77 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79be652991d4ade1902a99d83cb0643e.pdf 0c3a7151901a3dbc1bad4bfe4271529e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1615 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1495 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.205-228 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 S . R . Barrett, Anthropology: A Student's Guide to Theory and Method, University of Toronto Press, Toronto 1996, ss. 270 N a temat antropologii uprawianej w ośrodkach kanadyjskich wiemy stosunkowo niewiele. Kształtujące się w naszym kraju ś r o d o w i s k o antropologiczne zwraca u w a g ę g ł ó w n i e n a osiąg­ nięcia amerykańskie i brytyjskie, a całkiem od niedawna n a niektóre ośrodki antropologiczne we Francji oraz w Holandii. Z tego między innymi powodu warto przybliżyć pracę pod tytułem d o ś ć o g ó l n y m i skromnym Anthropology: A Student's Guide to Theory and Method. Jej autor S . R . Barrett - profesor antropologii n a uniwersytecie w Guelphi, autor kilku książek - nie jest m o ż e g w i a z d k ą w tej dyscyplinie, lecz jest badaczem d o ś w i a d c z o n y m i uznanym. W n a j w i ę k s z y m stopniu jest on z w i ą z a n y z F . G . Bailey'em, jednym z g ł ó w n y c h reprezentantów „transakcjonalizm u " (social action theory), podkreślającego rolę aktywności ludzi i w niektórych ś r o d o w i s k a c h bardziej znanego n i ż inny klasyk tego nurtu - F . Barth. S . R . Barrett poświęcał się w równej mierze teorii, j a k i badaniom empirycznym, które prowadził m.in. w Kanadzie (miasto w Ontario ukryte pod kryptonimem „Paradise"), n a Korsyce oraz w delcie Nigru. O p r ó c z ponad czterdziestu stron „ W s t ę p u " , w k t ó r y m wyjaśniona została terminologia, w e w n ę t r z n y p o d z i a ł antropologii, jej usytuowanie w ś r ó d innych nauk, cel i układ pracy, k s i ą ż k a zawiera cztery części, a w nich łącznie dziewięć rozdziałów. W każdej z czterech partii powtarza się podział n a fragment d o t y c z ą c y teorii i fragment o d n o s z ą c y się do metod. Podjęcie się r ó w n o ­ ległej analizy teorii i metod m o ż n a u z n a ć za największą zaletę recenzowanej pracy. Dalej nato­ miast u k ł a d staje się j u ż bardziej dowolny, nie zawsze zadawalający i czytelny, lecz stanowią o nim mniejsze p o d r o z d z i a ł y d o t y c z ą c e pojedynczych orientacji badawczych, metodologicznych refleksji, pojedynczych p r z y k ł a d ó w (case studies) oraz biografii badaczy. N a najniższym szczeblu tego u k ł a d u znajdują się bardzo krótkie i rzeczowe fragmenty, do których nie s p o s ó b dotrzeć inaczej niż z a p o ś r e d n i c t w e m indeksu. K s i ą ż k a m a czytelny u k ł a d diachroniczny - pierwszy rozdział dotyczy powstawania dys­ cypliny (ewolucjonizm, dyfuzjonizm, funkcjonalizm strukturalny), drugi traktuje o okresie moder­ nizacji i „podpierania" zbudowanego j u ż gmachu (ekologia kulturowa, teoria konfliktu, teoria aktywności społecznej), trzeci natomiast odnosi się do etapu burzenia i rekonstrukcji. W tym fragmencie znajdują się charakterystyki trzech orientacji: strukturalizmu, postmodernizmu i an­ tropologii feministycznej. D o takiej konfiguracji n u r t ó w badawczych ł a t w o jest zgłaszać zastrze­ żenia, mając n a względzie c h o c i a ż b y w y b ó r orientacji, ich zaklasyfikowanie (np. objęcie d w ó c h n u r t ó w funkcjonalnych jednym określeniem), zasadność zaliczania do jednej grupy, nadmierne eksponowanie niektórych z nich, co j u ż samo w sobie stanowi zafałszowanie obrazu. Zastrzeżenia rodzić m o ż e inne uproszczenie, to znaczy kwitowanie sprawy metod analitycznych przez zamiesz­ czanie p o d r o z d z i a ł ó w z a t y t u ł o w a n y c h "The Methods Literature", bez koniecznych p r ó b uszcze­ g ó ł o w i e n i a , podobnie j a k to m a miejsce w przypadku metodyki terenowej ("The Fieldwork Situation"). W sensie analitycznym jest to nieco za m a ł o w sprawie metod, o których więcej informacji rozproszono w innych partiach książki - często są to w s k a z ó w k i d o ś ć - "Some New Rules of Thumb", co w dobie daleko p o s u n i ę t e g o relatywizmu agresywne badawczego i triumfu miękkich „ m e t o d " musi polskiego czytelnika zastanawiać. Praca ma wiele zalet. Z o s t a ł a ona napisana językiem przystępnym, zawiera bardzo d u ż o ciekawych, niekiedy zaskakujących przykładów, proporcje między warstwą faktograficzną i teoretycz­ n ą w y d a j ą się b y ć dobre, a cała książka jawi się j a k o w y j ą t k o w o klarowna i systematyczna. �206 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Zdaniem autora, ekologia kulturowa odznacza się dziewięcima podstawowymi cechami, w ś r ó d k t ó r y c h są: docenianie w p ł y w u technologii, prymat podejścia „etic", traktowanie kultury jako sfery zjawisk praktycznych i użytecznych, znaczenie podejścia nomotetycznego (dyskusyjne), zwracanie uwagi g ł ó w n i e n a systemy nie zaś n a jednostki. I n n ą ciekawą cechą opracowania jest przedstawianie pewnych kontrowersji ("The Redfield-Lewis Controversy") lub konfrontacji róż­ nych n u r t ó w , np. „feminizm i postmodernizm" lub „feminizm i marksizm". Problematyka antropologii feministycznej - jeszcze tak trudno zrozumiała dla naszych czytel­ n i k ó w - zajmuje w książce wiele miejsca, prawie pięćdziesiąt stron. Autor przedstawia założenia tej orientacji, konfrontuje j ą z niektórymi innymi orientacjami, omawia stan o p r a c o w a ń , przy­ kłady z d w ó c h odległych części świata, krytykę tego nurtu ze strony a n t r o p l o g ó w i reprezentantów innych dyscyplin, rozważając także wcale s e n s o w n ą kwestię czy kobiety radzą sobie w badaniach terenowych lepiej niż mężczyźni (tutaj bardziej celowe b y ł o b y wskazanie n a specyficzne tematy, które kobiety m o g ą realizować z w i ę k s z y m powodzeniem niż mężczyźni, a nie traktowanie sprawy w wymiarze o g ó l n o a n t r o p o l o g i c z n y m ) . T a właśnie partia książki - przyznać należy, że jest ona ciekawa i cenna - ujawnia pewne specyficzne d l a całości niedostatki, eksponowanie niekiedy d o ś ć j a ł o w y c h kwestii (predylekcja żeńskiej części środowisk akademickich do stosowania metod jakoś­ ciowych), wykorzystywanie kalek interpretacyjnych z odległych sfer rzeczywistości kulturowej jedynie ze względu n a ich zewnętrzną atrakcyjność ( „ k o l o n i a l n y charakter relacji m i ę d z y płcia­ mi"), n i e z n a j o m o ś ć kilku podstawowych z tego zakresu prac (np. fundamentalnego, odczuciu, brytyjskiego opracowania Feminism and Anthropology, w moim H . L . Moore z roku 1988), wreszcie kierowanie się w wyborze sylwetek badawczych subiektywną opinią - „ o d tych o s ó b najwięcej się n a u c z y ł e m " (s. 167). Warto d o d a ć , że w ś r ó d scharakteryzowanych bliżej przed­ stawicielek „feministycznej antropologii" znajdują się: Marjorie Shostak (badania w Botswanie), M a r l y n Strathern (badania n a Nowej Gwinei, ponadto teoretyk kultury), E l v i Whittaker (badania na Hawajach). Przedstawianie zalet oraz n i e d o s t a t k ó w pracy m o g ł o b y trwać dłużej, m u s z ę w i ę c p o p r z e s t a ć na stwierdzeniu, że książka Anthropology. A student's Guide to the Theory and Method jest p r a c ą w a r t o ś c i o w ą , zasługującą n a d o k ł a d n ą lekturę. Przytacza wiele interesującego materiału z historii antropologii, j a k również wystarczająco d u ż o ciekawych ( m o ż e nie zawsze g ł ę b o k o zinterpretowa­ nych) informacji o jej aktualnym kształcie. Jednocześnie łączy ona w jednym ujęciu sprawy teorii i metod, r o z w a ż a n i a teoretyczne i przykłady terenowe, a autor interesująco przedstawia nie tylko sylwetki badaczy, ale r ó w n i e ż umiejętnie posługuje się pojęciami, wykazuje s k ł o n n o ś ć do kon­ struowania modeli (np. model zmiany w środowisku o złożonej strukturze postetnicznej i zawo­ dowej) oraz uwrażliwienie na czyhające n a współczesnego antropologa przeszkody, których nie n a p o t y k a ł w dobie rozwiniętych s y s t e m ó w kolonialnych. Tego rodzaju refleksje zgromadzone zostały w ostatnim rozdziale książki. Sądzę, że recenzowana praca powinna b y ć bardzo pomocna w studiowaniu niezbyt odległej przeszłości antropologii, szczególnie w ś r o d o w i s k a c h akademickich. Gdyby została przetłu­ maczona n a język polski, studenci nasi otrzymaliby ciekawy materiał i z d e c y d o w a n ą pomoc w zgłębianiu tajemnic tej dyscypliny, o wiele bardziej przejrzystą i konkretną, n i ż niektóre rodzime opracowania. Mieczysław Fieldwork and Footnotes. Studies in the History of European Anthropology, Trojan H . F . Vermeulen, A . A . R o l d a n (red.), L o n d o n - N e w Y o r k : Routledge 1995, ss. 261 W kontekście etnologii europejskiej/antropologii Europy rzadko się do tej pory słyszało o d o ś w i a d c z e n i a c h specjalistycznych środowisk w Holandii. Ostatnio jednak poczyniono w tym kraju wiele w interesującym nas zakresie. Przejawia się to szczególnie w studiach d o t y c z ą c y c h strefy ś r ó d z i e m n o m o r s k i e j , etniczności i sytuacji grup imigrantów oraz w badaniach nad historią �207 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA etnografii/antropologii Europy. Niewiele jednak b r a k o w a ł o , aby w a ż n a praca z tej dziedziny, j a k ą jest Fieldwork ostatniej and footnotes. Studies in the history of European anthropology, nie o d b i ł a się w Polsce ż a d n y m echem. N a realność tego niebezpieczeństwa zwrócił mi u w a g ę jeden z jej r e d a k t o r ó w , p r o s z ą c jednocześnie o skreślenie w tej sprawie paru uwag i refleksji. Rzecz charakterystyczna, książka zaskakuje czytelnika j u ż przy pierwszym zetknięciu. Nie chodzi przy tym jednak o „ e g z o t y c z n e " postacie z okładki (okazują się one bardziej swojskimi - to rysunki naskalne z V a l Camonica), lecz o nazbyt skromny tytuł, słabo przystający do całości dzieła. Praca dotyczy bowiem nie tylko znaczenia b a d a ń terenowych - c h o c i a ż m y ś l ta została dobrze zaakcentowana, a w i ę k s z o ś ć artykułów to c o ś znacznie więcej n i ż jedynie o d n o ś n i k i i przypisy, to często wcale udane ujęcia analityczne. Drugie zaskoczenie, czekające niechybnie polskiego czytelnika, wynika ze swojskiego klimatu, jaki w tej książce panuje. Nie płynie to głównie z obecności w niej artykułu "Ethnography and anthropology, the case of Polish ethno­ logy", k t ó r e g o autorami są Z . Jasiewicz i D . Slattery (stąd w i e l o ś ć polskich nazwisk w indeksie), ale przede wszystkim zdecydowanego n a w i ą z y w a n i a do osiągnięć B . Malinowskiego przez trójkę zagranicznych a u t o r ó w - P. Skalnika, A . A . R o l d á n o oraz H . F . Vermeulena. N i e k t ó r e z a r t y k u ł ó w to jednak d o ś ć przypadkowe, chociaż przydatne przyczynki, poszerza­ j ą c e i pogłębiające zarazem stan naszej wiedzy o pra- i p o c z ą t k a c h refleksji etnograficznej (dla zachodniej Europy raczej antropologicznej) na naszym kontynencie. Chodzi tutaj o opracowa­ nia d o t y c z ą c e dzieła Orang Outang L o r d a Monboddo - inaczej Jamesa Burnetta (1714-1799) - autorstwa A . Barnarda, j a k również o artykuły d o t y c z ą c e studium H . J . Nieborera (1873-1920) 0 niewolnictwie (tekst J . J . de Wolfa) oraz o ś w i e c e n i o w y c h i romantycznych inspiracji A . Bastiana. W grupie tej korzystnie w y r ó ż n i a się artykuł na temat p o c z ą t k ó w i instytucjonalizacji etnografii 1 etnologii w Europie oraz w U S A w okresie 1771-1845 H . F . Vermeulena, w k t ó r y m p o d j ę t o się analizy t y t u ł ó w preetnograficznych o p r a c o w a ń i pojawiania się nazwy dyscypliny (np. pierwsze użycie określenia „ e t n o l o g i a " przez s ł o w a c k i e g o historyka A . F . K o M r a w roku 1783). Autor niewiele jednak wykracza poza wczesne dzieje „etnografii" w środkowej Europie, lecz w tym kontekście jego tekst jest zdecydowanie w a ż n y , dobrze udokumentowany i zasługiwałby na obszerny komentarz. S p o ś r ó d czternastu a r t y k u ł ó w skupionych w trzech partiach książki m o j ą u w a g ę zwróciło tylko kilka. Chodzi konkretnie o teksty o d n o s z ą c e się do takich zagadnień, jak: relacja etnologia - antropologia w Szwecji ( T . Gerholm), wczesne niemieckie relacje z p o d r ó ż y ( M . Harbsmeier), dzieje etnologii w Słowenii (Z. Šmitek, B . Jezernik), a przede wszystkim artykuł Т.К. Schippersa „ A history of paradoxes: Anthropologies of Europe". W pierwszym opracowaniu słusznie pod­ k r e ś l o n o centralną w z g l ę d e m antropologii pozycję entologii w Szwecji (sytuacja n a tle Europy d o ś ć specyficzna), c h o c i a ż egzemplifikacja tego zjawiska i wyjaśnienie jego przyczyn w y d a j ą mi się d o ś ć fragmentaryczne. W artykule M . Harbsmeiera o niemieckich p o d r ó ż n i k a c h z p ó ź n e g o oświe­ cenia („Spataiufklarung") zabrakło właściwie p r z y k ł a d ó w ciekawych p o d r ó ż y po peryferiach Europy, a g ł ó w n i e z rejonu ś r ó d z i e m n o m o r s k i e g o , B a ł k a n ó w oraz ze Skandynawii. Relacji z po­ d r ó ż y po tych obszarach b y ł o d o ś ć d u ż o i dla pierwszych, przednaukowych „ s y n t e z " były one w a ż n e . W tym kontekście autor zwrócił u w a g ę jedynie na obszerne dzieło S.P. Pallasa z p o d r ó ż y po Rosji (1771-1776). W ciekawym opracowaniu dotyczącym antropologii/etnologii w krajach europejskich Т.К. Schippersa r ó w n i e ż nie zabrakło n i e d o p o w i e d z e ń , uproszczeń, a nawet p o m y ł e k . T a k n a przykład ojciec niemieckiego ludoznawstwa J . W . Riehl b y ł związany z tradycją „statystyki topo­ graficznej", bracia Grimmowie natomiast z filologią; nie jest natomiast p r a w d ą , że w przypadku k a ż d e g o z nich istniały r ó w n i e znaczące p o w i ą z a n i a z tymi dwoma nurtami. B ł ę d n e jest r ó w n i e ż zdanie, że m ł o d z i europejscy antropologowie wystartowali do b a d a ń w Europie w latach pięć­ dziesiątych, w tym samym czasie, j a k młodzi antropologowie kulturowi ze S t a n ó w Zjedno­ czonych" (s. 241). Nieprecyzyjnie określono również relacje między n i e m i e c k ą „ V o l k s k u n d e " a s z w e d z k ą szkołą e t n o l o g i c z n ą S. Erixona, jak r ó w n i e ż zakres jej w p ł y w u n a m a ł e etnologie niektórych krajów. Ciekawe jest natomiast zwrócenie przez autora uwagi na niektóre (specyficzne) uwarunkowania w k s z t a ł t o w a n i u się międzywojennej etnologii we Francji - np. n a niechęć m i ę d z y �208 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA zwolennikami szkoły E . Durkheima a środowiskiem folklorystycznym (Van Gennep) - jak rów­ nież na p o c z ą t k i antropologicznych b a d a ń wsi na Wyspach Brytyjskich. Zbyt fragmentaryczne wydaje się również „ W p r o w a d z e n i e " do pracy, napisane przez jej r e d a k t o r ó w . Problem ukryty w tytule: „ T h e history of anthropology and Europe" m o ż n a rozu­ m i e ć wprawdzie d o ś ć dowolnie, powinien on jednak wykraczać znacznie poza prezentację g ł ó w ­ nych tez z konkretnych artykułów. Recenzowana praca jest jednak ciekawa, w a ż n a i konstruktywna. D l a studiujących dzieje etnografii (antropologii) w Europie stanowić powinna istotną pomoc. Mieczysław Nigel Barley, Niewinny antropolog. Notatki z glinianej chatki, Prószyński i S-ka, Trojan Warszawa 1997, ss. 211 „ N i e w i n n y antropolog" Nigela Barleya jest zapisem d o ś w i a d c z e ń i naocznych obserwacji etnografa b a d a j ą c e g o system wierzeń i o b y c z a j ó w niewielkiego k a m e r u ń s k i e g o plemienia D o w a y ó w . Relacja Barleya m a p o s t a ć zbeletryzowanego reportażu, którego język odznacza się nieby­ w a ł ą giętkością i plastycznością. Znamienny dla relacji Barleya jest także autentyzm spostrzeżeń służący rzeczowemu i wielostronnemu przedstawieniu realiów pracy w terenie. W ten s p o s ó b autor demistyfikuje romantyczny p o g l ą d osadzający świat społeczeństw plemiennych w onirycznej sce­ nerii miejsca szczęśliwego, w k t ó r y m antropolog nawiązuje ż y w ą więź porozumienia z miejscową l u d n o ś c i ą . Barley z iście d e m a s k a t o r s k ą pasją o b n a ż a p o z o m o ś ć tego przekonania; pokazuje, jak wiele istotnych r ó ż n i c oddziela krąg kultury prymitywnej od świata cywilizacji Zachodu. Dyso­ nanse te stają się źródłem psychicznego niepokoju i rozterek antropologa starającego się przywyk­ n ą ć do nowego ś r o d o w i s k a kulturowego. Jego o d m i e n n o ś ć zauważa Barley jeszcze w Wielkiej Brytanii. Skrajna biurokratyzacja i brak subordynacji widoczny w zachowaniach p r a c o w n i k ó w linii lotniczych „Air Cameroon" oraz u r z ę d n i k ó w ambasady kameruńskięj, gdzie udaje się przed p o d j ę c i e m ekspedycji, świadczą jak dalece afrykański kodeks norm i w z o r ó w postępowania l e k c e w a ż y rygory europejskiej obyczajowości. D o ś w i a d c z e n i e Barleya pokazuje, iż nie m a nic bardziej b ł ę d n e g o od p r ó b y ekstrapolacji s p o s o b ó w myślenia i zachowania kultywowanych w gra­ nicach orbis interior n a świat obcej kultury. Postrzeganie i organizowanie rzeczywistości ma bowiem niejednakowy charakter w odniesieniu do różnych społeczeństw. Zależy ono w dużej mierze od rozumienia p o j ę ć o g ó l n y c h , takich jak „przestrzeń" i „czas", które wyznaczają ludzką orientację w świecie. O b e c n o ś ć antropologa w wiosce D o w a y ó w stwarza warunki do konfrontacji r ó ż n y c h s p o s o b ó w percepcji rzeczywistości. Jeden z nich właściwy jest dla ponowoczesnego świata cywilizacji Zachodu, drugi o b o w i ą z u j e w świecie kultury prymitywnej. Czas. C z ł o w i e k a wychowanego w tradycji są w europejskiej uderza fakt, iż Dowayowie stanie precyzyjnie określić swojego wieku. Formalne miary czasu, takie jak nie tydzień i miesiąc, s t a n o w i ą tutaj bowiem produkt akulturacji i są inaczej interpretowane przez starszych c z ł o n k ó w plemienia. Starsi Dowayowie odliczają dni „ o d chwili obecnej". Aby ustalić chro­ nologiczny porządek zdarzeń posługują się sformułowaniami typu: „dzień przed dniem przed przedwczoraj". Nieznany jest im europejski nawyk planowania czasu i dysponowania nim jak c z y m ś materialnym. W kraju D o w a y ó w rytm zajęć wyznaczany jest przez periodyczność zjawisk przyrody. Po­ śpiech jest w tym świecie działaniem zbędnym. C z ł o n k o w i e plemienia robią wszystko w stosow­ nym dla siebie czasie. Monitowani do pokazania c z e g o ś w konkretnej chwili odpowiadają: „ T o nie jest dobra pora" (s. 89). Brak tu jakichkolwiek paraleli do europejskiego sposobu przeżywania t e m p o r a l n o ś c i zjawisk, k t ó r e g o manifestacją jest traktowanie czasu jako czegoś niezwykle cennego o pozorach d o t y k a l n o ś c i i atrybutach u ż y t k o w o ś c i . Jest to znamienna cecha kultury europejskiej, w której łonie d o k o n a ł o się uprzedmiotowienie czasu. Paradoksalnie, czas w kulturze D o w a y ó w pozbawiony jest aspektu, k t ó r y sugerowałby k o n i e c z n o ś ć oszczędzania go. „ L u d z i e dziwią się �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 209 - pisze Barley - ż e m o g ę czuć się obrażony, kiedy zjawiają się o dzień albo o t y d z i e ń p ó ź n i e j lub kiedy pokonawszy 15 k i l o m e t r ó w , nie zastaję ich w domu" (s. 89). N i e h o m o l o g i c z n o ś ć d w ó c h koncepcji czasu: obowiązującej w świecie kultury europejskiej i związanej ze światem kultury tradycyjnej ujawnia się t a k ż e w tym, iż w doświadczeniu człowieka świeckiego natura czasu jawi się jako jednorodna. Homo religiosus natomiast w y r ó ż n i a w czasie metafizyczne granice, momenty mocne i szczególne. Istnieje dla niego czas zwykły, powszedni i czas święty, niecodzienny. Czasem n i e z w y k ł y m jest w świecie D o w a y ó w inicjacja. Wszystkie momenty w a ż n e , p r z e ł o m o w e , inaugurujące nowy okres w życiu plemienia, wszystkie święta kalendarzowe o d n o s z ą się tutaj do ceremonii obrzezania. Jest ona szczególnie istotna, g d y ż rytualne odrodzenie - wieńczące akt inicjacji - związane jest z periodycznym stwarzaniem czasu na nowo; stanowi symboliczne znoszenie starego p o r z ą d k u i kreację nowego świata. Inicjacja m a zwykle miejsce p o m i ę d z y 10 a 20 rokiem życia. Wszyscy chłopcy z wioski poddawani są zabiegowi w tym samym czasie. Celem inicjacji jest uwolnienie obrzezanego od skazy kobiecości, zamiana „ m o k r e g o " c h ł o p c a w „ s u c h e g o " mężczyznę. Pierwsza faza obrzędu oznacza s y m b o l i c z n ą śmierć uczestnika inicjacji. W chwili opuszczenia wioski, które rozpoczyna ten etap, c h ł o p c y są jeszcze „ w i l g o t n i " i dlatego wymaga się od nich, aby przez trzy kolejne dni klęczeli zanurzeni w rzecznym nurcie. Zabiegowi obrzezania zostają poddani, kiedy zaczyna p a d a ć . N a s t ę p n i e opuszczają nadrzeczne obozowisko i udają się w kierunku g ó r . Kolejne dziewięć miesięcy jest okresem społecznej bezczasowości, który konotuje wejście obrzezanego w czas święty i niezwykły. M ę ż c z y z n a jest w ó w c z a s skrępowany tabu zakazującym mu n a w i ą z y w a n i a kontak­ t ó w z płcią przeciwną oraz nakazującym mu pozostawanie poza obszarem osady. Uczestnicy obrzędu, ze względu n a osobliwy stan w j a k i m pozostają - stan przejściowej dzikości - u w a ż a n i są z a obdarzonych niezwykłymi właściwościami magicznymi i j a k o tacy s t a n o w i ą niebezpieczeńs­ two dla t k w i ą c y c h w p o r z ą d k u życia codziennego w s p ó ł p l e m i e ń c ó w . Po zakończeniu okresu odosobnienia c h ł o p c y powracają do wioski. M o g ą uczynić to jedynie w porze suchej, co jest k o n s e k w e n c j ą symboliki przypisywanej obrzędowi obrzezania. Jego finalna faza oznacza w ł ą c z e ­ nie inicjowanych c h ł o p c ó w w porządek plemienia, jest znakiem ich naturalnego odrodzenia i wejścia w n o w ą erę czasu. Umieszczanie dziewczynki podczas pierwszej menstruacji w chacie, w której proso jest ściera­ ne n a m ą k ę stanowi ekwiwalent izolacji c h ł o p c ó w poddawanych zabiegowi obrzezania. T u r ó w ­ nież mamy do czynienia z aktem okresowego wyłączenia z życia w s p ó l n o t y , w czasie k t ó r e g o dokonuje się przeistoczenie dziewczynki w d o r o s ł ą kobietę. Miesiączkująca dziewczynka, podob­ nie j a k inicjowany chłopiec, znajduje się w czasie sakralnym i tak jak on zostaje wyrwana z ustalonego rytmu działań powszednich i skazana na odseparowanie od reszty w s p ó ł p l e m i e ń c ó w . W czasie n i e z w y k ł y m umieszczane jest także - organizowane przez D o w a y ó w dla zmarłych - święto czaszek oraz żniwa. Ich rozpoczęcie wyznaczane jest przez rytmy kosmiczne, co zgodne jest z przekonaniem, iż człowiek kultury archaicznej inicjuje nowe zdarzenie wtedy, kiedy znak do tego daje natura, nigdy wcześniej. „ N a t u r a dostarcza wzoru działalności, modelu egzystencji" - powiada M a r i a Janion (1975, s. 256). Stoi to w jawnej sprzeczności z predylekcją Europejczyka do planowania przyszłości i ścisłego przestrzegania harmonogramu zajęć. D l a człowieka Zachodu najbardziej k o n s t y t u t y w n ą cechą czasu jest bowiem trwanie. T o , że m o ż e b y ć on percypowany inaczej wydaje się Europejczykowi kuriozalne. Tymczasem - z a u w a ż a Edward Hall - czas jest dla c z ł o n k ó w kultury prymitywnej „[...] tym, co zdarza się, kiedy z b o ż e dojrzewa albo owoce doras­ tają, charakterystyczną sekwencją zdarzeń. Jest naturalnym procesem, który objawia się, kiedy ż y w a substancja odgrywa swój w ł a s n y dramat ż y c i o w y " (Hall 1987, s. 146). Przestrzeń. Przynależność do d w ó c h odrębnych s y s t e m ó w kulturowych implikuje nie tylko r ó ż n y stosunek mentalny do czasu, ale i odmienny rodzaj doświadczenia przestrzennego. P o g l ą d na świat w ł a ś c i w y dla kultury tradycyjnej zakłada dychotomiczny podział przestrzeni n a przeciw­ stawne sobie obszary. Są nimi: terytorium życia codziennego, n a k t ó r y m sacrum objawia s w ą moc jedynie poprzez obrzędy i obszar świętości n i e u p o r z ą d k o w a n e j . Jest to przestrzeń znajdująca się poza granicami zamieszkanego terytorium: bezkształtna i nieokreślona, pełna zgubnych i destruk­ cyjnych sił duchowych. Czasem, w k t ó r y m terra ignota staje się szczególnie niebezpieczna jest noc. �210 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA C i e m n o ś ć zawsze w a r t o ś c i o w a n a jest repulsywnie. Jest znakiem śmierci, martwoty, inercji. Ciem­ n o ś ć p o t ę g u j e stopień entropii, rodzi apokaliptyczny lęk. Dowayowie unikają opuszczania wsi n o c ą . Wierzą, ż e okolice nawiedzają w ó w c z a s złe moce. W y s y s a j ą one krew ludzi i b y d ł a p o w o d u j ą c choroby, a nawet śmierć. Człowiek przebywający n o c ą poza granicami wioski n a r a ż o n y jest na ataki dzikich bestii; grozi mu także spotkanie z olbrzymem Pieprzową G ł o w ą , który - j a k wierzą tubylcy - o k ł a d a p o d r ó ż n y c h razami. (Strach przed P i e p r z o w ą G ł o w ą skutecznie zapobiega „wałęsaniu s i ę " kobiet po okolicy. „Wałęsającym się" kobietom imputuje się c u d z o ł ó s t w o . ) Jedynie człowiek wyrosły w świecie municypalnych o b s z a r ó w kultury Zachodu, wolny od resentymentów, a takim jest badacz, ma o d w a g ę ł a m a ć endemiczne tabu. „ D o w a y o w i e szczerze się dziwili - pisze Barley - że wędruję przez busz po ciemku i uznawali to za ryzykancką śmiałość" (s. 89). Nieprzyjaznym i niszczycielskim mocom wstępu do wioski broni palisada z ł o d y g prosa i k a k t u s ó w . Przed k a ż d ą w i o s k ą mieści się również okrągły plac, który jest miejscem celebrowania o b r z ę d ó w . N a placu tym znajduje się centralne drzewo, które pełni funkcję symbolicznej osi świata. Tutaj także eksponowane są utensylia i przedmioty istotne dla życia religijnego plemienia. Plac przed wsią, na k t ó r y m znajduje się drzewo centralne nie jest jednak jedynym świętym miejscem w s p ó l n o t y . Przestrzeń egzystencjalna m o ż e b y ć bowiem przerywana nieskończenie wiele razy. Miejscami sakralnymi s ą także domy D o w a y ó w , których architektura odwzorowuje geome­ tryczną b u d o w ę centrum. M a j ą one kształt rotundy, a w y d ł u ż o n e s t o ż k o w a t e dachy imitują obraz axis mundi, słupa kosmicznego, który umożliwia łączność p o m i ę d z y trzema poziomami wszech­ świata. W ten s p o s ó b dom mieszkalny kosmizuje świat, znosi chaos poprzez nadanie mu kształtu i struktury. Cechy miejsca świętego posiada również chata stanowiąca miejsce fizycznej i sym­ bolicznej izolacji miesiączkującej kobiety oraz sanktuarium, w k t ó r y m przechowywane są konse­ krowane czaszki. Fragmentem przestrzeni j a k o ś c i o w o r ó ż n y m od innych jest także znajdujące się niedaleko zagrody dla b y d ł a miejsce, gdzie zakopane są święte kamienie. M a j ą one z a p e w n i ć z d o l n o ś ć do r o z m n a ż a n i a zwierzętom, ale m o g ą oddziaływać także na p ł o d n o ś ć człowieka i dlate­ go wolno zbliżać się do nich jedynie osobom starszym, które nie m o g ą j u ż m i e ć potomstwa. Święte kamienie i naczynia przechowywane są również poza terytorium osady, w miejscach szczególnie n i e d o s t ę p n y c h , takich jak górskie jaskinie i w y ł o m y skalne. Pozostają one pod opieką osoby o specjalnym statusie, j a k ą jest zaklinacz deszczu. Istotne dla r o z w a ż a ń nad organizacją i sposobami w a r t o ś c i o w a n i a przestrzeni w kulturze D o w a y ó w jest również zwrócenie uwagi na występujący w tej społeczności podział przestrzeni w e d ł u g kryterium płci. Jest to p o ś r e d n i o związane z wyróżnianiem przez w s p ó ł p l e m i e ń c ó w lat m ę s k i c h i żeńskich. Przestrzeń dzieli się tu zatem n a obszary, na których toczy się życie kobiet i na terytoria b ę d ą c e wyłączną w ł a s n o ś c i ą mężczyzn. Kobiety chowane są po śmierci w innym miejscu niż obrzezani, a w i ę c p e ł n o w a r t o ś c i o w i mężczyźni. Nie wolno im także