) treści i wątki kulturowe mogą to uczynić, przechodząc przez cztery poziomy wtajemniczenia (Griau), 1948). �107 budowie domu, towarzysząc mu na polowaniach, nabywają wniejętności przydatnych w dorosłym życiu, w pełnieniu roli ojca rodziny. Wbrew przyjętym wśród niektórych (europejskich) pedagogów4 opiniom, afrykańskim systemom edukacyjnym nie brak instrumentów i procedur bardziej wyrafinowanych, zmierzających do przekazania dziecku wartości etycznych, rozbudowanych treści mitycznych lub umiejętności kojarzenia, abstrakcyjnego myślenia i precyzyjnego posługiwania się językiem. Przykładu takich środków mogą tu dostarczyć różnego rodzaju formy narracyjne (często w uproszczeniu zwane "bajkami")5. Dobrą ilustracją edukacyjnego zastosowania krótkich form literackich w procesie edukacyjnym mogą być kameruńskie (afrykańskie) zagadki. Jak zwracają uwagę ich kolekcjonerzy i badacze, kameruńskie (afrykańskie) zagadki z reguły nie zawierają w sobie pytania: kto? co?, lecz przyjmują formę zdań oznajmujących; np. Kameleon, który pływa = piana na rzece (Toumeux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 195). Wiąże się to z podstawową cechą (celem) danego systemu edukacyjnego, który nie dąży do wyrobienia w dziecku nawyku rywalizacji, lecz podporządkowania. Badacze kameruńskich zagadek (ludowych) zwracają uwagę na jeszcze jedną ważną ich funkcję edukacyjną. W tutejszych językach, pozbawionych przypadków, a posiadających rozbudowane klasy nominalne (np. 24 w języku fufulde), właściwa odpowiedź na zagadkę oznacza opanowanie umiejętności przezwyciężania dwuznaczności semantycznych języka6• Posługujące się opisanymi metodami i procedurami wychowanie plemienne nie posiada sformalizowanej struktury ani odrębnej (wyspecjalizowanej) kadry. Jest jednak w swej istocie totalne, ogarnia całą osobowość człowieka. Jego celem jest socjalizacja jednostki, pełne i harmonijne jej zintegrowanie z danym społeczeństwem, inaczej mówiąc, uczynienie z dziecka "dobrego" członka wspólnoty lokalnej i plemiennej. Proces wychowania i edukacji polega w tym przypadku na wprowadzaniu jednostki w określony porządek życia kolektywnego, czyli na przekazywaniu i wpajaniu dziecku norm kulturowych, uznanych w danej kulturze za odpowiednie i niezbędne dla utrzymania ciągłości biologicznej, utrwalenia tożsamości oraz harmonijnego funkcjonowania danej społeczności. Ponieważ jednak społeczność plemienna traktowana jest jako ciągła w czasie wspólnota żywych, zmarłych i jeszcze nie narodzonych, immanentnym składnikiem wychowania plemiennego jest edukacja religijna, obejmująca ple• Por. Z. Komorowski (1973). 5 Są one jednak zazwyczaj domeną badań filologów, choć i antropolodzy mogą znaleźć tu interesujący przedmiot studiów. 6 Brak miejsca uniemożliwia rozwinięcie tej wysoce specjalistycznej kwestii. W uproszczeniu można powiedzieć, iż chodzi o zdania typu: pantera była na kolacji, którego budowa nie wyjaśnia nam bezpośrednio, czy pantera spożywała kolację, czy też była na niej daniem. Inne przykłady zob. Toumeux, Iyebi-Mandjek (1996, s. 194 i n.). �108 mienną wizję świata (kosmogonię, kult przodków) oraz związane z niąpraktyki magiczne i kulturę symboliczną. Stąd tak ważną funkcję pełnią w plemiennym wychowaniu osoby starsze, a zwłaszcza ci starcy, którzy są nośnikami tradycji, naturalnym pośrednikiem między przodkami a światem żywych i dzięki temu stają się podstawowym wehikułem transmisji kultury typu postfiguratywnego. To dziadkowie, podczas południowej sjesty lub przy wieczornym ognisku, snują opowieści (łapczywie pochłaniane przez dzieciarnię) o dawnych czasach i mitycznych wydarzeniach. Czytelnik może zauważyć, iż sceny takie spotkać można w wielu kulturach, musi jednak też uwzględnić okoliczność, iż w społecznościach plemiennych owi starcy-narratorzy nie mają w zasadzie konkurencji jako źródło treści kulturowych i płynącego stąd prestiżu. Konkludując, można powiedzieć, iż wychowanie typu plemiennego pozostaje zatem w praktyce procesem przekazywania wzorów zachowań. W społeczności, w której jednostka nigdy nie pozostaje anonimowa, ważną rolę wychowawczą pełni rozbudowany system kontroli społecznej. Polega on na nieustającym porównywaniu przez otoczenie zachowań jednostki z przyjętymi przez ogół wzorami kulturowymi. Edukacji typu plemiennego obce jest w zasadzie (wyjątkiem - niektóre treści mityczne) teoretyzowanie. Nie koncentruje się ona też na informacjach praktycznych, przydatnych w życiu codziennym. Plemienny model wychowania największy nacisk kładzie na takie ukształtowanie jednostki, które przyczyni się do harmonijnego wkomponowania jej w życie wspólnoty: rodziny, rodu, plemienia (fot. 1 i 2). W ten sposób wychowanie plemienne ogranicza się do doświadczeń własnej wspólnoty: do pojęć i realiów własnego kręgu kulturowego; jest zachowawcze i defensywne, nie przygotowuje jednostki do samodzielnego rozwiązywania problemów, lecz do zachowań, jakich oczekuje od niej grupa. E d u k a c jak o r a n i c z n a może być uznawana za jeszcze jeden z typów edukacji wyznaniowej. Jej specyficzne cechy strukturalne oraz stosowane metody wyznaczająjej jednak szczególne miejsce w typologizacji afrykańskich (kameruńskich) systemów (modeli) edukacyjnych. Celem edukacji koranicznej jest - co podkreślają sami jej teoretycy "wpojenie uczniom (wzorów) zachowań, jakie powinni oni przyswoić podczas swego życia i w obliczu śmierci, wpojenie zasad, które rządzą nie tylko relacjami między ludźmi, lecz także przede wszystkim ich osobistymi relacjami z kreatorem" (Hamadou, 1993; cyt. za: Dongmo, 1996, s. 30). Inaczej mówiąc, omawiany typ edukacji dąży do uczynienia z dziecka "dobrego" muzułmanina. Edukacja koraniczna stanowi element, rzec można, ważny instrument ekspansji nie tylko religii - islamu -lecz także cywilizacji o charakterze uniwersalnym. Cywilizacja ta wykształciła bogatą i wielowątkową tradycję. Co najistotniejsze: posługuje się ona własnym pismem, co pozwala osobom �109 Fot. I. Praca z matką, wieś Mandama, plemię Daba, fot. R. Vorbrich Fot. 2. Praca z ojcem, wieś Mandama, fot. R. Vorbrich �110 i grupom w niej partycypującym włączyć się w szerszy obieg idei i przełamać izolację społeczną. Tym samym wyrywa ona jednostkę z partykularyzmu wioskowo-plemiennego, otwiera ją na universum, Jest to jednak universum odmienne od proponowanego przez kulturę zachodnią, propaguje statyczną wizję świata z trudem wpasowaną we współczesne procesy modernizacyjne Afryki. Na wstępie omówienia szkolnictwa koranicznego należy zaznaczyć, iż zakorzenienie islamu w północnym Kamerunie jest różnej głębokości i jakości. Niektóre grupy etniczne (Fuibeje, Hausa, Kotoko, Wandala) sąjej nośnikami od stuleci, inne (znaczna większość), choć równie długo pozostające pod jej presją, poddały się islamizacji (w różnym zresztą zakresie) dopiero wostatnich 2-3 dekadach?, Wśród wielu grup etnicznych islam ma nadal charakter misyjny i dopiero buduje swoje struktury, w tym edukacyjne8, W większości przypadków proces islamizacji doprowadził jednak do ukształtowania się specyficznej formy tej religii - zwanej "czarnym islamem"9. W Kamerunie północnym Uak i w większości afrykańskich krajów subsaharyjskich) edukacja koraniczna nie narusza podstawowych zasad i treści wychowania plemiennego. Z reguły czyni ona znaczne ustępstwa na rzecz rodzimej afrykańskiej obyczajowości, wiele jej elementów adaptuje lub co najwyżej wprowadza pewne modyfikacje do "pogańskich" praktyk społecznych lub magicznych 10. W przeciwieństwie do wcześniej omawianego wychowania plemiennego, edukacja koraniczna przyjmuje już pewne formy instytucjonalne. Posiada wyspecjalizowane kadry, które tworzą świątobliwi i wykształceni (lecz na 7 Liczbę muzułmanów w Kamerunie szacuje się na 22% ludności, wynoszącej w 1996 r. 13,6 mln. Z 3 mln. kameruńskich muzułmanów większość (ok. 2 mln.) żyje w północnej części kraju, gdzie stanowią więcej niż połowę ludności (szacowanej na 3,5 mln.). Dla porównania liczbę chrześcijan w Kamerunie szacuje się na 50-53%, pozostali to wyznawcy religii tradycyjnych (por. ABC Świat ... , 1999, s. 69; Przeglądowy Atlas .... 1998, s. 252). 8 Na podstawie wycinkowych danych, można szacować, iż w Kamerunie północnym edukacją koraniczną objęte jest ok. 20% dzieci w wieku szkolnym (6-14 lat), w tym (zależnie od regionu i poziomu kształcenia od 10% do 45% dziewczynek. Liczbę tę otrzymano, porównując dane zawarte w: Atlas ... (2000, s. 139, 146) oraz Dongmo (1996, s. 33). Jeszcze trudniej oszacować wskaźnik skolaryzacji koranicznej wśród ludności muzułmańskiej. Związane jest to z dynamiką proporcji między ludnością animistyczną a zislamizowaną i wynikającym stąd względnym charakterem podawanej przez różne źródła liczby muzułmanów (z urodzenia lub świeżo nawróconych). Wycinkowe dane dotyczące środowiska miejskiego (Maroua) szacują wskaźnik skolaryzacji koranicznej wśród muzułmańskich dzieci w wieku szkolnym (5-15 lat) na 85% (Toumeux, lyebi-Mandjek, 1996, s. 91). Wskaźnik ten jest zapewne niższy w środowisku wiejskim i zróżnicowany, zależnie od grupy etnicznej i (co często się wiąże) zakorzenienia islamu. 9 Pod tym pojęciem rozumie się system dogmatów i rytuałów religijnych opartych na Koranie, lecz przesiąkniętych w dużej mierze wierzeniami afrykańskimi. 10 Jako przykład może tu służyć zwyczaj obrzezania lub talizmany zawierające cytaty z Koranu, niekiedy jedynie posiadające magiczny z nim związek (starty z tablicy proszek z kredy, którą napisano werset Koranu, itp.). �111 bardzo różnym poziomie) mężowie. W Kamerunie wyróżnić można dwie kategorie nauczycieli - mallum i modibbo. Mallum to osoba - mężczyzna lub kobieta - która posiadła (i przekazuje) umiejętność czytania (oraz przepisywania) Koranu. Każda osoba posiadająca takie podstawowe kwalifikacje może otworzyć szkołę, z własnej woli (kaprysu) lub na prośbę sąsiadów - rodziców. W literaturze naukowej zwie się ich często, niezupełnie poprawnie (w żargonie arabsko-francuskim) - marabutamilI. Odrębną, obdarzoną dużym prestiżem, grupę nauczycieli stanowią tzw. modibbo. Są to Fulbeje, tworzący endogamiczną praktycznie grupę (kastę), którzy oprócz funkcji dydaktycznych, pełnią także funkcje opiniotwórcze i politycznel2• Znaczna część nauczycieli szkół koranicznych oprócz funkcji dydaktycznych zajmuje się także inną pracą zawodową; rolnictwem lub handlem. Odsetek nauczycieli, dla których nauczanie stanowi podstawowe (lub główne) źródło utrzymania, wzrasta w miastach i dochodzi do 60% (Toumeux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 88). Szkoły koraniczne -lakkol (maktab, mahadra) rzadko posiadają odrębne budynki. Najczęściej lokują się one w meczetach (lub w ich otoczeniu, w krużgankach, w cieniu drzew) (fot. 3 i 4). Nauka odbywa się w nich nieregularnie - raz lub kilka razy w tygodniu, najczęściej wieczorem. W szkolnictwie koranicznym wyróżnić można dwa poziomy nauczania: podstawowy i uzupełniający. Poziom podstawowy - spotykany praktycznie we wszystkich miejscowych gminach muzułmańskich. Poziom uzupełniający - jedynie w ważniejszych ośrodkach miejskich. Nauczanie podstawowe ogranicza się z reguły do nauki Koranu. Podstawową metodą dydaktyczną jest tutaj pamięciowy automatyzm, polegający na wielokrotnym, zbiorowym powtarzaniu (skandowaniu) za nauczycielem poszczególnych wersetów i sur Koranu (niekiedy bez zrozumienia nawet sensu słów). Naukę rozpoczyna muzułmańskie wyznanie wiary: Nie ma boga nad Allacha, a Mohammed jest jego prorokiem. Gdy dzieci opanują to pierwsze zdanie w obcym dla nich języku arabskim, nauczyciel przechodzi do kolejnych, wybranych sur Koranu, niezbędnych podczas modlitw (przede wszystkim do sur 104 i 114) (Toumeux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 202). 11 Bardziej szanowani marabuci pełnią zarazem funkcję duszpasterzy, niektórzy z nich mają też opinię cudotwórców (Komorowski, 1973, s. 56). 12 Aby zostać modibbo, należy pobierać wcześniej nauki u reputowanych (mających sławę w okolicy) nauczycieli. Niekiedy porównuje się tytuł modibbo ze stopniem "doktora nauk islamskich" (Toumeux, lyebi-Mandjek, 1996, s. 88), lecz ma on wymiar bardzo względny, bowiem niektórzy modibbo tworzą później szkoły o wielkiej reputacji, podczas gdy inni zostają "zwykłymi" marabutami. W praktyce "kastę" modibbo tworzy grupa spokrewnionych i spowinowaconych rodzin, przekazujących swą pozycję społeczną oraz sprawowane funkcje (w tym edukacyjne) poprzez udzielanie nauk, połączone z drogą filiacji i aliansów; z ojca na syna (wyjątkowo i na córkę), z wuja na siostrzeńca lub z teścia na zięcia (Atlas ..., 2000, s. 146). �112 Nauka Świętej Księgi polega nie tylko na powtarzaniu tekstu za nauczycielem, lecz także na przepisywaniu przerabianego fragmentu Koranu kredą (lub rylcem) na drewnianych tabliczkach (fot. 5). Nie jest to jednak "zwykłe" przerysowywanie pisma, lecz "przepisywanie", połączone z nauką alfabetu arabskiego. Nauka głosek alfabetu zajmuje z reguły (dobremu uczniowi) dwa miesiące. W praktyce wygląda to w ten sposób, iż nauczyciel pisze na tabliczce tekst (sylabę za sylabą), a uczniowie kopiują go i uczą się równocześnie wymowy poszczególnych sylab13• Teoretycznie uczniowie na poziomie elementarnym powinni opanować pamięciowo (przepisać na tabliczce) cały Koran. W praktyce - jak podkreślali moi informatorzy (absolwenci takich szkół) - ćwiczenia skrybtoryjne obejmują mniej więcej połowę Świętej Księgi. Resztę tekstu Koranu uczniowie poznają z księgi posiadanej przez nauczyciela. W rezultacie zatem efekty nauczania Koranu (i języka arabskiego) są bardzo skromne. Jak mogłem się przekonać - w środowisku wiejskim - za dostateczny uważa się poziom, gdy uczniowie, kończąc naukę w szkole koranicznej, znają na pamięć 12 najkrótszych sur Koranu. Poziom nauczania jest niewiele wyższy w miastach. Jak skrupulatnie wyliczyli Henry Tourneux oraz Olivier lyebi-Mandjek (1996, s. 95), tylko kilka procent absolwentów miejskiej szkoły koranicznej może pochwalić się opanowaniem wszystkich 114 sur Świętej Księgi, a kilkanaście procent zna na pamięć mniej więcej jej połowę14. Forma przekazu treści kulturowych w szkole koranicznej jest do tego stopnia sztywna i schematyczna, iż pozbawia ucznia możliwości wykazania się inicjatywą w poszerzaniu swojej wiedzy i lepszym zrozumieniu litery i ducha Świętej Księgi. Nie ma w zwyczaju, aby uczeń mógł spytać o cokolwiek swego nauczycielal5. Oczekuje się od niego jedynie wiernego odtwarzania za nauczycielem - w mowie i piśmie - przerabianej właśnie partii Koranu. Należy jednak zaznaczyć, iż metody pedagogiczne stosowane w szkole koranicznej łączą wychowanie do życia w solidarnej wspólnocie z elementami rywalizacji. Zasadę tę dobrze ilustrują nagrody i kary tu stosowane. I) Co jest bardzo ważne i trudne w nauce języka arabskiego z uwagi na skomplikowaną wartość diakrytyczną spółgłosek w języku pisanym nie znającym samogłosek. 14 Badania na próbie 800 uczniów szkół publicznych w Maroua (uczęszczających zarazem do szkół koranicznych) ujawniły, iż zaledwie 68 uczniów (8,5%) (w tym 30 z VI - ostatnich klas i 3 z klasy II) znało na pamięć wszystkie 114 sur Koranu, 137 uczniów opanowało pamięciowo co najmniej 76 sur, czyli więcej niż połowę Świętej Księgi; 323 uczniów znało ponad 25 sur. Naliczono także 14 uczniów (w tym dwóch z ostatnich klas), którzy nie potrafili zacytować żadnej sury (znali jedynie alfabet arabski) (Toumeux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 94). 15 Wadę tę rekompensuje do pewnego stopnia powszechnie przyjęty zwyczaj zastępowania podczas lekcji nauczyciela przez uczniów bardziej zaawansowanych w nauce. Pomoc koleżeńska może przybierać wówczas formę "korepetycji". Otwiera to jednak pole do nadinterpretacji i zafałszowań przekazu kulturowego. �Szkoła koraniczna, fot. autor 200 I r. �.; , --~'~'::~ . , ~-:" �113 Uczeń, który przepisze (i odczyta) bezbłędnie pierwszą tabliczkę, otrzymuje zgodę nauczyciela na zmycie wodą świętego tekstu. Woda pozostała po tym zabiegu przechowywana jest w specjalnym pojemniczku i traktowana jako posiadająca właściwości magiczne. Uczniowie, którzy przeszli już ten pierwszy etap nauki, noszą taki pojemnik z dumą na szyi, czym odróżniają się od mniej pilnych rówieśników. Koran dzieli się na cztery części (nierównej długości) - tzw.faarde oraz sześćdziesiąt podrozdziałówhisbeere. Rozpoczęcie każdego hisbeere przez ucznia jest dla niego i jego bliskich prawdziwym świętem. Tego dnia uczeń przynosi do szkoły i ofiarowuje nauczycielowi dorodnego kogutal6• Jest on tego samego dnia przyrządzony (upieczony) przez uczennice i spożyty w uroczystej oprawie, wspólnie przez nauczyciela i jego uczniów. Przed posiłkiem mal/urn odmawia publicznie modlitwę w intencji ucznia, a on sam staje się bohaterem dnia, jest fetowany w szkole i w rodzinie (Tourneux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 204-205). W ten sposób uczeń nabywa zaufania do własnych możliwości oraz przekonanie, iż jego wysiłek jest dostrzegany i nagradzany. Jednak głównym czynnikiem stymulującym uczniów do pracy są kary, głównie cielesne. Nad głową ucznia wisi ustawicznie (i to dosłownie) rózga nauczyciela. Najmniejsza niesubordynacja lub widoczny brak skupienia (np. zbyt ciche i pozbawione entuzjazmu skandowanie Koranu), a tym bardziej błąd (w wymowie lub piśmie) karany jest uderzeniem po głowie lub szczypaniem w policzek. Źle zdaniem nauczyciela wyrecytowany przez ucznia werset Koranu musi być przez niego natychmiast powtórzony ("wywrzeszczany" na całe gardło) sto razy. Poważna niesubordynacja karana jest pracą poza kolejnościąnp. zbieraniem chrustu na opał (nauka odbywa się często wieczorem przy ognisku) lub aresztem17• W tym miejscu należy wspomnieć o kwestii wynagradzania nauczyciela. Większość z nich jest opłacana przez rodziców. Czesne nosi (fulbejską) nazwę "pieniądz światła" (ceede yiite) (Atlas..., 2000, s. 146). Forma i wysokość ponoszonych świadczeń jest bardzo zróżnicowana, różna w mieście i na wsi. W mieście opłata przyjmuje częściej formę pieniężną i waha się od 500 fr CFA (2,75 zł) miesięcznie do 200 fr CFA tygodniowo od ucznia. Na wsi świadczenia gotówkowe pojawiają się okazjonalnie (podczas świąt), częściej rodzice rewanżują się nauczycielowi, dostarczając mu żywność lub drewno na opał, z reguły kupują też naftę do lampy przyświecającej uczniom podczas nauki. Rozpoczęcie kolejnej faarde zaznacza się ofiarowaniem kozła lub barana. W szkołach prowadzonych przez nauczycieli starej generacji zdarza się, iż nieposłuszny uczeń, spętany lub zakuty w dyby, przywiązywany bywa na 1-3 dni (bez jedzenia) do słupa umieszczonego w szkole lub (co często oznacza to samo) w obejściu nauczyciela (Tourneux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 203-204). 16 17 �114 Świadczenia względem nauczyciela nie mają tu jedynie charakteru ekonomicznego, lecz są wyrazem zobowiązań o charakterze duchowyml8. Zobowiązania te nie wygasają nawet w kilka lat po ukończeniu nauki. Dziewczyna wychodząca za mąż zwraca się do mul/ema, u którego "skończyła swój Koran", o modlitwę w intencji małżeństwa i nowej rodziny. W zamian ofiarowuje mu (praktycznie czyni to jej rodzina) dużą, jak na tutejsze stosunki, sumę 6 000 fr CFA (33 zł) (Atlas ... , 2000, s. 146). Bardziej sumienni i wytrwali uczniowie, po kilku latach nauki mogą w ten sposób przyswoić sobie pamięciowo większe lub mniejsze fragmenty Koranu. Znacznie gorzej efektywność nauczania koranicznego rysuje się w odniesieniu do języka arabskiego, skoro jego znajomość jest mała nawet wśród nauczycieli. Jak wykazały precyzyjne, lecz wycinkowe badania - nawet w środowisku miejskim (Maroua) zaledwie 8% mal/umów znało ten język w stopniu bardzo dobrym, 9,5 % w stopniu dobrym, 32,5 % dostatecznym, a 50 % potrafiło jedynie czytać w tym języku i dokonywać tłumaczeń poszczególnych partii Koranu "chwytając ich sens" (Atlas ... , 2000, s. 146)19. Inne źródłaodnoszące się do Kamerunu północnego - szacują liczbę nauczycieli koranicznych znających język arabski w stopniu "wystarczającym" na 15% (!). Dwie trzecie mal/umów miało przyznać się "bez cienia kompleksu" do nieznajomości języka arabskiego lub do znajomości "ledwie trochę" (Taurneux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 89). O ile znajomość języka arabskiego wśród "zwykłych" mal/umów jest bardzo słaba, o tyle jest ona znacznie lepsza w grupie modibbo, muszą oni nie tylko umieć płynnie czytać, ale i pisać w tym języku; Słaba ogólnie znajomość arabskiego powoduje, iż pozostaje on dla kameruńskich muzułmanów językiem liturgicznym, językiem słowa bożego i modlitwy. Językiem edukacji koranicznej pozostaje tu język fufulde, traktowany w Kamerunie jako (również) ,Język Koranu" (Tourneaux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 79?o. W piśmiennictwie religijnym i w korespondencji tutejsi muzułmanie stosują natomiast powszechnie pisaną formę tego języka - adżamiija - opartą na alfabecie arabskim. 18 Ze złożonymi materialno-duchowymi - relacjami między uczniem a nauczycielem wiąże się, nasilające się w ostatnich latach w większych miastach, zjawisko żebractwa uczniów szkół koranicznych, dla których ten sposób zarobkowania jest nie tylko zdobywaniem funduszy na naukę, lecz jest także formą ćwiczenia ducha (uległości wobec mistrza). Gromady młodocianych żebraków są - niesłusznie - traktowane przez służby porządkowe (a zwłaszcza zagraniczne instytucje pomocowe) jako "dzieci ulicy", co nie ułatwia im wykonywania "zadania domowego". 19 Dla porównania można dodać, iż tylko 20% malumów znało w mowie i w piśmie język francuski, oficjalny język Kamerunu - a 71 % nauczycieli szkół koranicznych nie władało wogóle tym językiem (Atlas ... , 2000, s. 146). 20 Badania etnojęzykowe i etnoreligioznawcze wykazały również, iż bardzo często islamizacja osób pochodzących z plemion do niedawna animistycznych pociąga za sobą ich praktyczną ful beizację, odzwierciedlającą się nie tylko przyjęciem języka fufulde (zwłaszcza w zachowaniach prestiżowych), lecz także fulbejskiego stroju, gestu i obyczaju (Gousset, 1999; Toumeux Iyćbi-Mandjek, 1996; Vorbrich, 2000). �115 Najbardziej wytrwali i żądni wiedzy absolwenci podstawowych szkół koranicznych mogą podjąć naukę na poziomie uzupełniającym21• W tym celu udają się niekiedy na dalekie wędrówki - w poszukiwaniu odpowiednich szkół i mistrzów. Mogą ich znaleźć w większych miastach, takich jak: Garoua, Maroua, Ngaundere lub leżących już w Nigerii - Maiduguri, Yola czy Kano. Nauka na wyższym poziomie trwa od kilku do (nawet) kilkudziesięciu lat22• W ciągu wieloletnich studiów, uczniowie pobierają ją u wielu nauczycieli-mistrzów, u każdego uzupełniając wiedzę z innych przedmiotów, takich jak: prawoznawstwo (fiqh), teologia (tawhiidi), tradycja muzułmańska (hadit), egzegeza (tafsir), poezja i literatura (lunga), gramatyka (tarsi/), wymowa arabska (tadż-wiid). Uczniowie kameruńskich szkół koranicznych przyswajają też podstawową wiedzę i umiejętności z zakresu dyscyplin świeckich, takich jak matematyka (arytmetyka), a także z dziedzin odrzucanych przez islam ortodoksyjny: astrologii, kabalistyki, uczą się sporządzać amulety i inne przedmioty magiczne (Atlas..., 2000, s. 146). Proporcje pomiędzy poszczególnymi przyswajanymi dziedzinami pozostawia się osobistemu wyborowi studenta, czyli można powiedzieć, że obowiązuje ich "indywidualny program studiów". Student - w ciągu wielu lat nauki - często zmienia mistrza, wybierając tego, który ma opinię specjalisty w dziedzinie szczególnie go interesującej. Nie można jednak mówić o wąskiej specjalizacji malumów, bowiem każdy z nich specjalizuje się w pewnym wachlarzu dyscyplin, wśród których prym wiodą prawo, literatura i teologia23• Podobne preferencje spotkać można także wśród studentów, z tym, iż zainteresowanie teologią przewyższa nieznacznie zamiłowanie do literatury24. Osobnym problemem związanym z funkcjonowaniem pluralistycznegotrójskładnikowego - systemu edukacyjnego są relacje pomiędzy szkolnictwem koranicznym a szkolnictwem formalnym (publicznym). Czytelnym wskaźnikiem wzajemnych relacji może być równoległe uczestnictwo uczniów szkół państwowych w szkolnictwie koranicznym. Brak jest kompleksowych studiów nad wspomnianym wskaźnikiem. Wyniki wycinkowych badań socjologów i pedagogów kameruńskich w zdomi21 Należy zaznaczyć, iż granica między poziomem podstawowym i uzupełniającym jest w wypadku edukacji koranicznej podziałem umownym i praktycznie się zacierającym. Dlatego niezwykle trudno ocenić wskaźnik uczniów kontynuujących naukę na poziomie uzupełniającym. Niektóre źródła pozwalają szacować ją na 1:40 (Tourneux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 90). 22 Średnio trwa ona 26,71at (!). Ta zaskakująca liczba wynika jednak z nieregularnego (i często przerywanego) sposobu pobierania nauk (Atlas ... , 2000, s. 146). 2J Przykładowo wśród 39 malumów z miasta Maroua aż 35 deklarowało szczególne zainteresowanie prawem, 20 - literaturą, 16 - teologią, \O - hadisami i 4 - egzegezą (Atlas ..., 2000, s. 146). 24 142 ankietowanych malumów z prowincji Extreme Nord pobierało w przeszłości naukę łącznie u 290 mistrzów. 82% z nich studiowało prawo, 50% - teologię, 47,6 - poezję i literaturę, 39,2% tradycję (hadisy), 28,4% - egzegezę, 19,2% - gramatykę, 5,3% - wymowę arabską. �116 nowanym przez muzuhnanów środowisku miejskim (Maroua) pozwalają stwierdzić, iż oba systemy edukacji nachodzą na siebie w różnym stopniu, zależnym od uwarunkowań kulturowych i historycznych. Henry Toumeux oraz Olivier lyebi-Mandjek stwierdzili, iż 49% uczniów szkoł publicznych w Maroua uczęszczało także do szkoły koranicznej (1996, s. 165). Z kolei wskaźnik uczniów szkół koranicznych (w wieku 5-15 lat) nie uczęszczających zarazem do szkoły publicznej zależny był od pochodzenia etnicznego i zakorzenienia w kulturze islamu. Najwyższy był wśród grup od wieków zislamizowanych: Fulbejów, Wandala, Hausa i Arabów Szoa (l 00%), znacznie niższy wśród grup podlegających nasilonej islamizacji dopiero od 1-2 pokoleń: Mafa (41%), Guiziga (25%), najniższy natomiast wśród dzieci pochodzących z grup znanych ze swej niechęci do islamu np. Toupuri (8%) (Toumeux, lyebi-Mandjek, 1996, s. 92-93). Szkoła publiczna (fot. 6) określana jest przez muzuhnanów, zaczerpniętym z fufulde, terminem lakkol Nasaara (janngirde Nasaara) - "szkoła Białych" i przeciwstawiana "szkole koranicznej", zwanej "szkołą Fulbe" (janngride Fulbe) (Toumeux, lyebi-Mandjek, 1996, s. 165). Wskazana opozycja semantyczna dobrze ilustruje niechętny stosunek muzuhnanów kameruńskich do szkół państwowych. Okazywana przez tę społeczność rezerwa wobec (świeckiego) szkolnictwa publicznego była od dawna zauważana i podkreślana przez obserwatorów życia społecznego w Kamerunie (Atlas..., 2000, s. 142). W dobie nasilonych zmian cywilizacyjnych, przyczyniała się ona do ekonomicznej i politycznej marginalizacji muzułmanów, wypieranych z posad w administracji i gospodarce państwowej. Zagrożenie to zostało w końcu dostrzeżone przez elity muzułmańskie, które przystąpiły do rozwoju alternatywnego systemu szkolnictwa. Proces ten nie przebiegał jednak w sposób skoordynowany i odznaczał się wielu meandrami. Oprócz tradycyjnych szkół koranicznych - obu poziomów - w ostatnich dziesięcioleciach pojawiły się w Kamerunie północnym wyznaniowe (muzułmańskie) szkoły podstawowe i ponadpodstawowe, aspirujące do statusu szkół publicznych. Swym programem i stosowanymi metodami nawiązują one bądź do metod edukacji zachodniej, bądź do ortodoksyjnej tradycji islamu, czerpiącego swe wzory z Egiptu lub Arabii Saudyjskiej. Pierwszy typ szkół to tzw. ecoleJranco-arabe - tworzone od lat 50. XX wieku przez administrację kolonialną dla dzieci elit muzułmańskich Fulbejów. Oprócz formacji religijnej dawały one świadectwa ukończenia szkoły państwowej. Co ciekawe, wobec niechęci okazywanej temu typowi szkolnictwa przez pierwszego prezydenta niepodległego Kamerunu - muzułmanina A. Ahidjo - szkoły francusko-arabskie nie zyskały większej popularności w prowincji zdominowanej przez rządy muzułmanów. W sumie powstało ich tylko kilka (w większych miastach), a liczba uczniów tych szkół nigdy nie przekroczyła 1000 osób (Atlas..., 2000, s. 140). �117 W latach 70. powstały nawet szkoły franco-arabe na poziomie ponadpodstawowym. Miały one stworzyć nową - wykształconą - elitę muzułmańską, z40lną podtrzymać dominację polityczną i ekonomiczną tej grupy ludności na północy kraju. Największy prestiż zyskał (założony w 1977 roku w Maroua) College de I'Espoir25• W latach 90. szkoła ta dostała się jednak pod wpływy fundamentalistów islamskich (wahabici organizowali tu kolokwia islamskie), w końcu zawiesiła swą działalność w 1996 roku (Atlas ..., 2000, s. 142, 146). Miejsce mających uprawnienia szkół publicznych - ecole franco-arab e - są w ostatnich latach zastępowane przez tzw. colleges islamistes [nie: islamiques (!)]. Przybierają one różne nazwy i reprezentują zróżnicowany poziom nauczania. Wśród naj znaczniej szych wymienić można college prive islamice Sabil (w Bamare) oraz Institut de Theologie Islamique (ITI) w Maroua26• Ten ostatni uważany jest za następcę College de l'Espoir. Odwołujące się do wzorów importowanych z Egiptu i Arabii Saudyjskiej szkoły "islamistów" powstają na fali pogłębiającej się w ostatnich latach niechęci społeczności muzułmańskiej do szkolnictwa publicznego opartego na modelach zachodnich. Wyrazem dążeń zmierzających do stworzenia kulturowej i metodycznej przeciwwagi dla uksztahowanego na wzór zachodni szkolnictwa publicznego jest powołanie w 1993 roku w Garoua Sekretariatu Szkolnictwa Islamskiego (Secretariat li l'Enseignement Islamique). Pojawienie się dwóch, a ostatnio nawet trzech typów muzułmańskiego szkolnictwa wyznaniowego ujawnia zjawisko ścierania się różnych prądów ideologicznych w świecie islamu. Dalszy rozwój (lub upadek) poszczególnych typów szkolnictwa koranicznego w Kamerunie będzie następstwem przebiegu procesu ścierania się różnych nurtów islamu oraz efektem konfrontacji wielkich cywilizacji światowych. S z k o l n i c t w o f o r m a l n e, określane niekiedy mianem "nowoczesnego", wprowadziło do Kamerunu zachodni model edukacji. Cechuje go sformalizowanie, złożoność i hierarchia struktur, wyspecjalizowane kadry oraz unifikacja programów i treści edukacyjnych. Wedle znawcy problematyki edukacyjnej, Z. Komorowskiego (1973, s. 99), "za nowoczesne należy uznać szkolnictwo kształcące ludzi, którzy będą umieli pracować, optymalnie or- 2S College był ufundowany i finansowany przez grupę miejscowych alhadżi, a jego długoletlim dyrektorem był modibbo i zarazem mer jednej z dzielnic miasta. 26 Nowy typ szkół muzułmańskich różni się poziomem i programem od tradycyjnego szkolnicwa muzułmańskiego. Pracujący w nim nauczyciele studiowali często na Bliskim Wschodzie lub JOChodząz Arabii Saudyjskiej lub Pakistanu. Znajdując się pod wpływem ortodoksyjnych nurtów sIamu, zwalcza on niektóre zwyczaje i praktyki "czarnego islamu" (jak np. przywiązywanie wagi jo amuletów). Przybywający z Pakistanu misjonarze oskarżająkameruńskich muzułmanów, iż są Jod zbyt wielkim wpływem chrześcijan (Rumi), sami jednak propagują obce Kameruńczykom NZOry, jak np. odrzucenie pokarmów mięsnych (Atlas ... , 2000, s. 146). �118 ganizować własną i innych pracę oraz umiejętnie wykorzystywać jej rezultaty w ramach tych właśnie warunków". W warunkach afrykańskich celem tego typu szkolnictwa jest przekazanie uczniom postaw i umiejętności pozwalających na samodzielne i skuteczne funkcjonowanie w nowoczesnym społeczeństwie typu narodowego. Daje ono wiedzę i kwalifIkacje przydatne w społeczeństwie o zróżnicowanej strukturze i wykształconym podziale pracy. Inaczej mówiąc, szkoła publiczna ma fonnować "dobrego" i przydatnego społecznie obywatela, członka wspólnoty ponadlokalnej, ponadetnicznej i ponadkonfesyjnej. Przystępując do omówienia szkolnictwa fonnalnego w Kamerunie północnym, należy wskazać na dwie jego cechy strukturalne - względne opóźnienie rozwojowe oraz dysharmonię z tradycyjnym modelem kultury. Ocenia się, iż pod względem szkolnictwa publicznego opóźnienie Kamerunu północnego względem jego prowincji południowych wynosi 50-70 lat27• Pierwszą szkołę typu zachodniego na terenie obecnego Kamerunu (południowego) założyli misjonarze baptyści w miejscowości Bimba w 1844 roku. Rok później powstała szkoła w Douala (Atlas..., 2000, s. 140). Po zajęciu południowego Kamerunu przez Niemców, stworzyli oni dość szybko sieć szkół odpowiadających nonnom europejskim. Pierwszą była szkoła rządowa powstała w Douala w 1888 roku (Atlas..., 2000, s. 140)28. Pierwsza szkoła niemiecka w Kamerunie północnym powstała w 1905 roku. Funkcjonowała ona jednak zaledwie 9 lat. Po przerwie wojennej nową szkołę powołali Francuzi w 1918 roku. Działała ona jednak (z przerwami) przez 18 lat w warunkach prowizorycznych (w zagrodzie miejscowego lamido ). Pierwsza szkoła "z prawdziwego zdarzenia" (w odrębnym budynku) powstała tu dopiero w 1936 roku (Atlas ..., 2000, s. 140). Względne opóźnienie rozwoju systemu edukacji publicznej w północnej części Kamerunu odciska swe piętno na poziomie kształcenia, jego warunkach i efektach. Opóźnienia w szkolnictwie północnokameruńskim najlepiej ilustruje poziom skolaryzacji, czyli procent dzieci w wieku szkolnym uczęszczających do szkoly. Jest on najniższy w tym kraju. O ile średnia krajowa wynosi tu 70 (dziewczęta) -71 (chłopcy) (Education, s. 99), to w Kamerunie północnym spada on do poziomu 20,0 (dziewczęta) i 33,7 (chłopcy) (Atlas ..., 2000, s. 139)29. Te ogólne cyfry nie oddająjednak zupełnie wewnętrznego zróżnicowania zjawiska, którego natężenie zmienia się w tej części kraju w znacznym stop27 Opóźnienie to ma uwarunkowania historyczne. Północna część kraju, odległa o 800-1400 km od wybrzeża, oddzielona od reszty kraju rozległym masywem górskim (Adamawa), została poddana procesom modernizacyjnym, związanym z epoką kolonialną kilkadziesiąt lat później niż prowincje południowe. 28 Zob. też Jean-Yves Martin, Sociologie de I 'enseignement en Afrique Noire, "Cahiers internationaix de sociologie" vol. LIII, no 2, 1972,337-362. 29 Dla porównania podam, iż w południowych i zachodnich (anglojęzycznych) prowincjach Kamerunu wskaźnik skolaryzacji sięga nawet 90-98% (!) (Boutrais, 1984, s. 469). �119 liu, zależnie od struktury etnicznej i religijnej, warunków naturalnych (rzeźly terenu) oraz społecznych (wskaźnika urbanizacji). Stosunkowo wysokim vskaźnikiem skolaryzacji mogą się pochwalić (dane z lat 70.-80.) tereny rówlinne - 50-60%, najniższy poziom osiąga on na obszarach górskich - potiżej 20% (Boutrais, 1984, s. 469). Różnice te stopniowo ulegająjednak nivelacji. O ile jeszcze 20 lat temu, w latach 80., widywałem w górach całe :espoły wiosek (zamieszkałe przez kilka tysięcy osób) pozbawione zupełnie zkół, to na przełomie XX i XXI wieku - dosłownie na moich oczach [laleszkoły (2-4 klasowe) pojawiły się we wszystkich praktycznie wioskach. )ynamikę zjawiska dobrze ukazuje bogata w liczby publikacja autorów franuskich - Atlas Extrem Nord (2000, s. 139-146). Na równinach, na obszarach lepiej zurbanizowanych wskaźnik skolaryzaji osiągać może nawet poziom 60-69%, podczas gdy z dala od ośrodków liejskich spada do 20-40% (Atlas ... , 2000, s. 139; Boutrais, s. 1984: 468). lewną rolę odgrywają także czynniki kulturowe: gospodarczy, etniczny i reigijny. Niektóre grupy etniczne (do niedawna "pogańskie"), jak np. Tupuri Mundang, znane są z dobrego nastawienia do edukacji publicznej. Na ich obszarzeetnicznym wskaźnik skolaryzacji sięga 60%, podczas gdy wśród lnych grup (np. Fulbe) spada do 35-39%. W wypadku nikłej skolaryzacji 'ulbejów nakładają się dwa czynniki: gospodarczy i religijny. Wskaźnik skolayzacji wyraźnie spada bowiem wśród muzułmanów, który, co podkreślają bserwatorzy (Atlas ... , 2000, s. 139), odnoszą z dużą rezerwą do szkolnictwa ublicznego. Dochodzi do tego ich sposób gospodarowania - nomadyczne asterstwo, które z natury swej utrudnia trwały kontakt ze szkołą3°. Pochodną i zarazem wskaźnikiem opóźnienia szkolnictwa północnokamelńskiego jest stan jego kadry pedagogicznej. Niedobór i niskie kwalifikacje adry są typowe dla całej Afryki subsaharyjskiej. Szczególnie silnie odczu{alnejest to w strefie Sahelu, a więc także na północy Kamerunu. Nauczyieli jest tu za mało (zależnie od departamentu: 54-78 uczniów na 1 nauzyciela) i mają z reguły niewystarczające (niepełne) kwalifikacje. Średnio o dziesiąty nauczyciel ukończył pełną szkołę pedagogiczną. W najlepiej pod Im względem stojącym subregionie Kamerunu północnego prowincji xtreme Nord - wskaźnik ten wynosi 12%31. W całym Kamerunie północnym panuje przekonanie, iż miejscowa oświata, lk i w ogóle administracja państwowa, opiera się na importowanej kadrze, a tzw. Gada Mayo, jak - pochodzącym z języka fufulde terminem - okreJO W regionach zamieszkałych przez ludność pasterską (Fulbe, Arabów Szoa, Kanuri) dzieci asowo znikają ze szkół w styczniu i lutym, gdy rozpoczyna się sezon wędrówek. Pojawiają się )piero najesieni, gdy stada, a wraz z nimi pasterze wracają na zimowe pastwiska. W niektórych :partamentach zjawisko sezonowego opuszczania szkół przybiera takie rozmiary, iż są one zaykane na kilka miesięcy. Zdarza się też, iż dyrektorzy szkól (w trosce o własne uposażenia) Iszują wykazy uczniów i ukrywają niedobory (Atlas ... , 2000, s. 139). JI Zob. Atlas ... , 2000, s. 140; por. J.