p r z e b y w a ć w miejscach z w i ą z a n y c h z rytem obrzezania. M ę ż c z y ź n i i kobiety mieszkają w osobnych chatach. A k t seksual­ ny pary nie związanej ślubem odbywa się zawsze w domu kobiety. Sytuację tę zmienia diametral­ nie zawarcie m a ł ż e ń s t w a . Miejscem intymnych s p o t k a ń m a ł ż o n k ó w jest odtąd chata mężczyzny. Zachowania. O d m i e n n o ś ć obyczajowości charakterystycznej dla kultury D o w a y ó w od przy­ j ę t y c h w świecie Zachodu w z o r ó w p o s t ę p o w a n i a ujawnia się r ó w n i e ż w preferowaniu w granicach tych ś w i a t ó w różnych t y p ó w z a c h o w a ń przestrzennych. Dowayowie okazują k o m u ś sympatię siadając mu na kolanach, głaszcząc po głowie i obej­ mując. M ę ż c z y ź n i tego plemienia c h o d z ą trzymając się za ręce, sypiają spleceni w uścisku. Nie jest to jednak odbierane w kategoriach z a c h o w a ń seksualnych, co sugerowałaby norma zwyczajowa regulująca stopień bliskości k o n t a k t ó w w kulturze europejskiej. M y , wychowani w świecie Z a ­ chodu - m ó w i Hall - „[...] nie lubimy d o t y k a ć innych poza chwilami intymnymi" (Hall 1987, s. 164). Zachowanie D o w a y ó w jest więc dla Barleya p o g w a ł c e n i e m konwencji, jaka obowiązuje w świecie jego kręgu kulturowego. Ź r ó d ł o konfuzji badacza stanowi r ó w n i e ż s p o s ó b , w jaki Dowayowie demonstrują różnice statusu p o m i ę d z y zwykłymi członkami plemienia a białym przybyszem. „ L e d w o przysiadałem na kamieniu n a tym samym poziomie, co wszyscy - raportuje Barley - a robiło się okropne zamieszanie. �211 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Ludzie rozpaczliwie usiłowali coś zmienić, znaleźć się niżej ode mnie albo nalegali, żebym spoczął n a macie, co p o d n o s i ł o m ó j status" (s. 53). Postponowanie miejscowych norm odbierane jest j a k o despekt. Badaczowi, k t ó r y u w a ż a n y jest za o s o b ę o wyjątkowej pozycji społecznej, zabrania się kontaktu z miejscowym pospólstwem, kobietami i dziećmi. Jego partnerami w konwersacji m o g ą b y ć jedynie osoby społecznie uprzywilejowane: naczelnik wioski, starcy i czarownicy. T a k ż e prowokowanie odpowiednimi sytuacji komunikacyjnej regulowane jest w społeczności Dowayów normami. Lokalny zwyczaj zakazuje poruszania w obecności niektórych osób t e m a t ó w d o t y c z ą c y c h intymnej sfery życia. Dlatego pytanie Barleya o m o ż l i w o ś ć podejmowania s t o s u n k ó w seksualnych w czasie polowania, zadane mężczyźnie, k t ó r e g o siostra z n a j d o w a ł a się w strefie objętą konwersacją, potraktowane zostało jako afront. Z zachowaniem w sytuacji komunikacyjnej w i ą ż ą się także określone reguły d o t y c z ą c e sposobu prowadzenia konwersacji. Dowayowie w y m a g a j ą od swego r o z m ó w c y ciągłych reakcji s ł o w n y c h oraz ekspresyjnych g e s t ó w . Nierealizowanie takiego modelu rozmowy powoduje, iż skonsternowany interlokutor milknie. Przytoczone przykłady społecznych z a c h o w a ń i postaw stanowią spektakularne dowody n a to, j a k odmienne prawidła i wzorce p o s t ę p o w a n i a obowiązują w świecie społeczeństw prymityw­ nych i współczesnej kultury Zachodu. T a wzajemna nieprzystawalność d w ó c h s y s t e m ó w kulturo­ wych jest w ę z ł o w y m zagadnieniem sprawozdania Barleya. Angielski antropolog u z m y s ł a w i a nam także, jak ł a t w o wpadamy w zasadzki własnej cywilizacji absolutyzując swój p o g l ą d na świat, i j a k trudno jest nam p o g o d z i ć się z myślą, że m o g ą istnieć środki o d w o ł a w c z e od tego, co w świecie naszego kręgu kulturowego uznane zostało za prawomocne. LITERATURA Hall E. 1987 Bezgłośny język, P I W , Warszawa. Gorączka romantyczna, Janion M. 1975 P I W , Warszawa. Aleksandra Rzepkowska Halina Rusek, Kulturowe wzory życia polskich rodzin na Zaolziu a asymilacja, Katowice 1997, W y d . Uniwersytetu Śląskiego, ss. 167 Jedno z najnowszych o p r a c o w a ń d o t y c z ą c y c h Zaolzia - jak zaznacza we Wstępie jego autorka, Halina Rusek - w ł ą c z a się w dyskusję nad p r o b l e m a t y k ą mniejszości narodowych oraz zagadnieniami związanymi z procesami asymilacji. Kwestie P o l a k ó w żyjących nad Olzą, podobnie jak w innych krajach socjalistycznych przed 1989 г., były rozwiązywane teoretycznie pozytywnie, w rzeczywistości jednak mieliśmy do czynienia z cichym wynaradawianiem społeczności mniej­ szościowej. Silną b y ł a też presja społeczeństwa w i ę k s z o ś c i o w e g o d ą ż ą c e g o do j e d n o r o d n o ś c i . Sytuacja polskiej grupy, która p o w s t a ł a w wyniku działania m e c h a n i z m ó w wielkiej polityki, to d o s k o n a ł y przykład ilustrujący „przebieg współczesnych p r o c e s ó w asymilacyjnych z a c h o d z ą c y c h w społeczności, k t ó r a d o s y ć wyraźnie na wszystkich płaszczyznach życia zaznacza s w o j ą odręb­ n o ś ć etniczno-kulturową, c h o c i a ż nieustannie asymiluje się ze społeczeństwem czeskim" (s. 8). Jest to r ó w n o c z e ś n i e przykład regionu pogranicza, gdzie stale mamy do czynienia z przenikaniem się kultur a miejscowa l u d n o ś ć uczestniczy w co najmniej trzech wymiarach kultury: regionalnej śląskiej, polskiej i czeskiej. T o właśnie na kulturę regionalną nakładają się kultury narodowe, polska i czeska. „Treści i wzory kultury, których nosicielami są różne grupy społeczne - w y r ó ż ­ nienie grup n a r o d o w o ś c i o w y c h to wskazanie tylko jednego aspektu zróżnicowania s p o ł e c z n e g o tego regionu - mieszają się ze sobą, d o p a s o w u j ą do nowych sytuacji i t w o r z ą coraz to nowy wymiar zjawiska nazwanego kulturą z a o l z i a ń s k ą " (s. 8). �212 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA A u t o r k a pracy stawia wiele pytań d o t y c z ą c y c h t o ż s a m o ś c i narodowej, etnicznej i kulturowej m i e s z k a ń c ó w tego zakątka pięknej Ziemi Cieszyńskiej, ich świadomości narodowej i podstaw samoidentyfikacji. Pojawiają się one w momencie, kiedy p a ń s t w o czeskie oficjalnie deklaruje w swojej polityce n a r o d o w o ś c i o w e j zasady, że bogactwo kraju leży w jego r ó ż n o r o d n o ś c i . Jest to sygnałem udzielenia jakby większej autonomii w sprawach kultury mniejszościom narodowym. Zastanawiając się nad zagadnieniem asymilacji polskiej grupy narodowej do czeskiej większości A u t o r k a konstruuje socjologiczne studium - w y k a z u j ą c się przy okazji d o s k o n a ł ą z n a j o m o ś c i ą literatury przedmiotu tak polskiej, czeskiej, j a k i zaolziańskiej - „ g ł ó w n y c h p r o c e s ó w wyznaczają­ cych podstawy egzystencji polskiej społeczności zaolziańskiej" (s. 9). Jak czytamy: „ P r z e d m i o t e m pracy są kulturowe wzory zachowania składające się n a s p o s ó b życia polskich rodzin oraz poszukiwanie w nich z a c h o w a ń nieobojętnych d l a p r o c e s ó w asymilacyjnych" (s. 9). P o d s t a w ą opracowania stała się relacja z b a d a ń empirycznych, towarzyszy im część teore­ tyczna z u p o r z ą d k o w a n ą wiedzą o rzeczywistości zaolziańskiej, skonstruowany opis s p o ł e c z n o -kulturowych u w a r u n k o w a ń omawianych zjawisk. K s i ą ż k a m a przejrzystą strukturę, składa się z siedmiu rozdziałów, które w logiczny s p o s ó b snują w y w ó d na temat kulturowych w z o r ó w życia polskich rodzin na Zaolziu i ich p o w i ą z a ń z procesami zwanymi asymilacją. Jest rezultatem wieloletnich b a d a ń . W rozdziale p o ś w i ę c o n y m s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m uwarunkowaniom proce­ s ó w asymilacyjnych n a Zaolziu poznajemy elementy opóźniające procesy asymilacji, a więc: spora l i c z e b n o ś ć polskiej grupy, jej z a w a r t o ś ć terytorialna, pokrywanie się, do jakiegoś czasu, struktury etnicznej z k l a s o w ą , czy silnie określone poczucie tożsamości z kulturą macierzystego narodu. Obok tego to, co j ą przyspieszało: prowadzona polityka n a r o d o w ś c i o w a , brak bieżących kontak­ t ó w z Polską, szkody górnicze (rozproszenie P o l a k ó w w d u ż y c h miastach), systematyczne „roz­ rzedzanie" polskiego ś r o d o w i s k a poprzez osadnictwo czeskie i słowackie n a pograniczu, charakter rynku pracy, m a ł ż e ń s t w a mieszane. Religia, zdaniem Autorki, w tym przypadku nie stymuluje w znaczący s p o s ó b s t o s u n k ó w n a r o d o w o ś c i o w y c h . Z o s t a ł a r ó w n i e ż z w r ó c o n a uwaga n a rolę życia organizacyjnego P o l a k ó w n a Zaolziu jako istotnego wyznacznika odrębności kulturowej. Dlatego też w dalszej części pracy brakuje mi o d w o ł a ń do tego kręgu zagadnień, szczególnie gdy Autorka - pisząc o „ w z o r a c h życia rodzin­ nego, towarzyskiego i sąsiedzkiego" (rozdz. I I I ) wyróżniając m.in. kontakty rodzinne, przyjaciel­ skie, sąsiedzkie, jakby zapomina o wspaniałych tradycjach właśnie w s p ó l n e g o , rodzinnego spędza­ nia czasu wolnego, np. w ramach imprez typu Gorolskie Święto, czy wizyt w teatrze (Scena Polska). R ó w n i e ż w tym rozdziale, k t ó r e g o tytuł sugeruje ukazanie funkcjonujących wzorów realizowanych w e w n ą t r z rodziny trochę m a ł o jest, moim zdaniem, - a m o ż e nie ma? - informacji o wzorach polskiej rodziny. M o ż e szczególny szacunek dla o s ó b starszych? M o ż e rola ż o n y -matki? M o ż e w i e l o p o k o l e n i o w o ś ć tych rodzin, a m o ż e - i n a to jest wiele p r z y k ł a d ó w - pewne, jakby zakodowane wzory aktywności kulturalno-oświatowej czyli społecznikostwo, pokoleniowy udział w pracach c h ó r ó w , z e s p o ł ó w itp. C z y wystarczy tylko w ramach w z o r ó w wychowawczych w y m i e n i ć w y s y ł a n i e dzieci do klas czy szkół polskich? Autorka pisze o roli społecznej funkcji rodziny jako punktu odniesienia dla jej c z ł o n k ó w a nie wspomina o zawodach, które są w s p ó l n e dla wielu p o k o l e ń (praca w kopalni, hucie, nauczyciel itp.). Podobnie pisząc o roli tradycji (rozdz. I V ) i m i ę d z y p o k o l e n i o w e g o przekazu jeszcze bardziej należało podkreślić z jednej strony znaczenie z n a j o m o ś c i dziejów rodziny (kroniki rodzinne, drzewa genealogiczne, hymny rodzinne itp.) a z drugiej przekazywanie wiedzy o przeszłości Zaolzia. Niestety, należy to z a u w a ż y ć z żalem, to drugie w obrębie współczesnej rodziny coraz częściej przestaje b y ć realizowane. A l e właśnie czy to oznacza, że nikt tego nie robi? W bardzo ciekawym rozdz. V I (1) „ K u czy przeciw asymilacji? Podsumowanie badań" A u t o r k a o m a w i a j ą c źródła wiedzy historycznej skupia się przede wszystkim n a roli ś r o d k ó w masowego przekazu. M o i m zdaniem, w przypadku Zaolzia bardzo w a ż n ą , żeby nie rzec najważ­ niejszą wręcz byla i jest działalność Polskiego Związku K u l t u r a l n o - O ś w i a t o w e g o . Jego imprezy, festyny, festiwale, przeglądy to bardzo istotne i znaczące formy przekazu tradycji. T o one m.in. d o p r o w a d z i ł y w latach 80-ych do zmiany stosunku m ł o d y c h ludzi do stroju ludowego. A polityka wydawnicza? Literatura regionalna, historia regionu, j e d n o n i ó w k i , materiały okolicznościowe �213 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA - wszystko to historia, dzieje tych ziem. O d lat m o ż e m y o b s e r w o w a ć wielką d b a ł o ś ć o zachowanie d o k u m e n t ó w życia polskiej grupy. Podsumowaniem r o z w a ż a ń jest rozdział V I I („Dwuwymiarowość tożsamości etniczno- -kulturowej społeczności pogranicza - p r ó b a generalizacji"), który wskazuje generalnie n a po­ d w ó j n ą identyfikację n a r o d o w ą i biwalencję kulturą, chociaż pisząc o roli i znaczeniu samoidentyfikacji m i e s z k a ń c ó w Zaolzia A u t o r k a podkreśla, i ż jest to przede wszystkim samoidentyfikacja regionalna. Pracę uzupełniają tabele statystyczne, w z ó r realizowanego kwestionariusza wywiadu oraz bogata bibliografia. Dodatkowym walorem pracy jest fakt, iż Autorka od lat mieszkając na Zaolziu w i ę k s z o ś ć prezentowanego w recenzowanej pracy materiału m o g ł a zweryfikować w prak­ tyce. Jest bowiem nie tylko badaczem czy obserwatorem analizującym polskie życie na Zaolziu, ale także jego uczestnikiem. Urszula Niemieckimi śladami po „Ziemi Obiecanej". Auf deutschen Spuren im „Gelobten Kaczmarek Land", Ł ó d ź 1997, Wydawnictwo Literatura, ss. 208 Praca przygotowana przez grono studentów germanistyki Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o pod re­ dakcją Krystyny Radziszewskiej i przy konsultacji naukowej Stefana Pytlasa, Ryszarda B o n i s ł a w skiego oraz M a r k a Budziarka jest efektem zajęć z przedmiotu Landeskunde, prowadzonych pod kierunkiem dr K . Radziszewskiej, a mających n a celu zainteresowanie studentów historią w ł a s ­ nego miasta i regionu. K s i ą ż k a jest rodzajem przewodnika po zabytkach Ł o d z i , o m ó w i o n y c h w sześciu nienumerowanych rozdziałach, w których przedstawiono: fabryki i pałace, k o ś c i o ł y i zabytki związane ze w s p ó l n o t a m i parafialnymi, budynki szkolne, teatry, redakcje gazet, instytu­ cje dobroczynne oraz cmentarze. R o z d z i a ł s i ó d m y , przynoszący krótkie informacje o sześciu p o d ł ó d z k i c h miejscowościach zamieszkałych w znacznej mierze przez N i e m c ó w , odbiega od zasadniczej koncepcji książki, p o ś w i ę c o n e j przecież Ł o d z i . Z kolei w rozdziale ó s m y m zawarto noty biograficzne wybranych o s ó b . Tekst pracy uzupełniają współczesne fotografie opisywanych o b i e k t ó w . D o b ó r ilustracji nie zawsze wydaje się trafny, np. p a ł a c Juliusza Heinzla, w k t ó r e g o opisie wskazano na walory architektoniczne budowli, pokazany został od strony m a ł o efektow­ nego dziedzińca (s. 25). K s i ą ż k a , której wydanie sponsorowane b y ł o przez W y d z i a ł strategii U r z ę d u Miasta Ł o d z i , w zamierzeniu A u t o r ó w jest zaproszeniem - j a k piszą na wstępie - na matą ucztę odkrywały łódzkie zabytki, które warte są odkrycia, w Ł o d z i , przedstawia ich kulturę oraz pokazuje gdzie rozwijało związkowe i działały instytucje charytatywne. dla oczu, by ale zarazem informuje o historii N i e m c ó w się [ich] życie kulturalne, sportowe, Wszystkie te miejsca, budynki i instytucje, do których powstania lub działania przyczynili się w jakimkolwiek stopniu ludzie p o c h o d z ą c y z Nie­ miec - uznane zostały z a ślady niemieckie w Łodzi. Jest rzeczą powszechnie w i a d o m ą , że do powstania p r z e m y s ł o w e j Ł o d z i , zwłaszcza w pierwszym okresie jej rozwoju, przyczynili się walnie „ p o ż y t e c z n i cudzoziemcy", w ś r ó d których było wielu przybyszy z krajów niemieckich. Wiadomo również, ż e zwłaszcza Niemcy przyczynili się w pierwszym rzędzie do rozwoju ł ó d z k i e g o prze­ m y s ł u . Byli t e ż obok znacznej ilości Ż y d ó w sponsorami r ó ż n y c h inicjatyw społecznych i kultural­ nych (licznie przybyli Czesi zasilili z czasem raczej szeregi proletariatu p r z e m y s ł o w e g o ) . Pisze o tym zresztą w króciutkim, jednostronicowym wstępie prof. Stefan Pytlas. Czytelnik omawianej książki otrzymuje szereg pożytecznych informacji o budowie, projektan­ tach i czasie powstania omawianych o b i e k t ó w oraz o ich u ż y t k o w n i k a c h . W i a d o m o ś c i te, zebrane pracowicie, c h o ć j a k w y k a ż ą dalsze uwagi - po amatorsku, zaczerpnięte zostały przez s t u d e n t ó w z r ó ż n e g o rodzaju polskich i niemieckich źródeł, uzupełnionych niekiedy wspomnieniami star­ szych Ł o d z i a n . Z a p o z n a j ą c e m u się z pracą etnografowi nasuwa się jednak pytanie: co m o ż e m y u z n a ć w ogóle z a ślad niemiecki oraz kiedy jest to wyłącznie i tylko wyłącznie ślad niemiecki? �214 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Nie m o ż e chyba ulegać wątpliwości, że jeżeli fabrykę zakładał i b u d o w a ł świeżo przybyły do k r ó l e s t w a Polskiego Niemiec, to budynek założonej przez niego fabryki m o ż n a t r a k t o w a ć jako ślad działalności Niemca w Łodzi. Autorzy pominęli jednak istotną (zwłaszcza n a użytek czytel­ nika tekstu niemieckiego) informację, że koncepcja uprzemysłowienia Łodzi p o w s t a ł a w gronie P o l a k ó w - ministrów rządu K r ó l e s t w a Polskiego. Szukając śladów działalności N i e m c ó w przed­ stawili Autorzy miasto, w k t ó r y m zabrakło w o g ó l e P o l a k ó w ! Podkreślając, kto d a ł pieniądze na b u d o w ę p o s z c z e g ó l n y c h o b i e k t ó w pominęli np. to, że inicjatywa budowy szpitala i m . A n n y M a r i i była wynikiem społecznej działalności lekarzy zrzeszonych w łódzkim oddziale Warszawskiego Towarzystwa Higienicznego, czy że działalność charytatywna w Łodzi nie wynikała tylko ze zrozumienia [ N i e m c ó w ] dla działalności społecznej (s. 124), lecz była o g ó l n ą c e c h ą epoki, w której brak zorganizowanej p a ń s t w o w e j czy samorządowej działalności socjalnej w y m u s z a ł inicjatywy indywidualne. U t o ż s a m i a n i e wszystkiego, co ewangelickie z niemieckością pokazuje w krzywym zwierciadle stosunki etniczne w mieście. T o uogólnienie jest szczególnie rażące w przypadku w c i ą g n i ę c i a na listę „ ś l a d ó w niemieckich" kościoła ewangelicko-reformowanego, do którego w Ł o d z i należeli przede wszystkim Czesi, Polacy oraz nieliczni Francuzi czy Szwajcarzy, a tylko w y j ą t k o w o Niemcy. Z opisu szkół niemieckich wynika, że p o w s t a w a ł y one na pustyni oświatowej, podczas gdy skądinąd wiadomo, że w Łodzi j u ż w 1863 г., a więc wcześniej n i ż niemiecka, p o w s t a ł a pierwsza polska ł ó d z k a pensja z a ł o ż o n a przez Teofilę S c h m i d t o w ą , a prowadzona „ w duchu patriotycznym". S z k o ł a ta, kilkakrotnie zmieniająca właścicielki, była zalążkiem zna­ nego w okresie m i ę d z y w o j e n n y m gimnazjum J . Pryssewiczówny, a następnie J . Czapczyńskiej. Autorzy, zapewne z racji swego filologicznego wykształcenia, pominęli s k o m p l i k o w a n ą pro­ blematykę asymilacji i poczucia tożsamości o s ó b pochodzenia niemieckiego, nie licząc się z tym, że dla niektórych z nich wymienianie ich p r z o d k ó w (nie m ó w i ą c o nich samych) wyłącznie w k o n t e k ś c i e n a r o d o w o ś c i i kultury niemieckiej m o ż e b y ć wręcz szokujące, czy nawet bolesne. Zdajemy sobie sprawę, że problem t o ż s a m o ś c i etnicznej jest zagadnieniem niezwykle delikatnym i trudnym do k r ó t k i e g o o m ó w i e n i a . Jednakże przemilczenia i brak informacji zwłaszcza o samoidentyfikacji niektórych z wymienianych o s ó b rzeczywiście niemieckiego pochodzenia, ale w swo­ im poczuciu P o l a k ó w , jest przekłamaniem. Pastor R u d o l f Gundlach (s. 58) założył pierwszy polski ewangelicki chór kościelny w 1916 r. W kościele Św. Jana, dzięki przychylności pastora parafii ks. Juliusza Dietricha o d b y w a ł y się n a b o ż e ń s t w a liczącej ok. 5000 wiernych Polskiej Parafii Ewangelickiej (por. s. 60-61). Przemilczenie bez jakiejkolwiek wzmianki tego, że jednak w Ł o d z i zachodziły procesy asymilacji kulturowej, polonizacji rodzin pochodzenia niemieckiego, zwłaszcza gdy w e ź m i e się pod u w a g ę cenę, jaką ludzie ci zapłacili za swą p o l s k o ś ć podczas ostatniej wojny, wydaje się nierzetelne i niesprawiedliwe. Przykładem m o ż e b y ć informacja o ks. Aleksandrze K a r o l u Falzmanie, pastorze ze Zgierza (s. 188), który zginął, jak to podano w Dachau, ale właśnie dlatego, że u w a ż a ł się za Polaka i nie chciał przyjąć Volkslisty! Nie wiem również, czy umiesz­ czenie w podobnym kontekście spolonizowanej rodziny dr. K a r o l a Jonschera obok o s ó b de­ klarujących s w ą n a r o d o w o ś ć niemiecką tak, jak czynił to np. Ernst Leonhardt (s. 191) nie jest pewnego rodzaju niezamierzoną manipulacją. A b y u n i k n ą ć n i e p o r o z u m i e ń , we wstępie powinny b y ć c h o c i a ż zasygnalizowane trudności związane z podjęciem tak skomplikowanej tematyki. T a m też n a l e ż a ł o b y w s p o m n i e ć o trudnych do uniknięcia błędach, które m o g ł y p o w s t a ć podczas gromadzenia m a t e r i a ł ó w przez zespół autorski nie znający metody pracy historyka. U badacza dziejów Łodzi i s t o s u n k ó w polsko-niemieckich omawiana tu książka rodzi p o k u s ę napisania obszernej glosy prostującej długą listę błędów, pomyłek i mylnych interpretacji. I nie chodzi tu o p o p r a w n o ś ć „ n a u k o w o - h i s t o r y c z n e g o ujęcia", do k t ó r e g o Autorzy nie rościli sobie pretensji (s. 7), lecz o szacunek dla prawdy o przeszłości, szacunek dla ludzi, których dorobek został przypomniany, wreszcie o szacunek dla czytelnika, któremu w głowie mieszać nie należy. O d przewodnika k a ż d y czytelnik m a prawo oczekiwać, że będzie go rzetelnie informował. W y b ó r obiektów i s p o s ó b ich opisu jest przywilejem autora. Natomiast udokumentowanych j u ż faktów, dat i nazwisk zmieniać mu nie wolno. Swoiste kuriozum stanowi opis kamienicy Roberta Schweikerta (s. 27-28), której pod wskazanym adresem nie ma! Nie jest to skutkiem błędu literowego, bowiem mylny adres p o w t ó r z o n y jest w spisie treści rozdziału i na planie umieszczonym na wyklejce. �215 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Po lekturze książki trudno m i e ć p e w n o ś ć , gdzie leży Monschau, m i e j s c o w o ś ć rodzinna naj­ w i ę k s z e g o ł ó d z k i e g o p r z e m y s ł o w c a K a r o l a Scheiblera. R a z umieszczono j ą w zachodniej Nadrenii (s. 201), raz (s. 202) w Saksonii, a w tekście polskim p o s ł u ż o n o się francuskim brzmieniem tej nazwy (s. 192), co stwarza jeszcze większe zamieszanie. N i e p r a w d ą jest, że Beniamin Krusche przybył do Pabianic w 1830 r. (s. 175). M i a ł o to miejsce we wrześniu 1825 г., po rezygnacji z osiedlenia się w T u r k u (Kunitzer 1942, s. 326). F i r m a „ K r u s c h e i Ender" nie p o w s t a ł a w 1830 г., lecz 54 lata p ó ź n i e j . A b y nie p o p e ł n i ć tych podstawowych b ł ę d ó w , należało wyjść poza lekturę jubileuszowego numeru „ L o d z e r Zeitung" z 1913 r. O d tamtego czasu napisano n i e m a ł o n a temat przemysłu w ł ó k i e n n i c z e g o w Ł o d z i i okręgu. Jeśli prawdziwym m a b y ć twierdzenie, ż e K a r o l Rajmund Eisert b y ł największym w Łodzi w y t w ó r c ą w y r o b ó w w e ł n i a n y c h (s. 150), to j a k określić Juliusza Heinzla? (Pytlas 1972, s. 15). W krótkiej wzmiance o Ł ó d z k i m Towarzystwie Strzeleckim, najstarszej i najdłużej nieprzerwanie działającej organizacji niemieckiej (s. 131-132) znalazły się dwa błędy. N i e p r a w d ą jest, ż e Towarzystwo z o s t a ł o rozwiązane w 1905 r. w wyniku w y d a r z e ń rewolucyjnych. Liczyło w ó w c z a s blisko 100 c z ł o n k ó w , a lata poprzedzające wybuch I wojny 1 światowej były okresem jego w z m o ż o n e j a k t y w n o ś c i . N i e p r a w d ą jest, że budynek Towarzystwa został wybudowany w 1859 r. Pojawił się w ó w c z a s p o m y s ł budowy, ale przez długi czas nie potrafiono u p o r a ć się z biurokratycznymi przeszkodami. Budynek stanął dopiero w 1877 r. A b y to stwierdzić nie trzeba sięgać do archiwaliów. S ą n a ten temat publikacje w d o s t ę p n y c h perio­ dykach ( W o ź n i a k 1987). B r a k ł o konsekwencji w sposobie używania dawnych i współczesnych nazw ulic. Nie m o ż n a pisać, że Tytus K o p i s c h w y b u d o w a ł bielnik przy ul. Tymienieckiego (s. 191) nie p o d a j ą c obok ówczesnej jej nazwy. O dacie budowy tego najstarszego w Ł o d z i obiektu p r z e m y s ł o w e g o książka przynosi dwie sprzeczne ze s o b ą informacje. R a z są to lata 1824-1826 (s. 31), a raz r o k 1828 (s. 191). K t ó r a wersja jest poprawna? W tym przypadku wystarczyło o d w o ł a ć się do jednego z wielu p r z e w o d n i k ó w po mieście. P r z y k ł a d ó w wzajemnie przeczących sobie informacji m o ż n a niestety p o d a ć więcej. Trudno znaleźć uzasadnienie dla stosowania w książce całkiem dowolnych t e r m i n ó w w miej­ sce jednoznacznych i powszechnie przyjętych. W 1820 r. Ł ó d ź stała się o s a d ą fabryczną, nie miastem fabrycznym, istniały komisje wojewódzkie nie o k r ę g o w e (s. 14), R a d a Administracyjna w y d a w a ł a postanowienia, nie zarządzenia (s. 55), a j a k m o ż e w y g l ą d a ć „ p ó ł n o c n o - p o ł u d n i o w e skrzyżowanie w a ż n y c h tras" (s. 14) trudno się d o m y ś l i ć . Mylne jest przypisanie policji udziału w przygotowaniu miasta pod osadnictwo p r z e m y s ł o w e (s. 14). Błędne jest rozróżnienie m i ę d z y „ W i e l k i m K s i ę s t w e m P o z n a ń s k i m " a „ziemiami znajdującymi się pod panowaniem pruskim" (s. 176), p o n i e w a ż Wielkie K s i ę s t w o P o z n a ń s k i e s t a n o w i ł o część tych ziem. Nieporozumieniem jest szkic Niemieckie osadnictwo w Łodzi treści wstępem, (s. 13-15), nazwany w spisie e k s p o n u j ą c y powyrywane z k o n t e k s t ó w fakty drugo- i trzeciorzędne, a pomijający podstawowe uwarunkowania tego procesu. Pomawianie w ł a d z K r ó l e s t w a Polskiego o to, ż e były przeciwne prywatnej własności z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o w y c h (s. 13) jest f a ł s z o w a n i e m historii lub dowodzi niezrozumienia istoty uprzemysłowienia K r ó l s t w a Polskiego w latach 1820-1830. W rze­ czywistości, na wiele s p o s o b ó w opisany j u ż protekcjonizm rządowy, p o ł ą c z o n y n a gruncie łódz­ kim ze skrajnym wręcz prywatyzmem tutejszych przedsiębiorców, czerpiących d o d a t k o w ą siłę z protestanckiego etosu pracy, zadecydowały o gospodarczym i kulturalnym sukcesie miasta. Marginesowe znaczenie m i a ł o przedłużenie osadnikom prawa do wyrębu lasu (s. 14). Wszak nie byli drwalami, lecz w ł ó k i e n n i k a m i i życiowe znaczenie miały dla nich przemilczane w tekście licencje n a b e z c ł o w y p r z e w ó z surowca, nisko oprocentowane kredyty, bezzwrotne pożyczki i otwarcie c h ł o n n y c h r y n k ó w zbytu w Rosji. T a m tkwił klucz do bogactwa łódzkich przedsiębior­ c ó w . Bez jednozdaniowej c h o ć b y wzmianki o tych czynnikach, atrakcyjność Łodzi i jej n i e p o r ó w ­ nywalny z niczym r o z w ó j p o z o s t a n ą niezrozumiałe dla nieprzygotowanego czytelnika. 1 Swego rodzaju demonstracją siły i znaczenia Towarzystwa b y ł portret zbiorowy jego człon­ k ó w , zamieszczony w „ T y g o d n i k u Ilustrowanym", 1907, nr 25, s. 511, jako ilustracja do artykułu S. G ó r s k i e g o , Niemcy w Polsce, t a m ż e , s. 511-514. �216 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Z a g a d k ą s a m ą w sobie jest rozdział O nich się mówi. Sprawia on wrażenie „ d o k l e j o n e g o " do przewodnika, informatora o miejscach, nie o osobach. Autorzy nie ujawnili, jakie kryterium wyboru postaci zastosowali. M ó w i ć o k i m ś m o ż n a dobrze, ale m o ż n a i źle. M o ż n a też, jak zrobiono to w przypadku pastora Juliusza Dietricha, p o d a ć jedynie daty i miejsca urodzin i śmierci. W tekście książki p o ś w i ę c o n o jego osobie dwa o g ó l n i k o w e zdania. C o zatem m ó w i się o pastorze J . Dietrichu? Nie wiadomo. Jeśli wśród wspomnianych w rozdziale duchownych nie wymieniono pastora G u s t a w a Manitiusa, a tym bardziej biskupa Juliusza Bursche, o których rzeczywiście „się m ó w i " , a także pisze, to koncepcję tego rozdziału trudno zrozumieć. B ł ę d a m i szczególnie przykrymi są deformacje nazwisk. Dotyczy to głównie postaci istotnych dla treści książki - architektów i budowniczych: np. na s. 29 Bakke zamiast Balcke, n a s. 63 Minikiel zamiast Mimikel (Strzałkowski 1997), ale i innych: Szczawiscy zamiast Szczawińscy, Zanhder zamiast Zahnder (s. 208). Nie wszystkie nazwiska znalazły się w indeksie (np. Leopold Zoner, Paulina Volkman, której nazwisko zniekształcono ortograficznie, s. 189). N i e k t ó r y c h nazwisk nie m o ż n a znaleźć n a stronach, do których odsyła indeks (m. in. Antoni Potempa, s. 98). M i m o ż e tekst pracy jest j ę z y k o w o paralelný, indeks temu przeczy. T . K o p i s c h np. w tekście polskim m a b y ć wymieniony 5 razy, z a ś w niemieckim tylko 3, co jest oczywistą nieprawdą. Podobne dysproporcje d o t y c z ą szeregu innych o s ó b . Jest w i ę c indeks p o m o c ą z a w o d n ą , szczegól­ nie w części niemieckojęzycznej i nie ułatwia poruszania się w treści książki. Blisko 20 r ó ż n y c h b ł ę d ó w obciąża j e d n o s t r o n i c o w ą bibliografię (s. 204). Nie wypada nie d o s t r z e g a ć różnicy między autorem a redaktorem książki (poz. 15), a przypisanie Alfredowi Lattermannowi (poz. 13) autorstwa pracy zatytułowanej rzekomo „Sonderdruck" ( = nadbitka) brzmi j a k dowcip. Tekst, z a r ó w n o polski jak i niemiecki, obciążają bardzo liczne błędy literowe, z których pierwszy traktujący Ł ó d ź m a ł ą literą mamy j u ż na pierwszej stronie w s t ę p u . Erratę b ł ę d ó w literowych (nie wszystkich!) w tekście niemieckim otrzymają ci czytelniej', którzy pofaty­ gują się po n i ą do wydawcy książki. Szkoda, że tak potrzebna i ciesząca się zainteresowaniem czytelników publikacja budzi wielorakie wątpliwości, a po części dezinformuje. Wobec zamiaru wznowienia książki warto chyba ponownie przemyśleć jej koncepcję, a n a pewno trzeba u s u n ą ć błędy. LITERATURA Kunitzer 1942 E. Der Vater der Stadt Pabianitz. Gottlieb Krusche ger, [in:] Deutsche (1769-1851) und seine Nachfol- Gesatalter und Ordner im Osten, hrsg. von K . Luck, Leipzig. P y t l a s S. 1972 Geneza i początki w Łodzi, działalności zakladu przemysłu wełnianego Juliusza Heinzla „ Z e s z y t y N a u k o w e Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o " , seria I , z. 86, Ł ó d ź . S t r z a ł k o w s k i J. 1997 Woźniak 1987 Architekci i budowniczowie w Łodzi do 1914 roku, Ł ó d ź . K. Towarzystwa strzeleckie w miastach Polski środkowej w XIX i na początku XX wieku, „ Ł ó d z k i e Studia Etnograficzne", t. 29, s. 137-162. Bronisława Dariusz Matelski, Mniejszość Kopczynska-Jaworska, niemiecka w Wielkopobce Krzysztof Woźniak w latach 1919-1939, P o z n a ń 1997, W y ­ dawnictwo Naukowe U A M , ss. 576 P o 1989r. opublikowano w Polsce wiele prac naukowych, które zapisywały tzw. „białe karty" w najnowszej historii naszego kraju. Nie zawsze ich autorom u d a w a ł o się oddzielić emocje od rzeczowej analizy ź r ó d ł o w e j . Jest to w pewnym sensie zrozumiałe, p o n i e w a ż piszący o wyda- �217 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA rżeniach sprzed kilkudziesięciu lat byli w nie często osobiście z a a n g a ż o w a n i . O d n o s z ą c się z należ­ nym szacunkiem do tego dorobku, należy o d n o t o w a ć nowe zjawisko, jakim jest pojawienie się w ostatnim czasie o p r a c o w a ń p i ó r a przedstawicieli m ł o d e g o pokolenia historyków. B e z o b c i ą ż e ń spowodowanych emocjami podejmują oni próbę opisu i wyjaśniania p o s z c z e g ó l n y c h p r o b l e m ó w badawczych, u s t o s u n k o w u j ą c się często krytycznie do istniejącego dorobku naukowego. Omawia­ na praca wpisuje się właśnie w ten nurt. Problematyka mniejszości narodowych w I I Rzeczypospolitej była jednym z najważniejszych e l e m e n t ó w polityki odrodzonego p a ń s t w a polskiego. W y n i k a ł o to ze składu etnicznego p a ń s t w a , k t ó r e g o o k o ł o 60% obywateli b y ł o n a r o d o w o ś c i polskiej. R e s z t ę stanowili przedstawiciele kilku­ nastu mniejszości, z których najliczniejsze były: ukraińska, ż y d o w s k a , białoruska i niemiecka. M o ż e to dziwić, ale nie zmieni faktu, że żadna z wymienionych grup nie d o c z e k a ł a się do tej pory całościowej polskiej monografii naukowej. Potrzeba powstania takich o p r a c o w a ń jest oczywista nie tylko w aspekcie naukowym, lecz także w kontekście dzisiejszych polskich w y s i ł k ó w skierowa­ nych n a utrzymywanie poprawnych s t o s u n k ó w z sąsiadami. Bez rzetelnej wiedzy opartej n a własnych badaniach oraz odrzucenia wielu m i t ó w i stereotypów nie uda się tego zrobić. Prezen­ towana k s i ą ż k a jest pierwszą pracą tego rodzaju w polskiej literaturze naukowej. J u ż c h o ć b y z tego w z g l ę d u zasługuje n a odnotowanie i o m ó w i e n i e . Dariusz Matelski jest wychowankiem Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Jako pracownik naukowy tej uczelni zajmował się badaniami archiwalnymi oraz p r o b l e m a t y k ą s t o s u n k ó w n a r o d o w o ś c i o w y c h w I I R P ze szczególnym uwzględnieniem s t o s u n k ó w polsko-niemieckich w X X w. Jest autorem wielu publikacji i edycji źródłowych p o ś w i ę c o n y c h tej pro­ blematyce. Opierając się n a w ł a s n y c h badaniach źródłowych, p o d e j m o w a ł w nich często p o l e m i k ę z utartymi, jednostronnymi sądami dotyczącymi s t o s u n k ó w polsko-niemieckich w X X w. O m a ­ wiana praca jest efektem b a d a ń prowadzonych w latach 1990-1994. Warto przy tym podkreślić, że literaturę przedmiotu aktualizowano a ż po 1996 rok. K s i ą ż k a Mniejszość niemiecka w Wielkopolsce w latach 1919-1939 u k a z a ł a się w niewielkim, bo liczącym zaledwie 900 egzemplarzy, nakładzie. Utrudni to z p e w n o ś c i ą sięgnięcie po n i ą wielu uczonym. Dlatego warto, moim zdaniem, p o ś w i ę c i ć nieco więcej miejsca o m ó w i e n i u jej konstruk­ cji i zawartości. K s i ą ż k ę tworzy siedem rozdziałów poprzedzonych w s t ę p e m i wykazem s k r ó t ó w . Jednak łącznie z z a k o ń c z e n i e m zajmują one ledwie nieco ponad p o ł o w ę objętości pracy (do s. 366). W dalszej części, n a ponad dwustu stronach, umieszczono obszerny aparat naukowy: aneks, spis map i tabel, wykaz ilustracji, bibliografię, indeksy osobowy, nazw geograficznych, rzeczowy oraz streszczenie w języku niemieckim. Prawie w całości część t a pełni rolę pomocy ułatwiającej korzystanie z tekstu. Jedynie w przypadku prawie czterdziestostronicowego aneksu m o ż e m y m ó w i ć o istotnym uzupełnieniu treści p o s z c z e g ó l n y c h r o z d z i a ł ó w przez umieszczenie w nim osiemnastu tabel zawierających szczegółowe dane liczbowe ilustrujące kolejne rozdziały, uzyskane przez autora dzięki kwerendom ź r ó d ł o w y m . W e „ W s t ę p i e " Matelski uzasadnił p r z e k o n y w u j ą c o przyjęte ramy chronologiczne (1919-1939) i terytorialne ( w o j e w ó d z t w o p o z n a ń s k i e nazywane zamiennie W i e l k o p o l s k ą ) określając, ż e j a k o mniejszość n i e m i e c k ą rozumie „ o s o b y n a r o d o w o ś c i niemieckiej będące obywatelami polski­ mi zamieszkujące wtedy n a terenie w o j e w ó d z t w a p o z n a ń s k i e g o i przyznające się do niemieckiej tradycji narodowej (kryterium języka ojczystego). Polskę uznawały one za kraj osiedlenia, a R z e s z ę N i e m i e c k ą za ojczyznę" (s. 9). Cele rozprawy zostały zebrane w o ś m i u punktach i obejmują one, uogólniając, próbę odpowiedzi n a pytania d o t y c z ą c e p r o b l e m ó w : polityki pol­ skich i niemieckich w ł a d z w stosunku do tej mniejszości oraz stosunku do niej Wielkopolan. Osobne miejsce zajmuje opis różnych form aktywności N i e m c ó w w Wielkopolsce: od życia codziennego po działalność organizacji politycznych, kulturalnych, wyznaniowych i gospodar­ czych. Przyjęcie takiej koncepcji pisania p o z w o l i ł o autorowi zaprezentować w pełny s p o s ó b udział tej grupy ludności w życiu regionu w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Pierwszy rozdział - „ L i c z b a i rozmieszczenie N i e m c ó w wielkopolskich", prezentuje w d w ó c h częściach proces narastania do 1918 r. i słabnięcia (po tej dacie) i l o ś c i o w e g o mniejszości nie­ mieckiej w Wielkopolsce. Bogaty materiał statystyczny prezentują tabele i mapy, w których �218 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA zaprezentowano dane statystyczne kolejnych spisów ludności, przeprowadzonych w latach: 1921, 1926, 1931, 1934, 1936, o d n o s z ą c je do przedwojennego spisu z 1910 r. W mapach, chyba z przyczyn redakcyjnych, d o s z ł o do „ n a ł o ż e n i a się" d w ó c h przedziałów wielkości 1-3% z 3-5% (wykropkowane). Utrudnia to korzystanie z nich. C a ł o ś ć ilustruje jednak wyraźnie proces repolonizacji Wielkopolski po 1918 r. Tylko w dekadzie 1921-1931 (dwa spisy statystyczne) udział ludności polskiej zwiększył się z 83,2% (z 1 967865 o s ó b ) do 90,5% (z 2113 783 o s ó b ) . R o z d z i a ł stanowi dobre wprowadzenie do dalszych r o z w a ż a ń . I c h tematem jest stosunek władz Polski i Niemiec do mniejszości niemieckiej w Wielkopolsce. O m a w i a j ą c o c h r o n ę p r a w n ą N i e m c ó w w I I Rzeczypospolitej, Matelski podkreślił znacze­ nie podpisanego przez Polskę tzw. m a ł e g o traktatu mniejszościowego (ratyfikowany przez sejm 31 grudnia 1919). N a tym tle p o k a z a ł d ą ż e n i a obu krajów do przeniesienia tych spraw n a forum s t o s u n k ó w dwustronnych. I c h efektem było podpisanie w 1937 r. wspólnej deklaracji w sprawie ochrony mniejszości niemieckiej w Polsce. Autor podkreślił dwa elementy. Po pierwsze o g r o m n ą zmianę, j a k a nastąpiła po dojściu do władzy Józefa Piłsudskiego w 1926 r. Wyznaczono wtedy jasne wytyczne dla polityki p a ń s t w a w stosunku do mniejszości, które w następnych latach realizowano. O b e j m o w a ł y one: bezstronność władz, ścisłe przestrzeganie traktatów, dążenie do uregulowania spraw przynależności p a ń s t w o w e j . Po drugie, pewien dysonans, jakim były działa­ nia niektórych w o j e w o d ó w p o z n a ń s k i c h , którzy nie znając specyfiki regionu dopuszczali się wielokrotnie n a d u ż y ć w stosunku do N i e m c ó w w Wielkopolsce. Opisując politykę p a ń s t w a niemieckiego w stosunku do N i e m c ó w osiadłych w Polsce, Matelski wydzielił dwa jej etapy: w czasach Republiki Weimarskiej i w okresie I I I Rzeszy. W s p ó l n ą cechą obu e t a p ó w była d w u t o r o w o ś ć tej polityki. Przy oficjalnych wezwaniach do wyjeżdżania z Polski (nasilenie zwłaszcza w i a t a c h 1918-1919), strona niemiecka starała się równocześnie o wzmocnienie ekonomiczne i prawne tej grupy, jako oparcia dla wszelkich ewentualnych roszczeń terytorialnych. Wykorzystywano do tego celu p o c z ą t k o w o instytucje m i ę d z y n a r o d o w e , j a k L i g a N a r o d ó w . Po dojściu Hitlera do władzy i wycofaniu się Niemiec z organizacji m i ę d z y n a r o d o w y c h , politykę w stosunku do r o d a k ó w mieszkających w Polsce prowadziły one w oparciu o instytucje pozarządo­ we. R o z d z i a ł k o ń c z ą r o z w a ż a n i a n a temat stosunku społeczeństwa Wielkopolski do mniejszości niemieckiej. Matelski p o s t a w i ł tu d o ś ć kontrowersyjną, moim zdaniem, tezę d o t y c z ą c ą istoty tego problemu. Stwierdził mianowicie, że Polacy w Powstaniu Wielkopolskim walczyli nie tyle z Niemcami, co z p a ń s t w e m niemieckim. Ich stosunek do samych N i e m c ó w od p o k o l e ń mieszkają­ cych w p o z n a ń s k i e m b y ł przy tym bardziej pozytywny niż do P o l a k ó w z Galicji i K o n g r e s ó w k i , „[...] którymi władze [polskie po 1918] zastąpiły administrację pruską. Wśród tej grupy ludności n a p ł y w o w e j b y ł a spora liczba o s ó b nieuczciwych lub drażniących swym podejściem do pracy sumiennych na o g ó ł rodowitych P o z n a n i a k ó w , przyzwyczajonych do porządku i solidności. Przybysze nie posiadali cenionych przez Wielkopolan cech, jak: m r ó w c z a pracowitość, staranność p o s u n i ę t a do pedantyzmu, o b o w i ą z k o w o ś ć , a nawet uczciwość nazywane przez nich błędnie «przejawami i pozostałościami prusactwa». Wprowadzili oni do urzędów ł a p o w n i c t w o i nepotyzm. Byli oni przez m i e j s c o w ą l u d n o ś ć pogardliwie nazywani «bosymi Antkami z K o n g r e s ó w y » oraz « G a l o n a m i ze w s c h o d u » , a także «Galicjakami z K o n g r e s ó w y » " (s. 63). N a d o w ó d prawdziwości tego wywodu autor przytoczył fakty braku odwetu n a Niemcach po zwycięstwie powstania przy r ó w n o c z e s n y m spontanicznym likwidowaniu starych p o m n i k ó w i nazw ulic. Dopiero brak uregulo­ wania p o s z c z e g ó l n y c h p r o b l e m ó w (np. sprawa k o l o n i s t ó w ) z a n t a g o n i z o w a ł z czasem stosunki polsko-niemieckie w Wielkopolsce. Programowo antyniemiecka Narodowa Demokracja oraz Związek Obrony K r e s ó w Zachodnich w i o d ł y prym w tych działaniach po stronie polskiej. I c h p o s t a w ę przejęła później, zdaniem Matelskiego, historiografia P R L , blokując odmienne punkty widzenia, starające się ukazać zróżnicowanie wewnętrzne mniejszości niemieckiej. Rozumowanie to, c h o c i a ż oparte na prawdziwych przesłankach, d o p r o w a d z i ł o autora chyba do zbyt daleko idących w n i o s k ó w . R ó ż n i c e regionalne istnieją w Polsce po dzień dzisiejszy. Funkcjonują przecież nadal pewne stereotypy i określenia typu „krakowskie centusie", „warszawskie Antki", „ p o z n a ń s k i e Pyry", „szczecińskie śledzie". Nie oznacza to jednak wcale, że mieszkańcy wymienionych miast są bardziej obcy p o z o s t a ł y m Polakom niż n a przykład Niemcy czy Rosjanie. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 219 Trzeci rozdział jest najobszerniejszy w całej pracy (ponad 100 stron i 600 p r z y p i s ó w ) i m ó g ł b y z powodzeniem u k a z a ć się jako osobna książka. Omawia życie polityczne N i e m c ó w wielkopols­ kich w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Matelski przeanalizował s z c z e g ó ł o w o działalność kolejnych w p o r z ą d k u chronologicznym organizacji od Niemieckich R a d Ludowych p o w o ł a n y c h w 1918 r. przez Deutschtumsbund p o w s t a ł y wl921r., Deutsche Vereinigung in Westpolen, organizacje m ł o ­ d z i e ż o w e a ż po działalność N S D A P n a tym terenie. Osobne miejsce zajęło przedstawienie udziału mniejszości niemieckiej w wyborach parlamentarnych i s a m o r z ą d o w y c h . Oparte na bardzo szero­ kiej bazie źródłowej r o z w a ż a n i a s ą chyba najlepszą częścią omawianej pozycji. R o z d z i a ł po­ ś w i ę c o n y życiu politycznemu k o ń c z ą uwagi p o d s u m o w u j ą c e . Podkreślając, że „życie polityczne N i e m c ó w Wielkopolskich b y ł o najbardziej r o z b u d o w a n ą formą uzewnętrzniania aktywności spo­ łecznej" (s. 173) A u t o r dodaje, że chociaż wielobarwne, to b y ł o ono jednak zdominowane przez ugrupowania konserwatywne. W rozdziale znajdujemy p o l e m i k ę z d o m i n u j ą c y m w polskiej historiografii p o g l ą d e m o agenturalnej proweniencji tych u g r u p o w a ń politycznych. Matelski pisze, że „nie zagrażały [one] integralności terytorialnej Rzeczypospolitej" (s. 173). Szkoda, że w z a k o ń ­ czeniach p o z o s t a ł y c h r o z d z i a ł ó w nie znajdujemy takich krótkich p o d s u m o w a ń , prezentujących jasno wnioski wyciągnięte przez A u t o r a z przedstawionego materiału. Czwarty rozdział omawia zagadnienia życia gospodarczego N i e m c ó w w Wielkopolsce w okre­ sie m i ę d z y w o j e n n y m . R o z p o c z y n a j ą c analizę od s t o s u n k ó w w ł a s n o ś c i o w y c h na wsi z w i ą z a n y c h z działalnością przed 1918 r. K o m i s j i Kolonizacyjnej, Matelski przechodzi do wyjaśnienia przy­ czyn silnej pozycji ekonomicznej tej grupy, wskazując na o g r o m n ą pomoc, j a k ą otrzymywała ona w postaci k r e d y t ó w w niemieckich bankach funkcjonujących w Wielkopolsce i wprost z Rzeszy. W rozdziale o m ó w i o n o ich działalność dokładnie, chociaż brak źródeł bankowych nie p o z w o l i ł n a pogłębienie tej analizy. Wywody te w j a k i m ś stopniu podważają, moim zdaniem, funkcjonujący nadal w polskiej ś w i a d o m o ś c i społecznej mit Niemca-dobrego gospodarza, potrafiącego o s i ą g n ą ć wszystko s a m ą pracowitością i wytrwałością. Prawda jest bardziej z ł o ż o n a . Nawet najlepsza organizacja pracy nie na wiele się zdaje, gdy brakuje nowoczesnych ś r o d k ó w produkcji i od­ powiedniej technologii. M o ż n a to prześledzić w pracy n a przykładzie rozwoju niemieckiej spół­ dzielczości w Wielkopolsce (głównie mleczarskiej). N a s t ę p n e dwa rozdziały n a prawie stu stronach prezentują życie religijne i kulturalno- o ś w i a t o w e mniejszości niemieckiej w Wielkopolsce. A n a l i z ą objęto nie tylko d o m i n u j ą c y k o ś c i ó ł ewangelicki (unijny, augsburski i luterański), który w 1910 r. skupiał 80,99% N i e m c ó w miesz­ kających na tym terenie. Osobno przedstawiono także siedem mniejszych o d ł a m ó w ewangelickich: b a p t y s t ó w , z i e l o n o ś w i ą t k o w c ó w , adwentystów, m e t o d y s t ó w , Badaczy Pisma Świętego, „ F r o m m e Gemeinde" i W s p ó l n o t y Chrześcijańskiej. M a m wątpliwości, czy określenie ich w książce, zgodnie z t e r m i n o l o g i ą z okresu I I R P , mianem sekt jest słuszne. Obecnie mają w większości status o d r ę b n y c h K o ś c i o ł ó w . Osobno przedstawiono działalność k a t o l i k ó w niemieckich i N i e m c ó w wyznania m o j ż e s z o w e g o . Prezentując życie kulturalno-oświatowe autor skupił się n a jego formach zorganizowanych - od szkolnictwa, przez prasę, teatr, film i sztukę po towarzystwa oraz sto­ warzyszenia naukowe i sportowe. C o charakterystyczne - zmniejszeniu się liczby szkół (tabela na s. 263) i instytucji oficjalnych (np. teatry zawodowe) towarzyszyło zwiększanie się liczby instytucji amatorskich tego typu (teatry, chóry) i r o z w ó j innych form działalności (prasy). Z a ­ brakło w tej części nieco opisu o b y c z a j ó w c z ł o n k ó w tej grupy etnicznej i kultywowanych przez nich e l e m e n t ó w kultury p r z o d k ó w . L u k ę t ę tylko w m a ł y m stopniu wypełniają fotografie, których jest w pracy ponad 70 (np. nr l „ D o m rodziny bamberskiej na p o d p o z n a ń s k i m D ę b c u w 1911 г.", nr 2 „ B a m b e r k i p o z n a ń s k i e w strojach ludowych" i nr 36 „Bamberki w czasie procesji B o ż e g o Ciała") oraz opis działalności niemieckich grup m a s o ń s k i c h (zdjęcia nr 54-56 p o k a z u j ą ich sie­ dziby i insygnia z terenu Wielkopolski). Charakterystyczny s p o s ó b zabudowy, tzw. pruski mur, prezentuje fotografia nr 60. Szkoda, że nie u z u p e ł n i o n o jej informacją n a temat prezentowanego obiektu (podobnie j a k innych). Fotografia nr 60 przedstawia zatem kościół ewangelicki w Wie­ leniu nad N o t e c i ą , mieszczący się przy ulicy Nowe Miasto. Po wojnie zamieniono go n a magazyn. S p ł o n ą ł kilkanaście lat temu od uderzenia pioruna. Podobnych, niepełnych o p i s ó w zdjęć jest w pracy więcej. N a przykład fotografia nr 59 przedstawiająca siedzibę Niemieckiego Konsulatu �220 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Generalnego w Poznaniu pokazuje znany mi budynek przy ulicy Zwierzynieckiej w Poznaniu, w k t ó r y m mieści się obecnie siedziba jednego z o d d z i a ł ó w Polskiej Akademii Nauk. Podobnie rzecz się m a z prezentowanymi na fotografiach „ B a m b r a m i p o z n a ń s k i m i " . N a s. 23 autor pisze, co prawda, o przesiedleńcach z Bambergu, a w bibliografii znajdujemy pracę Marii Paradowskiej (aktualnie jest p r z e w o d n i c z ą c ą Z w i ą z k u B a m b r ó w Poznańskich) Bambrzy. Mieszkańcy wsi miasta Poznania dawnych ( P o z n a ń 1995), jednak brak informacji obok zdjęć utrudni z p e w n o ś c i ą czytelnikowi mniej zorientowanemu skojarzenie tych danych. W z a m y k a j ą c y m książkę s i ó d m y m rozdziale Matelski zmienia kierunek narracji: zamiast opisu samej mniejszości, omawia jej stosunek do państw: niemieckiego i polskiego. Po przed­ stawieniu metod działania u g r u p o w a ń niemieckich w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , Autor przechodzi do najbardziej kontrowersyjnych p r o b l e m ó w działalności irredentystycznej od k o ń c a 1938 r. i ist­ nienia V kolumny w 1939 r. Opisowi przejawów wrogości N i e m c ó w w stosunku do Polski (propaganda szeptana, zwalnianie P o l a k ó w z pracy, bojkot świadczeń, ucieczki do Rzeszy itp.) towarzyszy w książce prawdziwe zapewne stwierdzenie, że nie wszyscy Niemcy zajmowali t a k ą p o s t a w ę . N a potwierdzenie tej tezy Matelski przytacza dane liczbowe d o t y c z ą c e w y s o k o ś c i świad­ czeń n a rzecz Funduszu Obrony Narodowej i Pożyczki Obrony Przeciwlotniczej. Procentowy udział w w y s o k o ś c i wpłat N i e m c ó w b y ł nieco wyższy od ich odsetka w stosunku do o g ó ł u ludności Wielkopolski. M o i m zdaniem, jest to zbyt wątła przesłanka, aby m o g ł a służyć do w y c i ą g a n i a zbyt daleko idących w n i o s k ó w . T a k i stan rzeczy wynika raczej z w y ż s z e g o poziomu z a m o ż n o ś c i tej mniej licznej grupy etnicznej (podobnie rzecz się miała w odniesieniu do Ż y d ó w ) . U s t o s u n k o w u j ą c się do problemu V kolumny, Autor uznał, że j e d n ą z przyczyn jej powstania b y ł o „brutalne p o s t ę p o w a n i e z ludnością niemiecką" (s. 340), które przejawiało się w wystąpieniach antyniemieckich i niezręcznym p o s t ę p o w a n i u wojewody L u d w i k a B o c i a ń s k i e g o . „ R e p r e s j o m " ze strony w ł a d z przypisuje Matelski zanik niemieckiej aktywności politycznej i p o d w a ż e n i e pozycji ekonomicznej tej grupy w 1939 r. Wysiedlanie 85 tys. N i e m c ó w z 30 kilometrowego pasa przy­ granicznego, rozpoczęte w czerwcu 1939 г., odegrało także d u ż ą rolę w antagonizowaniu stosun­ k ó w polsko-niemieckich w przededniu wojny. Faktem pozostaje jednak, co przyznaje sam Autor, że zdecydowana c h o c i a ż s p ó ź n i o n a akcja w ł a d z polskich w Wielkopolsce była skuteczna i dzięki niej n a tym terenie nie d o s z ł o do wystąpień antypolskich w sierpniu, j a k to m i a ł o miejsce c h o ć b y n a G ó r n y m Śląsku. Czytelnik pracy Dariusza Matelskiego wiele razy jest zaskakiwany o d m i e n n ą od przyjętej interpretacją znanych mu f a k t ó w z historii s t o s u n k ó w polsko-niemieckich. Z interpretacją t ą nie zawsze m o ż e (i chce) się zgodzić. I nie o to chyba chodzi Autorowi. Zawsze przecież pozostaje pytanie: co k i e r o w a ł o autorem, że właśnie w taki s p o s ó b prezentuje swoją wizję tego fragmentu historii. N a pytanie to o d p o w i e d z i a ł sam Matelski w zakończeniu, pisząc: „Odrzucenie uprzedzeń, jakie niejednokrotnie musiały towarzyszyć licznym badaczom polskim tego okresu, ciężko do­ ś w i a d c z o n y m przez rasistowską politykę Trzeciej Rzeszy, pozwoli na rezygnację z widzenia N i e m c ó w w Polsce okresu m i ę d z y w o j e n n e g o jedynie j a k o forpoczty imperializmu niemieckiego. Z drugiej strony również rezygnacja historiografii niemieckiej z pomijania drażliwych dla P o l a k ó w p r o b l e m ó w związanych z działalnością irredentystytczną i s z p i e g o w s k ą N i e m c ó w w Drugiej Rzeczpospolitej wpłynie na rozpoczęcie rzeczowej dyskusji w o k ó ł omawianych w rozprawie zagadnień. K a ż d e uproszczenie jest przecież zarzewiem mniej lub bardziej planowanych zafałs z o w a ń i n i e d o m ó w i e ń , a nawet u ż y w a n i a inwektyw i p o m ó w i e ń " (s. 364). Oparta n a obszernym materiale ź r ó d ł o w y m praca Matelskiego z p e w n o ś c i ą m o ż e s t a n o w i ć dobry punkt odniesienia w takiej dyskusji. Odnotowane z o b o w i ą z k u niedociągnięcia, redakcyjne nie zmieniają ogólnej, pozytywnej oceny pracy p o z n a ń s k i e g o historyka. M o ż n a sobie tylko życzyć, żeby podobnego c a ł o ś c i o w e g o opracowania d o c z e k a ł y się w najbliższej przyszłości także inne mniejszości n a r o d o w o ś c i o w e w s p ó ł t w o r z ą c e n a j n o w s z ą historię Polski. Andrzej Furier �221 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA W stepie dalekim. Polacy w Kazachstanie. W stepi dalekoj. Poljaki w Kazachstanie, M . Gawęcki, J . Jaskulski (red.), P o z n a ń - A ł m a t y 1997, ss. 144, 29 fot. Przemiany polityczne w Europie Ś r o d k o w e j i Wschodniej umożliwiły w ostatniej dekadzie otwarcie nowego rozdziału w historii k o n t a k t ó w Polski z jej wschodnimi sąsiadami. Charak­ teryzuje się on o b u s t r o n n ą otwartością i dążeniem do wyjaśniania trudnych m o m e n t ó w we w s p ó l n e j historii. D z i a ł a n i a te, określane mianem zapisywania białych plam w historii naszych krajów, napotykają na liczne trudności. S ą one z reguły mniejsze w krajach, które podobnie jak Polska w y z w o l i ł y się z zależności od Rosji. Największe problemy napotykają te procesy w samej Rosji i krajach nadal blisko z nią związanych. Zajęci roztrząsaniem trudności, często zapominamy 0 ogromnych dokonaniach w tej dziedzinie w ciągu ostatnich lat. N a pierwszym miejscu należy w y m i e n i ć o d k ł a m y w a n i e historii najnowszej. Przykładem dobrze ilustrującym te działania jest sprawa mordu k a t y ń s k i e g o . N a drugim miejscu p o s t a w i ł b y m nawiązanie bliskich więzi z Polaka­ mi mieszkającymi n a Wschodzie i otoczenie ich opieką p r a w n ą przez polskie placówki dyplo­ matyczne. Jednym z następstw tego procesu jest powstanie ogromnej liczby organizacji polonij­ nych na Wschodzie oraz r o z w ó j działalaności kulturalno-oświatowej, z zakładaniem polskich szkół n a czele. Osobne miejsce zajmuje odbudowa struktur K o ś c i o ł a katolickiego, który w wyniku d ł u g i e g o procesu historycznego zajął w y j ą t k o w e miejsce jako element kształtujący ś w i a d o m o ś ć 1 narodową Polaków w Rosji . Tematem politycznych dyskusji pozostaje nadal problem zorganizowanego powrotu do kraju r o d a k ó w , którzy trafili w głąb Rosji w wyniku zesłań i deportacji. D o tej pory w ł a d z e p a ń s t w o w e nie potrafiły, niestety, w y p r a c o w a ć spójnej polityki określającej jasno zasady takich d z i a ł a ń . Niepowodzenie w tej dziedzinie prowadzi często do niesprawidliwych u o g ó l n i e ń (celują w nich publicyści) sprowadzających się do stwierdzenia, że Polska zapomniała o Polakach mieszkających n a Wschodzie. C z ę ś c i o w o tę lukę w polskiej polityce zagranicznej wypełnili działacze samo­ r z ą d o w i , którzy - nie czekając n a odgórne decyzje - umożliwili przyjazd do kraju i osiedlenie się w nim wielu polskim rodzinom ze Wschodu. W i o d ą c ą rolę w organizowaniu k o n t a k t ó w z krajem r o d a k ó w mieszkających n a Wschodzie spełniają polskie p l a c ó w k i dyplomatyczne funkcjonujące w krajach ich zamieszkania oraz polskie organizacje społeczne i instytucje naukowe. Nie zawsze dobrze sobie one radzą ze stojącymi przed nimi problemami. W ś r ó d wielu przyczyn takiego stanu rzeczy są trudności obiektywne, wynikają­ ce z w a r u n k ó w panujących n a miejscu (np. t o c z ą c a się wojna) oraz subiektywne, mające swe ź r ó d ł o w umiejętnościach i operatywności konkretnych ludzi. Wiele ciekawych w y d a r z e ń w życiu P o l a k ó w mieszkających n a Wschodzie przechodzi w Polsce jakby bez echa. W wyniku tego powstaje fałszywe wrażenie, ż e nic tam się nie dzieje. Dlatego tym ważniejsze wydaje się od­ notowanie w y d a r z e ń zasługujących n a u w a g ę i popularyzację. Jednym z takich w y d a r z e ń jest, moim zdaniem, wystawa W stepie dalekim. Polacy w Kazachstanie, zorganizowana w 1997 r. w A ł m a t y . Opierając się n a jej katalogu i relacjach organizatorów spróbujemy ją o m ó w i ć . Zorganizowanie wystawy W stepie dalekim stanowi nawiązanie do 60 rocznicy przesiedlenia P o l a k ó w z Ukrainy do Kazachstanu w latach 1936-1937 i 750-lecia p o d r ó ż y do Karakorum Benedykta Polaka. K o n c e p c j ę i scenariusz ałmackiej wystawy o p r a c o w a ł kierownik Muzeum Etnograficznego w Poznaniu - Janusz Jaskulski. U d a ł o mu się w c i ą g n ą ć do w s p ó ł p r a c y przy zorganizowaniu wystawy cztery instytucje: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwer­ sytetu i m . A d a m a Mickiewicza w Poznaniu, Centralne P a ń s t w o w e Muzeum Republiki K a z a c h ­ stan w A ł m a t y , Stowarzyszenie „ W s p ó l n o t a Polska" w Warszawie i Muzeum Narodowe w Po­ znaniu (którego o d d z i a ł e m jest Muzeum I n s t r u m e n t ó w Muzycznych w Poznaniu). Z n a c z ą c ą pomoc o k a z a ł y