-L. Dongmo (1996) oraz Toumeux, 1yebi-Mandjek (1996). �120 śla się tu przybyszy "zza rzeki" (gada mayo) Benoue. Rzeka ta stanowi umowną granicę między północnymi a południowymi - lepiej rozwiniętymi prowincjami kraju. Pobieżne zestawienie miejsc pochodzenia tutejszej kadry nie potwierdza tej opinii. W leżącej najdalej na północy prowincji Extreme Nord (dla której, jako jedynej, istnieją w miarę kompletne, aktualne i dostępne dane) na 2624 zatrudnionych tu p r z e z p a ń s t w o Oak się przekonamy to podkreślenie jest istotne) 1474 (56%) nauczycieli szkół podstawowych pochodziło z danej prowincji; kolejnych 887 (33%) z pozostałych dwóch prowincji Kamerunu północnego, a zaledwie 11% z południowych, lepiej rozwiniętych regionów kraju. Właściwą skalę znaczenia importowanej kadry ujawnia dopiero analiza kwalifikacji nauczycieli pochodzących z różnych prowincji kraju. Nauczyciele pochodzący z południa kraju wielokrotnie dystansują poziomem kwalifikacji swych kolegów - "autochtonów". W grupie nauczycieli Gada Mayo znajduje się 21 % absolwentów (średnich) szkół pedagogicznych (L 'ecole normale d'instituteurs - ENI). Stanowią oni 68,5% tej kategorii nauczycieli w omawianej prowincji. 24,8% "południowców" ukończyło "szkołę nauczycieli pomocniczych" (L' ecole normale d 'instituteurs-adjoint - ENIA), co daje 60,7% w skali prowincji. Zaledwie ułamek procenta tej grupy legitymuje się jedynie świadectwem szkoły podstawowej i prawie nie ma wśród niej (tylko 3 osoby) nauczycieli bez żadnych kwalifikacji (Atlas ..., 2000, s. 140-142). Odpowiednie proporcje układają się całkowicie odmiennie w grupie nauczycieli pochodzących z prowincji Extreme Nord. Zaledwie 85 z nich 5,7% (!) (26,5% tej kategorii nauczycieli w skali prowincji) - zdobyło najwyższy stopień nauczycielski (instituteur einsegnement generale - lEG) lub równorzędny, czyli ma kwalifikacje odpowiadające ukończeniu szkoły pedagogicznej. 29,6% omawianej grupy ukończyła szkoły dla "nauczycieli pomocniczych" i zajmuje stanowiska instituteurs adjoints einsegnement generale - IAEG. 8,1% "tubylczych" nauczycieli (co stanowi 51,5% tej kategorii nauczycieli w prowincji) posiada tylko niepełne kwalifikacje pedagogiczne i pełni różnego rodzaju funkcje określane jako "pomocnicze" (np. nauczycieli WF-u). W końcu to, co najjaskrawiej ilustruje poziom kwalifikacji kadry nauczycielskiej miejscowego pochodzenia - 33,4% omawianej grupy (92,3% w skali prowincji) to tzw. "nauczyciele wspomagający nauczanie ogólne" (maftres d'inseignement general auxiliaires - MEGA) legitymujący się jedynie świadectwem ukończenia szkoły podstawowej - CEPE. Najniżej wykształconą grupę nauczycieli państwowych - nie posiadający nawet takiego poziomu wykształcenia - tworzą tzw. "nauczyciele ochotniczy" (maftres benevoles). Stanowią oni 16,2% "tubylczej" kadry i zarazem 95,6% ogółu tej grupy "pedagogów"32 (Atlas ... , 2000, s. 140). 32 Wszystkie dane dotyczące kwalifikacji nauczycieli z prowincji Extreme Nord podaję za: At/as ... , (2000, s. 140). �121 Fot. 6. Szkoła publiczna, wieś Nive, plemię Daba, fot. R. Vorbrich Ci ostatni pracują głównie w małych wiejskich szkołach i rekrutowani są l reguły wśród miejscowych kilkunastoletnich chłopców, którzy "otarli" się choćby o publiczną szkołę podstawową. Ukończyli oni przeważnie zaledwie 2-4 klasy szkoły podstawowej i - jak się osobiście przekonałem - często ledwo potrafią mówić i pisać po francusku. Osobną grupę nauczycieli "tubylczych", nie ujętą w powyższej statystyce, stanowią tzw. "nauczyciele rodziców" (maltres des parents). Nie są oni zatrudniani przez państwo, lecz opłacani przez rodziców i lokalne "elity" (kupców, funkcjonariuszy państwowych itp.). Ich kwalifikacje oraz dokładną liczbę trudno ustalić. Można założyć, iż z reguły nie posiadają świadectwa szkoły podstawowej. Szacunki dotyczące wielkości tej grupy w prowincji Extreme Nord są krańcowo różne i wahają się od 44 do 1336 (!) (Atlas ..., 2000, s. 142), a więc dorównują być może niemal liczbie miejscowych nauczycieli opłacanych przez państwo33• Pochodzenie kadry szkolnictwa publicznego powoduje dodatkowe problemy. Nauczyciele pochodzący z odległych, południowych regionów kraju traktująpracę w zacofanej ("dzikiej") prowincji jako zsyłkę. Marzą tylko o przeniesieniu do rodzinnych stron. Nie mają oni motywacji do lepszego przygotowania się do pracy )) Pomijam w tym miejscu, istotny dla efektów kształcenia, problem niskiego (nawet jak na A.frykę) uposażenia nauczycieli (zależnie od stażu i kwalifikacji - 25--45 tys. Fr CFA miesięczlie), którego poziom nie stanowi właściwej motywacji do pracy i sprzyja powszechnemu w Kanerunie zjawisku korupcji (nauczyciele wiejscy nagminnie wykorzystują uczniów do pracy na ;woich działkach rolniczych, nauczyciele miejscy "sprzedają" oceny, a zdarza się, że uczennice ;tarszych klas "kupują" oceny pozytywne za usługi seksualne). �122 w trudnych warunkach34• Szczególnie trudna jest sytuacja nauczycieli przybyłych na wieś z miasta (lub odległych prowincji). Nie znającym lokalnych języków, miejscowych układów społecznych i zwyczajów trudniej przychodzi realizacja programu i jego dostosowanie do kultury swych uczniów35• Z kolei nauczyciele "tubylczy", gorzej wykształceni, mogą nadrabiać braki własnego przygotowania do pracy pedagoga znajomością lokalnego języka36 oraz rozeznaniem miejscowych warunków. Jednak im silniej są oni zintegrowani z miejscowymi społecznościami lokalnymi (ich wiek lokuje ich na niższych szczeblach tradycyjnej struktury społecznej), tym trudniej im niekiedy zyskać odpowiedni prestiż otoczenia i posłuch u uczniów, swych nieco młodszych tylko kuzynów i sąsiadów. Druga, zasygnalizowana już cecha miejscowego systemu szkolnictwa formalnego - jego dysharmonia z tradycyjną kulturą afrykańską - znajduje swe źródło w omówionych wcześniej celach, jakie stawia sobie szkolnictwo publiczne. Zmierza ono praktycznie do przełamania izolacji i przekształcenia tradycyjnego społeczeństwa (plemiennego) w społeczeństwo typu chłopskiego (lub miejskiego), zdolnego funkcjonować w szerszych strukturach, w ramach cywilizacji industrialnej. Wizja przyszłości zderza się tutaj z realiami pochodzącymi z odległej przeszłości. W rezultacie, w regionach o silnie zachowanych strukturach i mentalności plemiennej - a takim regionem jest w przeważającej mierze Kamerun północny - szkoła pozostaje ciałem obcym, instytucją importowaną. Uwaga ta nie odnosi się tylko do zarzuconych już w przeważającej mierze importowanych z Europy treści programowych i podręczników, przywołujących anegdotycznychjuż "naszych przodków Galów", lecz także do współczesnych, poddanych afrykanizacji programów nauczania, które często, co wykażę poniżej, nie uwzględniają kontekstu kulturowego, w jakich będą realizowane. Dla dzieci pochodzących ze środowiska wiejskiego, często o l 00% (lub bliskim mu) wskaźniku analfabetyzmu, gdzie dopiero pierwsze pokolenie (a nierzadko pierwsze roczniki) poddane jest skolaryzacji, czas spędzony w szkole nie jest przedłużeniem wychowania rodzinnego. Szkoła nie tylko wprowadza w świat im (oraz co ważniejsze także ich rodzicom) nie znany, 34 Zwłaszcza gdy kilka lat temu, z powodu trudności budżetowych, zniesiono dodatek dla nauczycieli wiejskich i przeniesionych służbowo na prowincję. 35 Nieraz mogłem zaobserwować, jak "importowani" wiejscy nauczyciele z widocznym lekceważeniem (lub co najwyżej protekcjonalnie) odnosili się do rodziców swych uczniów, ajako swoje główne posłannictwo traktowali "oduczenie" swych uczniów "zwyczajów z buszu". 36 Wbrew pozorom, w tych warunkach ujawnia się istotna rola naj niżej wykształconej kadry: "nauczycieli ochotniczych" i "nauczycieli rodziców". Nabiera ona na znaczeniu na najniższych poziomach kształcenia - SIL i CPo "Tubylczy" nauczyciele stanowią bowiem trzon kadry w małych (o jednoosobowej obsadzie) szkółkach wiejskich, o niepełnych kursach kształcenia (jednolub dwuletnich), gdzie uczniowie stykają się po raz pierwszy z obcym językiem i kulturą. �123 wprowadza nowe wartości, postawy i źródła prestiżu sprzeczne z tradycyjnym modelem życia plemienneg037. Brakuje szerszych danych ukazujących stosunek izolowanych społeczności lokalnych do szkoły publicznej. Jak mogłem obserwować rozwój sytuacji w górskich wioskach Kamerunu, gdzie "na moich oczach" powstawały pierwsze szkoły, z reguły problem nie istniał (nie odczuwano braku tej instytucji) do czasu powstania szkoły w najbliższej sąsiedniej miejscowości. Gdy szkoła pojawiła się w zasięgu 2-3 godzin marszu, ujawniał się zróżnicowany do niej stosunek,zależny od społecznej roli i statusu rodziców. Pierwszymi rodzicami, którzy posyłali tam swoje dzieci, były przeważnie osoby uwikłane w ponadlokalne struktury gospodarcze lub polityczne (handlarze, działacze partii politycznych). Kilka lat później to ich dzieci stawały się z reguły pierwszymi (co prawda niedouczonymi) nauczycielami w szkołach wybudowanych w rodzinnych wioskach. Stawali się oni żywym przykładem nowych dróg awansu społecznego, jakie otwiera szkoła publiczna. Wspomniana bariera kulturowa dzieląca tradycyjne społeczności Afryki od cywilizacji współczesnej (zdominowanej przez wzory zachodnie), którą próbuje upowszechniać szkoła kameruńska (i szkolnictwo afrykańskie w ogóle) rzutuje na strukturę, metody i efekty szkolnictwa publicznego w tym kraju. W Kamerunie, podobnie jak we wszystkich byłych koloniach francuskich, przyjęto francuski model systemu edukacji. Jest on bardzo sformalizowany i ogromnie ustrukturyzowany. W wersji francuskiej wydzielić w nim można trzy główne poziomy nauczania: obejmujące 5 lat nauki szkolnictwo podstawowe (rico/es primaire), liczące łącznie 7 klas szkolnictwo ponadpodstawowe (enseignement secondaire) oraz szkolnictwo wyższe. Każdy z nich dzieli się na dwa lub trzy poziomy pośrednie kończące się egzaminami sprawdzającymp8, przy czym kończący poziom ponadpodstawowy egzamin matural- 31 Jak mogłem się przekonać, w miejscowościach (np. w Mandamie), gdzie szkoła istnieje już kilkanaście lat, do nowych rad wioskowych wybiera się już nie tylko starców i przywódców grup pokrewieństwa, lecz głównie osoby posiadające świadectwo ukończenia szkoły. 38 Szkolnictwo podstawowe dzieli się na trzy segmenty: jednoroczny kurs przygotowawczy (cours preparatoire) - CP, dwuletni kurs elementarny (cours elementaire) - CEl i CE2), oraz dwuletni kurs średni (cours moyen) - CMI i CM2. Ukończenie ostatniej klasy kursu średniego daje świadectwo szkoły podstawowej - tzw. CEPE (Certificat d'Etudes Primares Elementaires). Szkolnictwo ponadpodstawowe dzieli się na dwa pośrednie poziomy: premier cyc/e - czteroletnie gimnazja (koledże - CiJlIeges)38oraz second cyc/e - trzyletnie licea (lycees). Gimnazja mogą mieć profil humanistyczny (np. colleges d'enseignement general) - CEG lub ścisły (colleges d 'enseignement seconder) - CES. Wzorowany na francuskim, kameruński system szkolnictwa średniego dopełniają (w niewielkiej liczbie) gimnazja techniczne i handlowe (colleges d 'inseignement technique industriel et commercial) - CETIC oraz ich oddziały rzemieślnicze, rolnicze lub gospodarcze (section artisana1es,rura/es, menageres) - SARIAM (Atlas... 2000: 139-142). Osobną kategorię tworzą jeszcze w Kamerunie szkoły kształcące nauczycieli, na różnych poziomach - ecole normale oraz, typowe dla całej Afiyki, różnego typu kursy kształcące i dokształcające nauczycieli, usytuowane przy uniwersytetach, lecz dostępne dla osób bez świadectwa maturalnego lub nawet gimnazjalnego. �124 ny ma miejsce już na uniwersytetach i otwiera drogę do ostatniego - trzeciego - poziomu edukacji (l'enseignemet superieure). Wspomniana już przepaść dzieląca tradycyjną kulturę mieszkańców Kamerunu (zwłaszcza północnego) z wymogami szkolnictwa publicznego wymusiła pewne zmiany w przyjętym tu generalnie francuskim modelu systemu edukacyjnego. Najważniejszym novum jest wprowadzenie dodatkowego - wstępnego - poziomu szkolnictwa podstawowego - tzw. SIL (Section d'initiation a la lecture). Ma on na celu złagodzenie szoku kulturowego wśród pierwszoklasistów i nadrobienie zaległości rozwojowych wynikających z wychowania w środowisku cechującym się całkowicie odmienną, niepiśmienną kulturą. Kurs inicjujący naukę szkolną ma na celu przygotowanie dzieci do łatwiejszego przezwyciężenia trudności i stresów związanych z adaptacją do nowego środowiska społecznego. Nie dotyczy to tylko opanowania nowego i zupełnie nie znanego wcześniej języka - francuskiego (w Kamerunie zachodnim jest to język angielski), lecz także przyswojenia wiedzy, wyrobienia nawyków i umiejętności, które dzieci europejskie, a także dzieci z miast afrykańskich, wynoszą z reguły z domu rodzinnego. Uczniowie na poziomie SIL uczą się np., co to jest papier i kreda (że nie należy go jeść, choć z tym ostatnim przyborem bywają problemy i w polskiej szkole), czym jest ołówek i długopis (są temu poświęcone specjalne lekcje), uczą się punktualności i koncentracji. Łatwiejszej adaptacji do wymogów szkolnych służy nie tylko odpowiednio opracowany program, lecz i metody dydaktyczne. Na poziomie SIL prowadzi się zajęcia z 11przedmiotów w cyklach dwutygodniowych, odpowiednio po 23 lA i 19 Y2 godziny (5 lub 6 dni) tygodniowo. Tab!. l. Struktura i rozkład czasowy przedmiotów na poziomie S I L (w układzie dwutygodniowym): godziny przedmiot tydzień l język (francuski) nauka czytania nauka pisania rachunki nauka wysławiania się (recytacji) moralność (obyczajowość)* wychowanie fizyczne rysunek edukacja dotycząca zmysłów ** prace ręczne zajęcia rolnicze (Źródło: Toumeux, Iyebi-Mandjek, 6h 4h 2h 2h Oh Oh 3h l h 45 45 30 45 45 00 00 O h 30 O h 30 O h 45 1996, s. 134) tydzień 2 5h 3 h 30 2 h 30 2 h 15 O h 30 O h 30 2 h 30 O h 30 O h 30 O h 30 O h 45 �125 * zajęcia obejmują fonny zachowania się w nowym środowisku, kwestii ubioru (nie należy przychodzić nago do szkoły), zasad hierarchii społecznej (zachowania się w stosunku do rówieśników i nauczycieli), wyrabiają dyscyplinę (dotyczą zachowania się podczas lekcji, sposobu zabierania głosu itp.). ** Zajęcia dotyczą nauki koncentracji i percepcji (np. nauki rozpoznawania - oglądania rysunków, ilustracji dwuwymiarowych)39. Metody nauki oraz programy dostosowane są teoretycznie nie tylko do zdolności dzieci (np. umiejętności koncentracji), ale także do ich wcześniejszych doświadczeń i wzorów miejscowej kultury. W praktyce owo dostosowanie programów do kwalifikacji miejscowej kadry i miejscowego kontekstu kulturowego nie przebiega bez trudności. Na przykład zakłada się, iż ponieważ sześcio-siedmioletnim dzieciom wiejskim trudno byłoby wysiedzieć w skupieniu na lekcji, powinny one trwać na poziomie inicjującym od 15 do 30 minut (Toumeux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 134). Jak mogłem się nieraz przekonać osobiście, w przeładowanych i cierpiących na braki lokalowe i kadrowe szkółkach wiejskich (w klasach liczących 60-70 uczniów) lekcje trwają z reguły dłużej (bez wyraźnych przerw), bowiem w przepisanym czasie nauczyciel nie byłby w stanie zrealizować programu. W tych samych szkołach nauka języka francuskiego, prowadzona przez nauczycieli słabo znających ten język, polega głównie na zbiorowym powtarzaniu (skandowaniu) zdań podawanych przez nauczyciela, na sposób typowy dla opisanej tu wcześniej szkoły koranicznej. Efektywności nauczania w różnym stopniu sprzyja także treść podręczników. Mimo zmian (usunięciu europejskiego kontekstu kulturowego), podręczniki i programy nie zawsze potrafią uwzględnić realia kulturowe środowiska, w którym wzrastają wiejskie dzieci. Za przykład, jak trudno pogodzić realia afrykańskie z wymogami upowszechnienia współczesnej cywilizacji technicznej, może posłużyć treść zadania, jakie muszą rozwiązać uczniowie SIL (po 30 tygodniach nauki)40: Dzieci wybrały się samochodem w odwiedziny do babci, która (jak każda prawdziwa afrykańska babcia) mieszka oczywiście na wsi. "Dzieci pojechały samochodem (...), lecz nie dojechały, ponieważ samochód .... (tu należy wskazać prawidłową odpowiedź): ....zarzuciło ....miał wypadek ....eksplodował ....osiadł na mieliźnie. Wyboru odpowiedzi, w obcym dla nich języku francuskim, mają dokonać izieci, które nie tylko nie mają własnego podręcznika (ma go tylko nauczy39Jak mogłem się wielokrotnie przekonać, ludność z izolowanych wiosek (górskich) nie potrafiła :xlczytać (rozpoznać szczegółów) zdjęć fotograficznych. Moim infonnatorom było obojętne czy oglą:Iająje pionowo, poziomo czy też "do góry nogami". Sprawiali wrażenie,jakby nic "tarn" nie widzieli. 40 Por. Toumeux, Iyebi-Mandjek (1996, s. 206). �126 ciel), w których domach nie pojawiła się nigdy żadna książka (lub gazeta z ilustracjami) i które nigdy nie widziały morza, rzeki, a niekiedy nawet samochodu. Opisana bariera kulturowa pomiędzy środowiskiem szkolnym a rodziną wpływa znacząco i ujemnie na efekty procesu edukacyjnego. O skali trudności adaptacyjnych dzieci rozpoczynających naukę świadczy już procent uczniów przerywających naukę i tzw. "repetentów"41. W prowincji Extreme Nord do ostatniej klasy szkoły podstawowej dociera zaledwie 25% uczniów, przy czym w departamentach mało zurbanizowanych (np. górskich) - zaledwie 17-19%. Co znamienne, największy (skokowy) ubytek uczniów ma miejsce między poziomem SIL a kolejnym (CP). Do drugiej klasy dociera zaledwie 55% pierwszoklasistów (w departamentach słabo zurbanizowanych jeszcze mniej - 43-52%) (Atlas ... 2000, s. 139). Dodatkowo problemy adaptacyjne dzieci w początkowych (i nie tylko) latach nauki szkolnej ilustruje zjawisko drugoroczności. W omawianym regionie wynosi ono na poziomie SIL aż 45%, podczas gdy średniaogólnokameruńska 38,5%42.W wyższych klasach wskaźnik ten oscyluje z reguły między 32,4% a 37% (w całym Kamerunie 27,0-29,9%). Co ciekawe, wskaźnik drugoroczności jest największy w ostatniej klasie szkoły podstawowej (CM2) i wynosi w prowincji Extreme Nord 53,2% (w całym kraju zaledwie 37,1%) (Atlas..., 2000, s. 139-142). Związane jest to z faktem, iż ukończenie szkoły podstawowej (zdobycie świadectwa - CEPE) jest warunkiem znalezienia pracy w sektorze państwowym (a praktycznie także w sektorze prywatnym). Uczniowie ostatniej klasy, zwłaszcza w środowisku miejskim, uparcie i wielokrotnie podejmują więc wysiłek zdobycia świadectwa, zwiększającego ich szansę awansu społecznego. Cytowane powyżej dane statystyczne pokazują, iż ukończenie ostatniej klasy przychodzi z większym trudem młodzieży z zacofanych regionów kraju43. 41 Pierwsze zjawisko jest plagą głównie regionów wiejskich, gdzie dzieci łatwiej przerywają naukę, nie znajdując większej motywacji do jej kontynuowania, drugie spotyka się częściej w miastach, gdzie nowe wzory prestiżu i awansu społecznego lepiej motywują uczniów do mozolnego pokonywania szczebli "kariery" szkolnej (por. Atlas ... , 2000, s. 139; Toumeux, Iyćbi-Mandjek, 1996, s. 164n.). 42 Szkolnictwo północnokameruńskie - obejmujące zaledwie 9,2% uczniów całego kraju "dostarcza" aż 13,4% "repetentów" (na poziomie SIL - 16,5%) (Boutrai, 1984, s. 468). 43 Pomijam w tym miejscu istotny, lecz nie zawsze uchwytny statystycznie, problem wpływu trudności lokalowych i sprzętowych dla efektów nauczania. Zaledwie 61,3% szkół omawianego regionu zbudowanych jest z trwałego materiału (wypalanej cegły itp.), wiele z nich (głównie wiejskich) mieści się w budynkach o ścianach wzniesionych z gliny (15,7%) lub w prowizorycznych szałasach (23%) (Atlas ... , 2000, s. 140). Zagęszczenie klas jest tu ogromne i wynosi średnio 65 uczniów, przy normie dopuszczonej przez kameruńskie Ministerstwo Edukacji Narodowej, wynoszącej - 50 (Atlas ... , 2000, s. 140). W wielu szkołach wiejskich brak ławek (uczniowie siedzą na kamieniach lub suszonych na słońcu cegłach), a zdarza się, że nawet i tablic. Uczniowie piszą kredą na połamanych drewnianych tabliczkach lub ołówkiem na skrawkach papieru. �127 Fot. 7. Warsztaty mechaniczne, Gimnazjum Ojców Szkolnych w Douala, fot. R. Vorbrich Efekty szkolnictwa podstawowego rzutują bezpośrednio na poziom pu)licznego szkolnictwa ponadpodstawowego. Jest on powszechnie uznawany :a niski (naj niższy w kraju). Pierwsze gimnazja i licea (colleges) pojawiły się u (w Nagaundere i Garoua) w latach 50. A ich właściwy rozwój nastąpił do)iero w latach 60. i 70. Trudną sytuację wynikającą z opóźnienia pogorszyła lodatkowo polityka miejscowych władz, które postawiły na wzrost ilościovy, a nie jakościowy tego typu szkolnictwa. Liczbę szkół próbowano dostoować tu nie do rzeczywistych potrzeb i możliwości społeczności lokalnych, ecz do liczby nowo kreowanych jednostek administracyjnych. Jedno gimnajum przypadać miało w ten sposób co najmniej na jeden arrondissement powiat), a liceum najeden departament. Co więcej, powołanie nowej szkoły "ładze i społeczności lokalne zaczęły traktować jako argument w staraniach l awans w strukturze administracyjnej regionu44• Nic dziwnego, iż szkolnictwo ponadpodstawowe boryka się z typowymi ,problemami wzrostu". O ile łatwiej inicjatywom lokalnym pokonać przezkody materialne (poprzez wznoszenie prowizorycznych budynków), o tyle :nacznie trudniej przychodzi im pokonanie ogromnych luk kadrowych. O skali lroblemu świadczy fakt, iż zdecydowana większość nauczycieli gimnazjów 44 Gdy w poprzednim roku odwiedziłem Mandamę (wieś znaną mi od 25 lat), w której pierwza szkoła - dwuoddziałowa - pojawiła się przed 20 laty, mieszkańcy z dumą pokazali mi nowo,znoszony, dwuizbowy budynek przyszłego gimnazjum. Mówili: "teraz, gdy będziemy mieli gimazjum, będzie u nas jak w mieście, pewnie niedługo Mandama zostanie stolicą dystryktu". �128 pochodzi z Południa, w tym ponad 113 z zachodnich, głównie anglojęzycznych, prowincji kraju (Atlas ... , 2000, s. 142)45. Taka sytuacja sprzyja na pierwszy rzut oka wyrównywaniu różnic rozwojowych, lecz w konsekwencji utrwala niski poziom szkolnictwa średniego w prowincjach północnych. W ślad za kadrą nauczającą ściągają tu też z całego kraju "wędrujący repetenci" (zwani vagabonds seolaires), dla których szkoła na Północy stanowi ostatnią szansę zdobycia dyplomu gimnazjum lub (częściej) liceum. Powoduje to nie tylko obniżenie standardów, lecz także ogromne "przepełnienie" gimnazjów i liceów. Pochodząca z zewnątrz presja demograficzna wywierana na licea i brak specjalistycznej kadry, przyczynia się do nieproporcjonalnego rozwoju liceów i niedorozwoju szkolnictwa techniczneg046• Sztucznie rozbudowane szkolnictwo ponadpodstawowe nie spełnia zatem swoich podstawowych funkcji - tworzenia średnich kadr oraz podstawy rozwoju szkolnictwa wyższego. Można powiedzieć, iż między innymi z tego powodu szkolnictwo wyższe osiągnęło w Kamerunie północnym zaledwie zalążkową postać. Ten problem powinien stanowić już jednak przedmiot odrębnego studium47• Przedstawiony opis różnego pochodzenia systemów edukacyjnych pokazał, iż odmienne w formie i treści systemy wychowania i edukacji działają w Kamerunie północnym równolegle, przenikając się i uzupełniając w ograniczonym zakresie. Pluralizm systemów edukacyjnych, poprzez ścieranie się partykularyzmów i wartości uniwersalnych, może wpływać na ich efektywność i osiągnięcie zakładanych celów przez każdy z nich. W zależności od stopnia ich wzajemnych relacji, zjawisko pluralizmu może ułatwiać otwarcie jednostki i społeczności definiujących się kulturowo lub etnicznie na inne sfery (poziomy) rzeczywistości społecznej, przez co ułatwić im proces samoidentyfikacji w społeczeństwie typu narodowego. Może też w wypadku nierównomiemego rozłożenia relacji i stopnia partycypacji w róż45 W tym kontekście jeszcze jedna liczba dobrze ilustruje zarówno braki kadrowe, jak i rezerwę ludności muzułmańskiej do szkolnictwa publicznego. W regionie, którego ponad 50% mieszkańców wyznaje islam, zaledwie 2% nauczycieli szkół ponadpodstawowych to muzułmanie (Atlas ..., 2000, s. 142). 46 W 1997 r. odnotowano w Kamerunie północnym 15 566 Iicealistów i zaledwie 4 916 gimnazjalistów (Atlas ... , 2000, s. 142). W tym samym czasie potencjał szkolnictwa technicznego równał się tu 1% tego typu szkolnictwa w skali kraju (jw.). 47 Od 1982 roku powstało w Ngaundere, stolicy skrajnie południowej prowincji Kamerunu południowego, tzw. Centrum Uniwersyteckie (Centre Universitaire de Ngaunden!). Na początku lat 90., dzięki pomocy norweskiej, uzyskało ono w pełni status uniwersytecki i znajduje się pod opieką materialną i merytoryczną Uniwersytetu w Trams (Noah Nga Mveng, 1996, s. 3), nadal jest to jednak bardzo skromny ośrodek naukowy i dydaktyczny. Większość młodzieży z Kamerunu północnego, decydująca się na kontynuowanie nauki na wyższym poziomie, udaje się do odległej o 700-1500 km stolicy kraju - Yaounde. Być może zmieni się to w najbliższych latach. W 2001 roku rozpoczęto bowiem organizację uniwersytetu w Maroua - największym mieście regionu. �129 nych systemach edukacyjnych - utrwalać podziały społeczne i kulturowe, przenosząc je z poziomu plemiennego i etnicznego na poziom społeczeństwa narodowego. W konsekwencji brak równowagi i harmonii między wzorami socjalizacji przyczynić się może do tworzenia w Afryce społeczeństwa typu postplemiennego, w którym elementy struktur i postaw plemiennych (kolektywizm, przewaga związków krwi nad dowolnymi, statusem zależnym od przynależności etnicznej) dość przypadkowo przemieszane są z instytucjami i zasadami wytworzonymi w społeczeństwie Zachodu (kategorią obywatela lub wzorami sukcesu osobistego). BIBLIOGRAFIA ABC Świat ... 1999 ABC Świat. Afryka II, red. W. Maik, Poznań. Atlas .... 2000 Atlas de la Province Extreme Nord, Paris. Boutrais J. 1984 Le Nord Cameroun: des hommes, une region, Paris. Dongmo J.-L. 1996 Evolution recente de la scolarisation des jeunes dans l 'Adamawa 1ge-20e. siec/e, "Ngaundere-Antropos" vol. l s. 29-54. Education (Annuaire UNESCO), Paris, table 4. Islam or christianity? The Chaises ofthe Wawa and the Kwanja ofCameroun, "Africa" t. 69 (2), s. 179-200. Griaule M. 1948 Dieu de l'eau, Paris. Hamadou A. 1993 Naissance et evolution de l'enseignement franco-arabe Universite de Bordeaux III). (these de doct., Sociologie de l'enseignement en Afrique Noire, "Cahiers intemationaux de socjologie" vol. LIII, no 2, 1972, s. 337-362. Noah Nga Mveng 1. 1996 Preface, "Ngaundere-Antropos" vol. l, s. 3-4. Przeglądowy Atlas ... 1998 Przeglądowy Atlas Świata. Afryka, Kraków. Toumeux H., lyebi-Mandjek O., 1996 L 'ecole dans une petite ville africaine Maroua, Cameroun, Paris. Vorbrich R. Tradycyjne religie Kamerunu wobec chrześcijaństwa i islamu, "Lud" t. 84, 2000 s.37-48. �130 Ryszard Vorbrich THE TRADITIONAL AFRICAN COMMUNITY AND THE SCHOOL. EDUCATIONAL SYSTEMS IN THE PLURALISTIC SOCIETY OFCAMEROON (Summary) The study analyses (and compares) three types of educational systems in sub-Saharan Africa: the traditional tribal system of socialization, Koranic schooling and formal (public) schools based on Western tradition. The empirical part of the article is based on field studies conducted (1999-200 I) in northern Cameroon and different types of sources (statistical data and other publications) referring to this region of Africa. Northern Cameroon is particularly useful for comparative studies ofthe educational systems as it is here that the influence ofnative cultures of black Africa and great universal civilizations of Islam and the West cross and overlap here. Each of the educational systems has different objectives, uses different methods, different language, comprises societies of a different scale and character. The traditional education focuses on introducing the child into a defined order of collective life, inculcating the cultural norms into the child, recognized in a given culture as necessary to strengthen the identity and harmonious coexistence ofthe community. The aim of the Koranic education is to inculcate the patterns of behaviour into children, which govern not only the relations between people but also, and first of all, their personal relations with the creator. The objective is to make a child a "good" Muslim. The formal education introduced the Western model of education to Cameroon. It is characterized by formalized, complex and hierarchical structures. Its aim is to teach the children the attitudes and skills allowing them to independently and effectively function in the modem national community. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ffcc672ddffdc265c1ff6d57d4f132c8.pdf 403a8a996410fe1f02044ce9287cba6c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:535 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:488 Title A name given to the resource Tradycyjna społeczność wioskowa w procesie zmian / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.75-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D DANUTA I A I M A T E R I A Ł Y MARKOWSKA TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN Przedmiotem rozważań są przeobrażenia gospodarczo-społeczne wsi M o d l n i c y pod K r a k o w e m na przestrzeni l a t 1880—1960 . N a t y m p r z y ­ kładzie pragniemy ukazać proces przemian od w s i rolniczej, i w znacznym jeszcze stopniu „zamkniętej", do w s i podmiejskiej ze zróżnicowaną s t r u k ­ turą społeczno-zawodową ludności, której życie gospodarcze, społeczne i k u l t u r a l n e da się dzisiaj wyjaśnić jedynie charakterem j e j powiązań s t r u k t u r a l n y c h i f u n k c j o n a l n y c h z miastem i ośrodkami przemysłowymi. Omówimy s k u t k i , j a k i e dla życia zbiorowego mieszkańców w s i miał p r o ­ ces różnicowania się s t r u k t u r y społeczno-zawodowej , j a k burzył o n l u b przekształcał dawne więzi lokalne, j a k rugował tradycyjne autorytety na rzecz n o w y c h autorytetów oraz j a k i wpływ wywarł na krystalizowanie się cech i modelu zawodu „rolnika". 1 2 Dla ustalenia, w jakiej mierze proces stwierdzony w e w s i badanej jest t y p o w y d l a strefy podmiejskiej K r a k o w a , dokonano porównania p r z e m i a n s t r u k t u r y społeczno-zawodowej ludności z analogicznymi przemianami w k i l k u i n n y c h wsiach t e j strefy . Przed w y t y p o w a n i e m w s i M o d l n i c y do badań monograficznych przeprowadzono badania lustracyjne w w i e l u 3 \ Artykuł t e n s t a n o w i f r a g m e n t tedrze Etnografii Dobrowolskiego. dotyczące 2 cych W Ogólnej W okresu naukach różne będziemy p r a c y m a g i s t e r s k i e j , p i s a n e j w 1955 r. w K a ­ i Socjologii latach 1958 i U. J. pod k i e r u n k i e m prof, 1960 p r z e p r o w a d z o n o społecznych względnie tego spotyka zjawiska. trwałe się wiele D l a celów wykonywanie definicji naszej czynności formalnie), zaspokajaniu 3 towej te czynności Wyzyskano dane źródło potrzeb (najczęściej nazywać usługo­ określonych społecznych, a stanowiących t u p r z e d e w s z y s t k i m materiały G ł ó w n e g o Urzędu Narodowej w lub d l a osób utrzymania. s t a t y s t y c z n e Wydziału R o l n e g o Rady podkreślają­ zawodem wytwórczych określonych społecznie k w a l i f i k a c j i służących zawodu, analizy w y c h , wymagających oraz uzupełniające, 1955—1960. aspekty wykonujących dr K a z i m i e r z a badania Krakowie. Statystycznego i Wydziału E w i d e n c j i Ludności Powia­ �DANUTA 76 MARKOWSKA wsiach strefy podkrakowskiej. Następnie podjęto badania monograficzne w jednej w s i , rekonstruując interesujący nas proces poprzez odtwarzanie historii poszczególnych rodzin aktualnie zamieszkujących wieś (aż do trze­ ciej generacji wstecz). Nadto zebrano w miarę możliwości dane o r o d z i ­ nach, które niegdyś tę wieś zamieszkiwały. Pomocniczo wyzyskano także źródła archiwalne. Badany proces omówiony zostanie w trzech przekrojach lata 1880-1918, 1918-1945, 1945-1960. czasowych: Ten podział chronologiczny, stosowany w w i e l u badaniach w sposób' konwencjonalny, znajduje w przypadku omawianego zagadnienia głębsze uzasadnienie. Każdy z wyróżnionych okresów cechuje się bowiem własną specyfiką s t r u k t u r y społeczno-zawodowej. Najogólniej można b y określić pierwszy z nich jako okres r o z w o j u popańszczyźnianego, wyraźnie jeszcze kontynuujący dziedzictwo pańszczyźniane zarówno w strukturze społecz­ nej ludności (opartej przede w s z y s t k i m na strukturze własnościowej w r o l ­ nictwie), j a k i w charakterze lokalnych powiązań. Okres ten cechuje j e d ­ nak już prawno-formalna samodzielność chłopstwa, a także przypada na niego swobodny i b u j n y r o z k w i t w i e l u dziedzin k u l t u r y ludowej. D r u g i okres m a charakter przejściowy. S t r u k t u r a własnościowa w r o l n i c t w i e traci z wolna na dominującym znaczeniu, coraz szerzej i silniej przeja­ w i a się dążność do powiązania z miastem przez zawody pozarolnicze. Jed­ nakże miasto nie jest w stanie wchłonąć rezerw siły roboczej w s i . N i e ­ pewność i brak stabilizacji zajęć pozarolniczych nie pozwala na wykształ­ cenie się nowej s t r u k t u r y społeczno-zawodowej mieszkańców w s i . Wresz­ cie okres po 1945 r o k u wiąże rezerwy siły roboczej w s i w sposób trwały z ośrodkami przemysłowymi i miastem, przynosząc w efekcie nową po­ stać s t r u k t u r y społeczno-zawodowej ludności, która charakteryzuje się d o ­ minantą liczebną kategorii chłopów-robotników, pojawieniem się r o b o t n i ­ ków przemysłowych, traktujących wieś jedynie jako miejsce zamieszka­ nia, oraz malejącą stale grupą rolników nie zarobkujących poza gospo­ darstwem. I. OKRES L A T 1880-1918 Jest t o zjawisko znamienne, że m i m o bliskości K r a k o w a (12 k m ) wieśzachowuje w t y m okresie charakter prawie „czysto" rolniczy. Około 1880 r o k u na ogólną liczbę 70 r o d z i n zamieszkujących wieś 9% s t a n o 4 B r a k d l a tego o k r e s u d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h . P o d a n y o b r a z został z r e ­ k o n s t r u o w a n y n a p o d s t a w i e h i s t o r i i r o d z i n . N a z w y poszczególnych k a t e g o r i i s p o ­ łecznych właścicieli g o s p o d a r s t w podano t u w e d ł u g m i e j s c o w e j t e r m i n o l o g i i . W n i e p u b l i k o w a n y c h materiałach a r c h i w a l n y c h dotyczących tej w s i ( A r c h i w u m Pań­ s t w o w e w K r a k o w i e , A r c h i w u m M o d l n i c k i e Konopków S y g n . A M K n r 1) z n a j 4 �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 77 w i l i kmiecie (8,5 do 14 i więcej ha), 15% zagrodnicy (5,5 do 8,5 ha), 3 1 % t z w . gospodarze (2 do 5,5 ha), 19% t z w . półgospodarze (0,5 do 2 ha), 16% chałupnicy i komornicy, c z y l i ludność bezrolna. B r a k p r a w i e rze­ mieślników. Z usług rzemieślniczych ludność korzysta w e wsiach sąsied­ nich l u b nabywa odpowiednie w y r o b y na l o k a l n y c h jarmarkach. N i e w y ­ stępują podówczas jeszcze znaczniejsze różnice w k i e r u n k a c h p r o d u k c y j ­ nych gospodarstw chłopskich czy poziomie k u l t u r y rolnej. Toteż w t y c h w a r u n k a c h dochód z gospodarstwa, a co za t y m idzie, poziom b y t o w y r o ­ d z i n rolników wyznaczony był przede w s z y s t k i m rozmiarami własności ziemi. Co więcej, sezonowość, dorywczość czy ogólniej — brak stabili­ zacji zajęć pozarolniczych powoduje, że w o m a w i a n y m okresie s t r u k t u r a własnościowa w r o l n i c t w i e jest zasadniczym czynnikiem, określającym pozycję materialną i społeczną rodziny. S t r u k t u r a własnościowa gospodarstw chłopskich charakteryzuje się znacznymi krańcowościami, lecz było to zróżnicowanie w obrębie zawodu r o l n i k a (jeśli dla tego okresu można użyć t e r m i n u „zawód" na określenie pracy rolniczej). Bezrolna i małorolna ludność w s i stanowiła istotny ele­ ment s t r u k t u r y klasowej wsi, ale nie tworzyła jeszcze grup zawodowych. Niemniej ogromna masa rodzin zmuszona była zdobywać czy uzupełniać środki utrzymania pracą najemną w r o l n i c t w i e l u b poza r o l n i c t w e m . Je­ d y n i e b o w i e m kmiecie i zagrodnicy oraz bogatsi spośród gospodarzy mogli przy ówczesnym poziomie gospodarki rolnej i poziomie potrzeb b y t o w y c h zapewnić wszystkim członkom rodziny pracę i utrzymanie w e własnym gospodarstwie. Już w rodzinach gospodarzy, a powszechnie półgospodarzy uzupełniano źródła u t r z y m a n i a różnego rodzaju pracami zarobkowymi, a dla rodzin chałupników i komorników praca najemna stanowiła jedyne l u b główne źródło utrzymania. Nie t y l k o aktualna sytuacja gospodarcza i rodzinna skłaniała do podjęcia pracy najemnej, ale również groźba pauperyzacji wisząca n a d młodym pokoleniem w związku z l i c z n y m i działami r o d z i n n y m i ziemi. Starano się j e j zapobiec przez zdobycie go­ tówki drogą p r a c y najemnej i d o k u p y w a n i e ziemi. Dla analizy znaczenia pracy najemnej w życiu społeczności w s i waż­ ne jest rozróżnienie na pracę najemną w r o l n i c t w i e i pracę najemną poza r o l n i c t w e m . Praca najemna w r o l n i c t w i e była w o m a w i a n y m okresie bar­ dzo rozpowszechniona i w postaci zajęcia stałego l u b sezonowego obej­ mowała około 35% rodzin, natomiast wszelkiego rodzaju prace najemne poza r o l n i c t w e m obejmowały znacznie mniejszy odłam ludności, bo za- d u j e m y d l a końca X V I I I w . t y l k o następujące k a t e g o r i e ludności: k m i e c i e , z a ­ g r o d n i c y , chałupnicy, k o m o r n i c y . W y d a j e się, iż k a t e g o r i e „gospodarzy" i „pół­ g o s p o d a r z y " , wyróżniane p r z e z ludność pod k o n i e c X I X w., są p r o d u k t e m r o z w o j u s t r u k t u r y własnościowej o k r e s u popańszczyżnianego. �78 DANUTA MARKOWSKA ledwie 10% rodzin. Nadto n i e miały one charakteru stałego. Jednakże właśnie one zasługują na baczniejszą uwagę. W nich bowiem, a nie w p r a ­ cach najemnych w rolnictwie, tkwił zalążek przyszłej s t r u k t u r y społeczno­ -zawodowej ludności w s i . U j m i j m y łącznie wszelkiego rodzaju prace poza własnym czy r o d z i ­ cielskim gospodarstwem i spójrzmy na nie o d strony i c h znaczenia dla ludności w s i . Wszelkie prace tego rodzaju mogły być w różnych t y p a c h rodzin i w różnych sytuacjach r o d z i n n y c h : a) głównym źródłem u t r z y m a ­ nia; b) ubocznym, lecz stałym źródłem u t r z y m a n i a ; c) okresowym l u b d o ­ raźnym źródłem utrzymania (sposób uzupełniania budżetu rodziny. G o ­ tówka zdobywana na cele gospodarstwa rolnego. Sposób zdobywania go­ tówki d l a dokonania spłat rodzinnych itp.); d) prace w y k o n y w a n e przez osoby w stanie bezżennym (nawet z zamożniejszych rodzin) miały n a celu gromadzenie gotówki na potrzeby przyszłego gospodarstwa bądź też zdo­ b y w a n i e nawyków pracy i umiejętności p r z y d a t n y c h w e własnym g o ­ spodarstwie (praca młodych dziewcząt w mieście w charakterze służą­ cych, pomocnic k u c h e n n y c h w restauracjach, pomocnic u cukierników, u krawców itp.). Otóż praca najemna w r o l n i c t w i e spełniała w o m a w i a n y m okresie rolę stałego, zarówno głównego, j a k i ubocznego źródła utrzymania. Natomiast prace najemne poza r o l n i c t w e m mogły być t y l k o doraźnym źródłem d o ­ chodu l u b zajęciem przejściowym z p u n k t u widzenia losów życiowych jednostki. D o najważniejszych prac n a j e m n y c h w r o l n i c t w i e należy zaliczyć zatrudnienie w m i e j s c o w y m f o l w a r k u Konopków w charakterze k a r b o ­ w y c h , polowych, stangretów, f o r n a l i , czeladzi, służby kuchennej i p o k o ­ j o w e j . Były t o wszystko zajęcia o charakterze stałym. N a j e m stały opie­ rał się n a u m o w a c h rocznych zawieranych przez dwór z głowami r o ­ dzin („oirdyniaria"). Nadto w sezonie prac p o l n y c h angażowano d o pracy również żony i dzieci fornali, ¡ale ma w a r u n k a c h n a j m u sezonowego^. W y ­ nagrodzenie roczne otrzymywać m i e l i fornale w p r o d u k t a c h r o l n y c h i gotówce. W p r a k t y c e jednak dwór wypłacał częstokroć wszystko w p r o ­ duktach r o l n y c h , stosując przeliczenie według a k t u a l n y c h cen r y n k o w y c h . . P r a k t y k o w a n o również formę opłaty za pracę k w i t k a m i , za które można było w karczmach d w o r s k i c h nabywać różne artykuły (sól, cukier, naftę, zapałki), a przede w s z y s t k i m wódkę. Poza stałymi n a j e m n i k a m i dwór zatrudniał sezonowo pewną liczbę rąk roboczych ze w s i oraz grupę p r z y byszówngórali. T y c h ostatnich opłacano gotówką, natomiast n a j e m sezo­ n o w y opłacano częstokroć również p r o d u k t a m i r o l n y m i i k w i t a m i . ' Ze stałego n a j m u korzystał również miejscowy f o l w a r k plebański i niektórzy spośród bogatszych gospodarzy. Jednakże t e prace najemne mają d l a w s i znaczenie marginalne w porównaniu z rolą d w o r u Konopków. �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 79 Do najczęstszych zajęć pozarolniczych dla robotników n i e w y k w a l i f i k o ­ wanych należała praca w b u d o w n i c t w i e mieszkaniowym w K r a k o w i e , prace przy budowie dróg i l i n i i k o l e j o w y c h oraz prace transportowe. T e ostatnie związane były z położeniem w s i przy szlaku do b. Królestwa Kongresowego, poza t y m granice w s i M o d l n i c y i w s i Szyce t o zarazem granice zaboru austriackiego i rosyjskiego. Miejscowi gospodarze posiada­ jący konia i furmankę n a j m o w a l i się w zimie u kupców żydowskich d o przewozu towarów znad granicy rosyjskiej do K r a k o w a . Z sąsiednich lasów Czajowskich, położonych już n a terenie t z w . Kongresówki, zwożono drzewo do K r a k o w a , skąd spławiano je następnie do Gdańska. Miejscowa ludność najmowała się także do transportu towarów znad granicy p r u ­ skiej, spod Krzeszowic do K r a k o w a . Z możliwości prac transportowych korzystali również bogaci kmiecie, lecz prace te powierzali parobkom l u b najmowali „na dniówkę", gdyż względy prestiżowe nie pozwalały i m zaj­ mować się tego rodzaju pracami osobiście. Należy t u wspomnieć o prze­ mycie, który jednakże nie był zajęciem jakiejś określonej g r u p y społecz­ nej; o jego wyborze decydowały cechy i n d y w i d u a l n e . Interesującym r o ­ dzajem zajęć pozarolniczych, w y k o n y w a n y m wyłącznie przez kobiety, było k r a w i e c t w o i haft. W M o d l n i c y szyto stroje ludowe krakowskie i stąd między i n n y m i przemycano je w bańkach od m l e k a na tereny zaboru rosyjskiego. W początkach omawianego okresu j e d y n y m zajęciem pozarolniczym gwarantującym względną stabilizację była służba domowa w K r a k o w i e . Jednakże właśnie to zajęcie traktowane było przez d z i e w ­ częta jako okresowe. Z początkiem X X w i e k u nasiliły się i zróżnicowały prace murarskie w K r a k o w i e . Przystąpiono między i n n y m i do prac restauracyjnych na Wawelu, budowano nowe dzielnice. W i e l u mieszkańców w s i znalazło w związku z t y m zatrudnienie. Z d o b y w a l i o n i częstokroć bardzo wyso­ kie kwalifikacje, lecz i i c h praca nie rokowała stabilizacji. Wzrost z a t r u d ­ nienia pozarolniczego stanowi pewną konkurencję dla d w o r u i zmusza go do opłaty gotówkowej za pracę najemną. Dysponowanie gotówką rodzi wśród najemnych w r o l n i c t w i e tendencję do oszczędzania na zakup k a ­ wałka g r u n t u . T a k więc nasilenie się zajęć pozarolniczych nie pozostało bez wpływu na stosunki pracy w r o l n i c t w i e . B r a k szans na stabilizację w zawodzie pozarolniczym powoduje, iż powszechnym dążeniem ludności 'bezrolnej i małorolnej było zakupienie kawałka z i e m i i przejście w hierachii społecznej w s i do kategorii gospo­ darzy. Wzwyż awans na tej drodze był prawie niemożliwy. Godny u w a g i jest fakt, iż r o b o t n i c y b u d o w l a n i z a t r u d n i e n i w K r a k o w i e częstokroć zdo­ b y w a l i bardzo wysokie kwalifikacje z pogranicza b u d o w n i c t w a i rzemiosła artystycznego, lecz i c h wysokie kwalifikacje, oceniane pozytywnie j a k o cechy i n d y w i d u a l n e , nie miały praktycznie żadnego prawie znaczenia dla �DANUTA 80 MARKOWSKA rangi społecznej człowieka w obrębie społeczności wioskowej. Ściślej, m i a ­ ły jedynie pośrednio — o t y l e , o ile określały dochód, a co za t y m idzie, szansę zakupu gospodarstwa rolnego. T a k długo bowiem, j a k długo nie zostały spełnione inne w a r u n k i , a przede wszystkim gwarancja stabili­ zacji w zawodzie, nawet wysokie kwalifikacje nie stanowiły tytułu do prestiżu społecznego w zbiorowości, w której „liczyła się" własność, pew­ ność losu, zasiedziałość. Obserwujemy więc zjawisko wyrastania pewnych ważnych elementów modelu zawodowego (w dzisiejszym rozumieniu tego pojęcia), ale w o d e r w a n i u od i n n y c h istotnych elementów. Czy oznacza to, że w w a r u n k a c h takiej okresowości czy sezonowości zajęć pozarolniczych nie działały bodźce w k i e r u n k u podnoszenia k w a l i f i k a c j i zawodowych? Wręcz przeciwnie. Poziom k w a l i f i k a c j i decydował nie t y l k o o wysokości zarobków, ale nawet o możliwości znalezienia pracy w w a r u n k a c h silnej konkurencji na r y n k u pracy. Z kolei nasuwa się pytanie, przy pomocy j a k i c h kryteriów wartościowała wówczas ludność w s i zajęcia pozarolnicze? Obok pożądanej, lecz t r u d n e j l u b wręcz niemożliwej do osiągnięcia sta­ bilizacji w zawodzie d r u g i m ważnym k r y t e r i u m oceny był dochód. L u d ­ ność podejmująca pracę zarobkową na krótki t y l k o okres zwracała — rzecz jasna — uwagę j e d y n i e na dochód. K r y t e r i u m wysiłku fizycznego, uciąż­ liwości pracy przy złych w a r u n k a c h higienicznych w ogóle nie było b r a ­ ne pod uwagę. Słabo zmechanizowane prace w gospodarstwie własnym czy praca najemna w r o l n i c t w i e były bowiem również uciążliwe i w y m a ­ gały znacznego wysiłku fizycznego. Przejdźmy jednak do społeczności wioskowej. Ówczesną wieś l a t osiem­ dziesiątych i dziewięćdziesiątych X I X w i e k u określić możemy jako względ­ nie zamkniętą, tradycyjną społeczność lokalną . Pod t y m pojęciem r o ­ zumiemy zespół następujących cech: 1) wspólne t e r y t o r i u m , stanowiące r a m y przestrzenne życia społecznego danej zbiorowości; 2) małe rozmiary zbiorowości, powodujące, iż wszyscy j e j członkowie pozostają ze sobą w bezpośrednich stycznościach; 3) tego rodzaju skumulowanie powiązań i współzależności ekonomicznych w tej zbiorowości, które t w o r z y swego rodzaju całościowy układ ekonomiczny, stanowiący podstawę s t r u k t u r y społecznej tej zbiorowości; 4) istnienie systemu organizacyjnego, o b e j m u ­ jącego tę i t y l k o tę zbiorowość (choć w typie powtarzalnego), a wyraża­ jącego się i n s t y t u c j a m i społecznymi f o r m a l n y m i bądź n i e f o r m a l n y m i , znajdującego w y r a z w podziale funkcji, układzie miejscowych autoryte­ tów, działaniu opinii społecznej, sankcjach społecznych i t p . ; 5) istnienie 5 5 Por. K . D o b r o w o l s k i , Wrocław, B. t. 1: G a ł ę s к i, O 1958, s. 35—38 niektórych Chłopska (10. kultura Tendencje determinantach tradycyjna, do zmian „Etnografia P o l s k a " , uniformizmu społecznych S o c j o l o g i c z n e " , 1961, n r 2, s. 42—49 ( K o d z i n a chłopska, więzi na kulturowego); wsi, „Studia rodzinno-sąsiedzkie) �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 81 całego zespołu urządzeń społecznych i k u l t u r a l n y c h zaspokajających — w ramach ówczesnych możliwości i wzorów — podstawowe potrzeby spo­ łeczne i k u l t u r a l n e członków tej zbiorowości w obrębie w s i , na j e j g r u n ­ cie; 6) istnienie silnego poczucia przynależności do danej zbiorowości. Samookreślanie się grup, rodzin i jednostek przez przynależność do t e j zbiorowości. Poczucie odrębności w stosunku do i n n y c h społeczności l o ­ k a l n y c h czy szerszych układów społeczne—ekonomicznych. W a r u n k i e m niekoniecznym, ale bardzo ważnym jest ciągłość osad­ nictwa podstawowego trzonu ludności a wraz z nią ciągłość k u l t u r o w a wyrażająca się w i e l o k r o t n i e w e własnej lokalnej historii, bogatej t r a d y c j i miejscowej ' i t p . Ważnym czynnikiem jest również więź etniczna i r e l i ­ gijna. Ten t y p społeczności lokalnej jest bezpośrednim dziedzictwem okresu pańszczyźnianego. Więcej, wyraża niejako jego istotę. Zamknięta całość, samowystarczalna i izolowana, podporządkowana panu feudalnemu — oto najogólniej cechy p a r t y k u l a r y z m u feudalnego. W t y m układzie zarówno struktura własnościowa ludności, j a k i jej f o r m y współdziałania, współ­ pracy, styczności społeczne i t p . służyć miały potrzebom d w o r u l u b kształ­ towały się na marginesie jego potrzeb. W gruncie rzeczy t e n rodzaj spo­ łeczności lokalnej traci swą najistotniejszą, genetyczną podstawę w m o ­ mencie zniesienia pańszczyzny, prawnego „glebae a d s c r i p t i o " . U t r z y m u j e się jednak nadal przez dłuższy jeszcze czas. Za kryzysem starego układu nie nadąża bowiem narastanie elementów nowego. Ludność formalnie, prawnie nie związana już ze społecznością lokalną, nie ma jeszcze r e a l ­ n y c h warunków na wejście w inne i szersze układy społeczno-ekonomiczne. N i e ma t y c h szans na gruncie ekonomicznym, gdyż miasto i przemysł nie są w stanie wchłonąć nadmiaru rąk roboczych w s i , a także w y m i a n a towarowa pomiędzy miastem i wsią nie może się szerzej rozwinąć na s k u ­ tek tradycyjnego, samowystarczalnego charakteru gospodarstwa chłopskie­ go. N i e m a t y c h szans również na gruncie społecznym czy k u l t u r a l n y m na skutek ogromnego historycznie wytworzonego dystansu pomiędzy w a r ­ stwą chłopską a i n n y m i w a r s t w a m i społecznymi i b r a k u odpowiednich i n s t y t u c j i społeczno-kulturalnych, które by działały „adaptująco" wobec chłopstwa. Jest to prawidłowość ogólna r o z w o j u galicyjskich w s i popańszczyźnianych, wzmożona na badanym terenie faktem długotrwałego istnie­ nia d w o r u , wielostronnością jego powiązań ze wsią oraz pogranicznym położeniem w s i w stosunku do sąsiedniej t z w . Kongresówki (w zaborze rosyjskim) i żywotnością k u l t u r y ludowej „krakowskiej". W okresie o d około 1800 r . do początków X X w i e k u zależności go­ spodarcze łączące ludność w s i tworzyły rodzaj „obwodu zamkniętego". M i e j s c o w y p r o l e t a r i a t i półproletariat w i e j s k i znajdował w całości za­ t r u d n i e n i e w f o l w a r k u Konopków, plebańskim czy u bogatszych gospo6 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I �82 DANUTA MARKOWSKA darzy. Podejmowanie czy poszukiwanie pracy najemnej pozarolniczej nie było w y n i k i e m ograniczonej chłonności l o k a l n y c h miejsc pracy, lecz spowodowane było t y m , że praca w przemyśle i w mieście była lepiej opłacana, a ponadto gotówką. Ludność w s i była zarówno silnie zróżni­ cowana w swej s y t u a c j i ekonomicznej, j a k i zintegrowana ze sobą w sy­ stemie w z a j e m n y c h zależności i powiązań. N a gruncie różnic w s y t u a c j i majątkowej i wyposażeniu gospodarstw wyrosły bogate f o r m y o d r o b k u , pomocy wzajemnej i n a j m u , łączącego poszczególne kategorie społeczno-ekonomiczne ludności w s i . Symptomatyczna dla tego „obwodu zamkniętego" jest funkcja karczem dworskich i młyna. Utrzymały się one na terenie w s i jeszcze od okresu pańszczyźnianego i były c z y n n i k i e m wiążącym wieś ekonomicznie z d w o ­ rem. Stali l u b sezonowi najemnicy, pracujący w f o l w a r k u Konopków, n a ­ b y w a l i za t e k w i t k i różne artykuły w karczmie. Także w młynie d w o r ­ s k i m k w i t y respektowane były jako forma opłaty za przemiał. Ten rodzaj powiązań pomiędzy d w o r e m a ludnością w s i uznać należy za charaktery­ styczny przykład wczesnej fazy rozwoju stosunków kapitalistycznych w r o l n i c t w i e , kontynuującej w i e l e elementów poprzedniego systemu eko­ nomicznego — stosunków feudalnych. K o n t a k t y społeczne ludności skupiały się wokół d w o r u , kościoła, karczmy. Okazję dla nich stanowiły również lokalne j a r m a r k i . Tradycja miejscowa przechowała bardzo wyidealizowany obraz ówczes­ n y c h stosunków pomiędzy d w o r e m a ludnością w s i . Na tej idealizacji zaważyła zapewne osoba ówczesnego dziedzica, Juliana K o n o p k i , znane­ go przyjaciela Oskara Kolberga. „ P a n " na skutek swych zainteresowań ludoznawczych był w bardzo b l i s k i m kontakcie z ludnością w s i . Brał udział w obrzędach l u d o w y c h , chodził po domach i zapisywał pieśni. Był gorącym propagatorem i entuzjastą krakowskiej k u l t u r y ludowej. M o d l n i ca b o w i e m — obok sąsiednich Bronowie — uchodziła za swego rodzaju centrum tej k u l t u r y , a obrzędy i strój l u d o w y k r a k o w s k i promieniowały stąd na sąsiednie wsie zaboru rosyjskiego. W e dworze urządzano przed­ stawienia oparte na tekstach l u d o w y c h opowieści i pieśni. Doroczne dożyn­ k i w y p r a w i a n e w e dworze skupiały ludność całej w s i . Podobnie dzień św. Wojciecha, „patrona" t e j w s i , uroczyście obchodzony był w e dworze przy udziale całej miejscowej ludności. Tak więc pewnego rodzaju wspól­ nota na gruncie k u l t u r y ludowej łagodziła zarówno dystans społeczny, j a k i sprzeczności interesów pomiędzy ludnością w s i a d w o r e m . Podobny aspekt miały stosunki najmu, odrobku i inne tego rodzaju, zachodzące pomiędzy zamożną a ubogą ludnością w s i . Z najmem łączyły się f o r m y poczęstunku, zapraszanie do stołu n i e l e t n i c h dzieci najętej do pracy k o ­ biety. W przypadku trwalszych powiązań między bogatymi a b i e d n y m i rodzinami niejednokrotnie bogaci gospodarze b y w a l i rodzicami chrzestnymi �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 83 dzieci swoich najemników. W bogatszych domach skupiało się życie t o w a ­ rzyskie z okazji p e w n y c h prac sezonowych, j a k darcie pierza czy przędze­ nie l n u . Na zakończenie t y c h prac z reguły w y p r a w i a n o rodzaj uczty, z muzyką i poczęstunkiem. Dalszym czynnikiem integracji społeczności wioskowej był zwyczajowy system zabezpieczeń. F a k t przynależności do w i o s k i narzucał obowiązek udzielenia bezpłatnej i niezwrotnej pomocy zniedołężniałym starcom nie posiadającym k r e w n y c h , rodzinom dotknię­ t y m klęskami żywiołowymi i t p . Istniał na przykład zwyczaj bezpłatnej zwózki drzewa d l a pogorzelców budujących d o m , a nawet świadczenie bez­ płatnej robocizny p r z y budowie, p r z y c z y m poczęstunku u d z i e l a l i p o ­ stronni bogaci gospodarze. Podobnie opinia wioskowa w s i oczekiwała od bogatych gospodarzy, b y dotkniętym klęską gradobicia udzielali bezzwrot­ nie ziarna siewnego. Obok poczucia wspólnoty lokalnej istniało jednak silne poczucie dystansu społecznego, odpowiadające faktycznej s t r u k t u r z e społecznej. A oto fragment relacji - jednego z informatorów, dotyczący lat dziewięćdziesiątych: „Ojciec m n i e d o w n i casem posyłoł do synku, zeby m u co kupić. T o m widzioł, jako t a m beło. T a m kozdy mioł swoje miejsce. Dzień w dzień sie bez zime schodzili i g w a r z y l i o duchach. A Z y d ino po ścianach pisoł, w i e l a m u k t o w i n i e n . Bo p i l i wszyjscy na b o r g . Jeno ci, co m i e l i za robote w e dworze k w i t y , to sie k w i t a m i w y płocali. C i co p i l i na borg, to j a k przysed cos płacić, to nieroz sprzedowoł prosie abo świnie i dopiro płacił. W s y n k u kozdy mioł swoje miejsce. K m i e c i e i zagrodnicy godnie p r z y s a m y m synkwasie, osobno chałupnicy i k o m o r n i c y , j a k kasty. T a m nic o światowych rzecach nie beło. Same b a j k i i tela. Rej w t y m w o d z i e l i k m i e c i e " . 6 K o b i e t y nigdy nie chodziły do karczmy na owe wieczory. N i e w y p a ­ dało. Terenem kontaktów towarzyskich kobiet były zamożniejsze d o m y w czasie skubania pierza czy wieczorne „wysiadki" przed domami. T u spotykali się zarówno biedni, j a k i bogaci, t u przychodzili młodzi parobcy, aby się zalecać do dziewuch. W czasie t y c h „wysiadek" czy „pogwarek" głos należał do starszych. Młodsi b y l i raczej b i e r n y m i i c h uczestnikami.. Bardzo ważną funkcją t y c h zebrań było ugruntowanie a u t o r y t e t u starych oraz p o d t r z y m y w a n i e idealizacji dawnego s t y l u życia. Dobitnie ilustrują to wspomnienia jednej z informátorek, dotyczące mniej więcej r o k u 1900: „Downi, j a k sie ludzie na p o g w a r k i schodzieli, nierozem jako dziewucha siedziała i słuchała, j a k stare k o b i t y gwarzyły. T o m se myślała: » M ó j Boże, kiedyż t y z to jo t a k bede umiała gwarzyć i k i e d y m i będzie w o l ­ no gwarzyć z ludziami«. Bo to t a k beło, że t a m młodzi sie nie łodzywali, jeno słuchali, co starsi gwarzą..., ale troche sie t y z i strachali, bo t o starzy g w a r z y l i , íze świat k u gorsemu i k u zagładzie idzie, i ze w i d n o 6 Informator W. F . , lat 66, w y w i a d nr 4, 1955 r. �DANUTA 84 MARKOWSKA j u z niedługo będzie koniec świata, bez to ze ludzie j u z nie takie, j a k i e beli przody" . 7 K o n t a k t y o charakterze t o w a r z y s k i m miały również miejsce z okazji obrzędów dorocznych czy świąt kościelnych. Częstokroć — j a k wspo­ mniano wyżej — patronował i m dwór. Sk 4piały one ludność w s z y s t k i c h w a r s t w społecznych w s i , lecz ważne czynności obrzędowe spełniali boga­ ci i szanowani kmiecie czy zagrodnicy. Podobnie obrzędy rodzinne, p r z y ówczesnej silnej ingerencji społeczności w i o s k o w e j w życie rodziny, nie •miały wyłącznie prywatno-rodzinnego, lecz ważny g r u p o w y , społeczny aspekt. Społeczne u w a r u n k o w a n i e obrzędów r o d z i n n y c h przejawiało się w t y m , że istniał wyraźny model obrzędowy dla poszczególnych g r u p społecznych w s i . I t a k n p . m i m o zasadniczego podobieństwa schematu obrzędowego wesela kmiece czy zagrodnicze n i e mogły się odbywać w karczmie, natomiast biedota t a m właśnie je urządzała. Społeczny cha­ r a k t e r obrzędów r o d z i n n y c h wyrażał się też w szerokim uczestnictwie mieszkańców w s i w d a n y m obrzędzie (w tańcach weselnych, pogrzebach, n o c n y m c z u w a n i u p r z y zwłokach). P r z y t y m podział f u n k c j i obrzędo­ w y c h i godności był od nowa manifestacją miejscowych a u t o r y ­ tetów. Społeczeństwo sankcjonowało w t e n symboliczny sposób to, co się w zakresie f a k t y c z n y m dokonywało; i t a k n p . a k t oczepin był nie t y l k o w y r a z e m z m i a n y s y t u a c j i życiowej dziewczyny, ale także obrzę­ d o w y m wyłączeniem z g r u p y rówieśniczej dziewcząt i przyjęciem w grupę mężatek-gospodyń . 8 Na uwagę zasługują również szersze k o n t a k t y społeczne związane z handlem i wymianą. Należy przy t y m wyraźnie odróżnić chłopskie j a r ­ m a r k i od kontaktów handlowyeh z ludnością K r a k o w a . Te ostatnie nie t y l k o nie sprzyjały zbliżeniu ludności wiejskiej do miejskiej, lecz wręcz przeciwnie — pogłębiały poczucie odrębności i sprzeczności interesów Zbliżenie do .ludności miejskiej nastąpić miało później i na zupełnie innej drodze. O d m i e n n y charakter miały k o n t a k t y handlowe z ludnością sąsied­ nich w s i w czasie lokalnych jarmarków. Tutaj akt kupna-sprzedaży nie nosił t y l u znamion przeciwieństwa interesów, co w p r z y p a d k u kontaktów handlowych pomiędzy ludnością w s i a miasta. Na chłopskich j a r m a r k a c h częste były w y m i a n y t o w a r u za t o w a r w przeliczeniu na ceny r y n k o w e . A k t kupna-sprzedaży na chłopskim j a r m a r k u miał n i e t y l k o znaczenie ekonomiczne. Miał o n swój sens towarzyski. Ważniejsze transakcje b y ­ wały „zapijane" w karczmie, wymieniano przy t y m informacje, poglądy i opinie, kojarzono małżeństwa. 7 8 grafia Informátorka M. M., l a t 64, w y w i a d O społecznym s e n s i e obrzędów Polski, W a r s z a w a 1947. nr 15, 1955 r. rodzinnych pisze J . S . В y s t r o ń, Etno­ �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 85 Na straży wszystkich t y c h f o r m kontaktów i powiązań ludności w s i stał układ m i e j s c o w y c h autorytetów . W latach osiemdziesiątych i dzie­ więćdziesiątych X I X w . bardzo ważnym autorytetem w s i był „dziedzic". 0 jego powiązaniach ze wsią wspomniano już wyżej. Wysoka ocena spo­ łeczna dziedzica była nie t y l k o kontynuacją dawnego myślenia chłopa pańszczyźnianego, stawiającego szlachcica na najwyższym szczeblu h i e ­ r a r c h i i społecznej, ale także w y n i k i e m osobistych powiązań ówczesnego dziedzica z ludnością w s i , jego patronatu nad wsią. I n n y m ważnym auto­ r y t e t e m był ksiądz. Między d w o r e m a plebanią istniał nawet rodzaj p o ­ rozumienia w zakresie w y t w a r z a n i a opinii. Na przykład wedle miejsco­ w e j t r a d y c j i w latach dziewięćdziesiątych X I X w . i z początkiem X X w., k i e d y na skutek rozpowszechniającej się emigracji zarobkowej groził f o l ­ w a r k o m b r a k rąk roboczych, ksiądz w czasie kazań piętnował tendencje migracyjne, ostrzegał przed demoralizacją młodzieży i t p . Informatorzy t y m między i n n y m i tłumaczą fakt, iż z terenu M o d l n i c y prawie nie było emigracji zagranicznej. W obecności księdza jako autorytetu rozstrzygano sporne prawne i gospodarcze sprawy rodzin, do niego zwracano się z proś­ bą o wyjaśnienia w sprawach politycznych czy ogólnie wiedzy o świecie. 9 Spośród ludności wiejskiej najwyższą oceną społeczną cieszyli się kmiecie. O n i w o d z i l i p r y m w radzie gminnej i parafialnej, decydując w w i e l u istotnych dla w s i kwestiach. O n i reprezentowali w razie potrzeby wieś n a zewnątrz. I c h opinie, wzory zachowania i poglądy respektowane były przez pozostałą część mieszkańców w s i . Poza wspomnianą karczmą 1 radą gminną także w kościele zajmowali uprzywilejowane miejsce. O n i w czasie procesji nosili chorągwie, i c h córki szły „do obrazu". Jest rzeczą charakterystyczną, że na t y m t l e powstawało wiele uzasadnień, u z n a w a ­ n y c h i głoszonych zresztą także przez ludność biedną, w rodzaju takich, j a k ; „Przecie t o kmieć do procesyji m o iść, bo łon mo lepsy m u n d u r , a bez t o i parada jest więkso" . U p r z y w i l e j o w a n i e k m i e c i w życiu t o w a ­ r z y s k i m przejawiało się w powierzaniu i m f u n k c j i obrzędowych. I c h n a j ­ chętniej proszono „ w k u m y " , na mówców weselnych czy pogrzebowych. W czasie uroczystości czy zabaw sadzano i c h z w y k l e razem, uzasadniając to t y m , że „kmieć z k m i e c i e m n o j l e p i pogwarzy. Ło cymze miołby g w a ­ rzyć z t a k i e m , co n i e mo g o s p o d a r k i ? " 10 11 Najniżej w ocenie społecznej ludności stali fornale. Żyli oni też w znacznej izolacji towarzyskiej. Już sam fakt zamieszkania w „chyzie" d w o r s k i m izolował i c h przestrzennie od reszty w s i . Nadto fornale b y l i 9 Polski, W l i t e r a t u r z e p o l s k i e j o a u t o r y t e t a c h w i e j s k i c h pisał В y s t r o ń, s. tradycyjna, 6—8. Z a g a d n i e n i e to o m a w i a s. 31—33 (8. Potęga 1 0 Informator 11 Informátorka też Dobrowolski, autorytetów). J . J . , l a t 89, w y w i a d n r 8, 1955 r. M . M., l a t 64, w y w i a d n r 15, 1955 r. Chłopska Etnografia kultura �DANUTA 86 MARKOWSKA elementem bardziej płynnym, p r z y b y w a l i t u z sąsiednich w s i z zaboru rosyjskiego i nierzadko po k i l k u l a t a c h p r z e n o s i l i się do i n n y c h f o l w a r ­ ków. O żonach f o r n a l s k i c h krążyło we w s i wiele „szydnych" opowiadań. Jedna z informátorek, córka k m i e c i a , mówi: „Zachowanie t a k i e j k o b i e t y f o r n a l s k i e j też inne było niż gospodyni... P o w i a d a l i ludzie, że f o r n a l k a nieraz na weselu coś po k r y j o m u wzięła p o d f a r t u c h i do d o m u zanio­ sła" . 12 Na baczniejszą uwagę zasługuje autorytet l u d z i starych, a zwłaszcza starych z zamożnych rodzin. K i l k a było jego źródeł. Najogólniejszą przy­ czyną był p o w o l n y r y t m ówczesnych przemian społeczno-ekonomicznych, powodujący, iż przygotowanie do życia młodego pokolenia sprowadzało się do a s y m i l o w a n i a i c h do treści k u l t u r o w y c h zastanych, do przekazy­ w a n i a zastanych nawyków p r o d u k c y j n y c h , myślowych i t p . T e n stan rze­ czy szczególnie predestynował s t a r y c h do t e j f u n k c j i . W analizie a u t o r y t a t y w n e j pozycji l u d z i starych we w s i należy odróżnić i c h realną, faktyczną przewagę, przejawiającą się częstokroć w p r z y m u ­ s o w y m egzekwowaniu posłuchu, od a u t o r y t e t u uznawanego, w p e w n y m zakresie aprobowanego przez młodych. E l e m e n t p r e s j i w a u t o r y t a t y w ­ nej pozycji s t a r y c h wynikał stąd, iż bardzo długo nie „odpisywali" o n i młodym z i e m i . Częstokroć p o z w a l a l i ją zresztą użytkować przez k i l ­ kanaście n a w e t l a t przed zapisem n o t a r i a l n y m . Powodowało to, że w skali w s i g r u p a „głów gospodarstw" rekrutowała się ze starszych mężczyzn, mających częstokroć już pożenionych synów. Nieco i n n y charakter m a autorytatywność s t a r y c h w zakresie wiedzy rolniczej, i to zarówno e m p i r y c z n e j , j a k i magicznej. Działał t u cały zespół czynników, jak brak regularnego szkolnictwa, brak szerszych kontaktów ludności wiejskiej z i n n y m i środowiskami. Słowem — b r a k i n n y c h źródeł wiedzy. W tej sytuacji starzy gospodarze b y l i najważniej­ szymi nosicielami wiedzy fachowej rolniczej, strzegli jej jednak zazdrośnie i stopniowo w nią wtajemniczali. Rzecz jasna, że i w t y m momencie autory taty wności starych t k w i jakiś element przymusu — brak i n n y c h źró­ deł wiedzy. N i e m a on już jednak tego ostrego charakteru, co egzekwowa­ nie posłuchu pod groźbą wydziedziczenia. Ważnym źródłem autorytetu starych była także i c h rola w przekazywaniu zasad konwenansu wiejskie­ go. Zachowanie towarzyskie starych stanowiło dla młodych a t r a k c y j n y model ( p r z y p o m n i j m y cytowaną wypowiedź i n f o r m a t o r k i , która wzdycha: » M ó j Boże, k i e d y t y z to jo t a k bede umiała gwarzyć...«). Rozróżnienie t y c h elementów autorytetu wydaje się ważne również dlatego, że w t o k u dalszego rozwoju n a j p i e r w upadają te, które związane były z funkcją prze­ kazywania wiedzy rolniczej. Działalność oświatowa Kółek Rolniczych, d a - Informatorka W. A., l a t 60, w y w i a d n r 5, 1955 r. �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 87 Tująca się w o m a w i a n e j w s i o d końca X I X w., a zwłaszcza p i e r w s z y c h lat X X w., wpływ oświatowy miasta, a nade wszystko zmiany w technice u p r a w y ziemi obniżyły w t y m zakresie autorytet starych. T r w a jednak nadal „przymus" oj ca-właściciela. A oto charakterystyczna wypowiedź jednego z informatorów: „Starzy d o w n i to t a k te n a t u r e przejrzeli, że podług wiatrów, podług gleby wróżyli, j a k i będzie r o k i gdzie co trza siać, coby sie udało. Młody n i e beł jesce t a k i w y p r a k t y k o w a n y , coby t o som wiedzioł, a starzy z niechęcio tego u c y l i , bo k c i e l i , coby młody j a k najdłuzy do n i k chodzieł i radzieł sie. P o t y m j a k nastały te kółka r o l ­ nice i u c y l i n o w y c h sposobów i u p r a w , to młodzi n i e do łojców, a do i n s t r u k t o r a po rade chodzieli. Co z tego, k i e j j e m starzy z i e m i nie do­ wali" . l13 Spoistość tej tradycyjnej społeczności lokalnej ulega zachwianiu w po­ czątkach X X w., kiedy t o znaczna część bezrolnej i małorolnej ludności w s i podejmuje pracę w mieście. M i m o iż prace t e nie dawały jeszcze wówczas szansy stabilizacji, t o jednak tworzyły zalążek przyszłej klasy robotniczej czy w a r s t w y chłopów-robotników. Zaczyna się proces tworze­ nia nowej s t r u k t u r y społeczno-zawodowej, wywodzącej się już nie t y l k o z lokalnego układu i t e m u układowi służącej, lecz wynikłej z powiązań z szerszym układem społeczno-ekonomicznym. Wzrost kontaktów z klasą robotniczą miasta powoduje powolne wprawdzie, lecz stałe przenikanie na wieś n o w y c h wzorów życia. N a pierwsze lata X X w . przypada też a k t y w n a działalność oświatowa rolnicza. Wszystko to zapowiada zmierzch „tradycyjnej społeczności l o k a l n e j " , jej systemu wartości i j e j autorytetów. Uogólniając stwierdzić należy, że a u t o r y t e t y omawianego okresu l a t 1880—1918 j a k k o l w i e k reprezentowały jakieś szersze instytucje l u b g r u p y społeczne, n p . kościół czy stan ziemiański, t o jednak w świadomości m i e ­ szkańców w s i przejawiały się zawsze w formie konkretnej personifikacji, jako autorytety osobowe: k o n k r e t n y pan, k o n k r e t n y ksiądz, konkretna g r u ­ pa starców. Przy t y m autorytatywność t y c h osób dotyczyła zazwyczaj dość szerokiego zakresu spraw, wykraczając poza i c h zasadnicze role spo­ łeczne. Ksiądz był na przykład nie t y l k o autorytetem w sprawach m o r a l ­ ności i ściśle religijnych, lecz także autorytetem wiedzy. Tego rodzaju autorytety osobowe wydają się być charakterystyczne dla t r a d y c y j n y c h społeczności l o k a l n y c h o niezróżnicowanej s t r u k t u r z e zawodowej, r o l n i ­ czych i „zasiedziałych", t j . o słabej ruchliwości oraz drugoplanowych kontaktach z i n n y m i rodzajami środowisk społecznych czy kulturą ogól­ nospołeczną. W zagadnienie rangi czy r o l i różnych postaci pracy wytwórczej czy zajęć zarobkowych doskonale wprowadza nas miejscowe nazewnictwo. 1 3 Informator W. S., lat 50, w y w i a d nr 20, 1955 r. �DANUTA 88 MARKOWSKA Toteż na zakończenie rozważań nad charakterem s t r u k t u r y społecznej w s i tego okresu zestawimy te pojęcia : 1. P o s a d a, „człowiek na posadzie" — określenie nielicznych w e w s i przedstawicieli takich zawodów, j a k pisarz, nauczyciel, szerzej — wszelkie zawody inteligenckie, opłacane przez władze samorządowe i pań­ stwowe, a nie związane z własnością, lecz z wykształceniem. Sporadycz­ nie młodzież w s i zdobywa posady, lecz jest t o droga wyjścia ze środo­ wiska, a nie czynnik różnicowania jego s t r u k t u r y społeczno-zawodowej. 2. I n t e r e s , „mieć interes" l u b „prowadzić interes" — określenie wszelkich pośredników handlowych, dzierżawców karczem dworskich, właścicieli sklepów i t p . Niektórzy spośród ludzi „interesu" pojawiają się t y l k o okresowo w e w s i , i n n i mieszkają w niej, lecz są j a k b y poza j e j strukturą społeczną, gdyż jest to element obcy etnicznie {Żydzi), bez t r a d y c j i zasiedziałości. 3. F а с h , „mieć f a c h " — pojęcie bardziej zróżnicowane wewnętrznie niż d w a wyżej podane. Dotyczy: a) mistrzów m u r a r s k i c h i b u d o w l a n y c h , którzy n i e j e d n o k r o t n i e zdają egzaminy cechowe, ale n i e mogąc znaleźć stałej pracy w mieście, usiłują nabyć ziemię i przejść do g r u p y rolników. Ta. kategoria jest znana n a terenie w s i ; b) t r a d y c y j n y c h zawodów rzemieślniczych w i e j s k i c h , t a k i c h j a k k o w a l , f u n k c j o n a l n i e powiązanych z gospodarką wiejską i w y s o k o cenionych w h i e r a r c h i i społecznej w s i ( j a k k o l w i e k niżej niż k m i e c i e czy zagrodnicy). Z przedstawicielami rze­ miosł w i e j s k i c h styka się ludność w s i stale w czasie l o k a l n y c h j a r ­ marków. 4. S ł u ż b a , „być n a służbie" — określenie stałej pracy najemnej w r o l n i c t w i e : w folwarkach i u bogatych gospodarzy; dotyczy zarówno dzieci, j a k i dorosłych. Także określenie pracy dziewcząt służących w p r y ­ w a t n y c h domach w K r a k o w i e . 5. S p o s ó b d o ż y c i a , „szukać sposobu do życia", „znaleźć sposób do życia" — określenia wszelkiego rodzaju przejściowych zajęć służących uzupełnieniu źródeł utrzymania. Dotyczy szerokiego zakresu czynności, od pracy przy budowie szosy aż po zbieractwo ziół czy przemyt. „Sposób do życia" jest charakterystyczny zwłaszcza d l a najbiedniejszych kategorii ludności, ale nie t y l k o (np. przemyt). W t y m zestawie pojęć nie mieścił się nigdy rolnik. T e r m i n „rolnik" nie był zresztą w t y m okresie w ogóle jeszcze używany. Na określenie właścicieli gospodarstw używano nazw szczegółowych: kmieć, zagrod­ n i k i t p . , które dotyczyły n i e t y l e charakteru czynności wytwórczych, ile 14 Słowniczek sporządzono w następujący sposób: n o t o w a n o dosłownie t e r m i ­ n y używane p r z e z n a j s t a r s z y c h informatorów w e w s i i z k o n t e k s t u w y p o w i e d z i usiłowano określić i c h z n a c z e n i e , następnie zaś w s p e c j a l n y c h r o z m o w a c h pro­ szono, b y n a j s t a r s i mieszkańcy w s i p o d a l i , co rozumieją p r z e z poszczególne pojęcia. 