organizatorom: Ambasada R P w A ł m a t y , Wielkopolskie Muzeum Historyczne 1 Wielkopolskie Stowarzyszenie Pomocy Polakom n a Wschodzie „ O s t o j a " z siedzibą w Poznaniu. Katalogowy spis o b i e k t ó w zaprezentowanych n a wystawie, zamieszczony n a k o ń c u jej katalogu, 1 T r u d opracowania Słownika organizacji i działaczy polonijnych podjęła ostatnio K o m i s j a ds. P o l a k ó w n a Wschodzie warszawskiego Stowarzyszenia P o l s k a - W s c h ó d . �222 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA prezentuje ponad sto o b i e k t ó w : od odzieży i p r z e d m i o t ó w codziennego u ż y t k u po dokumenty i zdjęcia. Organizatorzy wykonali o g r o m n ą pracę zwracając się o w y p o ż y c z e n i e p o s z c z e g ó l n y c h o b i e k t ó w do kilkunastu m u z e ó w i a r c h i w ó w w Polsce i Kazachstanie. U z u p e ł n i o n o ten zbiór fotografiami p o c h o d z ą c y m i z licznych publikacji (zebrano je w bibliografii zamieszczonej na k o ń c u katalogu). Osobne miejsce w ś r ó d e k s p o n a t ó w zajęły przedmioty przekazane do izby pamięci w kazachskich miejscowościach: Krasnokamionka, Letowocznoje, Oziernoje, Zielony G a j przez osoby prywatne - P o l a k ó w zamieszkałych w Kazachstanie. Wystawa w A ł m a t y stała się także okazją do podsumowania polskiego dorobku naukowego w dziedzinie b a d a ń nad pobytem P o l a k ó w w Kazachstanie. J . Jaskulski uznał we „Wstępie", że przynajmniej dwie prace, wydane dawniej, zasługują na odnotowanie: Z . Jasiewicza, z a t y t u ł o w a n a Polacy jako badacze i obserwatorzy ludów Azji Środkowej i Kazachstanu (Warszawa 1976) oraz G . Sapargalijewa i W . Djakowa, Obszczestwienno - politiczeskaja diejatielnosť w dorewolucjonnom Kazachstanie ssylnych Polaków ( A ł m a - A t a 1971). D r u g a pozycja pod zmienionym tytułem 2 u k a z a ł a się później w Polsce . N o w y rozdział w polskich badaniach nad t ą p r o b l e m a t y k ą rozpoczął w 1990 r. zespół kierowany przez M a r k a G a w ę c k i e g o . Zajęto się wtedy określeniem liczebności grupy polskiej w Kazachstanie i badaniami stanu świadomości etnicznej polskich zesłańców z Ukrainy, zamiesz­ kujących od 1936 r. w okolicach Kokczetawu, A k m o ł y i A ł m a - A t y . Po 1993 r. do prac tych włączyli się pracownicy poznańskiego Muzeum Instrumentów Muzycznych - i M . K o s k o . W pewnym sensie wystawa „ W stepie dalekim" jest podsumowaniem J . Jaskulski polskiego dorobku naukowego w dziedzinie b a d a ń polskiej obecności w tej części Azji Centralnej, ze szczególnym uwzględnieniem tego ostatniego ich okresu. W ś r ó d licznych o p r a c o w a ń n a temat pobytu P o l a k ó w w Kazachstanie, które opublikowano w ostatnich latach (ich przegląd zawiera „ W s t ę p " cytowanego katalogu wystawy) n a wyróżnienie zasługują wspomnienia samych zesłań­ c ó w . D o s k o n a ł y m przykładem takiego opracowania jest praca Teofila Mikulskiego, zbiorowa Polaków Fotografia deportowanych do okręgu pawlodarskiego (Wrocław 1995). Wystawa zaprezentowana w listopadzie i grudniu 1997 r. w stolicy Kazachstanu w n a s t ę p n y m roku trafiła do polskich sal wystawowych. Jest ona kolejną z cyklu wystaw na ten temat zorganizowanych przez ośrodek poznański. Już w 1993r. w Uniwersytecie im. A . M i c k i e w i c z a zorganizowano pierwszą ekspozycję p o ś w i ę c o n ą współczesnej sytuacji P o l a k ó w w Kazachstanie. Kolejna wystawa Polacy w kazachstańskim stepie o d b y ł a się w 1994 r. w Muzeum Henryka Sienkiewicza n a p o z n a ń s k i m Starym R y n k u . W 1996 r. wystawa W 60 rocznicę ludności do Kazachstanu deportacji polskiej została przygotowana przez „ W s p ó l n o t ę P o l s k ą " i zaprezentowana w salach jej krakowskiego oddziału. W y b ó r n a miejsce pierwszej prezentacji ałmatyńskiego Centralnego P a ń s t w o w e g o Muzeum Kazachstanu b y ł celowy. N a w i ą z y w a ł do historii kazach­ skiego muzealnictwa, w której odznaczyli się Polacy: Tomasz Z a n (1832), Seweryn Gross (lata 80-е, X I X w.), W ł a d y s ł a w N i e d ź w i e d z i a (pocz. X X w.). Podkreślało to w k ł a d P o l a k ó w w zacho­ wanie z a b y t k ó w kazachskiej kultury materialnej. Wystawie W stepie dalekim. Polacy w Kazachstanie towarzyszył dwujęzyczny katalog (red. J . Jaskulski, M . G a w ę c k i ) pod tym samym tytułem. Obok wstępu i w i a d o m o ś c i o g ó l n y c h , j a k spis o b i e k t ó w , bibliografia, kalendarium i indeksu nazwisk, zawiera on także ciekawe aneksy. Katalog jest interesującym kompendium wiedzy o losach P o l a k ó w w Kazachstanie. Prezentuje on historię kolejnych zesłań, pionierski w k ł a d P o l a k ó w w zagospodarowanie stepów, związki polsko-kazachskie, przemiany z a c h o d z ą c e w ostatnich latach. Takie ujęcie problematyki b y ł o m o ż l i w e dzięki bogatemu materiałowi archiwalnemu, który u d a ł o się zgromadzić w ciągu siedmiu lat b a d a ń . O b e j m o w a ł y one z a r ó w n o kwerendy archiwalne w kraju i za granicą, jak też badania terenowe. W ś r ó d e k s p o n a t ó w zaprezentowanych n a wystawie przeważają fotografie i dokumenty (głównie kopie i duplikaty), których wystawiono ok. 150 (w katalogu opisano ok. 100). Osobne miejsce zajmuje ponad 200 pamiątek historycznych, określanych przez organizatorów mianem „ o k r u c h ó w 2 G . Sapargalijew, W . Djakow, Polacy w Kazachstanie w XIX wieku, Warszawa 1982. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 223 przeszłości". Znalazły się w ś r ó d nich XIX-wieczne obrazy, książki i drobne sprzęty codziennego u ż y t k u (stroje, ordery, tkaniny, rękodzieło) oraz pamiątki po p o w s t a ń c a c h styczniowych ( g o d ł o Polski z masy p e r ł o w e j , intarsje). W katalogu warto zwrócić u w a g ę n a znajdujące się n a k o ń c u spisy k a p ł a n ó w , którzy pracują obecnie w Kazachstanie (43 osoby) i tych, którzy tam zmarli (19) oraz spis polskich nauczycieli pracujących w Kazachstanie (31). Szerokie tło historyczne pobytu P o l a k ó w w Kazachstanie zaprezentowane z o s t a ł o w pięciu artykułach-esejach napisanych przez z n a w c ó w przedmiotu. Dokonajmy k r ó t k i e g o przeglądu ich zawartości. Gąjrat Sapargalijew w artykule „Jedni z pierw­ szych" podkreślił, że Polacy przybywający do Kazachstanu nie ulegli naciskom rosyjskim i nie zwrócili się nigdy przeciwko Kazachom. Kazachowie, „naród niehistoryczny", zawdzięczają Pola­ kom rozpoczęcie b a d a ń nad ich kulturą i historią. R o z p o c z ę ł o to współpracę p o l s k o - k a z a c h s k ą j u ż w X I X w. Szczególne słowa uznania n a l e ż ą się, zdaniem Sapargalijewa, Adolfowi Januszkiewiczowi, który w y d a j ą c w Berlinie i Poznaniu swoje wspomnienia z Kazachstanu zapocząt­ k o w a ł w Europie zainteresowanie tym krajem. Podobne znaczenie miała także t w ó r c z o ś ć innych polskich literatów i uczonych w X I X w. Antoni K u c z y ń s k i w „ P o l s k i m opisaniu kraju stepowego" kontynuuje myśl swojego po­ przednika, sięgając do działalności w k o ń c u X V I I I w. konfederata barskiego, K a r o l a Lubicz-Chojeckiego. Interesujące wydaje się podkreślenie kolonizacyjnej akcji rosyjskiej w X I X w. n a stepach zauralskich, prowadzonej przy użyciu polskich zesłańców. Kuczyński podkreślił w k ł a d P o l a k ó w w organizowanie życia kulturalnego i oświaty n a terenie Kazachstanu. C h w a l e b n ą kartę zapisali n a tym terenie także polscy lekarze: J . Kiszeński, N . Wyszpolski, J . Domaszewicz i inni. Artur K i j a s , pisząc o „ N a r o d z i e ukaranym", skupił się na opisaniu l o s ó w P o l a k ó w , którzy zostali deportowani do Kazachstanu z Ukrainy w okresie w ł a d z y radzieckiej. Nasilenie represji w stosunku do P o l a k ó w n a s t ą p i ł o po 1926 r. Interesujące dane statystyczne uzupełnia opis metod stosowanych przez władze radzieckie w czasie wysiedlania P o l a k ó w . Autor o d n o t o w a ł rolę K o ś ­ cioła katolickiego w walce P o l a k ó w o przetrwanie. Po pierwszej fali zsyłek w latach 30-tych, kolejne nastąpiły w czasie I I wojny światowej i po niej. O d n o t o w u j ą c brak zainteresowania w ł a d z P R L tym problemem, autor podkreślił zasadniczą zmianę, j a k a nastąpiła od lat 1987-1988. Interesująco przedstawiono trzy g ł ó w n e współczesne skupiska P o l a k ó w w Kazachstanie: o b w ó d kokczetawski, okolice A ł m a t y i Karagandy. Poruszony przez A . K i j a s a problem działalności K o ś c i o ł a katolickiego w Kazachstanie rozwinął A d a m Hlebowicz w materiale „ K o ś c i ó ł w stepie". Skupił się przy tym na jego losach w X X w. W ostatnim materiale „ « W s p ó l n o t a » i inni..." Jolanta W r o c z y ń s k a zebrała podstawowe informacje o organizacjach polskich zajmujących się niesieniem pomocy Polakom mieszkającym w Kazachstanie. Obok „ W s p ó l n o t y Polskiej" wymieniła kilkanaście takich organizacji, mają­ cych swoje siedziby w w i ę k s z y c h miastach Polski: Warszawie, Poznaniu i G d a ń s k u . T e n krótki przegląd u ś w i a d a m i a , j a k powszechna jest w kraju g o t o w o ś ć niesienia pomocy Polakom na Wschodzie i c h ę ć zachowania łączności z nimi. Jest jakże wymownym dowodem nieprawdziwości s ą d ó w , m ó w i ą c y c h o pozostawieniu P o l a k ó w na obczyźnie samym sobie. Wystawa W stepie dalekim była g ł ó w n y m punktem o b c h o d ó w Święta N i e p o d l e g ł o ś c i Polski w Kazachstanie, dlatego jej otwarcie nastąpiło w listopadzie 1997 r. Zorganizowana przy pomocy Ambasady R P w Kazachstanie m i a ł a bardzo uroczystą oprawę w postaci d w ó c h k o n c e r t ó w . Podczas wernisażu m i a ł o miejsce polskie prawykonanie trzech pieśni kazachskich w opracowaniu Aleksandra Zatajewicza n a g ł o s i fortepian (Benigna Jaskulska i Iwona Sawicka). N a drugim koncercie zaprezentowano m u z y k ę polskiego baroku w wykonaniu artystów polskich i kazach­ skich (B. Jaskulska i Prezydencka Orkiestra Kameralna z A ł m a t y ) . Istotne znacznie dla prze­ prowadzenia c a ł e g o przedsięwzięcia m i a ł udział s p o n s o r ó w : Polskiej Nafty i G a z u z Warszawy. Wystawie t o w a r z y s z y ł o d u ż e zainteresowanie kazachskich ś r o d k ó w masowego przekazu oraz świata nauki i kultury. Przykładem dobrego odbioru wystawy jest komentarz zamieszczony przez poczytny miesięcznik „ A ł m a t y A r t " (w grudniu 1997). Organizatorzy wystawy W stepie dalekim planują jesienią 1998 r. otwarcie jej w Polsce. Po ekspozycji w Poznaniu ma ona zawitać do Warszawy, G d a ń s k a , K r a k o w a i Rzeszowa. Otwarciu �224 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA wystawy w Poznaniu m a towarzyszyć sesja naukowa p o ś w i ę c o n a aktualnym problemom P o l a k ó w w Kazachstanie i ich m o ż l i w o ś c i o m powrotu do kraju. Życząc organizatorom powodzenia w re­ alizacji tych zamierzeń należy podkreślić, że j u ż teraz omawiana wystawa zrealizowała stawiane jej cele. Zaprezentowano w Kazachstanie szeroką p a n o r a m ę z w i ą z k ó w polsko-kazachskich przez pryzmat l o s ó w konkretnych ludzi. P o z n a ń s k i e Muzeum Narodowe w z b o g a c i ł o swoje zbiory 0 c e n n ą kolekcję i n s t r u m e n t ó w muzycznych i o b i e k t ó w etnograficznych (m.in. kazachska jurta z p e ł n y m w y p o s a ż e n i e m ) . D z i ę k i dotacji Prezydenta Miasta Poznania wiele o b i e k t ó w pozyska­ nych na w y s t a w ę zostało zakupionych przez Wielkopolskie Muzeum Historyczne. M o ż n a w i ę c p o w i e d z i e ć , że p o w s t a ł a pierwsza tego rodzaju kolekcja w historii polskiego muzealnictwa. Warto o d n o t o w a ć to wydarzenie, jakby wieńczące bogaty dorobek naukowy o ś r o d k a p o z n a ń s k i e g o w tej dziedzinie b a d a ń . Andrzej Grzegorz Pełczyński, Ormianie polscy w wieku XX. Problem odrębności Furier etnicznej, Warszawa 1997, K o ł o Z a i n t e r e s o w a ń K u l t u r ą Ormian przy Oddziale Warszawskim Polskiego Towarzystwa L u d o ­ znawczego, ss. 183, ilustr. W dawnej Polsce, w wieku X V I - X V I I , Ormianie stanowili niewielką, ale pod w z g l ę d e m kulturowym bardzo wyrazistą grupę etniczną. Osiadając na p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i c h krańcach Rzeczypospolitej zachowali nie tylko odrębne wyznanie i język (nie będący j u ż zresztą czystym j ę z y k i e m ormiańskim), lecz r ó w n i e ż w ł a s n e prawa i obyczaje. Ormiańskie kolonie we Lwowie, K a m i e ń c u Podolskim, Barze, Tyśmienicy czy Z a m o ś c i u cieszyły się licznymi przywilejami i sa­ m o r z ą d e m . O d g r y w a ł y d u ż ą rolę w handlu i kontaktach dyplomatycznych ze Wschodem, z w ł a s z c z a zaś z Turcją, Persją i Zakaukaziem a ormiańscy kupcy i rzemieślnicy przyczynili się do orientalizacji smaku artystycznego i kultury materialnej w znacznie XVII-wiecznej Polsce. Ormiańskie dzielnice, charakterystyczne postacie ich m i e s z k a ń c ó w , przydawały w prze­ szłości kresowym miastom Rzeczypospolitej kolorytu, dzięki k t ó r e m u były one „skrawkiem Orientu pod polskim niebem". Czynnikiem najsilniej podtrzymującym więzi między polskimi Ormianami i ich poczucie odrębności grupowej była religia. P o c z ą t k o w o przynależność do monofizyckiego K o ś c i o ł a ormiańs­ kiego, później po unii z K o ś c i o ł e m katolickim, j u ż tylko osobny ormiański obrządek w ciągu X V I I I 1 X I X w. ulegający coraz silniejszej latynizacji. W r a z z latynizacją Ormian. Najznaczniejsze rody ormiańskie zdobywały w nowej ojczyźnie nie tylko majątek, ale i w y s o k ą niekiedy pozycję społeczną, w c h o d z ą c do stanu szlacheckiego i zyskując wszystkie jego przywileje. W X I X w. ci ziemianie o r m i a ń s k i e g o pochodzenia niewiele j u ż różnili się od swych polskich sąsiadów. W i ę k s z o ś ć z nich o d z n a c z a ł a się patriotyzmem, przywiązaniem do kraju osiedlenia, z a a n g a ż o w a n i e m w jego sprawy a wiele ormiańskich nazwisk trwale zapisało się w dziejach kultury polskiej. Dzieje Ormian w dawnej Polsce znane są d o s y ć dobrze. Już w X I X w. p o w s t a ł o parę obszernych prac p o ś w i ę c o n y c h tej tematyce, a w ś r ó d nich najbardziej chyba znany, ks. Sadoka Barącza, Rys dziejów ormiańskich (1869). O tym wcześniejszym okresie dziejów Ormian polskich wiele pisano r ó w n i e ż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . W latach 60-ych podjęła t ę tematykę, wzboga­ cając j ą o parę fundamentalnych o p r a c o w a ń , M i r o s ł a w a Zakrzewska-Dubasowa, która s w ą pracę Ormianie w dawnej Polsce (1982) zamyka stwierdzeniem, i ż nowsze ich dzieje dopiero czekają n a opracowanie. T o trudne i pod pewnymi względami pionierskie zadanie podjął właśnie Grzegorz Pełczyński w swojej książce, której pierwsza zasadnicza część jest właściwie historią etniczną Ormian polskich w X X wieku, c h o ć - j a k sam autor podkreśla - pracą historyczną sensu stricte nie jest. Jej celem jest stwierdzenie, jaki status etniczny przysługuje polskim Ormianom. Ó w status grupy wyznacza jej o d r ę b n o ś ć etniczna, ulegająca w X X wieku p o w a ż n y m przemianom. Śledzenie p r o c e s ó w , które je p o w o d o w a ł y p o ś w i ę c o n a jest znaczna część rozprawy. �225 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Podkreślić jednocześnie trzeba, że chociaż inni autorzy poświęcali niekiedy nieco uwagi zagadnieniom specyfiki etnicznej Ormian polskich, to książka G . Pelczyńskiego jest pierwszą pracą n a u k o w ą w całości p o ś w i ę c o n ą tej tematyce. Jest też pierwszym, jak się wydaje, w bogatej, mającej p ó ł t o r a w i e k o w ą tradycję literaturze dotyczącej tej grupy, tak obszernym opracowaniem etnograficznym, w przeszłości bowiem Ormianami polskimi częściej zajmowali się historycy, historycy sztuki czy j ę z y k o z n a w c y , niż etnografowie. K s i ą ż k a G . Pelczyńskiego składa się ze wstępu, trzech podzielonych na rozdziały (i niekiedy p o d r o z d z i a ł y ) części, podsumowania i obszernej bibliografii. We „Wstępie" wyjaśnia autor treść etnonimu „Ormianie polscy", określa obszary względnie zwartego niegdyś osadnictwa tej grupy i r o z w a ż a z a s a d n o ś ć u ż y w a n i a w stosunku do niej terminu „grupa etniczna". Następnie przed­ stawia stan b a d a ń nad Ormianami polskimi od p o ł o w y X I X w. do współczesności, zastanawia się nad miejscem problematyki etnicznej w naukach humanistycznych, formułuje cel pracy, omawia wykorzystane w niej źródła i uzasadnia jej strukturę. Część pierwsza, najobszerniejsza, stanowiąca blisko p o ł o w ę pracy, nosi tytuł „Tradycja i zmiana wśród Ormian polskich w wieku X X " i jest, jak to określa autor „historią etniczną" grupy w omawianym okresie. Przedstawione w niej zostały procesy etniczne zachodzące wśród polskich Ormian w ciągu naszego stulecia. W części drugiej ( „ Ś w i a d o m o ś ć etniczna") zajmuje się autor zagadnieniem odrębności etnicznej Ormian polskich w aspekcie ś w i a d o m o ś c i o w y m . W czę­ ści trzeciej („Status etniczny") stara się określić ich miejsce wśród innych mniejszości w Polsce, w społeczeństwie polskim i w ormiańskiej diasporze oraz przedstawić problem w świetle wy­ branych koncepcji klasyfikacji etnicznej. Zamyka pracę krótkie podsumowanie omawianych w niej kwestii, w k t ó r y m autor stwierdza, że koncepcją uwzględniającą najwięcej aspektów sytuacji etnicznej Ormian polskich jest bromlejowska teoria hierarchii w s p ó l n o t etnicznych, „której poziomy dają m o ż l i w o ś ć adekwatnego ustalenia miejsca danej grupy etnicznej wobec wszystkich innych, w kontekście których się ona znajduje. Poziomem odpowiednim dla Ormian polskich jest w s p ó l n o t a subetniczna czyli subetnos. M ó w i ą c przeto, iż Ormianie polscy w ciągu X X wieku są subetnosem narodu polskiego, wyraża się chyba najlepiej ich status etniczny" (s. 161). Ormianie polscy w XX wieku Grzegorza Pelczyńskiego to X X V I I publikacja niezwykle prężnie od lat działającego K o ł a Zainteresowań Kulturą Ormian przy Oddziale Warszawskim Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, z k t ó r y m autor od dawna współpracuje i k t ó r e m u zawdzięcza szerokie kontakty ze środowiskiem polskich Ormian oraz możliwości etnograficznej penetracji skupisk ormiańskich w r ó ż n y c h miastach Polski (s. 12). M y ś l ę wszakże, że ta interesująca i po­ trzebna praca znajdzie licznych czytelników również poza gronem Ormian polskich, od dawna na jej wydanie oczekujących. Andrzej Woźniak „Zabawy i zabawki". Kwartalnik poświęcony zagadnieniom ludyzmu i ludyczności, Kielce 1997, Ryszard K a n t o r (red.), W y d . Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach i Towarzystwo Rozwoju Zabawkarstwa w Kielcach, ss. 183, il. M u z e u m Zabawkarstwa w Kielcach oraz mające w tym mieście siedzibę Towarzystwo R o z ­ woju Zabawkarstwa r o z p o c z ę ł o w 1997 roku wydawanie kwartalnika o tematyce bezpreceden­ sowej n a polskim prasowym rynku wydawniczym. Redaktor naczelny, prof. Ryszard Kantor, we „ W s t ę p i e " do pierwszego numeru określił tematyczny zakres czasopisma jako najszerzej rozumia­ ną p r o b l e m a t y k ę ludyzmu i ludyczności, a więc to wszystko, czym z w y k ł o się określać ludzką s k ł o n n o ś ć do zabawy oraz - jakże często niedocenianą - kulturową rolę tej sfery działalności człowieka. Potrzebę wydania podobnego czasopisma R . Kantor uzasadnił również niedostatkiem wiedzy o zabawce i jej roli kulturowej z a r ó w n o w polskiej nauce, jak i całym społeczeństwie, podkreślając zapóżnienie pod tym w z g l ę d e m do reszty świata, a także niedocenianie ekonomicz­ nego znaczenia tych gałęzi wytwórczości krajowej, które służą zaspokajaniu potrzeb związanych �226 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA z uprawianiem gier i zabaw, zwłaszcza, gdy coraz częściej - jak pisał - skazani jesteśmy n a import b u d z ą c y zastrzeżenia estetyczne. „ C h c e m y , aby nasze pismo zachowując swój naukowy charakter, stało się także źródłem fachowej informacji o stanie rynku zabawkarskiego, o kondycji polskich p r o d u c e n t ó w zabawek, o miejscu polskiej zabawki na rynku ś w i a t o w y m . " Kreśląc tak p o m y ś l a n e cele, Redakcja zaprosiła do współpracy z a r ó w n o badaczy ludyzmu - h i s t o r y k ó w kultury, so­ c j o l o g ó w , e t n o l o g ó w , p s y c h o l o g ó w , p e d a g o g ó w - jak i p r a k t y k ó w - projektantów, e k o n o m i s t ó w , k o l e k c j o n e r ó w i p r o d u c e n t ó w zabawek. U k ł a d pierwszego p o d w ó j n e g o numeru (artykuły i rozprawy, materiały z b a d a ń , źródła i informacje, recenzje) zapowiada przejrzysty i u p o r z ą d k o w a n y charakter czasopisma. Z a r ó w n o opracowania teoretyczne (J. G r a d , „ Z a b a w a - analiza pojęć i koncepcji"; T . Paleczny, „ S p o ł e c z n e p o d ł o ż e zabawy") jak i r ó ż n o r o d n e tematycznie monografie (I. Kabzińska, „ Z a b a w a a zakaz magiczny"; J.S. Łątka, „ G r y i zabawy w haremie"; B . Plichowska, „ Z a b a w y i zabawki chłopięce w X I X - w i e c z n y m Krakowie"; U . Janicka-Krzywda, „Zbójnicka biesiada") z a p o w i a d a j ą c i e k a w ą treść. W ś r ó d materiałów z b a d a ń terenowych Czytelnik znajdzie prace o odpustach n a G ó r n y m Śląsku ( D . Świtała), zabawach dzieci na Śląsku Cieszyńskim (B. Jasińska), tradycyjnych i w s p ó ł ­ czesnych zachowaniach ludycznych m i e s z k a ń c ó w Jaworzynki ( G . Odoj), a także artykuł ze świata kultury żydowskiej (A. Ciałowicz, „ O ż y d o w s k i m trefnisiu"). Ponadto zespół redakcyjny przed­ stawił zarys dziejów i charakterystykę działalności Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach oraz informacje o Towarzystwie Rozwoju Zabawkarstwa. Warte podkreślenia jest również ogłoszenie przez Redakcję stałego konkursu kwartalnika na wspomnienia, prace, dokumentacje związane z zabawkami, zabawami i grami. W polskiej literaturze tematu zauważalny jest brak teoretycznego zarysu historii b a d a ń nad ł u d y z m e m . Prace podobne do zamieszczonego w omawianym numerze artykułu „ Z a b a w a - ana­ liza pojęć i koncepcji" wydają się b y ć niezbędne do uzupełnienia wielu luk w polskich opracowa­ niach b a d a ń historii ludyzmu. Cenna jest r ó w n i e ż k a ż d a monografia czy przyczynek do poznania polskich tradycji zabawkarskich, zwłaszcza tych, które bez zewnętrznej pomocy m o g ą przestać istnieć. Zawsze z u w a g ą będą przez nas czytane również artykuły dotyczące obcych kultur. Celem tego kwartalnika nie jest wszak b y ć jedynie skryptem akademickim czy zbiorem źródeł do b a d a ń naukowych. A b y dobrze spełnił swoją rolę, powinien dotrzeć do j a k najszerszego grona Czytelników, zwłaszcza do tych, którzy w c h o d z ą c w świat dorosłych zaczną k s z t a ł t o w a ć p o l s k ą kulturę m a s o w ą . B y przestała zagrażać ponura wizja obrazu współczesnej kultury prezentowana w zamieszczonym artykule T . Palecznego: „ W s p ó ł c z e s n a kultura w dziedzinie zabawy oferuje bowiem połączenie Hyde Parku z Disneylandem, salony gier elektronicznych z siecią Internetu, lokale z peep show oraz teatry uliczne, pornograficzne filmy w sieci wypożyczalni wideokaset oraz happeningi « P o m a r a n c z o w e j Alternatywy)), subkulturę p u n k ó w , a także kino familijne w nie­ dzielne p o p o ł u d n i e , kult i d o l ó w w rodzaju Madonny oraz antyestetyzm rapu i amoralizm sata­ n i s t ó w , kameralną partyjkę bilarda z zadymami k i b i c ó w piłkarskich, golf z w a l k ą bokserską Bowe-Gołota". Ż y c z ą c Redakcji powodzenia w wydawaniu tak ciekawego czasopisma chciałabym na koniec zwrócić u w a g ę n a zbyt skromny materiał ilustracyjny, co m o ż e , w e d ł u g mnie, w p ł y n ą ć na gorszy o d b i ó r zamieszczanych t e k s t ó w . Joanna Bar Rzeki - kultura, cywilizacja, historia, Jerzy K o ł t u n i a k (red.), Katowice 1992-1995 Jerzy K o ł t u n i a k , z którego inicjatywy r o z p o c z ę t o wydawanie omawianej tu serii, z wykształ­ cenia polonista, d a ł się p o z n a ć szerszemu gremium j a k o dziennikarz i autor kilkuset publikacji oraz audycji radiowych p o ś w i ę c o n y c h g ł ó w n i e problematyce historycznej i socjologicznej, ściśle p o w i ą z a n e j z kulturą ziem nadodrzańskich. Jest on również inicjatorem i koordynatorem działań m a j ą c y c h n a celu utworzenie P a ń s t w o w e g o Muzeum Odry. D z i ę k i d u ż e m u zaangażowaniu �227 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA J . K o ł t u n i a k zdołał zainteresować swoją inicjatywą szereg instytucji pozornie mających niewiele w s p ó l n e g o z n a u k ą . Sponsorami wydawnictwa, poza K B N i Ośrodkiem B a d a ń Społeczno- -Kulturowych Towarzystwa Zachęty Kultury w Katowicach, są bowiem także S p ó ł k a Akcyjna „ O d r a - T r a n s " we W r o c ł a w i u , G ó r n o ś l ą s k i e Przedsiębiorstwo W o d o c i ą g ó w w Katowicach i in. Celem wydawnictwa - jak wynika z formularza z a m ó w i e n i o w e g o - jest upowszechnianie, w ujęciu interdyscyplinarnym, wiedzy o rzekach, wzajemnych zależnościach p o m i ę d z y przyrodą, kulturą i t e c h n i k ą . Wydawcy stawiają sobie ponadto za cel wykazanie: a) przyrodniczego, geograficznego i kulturowego fenomenu rzek; b) znaczenia rzek w rozwoju kultur i cywilizacji; c) dziedzictwa przestrzeni kulturowej rzek oraz zagadnień jego ochrony, żywotności i m o ż l i w o ś c i s p o ż y t k o w a n i a m.in. w rozwiązywaniu współczesnych p r o b l e m ó w miast i r e g i o n ó w nadrzecznych. N a d r z ę d n y m jednak celem, j a k wynika z tej ulotki, jest wypracowanie „Karty kulturowej rzeki" - swoistego instrumentu opisu i analizy przestrzeni kulturowej rzeki. O p r ó c z r o z w a ż a ń teoretycznych - jak stwierdza J . K o ł t u n i a k - zainteresowany znajdzie w tym wydawnictwie artykuły poruszające kwestie i tematy, które w przyszłości będą w y m a g a ć szerszego opracowania monograficznego. Zwraca u w a g ę szeroki wachlarz zainteresowań nauko­ wych a u t o r ó w artykułów. Obok przedstawicieli nauk przyrodniczych i historycznych w kolejnych tomach znajdujemy opracowania architektów, p r a w n i k ó w a także a u t o r ó w reprezentujących nauki ścisłe. D o b ó r a u t o r ó w jest zresztą m o c n ą stroną wydawnictwa. Zawiera ono publikacje tak wybitnych a u t o r y t e t ó w j a k Gerard Labuda, Dorota Simonides, Lech Leciejewicz, Jerzy Topolski, Andrzej Piskozub i in. E t n o g r a f ó w z oczywistych w z g l ę d ó w interesują przede wszystkim publikacje z zakresu tej dyscypliny. W tomie I znajdujemy interesujący artykuł Doroty Simonides, „ O d r a - folklor - pogranicze kultur", s. 83-119). A u t o r k a omawia w nim stan b a d a ń nad folklorem flisaków odrzańskich, poczynając od roku 1843, a k o ń c z ą c n a materiałach z w ł a s n y c h b a d a ń z grupą s t u d e n t ó w W S P z Opola. Kreśli zakres problematyki uwzględnionej w badaniach folklorystycznych, a następnie przechodzi do przedstawienia zwyczajów, o b r z ę d ó w , wierzeń i p o d a ń flisaków z Odry. W k o ń ­ cowej części artykułu autorka uwzględniła pieśni flisaków oraz tzw. wolanki, czyli krótkie, rymowane teksty, odzwierciedlające ich stosunek do ludzi nie związanych z w o d ą . Zygmunt K ł o d n i c k i w artykule „Przestrzenne ujęcie zjawisk kulturowych" (t. I I I , s. 45-65) zajmuje się s z c z e g ó ł o w o problemami techniki kartografowania oraz m e t o d ą etnogeograficzną i retrogresywną s t o s o w a n ą w kartografii etnograficznej. Artykuł ten zawiera ponadto podsumo­ wanie dorobku kartografii etnograficznej w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem zastosowania metody etnogeograficznej w badaniach nad kulturą prasłowiańską. Autor formułuje wnioski m.in. na podstawie analizy pracy K . M o s z y ń s k i e g o O sposobach badania kultury materialnej W t y m ż e tomie I I I odnotowujemy Praslowian. również obszerny artykuł Aleksandra Posern-Zieliriskiego „ Ś r o d o w i s k o naturalne i rzeki w amerykańskiej antropologii kulturowej" (t. I I I , s. 15-43). Autor szeroko omawia w nim teorię areałów kulturowych charakteryzując j e d n o c z e ś n i e różne p o g l ą d y na t ę kwestię. D a l s z a część jego wywodu nawiązuje j u ż wyraźnie do problemu roh rzek z a r ó w n o w procesie kolonizacji Ameryk, jak i ich znaczenia kulturowo-gospodarczego Ciekawe są r o z w a ż a n i a d o t y c z ą c e koncepcji neo-ewolucjonistycznej, i cywilizacyjnego. która, rozwijana przez J . H . Stawarda i K . A . Wittfogela, d o p r o w a d z i ł a do powstania orientacji zwanej w amerykańskiej antropologii kulturowej - e k o l o g i ą kulturową. W tomie I V znajdujemy artykuł Janusza Bohdanowicza „ D e m o n y wodne w polskim folklorze (ujęcie przestrzenne)"; (t. I V , s. 221-243). N a podstawie materiałów zgromadzonych w archiwum РАЕ autor zajmuje się demonem zwanym w kulturze ludowej topielcem, utopcem, itp. Zasięg w y s t ę p o w a n i a wierzeń z w i ą z a n y c h z działalnością utopca jest w d u ż y m stopniu p o w i ą z a n y z siecią rzek n a terenie kraju. O d r ę b n y m w ą t k i e m wierzeniowym jest przekonanie co do istnienia tzw. rusałek, występujących w e d ł u g wierzeń w dwojakiej postaci - jako istoty leśne i wodne. A r t y k u ł zawiera 6 map obrazujących rozmieszczenie na terenie Polski różnych wierzeń związanych z rze­ komym istnieniem d e m o n ó w wodnych. M a p y utrzymane są w konwencji obowiązującej w Pol­ skim Atlasie Etnograficznym. �228 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA D l a czytelników zainteresowanych wydawnictwem podajemy wykaz a r t y k u ł ó w zamieszczo­ nych w p o s z c z e g ó l n y c h tomach: T o m I : Gerard L a b u d a - „Rzeki w dziejach n a r o d ó w " ; Jacek Kolbuszewski - „Szczęście w i o s ł e m wyliczone - motyw rzeki w myśleniu symbolicznym i w literaturze"; W ł a d y s ł a w Filipowiak - „ Z najstarszych dziejów Odry j a k o szlaku komunikacyjnego i handlowego"; Dorota Simonides - „ O d r a - folklor - pogranicze kultur"; Julian Janczak - „Odrzańskie archiwalia kartograficzne"; Lech Leciejewicz - „ R o l a mniejszych rzek w dziejach dawnych społeczeństw na przykładzie Parsęty"; M i c h a ł Parczewski - „Sieć rzeczna a rozmieszczenie osadnictwa wczesno­ ś r e d n i o w i e c z n e g o we wschodniej części polskich Karpat"; Przemysław Smolarek - „Muzeum W i s ł y w Tczewie"; Stanisław Januszewski - „Zabytki techniki odrzańskiego szlaku wodnego"; Janusz K o r z e ń - „Park Krajobrazowy Doliny Bobru". T o m I I : Andrzej Pisk ozub - „Wielkie cywilizacje rzeczne"; B o l e s ł a w Orłowski - „Rzeki j a k o wyzwanie dla techniki"; Janusz Bogdanowski - „Problem architektury krajobrazu rzecznego"; E w a Jakus-Borkowa - „Europejski program badań nazw wodnych"; Wiesław Drobek - „Zagadnie­ nia kompleksowego wykorzystania i ochrony z a s o b ó w wodnych rzek U S A " ; M a r t a Ruszczycka-Mizera - „Geografia wobec rzek"; Alicja Karłowska-Kamzowa - „ D o b r a kultury w dolinie Warty"; S ł a w o m i r M o ź d z i o c h - „Znaczenie „ p o ż y t k ó w wodnych" w życiu codziennym mieszkańców wczesnośredniowiecznego Śląska"; Maciej Łagiewski - „Rzeczne przeprawy"; Jerzy Litwin - „ M u z e a rzek i żeglugi śródlądowej n a świecie"; Jerzy K o ł t u n i a k - „ C z y powstanie karta kulturowa rzeki?" T o m 111: Aleksander Posern-Zieliński - „ Ś r o d o w i s k o naturalne i rzeki w amerykańskiej antropologii kulturowej"; Zygmunt K ł o d n i c k i - „Przestrzenne ujęcie zjawisk kulturowych"; Stefan K a ł u s k i - „ R z e k i a granice polityczne"; Stanisław Januszewski - „ D z i e d z i c t w o hydrotech­ niczne K a n a d y - problem ochrony i prezentacji"; Zdzisław Mikulski - „ Z dziejów b a d a ń rzek w Polsce - ludzie i ich dzieła"; Andrzej Jankowski - „ G e n e z a współczesnej sieci dolnorzecznej na obszarze Polski"; Jerzy Wyrzykowski - „ R z e k i jako przedmiot zainteresowań turystycznych"; Alfred Kaniecki - „ R o l a wody w średniowiecznym mieście"; Stanisław C z a j a - „Przemiany s t o s u n k ó w wodnych w przestrzeni cywilizacyjnej G ó r n e g o Śląska od X I V do X V I I I w."; Artur Magnuszewski - „ S y s t e m y geoinformacyjne ( G I S ) jako baza danych hydrologicznych"; Marian D r u ż k o w s k i - „ K o m p l e k s o w e badania krajobrazowe w małych zlewniach rzecznych". T o m I V : Jerzy Topolski - „Przestrzeń i historia"; Stanisław Kurnatowski - „Interdys­ cyplinarność w badaniach przestrzeni dorzecza. Przemiany i wzajemne oddziaływanie środowisk - przyrodniczego i kulturowego"; Tadeusz Margul - „Święte rzeki świata"; Ernest Niemczyk - „ M o t y w y akwatyczne w architekturze"; Stanisław Liszewski - „ G e o g r a f i a miast nadrzecznych"; Józef Stanielewicz - „Rzeki jako warsztat pracy"; Andrzej Piskozub - „ R e n - rzeka Europy"; Piotr Fast - „ R z e k i w literaturze rosyjskiej. Rekonesans"; Janusz Bohdanowicz - „Demony wodne w polskim folklorze"; Marian M i ł k o w s k i - „ D r o g i wodne i żegluga ś r ó d l ą d o w a w wy­ branych czasopismach europejskich"; Joanna Dynus-Angiel - „Rzeki w edukacji szkolnej". K a ż d y z t o m ó w jest bogato ilustrowany, zawiera szereg map i w y k r e s ó w oraz odrębną dla k a ż d e g o artykułu bibliografię. Uzupełniają to dwujęzyczne streszczenia (angielski, niemiecki) oraz krótkie notki o autorach artykułów. Kredowy papier i gustowna o k ł a d k a sprawiają dodatkowo korzystne wrażenie. Janusz Bohdanowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06f80685a6146f84b34c9b084f47846a.pdf b7780ef0661654a294a2538912169f85 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1082 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:994 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.229-235 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Е С Е N Z J Е „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 „ROCZNIK P O L O N I J N Y " nr 1 (1980), Wydawnictwo Polonijnego K u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e g o U M C S w Lublinie, redaktor naczelny Albin wniak, ss. 163. Centrum Kopruko- K o n s e k w e n c j ą wyzwolonych w naszym życiu naukowo-spolecznym systema­ tycznych zainteresowań sprawami polonijnymi jest między innymi powstanie sze­ regu placówek naukowo-badawczych zajmujących się różnymi aspektami tej pro­ blematyki. Jej zakres jest oczywiście różnorodny i można w y m i e n i ć główne pola zainteresowań poszczególnych ośrodków naukowych, które zajmują się badaniami rozlicznych kwestii polonijnych. Mamy bowiem w kraju wyspecjalizowane ośrod­ ki badań polonijnych, takie jak Instytut Badań Polonijnych Uniwersytetu J a ­ giellońskiego w Krakowie, Zakład Badań Polonijnych Instytutu Historii P A N w Warszawie, Zakład Badań nad Polonią Zagraniczną P A N w Poznaniu, Polo­ nijne Centrum K u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e U M C S w Lublinie i inne. Ponadto pew­ nymi problemami z tego zakresu zajmują się różni autorzy nie związani profe­ sjonalnie z żadną z wymienionych poprzednio placówek, a z grona etnografów w y m i e n i ć chociażby należy A. Kuczyńskiego i M. Paradowską. W sumie, w ostat­ nim okresie czasu ta zaniedbana w naszej historii problematyka zaczyna budzić coraz większe zainteresowanie i w o k ó ł niej skupił się dość liczny zespół badaczy. Zainteresowania te złożyły się na powstanie interesującej literatury przedmio­ tu \ a także s p o w o d o w a ł y wzrost inicjatyw wydawniczych i powstanie nowych czasopism, nastawionych wyłącznie na problematykę polonijną. Po systematycznie ukazującym się od paru lat „Przeglądzie Polonijnym" organie wydawniczym K o ­ mitetu Badania Polonii Zagranicznej P A N oraz „Studiach Polonijnych" wyda­ wanych przez Katolicki Uniwersytet Lubelski, na rynku księgarskim pojawiło się nowe czasopismo, k t ó r y m jest „Rocznik Polonijny", organ wydawniczy Polo­ nijnego Centrum K u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e g o U M C S w Lublinie. Czasopismo to w no­ cie od redakcji informuje swych Czytelników, że jego „łamy są otwarte dla przedstawicieli krajowych i zagranicznych ośrodków naukowych, zajmujących się badaniami polonijnymi". Należy w i ę c mieć nadzieję, że stanie się ono doskonałą 1 Zobacz np. A. B r o ż e k , Polonia amerykańska, Warszawa 1977; Stan i po­ trzeby badań nad zbiorowościami polonijnymi, pod red. H . K u b i a k a i A. P i l ­ c h a, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1976; J . D r o h o j o w s k i , Poiacy w Ameryce, Warszawa 1976; M. P a r a d o w s k a , Polacy w Ameryce Południo­ wej, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk, 1977; Polonia w Ameryce Łacińskiej, red. Z. D o b o s i e w i c z , W. R ó m e l , Lublin 1977; G . B a b i ń s k i , Lokalna spo­ łeczność polonijna w Stanach Zjednoczonych Ameryki w procesie przemian, Wro­ cław—Warszawa—Kraków—Gdańsk, 1977; A. K a p i s z e w s k i , Stereotyp Amery­ kanów polskiego pochodzenia, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk, 1978; Z. Ł u ­ k a w s k i , Ludność polska w Rosji 1863-1914, Wrocław—Warszawa—Kraków— Gdańsk, 1978; J . P a c h o ń s k i , Polacy na Antylach i Morzu Karaibskim, Kra­ k ó w 1979 i inne. �230 RECENZJE płaszczyzną dla prezentacji różnorodnych problemów związanych z dziejami Po­ lonii. Pierwszy numer rocznika orientuje czytelnika w układzie problemowym cza­ sopisma, w którym wydzielono działy: artykułów, materiałów i informacji, re­ cenzji i omówień oraz kronikę. Tom pierwszy „Rocznika Polonijnego" poświęcony jest g ł ó w n i e zagadnieniom oświaty polonijnej i szkolnictwa. Tak więc zawiera on interesujący artykuł T. R a d z i k a omawiający Polskie instytucje i organiza­ cje oświatowe w Wielkiej Brytanii w latach I I wojny światowej (1940-1945), s. 934, z którego poznajemy szereg przedsięwzięć polskich władz emigracyjnych w za­ kresie organizowania różnorodnych form szkolnictwa podstawowego, doskonalenia zawodowego, szkolnictwa średniego, kolonii itp. I jeśli do tej pory myślał ktoś, że polskie w y c h o d ź s t w o do Anglii w okresie I I wojny światowej pozbawione było możliwości kształcenia się, to po lekturze tego artykułu przekona się, że poczynając od uczelni w y ż s z y c h poprzez szkolnictwo ogólnokształcące i zawodowe aż po korespondencyjne i rzemieślnicze, możliwości takie były rozległe. Zgoła inne możliwości w zakresie szkolnictwa i oświaty od tych, które po­ siadała emigracja polska w Anglii, posiadały środowiska polonijne w Brazylii. Problem ten omawia J . S ę k w artykule pt. Szkolnictwo polonijne w Brazylii do roku 1947 — wybrane zagadnienia, s. 35-51. Mamy w i ę c tutaj scharakteryzowane szkółki polsko-brazylijskie, szkółki towarzystw kulturalno-oświatowych, szkółki parafialne i zakonne, a także kadrę pedagogiczną, programy i pomoce szkolne. To właśnie dzięki temu elementarnemu wręcz szkolnictwu tysiące dzieci polskich emigrantów uratowanych zostało od analfabetyzmu. Często jednak na znajomości pisania i czytania kończyła się ich edukacja. Ogół polskiej emigracji nie przy­ w i ą z y w a ł bowiem szczególnej roli do rozwoju szkolnictwa. W tym zatem nale­ żałoby zdaniem autora upatrywać słabego rozwoju oświaty polonijnej w Brazylii. Oczywiście nie bez znaczenia w tym procesie był rodzaj polskiej emigracji do Brazylii, która nosiła charakter chłopski, a jej motywem była przysłowiowa w ę ­ drówka „za chlebem". Kolejny artykuł omawia Szkolnictwo polskie w czechosłowackiej części Śląska Cieszyńskiego w latach 1945-1948, s. 52-67. Jego autor Z. J a s i ń s k i oprócz za­ sadniczego tematu omówił bardzo istotną k w e s t i ę genezy polskiej mniejszości narodowej na terenie Czechosłowacji. Szkolnictwo polskie na terenie zwanym popularnie Zaolziem jest ściśle związane z początkiem kształtowania się stosunków polsko-czeskich po roku 1945. W owym to czasie dochodziły w Czechosłowacji do głosu pewne tendencje separatystyczne próbujące doprowadzić do autonomii Ś l ą ­ ska Cieszyńskiego lub wręcz umiędzynarodowienia jego terytorium. Ostatecznie jednak po z w y c i ę s t w i e rewolucji lutowej w 1948 r. demokratyczne kierownictwo Czechosłowacji uregulowało w sposób prawny i sprawiedliwy k w e s t i ę mniejszości polskiej. Wprawdzie pojawiały się jeszcze potem ze strony Partii Narodowych Socjalistów próby przejęcia p a ń s t w o w y c h środków przeznaczonych na polskie szkolnictwo, jednak z czasem sytuacja ta została opanowana przez Ministerstwo Szkolnictwa. Polska grupa mniejszościowa w Czechosłowacji otrzymała odpo­ wiednią bazę szkolną, a przejawy szowinizmu i nacjonalizmu inspirowane przez pewne elementy burżuazyjne ustały całkowicie. Szkolnictwo to zaczęło się roz­ wijać i do dzisiaj w czechosłowackiej części Śląska Cieszyńskiego posiada ono pełną autonomię i zabezpieczenie finansowe. Dział artykułów „Rocznika" zamyka szkic o charakterze ogólniejszym. R. К uc h t a omawia bowiem k w e s t i ę Roli i miejsca nauk pedagogicznych w badaniach nad oświatą polonijną, s. 68-84. Obszar ten dotychczas nie penetrowany przez badaczy stanowi układ otwarty dla odpowiedniej organizacji prac studyjnych w tym zakresie. Określając miejsce nauk pedagogicznych w badaniach nad o ś w i a ­ tą polonijną formułuje autor projekt szczegółowego programu w tym zakresie. �RECENZJE 231 Program ten winien zdaniem autora uwzględniać szereg s k ł a d o w y c h w takich problemach, jak: dzieje polonijnej oświaty szkolnej i pozaszkolnej, aktualne uwa­ runkowania działalności oświaty polonijnej, współpraca organizacyjno-programowa Polonii i Polski w dziedzinie kształcenia i dokształcania nauczycieli, polonica o ś w i a t o w e w świecie oraz Polonia i jej oświata w świadomości współczesnych Polaków. Wspomniana grupa zagadnień badawczych nie wyczerpuje oczywiście całości problematyki poznawczej oświaty polonijnej. Należy jednak podkreślić, że zajęcie się nimi w sposób systemowy wzbogaciłoby w sposób istotny naszą wie­ dzę o rozległej Polonii na świecie. Dział „Materiały i Informacje" otwiera artykuł pt. Uwarunkowania skutecz­ ności pomocy dydaktycznej dla nauczycieli polonijnych, s. 87-94, napisany przez K . K r a k o w i a k a i J . M a ń d z i u k a . Autorzy wykorzystali wyniki sondażu przeprowadzonego wśród uczestników kursu metodyki nauczania języka polskie­ go, zorganizowanego w Lublinie przez Polonijne Centrum Kulturalno-Oświatowe U M C S i Towarzystwo „Polonia". Zebrany materiał empiryczny upoważnia do stwierdzenia, że pomoc taka winna mieć charakter kompleksowy i obejmować działania w zakresie: przygotowania i doskonalenia zawodowego nauczycieli, opra­ cowania i stałego ulepszania programów nauczania oraz przygotowywania pod­ ręczników i innych środków dydaktycznych. Zdaniem respondentów niezmiernie ważną formą tej pomocy jest otrzymywanie pełnej informacji o możliwościach doskonalenia zawodowego w kraju. To nastawienie na informację z tej dziedziny winno być uwzględniane przy wszystkich poczynaniach mających zapewnić po­ moc dydaktyczną dla nauczycieli polonijnych. Współczesnych problemów polonijnych dotyczy artykuł pt. Formy aktywności środowisk polonijnych w Republice Federalnej Niemiec, s. 95-107, napisany przez G. J a n u s z a . W artykule zaprezentowano zróżnicowane treści i formy pracy prowadzonej przez środowiska polonijne na terenie R F N gdzie istnieje ponad 20 stowarzyszeń polonijnych skupiających około 25 tysięcy członków. Oprócz szkolnictwa, w a ż n ą rolę w utrzymywaniu polskości wśród tej grupy emigracyjnej odgrywał ruch artystyczny, ukierunkowany na działalność zespołów śpiewaczych i tanecznych. Dużą rolę w inicjowaniu tych form odgrywał i nadal odgrywa Związek P o l a k ó w „Zgoda". To w ł a ś n i e z inicjatywy Związku sięgnięto samoist­ nie po pomoc z macierzystego kraju. Chóry „Zgody" nawiązały współpracę ze Zjednoczeniem Polskich Zespołów Śpiewaczych i Instrumentalnych w Warszawie oraz Wielkopolskim Związkiem" Ś p i e w a c z y m w Poznaniu, które służą im fachową pomocą. Ponadto dużą popularnością cieszą się w środowiskach polonijnych wie­ czorki świetlicowe, połączone często z w y s t ę p a m i artystycznymi i zabawami. W pewnym okresie stałą formą tej działalności były imprezy sportowe integru­ jące środowiska polonijne. Środowiska te przywiązują dużą rolę do upowszech­ niania i utrwalania znajomości języka polskiego i kultury polskiej. Podejmują one działalność na rzecz czytelnictwa książek i prasy polskiej, chociaż z przyk­ rością należy stwierdzić, że punkty biblioteczne — mieszczące się często w do­ mach prywatnych — są skromnie zaopatrzone w książki. W sumie autorzy za­ prezentowali ciekawy obraz zróżnicowanych form aktywności kulturalno-oświato­ wej środowisk polonijnych w R F N oraz nakreślili związane z tym trudności i nie­ powodzenia. Interesująca jest treść artykułu L . S у с h u t a, zatytułowanego Charaktery­ styka źródeł wiedzy o Polsce, jej języku i kulturze, a oświata polonijna w świe­ tle badań ankietowych, s. 108-121. Badania przeprowadzał autor w latach 19771978 wśród nauczycieli i organizatorów działalności kulturalno-oświatowej uczest­ niczących w letnich kursach dla Polonii, odbywających się w Lublinie, Krakowie, Toruniu i Wrocławiu. Badani (369 osób) pochodzili przede wszystkim z U S A i Kanady. Źródła ich wiedzy o języku polskim, historii i kulturze polskiej i Pol- �232 RF;CŁNZJE see współczesnej, są w miarę jednorodne i w y w o d z ą się z domu rodzinnego, szkoły polonijnej lub ze swoistego „hobby". Oczywiście efektywność oddziaływania tych źródeł jest dość zróżnicowana, zatem w ostatecznej konkluzji stwierdza autor, że istnieje pilna potrzeba poprawy stanu oddziaływania oświaty polonijnej, przede wszystkim ze strony instytucji polskich, realizujących funkcję wychowawczą i kształceniową wśród Polonii. Omówione poprzednio artykuły i rozprawy dotyczyły stricte problemów szkol­ nictwa i oświaty polonijnej i nakreślone są z wielkim znawstwem przedmiotu. Nieco inny charakter posiada natomiast zamieszczony w „Roczniku" artykuł pt. „Dom Polski", w Wiedniu, s. 122-132 napisany przez W. K u c h a r s k i e g o . Oma­ wia w nim bowiem autor dzieje tzw. „Domu Pojskiego" w Austrii, którego po­ czątki sięgają lat osiemdziesiątych X I X stulecia. Zgromadzone z pietyzmem ma­ teriały świadczą dowodnie jak z wielkim zapałem zabrano się do stworzenia tego „Domu", stanowiącego jedną z istotnych potrzeb P o l a k ó w stale lub choćby cza­ sowo mieszkających w Wiedniu. B y ł y to bowiem lata, kiedy z tzw. Galicji często jeździło się do Wiednia, miasta równie chętnie odwiedzanego, jak L w ó w czy Kraków. B y ł w i ę c „Dom Polski" swoistego rodzaju przystanią dla P o l a k ó w i dopiero przyłączenie Austrii do Rzeszy Niemieckiej w 1938 r. położyło kres jego działalności. Po zakończeniu wojny miejscowe środowisko polonijne podjęło k w e s t i ę reaktywowania Fundacji „Dom Polski". P o w o ł a n o Kuratorium Fundacji, w skład której weszli przedstawiciele naszego kraju — profesorowie, ambasador craz przedstawiciele Polonii austriackiej. Zanim jednak budynek fundacyjny zo­ stanie oddany dla publiczności — wymaga on bowiem robót remontowo-adaptacyjnych — Kuratorium Fundacji „Dom Polski" rozwija swoją działalność wśród tutejszej Polonii przy ścisłej współpracy ze Związkiem P o l a k ó w w Austrii „Strzecha". „Należy sądzić — pisze autor — że podjęte przez Kuratorium Funda­ cji i Polską A k a d e m i ę Nauk kroki w sprawie remontu budynku «Dom Polski» zostaną uwieńczone powodzeniem, a także wyrazić głęboką nadzieję, że Dom ó w służyć będzie przez następne dziesiątki lat patriotycznej Polonii austriackiej i rodakom, którzy przyjeżdżać będą do stolicy naddunajskiej, aby pogłębić swoją wiedzę i doskonalić się w zawodzie". D o p e ł n i e n i e m treści „Rocznika" jest dział Recenzji i o m ó w i e ń oraz Kronika. Z zawartości tych działów na wyróżnienie zasługuje syntetyczna informacja o dzia­ łalności wydawniczej Polonijnego Centrum K u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e g o U M C S w L u ­ blinie oraz sprawozdanie z Sesji w Polskim Stowarzyszeniu Kulturalnym im. Józefa Bema w Budapeszcie i sprawozdanie z uroczystości polonijnych w Wied­ niu. Prezentując nowe czasopismo, jakim jest „Rocznik Polonijny", należałoby wyrazić życzenie, aby pozostałe numery przedstawiały się równie interesująco jak numer pierwszy. Myślę, że w tej otwartości na różnorodne problemy badań po­ lonijnych, czasopismo zainteresuje się również tematyką polskich badań etnogra­ ficznych na świecie. Temat ten mało do dzisiaj znany, błąka się jak do tej pory na peryferiach zainteresowań organizatorów licznych imprez naukowych związanych z różnymi aspektami Polonii na świecie. Antoni ÁRNI B J O R N S S O N , Icelandic Feasts and Holidays. Celebrations, Present, Icelandic Review History Series, Reykjavik 1980, ss. 104. Kuczyński Past and Zainteresowanie Islandią jest w Polsce raczej nieznaczne. Stwierdzenie to odnieść można zarówno do tzw. przeciętnego Polaka, jak i do p r a c o w n i k ó w �RECENZJE 233 nauki. Nie należy go jednak rozumieć jako zarzut, czy jako stwierdzenie kry­ tyczne. Islandia — kraj urzekający wielu europejskich przyrodników, geografów i geologów, leży zdała od zainteresowań badaczy kultur Europy lub zajmuje za­ ledwie niewielki ich margines. Trzeba tu obiektywnie stwierdzić, że polski etno­ graf, który chciałby bliżej poznać kulturę tego kraju, napotka trudności wynika­ jące m. in. z braku bliższych k o n t a k t ó w (nie tylko naukowych) między Polską a Islandią. Brak współpracy badawczej z pewnością utrudnia Polakom penetrację etnograficzną Islandii, nie wymagajmy jednak zbyt wiele. I l u polskich etnogra­ fów ma w końcu możliwość poznania z autopsji terenów, będących polem ich zainteresowań i pasji badawczych, a jednak tworzą oni dzieła odbierane z apro­ batą przez n a u k o w c ó w w innych krajach na podstawie dostępnej im literatury. Etnolog, próbujący badać Islandię poprzez literaturę, byłby jednak w kłopocie, albowiem książki o Islandii są u nas rzadkością. W opracowaniach dotyczących krajów skandynawskich Islandia spychana jest na ogół na pobocza przez swoich w i ę k s z y c h i bardziej s ł a w n y c h partnerów. Z przyjemnością należy więc w tym miejscu odnotować nabytek Biblioteki I H K M P A N w Warszawie, jakim jest książ­ ka A. Bjórnsson, Icelandic Feasts and Holidays. Książka ta jest w całości poświęcona świętom, jakie na stałe w e s z ł y do tra­ dycji islandzkiej, choć część z nich straciła już swe dawne znaczenie i popular­ ność. W większości kultur współczesnych w niemal każdym święcie odnajdujemy kilka warstw. Każde święto podlega jakimś zmianom w sferze zachowań jego uczestników, przypisywanych mu znaczeń, przeplatają się w nim różne wątki wierzeniowe. W kulturach leżących — tak jak Islandia — w zasięgu oddziały­ wania chrześcijaństwa, historia niemal każdego ze świąt pozwala nam wydzielić w a r s t w ę , jaka ukształtowała się pod w p ł y w e m tej religii i wcześniejsze wątki wierzeniowo-kultowe. Możemy wreszcie mówić o zmianach, jakie zachodzą pod w p ł y w e m laicyzacji życia, przekształceń świadomości itp. (zanik niektórych zwy­ czajów należących kiedyś do tego czy innego święta). A. Bjórnsson, omawiając poszczególne święta islandzkie, stara się ukazać c w ą w i e l o w a r s t w o w o ś ć , w której w p ł y w y chrześcijańskie zaznaczają się bardzo wyraźnie. Islandia przystąpiła do wspólnoty chrześcijańskiej w roku 1000. Przy­ jęcie chrztu zmieniło w sposób zasadniczy nie tylko same święta, lecz także ich kontekst czasowy. Zanim bowiem zaczęto posługiwać się kalendarzem juliańskim, a następnie gregoriańskim, liczono tu czas w e d ł u g tygodni (rok miał ich 52), dni i pór roku, a nie miesięcy. Bjórnsson, posługuje się kalendarzem współcześnie stosowanym w Islandii, przedstawiając kolejno święta, jakie obchodzone są (lub były) w poszczególnych miesiącach. Szczególną u w a g ę poświęca ona świętom związanym z przełomowymi momentami roku (kalendarza) — początkiem lub środkiem poszczególnych pór roku, przede wszystkim zimy i lata. Choć i te ś w i ę ­ ta zostały podporządkowane oficjalnej religii przez złączenie ich np. z konkretny­ mi postaciami Kościoła lub historii państwa, to jednak warstwa starszych wie­ rzeń jest w nich wyraźnie widoczna. Przykładem może być dzień św. Jana Chrzciciela, który dla Islandczyków jest przede wszystkim dniem środka lata i związanych z nim wróżb i zabiegów magicznych (np. poszukiwania szczęśliwych kamieni lub roślin, które mają spowodować odzyskanie zguby, bądź też skradzio­ nej rzeczy), zbierania roślin mających zastosowanie w magii miłosnej i in. Tak charakterystyczne dla innych kultur palenie ognisk w noc świętojańską dla obrony przed złymi mocami, których aktywność wzrasta właśnie w tym czasie, w Islandii nie w y s t ę p o w a ł o . Wręcz przeciwnie, noc ta była porą snu złych mocy. Innym przykładem święta sezonowego jest dzień Thorri (od Piątku, 13 tygodnia �234 RECENZJE zimy przez 7 dni; 19-25 stycznia) lub dzień Goa (od Niedzieli 18 tygodnia zimy przez 7 dni; 18-24 lutego). Religia usiłowała wiązać je z konkretnymi postaciami historycznych władców, dla większości Islandczyków święta te pozostały jednak obchodami ku czci b ó s t w - d u c h ó w przyrody (pogody). Wiele zwyczajów, wywo­ dzących się z pewnością z czasów poprzedzających przyjęcie chrześcijaństwa, znajdujemy w ś w i ę t o w a n i u Bożego Narodzenia i Nowego Roku. Dniom tym autor­ ka poświęca szczególnie dużo uwagi, przenosząc się poza Islandię, aby ukazać ge­ nezę tych świąt i tradycje ich obchodów w wielu krajach Europy. Charakteryzu­ jąc obchody Bożego Narodzenia w Islandii prezentuje zarówno ich bardziej oficjal­ ną (kościelną) stronę, jak i domowe uroczystości, rodzinne biesiady, podarunki, choinkę i tańce ostro zwalczane przez średniowieczny kler. Autorka przywodzi wiele t e k s t ó w źródłowych dowodzących negatywnej postawy kleru wobec tańców, w y w o d z ą c y c h się z czasów pogańskich, gdy towarzyszyły obchodom związanym z przesileniem zimowym (święto zwane w Islandii Ylir, w innych językach skan­ dynawskich jol albo jul, a w fińskim joulu), organizowanym ku czci Słońca. 