1 4 �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 89 pozycji społecznej, kojarzyły się z tradycją lokalną, -miejscami w e w s i , nazwami pól, „ojcowizną", „dziedzictwem", słowem — dotyczyły pewnego s t y l u życia. II. OKRES LAT 1918—1945 Okres międzywojenny, podobnie j a k okres poprzedni, zawiera w so­ bie k i l k a faz r o z w o j u stosunków ekonomiczno-społecznych w s i . Można by mówić o okresie bezpośrednio p o w o j e n n y m , k i e d y t o — bardzo krótko zresztą — była dobra k o n i u n k t u r a r y n k o w a dla artykułów gospodarstwa rolnego. W t y m czasie (1919—1924) z p o w o d u nieustabilizowanej w a l u t y wszystkie pieniądze uzyskane ze sprzedaży artykułów r o l n o - h o d o w l a n y c h obracali chłopi n a zakup materiałów b u d o w l a n y c h , sprzętów do­ m o w y c h i odzieży. Dobra k o n i u n k t u r a ulegała s t o p n i o w e m u pogorszeniu, a k r y z y s ogólny l a t 1929—1933 dotknął również wieś, w s k u t e k czego poważnemu obniżeniu uległa stopa życiowa w s z y s t k i c h k a t e g o r i i miesz­ kańców w s i . P e w n a poprawa s y t u a c j i społeczno-ekonomicznej miesz­ kańców w s i widoczna jest po r o k u 1934. O d dawna narastający k r y z y s gospodarki dworskiej doprowadził w w y n i k u trudności l a t 1929—1933 do całkowitego p r a w i e j e j u p a d k u . Prób rozwiązania szukano w częścio­ wej parcelacji gruntów d w o r s k i c h , przy czym ziemię n a b y w a l i zarówno chłopi z M o d l n i c y , j a k i w s i sąsiednich. Parcelacja gruntów d w o r s k i c h w latach trzydziestych w sposób i s t o t n y zaważyła na s t r u k t u r z e własno­ ściowej gospodarstw chłopskich w s i . Dzięki pomocy k r e d y t o w e j bardzo w i e l e bezrolnych i małorolnych r o d z i n n a b y w a małe działki ziemi. Następował więc w t e n sposób proces zacierania dużych różnic w stanie posiadania. P o w s t r z y m u j e to częściowo proletaryzację ludności związa­ ną z działami r o d z i n n y m i ziemi. Jako ostatnią fazę tego o k r e s u należy wymienić drugą wojnę światową i okupację niemiecką. N i e zaważyła ona j e d n a k w sposób i s t o t n y n a tendencjach r o z w o j o w y c h s t r u k t u r y społeczno-zawodowej w s i a n i n a j e j życiu gospodarczym. Toteż w n i ­ niejszej analizie zostanie pominięta. W okresie poprzednim społeczność w i o s k o w a reprezentowała p r z e j ­ r z y s t y system powiązań społeczno-ekonomicznych, jasny układ auto­ rytetów, określony system wartości społecznych powszechnie akcepto­ w a n y c h . Okres międzywojenny jest dla badacza słabiej czytelny. W zebranych materiałach t e r e n o w y c h n i e zaznaczył się o n o s t r y m kontrastem a n i w stosunku do okresu poprzedniego, a n i następującego po n i m . Jest t o b o w i e m okres przejściowy, zawierający w sobie w i e l e zjawisk d a w n y c h , tkwiących k o r z e n i a m i jeszcze w okresie sprzed p i e r w ­ szej w o j n y , j a k i n o w y c h , stanowiących zapowiedź okresu następnego. Można b y o t y m etapie r o z w o j o w y m w s i powiedzieć, że jest t o okres �90 DANUTA MARKOWSKA wyraźnej w a l k i sprzecznych tendencji i poszukiwania nowego m o d e l i ; zarówno życia zbiorowego, j a k i jednostkowego. W okresie poprzednim społeczność w i o s k o w a ściśle wyróżniała po­ szczególne kategorie własnościowe gospodarstw i miała d l a n i c h o k r e ­ ślone nazwy. Z j a w i s k o to było kontynuacją okresu pańszczyźnianego, k i e d y to poszczególne kategorie chłopstwa i i c h Obowiązki wobec d w o r u były dokładnie ustalone. W okresie międzywojennym n a s k u t e k przeobra­ żeń w s t r u k t u r z e własnościowej, wywołanych zarówno rozdrobnieniem gospodarstw, j a k i n a b y w a n i e m ziemi d w o r s k i e j , zaczęły się zacierać dawne określenia i w efekcie zachowała się t y l k o nazwa „kmieć" na określenie 'posiadacza gospodarstwa o r o z m i a r a c h od 5,5 do 8,5 ha. I n n e kategorie własnościowe gospodarstw n i e miały odpowiadającego i m n a z e w n i c t w a i Określane były ogólną nazwą „gospodarz". S t r u k t u r a własnościowa gospodarstw chłopskich w s i M o d l n i c y przed­ stawia w połowie l a t t r z y d z i e s t y c h następujący obraz . N a ogólną liczbę 122 rodzin kmiecie, posiadający 5,5 do 8,5 ha, stanowili 8% ogółu rodzin, gospodarstwa o powierzchni 2,5 do 5,5 ha reprezentowane były przez 30% rodzin, gospodarstwa o areale 1 do 2,5 ha przez 38% rodzin, a go­ spodarstwa o p o w i e r z c h n i poniżej 1 h a przez 1 9 % . Ludność całkowicie bezrolna stanowiła 5% ogółu rodzin w e w s i . Gospodarstwo stanowiło w y ­ starczającą podstawę egzystencji rodziny jedynie w p r z y p a d k u k m i e c i i gospodarstw mających 2,5 do 5,5 ha. Tutaj u t r z y m u j e się w dalszym ciągu tendencja do samowystarczalności. 15 Najbardziej znamienną cechą wszelkich zajęć poza własnym l u b r o ­ dzicielskim gospodarstwem jest dla omawianego okresu zmiana proporcji liczebnych pomiędzy z a t r u d n i o n y m i najemnie w r o l n i c t w i e a z a t r u d n i o ­ n y m i poza r o l n i c t w e m . P r z y p o m n i j m y , że w poprzednim okresie 35% r o d z i n powiązanych było z pracą najemną w rolnictwie, a t y l k o 10% z pracą pozarolniczą. N a t o m i a s t w okresie międzywojennym (w d r u g i e j połowie l a t trzydziestych) już 60% r o d z i n wiąże swą egzystencję z pracą najemną poza r o l n i c t w e m , g d y natomiast w r o l n i c t w i e najemnie za­ t r u d n i a się t y l k o około 5%. Upadek gospodarczy d w o r u przejawił się nie t y l k o w sprzedaży części ziemi, a l e także w w y d a t n y m ograniczeniu n a j m u stałego i sezonowego oraz ogólnym rozprzężeniu o r g a n i z a c y j n y m . Z w o l n i o n o w i e l u f o r n a l i , pozostawiając i c h zaledwie t r z e c h . „Pon sie zrujnował, a f o r n a l o m t y z jeno bicyska w garściach łostały" — mówi o t y m jedna z informátorek . Zalegano z wypłatą „ordynarii" i opłatą najmu, toteż mnożyły się kradzieże w e dworze. Zadłużenie d w o r u p o ­ wodowało, iż coraz częściej sprzedawano chłopom zboże i koniczynę „na 16 D a n e te pochodzą z r e k o n s t r u k c j i drogą b a d a n i a h i s t o r i i w s z y s t k i c h r o d z i n . Informátorka P. J . , l a t 52, w y w i a d n r 12, 1955 r. �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 91 p n i u " . N a tego rodzaju transakcjach miało się wzbogacić ' k i l k u chłopów w e w s i . W t y c h w a r u n k a c h do pracy najemnej w e dworze szedł element napływowy, natomiast ludność miejscowa dążyła przede w s z y s t k i m do zajęć 'pozarolniczych. T a k więc w latach trzydziestych i dalszych X X w . dwór n i e odgrywał już żadnej p r a w i e r o l i w stosunkach pracy n a w s i . Zakres prac 'pozarolniczych ulega w o m a w i a n y m okresie poszerzeniu. Z m i e n i a się też i c h charakter. L i k w i d a c j a granic zaborów poszerza t e r e n poszukiwania pracy. Rozpoczynają się m i g r a c j e cotygodniowe do Z a ­ głębia Dąbrowskiego do pracy w kopalniach. W związku z t y m poja­ wiają się n o w e zawody, t a k i e j a k górnik, ślusarze i t p . N a d a l wśród prac zarobkowych w K r a k o w i e przeważają prace m u r a r s k i e (około 70% ogółu z a t r u d n i o n y c h w K r a k o w i e ) , a obok tego praca w zakładach m e ­ t a l u r g i c z n y c h w 'charakterze tokarzy, frezerów i i n n y c h zawodów m e t a l u r g i c z n y c h . Następną grupę stanowią p r a c o w n i c y k o l e i państwo­ w y c h . Ogólnie stwierdzić należy, że wzrosła g r u p a zajęć pozarolniczych wymagających ' k w a l i f i k a c j i zawodowych, natomiast zanikły l u b uległy ograniczeniu zajęcia n i e wymagające k w a l i f i k a c j i , t a k i e j a k t r a n s p o r t f u r m a n k a m i , prace p r z y b u d o w i e dróg i t p . N i e znaczy t o jednak, b y ludność n i e podejmowała tego rodzaju prac. Wobec częstych zwolnień z pracy, k r y z y s u i niepewności co do stałości miejsca pracy n a w e t ci, którzy posiadali w y s o k i e k w a l i f i k a c j e zawodowe, zmuszeni b y l i w czasie bezrobocia do p o d e j m o w a n i a prac nie wymagających k w a l i f i k a c j i l u b do n a j m o w a n i a się w r o l n i c t w i e . M i m o iż okres międzywojenny n i e przyniósł rozwiązania d l a r e z e r w siły roboczej wisi, t o j e d n a k w w i e l u p r z y p a d k a c h nastąpiło względnie trwałe włączenie części p r o l e t a r i a t u i półproletariatu wiejskiego w n o ­ woczesne zakłady przemysłowe i 'powiązanie go z robotnikami m i e j s k i m i . K i l k a r o d z i n ze w s i przenosi się n a stałe do miasta. Wśród kryteriów oceny zawodu n a p l a n p i e r w s z y w y s u w a się wówczas sprawa stabilizacji w d a n y m zawodzie i zakładzie pracy. N a d r u g i m miejscu występował rozmiar dochodu. Szansa stabilizacji wzrastała w miarę w z r o s t u k w a l i ­ f i k a c j i zawodowych, toteż wzrastała w e w s i liczba robotników w y k w a ­ l i f i k o w a n y c h różnych specjalności. Z i e m i a pozostaje j e d n a k n a d a l w a r ­ tością najbardziej pożądaną, gdyż s t a n o w i najpewniejsze źródło egzy­ stencji. Stąd powszechne obracanie dochodów pozarolniczych n a zakup ziemi. Wzrost liczebny z a t r u d n i o n y c h w przemyśle, b u d o w n i c t w i e i kolei, i c h wzrost procentowy w ogólnej liczbie rodzin w e w s i spowodował, że w życiu społecznym w s i zaczynają o n i odgrywać istotną rolę. K r y z y s gospodarki dworskiej i stale postępująca parcelacja eliminują dwór z życia społeczno-gospodarczego w s i i powodują upadek jego a u t o r y t e t u . W ślad za t y m zdeprecjonowana jest także praca w e dworze, toteż w t y m �92 DANUTA MARKOWSKA okresie w h i e r a r c h i i społecznej w s i bezrolny m u r a r z czy ślusarz, nawet n i e mający stałego zatrudnienia, oceniany był wyżej od najemnie p r a ­ cującego w r o l n i c t w i e . Żaden z n i c h n i e miał pewnego i ustabilizowanego miejsca pracy, ale r o b o t n i k przemysłowy górował k w a l i f i k a c j a m i . Z a ­ cierają się też ostre przedziały pomiędzy poziomem życia rodzin k m i e ­ cych a resztą ludności w s i . N i e t y l k o b o w i e m spada przeciętny areał gospodarstw kmiecych, ale także n a s k u t e k zajęć pozarolniczych i n a b y ­ cia działek ziemi podnosi się poziom b y t o w y d a w n y c h 'najbiedniejszych k a t e g o r i i ludności w s i . S t r u k t u r a społeczna w s i okresu sprzed pierwszej w o j n y światowej była spolaryzowana pod względem własnościowym i ta polaryzacja określała dystans społeczny. Okres międzywojenny p r z y ­ nosi „ześredniaczenie" s t r u k t u r y własnościowej. Powstaje jednakże n o ­ wego rodzaju dystans społeczny, wywołany zupełnie o d m i e n n y m i czyn­ n i k a m i . Szukać i c h należy na l i n i i wieś — miasto. Otóż n a przeciwstaw­ n y c h krańcach s t r u k t u r y społeczno-zawodowej w s i znaleźli się z jednej strony t r a d y c y j n i kmiecie, z d r u g i e j w y s o k o w y k w a l i f i k o w a n i robotnicy przemysłowi, w sposób trwały powiązani z nowoczesnymi zakładami przemysłowymi (nie zawsze przy t y m należący do najniższych kategorii właścicieli gospodarstw). Zarówno j e d n i , j a k i d r u d z y stanowią w p r a w ­ dzie z n i k o m y procent ogółu r o d z i n w e w s i , jednakże zasługują n a uwagę j a k o przedstawiciele d w u różnych systemów wartości społecznych. Są też w świadomości mieszkańców w s i w t e n sposób u z n a w a n i . K m i e c i e reprezentują dziedzictwo okresu poprzedniego, system wartości cha­ r a k t e r y s t y c z n y d l a t r a d y c y j n y c h s t r u k t u r agrarnych, w y s o k o w y k w a ­ l i f i k o w a n i robotnicy przemysłowi powiązani z m i a s t e m i klasą r o b o t n i ­ czą miasta stanowią zapowiedź nadejścia społeczeństwa i n d u s t r i a l n e g o z jego- systemu wartości. Pomiędzy t y m i wartościami oscylują aspiracje i dążenia ogromnej masy rodzin w e w s i . Jest sprawą bardzo c h a r a k t e ­ rystyczną, iż w okresie międzywojennym powszechne było dążenie d o n a b y w a n i a ziemi, czy zachowania własności, lecz oceny społeczne i auto­ r y t e t y tego okresu wykraczają już dalej poza uznanie własności w r o l ­ n i c t w i e . Powszechne dążenie d o posiadania gospodarstwa rolnego jest w y r a z e m niepewności zajęć pozarolniczych, a l e jednocześnie działa już w społeczności w i e j s k i e j żywy przykład r o d z i n robotniczych, szerzej zaspokajających potrzeby b y t o w e swych członków, „światłych", obezna­ n y c h z bieżącymi s p r a w a m i p o l i t y c z n y m i , kontaktujących się z i n n y m i środowiskami. Przeobrażenia s t r u k t u r y społeczno-zawodowej w s i pociągają też za sobą z m i a n y w powiązaniach i zależnościach społecznych. Zachowały się w p r a w d z i e t r z y podstawowe f o r m y powiązań gospodarczych: najem, odrobek i pomoc sąsiedzka, ale w o d m i e n n y c h proporcjach i bardzo z m o d y f i k o w a n e . Bogatsze gospodarstwa na ogół nie stosowały już w t y m �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 93 •okresie n a j m u stałego, lecz t y l k o sezonowy, opłacany zawsze gotówką. Z a t r u d n i a n o w t y m okresie w sezonie znaczną liczbę rąk roboczych, ale na przeciąg krótkiego czasu. Wiąże się t o ze zmianami w technice rolnej. N a przykład w okresie międzywojennym w y o r y w u j e się z i e m n i a ­ k i , co skraca czas sprzętu, ale w y m a g a okresowo znacznie większej liczby rąk roboczych niż w w a r u n k a c h dawnej f o r m y sprzętu. Rozpowszechnia się n a j e m stosowany przez mniejsze gospodarstwa, nie posiadające siły pociągowej i zmuszone do korzystania z usług bogatszych gospodarzy. T ę formę n a j m u opłacano gotówką, t a k pożądaną przez gospodarzy n i e mających pozarolniczych źródeł dochodu i słabo z o r i e n t o w a n y c h r y n k o ­ w o w swej gospodarce r o l n e j . Coraz większego znaczenia nabiera okreso­ w e współdziałanie sąsiedzkie pomiędzy gospodarstwami równorzędnymi. Wiąże się t o zarówno z „ześredniaczeniem" s t r u k t u r y własnościowej, j a k i z m i a n a m i w technice rolniczej, ze spadkiem przeciętnej Bczebności rodziny ( w porównaniu z okresem poprzednim), z ograniczeniem pracy dzieci w w i e k u s z k o l n y m oraz z z a t r u d n i e n i e m pozarolniczym mężczyzn, co uszczupliło r o d z i n n y zespół roboczy obsługujący gospodarstwo rolne. Odrobek jest tą formą powiązań gospodarczych, która w okresie mię­ d z y w o j e n n y m znajduje się wyraźnie w regresie. Zanikają też całkowicie niektóre jego postacie, t a k i e j a k odrobek za ziarno czy z i e m n i a k i udzie­ lone n a przednówku. Wszelkie f o r m y powiązań ekonomicznych okresu międzywojennego nacechowane są rzeczowością. F a k t współpracy gospodarczej n i e obligował już do kontaktów t o w a r z y s k i c h , zakończenie c y k l u prac r o l n y c h coraz rzadziej łączyło się z zabawami. Przetrwały w p r a w d z i e f o r m y pomocy „z dobrego serca", jednakże w o m a w i a n y m okresie układały się coraz bardziej n a płaszczyźnie kontaktów i n d y w i ­ d u a l n y c h czy najbliższego sąsiedztwa i n i e angażowały już całej spo­ łeczności w i o s k o w e j . Zmienił się też charakter jarmarków w i e j s k i c h . W p r a w d z i e nadal odbywały się one w t r a d y c y j n y c h miejscach: w Skale, Krzeszowicach, a n a w e t przez pewien jeszcze czas w samej M o d l n i c y , ale straciły swój d a w n y uroczysty charakter. W okresie międzywojennym n i e wymieniało się już p r a w i e zupełnie na j a r m a r k a c h jednego t o w a r u za d r u g i , lecz powszechnie operowano gotówką. L i k w i d a c j a karczem w e w s i spowo­ dowała, iż coraz rzadziej „opijano" a k t kupna—sprzedaży. Okres międzywojenny jest okresem powolnej, lecz stałej dezinte­ g r a c j i społeczności w i o s k o w e j . Zadecydowały o t y m przede w s z y s t k i m następujące c z y n n i k i : 1) coraz silniejsze powiązania znacznej części, l u d ­ ności z p o n a d l o k a l n y m i układami społeczno-ekonomicznymi: miastem i ośrodkami przemysłowymi, Wieś przestaje być „obwodem zamknię­ t y m " . Nastąpił wzrost ruchliwości zarówno przestrzennej (cotygodniowe dojazdy do pracy), j a k i społecznej (przesunięcia w s t r u k t u r z e własno- �DANUTA 94 MARKOWSKA ściowej, z m i a n y zawodów i t p . ) ; 2) objęcie w s i systemem ogólnospołecz­ n y m oświaty szkolnej i pozaszkolnej (oświatą fachową — rolniczą, dzia­ łalnością U n i w e r s y t e t u Ludowego w sąsiednich Szycach, działalnością p a r t i i politycznych); 3) poszerzenie bezpośrednich styczności z ludnością miasta ( k o n t a k t y rodzinne i towarzyskie); 4) poszerzenie w y m i a n y t o ­ w a r o w e j pomiędzy m i a s t e m a wsią. Proces dezintegracji społeczności w i o s k o w e j wyraża się w życiu z b i o r o w y m u p a d k i e m t r a d y c y j n y c h autorytetów, osłabieniem k o n t r o l i społecznej oraz t w o r z e n i e m się różnych, częstokroć przeciwstawnych sobie ugrupowiań o charakterze t o w a r z y s k i m , światopoglądowym. C z y n n i k i e m , który s i l n i e zaważył na przeobrażeniach kontaktów t o ­ w a r z y s k i c h n a terenie w s i , była postępująca emancypacja młodych, wzrost i c h znaczenia w życiu z b i o r o w y m . O n i b y l i ludźmi najbardziej „światłymi", o c z y t a n y m i , o n i „objechali kawał świata" w czasie służby w o j s k o w e j , o n i b r a l i udział w pracach Kółka Rolniczego, organizacji młodzieżowych i politycznych. Młodzi wreszcie uczestniczyli w pracach U n i w e r s y t e t u Ludowego w Szycach. A o t o charakterystyczna wypowiedź, dotycząca początku l a t trzydziestych: „Bardzo dużo zmieniło się po w o j n i e i większa powstała samodzielność młodych. O n i b y l i na wojnie, zetknęli się z różnymi narodami, popatrzyli, j a k l u d z i e gdzie indziej żyją. K u l t u r a r o l n a w t e d y się podniosła, t o młodzi t y m się z a j m o w a l i . Zaczęli uwalniać się od władzy starszych. Rozleciała się w t e d y t a jedna w i e l k a rodzina wiejska. Jeszcze zaraz po w o j n i e z b i e r a l i się ludzie wieczorem, n a p o ­ gawędki, ale już n i e starzy n a n i c h m i e l i głos, ale c i , co z wojska p r z y ­ szli i t y l e świata w i d z i e l i ... starzy p o w o l i przestali chodzić na t e w i e ­ czorne pogadanki, bo i m n i j a k o było, że n i e o n i teraz p r z y głosie ... A p o t e m t o już każdy z t y c h młodych jakiejś się r o b o t y przyczepił i t a k się wszystko skończyło" . N i e była to jednakże j e d y n a przyczyna u p a d k u a u t o r y t e t u starych. I s t o t n y c h p r z y c z y n szukać należy również w zmianach, j a k i m uległa gospodarka chłopska w t y m okresie. Jej modernizacja 'powoduje, że a u t o r y t e t fachowy rolników, opierający się na i c h długoletniej praktyce, okazuje się niewystarczający. I c h miejsce zajmują w h i e r a r c h i i autorytetów l u d z i e z a w o d u : i n s t r u k t o r z y Kółka Rolniczego, agronomowie. Oświata szkolna i pozaszkolna, działalność U n i w e r s y t e t u Ludowego w sąsiednich Szycach i rozpowszechniające się czytelnictwo w znacznej mierze pozbawiają księdza jego a u t o r y t e t u wiedzy. Dodajmy do tego, że n a terenie w s i pojawiają się d w a n u r t y ideologiczne: robotniczy, reprezentowany przez nieliczną w p r a w d z i e , ale świadomą grupę robotników powiązanych z miastem i przemysłem, oraz ideologia chłopska propagowana w U n i w e r s y t e t a c h L u d o w y c h 11 1 7 Informator W. J . , l a t 64, w y w i a d n r 38, 1958 r. �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 95 i Kołach Młodzieży W i e j s k i e j . Jedna i druga przyczyniła się d o powsta­ n i a nowego d l a w s i a u t o r y t e t u , a u t o r y t e t u „człowieka światłego". W o g r o m n y m skrócie powiedzieć można, że z jednej s t r o n y a u t o r y t e t y tego okresu stają się bardziej specjalistyczne, związane z f u n k c j a m i za­ w o d o w y m i , a z d r u g i e j s t r o n y r o d z i się n o w y rodzaj a u t o r y t e t u , ponadpersonalny. Ksiądz n p . pozostaje n a d a l a u t o r y t e t e m w sprawach r e l i g i i i moralności, ale przestaje rám być w sprawach w i e d z y o świecie, nie wpływa już n a życie gospodarcze w s i . Ojciec zachowuje a u t o r y t e t j a k o głowa r o d z i n y , ale t r a c i w i e l e j a k o a u t o r y t e t fachowy r o l n i c z y . I n s t r u k ­ t o r Kółka Rolniczego jest a u t o r y t e t e m z a w o d o w y m , ale n i e i n g e r u j e w i n n e dziedziny życia w s i . Poprzez pojawiające się książki i gazety powstaje n o w y autorytet: oderwany, anonimowy p r a w i e — autorytet w i e d z y czy ideologii. Tworzenie się tego rodzaju autorytetów w y d a j e się być charakte­ r y s t y c z n y m z j a w i s k i e m towarzyszącym procesowi przełamywania r a m społeczności lokalnej i różnicowania się s t r u k t u r y społeczno-zawodowej. Wszystkie wyżej omówione procesy zarysowują się w okresie między­ w o j e n n y m w 'postaci tendencji,. Zarówno w zakresie życia gospodarczego, j a k i stosunków społecznych wieś przeżywa wyraźny przełom. Coraz bardziej traci charakter zamkniętej społeczności, ciążąc silnie k u miastu, lecz miasto jeszcze nie jest w stanie zapewnić pracy n a d m i a r o w i rąk roboczych ze w s i . Rozwiązanie dla t y c h nurtujących wieś procesów n a ­ stąpiło dopiero w okresie następnym. P r z y j r z y j m y się z kolei i dla tego okresu pojęciom i nazwom odno­ szącym się do różnych czynności z a r o b k o w y c h (por. też s. 88—89): 1. Nadal mówi się o p o s a d z i e w t a k i m rozumieniu j a k w okresie poprzednim, t o jest j a k o o zawodzie inteligenckim, w y k o n y w a n y m w i n ­ stytucjach samorządowych l u b państwowych. I nadal posada oznacza drogę wyjścia ze środowiska, a przynajmniej wyobcowanie z niego. 2. Nadal zachowuje się pojęcie i n t e r e s na określenie pośrednictwa handlowego l u b posiadania sklepu, lecz wieś ma teraz m n i e j styczności z tego rodzaju ludźmi (likwidacja karczem dworskich, ograniczenie p o ­ średnictwa kupców żydowskich). 3. Obok pojęcia f a c h pojawia się pojęcie z a w ó d , rozumiane jako posiadanie pewnego określonego stopnia k w a l i f i k a c j i w dziedzinie pracy możliwej do objęcia w zakładach przemysłowych czy przedsiębiorstwach. Następuje też odróżnienie tak rozumianego „fachu" czy „zawodu" od t r a ­ d y c y j n y c h zajęć t y p u rzemieślniczego, wiejskiego. N a określenie t y c h ostatnich stosuje się teraz t e r m i n „fach rzemieślniczy". W pierwszym rozumieniu „fach" staje się zjawiskiem coraz częstszym na w s i , natomiast „fach rzemieślniczy" coraz bardziej zanika l u b też przekształca się �DANUTA -96 MARKOWSKA w „fach", gdyż część samodzielnych rzemieślników z okolicznych w s i przechodzi do zakładów pracy w mieście (np. stolarze do f a b r y k i mebli). 4. Obok pojęcia s p o s o b u d o ż y c i a pojawia się nowe — d o r a ­ b i a n i e n a ż y c i e , służące określeniu wszelkich czynności n i e k w a l i i i k o w a n y c h i przejściowych czy sezonowych. Rola tego rodzaju zajęć i i c h zakres maleje zresztą w y d a t n i e w o m a w i a n y m okresie. 5. Określenie s ł u ż b a zachowało się nadal w p i e r w o t n y m znaczeniu, t j . w odniesieniu do pracy najemnej w r o l n i c t w i e i służby dziewcząt w i e j s k i c h w mieście. A l e — j a k wspomniano wyżej — rola pracy n a j e m ­ nej w r o l n i c t w i e w y b i t n i e maleje. 6. Pojawia się natomiast nowe pojęcie — r o b o t n i k . M i a n e m t y m określa się tę część mieszkańców w s i , która pracuje w nowoczesnych zakładach przemysłowych. T e r m i n ten i pojęcie przejęła ludność w s i ze środowiska miejskiego. W i e l u informatorów podkreślało w trakcie w y ­ powiedzi, iż użycie takiego samookreślenia sprzyjało i c h zbliżeniu z r o ­ b o t n i k a m i m i e j s k i m i . Na terenie w s i natomiast pojęcie „robotnik" stano­ wiło symbol wartości k o n k u r e n c y j n y c h wobec symbolu „kmieć". Posłu­ giwanie się pojęciem i t e r m i n e m „robótnk" wiązało się niewątpliwie z jakąś zalążkową postacią świadomości robotniczej, lecz n i e była t o jeszcze świadomość klasowa, a raczej poczucie przynależności do dużej g r u p y l u d z i pracującej w podobnych w a r u n k a c h i mającej jednakowe p r o b l e m y ekonomiczno-społeczne. 7. Na określenie s y t u a c j i właściciela i n d y w i d u a l n e g o gospodarstwa używa się terminu r o l n i k . Być może szukać t u należy wpływu ideolo­ gii chłopskiej z j e j językiem. D o t e r m i n u „rolnik" dodaje się coraz częściej p r z y m i o t n i k i , n p . „zacofany r o l n i k " , „dobry r o l n i k " . Treść znaczeniowa tego t e r m i n u n i e zawiera więc już m o m e n t u własności, lecz charakterystykę poprzez k w a l i f i k a c j e . III. OKRES LAT 1945-1960 Reforma rolna w sposób istotny przyczyniła się do dalszego „ześredniaczenia" s t r u k t u r y własnościowej. Z r e f o r m y rolnej otrzymało ziemię około 80% rodzin w e w s i . Przyczyniło się t o do podniesienia średniego poziomu bytowego rodziny, lecz nie stworzyło rolników. W 1950 r . na ogólną liczbę 157 r o d z i n 3,2% stanowiły r o d z i n y bezrolnych, 5,7% rodzin posiadało 0,1-0,5 ha; 38,2% 0 , 5 - 2 ha; 4 9 , 1 % 2—5 ha, 3,8% rodziny posiadające 5—10 ha. W 1960 r . na ogólną liczbę 146 r o d z i n 6,9% s t a n o w i l i b e z r o l n i ; 7,5% rodziny posiadające 0,1—0,5 ha; 43,8% rodziny posiadające 0,5—2 ha; 39,7% 2—5 ha; 2 , 1 % rodziny posiadające 5—10 ha ziemi. 1 8 1 9 wej 18 Dane ze s p i s u 19 Dane z Wydziału Rady powszechnego Narodowej w Rolnego z 1950 г., i Wydziału Krakowie oraz dane Główny Urząd S t a t y s t y k i . E w i d e n c j i Ludności z miejscowej księgi Prez. Powiato­ meldunkowej. �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 97 Rozwój przemysłu w K r a k o w i e , Nowej Hucie i w i n n y c h miejsco­ wościach wchłonął nadmiar rąk roboczych ze w s i i nie t y l k o nadmiar; do zawodów pozarolniczych przeszło b o w i e m w i e l u członków rodzin posiadających ziemię w dostatecznych rozmiarach. Część ludności całko­ w i c i e przeniosła się do miasta. Także znaczny odsetek młodzieży zdobywa zawody inteligenckie i przenosi się do miast. W 1960 r . n a ogólną liczbę 146 rodzin t y l k o 16% u t r z y m u j e się wyłącznie z r o l n i c t w a i 6,9% sta­ nowią r o d z i n y robotnicze i inteligenckie całkowicie bezrolne, d l a których wieś jest j e d y n i e miejscem zamieszkania. Ogromna masa pozostałych rodzin t o chłopi-robotnicy, posiadający różnej wielkości gospodarstwa rolne. W rodzinach t y c h różnie kształtuje się procentowy udział dochodu z r o l n i c t w a i dochodu z zajęć pozarolniczych, tworząc szereg podtypów w t e j kategorii. T a s t r u k t u r a społeczno-zawodowa jest z jednej s t r o n y rezultatem dawnej s t r u k t u r y społeczno-zawodowej, s k u t k i e m r e f o r m y rolnej oraz o t w a r c i a się n o w y c h możliwości pracy w przemyśle i usługach. Wraz z poszerzeniem się rynków pracy nastąpił także w z r o s t zakresu w y k o n y w a n y c h zawodów. G d y okres do l a t 1950—1952 charakteryzował się jeszcze znaczną zmiennością miejsc pracy i częstymi z m i a n a m i za­ w o d u przez poszczególne jednostki, t o o d l a t pięćdziesiątych wzwyż o b s e r w u j e m y wyraźną stabilizację zarówno miejsca p r a c y j a k i zawodu. A oto zawody w y b i e r a n e przez ludność w s i : 1) zawody i n t e l i g e n c k i e i półinteligenekie związane z administracją, s z k o l n i c t w e m i działalnością kulturalną. Wyróżnić t u należy zawody w y k o n y w a n e na terenie w s i oraz zawody w y k o n y w a n e w mieście i i n n y c h ośrodkach; 2) zawody techniczne wymagające średniego wykształcenia zawodowego l u b kursów odpowiadających t e m u p o z i o m o w i ; 3) zawody robotników w y k w a l i f i k o ­ w a n y c h ; 4) zawody związane iz usługami, a więc: p u n k t a m i skupu, sklepami, b a r a m i m l e c z n y m i i t p . y P r z y j r z y j m y się, j a k i e ikryteria oceny zdecydowały o w y b o r z e zawodu i miejsca pracy. Otóż podobnie j a k w d w u poprzednich okresach ważkie znaczenie m a sprawa dochodu. T r a c i natomiast n a znaczeniu t a k ważny w poprziednim okresie c z y n n i k stałości pracy. Szerokie możliwości zat r u d m e n i a , związane n a j p i e r w z odbudową, a potem z rozbudową k r a ­ j u , powodują, że pracę znajduje się bardzo łatwo, bez wysiłku. Wystę­ pują natomiast d w a n o w e k r y t e r i a oceny zawodu i miejsca p r a c y : k r y t e r i u m wysiłku fizycznego i czasochłonności w y k o n y w a n e g o zajęcia. Pierwsze z n i c h wiąże się z bardzo różnorodnymi s t a w k a m i płac w róż­ n y c h dziedzinach gospodarki narodowej. S t a w k i t e częstokroć były b a r­ dzo różne n a opłacenie t e j samej l u b podobnej czynności zawodowej, zależnie o d ważności branży d l a gospodarki ogólnonarodowej. D r u g i e k r y t e r i u m wiąże się z f a k t e m , iż r o b o t n i c y — j a k już powiedzieliśmy — 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I �DANUTA 98 MARKOWSKA są zarazem właścicielami gospodarstw r o l n y c h . Przejawiają o n i dążność do zdobycia t a k i c h zawodów, które umożliwiłyby i m jednoczesną obsługę gospodarstwa rolnego. Do t a k i c h prac należały d o l a t pięćdziesiątych wszelkiego rodzaju prace w brygadach r e m o n t o w y c h i transporcie, gdzie czas pracy był j e d y n i e teoretycznie n o r m o w a n y . Po t y m okresie nastąpiła j e d n a k wyraźna stabilizacja zawodów, płac i wymogów zawodowych. W y t w a r z a się też wyraźnie model zawodowy d l a w i e l u czynności, które do t e j pory można było Określić j e d y n i e j a k o zajęcia. Oznacza t o w p r o w a d z e n i e wymogów co do k w a l i f i k a c j i zawodowych i wykształ­ cenia ogólnego robotników, gradację w obrębie zawodu i system płac przypisany do stopni awansu zawodowego. Kurczą się też możliwości znalezienia pracy n i e wymagającej k w a l i f i k a c j i . T a k więc w ocenie zawodu ponownie z siłą pojawiają się następujące k r y t e r i a : dochód oraz stabilizacja w połączeniu z k w a l i f i k a c j a m i z a w o d o w y m i , Po raz pierwszy w h i s t o r i i zajęć pozarolniczych ludności w s i p o j a w i a się p o ­ jęcie awansu zawodowego, rozumianego n i e j a k o rodzaj „szczęścia" czy niezwykłej k a r i e r y , lecz j a k o etap drogi zawodowej. Pojęcie ciągłości w zawodzie n i e jest dziś rozumiane j a k o stałe powtarzanie określonych czynności, „trzymanie się r o b o t y " , lecz stopniowe przechodzenie o d c z y n ­ ności p r o s t y c h do bardziej s k o m p l i k o w a n y c h i hierarchicznie wyższych. Bardzo często n a p y t a n i e o zawód i n f o r m a t o r z y spontanicznie podają również stanowisko w zawodzie i wypowiadają się o perspektywach awansu. Jeśli jeszcze r a z powrócimy d o wyróżnionych przez nas znaczeń zajęć pozarolniczych, t o 'powiedzieć m u s i m y , iż w t o k u r o z w o j u historycznego stają się one coraz bardziej głównym źródłem u t r z y m a n i a l u b źródłem równorzędnym gospodarstwu rolnemu. Praca poizarolnicza n i e jest już dzisiaj środkiem do n a b y c i a ziemi. Obserwuje się natomiast usługową rolę zajęć pozarolniczych wobec gospodarstwa rolnego j a k o sposobu jego doinwestowania. Z j a w i s k o t o wiąże się z całym szeregiem f o r m powią­ zań i przepływów gotówki pomiędzy rolnictwem a i n n y m i dziedzinami gospodarki narodowej. Zagadnienie t o jest j e d n a k bardzo s k o m p l i k o w a n e i wymagałoby p r e c y z y j n y c h pomiarów ekonomicznych, co przekracza kompetencje mniejszej analizy. J a k się wydaje, współczesne przeobrażenia gospodarczo-społeczne badanej w s i są t y p o w e d l a przeobrażeń zachodzących w strefie p o d m i e j ­ skiej pod wpływem i n d u s t r i a l i z a c j i , którym to pojęciem posługujemy 20 20 dla Procesy na zresztą w s z y s t k i c h terenów Probleme w te są o podobnej d e r Entwicklungsplanung I I I Międzynarodowym St. Wolfgang k o w s k a charakterystyczne nie tylko dla terenu Polski, ale we Kongresie wrześniu i A. S u d l i t z we strukturze agrarnej. in Verdichtungszonen Europejskiego 1982 r. Omówienie „Wsi Współczesnej", Por. np. G . — referat Towarzystwa tego K o n g r e s u Isbary, wygłoszony Socjologii dają D. 1963, n r 5, s. 130—142. Wsi Mar­ , �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 99 się w szerokim r o z u m i e n i u . Industrializacja jest w p r a w d z i e zjawiskiem ekonomicznym, ale zespół t y c h zjawisk, określany t y m pojęciem, p o ­ wołuje z k o l e i do życia określone s k u t k i społeczno-kulrurowe. Te zaś z k o l e i oddziaływają n a ekonomikę. W t e n sposób zamyka się krąg współzależności. W rozważaniach o wpływie i n d u s t r i a l i z a c j i n a badaną wieś należy w celach analizy wyodrębnić d w a n u r t y tego procesu: 1) bezpośredni w p ł y w miasta K r a k o w a i Nowej H u t y ; 2) w p ł y w p o ­ średni, związany z ogólnospołecznym procesem i n d u s t r i a l i z a c j i . G d y pierwszy z n i c h przejawiał się bezpośrednio przede w s z y s t k i m w dzie­ dzinie gospodarczej, t j . w przemianach źródeł dochodu ludności, t o d r u g i poprzez środki masowej i n f o r m a c j i rozpowszechniał pewien s y ­ stem wartości, n o w e aspiracje i dążenia. Z k o l e i przyjęcie tego systemu wartości określało w znacznej mierze uczestnictwo miejscowej ludności w n o w y c h szansach ekonomicznych, wpływało na d o k o n y w a n e w sferze gospodarczej w y b o r y . W y d a j e się bowiem, że ogólnospołeczny proces i n d u s t r i a l i z a c j i niesie ze sobą p e w i e n system wartości genetycznie miejskich, i t o charakterystycznych dla nowoczesnego społeczeństwa miejskiego, a więc społeczeństwa miejsko-undustrialnego. Wartości t e akceptowane i przejmowane przez ludność w s i wymagają w t o k u p r a k ­ tycznej realizacji odpowiedniego przystosowania do warunków w i e j s k i c h , co częstokroć łączy się z powstawaniem o s t r y c h sprzeczności pomiędzy o b i e k t y w n y m i w a r u n k a m i życia a modelem, do< którego się aspiruje. Sprzeczności t e są zresztą siłą motoryczną w i e l u ważnych przeobrażeń życia zbiorowego w s i , życia r o d z i n y w i e j s k i e j i j e d n o s t k i . A n a l i z a treści t y c h aspiracji wydaje się ważna, gdyż dopiero w t y m świetle zrozumie­ m y zarówno postawę wobec ziemi, j a k i ocenę zawodów pozarolniczych oraz m o t y w y podejmowania t a k i c h a n i e i n n y c h zajęć pozarolniczych, a więc ważki fragment obszernego zagadnienia czynników sprawczych przeobrażeń s t r u k t u r y społeczno-zawodowej. Jako najważniejsze w świetle zebranego materiału należy uznać: 1) aspiracje związane z gospodarstwem d o m o w y m , t j . d o m e m m i e s z k a l n y m , o d p o w i e d n i m wyposażeniem wnętrza mieszkalnego, i co jest niezmiernie ważne — s t y l e m życia domowego, t j . r y t m i c z n y m gospodarstwem d o m o w y m , niezależnym od c y k l u rocznego w gospodarstwie r o l n y m ; 2) aspiracje emancypacyjne jednostki, t o jest aspiracje w k i e r u n k u posiadania zawodu zgodnego z zamiłowaniem i osob­ n i c z y m i możliwościami, aspiracje w k i e r u n k u p r a w a do własnego s t y l u życia, rozwoju jednostkowych możliwości i t p . , prawo do normowanego czasu pracy i odpoczynku, dążenie do ostrego rozgraniczenia czasu pracy o d czasu r e k r e a c j i („czas w o l n y jako wartość społeczna"); 3) aspiracje związane ze środowiskiem, w którym się mieszka, a więc pewne w y m o g i c y w i l i z a c y j n e : k o m u n i k a c j a , e l e k t r y f i k a c j a , kanalizacja, postać osadnic­ t w a , pewne i n s t y t u c j e społeczne i k u l t u r a l n e ; 4) aspiracje w k i e r u n k u �100 DANUTA MARKOWSKA nowego m o d e l u życia rodzinnego, opartego na p a r t n e r s t w i e pomiędzy małżonkami i z r o z u m i e n i u (a nie subordynacji) pomiędzy r o d z i c a m i a dziećmi, t a k a postać życia rodzinnego, która zaspokajałaby nie t y l k o zbiorowe potrzeby jego członków, ale także była w stanie odpowiedzieć na potrzeby bardzo i n d y w i d u a l n e . T a k i m n i e j więcej m o d e l p r o p a g o w a n y jest współcześnie przez prasę popularną i inne środki masowej i n f o r ­ m a c j i . Jest o n wyraźnie, genetycznie rzecz biorąc, m i e j s k i i także w w i e ­ l u środowiskach m i e j s k i c h nie' jest r e a l i z o w a n y w pełni, lecz s t a n o w i a t r a k c y j n y model, do którego się aspiruje. Spróbujmy z k o l e i odpowiedzieć, w j a k i sposób ludność badanej w s i usiłuje realizować t e n model. Dodamy od razu, iż w sferze obserwowa­ nych zachowań najsilniej i najpowszechniej przejawiają się aspiracje zwią­ zane z poziomem gospodarstwa domowego. Częstokroć zresztą zostają one spłycone i służą nie t y l e wygodzie rodziny, ile są manifestacją p r e s t i ­ żową n a zewnątrz. Realizacja nowoczesnego gospodarstwa domowego wymaga zarówno p e w n y c h podstawowych urządzeń cywilizacyjnych w środowisku, j a k i d y ­ sponowania przez rodzinę określoną gotówką, pozwalającą na m o d e r n i ­ zację wyposażenia d o m u mieszkalnego i odpowiednią jego rytmikę w cią­ gu r o k u . Badana wieś jest w pełni zelektryfikowana, a co za t y m idzie, całkowicie prawie zradiofonizowana. Powszechnie nabywa się też ostat­ nio np. p r a l k i elektryczne i prodiże. Także dogodne połączenia k o m u n i ­ kacyjne wiążą ją w sposób łatwy z m i a s t e m . Około 50 % domów m u r o w a ­ n y c h powstałych po w o j n i e wskazuje na dużą prężność w zakresie b u d o w ­ nictwa mieszkaniowego. A l e realizacja nowoczesnego gospodarstwa domo­ wego — j a k już powiedziano — wymaga dysponowania gotówką. T r a d y ­ cyjne gospodarstwo chłopskie, nietowarowe, słabo zorientowane r y n k o w o nie pozwala na dokonanie pełnej modernizacji gospodarstwa domowego. Toteż model nowoczesnego gospodarstwa domowego działa motorycznie w d w u k i e r u n k a c h : bądź t o skłania do przestawienia gospodarki r o l n e j na t o r y bardziej specjalizacyjne, dochodowe, bądź też do podjęcia pracy poza­ r o l n i c z e j , dostarczającej pożądanej gotówki. W p r z y p a d k u badanej w s i , gdzie rozmiary gospodarstw są małe, d o m i n u j e podejmowanie pracy poza­ rolniczej, niemniej jednak nawet w gospodarstwach chłopów-robotników obserwuje się tendencje do specjalizacji w gospodarstwie r o l n y m . Droga podjęcia zajęć pozarolniczych jest spowodowana nie t y l k o małymi rozmia­ r a m i gospodarstw, ale także bliskością K r a k o w a i Nowej H u t y i łatwością znalezienia w nich pracy. Wśród nielicznej dziś w e w s i g r u p y „czystych rolników", t j . r o d z i n utrzymujących się wyłącznie z u p r a w y z i e m i , prze­ ważają dziś gospodarstwa specjalizacyjne. D w a spośród nich to już n a w e t nie gospodarstwa rolne, lecz czysto ogrodnicze. Przejmując „nowoczesne" �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 101 i m i e j s k i e aspiracje życiowe ludność w s i zaadaptować je m u s i do w a r u n ­ ków swego środowiska. Dodajmy nadto, iż nie przyjmuje ona t y c h wzorów bezkrytycznie, gdyż od dawna obserwuje życie miejskie. I t a k np. — rzecz charakterystyczna — młodzież badanej w s i nie dąży do zdobycia zawodów i n t e l i g e n c k i c h z wyższym czy n a w e t średnim wykształceniem, lecz n a j ­ częściej pragnie podjąć od r a z u jakąś pracę zarobkową i dopiero w za­ kładzie pracy korzystać z możliwości dokształcania się i podnoszenia k w a l i f i k a c j i . Wartość z i e m i przedewaluowała się w p r a w d z i e jako jedyne pewne źródło u t r z y m a n i a r o d z i n y , lecz zachowała i n n y aspekt wartości, a m i a n o w i c i e stała się wartością instrumentalną, mającą zaspokajać zbio­ r o w e i i n d y w i d u a l n e potrzeby członków r o d z i n y . Z ziemi „wygospodaro­ w u j e " się strój, m o t o c y k l , meble i t p . — Ziemia, gospodarstwo oceniane są na t y l e p o z y t y w n i e , na ile sprzyjają realizacji pożądanego m o d e l u ży­ cia. A oto charakterystyczna wypowiedź i n f o r m a t o r k i , która uzyskała ziemię dzięki r e f o r m i e r o l n e j : „Downi ludzie na ziemi siedzieli, t e r o z k i w d o m u , w pokojach chcą mieskać. Jo z i e m i jesce nie dziełem między dzieci. T r z y m o m y sie jesce k u p y , bo d o m z t y z i e m i c h c i e l i m y w y b u d o ­ wać, a teroz jesce co do d o m u trza kupić" . 21 W wypowiedziach informatorów za najbardziej idealną sytuację uważa się, gdy ktoś z rodziny pracuje w mieście i tą drogą dostarcza gotówki, a ziemia jest bądź d o d a t k o w y m źródłem dochodu pieniężnego, bądź speł­ nia rolę żywiciela rodziny, a więc jest rodzajem rozszerzonego gospodar­ stwa domowego. W obu przypadkach chodzi o możliwość dysponowania gotówką dla podniesienia poziomu życiowego r o d z i n y . Jesteśmy t u u źró­ deł czynników stabilizacji w a r s t w y chłopów-robotników. A l e sytuacja chłopa-robotnika pozwala w p r a w d z i e na realizację wyższego poziomu konsumpcyjnego niż n p . w rodzinach robotniczych, nie posiadających ziemi, lecz jednocześnie absorbuje siły zespołu rodzinnego i pozostaje w k o n f l i k c i e z i n n y m ważnym elementem „nowoczesnego" w z o r u ży­ cia — potrzebą czasu wolnego. Znacznie silniej przejawiają się aspiracje co do czasu wolnego u młodzieży obojga płci nie będącej jeszcze w związkach małżeńskich. Jest jednakże sprawą charakterystyczną, że n a w e t ta młodzież, która w okresie poprzedzającym małżeństwo k o r z y ­ stała z czasu wolnego i spędzała go w sposób „miejski" l u b zbliżony do „miejskiego" (kino, operetka, wycieczki), w momencie zawarcia związ­ k u małżeńskiego p r z e j m u j e f o r m y t r a d y c y j n e : odwiedzanie k r e w n y c h 2 2 21 Informátorka P. J . , l a t 57, w y w i a d n r 1, 1960 r. N a t e m a t c z a s u rwolnego mieszkańców w s i przeprowadziła b a d a n i a K r y s t y n a Ł a p i ń s k a , kańców wsi, P o l s k a A k a d e m i a N a u k , Oddział w siedzeń K o m i s j i " , lipiec—grudzień 1962, K r a k ó w 2 2 p o d m i e j s k i e j i młodzieży tej w s i Problem czasu wolnego miesz­ K r a k o w i e , „Sprawozdanie z P o ­ 1963. �102 DANUTA MARKOWSKA i znajomych, w y s i a d y w a n i e przed domem i t p . Łatwe p r z e j m o w a n i e wzorów m i e j s k i c h przez młodzież w zakresie f o r m spędzania czasu wolnego należy więc uznać za element k u l t u r o w y c h a r a k t e r y s t y c z n y dla p e w n y c h g r u p w i e k u i n i e można oczekiwać, iż u t r w a l i się o n w t a k i e j postaci w k u l t u r z e . D o t y c z y to zwłaszcza kobiet, które z m o m e n t e m zawarcia małżeństwa są w w a r u n k a c h d o m i n a n t y r o d z i n chłopów-ro­ botników przywiązane do działki ziemi i d o m u i przeciążone pracą. Charakterystycznemu i szkodliwemu społecznie wypaczeniu uległ wzór emancypacji osobistej jednostki. Załamaniu uległ d a w n y autorytet rodzi­ cielski. K o n t r o l a i sankcja społeczna w s i nie reprezentuje dziś już żadnej prawie siły realnej, zdolnej kierować postępowaniem jednostki. Młodzież męska, dysponująca gotówką i nie uznająca żadnych prawie miejscowych autorytetów, zachowuje się samowolnie. Spożycie alkoholu jest zastrasza­ jące. Częste są również p r z y p a d k i korzystania przez młodzież z dochodów gospodarstwa bez świadczeń z i c h strony na rzecz gospodarstwa czy r o ­ dziny. Jest t o t y p o w y przykład w a d l i w e j adaptacji wzorów miejskich, za które cenę obyczajówo-społeczną płaci wieś. Powróćmy jednak do społeczności lokalnej. Jak w t y c h w a r u n k a c h kształtują się f o r m y współżycia ludności wsi? K o n t a k t y ekonomiczne mają dziś charakter prawie wyłącznie rzeczowy. Wszelkie postacie n a j m u opła­ cane są gotówką, a o d r o b k i przeliczane „na dniówkę". Poza t y m i f o r m a m i współpracy ekonomicznej, jakie występowały we w s i w okresie między­ w o j e n n y m , pojawia się nowa zinstytucjonizowana postać współdziałania, oparta na kółkach rolniczych. Jest t o jakaś forma docelowej integracji spo­ łeczności wioskowej. Jednakże ogólnie rzecz biorąc wieś przedstawia dziś obraz zindywidualizowanych rodzin, kontaktujących się szeroko ze środo­ w i s k i e m m i e j s k i m , i t a k n p . w obrzędach .rodzinnych i różnego rodzaju uroczystościach udział gości z miasta sięga częstokroć 60% ogółu za­ proszonych. Upadek d a w n y c h więzów l o k a l n y c h i dezintegracja społecz­ ności w i o s k o w e j nie łączy się jednak z negatywną ocerią własnego śro­ dowiska. Bliskość K r a k o w a powoduje, że mieszkańcy uważają swą wieś za rodzaj przedmieścia i mówią o t y m jako o p e r s p e k t y w i e najbliższej przyszłości. U t w i e r d z a i c h w t y m p r z e k o n a n i u fakt, iż ostatnio zdarzają się p r z y p a d k i nabywania w e w s i parcel b u d o w l a n y c h przez ludność m i a ­ sta K r a k o w a . Także w ocenie mieszkańców w s i sąsiednich, dalej położo­ n y c h od K r a k o w a , „wżenienie się do M o d l n i c y " czy k u p i e n i e parceli b u d o w l a n e j w M o d l n i c y oceniane jest jako awans społeczny. Przypatrzmy się z kolei, j a k i c h rozróżnień używa się współcześnie na określenie czynności zawodowych. Otóż najbardziej uderzającym z j a w i ­ skiem jest powszechne prawie posługiwanie się oficjalną terminologią. N a �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 103 p y t a n i e o rodzaj pracy zarobkowej odpowiada się najczęściej wyczerpu­ jąco, z podaniem zawodu, specjalizacji w obrębie zawodu i stanowiska w zawodzie. W użyciu jest również pojęcie ogólne „robotnik", w t a k i m znaczeniu, w j a k i m posługuje się n i m prasa i radio. Natomiast t e r m i n „chłop-robotnik", znany w e w s i , używany jest z l e k k i m zabarwieniem humorystycznym. W bardzo interesujące zagadnienie wprowadza nas analiza pojęciowa t e r m i n u „rolnik". Otóż informatorzy r o l n i c y ostro sprzeciwiali się użyciu na i c h określenie t e r m i n u „chłop", uważając, iż b r z m i on zarówno pejo­ r a t y w n i e , j a k i nie odpowiada rzeczywistości. „Chłop to jakaś ciemna m a ­ sa, a j a jestem r o l n i k , tak samo j a k mój sąsiad ślusarz, bo on przy ślu­ sarce pracuje, a j a p r z y r o l i " — mówi jeden z informatorów . Wszyscy wyspecjalizowani r o l n i c y podają jako swój zawód: „ogrodnik", „hodow­ ca" i t p . Tę próbę znalezienia nowego samookreślenia sytuacji r o l n i k a uznać należy za bardzo symptomatyczną. Niewątpliwie po to, b y czynności r o l n i ­ ka stały się „zawodem" w nowoczesnym r o z u m i e n i u tego pojęcia, potrzeb­ ne jest spełnienie k i l k u o b i e k t y w n y c h warunków, a m i a n o w i c i e p r o d u k t pracy r o l n i k a nie może być przeznaczony w przeważającej swej części na bezpośrednią konsumpcję, lecz m u s i być pracą na rzecz społeczeństwa, a więc m u s i być t o w a r e m p r o d u k o w a n y m na r y n e k , i dalej d o w y k o n y ­ wania tej czynności musi być w y m a g a n y określony społecznie poziom k w a l i f i k a c j i zawodowych. Toteż m u s i m y powiedzieć, że praca r o l n i k a jest o b i e k t y w n i e t y m bliższa pojęciu nowoczesnego zawodu, i m bardziej jego gospodarstwo p r o d u k u j e t o w a r y , i m bardziej jest wyspecjalizowane i i m wyższe k w a l i f i k a c j e f o r m a l n e posiada dany r o l n i k . M o m e n t samookre­ ślenia u j a w n i a t u bardzo charakterystyczne s u b i e k t y w n e tendencje. W w i e l k i m uproszczeniu można b y powiedzieć, że bliskość miasta i szan­ sa r y n k o w a wpływają na wykształcenie się o b i e k t y w n y c h cech zawodu r o l n i k a , a zróżnicowana s t r u k t u r a zawodowa w s i działa jako model na samookreślenie się rolników, działa w k i e r u n k u upodobnienia i c h p r a c y do zawodu w t a k i m r o z u m i e n i u , w j a k i m mówi się o zawodach poza­ rolniczych. 23 24 UWAGI KOŃCOWE Na przestrzeni osiemdziesięciu lat następował w życiu ekonomiczno-społecznym w s i proces przejścia od izolowanej w znacznym stopniu i po­ wiązanej z miejscowym f o l w a r k i e m społeczności lokalnej d o w s i o cha- 2 3 24 Informator К. I., l a t 66, w y w i a d В . G a ł ę s к i , Chłopi i zawód n r 5, 1960 r. rolnika, W a r s z a w a 1963. �104 DANUTA MARKOWSKA rakterze podmiejskim, której życie ekonomiczne i społeczne da się w y j a ­ śnić j e d y n i e c h a r a k t e r e m j e j powiązań z miastem. S t r u k t u r a własnościowa w r o l n i c t w i e przeszła swoistą ewolucję od bardzo spolaryzowanej, będą­ cej jeszcze dziedzictwem o k r e s u pańszczyźnianego, do coraz bardziej w y ­ równanej, o d wyraźnych k a t e g o r i i ekonomiczno-społecznych wyznaczo­ n y c h własnością do wyrównania się dystansu w poziomie życia na s k u t e k stabilizacji zajęć pozarolniczych. I s t o t n y m c z y n n i k i e m dzisiejszego zróżni­ cowania społecznego jest podział na l i n i i wieś — miasto, a więc różny stopień uczestnictwa w pracy pozarolniczej i k u l t u r z e m i e j s k i e j . A l e także w obrębie w s i i pracy rolniczej zaznacza się nowa linia podziału, przebie­ gająca od f o r m t r a d y c y j n y c h do nowoczesnych. Zarówno b o w i e m gospo­ darstwa „czystych" rolników, j a k i chłopów-robotników dadzą się p o klasyfikować z p u n k t u widzenia swego charakteru na tradycyjne, t j . nietowarowe i niewyspecjalizowane, j a k i na „nowoczesne", t j . specjalizu­ jące się w swej produkcji. To rozróżnienie nie jest t y l k o w y n i k i e m a n a l i ­ zy badacza, lecz stanowi w badanej zbiorowości praktycznie stosowany ze­ spół kryteriów d l a oceny r a n g i społecznej rodziny czy jednostki. Wieś stała się środowiskiem wielozawodowym, w którym poszczegól­ ne g r u p y ludności wchodzą w określone układy społeczne zarówno z po­ b l i s k i m miastem, j a k i ośrodkami odległymi. N i e t w o r z y ona już dzisiaj zintegrowanej całości, powiązanej w i e l o s t r o n n y m i więzami gospodarczy­ m i i społecznymi. K o n t a k t y towarzyskie w obrębie w s i kształtują się d o ­ b r o w o l n i e na zasadzie swobodnej selekcji. W t o k u r o z w o j u historycznego wieś przeszła ewolucję od silnie zróżnicowanej społecznie i gospodarczo, lecz jednocześnie zintegrowanej zarówno gospodarczo, j a k i społecznie, do w s i o s t r u k t u r z e znacznie bardziej „wyrównanej", ale jednocześnie zdez­ i n t e g r o w a n e j w s w y m życiu gospodarczym, a zwłaszcza społecznym. Szeroki wachlarz zawodów, występujących w obrębie w s i , wpłynął na kształtowanie się samookreślenia zawodu rolnika. W h i e r a r c h i i społecznej w s i decydujące znaczenie ma poziom gospodarstwa domowego i s t y l życia domowego uznany za „nowoczesny". Na plan dalszy schodzi natomiast kwestia, jakiego rodzaju źródło dochodu — rolnicze czy pozarolnicze — gwarantuje t e n poziom. Nieliczna grupa rolników prowadzi gospodarstwa w znacznej mierze towarowe i stylem życia domowego nie odbiega z b y t n i o od r o d z i n utrzymujących się z zajęć pozarolniczych. T a k więc wieś jest wprawdzie zróżnicowana zawodowo i społecznie, lecz czynnikiem n i w e ­ lującym jest wspólność aspiracji, zwłaszcza w gospodarstwie d o m o w y m i s t y l u życia domowego:. Rzecz jasna, mówimy t u t a j o pewniej general­ nej tendencji, gdyż rzeczywistość a k t u a l n a przedstawia pod t y m w z g l ę ­ d e m obraz znacznego jeszcze zróżnicowania. �TRADYCYJNA Danuta SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 105 Markowska LA COMMUNAUTÉ RURALE TRADITIONNELLE EN COURS DES CHANGEMENTS Résumé Nous présentons Modlnica — i c i l e s résultats district de Cracovie des r e c h e r c h e s (Krakow). faites; dans L e s recherches ont le v i l l a g e de porté la sur periodě a l i a n t de 1880 e n v i r o n jusqu'ä 1960. L e s d o c u m e n t s de base, r e c u e i l l i s s u r l e t e r r a i n p a r l ' a u t e u r , c o n s i s t e n t d a n s l ' h i s t o r i q u e r e m o n t a n t jusqu'ä l a 3 g e n e r a t i o n — des f a m i l i e s q u i h a b i t e n t a c t u e l l e m e n t l e v i l l a g e . L ' a u t e u r a puisé ä t i t r e a u x i l i a i r e d a n s l e s d o c u m e n t s d'archives. ě r a e D u r a n t ces 80 années l a v i e économique et s o c i a l e d u v i l l a g e a évolué un sens bien ä precis. A u l'exploitation agglomeration depart seigneuriale de type l a collectivité voisine, suburbain le dont isolée ä b i e n village la vie est des égards devenu économique dans est liée finalement et sociale une ne peut s ' e x p l i q u e r que p a r l a n a t u r e des r e l a t i o n s a v e c l a v i l l e . L a s t r u c t u r e des r a p p o r t s de proprietě dans tres contrastée, Les categories ä l'origine, l'agriculture heritage économiques se sont a subi de l'époque une evolution d u servage, et s o c i a l e s r e p o s a n t fondues par suite d'une elle caractéristique. s'est nivelée D'abord p e u ä peu. s u r l a proprietě, tres égalisation du niveau marquees de v i e liée ä l a s t a b i l i s a t i o n des o c c u p a t i o n s p r o f e s s i o n n e l l e s h o r s de l ' a g r i c u l t u r e . L e f a c t e u r e s s e n t i e l de différenciation sociale consiste a c t u e l l e m e n t d a n s l a d i s t i n c t i o n e n t r e l e v i l l a g e et l a v i l l e , c'est-ä-dire d a n s l e degré de p a r t i c i p a t i o n ä J a c u l t u r e et a u x activités u r b a i n e s . D e p l u s d a n s l e c a d r e méme d u v i l l a g e et d u t r a v a i l a g r i c o l e nous v o y o n s se d e s s i n e r u n e l i g n e de p a r t a g e séparant l e s f o r m e s des formes modernes. des paysans-ouvriers peuvent c'est-ä-dire moderne, traditionnelles L e s e x p l o i t a t i o n s des p a y s a n s « p u r s » a u s s i b i e n q u e c e l l e étre classées e n e x p l o i t a t i o n s de t y p e t r a d i t i o n n e l , basées s u r u n e économie de s u b s i s t a n c e , et e n e x p l o i t a t i o n s c'est-ä-dire spécialisées dans leur production. Cette de t y p e classification ne r e s u l t e pas s e u l e m e n t de l ' a n a l y s e d u c h e r c h e u r , m a i s e l l e refléte u n e n s e m b l e de criteres familie Le Les utilises dans ou la societě étudiée pour évaluer le rang social d'une d'un individu. village groupes est devenu u n milieu dans lequel s'inserent diverses p a r t i c u l i e r s se t r o u v e n t d e t e r m i n e s p a r des r a p p o r t s professions. sociaux precis q u i l e s r e l i e n t t a n t ä l a v i l l e v o i s i n e qu'ä des c e n t r e s u r b a i n s éloignés. L a c o l l e c ­ tivité v i l l a g e o i s e des liaisons ä l'intérieur ne f o r m e p l u s a u j o u r d ' h u i économiques et s o c i a l e s d u v i l l a g e se c o n s t i t u e n t s e l o n l e s affinités de 1'évolution h i s t o r i q u e l e v i l l a g e aux structures sociales temps d'une g r a n d e sont de l a v i e économique Le nivelées, a subi et économiques mais oů en т ё т е la temps différenciées, a u n stade i l s'est mais profession la vie quand social Ensemble en тёте oů l e s s t r u c t u r e s desintegré d'agriculteur. dans Dans le village la sous a influé hierarchie le rapport i l est qualifié de «moderne». L e probléme sur la notion sociale u n role décisif est joué p a r l a qualité de l ' i n s t a l l a t i o n d o m e s t i q u e de d'ordre électives. D a n s l e c a d r e et s u r t o u t s o c i a l e . l a r g e éventail des m e t i e r s exercés de coherent m a i n t e n u p a r u n e double t r a n s f o r m a t i o n . nettement c o h e s i o n i n t e r n e , i l est passe se тёте u n ensemble multilaterales. L e s relations du village et p a r l e s t y l e de l a source des �DANUTA 106 revenus — agriculture ou autres MARKOWSKA —• a s s u r a n t ce g e n r e p l a n . U n groupe a s s e z r e s t r e i n t de c u l t i v a t e u r s possede port et p a r l e s t y l e revenus non professionnel de agricoles. l a v i e ne s'éloigne Ainsi le village est et s o c i a l , m a i s l e s a s p i r a t i o n s l'aménagement ďuniformisation. genérale, de de l a m a i s o n I I est e v i d e n t p a s trop deja de v i e passe des f a m i l i e s différencié communes, du surtoüt d a n s c a r l a réalité offre e n c o r e présentons ä cet égard ici seulement une grande second de vivant point et d u s t y l e de l a v i e , représentent q u e nous au des e x p l o i t a t i o n s le un de rap­ des vue domaine facteur une tendance diversité. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e795a976080fdc39b6addc9fbfdffa95.pdf e8411db26a51c5ca0189a8b5aaca999f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:847 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:779 Title A name given to the resource Tradycyjna uprawa winorośli w Afganistanie / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.143-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z.. 1 KRZYSZTOF WOLSKI T R A D Y C Y J N A U P R A W A WINOROŚLI W A F G A N I S T A N I E Afganistan., j e d e n z n i e l i c z n y c h krajów świata, gdzie t r a d y c y j n e m e ­ t o d y i t e c h n i k i w r o l n i c t w i e jeszcze n i e ustępują nowoczesności, posiada niektóre dziedziny gospodarki rolnej z d a w n a doskonale rozwinięte i w y ­ soko postawione.' Sadownictwo i ogrodnictwo stanowią słuszną dumę tego k r a j u , a uprawę w i n n e j latorośli można uznać za najlepiej rozwiniętą i c h gałęź. Powierzchnia A f g a n i s t a n u n i e jest a n i pomierzona dokładnie, a n i o b l i ­ czona. Niektórzy badacze przyjmują, że liczy ona 635 000 k m , z tego wzniesione d o 300 m n.p.m. jest 5600 k m (0,9%), o d 300-600 m — 58 500 k m |(9;2%), o d 600-1800 m — 294 000 k m (46,3%), o d 18003000 m — 210 000 k m (33,1%), a ponad 3000 m — 66 900 k m (10,5%) Badane obszary znajdują się w g r u p i e d r u g i e j , trzeciej i czwartej. P o w ­ szechnie p r z y j m u j e się, że obszar A f g a n i s t a n u w y n o s i 657 500 k m , a przeważnie mówi się o 650 000 k m . T e r e n y użytkowane rolniczo' (zajęte pod uprawę) zajmują 78 000 k m , t o jest 1 1 , 9 % p o w i e r z c h n i k r a j u . W t y m t e r e n y nawadniane wodą z rzek rud-i-bar zajmują 3,38 m i l . h a (5,2%), nawadniane wodą ze źródeł i studni czeszmeh sar 0,87 m i l . h a (1,3%), a wodą z kanałów podziemnych karizi 1,06 m i l . h a (1,6%), zaś u p r a w y suche lalmi zajmują 2,49 m i l . ha( 3,8%). N a t u r a l n i e n i e w l i c z a się d o tegO' łąk i pastwisk zajmujących 3,20 m i l . ha ( 4 , 9 % ) . Inne źródła podają, że t e r e n y użytkowane rolniczo' zajmują obszar około 120 000 k m , co w stosunku do powierzchni k r a j u w y n o s i około 1 8 % *. 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 3 2 Badania n a d uprawą w i n n e j latorośli w Afganistanie i n a najbliższych terenach przyległych północnego Beludżystanu w Pakistanie miałem możJ . H u m l u гл, L a géographie h a g u e 1959, s. 17. 1 К. s. 336. 2 Wolski, Afganistan, [w:] D ł N. W i 1 b e r, Afghanistan, 1962, s. 339. 3 * Wolski, op. cit., s. 339. de l'Afghanistan. Geografia its people, Etude powszechna, its society d'un pays t. aride, Copen­ I V , W a r s z a w a 1967, its culture, New Haven �144 KRZYSZTOF WOLSKI ność przeprowadzać w i e l o k r o t n i e podczas k i l k u m o i c h w y p r a w n a Środko­ w y Wschód w latach 1960-1973 . B a d a n i a m i objęto w Afganistanie obszary wokół miasta Kandahar n a południowym zachodzie, K a l a t - i - G h i l z a j (prow. Zabul) i Ghazni oraz Gardezu n a południu, prowincję Logar w A f g a n i ­ stanie środkowym, okolice K a b u l u i południowe stoki H i n d u k u s z u ( K o h - i Daman, dolinę r z e k i Ghor.band, okolice Bamijanu) w Afganistanie środ­ k o w y m , okolice Khindżian, Duszambe i P u l - e - C h u m r i n a północnych zbo­ czach H i n d u k u s z u Środkowego oraz Taszkhurgan, Mazar-i-Szerif i K h a nabad w Afganistanie północnym a wreszcie Badachszan (okolice miasta Faizabad) w Afganistanie północno-wschodnim. s Badania przeprowadzane były w różnych porach r o k u , przeważnie jednak w lecie i jesienią, g d y owoce w i n o g r a d u dojrzewały, a r y n e k pełen był różnych o d m i a n w i n o g r o n . L i c z n i i n f o r m a t o r z y r e k r u t o w a l i się spo­ śród właścicieli w i n n i c , ogrodników, kupców, a także przygodnych zna­ jomych. U p r a w a winorośli w chłodniejszych rejonach Środkowego Wschodu m a równie stare tradycje, j a k u p r a w a p a l m y d a k t y l o w e j w rejonach u p a l n y c h . Pomijając już udział w i n a w m i t a c h śródziemnomorskich (np. greckich) czy w Biblii, powszechne występowanie liścia w i n n e g o i grona w i n n e g o j a k o m o t y w u dekoracyjnego w najstarszych ceramikach Wschodu jest dowodem dawności u p r a w i wagi, jaką d o tej u p r a w y przykładano. Ciąg­ łość u p r a w y g a t u n k u Vitis vinifera możemy obserwować w w i e l u krajach basenu Morza Śródziemnego, j a k również n a Środkowym Wschodzie, gdzie winorośl właściwa (Vitis vinifera możemy obserwować na Środko­ w y m Wschodzie, gdzie winorośl właściwa (Vitis vinifera) jest u p r a w i a n a w najprzeróżniejszych w a r u n k a c h m i k r o k l i m a t y c z n y c h (oazy itp.), gle­ b o w y c h i wysokościowych, w strefie k l i m a t u ciepłego i umiarkowanego. Oczywiście od wieków trwająca u p r a w a pozwoliła n a w y t w o r z e n i e w i e l u o d m i a n g a t u n k u , s i l n i e zróżnicowanych w wydajności, t y p i e i w w i e l ­ kości owoców, smaku, a wreszcie odporności n a działanie czynników k l i ­ matycznych, j a k m r o z y l u b upały, długotrwała susza czy deszcz, oraz o d ­ porności n a choroby. Zresztą p i e r w o t n e siedlisko winorośli mieścić się może i mieści się t a k w ośrodkach pochodzenia roślin u p r a w n y c h n a o b ­ szarze p r z y p a m i r s k i m , czyli centralnoazjatyekim, j a k i w ośrodku B l i s k i e ­ go Wschodu, c z y l i przednioazjatyckim . I dziś jeszcze w różnych r e j o ­ nach A f g a n i s t a n u spotkać można różne o d m i a n y dzikiej winorośli, już t o krzewiastej (np. w Badachszanie l u b Kandaharze), już t o karłowatej pną­ cej. Długowiekowa izolacja Afganistanu i n i e w i e l k a ilość badań botanicz6 5 W l a t a c h 1960-1961, 1964, 1972 i 1973 przeprowadziłem b a d a n i a Beludżystanie, w A f g a n i s t a n i e 6 M. N o w i ń s k i , Dzieje w północnym zaś w l a t a c h 1969, 1971, 1972 i 1973. upraw i roślin uprawnych, Warszawa 1970, s. 25-27 �U P R A W A WINOROŚLI W 145 AFGANISTANIE n y c h n a obszarach wschodnioirańskich uniemożliwiają wysunięcie odpo­ w i e d n i c h wniosków odnośnie do autochtonicznych o d m i a n i autochtoniczności winorośli n a t y c h terenach. W p r a w d z i e J . H u m l u m twierdził, że winorośli n i e spotyka się t a m j a k o dziko rosnącej , j e d n a k zetknąłem się z dziką winoroślą jadalną w okolicach K a n d a h a r u oraz w rejonie K w e t t a - P i s z i n w pakistańskim Beludżystanie. N i e jest j e d n a k wykluczone, że może to być winorośl zdzi­ czała, gdyż przemieszczenia osad l u d z k i c h następowały t a m często. Z d r u ­ giej strony pochodzić może ona z pestek którejś z o d m i a n u p r a w n y c h , p r z y p a d k o w o zasianych n a ustroniach. Winogrona północnego A f g a n i s t a n u j a k o doskonałe w s m a k u wspomina p r z y opisie T e r m e z u słynny podróżnik z X I V w i e k u I b n B a t t u t a (13251354) , a przecież w e współczesnym Afganistanie najlepszą sławę mają w i n o g r o n a okolic K a n d a h a r u , następnie k o t l i n a p r o w i n c j i P a r w a n u , c z y l i okolice C z a r i k a r u n a p n . od K a b u l u , a dopiero n a t r z e c i m miejscu stawia się w i n o g r o n a północy. 7 8 Okręgi u p r a w y winorośli w Afganistanie t o przede w s z y s t k i m K a n d a ­ h a r n a południowym zachodzie, w c e n t r u m K o h - i - D a m a n (czyli p r o w i n c j a P a r w a n i Kapisa w okolicy K a b u l u ) oraz Maimene i Mazar-i-Szerif n a północy . O p t y m a l n y m i w a r u n k a m i u p r a w y Vitis vinifera ssp. sativa „tok" ( f . ) l u b „tok-e-angur" (f.) są t e r e n y o glebach ciepłych, głębokich i p r z e p u ­ szczalnych ze znacznymi ilościami w a p n a w glebie. Winorośl dobrze się udaje również n a glebach górskich, k a m i e n i s t y c h , a zawierających sporo wapna, jednak n i e z b y t w y s o k o położonych, b o w Afganistanie ponad 2500 m n.p.m. już n i e sięga , a choć sporadycznie t r a f i a się jeszcze wyżej i owocuje, t o n a t y c h w y s o k o położonych stanowiskach daje drobne owoce. 9 1 0 11 Winorośl dzięki znacznej długości k o r z e n i (dochodzących do 7 m) doskonale p o t r a f i przetrwać porę suchą. Może się obywać nawet bez sztucznego nawadniania, co jest rzeczą niezmiernie ważną w s u c h y m k l i - 7 8 H u m l ů m , op. cit., s. 183. Ibn Warszawa 9 Battuta, Por. H u m l u m , 1 0 Osobliwości miast i dziwy podróży, red. A. Zajączkowski, 1902, s. 141. op. cit., s. 184. f. = n a z w a w języku f a r s i ( p e r s k i m ) , p. = n a z w a w języku p a s z t u . 11 Winorośl rosnąca n a w y s . 2350 m n.p.m. spotykał J . H u m l u m (op. cit., s. 188). Rośnie o n a w tym wymaga różnych w a r u n k a c h lepszego n a różnych wysokościach z t y m , że i m wyżej, nasłonecznienia, a w z i m i e ochrony. W mych badaniach nad Zatoką Perską ( w 1971 r.) spotkałem w i n n i c e w o k o l i c y B u s z e h r u p r a w i e n a s a m y m brzegu morskim (otoczone murami t r a m i i solą). 10 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 z kamieni wapiennych, d l a osłony p r z e d wia­ �146 KRZYSZTOF WOLSKI macie A f g a n i s t a n u . Winną latorośl można zasadzić n a w i e l u miejscach, które się z p o w o d u jakości gleby, nachylenia t e r e n u i t p . n i e nadają do u p r a w y i n n y c h roślin. Gdzie już n i e m a miejsca na u p r a w y zboża, t a m jeszcze można sadzić winorośl, a t a k i c h zakątków w dolinach górskich środkowego A f g a n i s t a n u jest sporo. Przykładem mogą być d o l i n y r z e k i G h o r b a n d czy Pandżir l u b Logar (w okręgu Z a r h u n Szahr, gdzie dolina znacznie się zwęża). 12 R y c . 1. W i n n i c e w prow. P a r w a n w okolicy m. C z a r i k a r F o t . K . W o l s k i , 1973 Wydajność w i n n i c afganskich zależy od ogólnych, warunków k l i m a ­ t y c z n y c h danego r o k u , z t y m , że lata suche (lecz nie skrajnie suche, j a k 1971, gdy k r z e w y w p r o w i n c j i P a r w a n zasychały z b r a k u w o d y ) nie o d ­ bijają się źle na wielkości p l o n u , a n a w e t przeciwnie, w t a k i c h latach owoce bywają słodsze i t y m s a m y m cenniejsze, n p . j a k o r o d z y n k i , również wydajność zależy od umiejętnej pielęgnacji w i n n i c . Sadownictwo baghdari o d g r y w a bardzo poważną rolę w r o l n i c t w i e Afganistanu. Wszelkie owoce mewadżiat zajmują niepoślednie miejsce w wyżywieniu i eksporcie k r a j o w y m . W latach 1956-1959 wartość ekspor1 2 P o r . S. M a d e j , Winorośl. W a r s z a w a 1957, s. 46. �U P R A W A WINOROŚLI W 147 AFGANISTANIE t u świeżych owoców stanowiła 1 0 % całego dochodu z eksportu. W latach następnych eksport jeszcze wzrósł. Owoce suszone grają poważniejszą r o ­ lę, przynosząc k r a j o w i 2 7 , 5 % wartości całego eksportu. Pozycja owoców w eksporcie przeważała nawet n a d eksportem karakułów (25,4%) w y n o ­ sząc 37,5%, ilościowo zaś składało się n a tę cyfrę 33 800 t o n owoców świeżych i 27 000 t o n owoców s u s z o n y c h , z czego poważną większość stanowiły r o d z y n k i . W latach 1954-1955 dochód A f g a n i s t a n u z eksportu owoców świeżych wynosił 115 milionów afgani (Indie 85 milionów, P a k i ­ stan 30 milionów), suchych zaś 432 m i l . afgani (Indie 386 m i l . , Pakistan 18 m i l . , ZSRR 11 m i l . , U S A 6 m i l . ) . Owoce suszone t o w % r o d z y n k i , a n a pozostałą Vs składają się morele, migdały i pistacje. Orzechy grają znikomą rolę w eksporcie. Region K a n d a h a r u w latach 1956-1957 d o ­ starczył 7 0 % e k s p o r t o w a n y c h z A f g a n i s t a n u suszonych owoców . Głów­ n i e były to kiszmisz, c z y l i r o d z y n k i . 13 u 15 Na terenie A f g a n i s t a n u można wyróżnić d w a zasadnicze t y p y w i n n i c : w i n n i c e przydomowe w ogrodach oraz w i n n i c e polne. W i n n i c e p r z y d o ­ m o w e w n i e w i e l k i c h ogrodach występują przeważnie w środkowym i pół­ n o c n y m Afganistanie, w i n n i c e zaś jako u p r a w y polowe w południowo-zachodnim. N i e k i e d y sady i w i n n i c e położone są z dala o d osad, z których dochodzi się dla pielęgnacji roślin. Czasami w t a k i c h ogrodach rezydują baghwan (p.), c z y l i ogrodnicy, ale b y w a i tak, że w i n n i c e , otoczone g l i n i a ­ n y m m u r e m (jak n p . w Sarai Chodżia n a północ o d K a b u l u ) są p i l n o w a n e jedynie w okresie dojrzewania w i n o g r o n . Niektóre w i n n i c e w K o h - i - D a m a n są t y l k o ogrodzone d r u t e m kolczastym. W i n n i c e polowe n p . w o k o ­ l i c y K a n d a h a r u przeważnie bywają otoczone g l i n i a n y m m u r e m . Spotyka się też drobne u p r a w y , składające się z k i l k u krzewów w i n o ­ rośli zasadzonych tuż przy ścianach domów. Pędy roślin pną się p o żer­ dziach p r z y ścianach, l u b też puszczone są n a płaski dach i t a m dopiero rozpięte na n i e w i e l k i c h rusztowaniach . W i n n i c e z r u s z t o w a n i a m i określa się j a k o tok-e-swara. Sporo i c h w d o l i n i e rzeki Ghorband w miejscowości Czardeh G h o r b a n d i w G u l Behar. Mają one tę zaletę, że są zabezpie­ czone przed szkodnikami i złodziejami, ale pozostają narażone na zapędy dzieci domowych, a często i inwentarza (kozy). 16 T y p o w a n i z i n n a w i n n i c a angur-i-bagh (f.) pod Kandaharem, obojętnie czy jest ona polna czy ogrodowa, przydomowa, w porze zimowej, g d y z w i n o g r a d u opadają liście, przedstawia się j a k o szereg wałów i rowów. W r o w a c h dżiowa (p.) u podnóża wałów puszta (p.), zawsze po i c h s t r o n i e 1 3 W i 1 b e r, op. cit., s. 284. 14 H u m 1 u m, op. cit., s. 349. 15 H u m l ů m , op. cit., s. 348. 16 B a d a n i a w dolinie r z e k i G h o r b a n d w środkowym H i n d u k u s z u , lato-jesień 1960. �148 KRZYSZTOF WOLSKI północnej l u b n i e k i e d y wschodniej zasadzone są k r z a k i w i n o g r a d u w o d ­ ległości od siebie od 1,5 d o 2,5 n i . M a t o n a celu ochronę roślin przed n a d m i e r n y m działaniem p r o m i e n i słonecznych i umieszczenie p n i a p o stronie cienistej puszta. Rów dżiowa jest głębokości około 0,75-1 m , a n i e ­ k i e d y dochodzi d o 2 m , szerokość zaś jego w y n o s i około 1-1,5 m . Długość dżiowa dochodzi nieraz d o 30 m . U jednego końca w i n n i c y l u b w j e j połowie prostopadle do dżiowa biegnie rów samana, którym doprowadza się z p o t o k u wodę. W o k o l i c y C z a r i k a r u i w ogóle w n i z i n n y c h w i n n i c a c h środkowego A f g a n i s t a n u grzędy, n a których rosną k r z e w y , są niższe (ok. V2 m wysokości). N i e k i e d y winorośl jest sadzona na n i e w i e l k i c h kopczy­ kach. W środkowym Afganistanie, w dolinach H i n d u k u s z u , również koło K a l a t - i - G h i l z a i , w Logar i n a w i e l u jeszcze górzystych obszarach A f g a n i ­ stanu w i d u j e się w i n n i c e posadzone n a tarasowatych zboczach dolin. K r z e ­ w y są t a m mniejsze niż w w i n n i c a c h n i z i n n y c h , a nawadnia się j e wodą bieżącą w r o w k a c h n a poszczególnych tarasach. W w i n n i c a c h p r z y d o m o w y c h , gdzie w i n o g r a d puszczony jest na ściany l u b n a dach d o m u , k r z e w o t r z y m u j e wodę doprowadzoną małym r o w k i e m dżiujcza (i.) (bruzdą) z ogrodu. N i e k i e d y n a s k r a j u sadów mieszczą się małe w i n n i c e . W i n o g r a d pnie się t a m n a m o r w y l u b i n n e drzewa. K r z e w rośnie u stóp drzew i w r a z z n i m i jest nawadniany. Zazwyczaj t a k i e w i n n i c e bywają nieco zanie­ dbane, przycinanie b o w i e m w i n o g r a d u pnącego się na drzewa jest u t r u d ­ nione, a s k u t k i e m tego owoce są pośledniejszego g a t u n k u i nie cieszą się p o p y t e m n a r y n k u . W i n n c e tego t y p u spotyka się n a obszarze całego A f g a n i s t a n u , lecz głównie na północy, koło Mazar-i-Szerif. W i n o g r a d n a d r z e w n y b y w a określony j a k o angur-e-edrahti. N a drzewa puszcza się odmianę o owocach granatowo-czarnych, d r o b n y c h , z pestkami i bardzo słodkich. Osobno w y p a d n i e parę słów poświęcić w i n n i c o m mieszczącym się w czę­ ści ozdobnej zwykłego ogrodu l u b w ogrodzie ozdobnym. Są t o w i n n i c e -pergole czalia (f.), spotykane w Koh-e-Daman, pod K a b u l e m l u b K a n daharem czy Ghazni. K r z e w rośnie w r o w k u nawadniającym, a łodygi rozpięte są n a drewnianej k r a t o w n i c y l u b odpowiednio przygiętych k i j a c h . N o w e w i n n i c e zakłada się n a wiosnę ( l u t y — marzec), g d y m a się d o dyspozycji sporo obciętych pędów pochodzących z przecinki s t a r y c h W i ­ nogradów. Obcięte pędy w dwóch trzecich długości zakopuje się do ziemi, po północnej stronie kopców z i e m n y c h w okolicach K a n d a h a r u , a n a pozo­ stałych chłodniejszych i przeważnie w i l g o t n i e j szych terenach po d o w o l ­ n y c h stronach; w d o l i n i e zaś r z e k i Ghorband n a w e t n a południowych zboczach. Jednak wszędzie uważa się, a b y dać sadzonkom nieco cienia. Łodygi po wiosennych deszczach wypuszczają liście, po sześciu zaś latach roślina zaczyna kwitnąć i należycie owocować. D l a n o w y c h w i n n i c dobie- �U P R A W A WINOROŚLI W AFGANISTANIE 149 ra się miejsca, gdzie gleba nie jest zasolona, zasolenie gleby szkodzi b o ­ w i e m winorośli, która n i e rodzi, marnieje l u b wydaje owoce drobne i twarde. W w i n n i c a c h w K o h - e - D a m a n (prow. Kapisa i Parwan) d o prac p r z y zakładaniu, a także u p r a w i e w i n n i c używa się następujących narzędzi rolniczo-ogrodniczych: kulang (i.), jest t o k i l o f d o rozbijania t w a r d y c h g r u d oraz w y r y w a n i a k a m i e n i z g r u n t u , tesza (f.), mała motyczka-barda o ostrzu szerokim n a 8 c m d o u p r a w y z i e m i (spulchniania), a także d o usuwania chwastów. D o podcinania k o r z e n i chwastów i t r a w podczas p l e w i e n i a używa się małego sierpka żelaznego', często o zasiekanym ostrzu, l e k k o zaokrąglonym i małej rączce d r e w n i a n e j . Sierpek t e n w G u l Behar nosi nazwę daskala (f.); w p r o w i n c j i Logar nazywa się aradas (f.). Narzędzie t o m a ok. 30 c m długości. T o samo narzędzie w o k o l i c y K a n - Ryc. 2. W i n n i c a w Koh-e-Daman ( z i m a 1973 r.) F o t . K . W o l s k i , 1972 d a h a r u nosi nazwę arekhudżi (p.). W Kandaharze do podcinania korzeni chwastów używa się n i e w i e l k i e j (ok. 23 c m dł.) szpachli żelaznej z d r e w ­ n i a n y m t r z o n k i e m , zwanej hakdast (p.). W p r o w . P a r w a n do podsypywan i a grząd pulwan (f.) służy r y d e l żelazny beel (f.) i łopata-szufla cziori (f.), również w okolicy C z a r i k a r u używa się do u s y p y w a n i a pulwan i podsy- �KRZYSZTOF 150 WOLSKI p y w a n i a szerokiej zębatej s z u f l i andża (f.), którą pracuje d w u l u d z i . Jeden t r z y m a andża i w b i j a ją w ziemię, a d r u g i ciągnie sznur l u b rzemień, za­ czepiony n a d w u końcach dolnej, poziomej części narzędzia. Przecinanie pędów w i n o g r a d u o d b y w a się w okolicy K a n d a h a r u w l u ­ t y m i w m a r c u , n i e później jednak niż w d r u g i e j dekadzie marca, gdyż p o t e m roślina zaczyna już puszczać soki. N a wyższych terenach środko­ wego A f g a n i s t a n u przecinanie pędów w i n o g r a d u t r w a d o końca marca. Pędy boczne p r z y c i n a się w odległości około 10 cm od głównego pędu, zwanego conga de anguru (p.) w Logar l u b szahczeje-angur (i.) w P a r w a n i Kapisa. Używa się do tego n i e w i e l k i e j składanej piłki, zwanej ara-e-takburi (i.) . P o d o b n y m i piłkami posługują się w K o h - e - D a m a n i po pół­ nocnej stronie H i n d u k u s z u . N i e k i e d y stosuje się zwykłe piłki ręczne ara (f.). W okręgu Logar koło J u l - e - A l a m też używa się t y c h piłek, a także n o ż y czaku (f.p.). Czasami w okręgu Logar w miejscowościach Z a r h u n -Szahr (bliżej K a b u l u ) i Czarh-e-Logar (bliżej Gardezu) ścina się pędy w i n o g r a d u żelaznymi nożami kaczi (f.). Jeżeli w i n o g r a d zostanie przycięty krótko, wydaje o n owoce duże i słodkie. Winorośl n i e przycięta w y d a owoców więcej, lecz drobnych, w o d n i s t y c h i mało słodkich. 