0 związkach święta Y l i r ze Słońcem mówią sagi z I X - X I I I w. Podczas Y l i r w i ­ tano powracające Słońce, wspominano przodków, ś w i ę t o w a n o ku czci opiekuń­ czych duchów i bóstw, cieszono się z odradzającej się życiodajnej siły Ziemi. Wprowadzając nas w świat wierzeń i świąt islandzkich, autorka przytacza wiele opisów zachowań należących niewątpliwie do warstwy przedchrześcijańskiej 1 umiejętnie z nią splecionych. Są to przede wszystkim wróżby (np. odnośnie do pogody) i zabiegi o charakterze magiczno-wróżbiarskim, nabierające z czasem cech zachowań ludycznych, gdy ich poważny sens praktyczny uległ zapomnieniu. Dla przykładu można tu podać przenoszenie w zębach czarki piwa i wypuszcza­ nie jej z jednoczesnym wypowiedzeniem życzenia (w myśli). Gdy czarka padała górną częścią do dołu, życzenie miało się spełnić (dzień Eldbjorga, 7 stycznia, zwany też dniem Kanuta, ku czci księcia Kanuta, zamordowanego skrycie w 1131 г.). W dniu Thorri skakano np. na jednej nodze wokół zabudowań, zapraszając bóstwo, by pukało do drzwi. W Akureyri w X I X w. w zimie chłopcy łapali kota lub kruka i zabijali go. Kto tego dokonał zostawał kocim królem i paradował przez miasteczko z mieczem i w koronie, w asyście mieszkańców, zbierając po­ chwały, słodycze i pieniądze. Zwyczaj ten w y s t ę p o w a ł samoistnie zanim został dodany do obchodów środy popielcowej. Przykłady takich magiczno-wróżebnych zachowań można by mnożyć. A. Bjornsson podaje ich wiele. Autorka ogranicza się tylko do zapisu zachowań. W książce nie znajdziemy raczej prób ich interpretacji, spojrzenia na święta oczyma ludu. Nie wiem, czy autorka prowadziła jakieś badania terenowe. Omawiana książka powstała wy­ łącznie na bazie literatury, starych kronik, sag, kalendarzy itp. Jej celem było też przede wszystkim uporządkowanie informacji rozrzuconych w różnych źród­ łach i znaczne ich uzupełnienie. Autorka nie podejmuje też próby interpretowa­ nia f a k t ó w przez analogię do lepiej zbadanych wierzeń innych l u d ó w (wierzenia tzw. l u d ó w pierwotnych w y k a z u j ą tak wiele zbieżności!). Z braku interpretacji zachowań uczestników poszczególnych świąt nie czynię zarzutów autorce. Otrzy­ m a l i ś m y bowiem bardzo rzetelnie opracowany almanach wypełniający z pewno­ ścią lukę w naszej wiedzy o kulturze Islandii, który może stanowić cegiełkę do syntezy etnografii Europy, kultur leżących w kręgu chrześcijaństwa i in. Ten kto pragnie interpretować święta, poszukuje ich sensu symboliczno-filozoficznego i magicznego, kto widzi w nich łącznik między człowiekiem a przyrodą, między człowiekiem a kosmosem, znajdzie w tej książce sporo materiału w y j ś c i o w e g o dla swoich analiz. Myślę, że książka A. Bjornsson nie musi być specjalnie rekomen­ dowana i że wszyscy powrócą zadowoleni z tej podróży po tajemniczym dla �235 RECENZJE nas i ciągle jeszcze trochę dzikim świecie islandzkich w i e r z e ń i obyczajów, a tak­ że historii tego kraju, która w większości świąt znalazła swe odbicie. Nie bez znaczenia dla czytelnika jest też język, prosty, niemal surowy, a jednocześnie zda się oddający klimat i atmosferę święta, pobudzający naszą wyobraźnię. Jest to zasługą tłumaczy: May i Hallberga Hallmundsson. Iwona Kabzińska-Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c9dba43e2e5088796606f01b19e2cd2a.pdf 95e17d2b85b26c944d13b9d627bbde8d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1084 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:995 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.5-8 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7 ETNOGRAFIA POLSKA XXVII Zeszyt 1 �INSTYTUT POLSKA AKADEMIA NAUK HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXVII Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDANSK • ŁÓDŹ ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK Í983 �REDAKTOR: SEKRETARZ REDAKCJI: WITOLD DYNOWSKI IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ CZŁONKOWIE RADY REDAKCYJNEJ: JOZEF BURSZTA, MARIA BIERNACKA (PRZE­ WODNICZĄCA), M A R I A F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, WANDA PAPROCKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, ul. Świerczewskiego 105 Okładką projektował Edward Kostka Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Alicja Januszczak © Copyright by Zaklad Narodowy im. Ossolińskich. Printed Wydawnictwo. Wroclaw 1983 in Poland P L ISSN 0071-1861 Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1983. N a k ł a d : 700 egz. O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 26,70, a r k . d r u k . 22,83, a r k . A j - 30. P a p i e r d r u k . sat. k l . I V , 70 g, 70 X 100. O d d a n o do s k ł a ­ d a n i a 6 X I I 1982. P o d p i s a n o do d r u k u 20 V I I 1983. D r u k u k o ń c z o n o w s i e r p n i u 1983. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 2030/83. U - 7 . C e n a z ł 200.— �SPIS TREŚCI i ARTYKUŁY Część I b Zofia S o k o l e w i c z — Kultura duchowa — zbiór rzeczy czy system więzi lub znaczeń? Streszczenie w języku angielskim Wanda P a p r o c k a — Tradycja ludowa a świadomość społeczna warstwy chłopskiej w okresie I I Rzeczypospolitej Streszczenie w języku rosyjskim Mirosława D r o z d - P i a s e c k a — Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztu­ ka ludowa w życiu społeczeństwa I I Rzeczypospolitej Streszczenie w języku rosyjskim Maria B i e r n a c k a — Oświata a społeczno-kulturowe przeobrażenia wsi w okresie m i ę d z y w o j e n n y m (na przykładzie wybranej społeczności) . . Streszczenie w języku rosyjskim ". •• X Maria D e m b i ń s k a — Lekarstwa dla dzieci w źródłach historycznych od X V I do poł. X I X w Streszczenie w języku angielskim Część 9 27 29 49 51 109 111 138 139 151 II Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — Kultura ludowa Peru. Jej treść, for­ my i interpretacje Streszczenie w języku hiszpańskim Romana K r z a n o w s k a — Peruwiańska ceramika ludowa Streszczenie w języku hiszpańskim Maria Z a c h o r o w s k a — Zdobnictwo tykw w Peru Streszczenie w języku hiszpańskim Maria P a r a d o w s k a — Obraz mieszkańców Peru w Polsce Streszczenie w języku hiszpańskim Anna Z a d r o ż y ń s k a — Zasady eskimoskiego systemu klasyfikacji ludzi Streszczenie w języku angielskim , Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z — Noworoczne gry mongolskie. Ich symbo­ lika i związki z magią Streszczenie w języku rosyjskim Andrzej W o ź n i a k — Kultura ludowa Gruzji w relacjach polskich do po­ czątków X X w Streszczenie w języku rosyjskim Antoni K u c z y ń s k i — Spotkanie polskiego etnologa Stanisława Ponia­ towskiego z badaczem Dalekiego Wschodu W. K . Arseniewem na tle związków polsko-rosyjskich w badaniach Syberii Leszek D z i ę g i e l — Tradycyjny strój współczesnych Kurdów irackich i jego przemiany Streszczenie w języku angielskim . 153 171 173 200 203 221 223 234 235 251 253 294 297 320 321 339 361 �6 СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ Часть I София С о к о л е в и ч — Духовная культура — коллекция вещей или же система связи или значений? Резюме на английском языке Ванда П а п р о ц к а - Народная традиция и общественное сознание крестьянской про­ слойки в период I I Речи Посполитой Резюме на русском языке Мирослава Д р о з д - П я с е ц к а - Общественные функции народного искусства. Народ­ ное искусство в жизни общества I I Речи Посполитой Резюме на русском языке Мария Бернацка - Просвещение и общественно-культурные преображения деревни в междувоенный период (на примере избранного общества) Резюме на русском языке Мария Д е м б и н ь с к а - Лекарства для детей в исторических источниках с X V I по X I X вв Резюме на английском языке 9 27 29 49 51 109 111 138 139 151 Часть II Александр П о с е р н - З е л и н ь с к и - Народная культура Перу. Ее содержание, формы и толкования Резюме на испанском языке Романа К ш а н о в с к а - Перуанская народная керамика Резюме на испанском языке Мария З а х о р о в с к а - Декоративные узоры на горлянках в Перу Резюме на испанском языке Мария П а р а д о в с к а - Представление о жителях Перу в Польше Резюме на испанском языке Анна З а д р о ж и н ь с к а - Принципы эскимосской системы классификации людей . . Резюме на английском языке Ивона К а б з и н ь с к а - С т а в а ж - Новогодние монгольские игры. Их символика и связи с магией Резюме на русском языке АнджейВозьняк - Народная культура Грузии впольских донесениях до начала X X в. Резюме на русском языке Антони Кучиньски - Встреча польского этнолога Станислава Понятовского с иссле­ дователем Дальнего Востока В. К. Арсеньевым на фоне польско-советских связей в исследовании Сибири Лешек Д з е н г е л ь - Традиционный костюм современных иракских курдов и его перемены Резюме на английском языке 153 171 173 200 203 221 223 234 235 251 253 294 297 3 2 0 3 2 1 3 3 9 361 �7 I i ! ) J CONTENTS ARTICLES Part I Zofia Sokolewicz — Spiritual Culture — a set of things, a system of social relations or a system of meanings Summary in English Wanda Paprocka — Folk tradition and the social consciousness of peasants in the Second Republic Summary in Russian Mirosława Drozd-Piasecka — Social function of folk art. Response to folk art in the Society of the Second Republic Summary in Russian Maria Biernacka — Social and cultural transformations in the rural area influenced by the educational system of the interwar period (an case study of a community) Summary in Russian Maria Dembińska — Medicaments for Children after Historical Sources from the X V I t h to the middle of the X l X t h Century . . . Summary in English 9 27 29 49 51 109 Ill 138 139 151 Part II Aleksander Posern-Zieliński — Folk Art in Peru. Its content, forms and interpretations Summary in Spanish Romana Krzanowska — Peruvian folk ceramic art Summary in Spanish Maria Zachorowska — Decorative Art on gourds in Peru Summary i Spanish Maria Paradowska — A n image of Peruvians in Poland Summary in Spanish Anna Zadrożyńska — Principles of the System of Classifying People Among the Eskimos Summary in English Iwona Kabzińska-Stawarz — Mongolian New Year Games. Their symbolic meaning and connections with Magic Summary in Russian Andrzej Woźniak — Folk Culture in Georgia as reflected in Polish records up to the early X X t h Century Summary in Russian Antoni Kuczyński — Contacts of the Polish ethnologist S t a n i s ł a w Ponia­ towski with W. К. Arseniew an explorer of the F a r East Leszek Dzięgiel — Iraqi Kurdish Traditional Costume in its Process of Change Summary in English . 153 171 173 200 203 221 223 224 235 251 253 294 297 320 321 339 361 �7 CONTENTS ARTICLES Part I Zofia Sokolewicz — Spiritual Culture — a set of things, a system of social relations or a system of meanings Summary in English Wanda Paprocka — Folk tradition and the social consciousness of peasants in the Second Republic Summary in Russian Mirosława Drozd-Piasecka — Social function of folk art. Response to folk art in the Society of the Second Republic Summary in Russian Maria Biernacka — Social and cultural transformations in the rural area influenced by the educational system of the interwar period (an case study of a community) Summary in Russian Maria Dembińska — Medicaments for Children after Historical Sources from the X V I t h to the middle of the X l X t h Century . . . Summary in English 9 27 29 49 51 109 Ill 138 139 151 Part II Aleksander Posern-Zieliński — Folk Art in Peru. Its content, forms and interpretations Summary in Spanish Romana Krzanowska — Peruvian folk ceramic art Summary in Spanish Maria Zachorowska — Decorative Art on gourds in Peru Summary i Spanish Maria Paradowska — A n image of Peruvians in Poland Summary in Spanish Anna Zadrożyńska — Principles of the System of Classifying People Among the Eskimos Summary in English Iwona Kabzińska-Stawarz — Mongolian New Year Games. Their symbolic meaning and connections with Magic Summary in Russian Andrzej Woźniak — Folk Culture in Georgia as reflected in Polish records up to the early X X t h Century Summary in Russian Antoni Kuczyński — Contacts of the Polish ethnologist Stanisław Ponia­ towski with W. К. Arseniew an explorer of the F a r East Leszek Dzięgiel — Iraqi Kurdish Traditional Costume in its Process of Change Summary in English . 153 171 173 200 203 221 223 224 235 251 253 294 297 320 321 339 361 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70f0bce26aededbe69650e99b3daf7ca.pdf fc7d665c078e558ed509bffc4e7df4d5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5355 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4976 Title A name given to the resource Noty o Autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.340-343 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dipesh Chakrabarty - historyk, profesor na Wydziale Języ­ ków i Cywilizacji Poludniowo-Azjatyckich Uniwersytetu w Chcicago (Chicago University). Zajmuje się przede wszystkim współczesną historią i historiografią Azji Połu­ dniowej oraz teorią postkolonializmu i jej wpływem na pisar­ stwo historyczne. Chakrabarty jest współredaktorem pisma „Critical Inquiry", redaktorem „Postcolonial Studies" i współpracownikiem „Public Culture" i „American Histori­ cal Review". Opublikował m.in. Habitations of Modernity: Noty o autorach Essays in th Wake of Subaltern Europe: Postocolonial (2000), Rethinking Franklin R. Ankersmith - historyk, profesor Uniwersytetu Groningen. Stworzył, wraz z Haydenem White i Arthurem C. Danto, narratywistyczną teorię historii. Autor wielu publikacji w tej dziedzinie, m. in.: Narrative Logic. A semantic Analysis of the Historian Language, Hague/Boston/London 1983. W "Kon­ tekstach" nrl-2: 1997 opublikowaliśmy na prawach pierwo­ druku polski przekład artykułu Ankersmitha Język a doświad­ czenie historyczne, który ukazał się w książce Historische Sinnbil­ dung, ed. Klaus E. Müller and Jörn Rüsen, Hamburg 1997. Maciej Bańkowski - absolwent Instytutu Anglistyki Uni­ wersytetu Warszawskiego, tłumacz (angielski i niemiecki) i redaktor tekstów anglojęzycznych, ukazujących się w cza¬ sopismach polskich i zagranicznych. Małgorzata Baranowska - poetka, krytyk i historyk litera­ tury. Autorka m.in. takich książek, jak Pamiętnik mistyczny, Surrealna wyobraźnia i poezja, To jest wasze życie, Warszawa. Miesiące, lata wieki oraz wielu artykułów z zakresu wyobraź¬ n i symbolicznej i kultury masowej, dwóch tomów wierszy Miasto, Zamek w Pirenejach, Prywatną Prywatna historię poezji. Powrót Ogłasza w "Twórczości" Ostatnio wydała Posłaniec historia pocztówki, uczuć. Warszawa 2003. Joanna Benedyktowicz - studentka historii na Uniwersyte¬ cie Warszawskim. Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, redaktor naczelny miesięcznika „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa". Członek redakcji „Kwartalnika Filmowego". Kierownik Pra­ cowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej Polskiej Akademii Nauk. Autor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropologii współczesnej. Współautor [z: Danutą Benedyktowicz] książki Dom w tradycji ludowej (1993). Autor pracy Portrety obcych (2000). Anna Beata Bohdziewicz - absolwentka etnografii UW, współpracowała przy robieniu filmów m.in. z W. Borowczy¬ kiem, K. Kieślowskim, K. Zanussim. Fotograf, autorka m.in. następujących cyklów fotografii: Fotodziennik, czyli Piosenka o końcu świata, Antypocztówek oraz profesjonalnej kartoteki aktorów polskich. Ostatnio pracuje nad cyklem Antypocztówka z... , cykl ten obejmuje miasta takie jak Warszawa, Ber¬ lin, Cannas, Jerozolima, Pekin. Współpracuje z pismami „Konteksty", „Tygodnik Powszechny", „Zeszyty Literackie", „City". Marcin Brocki - adiunkt w Katedrze Etnologii i Antropo¬ logii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, autor książki Język ciała w ujęciu Wolską) Clifford antropologicznym, Geertz. Lokalna współredaktor (z D. lektura. Publikuje artykuły na temat komunikacji niewerbalnej, antropologii ciała i me¬ todologicznych problemów współczesnej etnologii. 340 Thought Working-Class Studies and (2002), Provincializing Historical History: Bengal, Difference 1890-1940 (1989). Andrzej Dąbrowski - kurator Galerii Sztuki Współczesnej „Bunkier Sztuki", filozof, pisze doktorat pt. Intencjonalność świadomości na Uniwersytecie Warszawskim. Publikuje m.in. w „Nowych Książkach", „Przeglądzie Powszechnym", „Pryncy­ pia", „Kwartalniku Filmowym". oraz w „Respublice Nowej". Dariusz Czaja - antropolog kultury, absolwent etnologii UJ. Adiunkt w Instytucie Antropologii Kultury i Etnologii UJ, członek redakcji „Kontekstów". Redaktor książek Mitologie popularne (1994) i Metamorfozy ciała (1999). Zajmuje się zja¬ wiskami kultury współczesnej, publikuje artykuły z dziedziny antropologii filmu, teorii symbolu, myślenia mitycznego. W druku jest jego książka Smak fragmentu. Narracje antropo­ logiczne (Wydawnictwo Uniwersyteckie, (2003). Mariusz Dobkowski, historyk. Zajmuje się religiami histo¬ rycznymi i symboliką religijną. Specjalizuje się w herezjach średniowiecznych i nurtach dualistycznych. Redaktor na¬ ukowy prac zbiorowych: Nurty chrześcijaństwa, Wydawnic­ two Semper, Warszawa 1995 oraz Kościoły, wspólnoty, herezje, Wydawnictwo Semper, Warszawa 1997. Autor artykułów naukowych, popularnonaukowych i recenzji; uczestniczy w przygotowywaniu haseł do wielotomowej publikacji Reli¬ gia. Encyklopedia PWN. Współpracuje z pismem "Gnosis" i tygodnikiem "Polityka". Jan Gondowicz - krytyk, wydawca, współpracownik „Tygo¬ dnika Powszechnego"; wydał m.in. Marmur Josifa Brodskie¬ go, Słownik komunałów styczną uzupełnioną. Gustawa Flauberta, Zoologię fanta­ Mieszka w Warszawie. Katarzyna G ó r s k a - studentka wiedzy o kulturze w Instytu¬ cie Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego; redaktor¬ ka „Uniwersytetu Kulturalnego" - uniwersyteckiego mie¬ sięcznika poświęconego zjawiskom antropologii kultury; au¬ torka artykułu na temat pocztówek: Odkryte karty, Polityka, N r 51-52 (2381)/2002. Mikołaj Gumilow (1886-1921) - rosyjski poeta i teoretyk poezji, podróżnik, żołnierz I wojny światowej, współtwórca szkoły akmeistów, mąż Anny Achmatowej, rozstrzelany z wyroku CzK w ramach skierowanej przeciw intelektuali¬ stom prowokacji, nazwanej „spiskiem Tagancewa". Jo Harper - dziennikarz i tłumacz, w 1991r. ukończył sto¬ sunki międzynarodowe na Bristol University (praca magi¬ sterska: The Historic Compromise in Italy, 1976-79), a w 1999r. uzyskał tytuł doktora nauk politycznych w Lon­ don School of Economics (The sources of the SdRP's political legitimation in Poland, 1989-93). O d 1997r. na stałe mieszka i pracuje w Polsce. Współpracował m.in. z „Dow Jones New- �NOTY O AUTORACH swires, „The Guardian" (Londyn), „Media Marketing Euro­ pe" (Londyn). Obecnie tłumaczy dla MSZ i jest korespon­ dentem „Platts" w Polsce. Jan Hartman - filozof i bioetyk, dr habilitowany w Instytucie Fi­ lozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego; założyciel i redaktor naczel­ ny pisma Principia i szef Centrum Dokumentacji Filozofii Polskiej. Autor m.in. Heurystyka filozoficzna (1997) Jak poważnie filozofię (1999) Techniki metaflozofii rze Młodych". Początkowo zajmował się problematyką krajo­ wą, np. w zbiorze Busz po polsku. O d wczesnych lat 60. podró­ żował po Afryce, Ameryce Łacińskiej i Azji, śledząc konflikty polityczne i wydarzenia wojenne, później po Rosji i krajach byłego ZSRR. Opublikował m.in.: Kirgiz schodzi z konia, Gdy­ by cala Afryka, III, Heban, studiować Chrystus z karabinem lowa, Cesarz, Lapidarium, Lapidarium na ramieniu, Imperium, Lapidarium IV, Z Afryki Wojna futbo­ II, Lapidarium oraz zbiór wierszy Notes. (2001), Short Studies in Bio- ethics (2003) oraz licznych artykułów, esejów i przekładów. Kerwin Lee Klein - historyk, profesor Uniwersytetu w Ber­ keley. Autor m.in głośnej książki Frontiers of Historical Imagi­ Bogusław Jędruszczak, ur. w 1949 roku w Warszawie. Ab­ solwent Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszaw¬ skiego. Wieloletni nauczyciel historii, wiedzy o kulturze i społeczeństwie w warszawskich szkołach średnich, obecnie w L X X X I Liceum Ogólnokształcącym im. A . Fredry. Zainte¬ resowania skupione wokół problematyki życia społeczeństwa polskiego w latach wojny i okupacji, historii Warszawy, za¬ głady Żydów zaowocowały kilkunastoma publikacjami pra¬ sowymi i opracowaniami historycznymi. nation. Wiesław Juszczak - profesor Instytutu Historii Sztuki Uni­ wersytetu Warszawskiego i Instytutu Sztuki PAN. Historyk sztuki, filozof, autor wielu książek i artykułów oraz tłumaczeń (w tym literatury pięknej). Wybitny znawca malarstwa pol¬ skiego XIX i XX w. Obecnie jego główne zainteresowania ba¬ dawcze to filozofia sztuki oraz historia religii. Prowadzi wy¬ kłady monograficzne poświęcone m. in. archaicznej greckiej myśli o sztuce, koncepcji sztuki u Platona, teorii sztuki u He¬ ideggera oraz związkom sztuki i religii. Opublikował m. i n . Wojtkiewicz i nowa sztuka, Warszawa 1965; Jan Warszawa 1972; Postimpresjoniści, polskie: modernizm, 1979; Fakty ptaki albo Fragmenty. Warszawa 1973; Stanisławski, Warszawa 1979; Zasłona "O granicach: okresu powieści", w rajskie Warszawa 1981; Szkice z teorii i filozofii sztuki, Warszawa 1995. oraz przekłady Coctail Party Eliota oraz dwóch poematów Blake'a: Milton, Zaślubiny Nieba of Native America, Bohdan Kos - doktor fizyki ( U W ) , tłumacz z hebrajskiego (Sefer Jecira), znawca kabały, poeta (Podróż zludna, Tikkun, Warszawa 1992), jego wiersze ukazały się także w antolo­ giach: Mrok i gwiazda. Mroczna poezja miłosna, mowa w słowie, Das land Ulro nach Schliessung Orfeusz. dar Roz­ Zimtländen. Wydawca (wraz z Iwoną Arkuszewską prowadzi wydawnic­ two Tikkun). Publikował w „Gnosis", „Znaku", „Odrze", „Manuskripte" (czasopismo literackie - Austria), „Czasie Kultury", „Kulturze Niezależnej". Obecnie bezrobotny. Waldemar Kuligowski - antropolog kultury, adiunkt w In¬ stytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M w Pozna¬ niu, autor i redaktor kilkudziesięciu prac, w tym: (wspólnie z W. J. Bursztą) Dlaczego pejzaże i Piekła (Wydawnictwo Universitas). stości Marcin A . Kafar - etnolog i antropolog kultury; studia w Katedrze Etnologii UŁ. Autor artykułów i szkiców publi¬ kowanych w pracach zbiorowych i czasopismach. Zakres za¬ interesowań: historia idei, krytyka literacka, antropologia współczesności. Ireneusz Kania - pisarz, tybetolog, tłumacz-poliglota. Au¬ tor 60 przekładów z języków europejskich i orientalnych (francuski, włoski, hiszpański, portugalski, rumuński, an¬ gielski, niemiecki, greka, łacina, hebrajski, sanskryt, palijski, tybetański rosyjski) oraz zbiorów esejów O Kabale i Zoharze (1994), Ścieżka nocy (2002) i księgi wypisów starobuddyjskich Muttavali (1999). Katarzyna Kaniowska - antropolog kultury, dr hab., pra¬ cownik Zakładu Metodologii i Teorii Kultury w Katedrze Et¬ nologii Uniwersytetu Łódzkiego, wykładowca w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocław¬ skiego. Zajmuje się metodologicznymi problemami współ¬ czesnej antropologii, powiązaniami wspólczesnej refleksji fi¬ lozoficznej z antropologią kultury. Autorka artykułów doty¬ czących tej problematyki. Opublikowała Opis - klucz do ro¬ kultury Conquest Jan Andrzej Kłoczowski O P . Profesor, doktor habilitowa­ ny, filozof, teolog i historyk sztuki. Dominikanin, wykładow­ ca Papieskiej Akademii Teologicznej, Rektor Kolegium Do­ minikanów w Krakowie. Zajmuje się filozofią religii. kultury tekstu (2000). Ryszard Kapuściński - reportażysta, eseista, publicysta, po­ eta; laureat wielu nagród literackich. Debiutował w "Sztanda­ 341 kościotrup (1999); Antropologia (2001), Siedem (2002); Ojczyzny zumienia the European Malarstwo Warszawa 1977; Młody Weiss, Warszawa i wyobraźnia, Narrating 1890 - 1990, Berkeley 1997. Klein analizuje w niej niezmier¬ nie ważny w historiografii, antropologii i krytyce literackiej symbol „amerykańskiej granicy", który istnieje od chwili przy­ bycia do wybrzeży Ameryki pierwszych przybyszy z Europy. szkiców słowa. Narracyjne red. z W. J. Bursztą); Edukacja nie wstaje. refleksyjna. Ponowoczesne O rzeczywi­ do antropologii wymiary w świecie kultury kultury miłości (2002 popularnej (2002 - red. z P. Zwierzchowskim). Włodzimierz Lengauer - historyk, profesor w Instytucie Hi¬ storycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Główny przedmiot jego zainteresowań badawczych stanowi historia starożytnej Grecji okresu archaicznego i klasycznego, a zwłaszcza proble¬ matyka ustroju, świadomości społecznej, kultury, mentalno¬ ści oraz religii. Jest członkiem Polskiego Towarzystwa Filolo¬ gicznego, Polskiego Towarzystwa Historycznego, Komitetu Głównego Olimpiady Historycznej, Komitetu Nauk o Kultu¬ rze Antycznej PAN (od 1995 r.) oraz Rady Naukowej Insty¬ tutu Filologii Klasycznej. Pełni funkcję zastępcy przewodni¬ czącego Zarządu Krajowego Funduszu na Rzecz Dzieci. Jest też członkiem Rady Redakcyjnej czasopisma „Meander", członkiem redakcji „Ars Regia" i „Przeglądu Historycznego". Najważniejsze publikacje: Greek Commanders in the 5th and 4th Centuries B. C. Politics and Ideology: A Study of Warszawa 1979; Pojęcie równości w greckich tycznych. V wieku Od Homera do końca 1988; Religijność starożytnych Greków, Militarism, koncepcjach p.n.e., poli­ Warszawa Warszawa 1994. J. Krzysztof Lenartowicz. Architekt, pracował w Danii, Szwajcarii i Libii. Autor i współautor projektów i realizacji, laureat i współlaureat nagród i wyróżnień w międzynarodo¬ wych i krajowych konkursach architektonicznych. Profesor �NOTY O AUTORACH Wydziału Architektury Politechniki Krakowskiej, Gastdo­ zent Fachhochschule Münster. Prace naukowe z zakresu teorii architektury, psychologii architektury (O psychologii archi­ Mieczysław Porębski - wybitny historyk i teoretyk sztuki, profesor dr hab. Uniwersytetu Jagiellońskiego. Autor m. in.: tektury wadzenie 1992; Słownik psychologii architektury 1997) i teorii Granica Współczesności do sztuki 1909 - 1925 XX (1966), Ikonosfera wieku (1965), Kubizm. (1965), Pożegnanie (1972), Sztukaainformacja z Wpro­ krytyką projektowania architektonicznego. Zainteresowania: archi­ tektura polskich kresów wschodnich, rysunek. (1997), Polskość jako sytuacja Barbara Major - absolwentka Katedry Etnografii UJ. Pracu­ je w Galerii Sztuki w Częstochowie. Czesław Robotycki - antropolog kultury, profesor dr hab. Kierownik Instytutu Etnologii UJ. Autor licznych artykułów i książek, m.in. Etnografia Peter Martyn doktor nauk humanistycznych, adiunkt za­ trudniony w Instytucie Sztuki PAN, wykładowca, zajmuje się kwestiami związanymi z historią, strukturą przestrzenną i socjologiczną oraz tożsamością miast. Przygotowuje pracę habilitacyjną dotyczącą problematyki wspólnych korzeni od czasów starożytnych w projektowaniu architektonicznym oraz układzie przestrzennym miast na obszarze obejmującym zachodnią Azję, subkontynenty europejski i indyjski oraz Północną Afrykę. Zbigniew Osiński - teatrolog, profesor zwyczajny w Instytu¬ cie Kultury Polskiej na Wydziale Polonistyki UW, projekto¬ dawca oraz dyrektor artystyczny i naukowy Ośrodka Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu. Autor wielu książek i arty¬ kułów z zakresu historii i teorii teatru, edytor tekstów: Jerze¬ go Grotowskiego, Mieczysława Limanowskiego, Juliusza Osterwy, Wacława Radulskiego, Konrada Swinarskiego. Najważniejsze książki: Teatr Dionizosa, teatrze towski wytycza współczesnym, Romantyzm PIW, Warszawa 1980; trasy, Pusty Obłok, Warszawa 1993; Gro­ Grotowski Grotowski. Źró­ dła, inspiracje, konteksty, Wydawnictwo słowo/obraz teryto­ ria, Gdańsk 1998. Złożył w wydawnictwie słowo/obraz tery­ toria książkę Pamięć Reduty, do której wejdą oba publikowa¬ ne tutaj teksty. Elżbieta Paczkowska-Łagowska - Prof. dr hab., historyk fi­ lozofii w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego, ostatnio wydała Logos życia. Filozofia gu Wilhelma Diltheya, hermeneutyczna w krę­ słowo/obraz/terytoria, Gdańsk, 2001 Henryk Paprocki - teolog, historyk Kościoła Wschodniego, tłumacz, znawca twórczości Dostojewskiego, duchowny pra­ wosławny. Ewelina Pawlus - doktorantka Instytutu Historii Sztuki UJ, stypendystka The School of A r t History, University of St An¬ drews, Szkocja. 2001/2002 - specjalista ds. public relations w Galerii Sztuki Współczesnej „Bunkier Sztuki" w Krakowie. Zajmuje się zagadnieniami związanymi ze sztuką ziemi, envi¬ ronmental art, sztuka performance. Publikuje w „Formacie". Andrzej Pieńkos - adiunkt w Instytucie Historii Sztuki UW. Wraz z żoną, Jolantą Chrzanowską-Pieńkos, opubliko­ wał Słownik artystyczny Paryża wobec kultury współczesnej, Nie wszystko jest oczywiste. Zajmuje się analizą rożnych form polskiej kultury współczesnej (świadomość narodowa, twór­ czość amatorska, teatr alternatywny, obyczajowość subkul­ tur). Jest redaktorem serii wydawnictwa UJ Anthropos. Sławomir Sikora - etnolog, adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii UW, pracuje również w redakcji „Kwartalnika Filmowego" (ISPAN). Zajmuje się antropologią fotografii i filmu Tomasz Sikora - religioznawca, adiunkt w Zakładzie Feno­ menologii Religii UJ. Autor książki Użycie środków halucyno­ gennych a religia (1999). Lech Sokół - profesor, dyrektor Instytutu Sztuki PAN, wy­ kładowca Akademii Teatralnej w Warszawie; historyk drama¬ tu i teatru. Autor publikacji o Witkacym, Strinbergu i Ibsenie, m.in. Groteska w teatrze S. I. Witkiewicza berg (1981), Witkacy i Strinberg: (1972), August Strin- dalecy i bliscy (1995). w polskim Wydawnictwo Literackie 1972; i jego Laboratorium, (1986), Deska (2002). i regionu Ile-de-France (War­ szawa 1996) i Leksykon polskiej sztuki XX w. (Poznań 1997). Prace z zakresu historii sztuki nowoczesnej (książka Okrop¬ ności sztuki, Gdańsk 2000), krytyki artystycznej i eseistyki dotyczącej kultury publikował w licznych czasopismach Maria Poprzęcka - historyk sztuki, profesor zwyczajny w In¬ stytucie Historii Sztuki UW. Specjalizuje się w historii, kry¬ tyce i teorii sztuki X I X i XX wieku. Ostatnio opublikowała Pochwała malarstwa, Gdańsk 2000. 342 Włodzimierz Staniewski - wybitny twórca i teoretyk te¬ atru. W czasie studiów polonistycznych (w Krakowie i we Wrocławiu) pracował w Teatrze S T U Krzysztofa Jasińskiego, w roku 1971 powołany przez Jerzego Grotowskiego do Te­ atru Laboratorium. W 1977 roku zakłada Ośrodek Praktyk Teatralnych „Gardzienice". Autor (reżyseria, scenariusz, struktura muzyczna, rozwiązania przestrzenne) wszystkich przedstawień Ośrodka Praktyk Teatralnych (Gargantua i Pantagruel na podstawie Francois Rabelais, Gusła na pod¬ stawie I I i IV cz. Dziadów Adama Mickiewicza, Żywot Proto¬ popa Awwakuma, Carmina Burana, Metamorfozy na podsta­ wie Apulejusza), wystawiane w Polsce i za granicą (m. in. w Nowym Jorku, Bostonie, Seulu, Sao Paulo, Amsterdamie, Londynie, Nancy, Berlinie, Toronto, Sztokholmie). Autor i realizator idei Wypraw i Zgromadzeń organizowanych na wsiach, odbył także wiele zagranicznych wędrówek badaw¬ czych (m.in. do Laponii, Meksyku, Korei Południowej, Gre¬ cji), by porównać tradycyjne ceremoniały, techniki ruchu, głosu, dialogowania, organizowania przestrzeni z technika¬ mi, które wprowadził do pracy Ośrodka. Po dwudziestu la¬ tach pracy warsztatowej i dydaktycznej z młodzieżą w Gardzienicach, stworzył w 1997 roku Akademię Praktyk Taetralnych; wykładał i prowadził zajęcia dla aktorów w USA, Meksyku, Francji, wielkiej Brytanii, Szwecji, Kanadzie. Piotr Szacki - etnograf, muzeolog, twórca kilkunastu etno¬ graficznych zapisów filmowych koncentrujących się na pro¬ blemach dawnych technik rzemieślniczych i tradycyjnych zawodów. Pracuje w Państwowym Muzeum Etnogarficznym w Warszawie. Autor wielu wystaw, między innymi wystaw problemowych próbujących odkryć nowe sfery znaczeń i no¬ we obszary wmuzeologii, np. Mieć (1991, 1992, 1998), Nie­ zwykłość (1998/9). Magdalena Sztandara - etnolog (UJ), studia doktoranckie na Wydziale Historycznym UJ, pisze pracę doktorską o foto- �NOTY O AUTORACH grafii etnograficznej i „etnograficzności" fotografii. Obecnie pracuje jako asystentka w Katedrze Kulturoznawstwa i Folk¬ lorystyki Uniwersytetu Opolskiego. Iwona Święch - etnolog, kustosz Muzeów: Etnograficznego w Toruniu i Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku, obecnie Muzeum Historii Fotografii w Krakowie. Autorka i współautorka wielu wystaw z zakresu sztuki i folkloru np. „Alchemiczny krąg Teofila Ociepki", „Kujawskie skrzynie wianne", „Ikony", „Wigilia - czas oczekiwania, czas magii", cykl o ludowych rzeźbiarzach. Autorka scenariuszy wnętrz skansenowskich oraz publikacji z zakresu kultury ludowej i muzealnictwa. Jean-Pierre Vernant (ur. 1914), profesor honorowy w Collège de France, założyciel (1964) i dyrektor (do 1985) Centre de Recherches Comparées sur les Sociétés Ancien­ nes (Centre Louis Gernet) w Paryżu. Nestor francuskich hellenistów, jeden z najwybitniejszych na świecie znawców kultury greckiej. Autor pionierskich prac o charakterze an­ tropologicznym na temat mitu, religii i greckiej myśli. Opu­ blikował m. i n . : Les origines de la pensée grecque myśli greckiej 1996); Mythe the et société en Grèce ancienne gures de l'Autre en Grèce l'amour. Soi-męme Lech Trzcionkowski - doktor historii, pracuje w Katedrze Historii Starożytnej KUL. Zajmuje się historią religii staro¬ żytnej Grecji; autor licznych artykułów publikowanych w prasie specjalistycznej Jerzy Sławomir Wasilewski - etnolog, dr hab., pracuje w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. W la¬ tach 1971-80 był uczestnikiem corocznej ekspedycji I H K M PAN do Mongolii. Prowadził też penetrację etnograficzną innych krajów Azji. Autor książek: Podróż do piekieł, rzecz 0 szamańskich misteriach, Warszawa 1979, Tabu a paradygma¬ ty etnologii, Warszawa 1989. Stephanie West - filolog klasyczny i papirolog, profesor w Hertford College w Oksfordzie. Badaczka starożytnej lite¬ ratury greckiej, wybitna znawczyni Homera (jest m . i n . współautorką trzytomowego A Commentary on Ho­ mer's Odyssey) i Herodota. ses de l'intelligence. croux Dans Cóż po filozofie? ka myślenia Heidegger Eseje filozoficzne i problem zła, Hermes Filozofia jako sztu¬ i Eros. Eseje Dru¬ 1997. debiut i dojrzałość (1962), Romantyzm. 0 ideach i stylu (1969), Romantyzm. lokwia gdańskie i okupacji zmatycznej Rewolucja. (1972), Humanistyka. (1974), Gorączka romantyczna Czas formy otwartej; Konrada Wallenroda Poznanie znaczeń Ko­ terapia wobec woj­ (1980), (1990), Projekt krytyki co przeżyłeś, Eseje o wojnie tak, ale razem z naszymi umarłymi, 2001. Wampir. Biografia i Seria Wobec zła (1989), Zycie po­ (1991), Czy będziesz wiedział, Zyjąc tracimy życie. Niepokojące Studia Marksizm. (1975), Literatura (1976), Odnawianie 1 duch inności (1996), Płacz generała. Do Europy 343 l974; La cuisine du sa- Maria Janion - historyk literatury i historyk idei, krytyk li¬ teracki. Profesor IBL PAN. Prof. Janion prowadzi semina­ rium w Szkole Nauk Społecznych przy IFiS PAN. W latach 1956-89 zajęcia w WS Pedagogicznej w Gdańsku, a następ­ nie na Uniwersytecie Gdańskim. Opublikowała m. in. Zyg­ śmiertne Aleksander Wolicki - historyk, adiunkt w Instytucie Histo¬ rii Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się starożytną Gre¬ cją; autor licznych publikacji dotyczących epigrafiki greckiej. La métis des Grecs O d redakcji: W poprzednim tomie zamieściliśmy niepełny tekst noty o Prof. M a r i i Janion prof. Janion. Obecnie zamieszczamy całą informację o wydanych ostatnio książkach. Autorkę serdecznie przepraszamy. Transgresje. gie kilkudziesięciu artykułów, esejów, rozpraw oraz kilkuna¬ stu przekładów książek filozoficznych. l972; Mythe Daniel Vogel - anglista (absolwent Uniwersytetu Wrocław­ skiego), wykładowca Nauczycielskiego Kolegium Języków Obcych w Raciborzu. ny Szestowa 2000); wspólnie z Pierre V i - et tragédie en Grèce ancienne l'oeil du miroir Jest autorem m . i n . Wiedza myśli Lwa la mort, 1999; L'homme crifice en pays grec l979; wspólnie z Françoise Frontisi-Du- munt Krasiński, Studium 1985; Lindividu, et l'autre en Grèce ancienne et tragédie deux l986; wspólnie z Marcelem Detienne, Les ru- Cezary Wodziński, filozof, dr hab., w Instytucie Filozofii 1 Socjologii PAN. Główne obszary jego zainteresowań to me¬ tafizyka, ontologia, aksjologia, hermeneutyka, fenomenolo¬ gia, filozofia dialogu, filozofia języka, apofatyka filozoficzna. i zbawienie. (Źródła l965; My­ l974; La mort dans les yeux. Fi- ancienne grec (red.) l993 (Człowiek Grecji dal-Naquet, Mythe 1962 et pensée chez les Grecs Gdańsk 2002 Prace wybrane, t.1-5, Kraków 2000-2002. (1998). Warszawa 2000 tematy egzystencji, symboliczna, fanta­ Kobiety Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/596138efdeef6b88eb59487b4dd3119e.pdf 2dec51f5fca3b2551018966f7d110a9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3755 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3527 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.3, s. 188-189 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R Wystawy W marcu i kwietniu otwarta była w salonie w y s t a w o w y m C P L i A — „Długiej Sieni" w G d a ń s k u ogól­ n o p o l s k a w y s t a w a w s p ó ł c z e s n e j ce­ ramiki ludowej. Najbogatsze były zestawy ceramiki kaszubskiej Leona N e c l a i J ó z e f a K a ź m i e r c z a k a . Poza tym reprezentowani byli licznie garncarze: z Kieleckiego — Fryde­ r y k Bąbel, Józef Gałuszko i Jadwi­ ga K o s i a r s k a , z K u r p i ó w — Z d z i ­ s ł a w Plagowski, z Podlasia — K a ­ zimierz Rogowski i Władysław Gładzki oraz członkowie spółdziel­ ni garncarskich z Lubelszczyzny i Rzeszowskiego. O b o k c e r a m i k i l u ­ dowej pokazano n o w o c z e s n ą cera­ m i k ę a r t y s t y c z n ą i ludowe plecionki ze s ł o m y . O N z Mościsk oraz W a c ł a w a Skirzyńskiego. T w ó r c z o ś ć w s z y s t k i c h wy­ m i e n i o n y c h r z e ź b i a r z y oscyluje na pograniczu sztuki ludowej i ama­ torskiej. Najbardziej interesujące, a zarazem najbliższe tradycyjnej sztuce l u d o w e j , m i m o w s p ó ł c z e s n e j tematyki, b y ł y prace Ruszkowskie­ go, k s z t a ł t o w a n e w b r y ł a c h z w a r ­ tych, statycznych, nie przeładowa­ nych naturalistycznymi szczegółami. Niezły poziom przedstawiały • także prace Krajewskiego, powtarzające tradycyjną tematykę i schematy kompozycyjne Madonny Skępskiej i Chrystusa Frasobliwego. Rzeźby Hurasa, z wyjątkiem T r ó j c y Ś w i ę t e j , wzorowanej na p ó ź nogotyckiej rzeźbie znajdującej się w kościele w Sierpcu, s t a n o w i ł y przykład ujemnego w p ł y w u oleo­ d r u k ó w i złych ilustracji książko­ W k w i e t n i u w d o m u k u l t u r y cu­ w y c h na t w ó r c z o ś ć amatorską. k r o w n i G r a b ó w o t w a r t a b y ł a regio­ * nalna wsytawa współczesnej sztuki ludowej okolic Grabowa. W y s t a w a W Wojewódzkim Domu Kultury zorganizowana została z inicjatywy w Opolu odbył się w k w i e t n i u kon­ K l u b u T w ó r c ó w i A r t y s t ó w L u d o ­ kurs na tradycyjne ludowe kraw y c h p r z y P o w i a t o w y m D o m u K u l ­ szonki, p i e r n i k i , p a l e m k i i hafty t u r y w P u ł a w a c h . Pokazano w y c i ­ z regionu opolskiego oraz k o n k u r s n a n k i Ignacego D o b r z y ń s k i e g o i j e ­ na przeprosy, wiersze i najlepszych go w n u c z k i , u c z e n n i c y s z k o ł y p o d ­ p i e ś n i a r z y , b a j k a r z y i g a w ę d z i a r z y . stawowej, w y r o b y z rogu i metalu N a j w i ę k s z y m powodzeniem cieszył B r o n i s ł a w a P i e t r a k a , p i s a n k i Z o f i i s i ę k o n k u r s k r a s z o n e k . 75 t w ó r c ó w M i s z t a l o w e j i F r a n c i s z k i S m o l a k o - p r z e d s t a w i ł o do o c e n y 321 z d o b i o ­ w e j oraz z a b a w k i w y k o n a n e przez n y c h jajek. P r z y z n a n o d z i e s i ę ć r ó w ­ Teresę Bogutę. norzędnych pierwszych i dziesięć drugich nagród. Konkurs prze­ kształcił się w imprezę poświęconą 13 k w i e t n i a otwarta została w ludowej twórczości artystycznej. Krakowie, w gmachu Biblioteki O d b y ł y się pokazy haftów, rzeźby, Miejskiej, pokonkursowa wystawa palemek wiosennych oraz korowo­ artystycznego k o w a l s t w a ludowego d ó w marzankowych i gaikowych. województwa krakowskiego. Orga­ nizatorami wystawy byli: Sekcja * Badania Plastyki Ludowej Insty­ W Sokółce o d b y ł a się w k w i e t n i u t u t u Sztuki P A N oraz W y d z i a ł K u l ­ w y s t a w a s z t u k i l u d o w e j tego po­ tury W R N w Krakowie. wiatu. Znaczną większość ekspo­ n a t ó w stanowiły dywany dwuosnowowe, najbardziej reprezentatywna W k w i e t n i u o t w a r t a b y ł a w B y d ­ d l a Sokolskiego g a ł ą ź l u d o w e j t w ó r ­ goszczy pokonkursowa w y s t a w a czości plastycznej. Pokazano z a r ó w ­ sztuki ludowej i p a m i ą t k a r s t w a w o j . no t k a n i n y w y k o n y w a n e w s p ó ł c z e ś ­ bydgoskiego. (Por. Polska Sztuka nie, j a k i z a b y t k o w e ( w mniejszej L u d o w a , 1960, n r 2). O r g a n i z a t o r z y l i c z b i e ) . w y s t a w y i k o n k u r s u p r a c u j ą obec­ * nie nad przygotowaniem drugiego Wydział Kultury W R N w Bia­ etapu k o n k u r s u , w oparciu o do­ łymstoku zorganizował w marcu ś w i a d c z e n i a obecne. i kwietniu konkurs pisankarski. Z nadesłanych eksponatów urządzo­ W k o ń c u k w i e t n i a o t w a r t a b y ł a no w y s t a w ę , k t ó r a b y ł a o t w a r t a w w Powiatowym Domu Kultury w ciągu maja. Na konkurs n a d e s ł a n o S i e r p c u w y s t a w a m a l a r s t w a a m a ­ p o n a d 500 p r a c z t e r e n u w o j . b i a ­ Naj­ t o r ó w i prac r z e ź b i a r z y ludowych łostockiego i koszalińskiego. z a m i e s z k a ł y c h na t e r e n i e p o w i a t u . w a r t o ś c i o w s z e p o d w z g l ę d e m a r t y ­ Zgromadzone na wystawie r z e ź b y stycznym prace p o c h o d z i ł y z o k r ę ­ w liczbie o k . 40 r e p r e z e n t o w a ł y gu augustowsko-siemiatyckiego. Cie­ z twórczość współczesną: Mieczysła­ kawe prace n a d e s ł a n o również w a Ruszkowskiego i Franciszka H u - nieznanego dotychczas terenu pow. W konkursie brało udział rasa z Sierpca, W i n c e n t e g o K r a j e w ­ L a p y . skiego z Z a w i d z y , C z e s ł a w a K ę p ­ 130 o s ó b . W y r ó ż n i o n o 17 a u t o r ó w . c z y ń s k i e g o i H e l e n y G o ł ę b i o w s k i e j Z a u t o r a m i p r a c n a g r o d z o n y c h za- 188 I K A mierzą nawiązać kontakt CPLiA. O k o ł o 300 n a j l e p s z y c h p r a c z a k u ­ piło Muzeum w Białymstoku. * 21 k w i e t n i a o t w a r t o w M u z e u m Etnograficznym w Krakowie wy­ stawę sztuki ludowej zamieszka­ ł y c h w Polsce B i a ł o r u s i n ó w , L i t w i ­ n ó w , Rosjan, S ł o w a k ó w , U k r a i ń c ó w i Ż y d ó w . K o m i s a r z e m w y s t a w y jest m g r M a r i a W o l e ń s k a , kustosz M u ­ zeum Narodowego w Krakowie. W y ­ stawa przygotowana została w ra­ mach obchodów Tysiąclecia, z ini­ cjatywy Ministerstwa Kultury i Sztuki, przez M u z e u m Etnograficz­ ne w K r a k o w i e . Na w y s t a w i e zgro­ m a d z o n o o k . 500 e k s p o n a t ó w , re­ prezentujących zarówno unikatowe j u ż dziś okazy muzealne, j a k t w ó r ­ czość współczesną wymienionych grup narodowościowych. Założeniem wystawy było zobrazowanie zjawisk przenikania i wzajemnych wpły­ w ó w polskiej sztuki ludowej i sztu­ ki ludowej mniejszości narodowych. K a t a l o g w y s t a w y , w y d a n y przez Muzeum Etnograficzne w Krako­ wie, zawiera obszerny w s t ę p oma­ wiający założenia wystawy, napi­ sany przez M . W o l e ń s k a , b i b l i o g r a ­ f i ę , opis e k s p o n a t ó w o r a z 21 p l a n s z f o t o g r a f i c z n y c h . W d n i a c h 19—21 m a ­ ja odbyło się w związku z wysta­ wą trzydniowe seminarium, na k t ó r y m w y k ł a d y wygłosili: prof. T. Seweryn, m g r K . P i e t k i e w i c z oraz mgr M . Woleńska. W kwietniu otwarta została w Muzeum w Łowiczu wystawa wy­ cinanki łowickiej na przestrzeni stulecia jej istnienia. W y s t a w a ta wejdzie w skład działu etnografii stałej galerii muzealnej. Recenzję zamieścimy w następnym nume­ rze. W związku z obchodami Tysiąc­ lecia i 700-leciem Opoczna, W y d z i a ł K u l t u r y P R N w Opocznie i m i e j ­ scowa spółdzielnia C P L i A „Opocznianka" ogłosiły konkurs sztuki l u ­ dowej Ziemi Opoczyńskiej. Kon­ k u r s , t r w a j ą c y do dn. 1 m a j a , o b e j ­ m o w a ł wszystkie ż y w o t n e dziedzi­ ny sztuki ludowej. Nagrodzone i w y r ó ż n i o n e prace złożą się na w y s t a w ę sztuki ludowej, k t ó r a od­ b ę d z i e się w Opocznie, a n a s t ę p n i e w Kielcach i innych miastach wo­ jewództwa. * 5 czerwca o t w a r t a z o s t a ł a w Pa­ łacu Sztuki w Krakowie wystawa polskiego m a l a r s t w a i d r z e w o r y t u ludowego, zorganizowana przez To­ warzystwo Przyjaciół Sztuk Pięk­ nych i M u z e u m Etnograficzne w �Krakowie. W y s t a w a gromadzi oko­ ł o 400 eksponatów. Recenzję za­ mieścimy w następnym numerze Polskiej Sztuki Ludowej. Katalog w y s t a w y , w y d a n y przez T o w a r z y ­ stwo Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h w Krakowie, zawiera krótki wstęp pióra prof. Tadeusza Seweryna, opis e k s p o n a t ó w oraz 9 i l u s t r a c j i . * W czerwcu eksponowana była w łowickim Muzeum wystawa twór­ czości w y c i n a n k a r s k i e j trzech po­ koleń Strycharskich. Recenzję wy­ stawy zamieszczamy w następnym numerze. * Wystawa malarstwa Nikifora, która w roku ubiegłym i pierw­ s z y m k w a r t a l e r o k u b i e ż ą c e g o cie­ szyła się d u ż y m zainteresowaniem w Europie Zachodniej, otwarta by­ ła w kwietniu w Haifie w Muzeum Sztuki Nowoczesnej. W y s t a w ę zor­ ganizował A. Banach. * Wystawa polskiej w y c i n a n k i lu­ dowej, zorganizowana na wiosnę br. przez prof. Roberta W i l d h a b e r a w Muzeum Etnograficznym w Ba­ zylei, b u d z i ł a ogólne zainteresowa­ nie. K o m i s j a do u p i ę k s z a n i a s z k ó ł szwajcarskich zwróciła się do C P L i A z l i c z n y m i z a m ó w i e n i a m i na w y c i n a n k i , przeznaczone do deko­ racji klas szkolnych. * W k w i e t n i u o d b y ł a się w Tasz­ kiencie w y s t a w a pt. P o l s k a i n i c j a ­ tywa ludowa we wzorach przemy­ słowych. Największe zainteresowa­ nie zwiedzaj ąeych budziły prace koronkarek z Koniakowa, tkaniny m a l o w a n e przez c h ł o p k i z Z a l i p i a oraz w y r o b y fajansowe z W ł o c ł a w ­ ka. * Wystawa chińskiego ludowego rzemiosła artystycznego, ekspono­ wana w P a ł a c u K u l t u r y w Warsza­ w i e na jesieni u b i e g ł e g o r o k u , od­ była w pierwszym półroczu br. w ę d r ó w k ę po m i a s t a c h w o j e w ó d z ­ kich. W marcu i kwietniu otwarta była we Wrocławiu, w maju — w Bydgoszczy. Pokazano eksponaty z zakresu ozdób stroju, t k a n i n y dekoracyjne, naczynia porcelanowe i w y k o n a n e z kamieni szlachetnych, a także wycinaki i lampiony. W maju w salach redutowych Teatru Narodowego w Warszawie otwarta była wystawa współczesnej rzeźby i grafiki Eskimosów kana­ dyjskich. Wystawa zorganizowana została przez Biuro Współpracy Kulturalnej z Zagranicą i Mini­ sterstwo K u l t u r y i Sztuki. Zestaw eksponatów przysłany do Polski pokazywany był uprzednio w wie­ l u stolicach europejskich. N a wy­ s t a w ę złożyło się około stu rzeźb wykonanych przeważnie w kamie­ niu, t a k ż e w drzewie i kości, oraz kilkadziesiąt prac graficznych. Staraniem Towarzystwa Społecz­ no-Kulturalnego Czechów i Słowa­ k ó w w Polsce z o r g a n i z o w a n a zo­ stała w Krakowie, w Domu Kultu­ ry Z a k ł a d ó w Mechanicznych, wy­ s t a w a czeskiego s z k ł a i s ł o w a c k i e j ceramiki ludowej, pochodzących z wiosek Modrej i Hesoru. Wysta­ wa otwarta była w ciągu kwiet­ nia. „ Różne Po k i l k u l e t n i m o k r e s i e p r z y g o t o ­ w a ń otwarto Okręgowe Muzeum w Z i e l o n e j G ó r z e . J e d n y m z czte­ rech d z i a ł ó w muzeum jest dział etnograficzny. * Na zaproszenie M u z e u m Sztuki i Kultury Ludowej w Warszawie b a w i l i w Polsce d w a j rzeczoznaw­ cy U N E S C O w s p r a w a c h e t n o g r a ­ fii i sztuki ludowej — d r Robert Wildhaber z Bazylei i dr Erik A n d r e n ze S z t o k h o l m u . Zwiedzali oni m. i n . muzea na Rzeszowszczyźnie: w Ł a ń c u c i e , Rzeszowie i Sa­ noku, oglądali także zabytki ludo­ wej architektury oraz czynne ośrodki rękodzielnictwa ludowego. Następnym terenem szczegółowo poznanym przez rzeczoznawców UNESCO była Lubelszczyzna. Dr W i l d h a b e r z a k u p i ł szereg ekspona­ tów współczesnej sztuki ludowej dla kierowanego przez siebie M u ­ zeum Etnograficznego w Bazylei. Wśród imprez zorganizowanych * z okazji D n i K r a k o w a znalazł się kiermasz sztuki ludowej regionu 25 m a r c a o d b y ł s i ę w Powiato­ krakowskiego. Kiermasz odbywał w y m Domu Kultury w Puławach s i ę o d 12 c z e r w c a n a R y n k u G ł ó w ­ z j a z d t w ó r c ó w l u d o w y c h powiatu nym. Imprezę tę przygotowała puławskiego. Obrady poświęcone CPLiA. były omówieniu problemów zwią­ zanych z rozwojem twórczości l u ­ 5 c z e r w c a o d b y ł s i ę na P l a c u L i ­ d o w e j w t y m p o w i e c i e . tewskim w Lublinie cepeliowski kiermasz sztuki ludowej regionów * Lubelszczyzny — przede w s z y s t k i m ceramiki i tkanin. G ł ó w n ą atrakcją W k w i e t n i u odbył się w Wejhe­ kiermaszu był pokaz pracy garn­ rowie uroczysty jubileusz z okazji carzy J ó z e f a N o w o r o l a i Mateusza 60-lecia u r o d z i n rzeźbiarki-amatorStarka z Ł ą ż k a Ordynackiego. ki i propagatorki kaszubskiej sztuki * ludowej, Otylii Szczukowskiej, po­ W k w i e t n i u o t w a r t y b y ł w D o m u ł ą c z o n y z w y s t a w ą jej prac. Szczucórka znanego badacza Twórczości Ludowej CPLiA na kowska, Franciszka Rynku Staromiejskim w Warsza­ Kaszub i Kociewia — brała wraz z ojcem w i e kiermasz p o ł ą c z o n y z w y s t a w ą Szornaka, w poszukiwaniach tereno­ tkanin ludowych wykonywanych udział pracowała w placówkach przez s p ó ł d z i e l n i e C P L i A na tere­ w y c h , nie w o j . olsztyńskiego. Do najcie­ z a j m u j ą c y c h się o c h r o n ą i propa­ Obecnie kawszych eksponatów należały gowaniem sztuki ludowej. dziale sztuki szmaciaki mazurskie Stefanii B ę ­ zatrudniona jest w benkowej z Wielbarka. Pokazano ludowej W o j e w ó d z k i e g o D o m u K u l ­ wiele tkanin dekoracyjnych i ubra­ tury i w s p ó ł p r a c u j e też z C P L i A . niowych opartych na motywach l u ­ dowych. Wzornictwo i kolorystyka tkanin w y k o n y w a n y c h obecnie w O l s z t y ń ­ s k i e m coraz częściej w y k a z u j e za­ p o ż y c z e n i a ze s z t u k i i n n y c h r e g i o ­ n ó w ; przede wszystkim widoczny jest wpływ tkaniny wileńskiej. * P r z y c z y n ą tego z j a w i s k a jest osied­ W k w i e t n i u i m a j u o t w a r t a b y ł a lenie s i ę na t y c h terenach znacznej w D o m u K u l t u r y przy u l . Elekto­ liczby r e p a t r i a n t ó w z Wileńszczyzralnej w Warszawie w y s t a w a b ę ­ ny. * dąca przeglądem węgierskiego rę­ kodzielnictwa ludowego i drobne­ 17 m a j a s p ó ł d z i e l n i a CPLiA w go p r z e m y s ł u . P o k a z a n o m . i n . s t r o ­ Ż y w c u z o r g a n i z o w a ł a jednodniowy je ludowe, l a l k i w ubiorach regio­ pokaz w s p ó ł c z e s n e j sztuki ludowej nalnych, hafty charakterystyczne regionu żywieckiego, połączony dla poszczególnych r e g i o n ó w etno­ z j u r y k o n k u r s u na hafty ż y w i e c ­ graficznych i ceramikę l u d o w ą . kie. Sprawozdanie z obu tych i m ­ Wystawa obejmowała t w ó r c z o ś ć prez z a m i e ś c i m y w n a s t ę p n y m n u ­ współczesną. merze. * W ramach obchodów Tysiąclecia wmurowano kamień węgielny pod Muzeum Regionalne w Sidzinie koło Jordanowa. Inicjatorami bu­ dowy muzeum są: P a ń s t w o w y Dom Wczasów Dziecięcych i społeczeń­ stwo powiatu. Jako zaczątek zbio­ r ó w przyszłego muzeum zgroma­ d z o n o m . i n . szereg z a b y t k ó w s z t u ­ ki ludowej. * 5 kwietnia otwarty został w No­ wym Jorku sklep CPLiA. Wiele p o w a ż n y c h pism a m e r y k a ń s k i c h po­ dało entuzjastyczne sprawozdania z uroczystości otwarcia. Nowojorski sklep odwiedza codziennie ok. 200 o s ó b . 189 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/795cea250724a2247f1f1875aeb6e26a.pdf 0d12eed3484ac4fb371c4b4e00a17ed0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4517 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4201 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.2; s.128-133 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A X-XII 1973 Imprezy folklorystyczne i regionalne 9—14.X. •— w Krakowie odby­ wały się D n i Folkloru Ziemi Krakow­ skiej zorganizowane przez Z D K H u t y i m . Lenina. W programie zaprezento­ wano m . i n . widowisko „Wesele w karczmie", t a ń c e ludowe, o d b y ł się cepeliowski pokaz m o d y inspirowanej folklorem, w y s t ą p i ł y kapele ludowe, zespół sióstr K n a p i k , otwarto w y s t a w ę r z e ź b y ludowej i e k s p o n a t ó w zebra­ nych na terenie Nowej H u t y , a prze­ znaczonych dla przyszłego Muzeum Regionalnego. * 17—21.X. — w Mielcu o d b y w a ł się V J a r m a r k P i e ś n i i T a ń c a pn. „Ogólnopolskie Spotkania Folklorys­ tyczne", zorganizowany pod patrona­ tem CRZZ, M K i S , Radia i Telewizji oraz ZG Zw. Zaw. Metalowców. Celem tegorocznych s p o t k a ń było, wedle założeń o r g a n i z a t o r ó w , zademonstro­ wanie „ n o w a t o r s k i c h form opracowa­ nia folkloru jako źródła inspiracji t w ó r c z e j . Starano się zwrócić u w a g ę na dramaturgiczne opracowanie wido­ wiska folklorystycznego (...) wyko­ rzystującego elementy zaczerpnięte z folkloru". W konkursie udział wzięło ok. 650 członków zespołów artystycznych i blisko 200 członków kapel, śpiewaków, i n s t r u m e n t a l i s t ó w z całej Polski. J u r y pod przewodnictwem S t a n i s ł a w a Ha­ d y n y i dr J ana Stęszewskiego przyzna­ ło nagrody n a s t ę p u j ą c e : „Złote Skrzy­ d ł a I k a r a " otrzymali — mieleccy „ R z e s z o w i a c y " za „ K a r u z e l ę rzeszow­ s k ą " , łódzki zespół „ A n i l a n a " za wido­ wisko „ K a r c z m a ł o w i c k a " i „Sądecczanie". W kategorii Zespołów Pieśni i T a ń c a — „ L a s o w i a c y " ze Stalowej W o l i , a w turnieju kapel, śpiewaków i i n s t r u m e n t a l i s t ó w — dwuosobowa kapela braci Bździuchów z Aleksan­ drowa, pow. Biłgoraj i „ D u d z i a r z e Wielkopolscy" z Poznania. Ponadto w y r ó ż n i o n o k a p e l ę z Pustkowa, „ B a z u n y " z L e ż n a , pow. K a r t u z y , k a p e l ę p a s t e r s k ą z Limanowej i skrzypka — solistę Bolesława Wojtowicza z Opola Lub. W czasie S p o t k a ń czynna b y ł a wystawa folkloru zorganizowana ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Warszawie oraz kiermasz w y r o b ó w ludowych. Konkursy i wystawy X — X I I . — w Muzeum Górno­ śląskim w B y t o m i u czynna b y ł a wy­ stawa p n . „ N o r w e g i a w strojach ludo­ wych — Laleczki R ó n n a u g Petterssen". 