17 1 8 W n i z i n n y c h w i n n i c a c h środkowego A f g a n i s t a n u bezpośrednio po> p r z y ­ cięciu pędów następuje n a wiosnę przekopanie ziemi, a b y spulchnić glebę oraz zniszczyć b u j n i e rosnące chwasty. Uszkodzone grzędy podsypuje się od nowa. Wiosenne deszcze zwilżają ziemię, a dzięki dostatecznej ilości w i l g o c i następuje b u j n e puszczanie n o w y c h pędów rodzajnych. Inną czynnością bezwzględnie konieczną w s u c h y m k l i m a c i e A f g a n i ­ stanu jest okresowe nawadnianie w i n n i c y . Częstość tego zabiegu zależy od różnych czynników, ale przede w s z y s t k i m o d rodzaju gleby w danej okolicy. W rejonie K a n d a h a r u , gdzie obok gleb g l i n i a s t y c h występują gleby lekkie, piaszczyste, w i n n i c e nawadnia się w odstępach czasu pomię­ dzy t y g o d n i e m a trzema t y g o d n i a m i . Równinne w i n n i c e o glebach l e k k i c h nawadnia się co 7-10 d n i , n a glebach cięższych zaś, gliniastych, co d w a tygodnie. Nawadnianie zależy też od warunków m i k r o k l i m a t u okolicy. W czasie upałów i t r w a n i a l e t n i c h suchych wiatrów, słynnych bad-i-jahsat-o-bis ruz (f. = w i a t r s t u dwudziestu d n i ) , m u s i się częściej dostarczać wodę w i n n i c y . P r z y t y m w okresie w i o s e n n y m i l e t n i m w i n n i c a potrze­ buje więcej w o d y niż w jesieni, g d y owoce dojrzewają i ogrodnik baghwan dba raczej o słodycz w i n o g r o n , a u n i k a i c h wodnistości, a więc dostarcza roślinom m n i e j w o d y . Zresztą w okresie w i o s e n n y m zdarzają się deszcze, a poza t y m w glebie jest sporo w i l g o c i pochodzącej z opadów z i m o w y c h . Jeżeli opady zimowe są mniejsze niż zazwyczaj, t o w okolicy K a n d a h a r u A r a — e — t a k b u r i (f.), wyrabiają rzemieślnicy w K a n d a h a r z e . Z n a c z n i e lepsze, s t a l o w e , oczywiście dużo droższe, w y r a b i a się w osadzie C z a r i k a r , w prow. P a r w a n . 1 7 1 8 R a z spotkałem t a m n a w e t i m p o r t o w a n y sekator. �U P R A W A WINOROŚLI W AFGANISTANIE 151 w g r u d n i u , s t y c z n i u i l u t y m n a w a d n i a się w i n n i c e „zimną wodą", a b y — j a k powiadają — „korzenie zasnęły", a od z i m o w e j w i l g o c i wyzdychały r o b a k i w ziemi. Inaczej jest w w i n n i c a c h rosnących na stokach gór, zboczach d o l i n , gdzie u t r a t a w i l g o c i n a o t w a r t y m terenie jest większa, osłonięcie z i e m i mniejsze, a wsiąkanie w glebę szybsze. T a m r o w k a m i nawadniającymi, b r u z d a m i dżiujcza napuszcza się częściej wodę, która raczej płynąc niż stojąc, w m n i e j s z y m s t o p n i u wsiąka w g r u n t . N a niektórych glebach gó­ rzystego środkowego Afganistanu, odznaczających się dużą przepuszczal­ nością (i podsiąkliwością), w i n o g r a d u p r a w i e wcale się n i e nawadnia, sto­ sując t e n zabieg j e d y n i e 2-3 razy w ciągu r o k u . Nawożenie w i n n i c y należy do ważnych prac plantatora, czy t o b o w i e m na terenach piaszczystych, l e k k i c h gleb, czy t o n a glebach g l i n i a s t y c h i k a m i e n i s t y c h l u b n a w e t n a glebach głębokich i przepuszczalnych (jak np. Koh-e-Daman), winorośl w y m a g a nawożenia, jeśli m a dawać corocznie obfite plony. D o nawożenia używa się głównie m i e r z w y zwierzęcej. Z a najlepszą uważa się mierzwę bydlęcą. O owczej i koziej sądzi się, że jest z b y t mocna, wielbłądzia zaś uchodzi za ostrą i n i e nadającą się d o n a w o ­ żenia w i n n i c . W przemieszaniu z popiołem i kompostem posypuje się ziemię wokół pędu rośliny albo rozsypuje nawóz w dżiowa — r o w i e n a ­ wadniającym, gdzie napływająca woda rozmiękcza nawóz i doprowadza do każdej rośliny. Nawożenie w i n n i c o d b y w a się wczesną wiosną. Sprzęt w i n o g r o n , podobnie j a k i n n e prace, w y k o n u j e się ręcznie. C z y n n i p r z y t y m są mężczyźni, gdyż k o b i e t y w Afganistanie a n i w polu, ani w ogrodzie przeważnie n i e pracują, wyjątkowo t y l k o pomagają męż­ czyznom. Ręcznie o b r y w a się grono w i n n e — rhoza (p.) hosza (f.), a n a ­ stępnie wkłada d o stożkowatego kosza w i k l i n o w e g o — tukri (f.), tukrej (p.), wymoszczonego w p i e r w liśćmi w i n o g r a d u — poona de anguru (p.) l u b barg-e-tok-e-angur (i.) . Tukri w o k o l i c y K a n d a h a r u n a z y w a się kowarczia. Kosz t e n ma dno wypukłe i nie jest s t a b i l n y . W kowarczia, niosąc go n a głowie, odstawia się w i n o g r o n a d o suszarni rodzynków, jeśli obejście jest blisko. Jeżeli w i n n i c a leży w większej odległości od mieszkania wła­ ściciela, w t e d y d w a kosze u s t a w i a się n a kadżiawa (p.f.), t o jest ruszto­ w a n i u z drążków będących j u c z n y m siodłem t r a n s p o r t o w y m używanym do przenoszenia ziemiopłodów na osłach, a rzadziej na k o n i a c h czy wielbłą­ dach. Angur (f.p.), c z y l i winogrona, przewożone są przeważnie n a osłach. Również p r z y dalszym transporcie samochodowym, winogrona, obłożone liśćmi (aby owoce utrzymały świeżość) przewozi się w kowarczia, a także w ostatnich latach w skrzynkach. 19 Okolice K a n d a h a r u posiadają liczne o d m i a n y w i n o g r o n , białych, czer- 1 9 Nazwy z prowincji Logar. �152 KRZYSZTOF WOLSKI R y c . 3. K o w a r c z i a — w i k l i n o w y k o s z do t r a n s p o r t u w i n o g r o n F o t . K . W o l s k i , K a n d a h a r 1973 w o n y c h i ciemnych (czarnych). I c h nazwy w języku pasztu n i e k i e d y brzmią identycznie w języku farsi, jednak tylko- w danej okolicy. W i n n y c h oko­ licach ta sama nazwa oznacza zupełnie i n n y t y p owoców, o i n n y m kształ­ cie, b a r w i e i smaku. T a k jest n a przykład z w i n o g r o n a m i sahibi. Pod K a n d a h a r e m nazwą tą określa się owoce okrągłe, słodkie, w K a b u l u zaś i w K o h - e - D a m a n sahibi wyglądają j a k hussaini, podłużne, małosłodkie o skórce czerwonej. �153 U P R A W A WINOROŚLI W A F G A N I S T A N I E W Kandaharze, słynącym z u p r a w winorośli i p r o d u k c j i najlepszych o l b r z y m i c h rodzynków, wśród wczesnych (sierpniowych) o d m i a n najczę­ ściej spotywane są: Hussaini (p.f.) — białe, długie, wałeczkowate, duże; Aszkari (p.) białe, nieduże, owalne, Szyrkiszmisz (p.) określane też j a k o kiszmiszi, c z y l i r o d z y n k i czerwone, owalne, n i e w i e l k i e ; Lal (p.) białe, k u ­ liste, bardzo duże, z pestkami, bardzo słodkie; Tora (p.), c z y l i Angur-i-sijah (i.) — czarne, bardzo ciemne, podłużne, średnio duże . P r z y końcu sierpnia pojawiają się zielonawożółte, Haita (p.) podłużne, o l b r z y m i e w i e l ­ kości śliwki węgierki i zaczynają się Spin kiszmisz (p.) — drobniejsze zie­ lonawożółte, rodzynkowe, jesienne . 20 21 Choroby winorośli w Afganistanie są liczne. D o najbardziej z n a n y c h należy otszak, która polega n a szarzeniu owoców i i c h skarleiúu, oraz korhona będąca rodzajem g r z y b i c y (być może Septorium ampelina) powo­ dująca czernienie łodyg, z a n i k owoców, a u dołu pędu objawiająca się zrakowaceniem. Inną i chyba największą plagą w i n n i c y jest peczniak-e-surh, c z y l i k a n i a n k a w i n n a (Cuscuta monogina) , która s w y m i g r u b y m i pędami o w i j a łodygi w i n o g r a d u . Pecziak-e-surh m a łodygi k o l o r u czerwonolila, duże (średnica V2 cm), białawozielone owoce, ułożone w n i e w i e l ­ k i c h gronach. Ta odmiana k a n i a n k i pasożytuje wyłącznie n a winogradzie. Obie zarazy otszák i korhona uważa się za bardzo groźne d l a w i n n i c , lecz j a k dotychczas niewiele się jeszcze r o b i dla i c h zwalczania. Podobnie jest •z pecziak-e-surh, którego łodygi z r y w a się w r a z z łodygą żywiciela i daje owcom l u b kozom. Zabieg z r y w a n i a k a n i a n k i w i n n e j jest przeprowa­ dzany niedokładnie, więc pasożyt szybko, się odradza. K a n i a n k a w i n n a w y ­ stępuje n a g m i n n i e n a północy k r a j u , w T u r k m e n i i Afgańskiej (okolice Mazar-i-Szerif), Badachszanie, w środkowym Afganistanie (Koh-e-Daman, okolice K a b u l u ) , a rzadziej t r a f i a się n a południowym zachodzie (okolice Kandaharu). 22 23 Ostatnio w okolicy K a b u l u zaczęto wprowadzać do w a l k i z otszak i korhona chemiczne p r e p a r a t y używane z powodzeniem w Ferganie w ZSRR. Jednak t a nowoczesna ochrona winorośli jest jeszcze mało roz­ powszechniona w Afganistanie. Filoksera (Phylloxera vastatrix), jeden z najgroźniejszych szkodników w i n n i c amerykańskich, jeszcze się n i e pojawił w w i n n i c a c h Afganistanu, ale zawsze istnieje możliwość zawleczenia f i l o k s e r y bądź t o z A m e r y k i , 2 0 B a d a n i a t e r e n o w e , K a n d a h a r — 4-6 V I I I 1972 r. 2 1 B a d a n i a t e r e n o w e , K a d a h a r — 25-27 V I I I 1972 r. 2 2 Obserwacje w miejscowości S a r a i Chodżia w K o h — e — D a m a n n a północ od K a b u l u (wrzesień 1972). 2 3 I n n e o d m i a n y k a n i a n k i , pasożytujące n a marchwi, koniczynie, lucernie, b u ­ r a k a c h , a n a w e t n a c e b u l i , są plagą r o l n i c t w a A f g a n i s t a n u . �154 KRZYSZTOF WOLSKI bądź t o z Europy, choć możliwości poruszania się tego owadu są raczej ograniczone. Na południu k r a j u i w okolicach K a n d a h a r u poważnym s z k o d n i k i e m w w i n n i c a c h są szakale. N i e w i e l k i e te zwierzęta podchodzą nocą do d o j ­ rzewających w i n o g r o n i objadają najlepsze, najsłodsze i największe owoce, niszcząc p r z y t y m pozostałe g r o n a . W a l k a z szakalami jest t r u d n a , gdyż skradają się one bardzo' cicho, a psy n i e chcą na n i e polować. N a szakale zastawia się żelazne paści talaka (p.) l u b k o p i e głębokie doły z zapadnia­ m i . N i e k i e d y zakradnie się d o w i n n i c y hiena, lecz t a w ogrodach w y j a d a głównie melony i arbuzy. Poważne szkody w w i n n i c a c h wyrządzają też p t a k i dzienne, zwłaszcza wróble, ale od n i c h łatwiej można się upilnować. Przed p t a k a m i pilnują w i n n i c chłopcy u z b r o j e n i w proce. 24 N i e k i e d y dojrzewające w i n o g r o n a są atakowane przez olbrzymie osy zambur, które nakłuwają każdą dojrzałą jagodę i powodują j e j gnicie l u b częściowe obsychanie, utrudniające z b y t t a k i c h owoców, grona b o w i e m trzeba sortować, a nadpsute jagody usuwać. Także wśród plonów o d m i a n r o d z y n k o w y c h osy powodują szkody, gdyż nadpsute owoce n i e tylko* źle zasychają, lecz puszczają sok i zanieczyszczają i r m e r o d z y n k i . Do nakłutych przez osy jagód zlatują się m u c h y , dopełniając zniszczenia. W okolicach K a n d a h a r u , gdzie względnie często pojawiała się sza­ rańcza malah (p.), w i n n i c e były m n i e j narażone na jej żarłoczność, gdyż przede w s z y s t k i m pożerała liście jabłoni, m o r e l i i granatów, a liści w i n o ­ rośli przeważnie n i e zjadała. Klęską d l a w i n n i c są u l e w n e deszcze trafiające się n i e k i e d y wśród lata. N a d m i a r wody, a przede w s z y s t k i m zwilżenie liści, łodygi i owoców, powoduje pękanie jagód. W okolicy K a n d a h a r u występuje pękanie o w o ­ ców U nasady w d w a d n i p o u l e w i e . N a j m n i e j o d p o r n y m i o d m i a n a m i w w y p a d k u u l e w y są letnie duże w i n o g r o n a Haita i Szehali, które n a d pęknąwszy w n e t gniją w w y s o k i e j temperaturze. N a szczęście deszcze w lecie należą d o rzadkości, choć n p . w 1972 r. t a k i e opady w s i e r p n i u zdarzały się w różnych rejonach A f a g n i s t a n u . N i e k i e d y w u s t r o n n y c h p o l n y c h w i n n i c a c h poważne szkody wyrządza­ ją ludzie, przeważnie przechodzący koczownicy albo buszujące wszędzie dzieci. Przed złodziejami c h r o n i się winnicę pilnując stale, t a k w dzień j a k w nocy, oczywiście w okresie dojrzewania w i n o g r o n . Pilnujący m i e ­ szka w specjalnie p o s t a w i o n y m szałasie czapar (f.). Szałas b y w a z w y k l e budą z chrustu, gałęzi i słomy postawioną n a ziemi l u b umieszczoną n a rusztowaniu, b y z wysokości można było objąć w z r o k i e m całą winnicę. N i e k i e d y w w i n n i c a c h stoją g l i n i a n e d o m k i strażnicze. Ochroną od zwierząt są gliniane ogrodzenia — m u r y , dochodzące n i e Pod K a n d a h a r e m znane jest powiedzenie „Dobre w i n o g r o n a z a w s z e je s z a k a l " , �U P R A W A WINOROŚLI W 155 AFGANISTANIE R y c . 4. S u s z a r n i a w i n o g r o n w o k o l i c y C z a r i k a r u F o t . K . W o l s k i , 1973 k i e d y d o 2V2 m wysokości. Strzegą one w i n n i c przed wtargnięciem krów, owiec, osłów i najgroźniejszych kóz. W g l i n i a n y m ogrodzeniu f u r t k i są plecione z patyków w i e r z b o w y c h l u b topolowych, bywają też z desek lub drewnianych krat. W wysoko w z n i e s i o n y m środkowym Afganistanie, gdzie w zimie t e m ­ p e r a t u r y nocą bywają bardzo niskie (do —35°), d n i e m zaś w słońcu n a ­ stępuje znaczne ogrzanie (do + 2 5 ° ) , p o k r y w a śnieżna szybko znika, a r o ­ śliny narażone są na wymarzanie. Stąd też k r z e w y w i n o g r a d u w w i n n i ­ cach i p r z y domach bywają n i e k i e d y opatrywane, choć bardzo niedokład­ n i e i licho. Podsypuje się j e ziemią, wprzód obłożywszy liśćmi, t r z y n a m i l u b d r o b n y m i gałązkami. Pod Kandaharem, gdzie zimą padają deszcze, a mrozów przeważnie n i e bywa, wszelkie zabiegi zabezpieczające przed zimą są zbyteczne. W Afganistanie północnym, gdzie zimą szaleją w i c h u ­ r y , n a terenach o t w a r t y c h n i e k i e d y w i n o g r a d przygina się do ziemi, p r z y sypuje słomą i ziemią, podobnie j a k to robiono w Ferganie . W Badachszanie w i n o g r a d u przeważnie się nie ochrania na zimę. 2S 25 р о т в. Grąbczewski, gen. Grąbczewskiego, W t. I I I , W a r s z a w a pustyniach 1925, s. 38. Raskemu i Tybetu, [w:] Podróże �156 KRZYSZTOF WOLSKI Jak już w s p o m n i a n o wyżej, t r a d y c y j n i e do t r a n s p o r t u w i n o g r o n używa się w i k l i n o w y c h , stożkowatych koszy tukri (i.) . W okolicy Kandaharu t a k i e same kosze nazywają się kowarczia (p.). Są one wąskie, o średnicy w połowie około 35 c m , a długości od 100 do 120 c m . Wymoszczone liśćmi w i n n y m i gwarantują świeżość owoców, przewiewnością zaś chronią od skiśnięcia. 26 W K o h - e - D a m a n n a p n . od K a b u l u do przechowywania świeżych w i n o g r o n n a zimę używa się specjalnych naczyń z g l i n y suszonej na słoń­ cu. Naczynie, zwane kanghina, składa się z d w u misek wielkości głębo­ k i c h talerzy. D o wnętrza wkłada się w październiku w i n o g r o n a o d m i a n y kiszmiszi, a m i s k i s t y k a się brzegami, które następnie zalepia się świeżą gliną. Owoce t a k zamknięte n i e zsychają się i dają się przechowywać przez cztery miesiące, aż do połowy lutego. Świeże w i n o g r o n a w zimie u z y s k u ­ ją dobrą cenę. D o p r z e c h o w y w a n i a w stanie świeżym dużych w i n o g r o n o d m i a n y hussaini używa się większych naczyń z niewypalonej g l i n y . Naczynia takie noszą nazwę kanduczia. Są t o szerokie dzbany o wysokości 45 cm, a śred­ n i c y około 30 c m . Otwór z a m y k a n y jest glinianą przykrywą. Po napełnie­ n i u dzbana owocami brzeg p r z y k r y w k i oblepia się szczelnie gliną. W i n o ­ grona hussaini mogą być przechowywane w kanduczia n a w e t przez sześć miesięcy bez zsychania się owocu i marszczenia skórki. Naczynia t a k i e używane są też p o północnej stronie H i n d u k u s z u w d o l i n i e P u l - e - C h u m r i i Duszambe. 2 7 Większość owoców w Afganistanie przechowuje się w postaci w y s u ­ szonej. Suszy się śliwki, jabłka, gruszki, morele, m o r w y , a n a w e t melo­ n y . Również, i t o w przeważającej ilości, suszy się p l o n y w i n n i c . Można powiedzieć, że przeszło połowa p r o d u k c j i w i n o g r o n zostaje wysuszona i następnie jako r o d z y n k i dostaje się n a r y n e k k r a j o w y i krajów sąsied­ n i c h . Suszenie w i n o g r o n n a r o d z y n k i o d b y w a się już t o w specjalnych pomieszczeniach, już t o n a dachach domów mieszkalnych. Suszarnie rodzynków w K o h - e - D a m a n na północ od K a b u l u są b u d y n ­ k a m i wolnostojącymi l u b p r z y b u d o w a n y m i d o obejść gospodarskich czy też domów mieszkalnych. W t a k i c h w y p a d k a c h suszarnia mieści się w gór­ nej (piętrowej) części b u d y n k u , podczas gdy dolne przeznacza się n a i n n y cel (składy p l e w i t r z y n , magazyny, spiżarnie, rzadziej obory). Suszarnie stawia się zawsze w miejscach p r z e w i e w n y c h . Materiałem b u d o w l a n y m 28 2 6 N a z w a z prow. L o g a r . 2 7 B a d a n i a w S a r a i Chodżia 15 I X 1972. M e l o n y w i e s z a się u pułapu k o m o r y l u b s p i c h l e r z a i t a m w s u c h y m p o w i e ­ t r z u zasychają i zmniejszają s w ą objętość. W r a z i e potrzeby użycia i c h , zeschły owoc obsypuje się g o t o w a n y m ryżem, u m i e s z c z a w p r z y k r y t y m n a c z y n i u , a b y spęczniał • i nabrał „soczystości". 2 8 �U P R A W A WINOROŚLI W 157 AFGANISTANIE R y c . 5. M a ł e s u s z a r n i e w i n o g r o n w o k o l i c y C z a r i k a r u F o t . K . W o l s k i , 1973 jest glina (w w i l g o t n y c h blokach układana podczas stawiania suszarni) l u b cegła surówka. Liczne szczeliny w e n t y l a c y j n e w ścianach sprawiają z dala wrażenie strzelnic, t a k że mniejsze suszarnie, kształtu m a s y w n y c h czworobocznych wież, nasuwają przypuszczenie, iż ma się do czynienia z b u d o w n i c t w e m o b r o n n y m , a n i e ze zwykłymi pomieszczeniami gospo­ darczymi. W K o h - e - D a m a n suszarnia nosi nazwę balachana (f. — w y s o k a izba, wysokie pomieszczenie, a dosłownie górna ižba) i jest wąską (3-5 m szeroka) izbą o wysokości 5-7 m . Długość suszarni dochodzi n i e k i e d y d o k i l k u n a s t u metrów. Szczeliny w e n t y l a c y j n e n i e są szersze niż 20 cm, i c h wysokość zaś n i e przekracza 1 m (przeważnie m a około 60 cm). W Sarai Chodżia balachana, czyli saigichana (i.), miała wnętrze wysokie n a 5,5 m, a o t w o r y w e n t y l a c y j n e w y m i a r y 10 X 4 5 cm. Szczeliny w e n t y l a c y j n e b y ­ wają zupełnie otwarte, zatkane luźno gałązkami albo zamknięte siatką drucianą, co n i e w s t r z y m u j e dopływu p o w i e t r z a i p r z e w i e w u w i a t r u , a c h r o n i wnętrze od wtargnięcia p t a c t w a i szkodników. Są one t a k u m i e ­ szczone w k i l k u rzędach jedne n a d d r u g i m i , że o t w o r y rzędu wyższego nie wypadają bezpośrednio n a d o t w o r a m i rzędu niższego, t y l k o występują na przemian. Wewnątrz balachana m a albo ruchome, przenośne ruszto­ wania, odpowiednio wysokie, l u b od s t r o p u zwisają rzadkie m a t y z g r u ­ bych t r z c i n l u b bambusów, n a których jesienią wiesza się grona winne. �158 KRZYSZTOF WOLSKI Na rusztowaniach układa się bambusowe l u b trzcinowe pręty z pozawie­ szanymi g r o n a m i w i n n y m i albo przywiązuje d r u t y (jest t o p r a k t y k a n o w ­ sza) i n a n i c h wiesza winogrona. W p r o w i n c j i P a r w a n właściciele mniejszych w i n n i c mają suszarnie w i n o g r o n parterowe, o w y m i a r a c h wnętrza 2 X 4 m , a wysokości 2,5 do 3 m , zadaszone stropem, z którego' sterczą żerdzie służące do zawieszania na n i c h w i n o g r o n . Do suszarni p r o w a d z i n i e w i e l k i , n i s k i otwór wejścio­ w y . O t w o r y w e n t y l a c y j n e rozmieszczone są w trzech — pięciu rzędach. Z w y k l e małe suszarnie stoją w grupach, co ułatwia i c h p i l n o w a n i e . W okolicy K a n d a h a r u suszarnia nazywa się kiszmiszchana (czyli r o dzynkarnia). Małe, stare kiszmiszchana mają w e n t y l a c y j n e o t w o r y m n i e j ­ sze i okrągłe, łatwiejsze do zamknięcia w związku z częstszymi b u r z a m i p r o c h o w y m i występującymi w południowo-zaehodnim Afganistanie. O t w o ­ r y w e n t y l a c y j n e w o k o l i c y K a n d a h a r u nazywają się sorai (p.). W dużych w i n n i c a c h p o d Kandahar em r o d z y n k a r n i e mają niekiedy po k i l k a d z i e ­ siąt metrów długości. Sorai w n i c h są podłużne, pionowe. Podobnie jest w mniejszych, nowszych suszarniach. Suszarnie w i n o g r o n okolic K a n d a ­ h a r u n i e posiadają stropu-dachu (jesienią deszcze n i e padają w pd.-zach. Afganistanie). W czasie suszenia w i n o g r o n górę kiszmiszchane przeważnie p r z y k r y w a się żerdziami i gałęziami, d l a ochrony owoców przed ptactwem. N i e k i e d y góra pozostaje o t w a r t a , w t e d y specjalny stróż p i l n u j e suszarni. Grona wiesza się n a sznurach przywiązanych do- tyczek w b i j a n y c h w spe­ cjalne o t w o r y w ścianach. Często suszarnie w i n o g r o n określa się nazwą bad-e-ćhana (f. = izba p r z e w i e w u , izba w i a t r u ) , spotykaną n a obszarze środkowego Afganistanu. 1 W okolicy Ghazni, K a l a f - i - G h i l z a j jako suszarnie używane są izby znajdujące się na najwyższym piętrze, wąskiego, wieżowatego d o m u mieszkalnego. I c h duże o t w o r y okienne (nie zamykane) gwarantują nale­ żyty p r z e w i e w suchego i gorącego powietrza. Przeważnie w i n o g r o n a suszy się n a dachach domów. Są to tereny, gdzie w i n n i c jest m n i e j , a ludność posiada m n i e j w i n o g r o n do suszenia. Także w i n n i c e w o k o l i c y Ghazni są małe. Winogrona układa się na dachach n i e bezpośrednio na glinianej p o ­ lepie, lecz n a okrągłych płaskich koszach w i k l i n o w y c h l u b płaskich w i k l i ­ n o w y c h kręgach, z w a n y c h kierah (p.). N i e k i e d y pod kosze l u b kręgi p o d ­ kłada się kamienie, a b y uzyskać p r z e w i e w spod spodu . 29 Liczne o d m i a n y w i n o g r o n A f a g n i s t a n u dają po wysuszeniu rozmaite g a t u n k i rodzynków. O d m i a n y rodzynkowe różnią się t y m o d pozostałych, że są bezpestkowe. Specjalnie jako kiszmiszi r o z u m i e się w i n o g r o n a białe, n i e w i e l k i e , owalne l u b podłużne, słodkie, a dojrzewające w e wrześniu i pierwszej połowie października. Pomijając kształt, zależny od odmiany, Wysuszone w t e n sposób r o d z y n k i uważa się z a pośledniejszy gatunek. �U P R A W A WINOROŚLI W AFGANISTANIE 159 k o l o r rodzynków u w a r u n k o w a n y b y w a często sposobem suszenia. Z tej samej o d m i a n y można uzyskać r o d z y n k i białozielonkawe, białożółtawe, a nawet czerwonawobrązowe. Pierwsze pochodzą z n i e przejrzałych o w o ­ ców suszonych w cieniu, drugie uzyskuje się z owoców przejrzałych rów­ nież suszonych w cieniu, trzecie zaś z owoców przejrzałych suszonych w słońcu. Czarne uzyskuje się z owoców ciemnoniebieskich (czarnych). Przeważnie suszenie nie jest skomplikowane, j e d y n i e t y l k o p r z y o l b r z y ­ m i c h rodzynkach kandaharskich, u z y s k i w a n y c h z o d m i a n y kolosalnych słodkich w i n o g r o n Haita stosuje się specjalną technikę określaną j a k o dbdżiousz (р.), co można przetłumaczyć j a k o gotowane, a raczej zaparzane. Zabieg polega na zanurzeniu we wrzącej wodzie g r o n Haita, a następnie przesuszaniu i c h w sposób podobny, j a k t o się p r a k t y k u j e z i n n y m i w i n o ­ gronami. Wodę d o zaparzania przygotowuje się przez zagotowanie w niej p e w n y c h ziół, p e w n y c h nasion i n i e w i e l k i e j ilości gaszonego wapna. W t y m t o roztworze jeszcze wrzącym, zanurza się n a chwilę grono, uważając, a b y p r z y p a d k i e m n i e popękały. Sądzi się, że roztwór wpływa n a łatwiejsze odparowanie n a d m i a r u w o d y z dużych owoców, a także wpływa dodatnio na zasuszenie się słodkiego s o k u w i n o g r o n . 30 Po wysuszeniu w i n o g r o n w balaćhana zdejmuje się je z m a t l u b sznu­ rów czy drutów, a następnie składa w kącie izby. W podkandaharskich' kiszmiszkhane winogrona, gdy wyschną, obija się k i j a m i . Spadają one n a k i l i m y podłożone n a polepie. W razie potrzeby sprzedaje się j e k u p c o w i - h u r t o w n i k o w i , który k u p u j e r o d z y n k i w stanie zupełnie s u r o w y m , b r u d ­ ne, zaprószone, z wyschłymi łodygami, a nieraz jeszcze ze słomą, n a któ­ rej spoczywały w magazynie r o l n i k a . W t a k i m stanie ładuje się r o d z y n k i do wełnianych dużych worów dżiowal (f.p.), załadowuje n a zwierzęta juczne i odstawia k u p c o w i . N i e k i e d y k u p i e c - h u r t o w n i k w t a k i m stanie dostarcza j e dalej d o kupców hurtowników w większych miastach. T a m dopiero następuje powierzchowne oczyszczanie. W płaskich koszach l u b na dużych sitach ręcznie opala się r o d z y n k i , wybierając gałązki i słomę oraz odsiewa część k u r z u i b r u d u , który zdoła wypaść przez oka sita l u b szpary kosza. Część b r u d u i k u r z u , j a k a przylgnęła d o rodzynków w czasie suszenia, gdy wypuściły nieco lepkiego soku, pozostaje n a d a l na suszonym owocu i dopiero ostateczny odbiorca w y m y w a ją, oczyszczając przed użyciem. Jednak, n p . p r z y w y r o b i e w o d y r o d z y n k o w e j , nieczystości t y c h się n i e oddziela, a b y nie tracić cennej, choć zbrukanej słodyczy. Przeważnie większość rodzynków jest dostarczana n a r y n e k przez d r o b n y c h producentów i przychodzi w stanie takiego przemieszania gaZ tego t y p u s u s z e n i e m spotkałem się j e d y n i e w o k o l i c a c h K a n d a h a r u . Z n a n y ten sposób j e s t też w p o b l i s k i m pakistańskim Beludżystanie, l e c z t a m r a c z e j z a r z u ­ cony, ze względu n a duży popyt n a świeże w i n o g r o n a H a i t a , t a k w K w e t c i e j a k i n a eksport do K a r a c z i . к 3 0 �KRZYSZTOF WOLSKI 160 tunków i wielkości, że w y m a g a przesortowania. Sortowanie o d b y w a się u kupców hurtowników po przeczyszczeniu t o w a r u , a n i e k i e d y n a w e t już w sklepach kupców detalicznych. P r z y s o r t o w a n i u z a t r u d n i a się k o b i e t y i dzieci. K u p c y detaliczni, mając sporo wolnego czasu, często własnoręcz­ n i e sortują r o d z y n k i w swych k ra m a c h, co można obserwować przecho­ dząc przez bazary. Dotychczasową tradycyjną praktyką był zbyt rodzynków do krajów sąsiednich: Rosji, I n d i i , Pakistanu, a n a w e t I r a n u . Już po I I w o j n i e świa­ t o w e j , a raczej w latach sześćdziesiątych, rozpoczęto w skrajnie p r a w o ­ w i e r n y m Afganistanie wyrabiać z rodzynków zabronione przez Koran w i ­ na i k o n i a k i . M i s t r z a m i Afgańczyków okazali się specjaliści włoscy, którzy zaczęli produkować wspaniałe wina,, n i e ustępujące jakością w i n o m włoskim. J a k dotychczas p r o d u k c j a w i n w Afganistanie prowadzona jest na mała skalę, ale być może w niedalekiej przyszłości r o z w i n i e się i z n a j ­ dzie z b y t n a r y n k a c h krajów sąsiednich. Użytkowanie uboczne w i n n i c y b y w a różnorakie. Spotyka się n i e k i e d y u p r a w y współrzędne n i e w y s o k i c h d r z e w owocowych, t a k i c h j a k morele, brzoskwinie i migdałowce, a n i e k i e d y i śliwy. D r z e w a t e n i e zacieniają w i n n i c y , a także n i e wyciągają z b y t w i e l e w i l g o c i z gleby i w i n o g r a d na t y m n i e t r a c i . Przeciwnie, n i e w i e l k i e drzewa owocowe są przytłaczane pędami pnącego się na nie w i n o g r a d u . Nieraz w i d u j e się w w i n n i c a c h w p r o w . P a r w a n rosnące m o r w y l u b orzechy włoskie, lecz wielkość i w y ­ sokość t y c h d r z e w grozi w i n n i c y zaciemnieniem, a także wyssaniem w i l ­ goci. Dlatego też m o r w y i orzechy, g d y się z b y t rozrosną, u s u w a się z w i n ­ n i c y . W sadach składających się z jabłoni i grusz w i n o g r a d zagraża t y m drzewom, więc t a k i e j symbiozy p r a w i e się n i e spotyka. Zresztą n i e m a l zawsze drzewa owocowe usuwane są z w i n n i c , i c h dochodowość b o w i e m jest z reguły niższa od dochodów z u p r a w y w i n n e j latorośli. 3 1 Z użytków ubocznych w w i n n i c a c h należy jeszcze wspomnieć o k o ­ rzyściach ze z b i o r u n a zielono t r a w rosnących wśród krzewów w i n o g r a d u , a także ze z b i o r u liści w i n o g r a d u d a w a n y c h w jesieni o w c o m i kozom. Wiosenna p r z y c i n k a krzewów dostarcza już t o pędów s k a r m i a n y c h przez kozy, już t o lichego drzewa opałowego z grubszych części obcinanych gałęzi. Podsumowując powyższe u w a g i w y p a d n i e jeszcze wspomnieć o w k r a ­ czaniu nowoczesności w tradycyjną uprawę w i n o g r o n w Afganistanie. Najważniejszym t a k i m w y d a r z e n i e m jest wprowadzenie w w i n n i c a c h w K o h - e - D a m a n s p r y s k i w a n i a krzewów przeciw zarazom. Widać w t y m T a k w Kábulu, j a k i w C z a r i k a r z e w m n i e j p r a w o w i e r n y c h d o m a c h w y r a b i a się w i n a z w i n o g r o n . Wyciśnięty sok s i l n i e dojrzałych o w o c ó w poddaje się f e r m e n ­ t a c j i w b u t l a c h . Przeważnie do w y r o b u W i n a używa się w i n o g r o n o d m i a n kiszmiszi lub też d r o b n y c h , słodkich c i e m n y c h w i n o g r o n z północy k r a j u . 8 1 �U P R A W A WINOROŚLI W 161 AFGANISTANIE wyraźne w p ł y w y kontaktów z hodowcami z sąsiednich terenów radzieckiej A z j i Środkowej. Podobnie wprowadzenie sekatora w okręgu Logar ułatwi i przyspieszy wiosenne przycinanie. W związku z powstającym p r z e ­ mysłem f e r m e n t a c y j n y m w Afganistanie i początkami przetwórstwa w i ­ n o g r o n i rodzynków n a w i n a , dają się gdzieniegdzie obserwować próby wprowadzenia n o w y c h o d m i a n winorośli dającej specjalnie poszukiwane aromatyczne owoce, potrzebne d o p r o d u k c j i w i n . Jednak w większości w i n n i c A f g a n i s t a n u zachowują się tradycyjne, o d wieków wypróbowane m e t o d y h o d o w l i winorośli oraz sposoby sprzętu, przechowywania i susze­ nia winogron. Muzeum Etnograficzne PI. Wolnica 1 31-060 K r a k ó w Krzysztof Wolski TRADITIONAL RAISING O F GRAPEVINES IN AFGHANISTAN S u m m a r y T h e a u t h o r s t u d i e d t h e t r a d i t i o n a l m e t h o d s of r a i s i n g g r a p e v i n e s i n A f g h a n i s t a n d u r i n g h i s t r a v e l s to t h a t c o u n t r y a n d to P a k i s t a n b e t w e e n 1960 a n d 1973, m a i n l y i n 1969, 1971, 1972 a n d 1973. C e n t r a l , s o u t h w e s t e r n a n d n o r t h e r n regions of A f g h a ­ n i s t a n w e r e investigated. V i n e s a p p e a r i n a l l p l a c e s t r a d i t i o n a l l y c o n s i d e r e d a s appropriate, b u t v i n e y a r d s a r e m o s t d e n s e l y grouped i n t h e f o l l o w i n g regions: K a n d a h a r i n the southwest, K o h - i - D a m a n a n d near K a b u l i n the central area, a n d M a z a r - i - S h a r i f i n t h e n o r t h . V i n e y a r d s c a n a l s o often be f o u n d w h e r e t h e t e r r a i n m a k e s t h e r a i s i n g of cereals, i m p o s s i b l e , e.g. i n t h e p r o v i n c e of L o g a r o r i n t h e v a l l e y of G h o r b a n d R i v e r i n M i d d l e H i n d u K u s h . E c o n o m i c a l l y m o s t i m p o r t a n t i n t h e c o u n t r y is t h e K a n d a h a r region, p r o d u c i n g as m u c h as 70°/o of d r i e d f r u i t ( m a i n l y r a i s i n s ) e x p o r t e d b y A f g h a n i s t a n i n nineteen-fifties. I t a l s o s u p p l i e d t h e b u l k of e x c e l l e n t v a r i e t i e s of grapes e x p o r t e d t o P a k i s t a n a n d e v e n to I n d i a . N e a r K a n d a h a r c a n b e f o u n d t h e greatest n u m b e r of c u l t i v a b l e v a r i e t i e s of v i n e s , w i t h i m p r e s s i v e l y b i g w h i t e " l a l " o r " h a i t a " a n d t h e " k i s h m i s h i " or r a i s i n species w i t h f r u i t w i t h o u t seeds. T h e " k i s h m i s h i " f r o m t h i s r e g i o n differ i n s i z e ; t h e f r u i t a r e u s u a l l y oblong, w h i t i s h , y e l l o w i s h o r p i n k y , w h i l e t h e n o r t h e r n r a i s i n v a r i e t i e s a r e m o s t often d a r k b l u e to black, w i t h o b l o n g b u t s m a l l e r fruit, often w i t h s m a l l seeds. A n u m b e r of types of v i n e y a r d s c a n b e d i s t i n g u i s h e d i n A f g h a n i s t a n t h a t c a n be r o u g h l y d e s c r i b e d a s e i t h e r f i e l d o r household ones. I n t h e s o u t h a n d i n t h e c e n t r a l region, t h e v i n e s a r e g e n e r a l l y l a i d o n e a r t h m o u n d s or d i k e s , s o m e t i m e s u p to 1.5 m h i g h , w h i l e t h e roots of s h r u b s g r o w i n a d e e p recess, h i d d e n i n s h a d o w f r o m s c o r c h i n g s u n . I n t h e n o r t h , v i n e s a r e a l l o w e d to m o u n t trees, houses ( w i t h scaffolding o n flat roofs) or c l a y w a l l s . A v i n e y a r d o r " b a g h - e - a n g u r ' is u s u a l l y s u r r o u n d e d b y s u c h w a l l s . V i n e y a r d s a r e w a t e r e d a t 7 t o 21 d a y s i n t e r v a l s d e p e n d ­ i n g o n t h e l o c a l n a t u r a l conditions, s o l a r i z a t i o n a n d p e r m e a b i l i t y of t h e s o i l , but i n t h e p e r i o d of r i p i n g t h e s u p p l y of w a t e r is l i m i t e d to m a k e t h e f r u i t m o r e sweet. I n t h e r i p i n g p e r i o d t h e v i n e y a r d s a r e v i g i l a n t l y g u a r d e d against v e r m i n (birds, - 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I X , z. 1 �162 KRZYSZTOF WOLSKI j a c k a l s , goats) a n d thiefs. A w a t c h m a n l i v e s p e r m a n e n t l y i n a s p e c i a l c a b i n o r " c h a p a r " built of b r a n c h e s o r c l a y . F r u i t a r e p i c k e d b y h a n d . T h e y aire t r a n s p o r t e d i n w i c k e r b a s k e t s o n t h e b a c k s of asses, m u l e s o r oxen. G r a p e s a r e d r i e d w h o l e for r a i s i n s i n c l a y s h e d s c o n s t r u c t e d for this p u r p o s e ( k i s h m i s h k h a n a , s a i g h i k h a n a , b a l a k h a n a ) w i t h n u m e r o u s v e n t i l a t i o n holes i n t h e i r w a l l s . R a i s i n s c o n t a m i n a t e d w i t h p e d u n c l e s a r e s u p p l i e d to w h o l e s a l e m e r c h a n t s a n d o n l y t h e n they a r e c l e a n e d a n d sorted out. P h y l o x e r a ( P h y l l o x e r a v a s t a t r i x ) is not yet f o u n d i n A f g h a n i s t a n . T h e greatest t h r e a t to g r a p e v i n e s is c o n s i d e r e d to be C u s c u t a monogina, c a l l e d " P e c h i a k - e s u r h " , a p a r a s i t e most w i d e s p r e a d i n v i n e y a r d s i n t h e north. I t is n o w h a n d l e d by p l u c k i n g t h e s p r o u t s of a n i n f e c t e d plant. A g a i n s t other plagues c h e m i c a l s p r a y s i m p o r t e d f r o m t h e U S S R a r e b e i n g introduced. T h e m e t h o d s of c u l t i v a t i o n , v i n t a g e a n d storage p r e v a i l i n g i n A f g h a n i s t a n a r e s t i l l t r a d i t i o n a l ones. H o w e v e r , i n recent y e a r s w i n e p r o d u c t i o n a n d f e r m e n t a t i o n i n d u s t r y h a s s t a r t e d t h a t w i l l p r o b a b l y b r i n g the i n t r o d u c t i o n of n e w v i n e s p e c i e s n e c e s s a r y for m a k i n g s t a p l e w i n e s . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/727493a8b919d065bde1bb84792de79d.pdf e18237c6bc13f15c3e2d855eac4987e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6024 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5616 Title A name given to the resource Tradycyjne formy zapraszania gości na wesele/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.265 ( mapa nr39 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 39. Tradycyjne formy zapraszania gości na wesele Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 45. Kto zapraszał gości weselnych? (...) 46. Czy wygłaszał orację wierszowaną zawierającą treść zaproszenia? Zapisać tekst takiej przemowy! Czy we wsi znano tylko jeden tekst — czy więcej? Ważne jeżeli chodzi o przesiedleńców zamieszkujących wieś, a pochodzących z różnych stron. Objaśnienia znaków: 1—oracje; 2—błogosławieństwo; 3—formy wyrażające szacunek; 4 — inne; 5 — brak informacji; 6 — brak tradycji. Uwaga: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f91cabff508dc8d849a75749f7defa8a.pdf 087214c2aa4a18a64ec839b61a731f8e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4554 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource tradycja ludowa natura Kurpie przyroda krajobraz Puszcza Zielona wizja świata Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4233 Title A name given to the resource Tradycyjne poglądy na piękno przyrody w wypowiedziach chłopów Kurpiowskiej Puszczy Zielonej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.2, s.97-109 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text U. 1. „Ptaszek", wycinanka, 24 X 30 era. Wyk. w 1954 r. Stanisława Staśkiewicz, Strzałki, pow. Ostrołęka. II. 2. Rozalia Bednarczyk ze wsi Dylewo, pow. Ostrołęka, z palmą wykonaną na Niedzielę Palmową w 1960 r. Jacek Clądzki T R A D Y C Y J N E P O G L Ą D Y NA W WYPOWIEDZIACH CHŁOPÓW K RPIOWSKIEJ P U S Z C Z Y W literaturze etnograficznej przyjęto szukać źródeł nieprzeciętnych uzdolnień plastycznych ludu wiejskie­ go w sferze wrażliwości estetycznej twórców, w pre­ dyspozycjach wewnętrznych, czy jakimś właściwym ludowi światopoglądzie artystycznym . Sądy takie utrzymują się po dzień dzisiejszy, przy czym trudność ich uzasadnienia względnie odrzucenia polega na tym, iż zbyt mało poświęcono Sfetychczas uwagi 1 1 Por. Seweryn Udziela, Poczucie piękna ludu ropczyckiego, „Wisła", t. I I I , 1889, s. 19—20,24; Euge­ niusz Frankowski, Sztuka ludu polskiego, „Mono­ grafie artystyczne", t. X V I I , Kraków 1928, s. 5—6; tenże, Sztuka ludu w Polsce — Malowanki, „Mono­ grafie artystyczne", Warszawa — Kraków 1928, s. 4; tenże, Sztuko ludowa, „Wiedza o Polsce", t. 5/III, s. 345,357; Tadeusz Dobrowolski, Śląska rzeźba w drzewie, Wydawnictwo Muzeum Śląskiego w Kato­ wicach, dz. I , t. I , 1930, s. 6,12; Ksawery Piwocki, Zagadnienie metody w badaniach nad sztuką ludową, „Lud", seria I I , t. X 1931, s. 2,7,9—12; tenże, Z badań nad powstawaniem stylu ludowego, „Przegląd Współ­ czesny", 1936, s. 95; Karol Iwanicki, Figura Chrystusa Frasobliwego, Warszawa 1933, s. 11; Mieczysław Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kra­ ków 1935, s. 7—16; tenże, Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków 1938, s. 2—8; Stanisław Dąbrowski, Pisanki lubelskie, Lublin 1936, s. 6—7; Tadeusz Se­ weryn, Polskie ?nalarstu>o ludowe, Wydawnictwo Muzeum Etnograficznego w Krakowie, nr 10, Kraków 1937, s. 66—74; tenże, Sztuka ludowa w Polsce (ka­ talog wystawy), Kraków 1948, s. 23—24; Marian Morelowski, Hafty ludowe Wołynia, „Rocznik Wołyński", t. V I I , 1938, s. 3—4,8; Kazimierz Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. I I , z. 2, Kraków 1939, s. 733— 760; Józef Grabowski, Wystawa krakowska malar­ stwa i grafiki ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", 1948, nr 6/7/8, s. 10,20,35—46; tenże, Zagadnienie stylu ludowego, „Polska Sztuka Ludowa", 1948, nr 9/10, s. 3. P I Ę K N O PRZYRODY ZIELONEJ �szczegółowym badaniom nad interesującym nas za­ gadnieniem. Tak np. jedyna znana mi w naszej literaturze próba ogólnej charakterystyki wrażliwości estetycznej ludu na piękno przyrody, podjęta przez K. Moszyńskiego , opiera się na kilku zaledwie wy­ powiedziach chłopów oraz paru ogólnych spostrzeże­ niach, których dostarczyli badacze albo nie wnika­ jący w złożony charakter przedmiotu , albo też tylko marginesowo a nawet przypadkowo o niego za­ haczający . Taki stan wynika w głównej mierze z obiektyw­ nych trudności, jakie wyrastały przed badaczem podejmującym kilkadziesiąt czy kilkanaście lat temu próbę badania niniejszego przedmiotu. Już Cz. Piet­ kiewicz zwracał uwagę, jak szczelnie współcześni mu chłopi ukrywają wszelkie wewnętrzne doznania, których nie sankcjonowałby surowy, konieczny praktycyzm życiowy, względnie (można by dodać) jakieś wyższe racje np. wiary . Stąd trudności w wywo­ łaniu spontanicznych reakcji na piękno, zwłaszcza przyrody, i uzasadniony krytycyzm wobec progra­ mowych indagacji opartych o kwestionariusz pytań . Wydaje się, że dzisiaj, kiedy w obyczajowości wsi dokonują się głębokie, gwałtowne przeobrażenia, 2 3 4 5 fi 2 Por. Kazimierz Moszyński, Kultura ludotoa Sło­ wian, cyt. wyd., s. 733—742. Por. informacje Czesława Pietkiewicza, prze­ kazane listownie K. Moszyńskiemu, oraz dane za­ mieszczone w przypisie pracy: N. Ivanickij, Materiały po etnografii vologodskoj gubernii, r. 1890, s. 118. (K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cyt. wyd., s. 737—739). Takim źródłem jest: M . Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków 1935, s. 37. Autor dokonał pionierskiego dzieła dostarczenia pierwszych, opartych na wnikliwych, naukowych pod­ stawach badawczych, danych o poglądach estetycz­ nych górali śląskich. Poświęcił jednak uwagę, zgod­ nie z tematem pracy, poglądom estetycznym oraz podnietom twórczym, dotyczącym zdobnictwa w drze­ wie, nie zajmując się wrażliwością estetyczną w szer­ szym zakresie, w tym również na piękno przyrody. Jednak autor przytacza wypowiedź, w której infor­ mator wyznaje, iż rzeźbienie w czasie surowej zimy przywodzi mu na myśl miłe wspomnienia letnich, gwiaździstych nocy. Wyznanie beskidzkiego górala 3 4 98 następuje znaczne rozluźnienie tych wszystkich krę­ pujących osobowość chłopa reguł. Warto również zwrócić uwagę na konsekwencje zaniku, względnie znacznego osłabienia antagonizmów klasowych, czy antagonizmów między wsią a miastem. Pewne postawy i poglądy przestały uchodzić za synonim pogardzanej przez chłopa jaśniepańskiej lub nawet miejskiej lekkomyślności, niefrasobliwości itp. Należy wreszcie dodać, że dysponujemy dzisiaj bez porównania do­ skonalszym aparatem naukowej dokumentacji (zapis na taśmie magnetycznej, filmowej itp.). Wszystko to sprzyja odrobieniu istniejących zaległości w zajmu­ jącym nas przedmiocie. Dane, które pragnę przedstawić w niniejszym opracowaniu, stanowią rozszerzenie materiałów publi­ kowanych już w „Polskiej Sztuce Ludowej" . Przed­ stawiają one częściowy rezultat badań prowadzonych cd dłuższego czasu na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej . Celem ich było prześledzenie, na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat, zależności między osiąg­ nięciami artystycznymi a wrażliwością estetyczną u jednostek starszego i młodszego pokolenia . Przedstawienie całokształtu wyników badań wy­ kracza poza określone ramy szkicu i dlatego, zastrze7 8 9 często było wykorzystywane jako jeden z dowodów wielkiej subtelności doznań estetycznych chłopów pod wpływem piękna przyrody. Powołuje się na nie rów­ nież K. Moszyński, op. cit., s. 741. Czesław Pietkiewicz, Kultura duchowa Polesia rzeczyckiego, Warszawa 1938, s. 258—261. Por. K. Moszyński, Przedmowa do pracy: M . Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków 1935, s. V; Cz. Pietkiewicz, op. cit., s. 258. Por. J. Olędzki, Wypowiedzi rybaków kurpiow­ skich o wyglądzie ryb, „Polska Sztuka Ludowa" 1959, nr 1/2, s. 73—75; tenże, Rybołówstwo na terenie kur­ piowskiej Puszczy Zielonej od końca XIX do połowy XX w. w pracy zbiorowej Kurpie — Puszcza Zielo­ na, Tradycje historyczne a problem regionu, t. I , „Biblioteka Etnografii Polskiej", 1962, nr 5, s. 140—141. Badania przeprowadzono w ramach stałej pracy w Zakładzie Etnografii I H K M PAN w Warszawie. Zebrane materiały znajdują się w Archiwum Zakładu i stanowią jego własność. Określeń — starsze i młodsze pokolenie uży­ wam w znaczeniu ogólnym. Do starszego pokolenia 5 8 7 8 9 �gając sobie prawo powrotu do podjętego tematu, obecnie ograniczę się jedynie do przedstawienia ma­ teriałów zasygnalizowanych w tytule. Będą to wypowiedzi wyłącznie ludzi starszych 0 tym co uznają za piękne lub brzydkie w otaczają­ cym ich świecie przyrody. Ograniczając się do wy­ powiedzi informatorów urodzonych nie później niż przed 1920 rokiem, można mieć pewność, że roz­ patruje się poglądy stosunkowo najściślej związane z okresem pełnej żywotności tradycyjnej twórczości plastycznej, a więc najbardziej reprezentatywne dla działających w tym czasie twórców, których wysokie osiągnięcia artystyczne dobrze są znane. Badania prowadzone były głównie we wsiach położonych w centralnych partiach Kurpiowskiej Puszczy Zielonej — w miejscach, gdzie najżywiej zachowała się tradycyjna twórczość plastyczna. Przy wyborze informatorów zwracano uwagę na ich umie­ jętności. Wybór więc padał najczęściej na znane tkaczki, wycinankarki i in. Nie pominięto jednak 1 tych, którzy potrafili tylko np. zdobić jaja, czy lepić figury z ciasta (byli to najczęściej mężczyźni). Do celów porównawczych zebrano także wypowiedzi miejscowych rzemieślników — kowali i cieśli oraz osób nie zajmujących się żadną dziedziną tradycyjnej twórczości plastycznej. Badaniami objęto reakcje estetyczne na: pory roku, dnia i nocy, krajobraz (jego konfiguracja i szata zewnętrzna), florę (drzewa, krzewy, kwiaty ogrodowe i polne), faunę (zwierzęta leśne, ptaki, owady i ryby), zwierzęta hodowlane (konie i krowy) oraz wygląd człowieka. Uzyskane wypowiedzi noszą niestety często piętno badań prowadzonych w oparciu o kwestio­ nariusz pytań. Chociaż pochodzą od różnych osób, niekiedy zbudowane są podobnie, a w swej tonacji wyrażają jakąś wspólną postawę człowieka jndagowanego znienacka ,w sprawach, nad k t o ^ h i i nie zawsze miał możność się zastanawiać . Oczywiście najbardziej przydatne byłyby wypowiedzi sponta­ niczne, nie wywołane umyślnymi pytaniami badacza. Na tę formę badań nie było jednak odpowiednich warunków (np. konieczność długotrwałego przebywa­ nia w badanym środowisku i to w charakterze jego członka). Zresztą i w takich warunkach nie byłoby pełnej gwarancji, że we wszystkich interesujących nas sprawach można by bez ingerencji zdobyć po­ trzebny materiał. Pozostaje jeszcze do wyjaśnienia przyjęta zasada doboru przedstawianych tekstów wypowiedzi. Mijałoby się oczywiście z celem podanie całego ich zestawu, tak obszernego, jaki udało się zgromadzić . Wiele bowiem wypowiedzi nie różni się ani pod względem wyrażonego w nich stanowiska, ani użytej argumen­ tacji. Nawet forma ich często jest zaskakująco zbież­ na. Z drugiej jednak strony, ze względu na znaczenie tych wypowiedzi stanowiących mało dotychczas wy­ korzystane źródło w literaturze przedmiotu, nie byłaby chyba celowa zbytnia ich selekcja, prowadząca do podawania tylko najbardziej charakterystycznych przykładów. Należy też mieć na uwadze, iż przepro­ wadzając analizę poglądów estetycznych grupy ludzi w ten sposób, że kolejno omawia się ich stanowiska wobec tych samych konkretnych dziedzin — gubi 10 11 zaliczam urodzonych w okresie od siedemdziesiątych lat X I X w. do dwudziestych lat X X w., a do młod­ szego — urodzonych w okresie od dwudziestych do czterdziestych lat X X w. Oczywiste jest, że okreś­ lony wiek osoby badanej nie może stanowić wystraczającego wskaźnika — z jakim należy wiązać go etapem czy rodzajem przeobrażeń zachodzących w l u ­ dowej kulturze duchowej. Trudno bowiem wyznaczyć jakieś ścisłe granice dla tych przeobrażeń, jak też przyjąć, iż u każdego człowieka przebiegają one jednakowo. II. 3. Izba Rozalii Skrodzkiej podczas konkursu na wnętrze chaty kurpiowskiej w 1949 r. Swidborek, pow. Ostrołęka. 11. 4. „Leluja", wycinan­ ka, 20,8 X 11,8 cm. Wyk. Marianna Bałdyga, Wach, pow. Ostrołęka. II. 5. „Zielko", wycinan­ ka. Wyk. w 1960 r. Ewa Rydel, Charciabałda, pow. Ostrołęka. się w jakimś momencie obraz indywidualności auto­ rów, która może wyrażać się w niejednolitej skali doznań wobec estetycznych wartości poszczególnych przedmiotów czy zjawisk. Dlatego też starałem się, aby cytując po raz pierwszy informatora przytoczyć jak największą ilość jego wypowiedzi i to dostatecz­ nie reprezentatywnych. POGLĄDY NA PIĘKNO PORY DNIA, NOCY I ROKU Starzy Kurpie przyjmują istnienie dnia i nocy jako odrębnych stadiów cyklicznych przemian czaso­ wych, nie łącząc ich w jedną — tak jak my to widzi­ my — dobę. Inaczej też, nieraz krańcowo różnie ustosunkowują się do dnia (pory odpowiedniej do pracy i wszelkich czynności życiowych), i inaczej do nocy, która nie jest tak pożyteczna. Ścisłe uzależ­ nienie organizacji dnia pracy na wsi od naturalnego 10 „Nie miałem na względu, którna rybka strojniejsa. Gdyby cłek wiedział, ze będzie go kto o to pytał, to by sobie powyglądał co piękniejse". Wy­ powiedź 79-letniego Władysława Nasiadki (pełniejsze dane w przypisie 15). n w wyniku przeprowadzonych badań zgroma­ dzone zostały odpowiedzi na kwestionariusz zawiera­ jący ok. 50 pytań. Wywiadem indywidualnym obję­ tych zostało ogółem 40 osób. W niniejszej pracy wy­ korzystane zostały w pełni wypowiedzi 17 informa­ torów. 99 �porządku, jaki wyznacza wschód i zachód słońca, determinowało w jakiś sposób charakter tradycyjnych na Kurpiowszczyźnie postaw wobec swoistego piękna dnia i nocy, a także pór przejściowych — poranku i wieczora. Dzień, jak mówią Kurpie, rozpoczyna „rano", „ranek", „poranek" lub „zaranek", czy też „zeranek". Tych dwóch ostatnich nazw używano dawniej najpowszechniej, Dzień kończy i noc rozpoczyna „wie­ czór" (używa sie też określeń „na wiecór" i „podwiecór"). Oto zestaw najczęściej spotykanych wypowiedzi na temat tych pór: „Najmilsy i najpiękniejsy, to jest zaranek, bo Pan Bóg daje cłowiekowi na cały dzień dobre. Dał przeżyć noc i do roboty dzień, zeby się przerobiło". (Stefania Samsel) „Rano je najładniej bo cłowiek wyspany i tseźwy. Wiecorem to jus nie tak ładnie, bo cłowiek zmęcony." (Marianna Bałdyga) „Poranek najprędzej podziwiam, bo wypocętam, raźna jakaś do roboty. Najgorsa je przed wiecorem, bom najcięzsa, ręce, nogi bolom z całego dnia mdleją." (Stanisława Staśkiewicz) „Z rana je piękniej, bo to rosa w te koraliki się zebrała. Ziemia wtedy paruje, rosa wychodzi, urodzaj sie okazuje, wtedy wsystko wychodzi na wiezch, a to jest kozyść. A na wiecór, to nawet ten ptak jek zrywa sie z gniazda, to zaśpiewa az z rana." (Władysław Nasiadka) W wypowiedziach tych ujawniają się reakcje wy­ łącznie na praktyczną przydatność określonych pór dnia, wprowadzających człowieka w stan większej lub mniejszej sprawności fizycznej. Nie zawsze też informatorzy umieją dostatecznie jasno to wyrazić. Mężczyźni, którzy na ogół lepiej niż kobiety znają drobne tajemnice przyrody (procesy wegetacyjne dokonujące się na przestrzeni dnia), bardziej szczegó­ łowo uzasadniają swoje stanowiska. Dlatego też wszystkie te wypowiedzi podkreślają wartości, jakie wnosi poranek, natomiast o wieczorze, jeśli się już mówi, to tylko w kontekście nadchodzących z tą porą fizycznych utrudzeń ciała i zamierającego w przyrodzie życia. Ale zdarzają się wypowiedzi innego rodzaju: „W zaranku, to ślicnie rosa ładny zapach daje i ładnie wiecorem, bo zapach z drzew, a w południe, to nie, bo słunko grzeje i trzeba sie schować." (Marianna Zalewska) „W zaranku najlepiej, psyjemnie, to je rosa. słonko bystre świeci, cichutko, a w południe to gorącka trzeba spać się położyć. Wiecorem niebo najstrojniejse, wtedy są na niebie ołtarze, a rano to słońce jesce śpi, to ołtarzów nima. Ja łubie do nieba popatseć ale zaranek najładniejsy." (Rozalia Skrodzka) 12 13 14 15 10 17 12 Stefania Samsel, ur. 1916, zam. w. Browary, pow. Ostrołęka. Niezamożna, nauczyła się wycinać w szkole, znalazła w wycinankarstwie dodatkowe źródio zarobku. Umie tkać i haftować. Marianna Bałdyga, ur. 1885, zam. w. Wach, pow. Ostrołęka. Zamożna. Uprawiała z zamiłowania wszelkie rodzaje tradycyjnej twórczości plastycznej. Dzięki zdolnościom wokalnym i świetnej znajomości pieśni często organizowała wesela. Stanisława Staśkiewicz z domu Poręba, ur. 1912 w Tatarach, pow. Ostrołęka. Średniozamożna. Umie tkać i lepić figury z ciasta. Władysław Nasiadka, ur. 1883 r., zam. w. Strzał­ ki, pow. Ostrołęka. Niezamożny. Nie posiada żadnych zdolności plastycznych, długie lata spędził na emi­ gracji zarobkowej w Ameryce. Marianna Zalewska, ur. 1893, zam. w. Łyse, pow. Kolno. Średniozamożna. Potrafi wycinać, malo13 14 15 18 100 Ujawnia się tutaj, chociaż w sposób bardzo nikły, odczuwanie efektów wizualnych czy powonieniowych, które się wiążą ze zmianami pór dnia. Jednak po­ dziwianie uroków zachodu czy wschodu słońca jest ogółowi zupełnie obce. Tylko ci, którzy w jakiś sposób zetknęli się z innym środowiskiem lub mieli lepsze warunki życiowe, pozwalające na korzystanie np. z książek, znajdują zadowolenie, i to niewątpliwie estetyczne, w podpatrywaniu tworzących się na nie­ bie, jak to mówi jedna z informatorek, „ołtarzy". Niekiedy staje się to dla nich prawdziwą potrzebą. Ale takie doznania u starszych ludzi należą do wy­ jątkowych. Wszystko bowiem, co dokonuje się w przyrodzie pod wpływem zmian pór dnia, a nie ma chociażby pośredniego, korzystnego lub niekorzyst­ nego wpływu na codzienne sprawy bytowe, uchodzi ich uwagi, nie wywołując tym samym jakichś doznań estetycznych. Stąd też bierze się obojętność większości tych ludzi na uroki nocy, nawet księżycowej, gwiaździstej. „Ja w nocy nie patse za widokami, nigdzie nie wychodzę, bo jek się połoze, to zeby strachy chodzili, zeby mnie wynieśli, to sie nie obudzę. Mozę tam być księżyc najsykowniejsy, cały w pełni, nie mam takiego upodobania, zeby głowę do niego jak pies zadzierać." (Marianna Zalewska) „Nie miałem tego zaletu, zeby popatseć na gwiaz­ dy i podumać. Nie zajmuje się tym, nie łubie patsyć na gwiazdy. Nie miałem casu dumać. A jest tu taki sąsiad, to on mówi, ze się na tym nawet wyznaje." (Władysław Nasiadka) Przy tym nastawieniu jakieś znaczenie może mieć tylko to, czy noc jest wietrzna czy cicha, widna albo ciemna, jednym słowem — o ile utrudnione jest wówczas poruszanie się po świecie. „Łubie tylko cichą noc, spokojną taką i widną, kiedy księżyc pokazuje drogę i wiatru nie ma, bo wiatr tylko drogi naddaje... A jak juz idzie burza to śmerć, to jus śmerć dla mnie. Nawet jek same błeskawice, to koniec świata. Nie łubie na to patrzeć, wcale nawet nie patrzę, bo to jakby cały świat się palił, jakby na palący świat się popatsył". (Stanisława Olender) W ocenie pór roku najpopularniejsze wśród star­ szego pokolenia Kurpiów jest stanowisko polegające na uznawaniu piękna wiosennego, w najlepszym razie również wczesnego lata, przy zdecydowanej niechęci wobec tego wszystkiego, co wnoszą do życia w przyrodzie jesień i zima. Interesujące są motywy takiego stanowiska: „Najładniejsy to maj, cerwiec i jesce lipiec z pocątku, a potem sie robi smętnie. Na wiosnę i wczes­ nym latem wtedy na łąkach kwiatuski, żytko sie zieleni, wtedy świat istnieje. Potem robi sie saro, drzewka juz nie rosną, a w sierpniu to juz sara godzina. Przy końcu roku, to jakby do grobu wloz, nie ma nic wyglądu, świat sie ogołusa." (Stanisław Koprek) 18 19 wać jajka, lepić figury z ciasta, tkać. Umiejętności te wykorzystywała tylko dla własnych potrzeb. Rozalia Skrodzka, ur. 1880, zam. w. Swidwiborek, pow. Ostrołęka. Pochodzi z rodziny leśnika. Ojciec jej cieszył się opinią człowieka światłego — czytającego książki. Z zamiłowaniem uprawia wy­ cinankarstwo dla siebie i dla innych. Umie tkać, ma­ lować jajka, lepić figury z ciasta. Prowadzi wesela, zna dużo pieśni. Stanisława Olender, ur. 1919, zam. w. Strzałki, pow. Ostrołęka. Średniozamożna. Jej matka była znaną wycinankarką. Sama wycina w związku z za­ potrzebowaniem z zewnątrz. Umie tkać, robi bardzo piękne pisanki, lepi figury z ciasta. Stanisław Koprek, ur. 1897, zam. w. Klimki, pow. Ostrołęka. Gospodarz zamożny. Umiał doskonale pleść koszyki, zajmował się trochę ciesiołką. 17 18 19 �POGLĄDY NA PIĘKNO KRAJOBRAZU Kurpiowska Puszcza Zielona to — jak wiadomo — rejon równinny, gdzieniegdzie urozmaicony ledwie widocznymi wzniesieniami moren polodowcowych, które Kurpie nazywają „górami", z jedną niewielką pozostałością dawnej puszczy koło wsi Czarnia, poza tym teren tu i ówdzie pokryty młodym, sosnowym lasem, kępami olszyn w miejscach podmokłych, wszędzie zaś indziej piaszczystych, nieurodzajnych pól, które sąsiadują niekiedy z polanami lub pasmami łąk, ciągnącymi się ponad korytami dosyć rozwiniętej sieci rzeczek i strug. Można w tej okolicy wynaleźć bardzo piękne miejsca, gdzieś u wysokich brzegów Pisy lub Narwi, na duktach uroczyska leśnego Surowe-Czarnia, czy nawet tam, gdzie tylko pola i łąki tworzą krajobraz. Te wyróżniające się zakątki nie znane są jednak ogółowi mieszkańców Kurpiow­ szczyzny. Przeważająca ich większość orientuje się jedynie w tym krajobrazie, który otacza wieś lub który można dojrzeć z drogi do kościoła czy poblis­ kiego miasta. II. 6. „Lalki", wycinanka. Rydel, Charciabalda, pow, Wyk. w Ostrołęka. 1961 r. Ewa „W maju najpiękniej, najprzyjemniej pachnie wszystko. Późniejsa pora to coraz gorsa, coraz cięzsa, wrzesień najgorsy, kopanie, mus siedzieć na polu... Wiosna to najpiękniejsa, bo najweselsa, wtedy sie wsystko rozwija i pierwszy miesiąc lata ładny, a po żniwach, to tak naprawdę, to już powietrze i słońce inaczej chodzi. Zima to najgorsa, noc i noc i noc." (Rozalia Bednarczyk) Podobnych wypowiedzi można by przytoczyć wiele. Przewija się w nich pogląd, iż miarą piękna pór roku jest związana z nim większa lub mniejsza żywotność roślinności. Wyrażeniu go służą określenia: „do życia powstaje", „rodzi się", „wszystko się roz­ wija", „wychodzi na wierzch", „zieleni się", „kwitnie" lub „ksitnie", „wszystko pachnie" i wtedy „świat istnieje", „świat ma wygląd", „jest wesoły" — inaczej niż wówczas gdy „nadchodzi sara godzina", „noc", „jakby do grobu wloz", bo „wsystko omdlone", „smęt­ ne", „świat sie ogołusa", „drzewka nie rosną". 20 Wypadki reagowania na piękno pory jesiennej i zimowej zdarzają się bardzo rzadko. Uwrażliwienie w tym kierunku zasadza się jednak zawsze na wąskim kręgu doznań. Jednostki obdarzone tą wrażliwością obojętnie przyjmują np. zmiany barw roślin z na­ dejściem jesieni, czy walory wizualne ośnieżonej ziemi, również sam śnieg, szron i mróz (np. na szybach) nie zaprząta ich uwagi. „Najlepiej mi się podoba wiosna, bo wszystko do życia powstaje, a lato wsystko bardziej omdlone. Jesień tez mi się podoba, bo wtedy cłowiek bardziej zamyślony. Jak zima ostra, az skierki idą, to mi się podoba, a jak taka rozlazła to nie. Wiosna, to radość taką w sercu u cłowieka sprawia, bo wsystko takie rozmaite, żywe — bardzo wzniosłe." (Anna Kordecka) 21 20 Rozalia Bednarczyk, ur. 1888, zam. w. Dylewo, pow. Ostrołęka. Średniozamożna, zajmowała się tkac­ twem na zbyt i własne potrzeby. Potrafi stroić palmy wielkanocne. Anna Kordecka, ur. 1895, zam. Myszyniec, pow. Ostrołęka. Siostra Rozalii Skrodzkiej, patrz przypis 17. Kilkuletni pobyt w Warszawie nauczył ją wysoko 21 Z drugiej znów strony, prawie każdy z informa­ torów miał w swym życiu okazję zetknięcia się z krainami o zupełnie odmiennym wyglądzie, nieraz uchodzącymi w powszechnej opinii za najpiękniejsze. Było to za czasów ich młodości, kiedy wędrowali na prace sezonowe do sąsiednich wsi mazurskich i war­ mińskich, kiedy udawali się na wieloletnią emigrację zarobkową do Ameryki i w czasie ostatnich wojen, które zawiodły wielu do najdalszych zakątków świata (kraje dawnej Rosji, Chiny). Jeśli poświęcam uwagę temu wszystkiemu, to wyłącznie z myślą o właściwej interpretacji wypo­ wiedzi, w których nie zawsze znajduje pełne odbicie charakter ziemi kurpiowskiej. „Jakie tam zdrojowcyska w tej Francyji, a góry, góra a na niej jesce góra, a na wierzchu woda rznie do góry. A trawy jakie wysokie. Na kamieniu rosło i na górze, bo tam zdrojowcyska. Taka trawa ze przejść trudno. Ale mnie sie tu podoba. W naszych stronach jest równo i tak zagajone, tak jakby umaione, a w insych, to tak smutno nie ma lasów..." (Wł. Nasiadka) „Ja to taki wzrok mam bystry, ze w ksiunzce przez papsier zidze co na trzeciej karcie napsisane. Wszyśćko dojźre lepsiej niz drugi przez liornetke. Jek po morzu jechalim do Ameryki, to na przodku mnie kapsitan postaził żebym mu meldował. To azem go zadziwił! To je u mnie z przyrodzenia taki talent, bodaj zreśtą może i scego innego. Mnie wszyśćko enteresowało, zawdy s e wszyśćkiemu prze­ glądałem. Drugi to taki ślamazarny nic go nie enteresuje albo psije za duzo. Jek tam my byli, to ja chodził sobzie na te niebotycne góry, dzie takie skały byli świecące jek srebro. A te góry to tekie, ze można iść, iść, stale iść i jej nie minie — z chmurami stojo złącone. Ale po mojemu, to w nasych stronach natura jest doskonalsa od Pana Jezusa przystepniejsa cłoziekoziu dana. Dla mnie, to nie ma jek w nasych stronach. Juz za rzyką jest nie tak ładnie, chociaż gleba urodliwa, góry sie tam ciungną dzie nie pójdzies. Dla mnie tam je widok wyględny dzie równo." (Apolinary Waśkiewicz) ; 22 „Gdzie równina, to m i się podoba, jek byłam w Ameryce to widziałam góre, to jek obłok, ale to na prawdę śkaradny widok. A jek równo, gdzie cenić znane przez nią dziedziny twórczości: tkactwo, hafciarstwo, wycinankarstwo. Pracowała dla muzeów i miłośników sztuki ludowej. Apolinary Waśkiewicz, ur. 1883, zam. w. Waszki, pow. Kolno. Niezamożny. Zajmował się ciesiołką, potrafi lepić figury z ciasta. 22 101 �spojrzy jekby jebko kulnął — to pięknie." (Waleria Brodzik) Wszyscy informatorzy dostrzegają piękno wyłącz­ nie w krajobrazie równinnym. Tym jest on piękniej­ szy, im bardziej wyrównany. Wszelkie natomiast nierówności terenowe uznaje się za szpecące. Widoki najpiękniejszych gór przyjmowane są często ze szczerą odrazą, najwyżej zaś z pewnym zaintereso­ waniem ich niezwykłą formą, dziwnością szaty, ale zainteresowaniu temu nie towarzyszy zadowolenie estetyczne. Surowość krajobrazu, jego naturalne właściwości — bez porównania w mniejszym stopniu, aniżeli to wszystko co jest w nim dziełem człowieka — sta­ nowią przedmiot uwagi i pośrednio jakiegoś rodzaju doznań, które nas interesują. Wydawałoby się, że właśnie Kurpie, którzy jeszcze nie tak dawno wiele korzystali z wszelkich pożytków starej puszczy, ci ludzie nazywający się „puscakami" („my z puscy"), powinni posiadać szczególnie rozbudowany świat doznań estetycznych. Przedstawia się to jednak zupełnie inaczej. Wróćmy do wypowiedzi już cyto­ wanej. „Ale mnie się tu podoba. W nasych stronach jest równo i tak zagajone, tak jakby umajone, a w insych to tak smutno, nie ma lasów. Ale najlepiej łubie się tam popatrzyć, gdzie dobrze zagospodarzone, bujne zyto rośnie, kartofelki wyrosłe. Po mojemu zdaniu jek las w porządku zasadzony w rządkach, wtedy chęć cłowieka zbiera na niego popatrzeć, jek na to żytko cy kartofelki." (Wł. Nasiadka) Aby nie mieć wątpliwości, jak daleko ustępują w wyobrażeniach starszych mieszkańców Kurpiow­ szczyzny walory lasu walorom estetycznym zagospo­ darowanych pól, czy też sianokośnych łąk, niech świadczą dalsze wypowiedzi. „Gdzie jest równe pole, tak równiutko, jezioro, to najpiękniej. A gdzie góry, piaski, lasy jak tu, to nie chce się wracać nawet. Ale muso tu zyć gdzie góry choć to nieprzyjemnie. Dla mnie pole ze zbożem rozmaitym, potem łąka najlepiej mi się widzi, a na końcu to las." (Stanisława Staśkiewicz) „Równina to najsykowniejsa, bo cłowiek chodzi równo, i kuniom lżej, a góra to tak, ze z pieca na łeb. Pięknie je tam dzie żytko, kartofelki. To je dla mnie najładniejse, bo to Pan Bóg daje cłowiekowi do użytku. I siano w stogach ładnie się prezentuje. Las to jus nie to." (Franciszka Zisk) „Tam dzie rośnie zboże to najładniej i łąki tam dzie kwiatem pokryte tes ładnie wyglądają, i w lesie ładnie jak zapach grzybowy jest, ale najbardziej to pole ciesy i najsykowniejse jest." (Marianna Za­ lewska) „Jak jest taka równina, ze można puścić piłkę, to mi się najbardziej podoba, taki widok jest piękny, zachwycający. I taka wilca samotność tes mnie zachwyca, cłowiek wtedy jest bardziej zamyślony. W łąkach to się tak nie zachwycam jak w zbożu. Zboże to mnie zachwyca, bo to z tego jest chleb. Takie zęsiste bujne zboże to piękne." (Anna Kordecka) „Z górów co mi tam za kozyść z patsenia, równina, a to piękna, nie las i nie łąka, ale tam dzie jest ładne zboże, to i usionde se pod kłośki, popatse, po­ myśle jek ludzie żyją, to takie mam upojenie." (Ewa Rydel) 23 24 25 23 Waleria Brodzik, ur. 1884, zam. w. Stary My­ szyniec, pow. Ostrołęka. Z rodziny ubogiej. Już w dzieciństwie pracowała sezonowo we wsiach szla­ checkich w Przasnyskiem lub u gburów w Prusach. Umie tylko tkać. Praca zarobkowa nie pozwalała jej zajmować się innymi tradycyjnymi dziedzinami twór­ czości. Franciszka Zisk, ur. 1887, zam. w. Czarnia, 24 102 To, że wśród starszego pokolenia chłopów kur­ piowskich tylko zupełnie wyjątkowo uznaje się las jako składnik wzbogacający krajobraz, skłania do za­ stanowienia się nad konsekwencjami faktu tak bardzo późnego skolonizowania prawie nienaruszonego w swej naturalnej szacie obszaru, jakim była dawna Zagajnica, a dzisiaj Kurpiowska Puszcza Zielona. W wielu przecież wypadkach trud karczowania pusz­ czy i bardziej mozolnego przystosowania poleśnych terenów do uprawy ponosili jeszcze dziadkowie, a nawet ojcowie najstarszych z żyjących na terenie Kurpiowszczyzny ludzi. Wydaje się, iż z przytoczo­ nych wypowiedzi przenikają reminiscencje owej walki z lasem, którą musieli kiedyś stoczyć przod­ kowie dzisiejszych Kurpiów, a także radość, z jaką witali każde wyhodowane przez siebie zboże. Przedstawione wypowiedzi wyrażają przede wszyst­ kim jednak najbardziej osobiste stany doznań inda­ gowanych osób, różniących się na pewno cechami psychicznymi, niejednakowo pobudliwych, lecz jakże zgodnych w formułowaniu swych wrażeń. Jeśli więc nie istnieją jakieś istotne różnice w reprezentowanych postawach, świadczy to, jak bardzo podobne były warunki życiowe tych wszystkich ludzi, jednakowo uzależnionych w swym bycie od plonów jałowych, piaszczystych gleb. Tylko u nielicznych jednostek, które zakosztowały nieco lepszych warunków, nie skrępowanych surowymi regułami praktycyzmu ży­ ciowego, mogło dojść do wykształcenia się bardziej wielostronnie rozwiniętej wrażliwości. „Ja to straśnie wsystko miłuję, i pole, i las, i łąkę, ja na to wsysko patrzę i ładnie, nie mogę taksunku na to wyłożyć, bo to mi się wsysko jednako podoba". (Rozalia Skrodzka) POGLĄDY NA PIĘKNO ROŚLIN (DRZEW, KRZEWÓW I KWIATÓW) Najczęściej spotykanym drzewem na terenie Kur­ piowskiej Puszczy Zielonej jest sosna („choja", „ C h o j ­ ka", „chujka"), a potem świerk („jeglija", „jeglaska"). Stanowią one zasadniczy drzewostan tutejszych lasów, rosną często w mniejszych lub większych skupiskach wokoło zagród, a nieraz samotnie wzdłuż dróg i w polu na ugorach. Inne drzewa iglaste, jak cisy, modrzewie, a nawet jodły, spotyka się dzisiaj na Kurpiowszczyźnie raczej wyjątkowo. Z drzew liściastych najwięcej chyba jest olszyn („olsyna"), które panują niepodzielnie w pobliżu strug i wszelkich miejsc podmokłych. W starych wsiach można spotkać okazy wiekowych dębów, częściej jeszcze lip, a także pięknie wyrośniętych jesionów („jasień", „jesień"), klonów („klun"), kasztanów („kaśtan"), akacji („agacja", „akacyja", „wakacja"), zmurszałych wierzb („zierzba"). Gdzieniegdzie w lesie, czy w polu lub w obrębie zagrody rosną samotnie brzozy („brzezina") i osiki („osa", „osina"). Warto jeszcze powiedzieć o drzewach owocowych. Kurpie hodują wiśnie („ziśnia"), rzadziej jabłonie („jebłoń", „jebłonecka", „jepko"), grusze (,kruska" rzadziej „krusa") i śliwy. Poza kilku wsiami, na całym obszarze Kurpiowszczyzny nie ma sprzyjają­ cych warunków glebowych do uprawy sadownictwa. Często w dużych kilkudziesięciohektarowych gospodar­ stwach jest zaledwie kilka słabo owocujących drzepow. Ostrołęka. Średniozamożna. Nie potrafi wycinać. Zdobieniem izby wycinankami zajmował się starszy o 20 lat brat. Potrafi tkać i lepić figury z ciasta. Ewa Rydel, ur. 1885, zam. w. Charciabałda, pow. Ostrołęka. Zamożna, współwłaścicielka tartaku. Mimo podeszłego wieku doskonale wycina. Potrafi tkać, umie malować jajka, lepię figury z ciasta, zna wiele miejscowych pieśni. 25 �H. 7. „Ofiara", świeca wotyw­ na z wyobrażeniem zwierząt hodowanych w gospodarstwie. Wyk. w 1960 r. Antonia Ci­ cha, Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka. II. 8. Fragm. tka­ niny „buronki". Wyk. ok. 1914 r. Marianna Zalewska, Łyse, pow. Kolno. wek wiśni. Inne natomiast drzewa owocowe, nawet przy znacznych staraniach gospodarzy, nie przyjmują się, a jeśli już uda się je wyhodować, owoce są mizerne, cierpkie lub kwaśne. Najbardziej chyba charakterystyczną (zarazem reprezentującą stosunkowo najwęższy zakres doznań estetycznych) bywa taka postawa w ocenie piękna drzew, w której za kryterium oceny przyjmowana jest wyłącznie ich pożyteczność. Uznanie, iż drzewo ,.ma wygląd", jest „wyględne", „strojne", „taka zeń strojnota", „ładne", „taka zeń ładnota" lub „prawdziwa strojnota" „prawdziwa ładnota", czy wreszcie że jest „mocno psiękne" — pokrywa się zawsze z uznaniem jego szczególnej przydatności w gospodarstwie. Nie­ którzy cenią więc klony, lipy, jesiony, dęby czy kasztany otaczające zazwyczaj stare zagrody i sku­ tecznie chroniące zabudowę przed piorunami, wiatrem, czy dostarczające cennego cienia w czasie upałów, a jednocześnie posiadające doskonałe drewno. Inni znów zwracają uwagę wyłącznie na drzewa owocowe, szczególnie grusze, śliwy i jabłonie, których smaczne owoce tak trudno wyhodować na tym terenie. Nato­ miast uwagi jednych i drugich uchodzi, nie wywołując żadnych przyjemnych doznań, widok drzew tak po­ wszednich na Kurpiowszczyźnie, jak sosny, świerki czy olszyny. Również te drzewa, z których surowiec jest lichy (wierzby, osiki) nie stanowią dla nich przedmiotu estetycznych doznań. A niekiedy nawet drzewa twarde, przy tym pięknie i wonnie kwitnące — akacje — budzą nawet swego rodzaju odrazę. „Najpsyjemniejse, to jabłonie i śliwy, bo owoc ną nich ładny, smacny jek dostojały. Teka jabłoń obwiesona jabłuskami, to prawdziwa strojnota. Dru­ gie drzewa to juz nie to, a na akacyje to nie łubie nawet popatrzyć, bo mi raz nogi do krwi pokalecyła." (Marianna Zalewska) „Ładne, strojne drzewa to wiśnie i kruski. A k l u ny, kaśtany, inne cuda, to nie robi mi różnicy, rośnie to niech rośnie. Z tych prostych drzew, to jesce łubie popatrzyć na cis, bo mi sie podoba jako tako, bo ma taki inny, niepodobny do insych wygląd." (Ewa Rydel) W przedstawionych wypowiedziach znajduje wyraz najbardziej skrajna postać omawianego stanowiska, zdarza się bowiem również spotkać z uznaniem za piękne tych przymiotów drzew, z którymi nie wiąże się jakieś bezpośrednie praktyczne znaczenie. „Drzewo jek sie rozwinie to każde ładne i ma wygląd, a jek liście opadną, to nieładne. Lipa najładniejsa. Niesiąc znijdzie, to zakście, ksiatki puchną i mocno ładnie pachną. A kaśtan i klun ładny — ma ładne zieloniutkie liście i sie rozkłada jek pa­ rasol. Jeglije, to najgorse, suche takie, jek się na ogień położy to trzaska. A osina, to jesce skaradniejsa, a mózio, co wiater jest. cy nima to ciungiem się ruchają. Mnie się to drzewo nie podoba." (Fran­ ciszka Zisk) „Brzezina, klony, lipa, lescyna, choina i sidwa, co ma niebieskie kwiatuski, mi sie straśnie podoba. Zierzby, osy, jeglije to mi sie za bardzo nie podobają dlatego, ze sie nie nadają nawet do opału. A lipa, klon i brzozy, to pozytecne. Z brzozy, to nawet leci jaśkoła — dobra na barsc gotować, i liście, i kurę 103 �« mają ładną. Z gałęziów dobre są miotły, to przyjemne, bardzo psiękne dzewa." (Anna Kordeeka) Nie ulega kwestii, że łatwy do dostrzeżenia (opa­ danie i wzrost liści) proces wegetacyjny drzew liś­ ciastych wywołuje u wielu informatorów doznania estetyczne. Stąd też m.in. tak wiele uwagi poświęcają oni właśnie tym drzewom. Wydaje się, że zawsze jednak u podstaw zainteresowania leży sama wartość materialna określonego drzewa, oraz to, w jakim stopniu wyróżnia się pod tym względem wśród i n ­ nych drzew, a to z kolei wyzwala reakcje na zalety jego budowy, kształtu korony, barwę kory i liści. Oczywiście pojęcie wartości materialnej czy pożytecz­ ności jest tu bardzo względne. Trudno bowiem byłoby nie przyznać tych zalet np. sośnie — drzewu stano­ wiącemu podstawowy surowiec w budownictwie (tra­ dycyjnym), sprzętarstwie itp. Nie chodzi tu jednak 0 „powszednią" pożyteczność czy zwykłą w a r t o ś ć . ' „Lescyna mi się najbardziej podoba i jesień i klon. Ale lescyna najładniejsa. przyjemna ozechy ma i dla­ tego, ze nasa wiara mówi, ze lescyna gdzie jest to piorun nie trzaśnie. Lescyna. to błogosławione, ka­ tolickie drzewo. Łono ma podstawę kształtną i gęste liście fajne." (Rozalia Bednarczyk). „Tu my jesteśmy obsadzeni samymi pięknymi drzewami, takimy drzewamy gdzie piorun nie uderzy. Jest lipa, lescyna i klon. Na lipie się Matka Boska objawiła w Świętej Lipce, pod lescyna skryła się z Panem Jezusem jek Herod ją gonił, a na klonie tez się objawiła ale w Grytwałdzie. To są wsystko ślicne, przepiękne drzewa. A są znów takie, co mi się nawet wyglądem swoim nie podobają, jek ta akacja, co ma kolce. Gdzie to rośnie, to przejść nie można. U nas rosła w ogródku, to wsystką powycinalim." (Stefania Samsel) 2 Podobnie jak w innych wypowiedziach na temat świata przyrody, tak i tu zdarzają sie wyjątkowo poglądy różne od wyżej przytoczonych. Wyrażają większą skalę doznań nie ograniczając się do katego­ rycznego uznawania za piękne tylko bardzo okreś­ lonych rodzajów drzew. ,.Są rozmaite drzewa, rozmaite scepy. Po drogach teraz posadzone sa wakacie, to tes stroine drzewa. Te jegliie, to takie powyrastane, to taka ładnota, dwadzieścia psieć metrów trzyma do góry. taka prawdziwa strojnota. Brzezina, to łuna tez strojnie rośnie i gałęzie ma jek leluja. Wsiskie drzewa są ładne, psiękne. a takie strupy, k^eceństwo Tdrzewa zniszczone przez człowiek — J.O ], to az żałość pa­ trzyć." (Rozalia Skrodzka) Z całości rozpatrywanego materiału szczególnie cenne są wypowiedzi wyrażające poglądy na piękno kwiatów, ponieważ daia nam wvobrażenif> o wrażli­ wości estetycznej ludzi z omawianego środowiska. Obiekt, zainteresowania nie ma bowiem w tym wyoadku ściśle ustalonych wartości utylitarnych, a jego piękno manifestuje się wyraźniej niż innych przejawów przyrody. Nie bede omawia' spotykanych na Kurpiowszczyźnie rodzajów kwiatów, czv to ogrodowych, czy pol­ nych, charakterystykę ich dają przytoczone niżej wypowiedzi. Wspomnę tylko o stronie zwyczajowej " Mogą odgrywać tu pewną rolę wierzenia, ja­ kimi otacza lud drzewa. Większości rosnących w kraju, w tym również na terenie Kurpiowszczyzny (brzoza, cis, dąb, olsza, jesion, osika) przypisuje się szczególne, nadprzyrodzone właściwości. Jest przy tvm rzeczą znamienną, iż z wierzeń tych wyłączona m.in. bvwa sosna. Por. Adam Fiszer, Drzewa w wie­ rzeniach i obrzędach ludu polskiego, Lwów 1938, « 3—17: Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz, Zwticzaie wiosenne ludu polskiego, odbitka z: „Wiedza 1 Życie", Warszawa 1927, s. 7—11. 104 zagadnienia — o wykorzystywaniu kwiatów do róż­ nych określonych celów. W tradycyjnej obyczajowości Kurpiów kobiety po­ czuwały się jak gdyby do obowiązku dbania o to, aby kwiaty rosły w ogrodzie (najczęściej przed domem) oraz w donicach (na oknach domu widocz­ nych od strony drogi i wejścia). W powszechnej opinii kwiaty znajdujące się w tych miejscach uważane były za widome świadectwo gospodarności domowni­ ków, a także dodrobytu panującego w domu, pozwa­ lającego na zajmowanie się czymś tak nie związa­ nym ze stałymi kłopotami dnia. Nie było zaś zwyczaiu ustawiania we wnętrzu demu bukietów żywych kwiatów. Sam zresztą charakter wnętrza nie sprzy­ jał temu zupełnie. Przystosowane ono było, przede wszystkim do zajęć gospodarczych, a następnie do spożywania posiłków i odpoczynku — głównie spania. Nie było w nim, jak wiadomo, ani sto u ustawionego centralnie, ani też szaf, czy stolików, które nadawa­ łyby się do udekorowania naczyniem z bukietem kwiatów. Co prawda, stół ustawiony w jednym z kątów izby, służący od jakiegoś czasu jako swego rodzaju ołtarz z figurą osoby świętej lub „pasyją", mógł być takim miejscem , ale wykorzystywano go przy rozmaitych -domowych zajęciach jako składo­ wisko przyborów np. do szycia, czesania, niekiedy kładziono nań chleb, to znów odstawiano przedmioty kultowe i wówczas służył do bardziej uroczystych posiłków. Dlatego też na stole tym kwiaty, jako przystrój przedmiotów kultowych, pojawiają sie sto­ sunkowo późno, kiedy coraz mocniej ugruntowuje się potrzeba należytej czci dla „świętego" miejsca. Zna­ mienne, że nie są to kwiaty żywe — z ogrodu, łąki czy lasu, lecz prawie zawsze sztuczne — własnej roboty lub zakupione na targu. Niewątpliwie wchodzi 1u w grę szczególne upodobanie do tego właśnie ro­ dzaju kwiatów, ale nie jest też bez znaczenia ich trwałość oraz wzgląd, że podczas korzystania ze stołu nie ma obawy rozlania wody, której wymagają kwia­ ty naturalne. ł 27 Kwiaty, obok rozmaitych ziół, czy w ogóle pewne rośliny występują dosyć często w ludowych obrzę­ dach jako niezbędny przejaw adoracji obiektów kultowych. Kurpie używają ich podczas dorocznych świąt do przystrajania figur i krzyży przydrożnych oraz wnętrz kościoła. Sposób, w jaki wite są w tvm celu bukiety, wieńce lub girlandy, nie świadczy by­ najmniej o jakiejś większej znajomości i umiłowaniu przez Kuroiów tego swoistego kunsztu dekoratorskiego. Inaczei już bywa w wypadku bardziej w aściwych kulturze ludowej obrzędów, jakimi sa np. na terenie Kurpiowszczyzny: w ązanie na polu „przepiórki" z. kłosów żyta i kwiatów polnych (odpowiednik — w innych stronach — plonu), wycinanie „marcinek" i strojenie bydłu rogów wiankami przed pierwszym wypasem, wicie ..zianusków" na Matkę Boską Zielną, czy nawet sporządzanie palm wielkanocnych. ł ; Należy jeszcze odnotować fakt, że w miejscowej tradvcii całkowicie obcy był zwyczaj wvkorzystvwam'a kwiatów iako darów — symboli uczuć dla bliskich lub osób. wobec których żywi się szacunek. Na Kurpiowszczyźnie nigdy dawniej nie składano kwiatów, ani osobom żywym ani umarłym. Często występujący w innych stronach tradycyjny zwyczaj przystrajania 27 Istnieje wiele powodów aby sądzić, iż stół ustawiony w kącie izby zaczął pełnić na Kurpiowszczvźnie funkcię domowego ołtarza dopiero od połowy X I X w . t j . od momentu przełamania na tym terenie powszechnego indyferentyzmu religijnego. Szerzej omawiam to zagadnienie w innym miejscu, por.: Artystyczna twórczość kowalska na terenie Kurpiow­ skiej Puszczy Zielonej od końca XIX w. do I woiwi światowej, „Polska Sztuka Ludowa", 1961, nr 4, s. 209. �mogił kwiatami czy owocami jarzębiny, kasztanowca lub głogu — tu nie był przyjęty. To, że nie wykorzy­ stywano kwiatów jako darów, byłoby faktem bez większego znaczenia w interesującym nas przed­ miocie, gdyby nie wielka popularność u Kurpiów, tak zresztą jak i u innych grup ludowych, zwyczaju obdarowywania się przy wszelkich okazjach rodzin­ nych, szczególnie zaś podczas zarękowin, wesela i chrztu — przedmiotami o wartościach material­ nych. Wydaje się, że podanie tych wszystkich uwag było konieczne, z wypowiedzi informatorów bowiem nie zawsze wynika dostatecznie jasno ich stosunek wobec piękna tych roślin. Szczegółowe opisywanie przez niektórych informatorów wyglądu kwiatów sugerowałoby np. znacznie rozbudowaną ich wrażli­ wość na kształt, budowę kwiatostanu, strukturę i barwę płatków, a tak w rzeczywistości nie jest. „Nagietki drobne, żółte, krozowate, takie jakby kto je pociepał, a w środku kocioulek, tak po żniwach lubi kścieć, to je cuć trupem — ale ładne ksiatki. Comber jakoś kścieje, chyba niebziesko. To to ładnie pachnie. Ale najsykowniejse, to orginy i różowe, i cerwone, i bziałe. Tutaj u nas to ich nie mają, je mają na Prusach i u ślachty. Orginy są ksiaty najładniejse, bo to jak podłoży pod nią gnoju (mają pod spodem takie kartofelki), to urosną duze, jest na co popatrzyć." (Franciszka Zisk) „Dawniej to rumianku nasieli, zeby pachniał, a z insych ksiatów to comber, taki zieluny i ma nie­ bieskie ksiatki, takie drobne jek konicyna. I saranki były. Najładniejse to pliściowe i cerwune i niebieskie, taki rozmaity kolor mają, jakie tylko farby. Te są ksiatki średniodrobne... Na łunkach to rośnie trzęsiunek, to tes ładny ksiatek, łun ma takie łopatki, jak urwać wiązkę, to łun nie postoi, łun zawse bandzie latał, a inse kukawki, białe, żółte ksiatki, co ich moc na łunkach to zbytecne:" (Ewa Rydel) „Kwiat kwiatowi nie równy, te co do ołtarza, to najpiękniejse — róże, tulipany, woska piwonia, lilia, to są duze kwiaty, to są kwiaty zachwycające. A są takie polne, to do nicego, do otłarza nie pasują." (Anna Kordecka) „Ładne kwiaty, to piwonia, chryzantema, bo ma duze dubeltowe kwiaty... Z tych, co na łąkach, przy struskach rosną, to mi jesce podchodzą niezapomi­ najki, jak wsadzić do wody to same rosną, ale to małe kwiatki." (Marianna Zalewska) „Georginie, lelje, astry, to fajne kwiaty. Georginie i lelje, to znać, ze kwiaty, je na co popatrzyć. U nas teraz na Kurpiach to przeważnie wysokie są kwiaty, a tych drobnych to nie sieją... Z tych co w domu się trzyma, to fortensja najładniejsa, bo co miesiąc inacej kście i kawaler albo gupi jaś to tes dobry, bo stale ksitnie." (Stanisława Olender) ,.Z dawności hodowalim saranki i nagetki-żółte, takie nieduże, co mają takie pazurki i siła zielunego. To byli takie zwykłe kwiatki... Astry, o to piękne, najpiękniejse są więkse i takie rozmaite." Tak więc tylko kwiaty hodowane w ogrodzie i w domu spotykają się z większym lub mniejszym, lecz zawsze zgodnym uznaniem dla ich estetycznych walorów. Natomiast jeśli chodzi o kwiaty z łąk — to już tylko bardzo nieliczne (np. niezapominajki, rumianek i „trzęsionek") cieszą się podobnym uzna­ niem. O kwiatach leśnych i rosnących na polach (najczęściej w zbożu) informatorzy nie wspominają. Leśne, podobnie jak większość kwiatów z łąk, są im pod względem estetycznym zupełnie obojętne, polne zaś uważane są za chwasty zagrażające plonom zbóż, co również wyklucza przyznanie im wartości estetycz­ nych. 28 29 28 Antonina Cicha, ur. 1900, zam. w. Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka. Zamożna, uprawia tkactwo, umie wycinać oraz lepić figury z ciasta i wosku. Znamienne jest bardzo, na jakie cechy kwiatów zwracają główną uwagę informatorzy i które z nich wywołują najżywsze reakcje. Jeśli chodzi o kwiaty hodowane — najważniejsza jest ich wielkość. Te, które są „duże", „dubeltowe", „znać że są kwiaty" — podobają się najbardziej. Kwiaty zaś „drobne", „małe", „średniodrobne" — choćby miały piękny za­ pach, barwę — zawsze ustępują dużym. Znacznie już mniejszy zachwyt wywołuje różnobarwne i długo­ trwałe kwitnienie. Jeżeli chodzi o takie kwiaty, jak niezapominajki, rumianek czy wspomniany „trzęsio­ nek", to ich specjalne przymioty, wyróżniające je od reszty kwiatów polnych wywołują uznanie. Może to być zdolność zachowania długo po ścięciu świeżego wyglądu, albo jakaś cecha szczególna, niezwykła, np. „trzęsionka", czyli drżenie delikatne zawieszonych kwiatostanów. Ładunek emocjonalny w ocenach piękna poszcze­ gólnych kwiatów nie jest więc jednakowy, nigdy jednak, jak mi się wydaje, nie jest tak znaczny, aby mógł świadczyć, że stosunek do kwiatów wyróżnia się bardziej od innych reakcji omówionych już wcześniej. „... Lubzie żółte ksiaty, rosną duze, o mój Boże jak to się zakście. U mojej mamusi to cały ogród za­ walony był ksiatami, różnego kalibru, i jasne, i po­ marańczowe, i żółte. Mnie sie rozmai+e spodobyły, małe i duze, rozmaite ksiaty i te co na łąkach, w ży­ cie, i w lesie kścieją. O Maryjo, jakie psiękne nieraz w lesie najdzie się. Jak bym ja ksiatów nie lubziła wszyćkich, to ja bym tych lelujów wycinała?" (Ro­ zalia Skrodzka). Na tego rodzaju żywą, a przy tym jednakowo silną reakcję na piękno wszelkich kwiatów (zarówno ma­ łych, jak dużych, ogrodowych i polnych), udało mi się natrafić — na ogólną ilość 40 przebadanych i n ­ formatorów — zaledwie w dwóch wypadkach. POGLĄDY NA PIĘKNO OWADÓW, PTAKÓW I ZWIERZĄT LEŚNYCH „Są takie robaki trawniki cerwune i zielune, to pseciwne ludziom — kąsają. A w boru są duze ciązniki, śwecące, pomarańczowe, a łby mają złote. I są padalce siwe i znijiska. Są takie się nazywają krówki, jak kartofle, becą jek dzwon. Te paskudztwo co się komary zwą, to skoda o nich gadać. Mandle bziałe są, mają okrągłe, nawet ładne skrzydełka. Nad wodą żyją to walne robactwo — furane [fruwające], to dwóch sortów są bziałe i cerwune, są tez kuniaki srebrne, jak palice duze. Jest tego, a jest. Nie chce juz sobie ich więcej wspominać". (Rozalia Skrodzka) Oto najbardziej łagodne wyrażenie uczuć żywio­ nych wobec ogółu owadów, które nazywa się na Kurpiowszczyźnie „robastwem" lub „robakami". Wypo­ wiedź pochodzi od informatora wyjątkowo wrażli­ wego i tylko tym należy tłumaczyć jego powściągli­ wość w ocenie każdego z tych stworzeń. Zazwyczaj bowiem mówi się o nich tak: „O jakie są rozmaite robaki, o matko moja. Każ­ dego bym pantofla zdjęła i zabiła. Żadne mi się nie podobają wcale. Motyle to się ich boję, takie obrzy­ dliwe, to ja się ich nawet boję". (Anna Kordecka) Spośród owadów tylko trzmiele i pszczoły spoty­ kają się u starszych ludzi z na tyle życzliwym stosun­ kiem, aby można było mówić o wywoływaniu przez te stworzenia jakiegoś rodzaju doznań estetycznych. Ale nawet w wypadku pszczół, o których się mówi nie inaczej, jak „dobre robacki", „dobre robaki" itp., wszelkie zachwyty dotyczą w zasadzie tylko poży29 Na podstawie wypowiedzi informatorów wy­ mienionych w przypisach: 13,14,15,16,19,20 i in. 105 �II. 9. „Leluja", wycinanka. Wyk. ok. 3955 r. Marianna Zalewska, Łyse, pow. Kolno. tecznej dla człowieka ich pracowitości, nigdy zaś np. misternej budowy ciała, czy ogólnego wyglądu >. „... Iść do ula popatrzeć jak one pracują, jak przy­ chodzą obładowane na nogach, to drugie pomagają, a jak brzęcą — mają taki ucciwy rozdźwięk, ze się tylko ukłaść. Jak gryka zakwitnie, to jak one miód zbierają, do straśny dźwęk. Tam nie ma sporu, złości". (Teofil Nasiadka) Wypowiedzi o ptakach reprezentują bez porówna­ nia szerszy, bardziej rozbudowany zespół wrażeń. „Nic wcale się na ptactwie nie znam. Jeden wróbel i wrona co mi się pod nosem kręcą, to o nich mogę powiedzieć, ze skudne i bez żadnego nawet wyględu. Kiedyś to były bąki. Jek zabucał, to na mile było słychać. Były tez prukawki, to jek zaceły prukać w lesie, to jek jechał w kunie, to mu as ustały. Gile takie byli, co pod kołdunem ma pióra zielune i siwe, ale juz kilka lat go nima. Skonciś psylatywały jed­ wabniki. Na jesieni kalinę obsiadły, to walnie duze. Nie bace juz, cy miały kropki po sobie, cy jakiś psystrój miały. To były śwycące, ślicne ptaski". (Józef Slachetka) „Ładnych ptasków u nas dosyć ich jest, ale nawet nie wiem jak sie nazywają ... Sroka, o, ta jajka krad­ nie, kukułka ona tez niedobra, a dziencioł tes do nicego — śnierdzi. Dzieci raz go w gniździe wynaleźli to śnierdział paskudnie. Słowik on to jesce najładniej może śpiewać". (Stefania Samsel) „Jaskółki najbardziej jesce lubzie, a te wszystkie inne to skodniki. Sykowny jest jesce łubek, dzie przyjdzie, to dziubie, piórka ma takie cerwune kiele ocu i cubek ma. Ładny ptasek. Jastrząb, to strojny ale niedobry, jeg go lubić i chwalić, jek się jego urodą zachwycać jek on skudny jek pies". (Ewa Rydel) Stwierdzenia: „nic wcale się nie znam na ptac­ twie", „nie wiem jak się nazywają", przy tym rzeczy3t 31 32 30 Szerzej omawiam stosunek do pszczół w pracy: Tradycyjne wierzenia o pszczołach z Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, „Literatura Ludowa", 1961, nr 4—6, s. 39—44. Teofil Nasiadka, ur. 1876, zam. w. Dębniki, pow. Łomża. Gospodarz średniozamożny, pszczelarz, nie uprawiał żadnej dziedziny twórczości plastycznej. 31 106 wiście nienajlepsza orientacja w przymiotach właści­ wych określonym ptakom („gil pod kałdunem ma pióra zielune i siwe") świadczą, że większej uwagi nie poświęcano tym stworzeniom. Stąd też duża róż­ norodność stanowisk jeśli chodzi o wskazanie ptaka pięknego. Oczywiście szkodników w ogóle nie bierze się w tym wypadku pod uwagę, chociażby były naj­ piękniej upierzone, ładnie śpiewały itp. Ich niepożyteczność wyklucza jakiekolwiek uznanie. Natomiast wśród ptaków, które nie szkodzą, każdy informator dostrzega dwa najwyżej trzy, które mu się podobają. Zależnie od okoliczności, w jakich miał z określonym ptakiem styczność, czy widywał go lub słyszał częściej albo rzadziej, rodziło się żywsze nim zainteresowa­ nie. Wówczas też powstawała reakcja na specyficzne dla „wybranego" ptaka przymioty. Mogła więc w grę wchodzić u jednych — barwa upierzenia, u innych — jakieś drobne szczegóły ogólnego wyglądu, czy wresz­ cie zachowanie — głównie śpiew. Oto zestaw wypowiedzi spotykanych najczęściej. Obok nich spotyka się inne, w których przejawia się już nie tak obojętny i przypadkowy stosunek do ptactwa. „Wsystkie ptoski ładnie śpiewają jek ciepło. Jek ciepło to każdy się weseli. Kukawki jak jest zaranek, to ślicnie śpiewają. Skowronek śpiewa, to wesoło na świecie. Łubki to dzie na chliwie albo na opasi zrobzi gniazdo, to ładny, pstry ptasek. Mnie się zdaje, ze każdy przyjemny sykowny, jek weźmie śpiewać. K r u ­ ki, a wrony, a jastrzębie mają ładne psióra, ale to niedobre, nieprzyjemne ptaki". (Marianna Strzemienna) . „Najgorse pożarte, niedobre, co żrą kurcaki, to się nazywają jastrzebzie, to ładne, strojne są, mają psiórka bręgowate. Drugie się nazywają seroki, siwe są. bzegi u sksydełek i ogony mają bziałe i krowatki bziałe mają, a łebki carne, to strojne ptaki, to jaj­ kami tylko żyją. kradną. A gołąbki, to ładnota, a grucą łuziut, łuziut. one strojne, a są gapy, co mają plecy siwe. a sksydła i oguny corne to tes strojne ptaki. Gołąbki, seroki i jastrzębie to najstrojniejse". (Marianna Bałdyga). Ptaki śpiewające wymieniane są w pierwszej koleiności i najczęściej. Śpiew skowronka i turkawki uchodzi przy tym za najpiękniejszy. U niektórych informatorów wywołuje on uczucie zadowolenia i ra­ dości. Ptaki nie śpiewające, ale barwnie upierzone, zajmują następne miejsce. Jest rzeczą znamienną, w kontekście z poprzednio omawianymi postawami, że ta grupa informatorów ptakom nawet najbardziei szkodliwym (jak np. jastrzębiom) nie odmawia już uroku. Zdarza się, że pstre upierzenie tych ptaków, ich lot szybki lub majestatyczny wywołuje duże uznanie lub nawet podziw. Należy jednak jeszcze raz powtórzyć, iż obecnie u starszych ludzi z terenu Kurpiowszczyzny posta­ wa taka jest bez porównania rzadziej spotykana niż poprzednio opisana. Nie wykluczone, że dawniej było inaczej. Chociażby przy końcu X I X w., kiedy lasv nie były tak jak dziś przetrzebione, nad strugami zaś r o z c i ą g a j się bardziej rozległe tereny pokryte szu­ warami — i tym samym ptactwo miało lepsze warun­ ki, spotykało się więcej jego rzadkich gatunków, 33 32 Józef Slachetka, ur. 1889, zam. w. Szafranki, pow. Ostrołęka. Gospodarz niezamożny, rybak zawo­ dowy, nie zajmował się twórczością plastyczną. Marianna Strzemienna, ur. 1867, zam. w. Wy­ krot, pow. Ostrołęka, średniozamożna, zajmowała się tkactwem, innych rodzajów twórczości plastycznej nie uprawiała. 33 �szczególnie atrakcyjnych pod względem wyglądu czy zachowania. To samo można w zasadzie powiedzieć jeśli cho­ dzi o wszelką dziczyznę. Dzisiaj wielu najstarszym nawet ludziom większość zwierząt leśnych nie jest zupełnie znana z widzenia. Dlatego też bardzo trudno jest dopatrzyć się jakichś istotnych prawidłowości w poglądach na piękno tych stworzeń. Zrozumiałe, że zupełnie inne będą one u osób, którym udało się jeszcze widzieć jakieś „dzikie" zwierzę, aniżeli u tych, które nie miały tej okazji. „Dzikich stworzeniów nie zidziałam, to nie poziem, które mi się spodobają. Zajunc casem przeleci, ale zajunc — jek to zajunc" (Franciszka Zisk). Należy jeszcze dodać, że nie zawsze mogła to być okazja oglądania zwierzęcia w natural­ nych warunkach jego przebywania. „Niech ta ciort weźmie wszystkie gady, robaki i inne zwierze. Ze zwierzyńcem raz psyjechali, to na żadne patsyć nie mogłam ... Wsyscy chodzili oglądać waza, a ja popatrzyła się wstrząchłam i posłam. Lisa nieli wyrudziałego, to scezył na wsystkich zęby, pascękę rozdziawił i charcał". (Marianna Zalewska). POGLĄDY NA PIĘKNO KRÓW I KONI Wybór koni i krów jako wyłącznego obiektu ba­ dań poglądów estetycznych, związanych ze zwierzęta­ mi domowymi, hodowanymi przez Kurpiów, podykto­ wany był z jednej strony faktem występowania sto­ sunkowo najszerszego zespołu wartości estetycznych u tych zwierząt i z drugiej ich znaczeniem w gospo­ darstwie chłopskim. Przynajmniej od połowy X I X w. krowy i konie stanowią podstawę gospodarki hodo­ wlanej na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Hodowla innych zwierząt była tu zawsze słabiej roz­ winięta, a tym samym mniej poświęcano jej uwagi. Tak więc na przykładzie tych dwóch zwierząt naj­ łatwiej i chyba najdokładniej można prześledzić sto­ sunek, jaki żywią starsi mieszkańcy Kurpiowszczyzny do żywego inwentarza. Nie chodzi tu o stwierdzenie oczywiste, że zabiega się o zdrowie i jak najlepszy rozwój stada, że nad nieoczekiwaną stratą każdej sztuki ciężko się boleje. Chodzi natomiast o to, iż chów tych stworzeń wprowadza jakiegoś rodzaju uza­ leżnienie ludzkiej jednostki, u której zawsze drzemie gdzieś w głębokich pokładach świadomości pragnie­ nie nieskrępowanej swobody. Codzienny trud kar­ mienia licznej, nigdy nie sytej trzody na pewno za­ ostrza to pragnienie. Stąd na każdym kroku wymierza się tym zwierzętom najgroźniejsze przekleństwa, a jeśli oszczędza się im cięższych razów (chociaż też nie jest to regułą), to tylko z troski .o własny interes. Stworzony został osobny zasób wyrażeń najbardziej grubych, które by najdosadniej określały to wszystko co wiązać można z bydłem i nierogacizną. Utrzymy­ wanie się ich w stałym, żywym obiegu wskazuje, iż nie zaszły istotne zmiany w systemie wychowu i uza­ leżnieniu od niego chłopa. Zwierzęta te otoczono nadomiar wierzeniami, które przypisują niektórym z nich najbardziej złe moce. Na terenie Kur­ piowszczyzny jeszcze dziś utrzymują się one w formie reliktowej wobec konia, psa i ś w i n i . 34 34 Por. J. Olędzki, Wota woskowe ze wsi Krzy­ nowłoga Wielka i Brodowe Łąki, „Polska Sztuka L u ­ dowa", 1960, nr 1, s. 14. 107 �Wszystkie zatem najtroskliwsze nawet zabiegi w stosunku do żywego inwentarza dokonuje się z ciężkiej konieczności, której przyświeca jedyne pragnienie — maksymalnego wyzyskania materialnego każdej sztuki. To- wyłączne zainteresowanie, w wy­ padku konia uczynienia go najwydatniejszą siłą po­ ciągową, a bydła — jednostek najbardziej mięso i mlekodajnych, przewodzi wszystkim opiniom o ich wyglądzie, kształtuje bez reszty związane z nimi po­ glądy estetyczne. ,.Jek tłuste stworzenie to piękne. Tek koń jek i krowa". (Antonina Cicha). „Krowa jek sie wychowała tłusta, taka ze ją w i ­ dać i wymię ma tłuste, to sykowona. Tak samo i koń każdy ładny jak dobze wychowany". (Marianna Za­ lewska). ..Krowa jak i kuń jak dobze wychowane, nie ste­ rane, tłuste, to jaka by nie była maść, to ładne". (Stanisław Koprek). Oto najbardziei bezpośrednie, najprostsze stwier­ dzenia, nie zawoalowane żadnym dodatkowym przy­ braniem słownym. U podstaw ich leży reakcja na przymioty dobrego wyhodowania zwierzęcia, mani­ festującego się w ogólnym jego wyglądzie — głównie kszta cie tułowia. Ale istnieią informatorzy nie ma­ jący tak surowych doznań, którzy są bardziej wymapaiacy wobec wvgladu zwierzęcia wartościowego i po­ trafią prawie smakować w symptomach właściwych mlecznej, obfitującej w mięso krowie i mocnemu ko­ niowi. ..Koń ni zólty, ni corny. ani bzieły tylko kaśtan, to najstrojnieisy. Jek ma piec seroki, a łud opałkowaty. a syje wygięta, a łepek honorowy, to je stroj­ ny. Krowa jek ma kałdun jek fura, a chrzvbiet gar­ baty, to nie honorowa, nie stroina, musi być tłusta i chód mieć taki coby się w niej gnaty nie gibały. I cyrwuna i łaciata, jek tłuste, to ładne". (Rozalia Skrodzka). ..Kunie najładniejse to takie jek ziśn e cerwune i żółte tes mi jesce podchodzą. Bziały. to sie mózi — iedzie z bziałą bziedo. To jak juz inaksego nie może kuoić... Corny, to mi sie nie podoba, bo mi sie wydaie ze nie ma stroiu. zresta cornv. to zawsze gorsv, ociąga sie przy robocie. Jek kaśtanowaty taki cyrwunv. to zaraz tłustsy sie wydaie". (Ewa Rvdel). „Kaśtany to naistrojniejse. s w e tvs sa jesce stroine, kare jus nie tyle wyględne. Wsystkie ładne jek tłuste, wypasione, to i tuzvcka l?7y i biedra nie za wysokie, syja krótsa sie robi. pierś się mhi silnieisa, inny fason. Choć to s?mo stworzenie, takie wvględniejse. zdatniejse do roboty i wyjazdki". (Władysław Nasiadka). ..Piękne sa krowy cerwune i łaciaste. ładnie w y ­ chowane, a kunie kaśtanowe, cvrwune. takie krępe, silne. A takie bia e i corne. to śmiertelniki. to strasnie nieładne. One zawsze do roboty gorse. Wsystko co wsoaniałe. to piękne, takie zdrowp. żywe. mocne, takie iak piorunem z nieba Ja to t=ka górnolotna. A są fleematvki. im to byle co podchodzi. Takich to ja bym pozabijała". (Anna Kordeckal. Miedry poszczególnymi wypowiedziami nie zacho­ dzą żadne różnice jakościowe Znamienne jest. że zarówno informatorzy mniei jak i bardziej wrażliwi na estetykę •— w poglądach na piękno koni i krów są jednomyślni. Jako ..niękne". ..ładne". ..strojne", czy ..honorowe" uznają tylko zwierzęta „tłuste", „dobrze wychowane", ł ; ; ł 35 Por. P. Szumowski, Z. Jastrzębowski, Przy­ czynek do studiów nad geograficznym rozmieszcze­ niem ras zwierząt, domowych w Polsce. ..Kwartalnik Statystyczny", t. X: 1933. z. 1. mapa: Rozmieszczenie ras koni w RzeczyDOspolitei Polskiej; M. Biernacka, Kurpiowska aospodarka hodowlana, w opracowaniu zbiorowym: Kurpie — Puszcza Zielona. Traducie hi­ storyczne a problem reaion».. cyt. wvd.. s. 234—236. Por. T. Konopiński, Hodowla bydła — pocho36 108 „wypasione". Mogą się najwyżej różnić w ocenach szczegółowych, gorzej lub lepiej orientować w zale­ tach poszczególnych odmian i ras. Istnieje wiele powodów, aby twierdzić, że na te­ renie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej wyhodowana została pewna miejscowa odmiana konia pospolitego z domieszką konia ciężkiego i (mniejszą) lekkiego, wysoko uszlachetnionego. Konie te charakteryzują się niewysokim wzrostem, krępą budową, małą głową i kasztanową maścią. Kurpiowszczyzna słynęła z nich jeszcze do I wojny światowej . Stąd też najprawdo­ podobniej tak wielu informatorów uznaje za piękne wyłącznie konie maści kasztanowej, względnie gniadej („żółtej") najbardziej ją przypominające. Nato­ miast bydło kurpiowskie, od czasów jak sięga pamięć najstarszych informatorów, zawsze było mieszane. Do I wojny światowej hodowano przeważnie krowy maści „siwej", „pstrej" (czerwono-biała lub białoczerwona), „kobielastej" (czarna z białym pasem na grzbiecie), a także „łyse" (czerwona o grzbiecie bia­ łym), „kropichy", „graniaste" (czarna lub czerwona z białymi łatkami). Od końca X I X w. pojawia się ponadto na tym terenie odmiana rasy nizinnej, białoczarnej i czerwonej — polskiej . W wyniku tak znacznej różnorodności hodowanych odmian zrozu­ miałe są różnice w poglądach informatorów na piękno krów o określonej maści. Najczęściej bywa tak, że informatorzy uznają za piękne, względnie najpiękniej­ sze tej maści bydło, do jakiego najbardziej przywykli, stykając się z nim w rodzinnej wsi lub zagrodzie. 35 36 POGLĄDY NA PIĘKNO FIZYCZNE CZOWIEKA Piękno człowieka można rozpatrywać w mniej lub bardziej szerokim aspekcie, uwzględniając np. przy­ mioty wyodrębniające go od świata zwierząt (przy­ mioty umysłowe! lub zatrzymując się na tvch tylko jego cechach, które go wiążą z pozostałymi żywymi istotami, czyli ograniczaiąc się do jego fizycznego wyglądu. Wybierając pierwszą z tych możliwości wkracza się w złożona problematykę etyki. Dlatego też poprzestanę na analizie poglądów związanych wy­ łącznie z zewnętrznym, fizycznym pięknem człowieka, jego figurą, budową, karnacją oraz barwą włosów i oczu. Informatorzy nasi nie ujmuią jednak swych ocen wyglądu człowieka w oderwaniu od wyobrażeń o określonych walorach psychicznych czy charak­ terologicznych. Stoją bowiem na stanowisku, że u nie­ których osobników pewnym cechom zewnętrznym od­ powiadają ściśle określone zalety ducha. np. blondyni 0 błękitnych oczach mają dobre serce, szczere, otwar­ te usposobienie, a ich zaprzeczeniem są ludzie o wło­ sach rudych lub oczach zielonych. Tego rodzaju sta­ nowisko jest bardzo popularne w środowisku ludo­ wym. Dla podiecia próby interpretacji jego żywot­ ności w odniesieniu do Kurpiowszczyzny — niezwykle pomocne są wvniki badań antropologicznych. Na podstawie danych dostarczonych przez A. Maciesze można z dużym prawdopodobieństwem twierdzić, że wszystkie te cechy wyglądu, które wiążą się z nie­ korzystnymi przymiotami usposobienia i charakteru człowieka wystenuia wśród ogółu ludności kuroiowskiej bardzo rzadko . W tym można by znaleźć w y ­ tłumaczenie utrzymywania się u starszych Kurpiów owego niczym nieuzasadnionego uprzedzenia do r u ­ dych i zielonookich. Pamiętamy bowiem, że zawsze oceniali oni negatywnie te wszystkie właściwości 37 dzenie, rasy, pokrój, dobór, żywienie, użytkowanie 1 organizacja czyli biologiczne i ekonomiczne podsta­ wy hodowli bwdfo. Poznań 1931, s. 233; M. Biernacka, op. cit s. 236—237. Por. Aleksander Maciesza. Puszczanie przas­ nyscy. Przyczynek do charakterystyki antropoloqiczn°i Kurpióui. ..Archiwum Nauk Antropologicznych", t. IIT, dz. A. Antropologia, nr 1, Warszawa — Lwów 1923, s. 6—9. 37 �wyglądu np. zwierząt domowych, szczególnie zaś koni, które nie występowały dostatecznie często lub — inaczej — które odbiegały od spotykanych niegdyś najczęściej. Przejdźmy jednak do samych wypowiedzi. Infor­ matorzy, ustosunkowując się do urody ludzkiej, biorą pod uwagę przede wszystkim wzrost, budowę i ogólną kondycję obiektu. „Jak jest scupiy, to lichy, to licho nadziejo w nim. Najlepsy, najsyKowniejsy chłop, to taki średni (nie wysoki), mocny. I kobieta tak samo, jak zdrowa, to fajna". (Apolinary Waśkiewicz). „Chude, wysokie ludzie to mi się nie podobają, bo mają wygląd niezdrowego, nie zdatnego do roboty. Na tłustego to bym stale patrzyła, bo tłusty to zdro­ wy, ładny. Jek cłowiek zdrowy, to cerwony, cerzysty, taki prętki do wszystkiego". (Stanisława Olender). „Przychodzili do mnie takie scupłe, rosłe chłopy, to nie chciałam z nimi gadać. As przyset taki jeden karcysty, cerwuny kark równo z włosami, mocny seroki, to se pomyślałam dobry do gospodarki i do pokazania ludziom". (Ewa Rydel). „Mocno duze ludzie mi się nie podobają, takie bociany. Średnie to mi się podobają, takie zgrabne, tłuste. A chudy to ciemięga, to as zygać się chce. Ale za tłusty, to tes nie ładny, jek by się na korycie upas. Lubię patrzyć na takich prętkich, co chyżo się rusają". (Anna Kordecka). „Chudych to nienazidze, a tęgich, tłustych, to ja tes nienazidze. Ja tych kadłubów nienazidze, bo jek umrą, to śmerdzą i za życia śmerdzą. Te to do zwieziny podobne. Ja to tak jem, zeby jak najmniej śmerdzieć jek umrę. Najpiękniejse, to takie są l u ­ dzie, me za duze ale i nie małe, bo ich nie zidać, dobrze rozrośnięte, mocne, silne". (Rozalia Skrodzka). Obraz ideału urodziwego człowieka rysuje się we wszystkich wypowiedziach bardzo podobnie. Jest to osobnik, który swoją budową, ogólną kondycją gwa­ rantuje pełne przygotowanie do ciężkiej pracy fizycz­ nej, tewne różnice zdań co do tego, czy jest nim osobnik bardziej niż dobrze, czy tylko dobrze odży­ wiony, nie mają większego znaczenia wobec jedno­ myślności, iż nie jest nim na pewno osoba szczupła — wysoka. Przy takim stanowisku zrozumiały staje się w wypowiedziach brak jakiegokolwiek ustosunkowa­ nia się wobec poszczególnych części ciała, stopnia har­ monii i regularności budowy. Określona wielkość i forma głowy, kształt dłoni i nóg nie stanowią dla informatorów warunku piękna. Sporo natomiast uwagi poświęcają oni cerze, znajdując w niej odbicie stanu zdrowia. Jakie jeszcze szczegóły w wyglądzie fizycznym człowieka stanowią przedmiot estetycznych doznań — wspomniałem już wcześniej. Są to barwa włosów i oczu. „Cyganów, carnych to nienazidze. Najpiękniejse to takie, co włosy mają jasne i ocy jasne. A bure, ciemne, to nie lubzie. Żielune to najgorse. Kot ma ci zielune, to zdradliwe, to do nicego". (Antonina Cicha). „Podobają mi się mocno ocy niebzieskie. Carne i sare nie, a juz kocie, to nie doj Boże, najgorse, fałsywe. Ciemne blondyny i satyny, to ładne, a ryzi i ciorne takie kruki, to śkaradztwo. Ryzi to fałsywi, a ciorny, to jekby się ufarbował na pokaz". (Józef Slachetka). „Jek okrągła buzia, jasne włosy i niebieskie ocy, to sykowny. Cyganiaste, to mi się nie podobają". (Franciszka Zisk). 38 „Puszczanie przy jednakowym z ogółem Pola­ ków Królestwa wzroście i siągu, jednakowych wy­ miarach obwcdu i długości głowy oraz jednakowych najczęściej spotykanych wymiarach szerokości głowy, a także jednakowej odsetce barw włosów, a więc o włosach najczęściej szatynowych, wyróżniają się największą odsetką oczu jasnych, największą ilością „Mnie się spodobują ludzie jasne, coby ocy,i włosy • nieii jasne. Ale takie całkiem jasne to juz me, a cerwune, takie ryzie, to jesce gorse, to niedobre takie ludzie, chytre, mściwe, taki, to gotów cłowieka zabić". (Marianna Bardyga). Tak więc równ.eż w stosunku do tych drobnych szczegółów urody ludzkiej informatorzy zajmują ściśle określone stanowisko, nie różniąc się w wyma­ ganiach, jednakowo żywo wyrażając swój stosunek do cech, które uznają i które budzą w nich sprzeciw. Podobnie jak w ocenach piękna zwierząt domo­ wych, tak i tych dotyczących człowieka nie udało mi się stwierdzić różniących się zasadniczo postaw. To­ warzysząca im kategoryczność wyrażania sądów każe zastanowić się nad tym jak bardzo silne musiało być oddziaływanie czynników sprawczych. Można dopa­ trywać się ich przede wszystkim w ciężkich warun­ kach bytu okresu, kiedy kształtowały się poglądy starszego pokolenia Kurpiów, a także w izolacji społeczno-kulturalnej tego rejonu k r a j u . Na tej bardzo pobieżnej charakterystyce poglądów na piękno fizyczne człowieka można skończyć oma­ wianie zgromadzonego materiału. Pozostaje tylko samo uporządkowanie tych wszystkich uwag, które nasunęiy się w toku przeprowadzonego wywodu. Przeżycia estetyczne starszego pokolenia Kurpiów wiążą się z odczuwaniem uroków tych wartości świata przyrody, które mają materialne lub społeczne uza­ sadnienie w bytowaniu chłopa względnie też jakieś racje w jego wierzeniach. U człowieka cechami taki­ mi są przede wszystkim — przystosowanie do cięż­ kiej pracy fizycznej i łatwość współżycia grupowego, u koni — głównie zdolności pociągowe, u bydła, po­ dobnie jak u ryb, przede wszystkim zalety spożyw­ cze, u niektórych owadów (pszczół, trzmieli), niektó­ rych ptaków, a także roślin — pożyteczność dla gos­ podarstwa, w krajobrazie — żyzność gleby, łatwość eksploatacji (np. brak nierówności terenowych) oraz stopień zagospodarowania, wreszcie, jeśli chodzi o pory dnia i roku — przede wszystkim wpływ na ożywienie w przyrodzie oraz na stan wyższej spraw­ ności fizycznej człowieka. Nawet piękno kwiatów oce­ niane bywa przez to w jakiej mierze świadczą one o gospodarności i pozycji hodującego ich cziowieka. Przyjmowanie za miernik piękna realnej wartości przedmiotów czy zjawisk przyrody stanowi w egzy­ stencji chłopa-rolnika dominujące kryterium oceny estetycznej; dotyczy to wszystkich bez wyjątku jed­ nostek, które zostały objęte badaniem. Takie stano­ wisko wyzwala oczywiście kategoryczność estetycz­ nych sądów, osłabia wszelkie wahanie czy niezdecy­ dowanie w wyznaczaniu rzeczy brzydkich, prowadzi do zakreślenia pięknu w przyrodzie wąskich granic. Są wypadki, że uroki pór roku i dnia, następnie krajobrazu oraz flory i fauny spotykają się z bar­ dziej elastycznym osadem. Można by powiedzieć, iż piękno tych dziedzin świata przyrody, od których uzależnienie bytu chłopa nie jest obecnie ściśle uza­ leżnione lub które nie są przedmiotem stałych trosk czy zabiegów gospodarczych (z przyczyn nieraz zu­ pełnie obiektywnych) — wyzwalają bardziej złożone doznania estetyczne. W odniesieniu do tej sfery pięk­ na w przyrodzie można więc mówić o pewnym, nie­ raz zasadniczym, zróżnicowaniu poglądów estetycz­ nych interesującego nas środowiska. Natomiast piękno tych dziedzin przyrody, wobec których człowiek na wsi czyni stałe starania gospodarcze, względnie na których zmuszony jest skupiać stale uwagę, czerpiąc z nich korzyści — a więc przede wszystkim piękno 38 osobników miernego czyli średniego wzrostu. Puszcza­ nie wyróżniają się wśród Polaków największym sto­ sunkowo do swego wzrostu tułowiem, najkrótszymi nogami i długiemi rękami, odpowiadając pod tym względem typowi ludności ciężko pracującej". A. Maciesza, op. cit., s. 54. 109 