128 W y s t a w ę zorganizowało Muzeum Górnośląskie w e d ł u g scenariusza dr Barbary Bazielich. Eksponaty wypo­ ż y c z y ł y : Norsk Folkemuseum, R ó n ­ naug Potterssen i Landsnemnola for bunadsporsmal w Oslo. Z okazji wystawy wydano katalog opracowany przez dr B a r b a r ę Bazie­ lich, z a w i e r a j ą c y : w s t ę p , spis ekspo­ n a t ó w i ilustracje. * X . — w Zarzeczu, pow. niżański, w związku z i n a u g u r a c j ą R o k u K u l t u ­ r a l n o - o ś w i a t o w e g o otwarta została wystawa prac t w ó r c ó w ludowych tego powiatu. Przyznano nagrody i w y r ó ż ­ nienia. W dziedzinie malarstwa nagr. I o t r z y m a ł a Zofia P a r t y k a , nagr. I I — Aleksandra Skulska. W dziedzinie haftu — nagr. I — Stanisław K a p u ś ­ ciński, nagr. I I — Renata Węglarz ; w dziedzinie koszykarstwa — nagr. I — Jan Piotrusz, nagr. I I — Jan L u chowski; w dziedzinie garncarstwa — nagr. I — Stanisław Pasek, nagr. I I — Stanisław Żelazko. * 10.X. — w Muzeum Archeolo­ gicznym i Etnograficznym w Łodzi otwarta została wystawa p n . „ S z t u k a ludowa pow. ł ó d z k i e g o " . Zaprezento­ wano dorobek konkursu, w k t ó r y m uczestniczyło 24 t w ó r c ó w z 11 wsi, n a d s y ł a j ą c 309 prac. Najbogaciej re­ prezentowano b y ł y k w i a t y z bibuły. Najlepsze prace nagrodzono. * 14.X. — w Muzeum O k r ę g o w y m w Lublinie otwarta została wystawa „ S z t u k a ludowa środkowej Lubel­ szczyzny", na k t ó r e j zaprezentowano dorobek konkursu zorganizowanego przez W y d z i a ł K u l t u r y P W R N , M u ­ zeum Okręgowe, Stowarzyszenie Twór­ ców L u d o w y c h i C P L i A — w ramach akcji „ K u l t u r a ludowa dobrem naro­ du". W konkursie udział wzięło 81 a r t y s t ó w , k t ó r z y nadesłali 740 prac z dziedziny r z e ź b y , kowalstwa artys­ tycznego, malarstwa, tkactwa, garn­ carstwa, plastyki obrzędowej. J u r y pod przewodnictwem mgr Zygmunta Ślusarskiego, dyrektora Muzeum, p r z y z n a ł o nagrody w sumie łącznej 37 500 zł. Nagrody I otrzymali: Maria Abramiuk, Chmielów, pow. Parczew i Józefa Pidek, Bychawka, pow. Bychawa - - z a p l a s t y k ę obrzę­ d o w ą ; W ł a d y s ł a w B a k u n , Krasne, pow. Parczew za plecionkarstwo; To­ masz Filipczuk, P a w ł ó w , pow. Chełm L u b . za garncarstwo; Aleksandra i Franciszka Wiech, Sułoszyn, pow. L u b a r t ó w za tkactwo. Nagrody I I — Aleksandra Niedziałek i Zofia Sałek» L u b l i n — za p l a s t y k ę o b r z ę d o w ą ; Jan D u d y k , Dolhobrody, pow. W ł o d a w a za plecionkarstwo; Jan Sławiński i Kazimierz Wanarski, P a w ł ó w , pow. Chełm L u b . — za garncarstwo; Stani­ sław B a j , Dolhobrody, pow. W ł o d a w a i Janina Marciniuk, Kolano, pow. Parczew — za t k a c t w o ; S t a n i s ł a w Szulc, Wola K o r y b u t o w a , pow. Chełm za rzeźbę i Bronisław Pietrak, Gutan ó w , pow. P u ł a w y za kowalstwo. Nagrody I I I — Antonina Kochaniec i Helena K r u k , K r z c z o n ó w , pow. B y ­ chawa — za p l a s t y k ę o b r z ę d o w ą , Maria Grobel, J a w o r ó w , pow. P u ł a w y — za plecionkarstwo, K a t a r z y n a Bełaz, Horostyta, pow. W ł o d a w a i Maria Karpowska, Krzywowierzba, pow. W ł o d a w a — za tkactwo, R o m a n Buczek, Czułczyce, pow. Chełm L u b . i Tadeusz Szulc, Wola K o r y b u t o w a , pow. Chełm — za rzeźbę, Maria Ciechomska, P a w ł ó w , pow. Chełm L u b . i Stanisława M ą k a , R o d ż a ł ó w , pow. Chełm L u b . — za malarstwo. Ponadto przyznano 13 w y r ó ż n i e ń . Komisarzem wystawy i konkursu b y ł mgr Celestyn W r ę b i a k , ekspozycję o p r a c o w a ł Brunon Nagrodzki. Z okazji wystawy wydano kata­ log ilustrowany z a w i e r a j ą c y : W s t ę p — Zygmunta Ślusarskiego, o m ó w i e n i a poszczególnych działów opracowane przez poszczególnych a u t o r ó w : Tkac­ two — Celestyn W r ę b i a k , Garncar­ stwo — Sabina Dados, R z e ź b a — Maria Grybel-Meksuła, Plastyka ob­ rzędowa — Danuta P a w i ł a ń s k a - M a zur, Malarstwo — Maria Grybel-Me­ ksuła, Wycinanka •— Danuta Pawił a ń s k a - M a z u r , Kowalstwo artystycz­ ne •— Alfred Gauda, Plecionkarstwo •— Alfred Gauda. Zamieszczono również wykaz nagrodzonych t w ó r c ó w . * X . — w m u s z y ń s k i m Muzeum Regionalnym otwarta została wystawa rzeźby ludowej a r t y s t ó w tego terenu, m . i n . J ó z e f a Citaka, S t a n i s ł a w a Niewoli. * 20.X. — w Galerii Sztuki Ludo­ wej „ F o l k l o r " Białostockiego Towa­ rzystwa Sztuk P i ę k n y c h otwarta zo­ s t a ł a wystawa rzeźb Włodzimierza Naumiaka, rolnika z pow. bielskiego. * 22.X. — w D o m u A r t y s t y Plas­ t y k a w Warszawie otwarta została wystawa pn. „ T r a d y c j e i współczes­ ność w twórczości ludowych a r t y s t ó w n a r o d ó w Z w i ą z k u Radzieckiego", na k t ó r e j zaprezentowano ponad 500 �e k s p o n a t ó w ceramiki i t k a n i n y . W y ­ s t a w ę przeniesiono n a s t ę p n i e do Szcze­ cina na Zamek K s i ą ż ą t Pomorskich. Omówienie wystawy zamieszczamy w numerze. * 30.X. — w Muzeum w G r u d z i ą d z u otwarto w y s t a w ę pn. ,,Sztuka ludowa ziemi gdańskiej — Kaszuby Kocie wie, Powiśle W a r m i ń s k i e z Ż u ł a w a m i " . Wystawa zorganizowana została przy współpracy z g d a ń s k i m W D K . Poka­ zano na niej zarówno d a w n ą j a k współ­ czesną s z t u k ę l u d o w ą t y c h regionów, m . i n . rzeźbę, c e r a m i k ę , haft, malar­ stwo na szkle, wyroby z rogu, stroje i meble. * X I . — w W D K w Złocieńcu czynna b y ł a wystawa obrazów N i k i ­ fora. P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego „ K o r o n k a " w Bobowej. W konkursie udział wzięło 57 koronkarek z Bobo­ wej i okolicznych wsi, k t ó r e nadesłały łącznie 109 prac. J u r y pod przewodnictwem mgr Zdzisława Szewczyka, kuratora M u ­ zeum Etnograficznego w Krakowie, p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c e : na­ grody specjalne za wysoki poziom artystyczny zestawu prac konkurso­ wych o t r z y m a ł y — Anna Zięba ze Stróżnej, Jadwiga Mucha z Ciężkowic, J u l i a Niemas ze S t r ó ż n e j . Nagrody I — Zofia Ziomek, Helena i Janina Bogusz z Siedlisk. Nagrody I I — Janina Bawołek, Józefa Wiejaczka i L u d w i k a Urbanek z Siedlisk, W i k ­ toria R z ą s a z Łużnej oraz Maria Chmura z Brzany. Ponadto przyznano 6 n a g r ó d I I I i 10 wyróżnień. Łącznie fundusz n a g r ó d wynosił 30 000 zł. Przyznany został przez Spółdzielnię „ K o r o n k a " oraz Związek Sp-ni Prze­ m y s ł u Ludowego i Artystycznego „Cepelia" w Warszawie. * X I . — w W D K w Olsztynie o d b y ł się I V W o j e w ó d z k i P r z e g l ą d P l a s t y k i Amatorskiej. N a wystawie znalazło się 108 prac 56 a u t o r ó w . X I . — w Muzeum Świętokrzys­ k i m w Kielcach czynna b y ł a wystawa „ L u d o w e rzemiosło Kielecczyzny" pre­ z e n t u j ą c a wyroby od k o ń c a X I X w. po dzień dzisiejszy. X I I — w Rzeszowie o d b y ł się wojewódzki P r z e g l ą d P l a s t y k i Ama­ torskiej i Ludowej, na k t ó r y m wy­ brano prace przeznaczone na Ogólno­ polską W y s t a w ę do Szczecina. Z ogól­ nej liczby 45 a u t o r ó w zakwalifiko­ wano 18. * X I . — z okazji 15-lecia istnienia K l u b u P l a s t y k ó w A m a t o r ó w w War­ szawie zorganizowano w salach Sto­ łecznego D o m u K u l t u r y wystawę prac plastycznych. W czasie swej działalności K l u b zorganizował 172 wystawy zbiorowe oraz 170 i n d y w i ­ dualnych. 4 członków K l u b u zostało p r z y j ę t y c h do Związku Polskich A r ­ tystów Plastyków. * II. 1. Franciszek 3 . X I I . — w Muzeum Regional­ n y m w Brzezinach została otwarta wystawa prac malarki ludowej Hen­ r y k i Hak-Szmajdy z Domosina, pow. Brzeziny. Z okazji wystawy wydano katalog. * 6 . X I I . — w Krakowie rozstrzy­ g n i ę t y został X X X I konkurs na naj­ piękniejszą szopkę k r a k o w s k ą , orga­ nizowany przez Muzeum Historyczne K r a k o w a . Do konkursu zgłoszono 67 szopek. J u r y pod przewodnictwem mgr Leszka Ludwikowskiego, wicedyrek­ tora Muzeum Historycznego — oce­ niło szopki w trzech grupach, przy­ znając nagrody n a s t ę p u j ą c e : * 2 0 . X I . — w Opocznie został roz­ s t r z y g n i ę t y konkurs na haft i tkactwo opoczyńskie, zorganizowany przez OPLiA. W konkursie wzięło udział 57 twórców ludowy«h z 9 miejscowości, n a d s y ł a j ą c 270 prac. J u r y pod przewodnictwem mgr Barbary Tężyckiej przyznało nagrody n a s t ę p u j ą c e : I — Maria i A n n a Rzep­ ka, Bielowice; Stanisława, Franciszka i Józefa D ą b r o w s k i e , Bielowice — za haft: Józefa R ó g , Dzielna, Grzegorz Rafalski, Modrzew, Maria Świątek, Buczek — za tkactwo. Ponadto przy­ znano 10 n a g r ó d I I oraz nagrody I I I , I V i wyróżnienia. X I . — X I I . ~ we W ł o c ł a w k u odbyło się I Biennale Fajansu Włoc­ ławskiego zorganizowane z okazji 100 jubileuszu Włocławskich Zakła­ dów Ceramiki Stołowej. N a wystawie retrospektywnej w Muzeum Kujaw­ skim zaprezentowano w y r o b y od X I X wieku do dzisiejszych. Z okazji Biennale zorganizowano t a k ż e konkurs dla kujawskich malarek zatrudnionych w z a k ł a d a c h oraz kier­ masz. W y r ó ż n i a j ą c e się artystki otrzy­ m a ł y nagrody ufundowane przez M K i S i W R N oraz odznaki Zasłużonego Działacza K u l t u r y . Z okazji wystawy wydano p i ę k n y katalog z a w i e r a j ą c y : w s t ę p omawia­ jący historię zakładów, noty biogra­ ficzne, ilustracje jednobarwne i kolo­ rowe. K a t a l o g o p r a c o w a ł a dr Romu­ alda Hankowska, dyrektor Muzeum Kujawskiego, które zorganizowało Biennale. Świder. Chrystus. W grupie szopek n a j w i ę k s z y c h : nagrody I o t r z y m a l i : Jan M a l i k i Ta­ deusz Gillert, nagrody I I — Włodzi­ mierz Łesyk, W i t o l d Głuch, Kazimierz Gadek i Aleksander Jurkiewicz, na­ grodę I I I — Leonard Paciorek. W grupie szopek średnich nagro­ d ę I — Stanisław P a c z y ń s k i , nagrody I I — Janusz R o z p ę d z i k , Włodzimierz Ł e s y k i Leszek K r u k , nagrody I I I — Andrzej Banach, Kazimierz W i a t r i Krzysztof P ę k a l s k i , ponadto 4 wy­ różnienia. W grupie szopek m a ł y c h nagrody I — Maciej Moszew i Jacek Głuch, nagrody I I — Zbigniew Gillert, nagrody I I I — Walenty Ruszkiewicz, Ryszard Z i m n y , Tadeusz G r u d z i ń s k i , Ryszard Masztalerz i H e n r y k Sokół, ponadto 4 wyróżnienia. * Na fundusz nagród (łącznie 51 700 zł) złożyły s i ę : M K i S , W y d z i a ł K u l t u r y M R N i W R N , Spółdz. Zrze­ szenie „ M i l e n i u m " , Krakowskie W y ­ dawnictwo Prasowe, I n s t y t u t W y d . „ Z n a k " , Zjedn. Zespołów Gospodar­ czych ,,Veritas", K o ł o P r z e w o d n i k ó w P T T K , redakcja „Słowa Powszech­ nego", Spółdzielnia P r z e m y s ł u Ludo­ wego i Artystycznego i m . St. W y ­ spiańskiego, Zw. Spółdzielnia Mieszka­ niowa, Tow. Miłośników H i s t o r i i i Za­ b y t k ó w K r a k o w a , W o j . Zrzeszenie Prywatnego H a n d l u i Usług oraz K r ó l K u r k o w y i dwóch Marszałków „ B r a c ­ t w a Kurkowego". 2 9 . X I . — r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs ogłoszony przez Spółdzielnię W dniu konkursu u k a z a ł a się praca T . W r o ń s k i e g o p t . „ K o n k u r s y szopek krakowskich" wydana przez * 2 6 . X I . — w Muzeum Regional­ n y m w Radomsku otwarta została po­ konkursowa wystawa sztuki ludowej pow. r a d o m s z c z a ń s k i e g o . W konkursie uczestniczyło 26 osób, wśród k t ó r y c h w y r ó ż n i a ł y się tkaczki, rzeźbiarze, ceram icy. 129 �Muzeum Historyczne m. K r a k o w a . Zawiera ona omówienie dotychczaso­ wych. 29 k o n k u r s ó w oraz b o g a t ą doku­ mentację. * 7 . X I I . — w D o m u Sztuki Ludo­ wej w Krakowie zorganizowano stara­ niem zrzeszenia „ M i l e n i u m " kiermasz wyrobów związanych z ludowymi o b r z ę d a m i ś w i ą t e c z n y m i , zwłaszcza regionu krakowskiego. Oferowano m . i n . miniatury turoni, ludowe pier­ n i k i , szopki, rzeźby, a przede wszyst­ k i m choinkowe ozdoby ze słomy i b i ­ buły. 1 5 . X I I . — w Muzeum Archeolo­ gicznym we Wrocławiu otwarta zo­ s t a ł a wystawa V I I I Wojewódzkiego P r z e g l ą d u Plastyki Amatorskiej, zor­ ganizowana przez W o j . R a d ę Zw. Zaw. i W D K we Wrocławiu. Do P r z e g l ą d u zgłoszono 3.665 prac, z k t ó r y c h 494 wybrano na wy­ s t a w ę wojewódzką. 2 0 . X I I . — r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs na szopki ludowe i rekwizyty obrzędowe w pow. żywieckim, zorga­ nizowany przez W y d z i a ł Kultury W R N w Krakowie, Referat K u l t u r y P R N w Ż y w c u i Muzeum w Żywcu. N a konkurs nadesłano 16 e k s p o n a t ó w , wśród k t ó r y c h przeważały szopki z nieruchomymi figurkami rzeźbiony­ m i w drzewie. J u r y pod przewodnic­ twem dr E w y Fryś-Pietraszkowoj p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c e : na­ grody I otrzymali Józef H u l k a •/. Ł ę k a w i c y i jego syn, 13-letni Jan za duże tradycyjne szopki z zestawami k u k i e ł e k ; nagrody I I — W ł a d y s ł a w Kastolik z Gilowic i J ó z e f Jasek z Żyw­ ca — Sporysza za szopki rzeźbione; nagrody I I I Anna Fieoń z Wieprza i Piotr Kastolik z Gilowic za szopki oraz J ó z e f Kupczak z Ż a b n i c y za m a s k ę d r e w n i a n ą . Ponadto przyznano 3 wyróżnienia. Nagrody u f u n d o w a ł y : Wydział K u l t u r y W R N w Krakowie i Referat K u l t u r y P R N w Żywcu. (Suma łączna 12 000 'zł). I I . 6. Jan Malik, szopka, I nagroda na konkursie szopek w Krakowie. I I . 4, 5. Fragmenty ekspozycji sztuki ludowej i k u l t u r y materialnej w P a ń s t w o ­ w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie. I I . 3. M i n . Józef Fajkowski i dyr. Sta­ nisław Lorentz otwierają ekspozycję w nowej siedzibie P a ń s t w . Muzeum Etnograficznego w Warszawie. 4 * 15. X I I . — n a s t ą p i ł o otwarcie wystaw s t a ł y c h w nowej siedzibie P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficz­ nego w Warszawie przy u l . Kredyto­ wej 1. U d o s t ę p n i o n o sale: sztuki ludo­ wej, gospodarki podstawowej i rze­ miosł, stroju, tkanin, koronek i haf­ t ó w , folkloru oraz k u l t u r pozaeuropej­ skich (Afryka, A m e r y k a P ł d . i Śr. Oceania). Uroczystego otwarcia M u ­ zeum dokonał wiceminister K u l t u r y i Sztuki J ó z e f Fajkowski w obecności dyr. Muzeum — dr Kazimierza Piet­ kiewicza i dyr. Muz. Narodowego w Warszawie — S t a n i s ł a w a Lorentza. * 16. X I I . — w Zamku w Szydłowcu została otwarta doroczna W o j e w ó d z k a Wystawa Sztuki Ludowej i Twór­ czości Amatorskiej. * 130 T 5 �X I I . — w P D K w Konskiem otwarta została doroczna wystawa pn. „ S z t u k a ludowa powiatu konec­ kiego". Wystawo zorganizowali: P D K i K l u b T w ó r c ó w Ludowych. * X I I . — w B i a ł y m s t o k u o d b y ł się I I I Wojewódzki Przegląd Plastyki Amatorskiej. Do P r z e g l ą d u zgłoszono 1.000 e k s p o n a t ó w , z k t ó r y c h j u r y zakwalifikowało 162 na w y s t a w ę woje­ w ó d z k ą . Za w y r ó ż n i a j ą c e się zestawy przyznano w y r ó ż n i e n i a 27 autorom. * Eweliny P ę k s o w e j , Brunona Podjaskiego, Jana Płaskocińskiego, Zenona Radke, W ł a d y s ł a w a Rybkowskiego, Jana Skoczylasa, Adama Słowińskie­ go, E r w i n a Sówki, Mariana Ulca, Corarda Urbanka, S t a n i s ł a w a Wierzbic­ kiego, W ł a d y s ł a w a Walczaka, H a l i n y W a l ickic j , Zygmunta W a r c z y g ł o w y , Henryka Wierechowskiego, Marii Wojtowicz, Leopolda i P a w ł a W r ó b l a , Adama, H e n r y k a i Stefanii Zegadło. W ystawę — przy w s p ó ł p r a c y D E S A — p r z y g o t o w a ł Marco Querel. T X I I . — w Muzeum Śląska Opol­ skiego czynna b y ł a wystawa współ­ czesnej rzeźby ludowej Opolszczyzny, na k t ó r e j zaprezentowano dorobek konkursu zorganizowanego przez M u ­ zeum i C P L i A . W konkursie wzięło udział 24 a r t y s t ó w , n a d s y ł a j ą c łącznic 122 prace. Nagrody o t r z y m a l i : Stani­ sław Majewski, prac. PGR ze Sternalic, pow. Olesno, Jan Darek z Pako­ sławic, pow. Nysa, Tadeusz Obrzud z Półwiosck, Mieczysław Trepa z P r u d ­ nika, Mieczysław Smazia z Grodkowa, S t a n i s ł a w L e ś n i a k z G ó r y Św. A n n y , Ginter H u d a l a z Zimnie M a ł y c h . * * X I I . — w warszawskiej SGPiS o d b y ł a się druga już wystawa r z e ź b y ludowej połączona z kiermaszem. Organizatorzy — Rada Uczelniana ZSP — zamierzają co roku organizo­ w a ć podobne wystawy. 2 0 — 3 0 . X I . — w Pradze o d b y w a ł się wielki pokaz t k a n i n y artystycznej i regionalnych lalek Krakowskiej Spół­ dzielni P r z e m y s ł u Ludowego i A r t y s ­ tycznego i m . St. W y s p i a ń s k i e g o . Polska sztuka ludowa za granicą 1—10.X. w Senftenberg, ośrodku g ó r n i c z y m na Ł u ż y c a c h czynna b y ł a wystawa wielkopolskiej sztuki ludo­ wej, zorganizowana t a m w ramach polsko-niemieckiej dekady k u l t u r a l ­ nej przez Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej — Oddział Muzeum Narodo­ wego w Poznaniu. Na wystawie poka­ zano rzeźbę, malarstwo, s t r ó j , cerami­ k ę i zdobnictwo. * 5—7.X. — z okazji o b c h o d ó w 24-lecia N R D i D n i K u l t u r y Wrocła­ wia o d b y ł y się w Miśni i Nossen wy­ s t ę p y zespołu pieśni i t a ń c a oraz c h ó r u z Trzebnicy, a t a k ż e wystawa prac trzebnickich amatorów-plastyków. * 18.X. — w galerii „ L a Feluca" w Rzymie otwarta została wystawa pn. „ I naifs delia Polonia", na k t ó r e j pokazano prace Kazimierza, Mariana i Zenona Adamskich, Bazylego A l b i czuka, Zofii Barańskiej-Dzięciołowskioj, Edwarda B ł a z i a k a , Juliana Bajkiewicza, Tadeusza C ą k a ł y , F e l i ­ ksa Czajkowskiego, H a l i n y D ą b r o w ­ skiej, S t a n i s ł a w a Dobiasza, L u d w i k a Holesza, W ł a d y s ł a w y I w a ń s k i e j , Sta­ nisława K a r u l a k a , Edwarda K o ł a c z a , M a r i i Korsak, Jana Krajewskiego, Jana L a d y , Jana L a m ę c k i e g o , Bogda­ na Lesińskiego, Jana Niewoli, Teofila Ociepki, Seweryna Odrzywolskiego, Krzysztofa Okonia, Franciszka P a l k i , * X I I . — w Hadze o d b y ł się festi­ wal Cepelii. Czynna b y ł a wystawa polskiej sztuki ludowej, zorganizowano pokaz mody cepeliowskiej oraz w y s t ę ­ py zespołu ludowego z Opoczna. * * 1 3 . X I . — w Los Angeles otwarta została wystawa pn. ,,Naive art of Poland", zorganizowana staraniem propagatorki polskiej sztuki w USA — E w y Papo. N a wystawie pokazano obrazy i rzeźby 18 a r t y s t ó w : M a r i i Korsak, Leona K u d ł y , Nikifora, Teo­ fila Ociepki, Józefa P i ł a t a , Jana P ł a s ­ kocińskiego, H a l i n y W alickiej, Hen­ r y k a Wierzchowskiego, M a r i i Wojto­ wicz, Adama i H e n r y k a Zegadło, Tadeusza Adamskiego, Stanisława K o r p y oraz J. Kuczaja, J. Niewoli, St. Wierzbickiego i St. Zegadło. Z okazji wystawy wydano folder zawierający k r ó t k i w s t ę p , noty bio­ graficzne 12 a r t y s t ó w i ilustracje. * wystawa sztuki ludowej w o j . bydgos­ kiego. Wystawa cieszyła się d u ż ą frekwencją — przeciętnie 200—300 osób dziennie. T * 2 5 . X I . — w Ostendzie otwarto największą po wojnie w y s t a w ę współ­ czesnej sztuki polskiej, na k t ó r e j między i n n y m i pokazano w dziale , , K o p e r n i k a ń s k i m " 25 rzeźb ludo­ w y c h ze zbiorów Muzeum Etnogra­ ficznego w Toruniu. Otwarcia wystawy d o k o n a ł bur­ mistrz Ostendy J . Piers w obecności ambasadora P R L w Belgii St. K o ­ ciołka, radnych i licznie p r z y b y ł y c h mieszkańców miasta. Wystawa została przeniesiona w l u t y m 1974 r. do Aalst. * 6 . X I I . — w Salach Muzeum Sztuki U ż y t k o w e j w Lozannie otwarta została wystawa polskiej sztuki ludo­ wej pod n a z w ą „ W z ó r - m o t y w - z n a k " . W y s t a w ę p r z y g o t o w a ł o Muzeum Etno­ graficzne w Krakowie. Komisarzem b y ł a dr Zofia Reinfuss. Pokazano eksponaty reprezentujące różne działy sztuki ludowej od pisanek do u l i figuralnych oraz p r z y k ł a d o w e w n ę ­ trza d w u izb ludowych — krakowskiej i kurpiowskiej, w k t ó r e j Czesława Konopko wna d e m o n s t r o w a ł a swoje umiejętności wycinankarskie. Uroczystego otwarcia wystawy d o k o n a ł minister K u l t u r y i Sztuki, Stanisław Wroński. Przemówienie inauguracyjne wygłosił prezydent miasta, członek r z ą d u federalnego G. A . Chellavar. WVstawe przeniesiono n a s t ę p n i e do W i n t e r t h u r . * 6 . X I I . — w Lipsku, w Ośrodku Informacji i K u l t u r y otwarta została Inne 2 . X I I . — w kieleckim klubie „ W i e d z a " rozpoczęła się Ogólnopolska Konferencja Folklorystyczna Regionu Kieleckiego. Inauguracyjny referat p t . „ C h a r a k t e r y s t y k a etnograficzna w o j . kieleckiego", wygłosił dr Jan K a m o c k i . Po konferencji odbył się pokaz t a ń c ó w z kieleckiego, kiermasz sztuki ludowej i w y s t ę p y regionalnych kapel i zespołów. * 1 3 . X I I . — w P D K w Tucholi o d b y ł o się uroczyste wręczenie sty­ pendiów w y r ó ż n i o n y m artystom ludo­ w y m za osiągnięcia twórcze w 1973 r. Kujawsko-Pomorskie Towarzys­ t w o K u l t u r a l n e oraz W y d z i a ł K u l t u r y U r z ę d u Wojewódzkiego p r z y z n a ł y sty­ pendia następującym twórcom: L . Brzezińskiemu, E . Chrapkowskiej, A . Kantrzonkowej, K . Kiedrowiczowi, W ł . L i c y , Fr. Menczykowskiemu, H . Bloch, K . Balcerzakowi, I . Boetcher, Fr. Ciżmowskiej, H . Grabow­ skiej, W ł . Jagielskiemu, E . K a b a c i ń skiemu, W . Landowskiemu, I . Ł a n gowskiej, Z. Makowskiej, N . Maliń­ skiej, I . Nowackiej, E . Puk, O. Rydzkowskiej, A . Szczęsnej, G. Wietrzykowskiej, M . W y t r ą z e k . * 15.XII. — w W D K w Gdańsku odbył się Zjazd Twórców Ludowych Ziemi G d a ń s k i e j . W r ę c z o n o nagrody najwybitniejszym artystom l u d o w y m tego terenu. * 2 0 . X I I . — w warszawskim D o m u Dziennikarza odbyło się uroczyste wręczenie n a g r ó d i m . Jana Pocka. W t y m roku nagrody r ó w n o r z ę d n e o t r z y m a l i : Rozalia i Wojciech Grze­ gorczykowie z Krajna, pow. Kielce — poeci ludowi, Zofia Wiechno z Wierznowie pow. Łowicz, — wycinankarka, Andrzej S k u p i e ń — Florek (pośmiert­ nie) ze Stołowego, pow. N o w y T a r g , Bronisław Pietrak z Gutanowa, lubel­ skie — poeta i kowal. Paulina Hory­ szowa ze Strumienia Dużego, lubel­ skie — poetka, Walenty Kunysz z Kraczkowej, rzeszowskie — pamiętnikarz. W uroczystości wręczenia n a g r ó d uczestniczyli: minister K u l t u r y i Sztu­ k i , Stanisław W r o ń s k i oraz działacze kultury. * X I I . — z m a r ł zasłużony poeta i gawędziarz ludowy Andrzej S k u p i e ń — Florek ze Stołowego. 131 �W pogrzebie uczestniczyły liczne delegacje, przedstawiciele władz poli­ tycznych, administracyjnych, społecz­ n y c h — wiejskich, gminnych, powiato­ wych, wojewódzkich, krajowych i koś­ cielnych z m e t r o p o l i t ą krakowskim. Wystawy sztuki ludowej i „naiwnej" za granicą, zrealizowane przez BHZ „DESA" w roku 1973 Anglia 1. Manchester — N o r t h West Arts Associations — wystawa malarstwa na szkle Eweli­ n y Pęksowej — 2 7 . V I . — 2 1 . V I I . — Galerie Elke Zimmor — ,.Naive K u n s t aus Polen" — 7 . V I I I . — —8.IX. 5. Monachium — Galerie W . Gurlit — udział w mię­ dzynarodowej wystawie n a i w i s t ó w ( K . Adamiec, M . Korsak, B . Lesiński) — 1 6 . X I . — 2 2 . X I I . 6. Esslingen — Kreisjugendring — wystawa rzeź­ by ludowej — X . 7 3 . 7. Kolonia — Galerie Runhoff — wystawa naiw i s t ó w : malarstwo i rzeźba —• XI.—XII. 8. Krefeld — K r u l l Galerie — wystawa naiwist ó w — 15.XII.—15.1.74. Berlin Zachodni Szwajcaria 2. „ W e i n a c h t s m a r k t am F u n k t u r m " — wystawa — kiermasz — ludowa rzeźba i malarstwo na szkle — 1—16.XII. 9. Morges — Galerie Pro Arte Kasper — kon­ kurs m i ę d z y n a r o d o w y malarstwa naiwnego — udział M . Wojtowicz — 2.V.—2.VI. nej — rzeźba, 12.IV—6.V. malarstwo, — Włochy 11. Riccione — Palazzo del Turismo — wystawa n a i w i s t ó w — 9.VII.—22.VLTI. 12. R z y m — Galeria L a Feluca — Naiwiści z Polski ( „ I naifs delia Polonia") — X.73. 13. Latisana — Studio d ' A r t e (GaleriaLa Feluca) — naiwiści z Polski — X I . 7 3 . 14. Spoleto — X V Festival d e i d u e M o n d i . „Naifs delia Polonia"— Palazzo Callicola (organizatorzy — V i t t o r e i Marco Querel)—23.VI.—8. V I I . USA 15. Los Angeles — Ewa Pape (The Egg and Eye) — „ N a i v e A r t of Poland" 1 3 . X I . — 6 . 1 . NRF 3. Brema — Galerie Bettanstrasse G M B H — wystawa malarstwa, grafiki i rzeź­ by ludowej, 6.1. — 25.11. 4. Dusseldorf Tot.: 132 T W ciągu 1973 r. sprzedano dzieła t w ó r c ó w ludowych i naiwnych na łączną s u m ę 67.470 dolarów. Szwecja 10. Sztokholm — Sveagalleriet — udział w m i ę d z y ­ narodowej wystawie sztuki naiw­ Stanisław Stępniewski — il. 1, 2; Prac. fot. P M E w Warszawie — il. 3; Bohdan Sowilski Kronikę opracowała Jadwiga Jarnuszkiewicz - il. 4; 5; J a n Świderski — Us. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2cb09b2537ec4ec155935397596cc490.pdf 975b889222f0a4e941516367e493d8dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4528 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4209 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 - pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa ot Z M O > X ł£ O Oś Z < o. Z) I¬ N CO co Z uii/iiiiiiiiiiiiiiiiiiiimiiHiiiiinuiiiiIimu �TREŚĆ Ksawery Piwock Józef Burszta, Zbigniew Jasiewicz Antoni Sledziewski Anatoliusz Czerepiński Jadwiga i Anatoliusz Czerepińscy Jacek Olędzki 15 lat „Polskiej Sztuki Ludowej" Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle materiałów ze wsi koszalińskich . . Wycinanki z Powiśla otwocko-garwolińskiego Wincenty Murawicki. rzeźbiarz ludowy z Koszalińskiego lodowa ambona z Pomianowa w woje­ wództwie koszalińskim Konkursowe noworoczne pieczywo kur­ piowskie 237 Herta Haselberger. Method of Studying Ethnological Art Is Lietuviu Kulturos Istorijos, t. I l l 244 247 Eugeniusz Frankowski 249 195 197 221 234 235 RECENZJE Ewa Fryś-Pietraszkowa Maria Przeździecka WSPOMNIENIE Krzysztof POŚMIERTNE. Wolski KRONIKA SUMMARY PE3IOME 1884^1962 252 OF ARTICLES 253 255 Na okładce: Wycinanki z Powiśla otwocko-garwolińskiego. Fot: B. Czarnecki, S. Deptuszewski, E. Tomczyk-Kozłowska. Na stronie tytułowej: „Dziecko w kolebce", ciasto żytnie pytlowe, wys. 6,5 cm. Wyk. w 1962 r. Stefania Konopka, Tatary, pow. Ostrołęka. Fot. J. Olędzki. �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI PAN ROK XVI 1962 NR 4 polska sztuka ludowa �KOMITET BED AKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Ksawery Piwocki, prof. dr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof. dr Roman Rein­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, redaktor działu: mgr Anna Kunczyńska, redaktor tech­ niczny: Maria Klukowska, okładka i układ graficzny Józef Wilkoń TłumaczeDoris Ronowicz (ang.), Ra­ dosław Szaczkus (ros.). Red.: Instytut Sztuki PAN, Warszawa, ul. Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe . Warszawa, Krak. Przedmieście 21/23! � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2bf2bcc67f0dd084f85cb6701e50246c.pdf 4eef0445641986087e1845c79d7ce4f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3756 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3528 Title A name given to the resource Summary/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.3, s.190-192 Language A language of the resource ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY I S PUBLISHED H F O BY THE ART INSTITUTE N. 3 OF L K THE POLISH A ACADAMY OF Y E A R BOOK X I V R T SCIENCES I960 SUMMMARY O F A R T I C L E S Jerzy Pietrusiński ICON DAUBING. - EASTERN MAŁOPOLSKA Research on late Byzantine and Byzantine-like p a i n t i n g i n P o l a n d has n o t y e t g o n e f a r e n o u g h t o determine definitely the artistic origin of icon paint­ ing, its trends a n d technique, or to establish its authorship, date a n d t h e social d e m a n d f o r i t . I t is t r u e t h a t , a p a r t f r o m t h e R u s s i a n i n f l u e n c e f r o m M o s c o w a n d N o v g o r o d , t h i s t r e n d has also been t r a c e d to t h e B a l k a n s , b u t these observations have n o t b e e n s u f f i c i e n t l y v e r i f i e d . T h e r e has also b e e n too l i t t l e a r c h i v e research. The archive material p u b l i s h e d so f a r p o i n t s t o t h e f a c t t h a t p a i n t e r s of i c o n s , w h o u p t o t h e m i d d l e o f t h e 1 6 t h c e n t u r y served royalty, began to belong to guilds a n d even to groups o f i c o n daubers ( „ p i c t o r suburbanus"). T h e purchasers of icons produced b y these guilds a n d daubers were m o s t l y the clergy a n d towns­ people, m a i n l y i n Russia, b u t t h e r e w e r e also P o l i s h i c o n p a i n t e r s a n d P o l i s h purchasers. T h e basis f o r o u r p r e s e n t r e s e a r c h a r e r e l i c s t h a t c a n be d e f i n i t e l y d a t e d . T h e a u t h o r of t h e a r t i c l e a n a l y s e s a g r o u p of specimens of icon p a i n t i n g p r o d u c e d i n Eastern M a ł o p o l s k a (on t h e U k r a i n i a n border) w h e n t h i s a r t w a s a l r e a d y b e g i n n i n g t o d i e out (17th a n d 18th cen­ turies). T h e p r i m i t i v i s m a n d occidentalism of the B y z a n t i n e - l i k e p a i n t i n g of t h a t region is t h e m a i n motif influencing both the f o r m and style a n d the i c o n o g r a p h i c c o m p o s i t i o n schemes as w e l l as the purport and meaning they symbolized. A n example of t h e c h a n g e s t a k i n g p l a c e i n t h i s a r t a r e t h e i m a g e s of St. G e o r g e d a t i n g b a c k t o t h e s e c o n d h a l f o f t h e 16th c e n t u r y ( f i g . 9-12) a n d „ D e a t h of t h e V i r g i n M a r y " , f r o m t h e 17th a n d 1 8 t h c e n t u r i e s ( f i g . 1 3 - 2 1 ) . H e r e one can trace t h e change f r o m t h e eastern B y z a n t i n e - l i k e a r t to the conventional B a r o q u e - l i k e a r t o f the West. I n the group of icons presented here, some o f t h e m b o r d e r on f o l k a r t , w h i l e others b o r d e r on the professional a r t of the guilds a n d t h e d a u b e r s . A l l of t h e m a r e c h a r a c t e r i z e d b y t h e p r i m i t i v i z a t i o n of B a r o q u e - l i k e forms, p a r t l y o r i g i n ­ a t i n g f r o m b o o k i l l u s t r a t i o n s . T h e f o l k i c o n s ( f i g , 20, 27, 29), i n s p i t e o f t h e v i s i b l e i n f l u e n c e o f B a r o q u e ­ l i k e s t y l i z a t i o n , a r e h o w e v e r n o t s i m p l y copies of this art. T h e i r p r i m i t i v i s m results n o t o n l y from a l a c k o f t r a i n i n g i n technique, t h e y also h a v e t h e s i m p l i c i t y of f o r m peculiar to f o l k artists a n d the characteristic simple s y m m e t r y i n the arrangement o f t h e f i g u r e s , i n t h e f e a t u r e s o f t h e faces a n d i n the azure coloured background. This simplicity can 190 be seen i n t h e symbolic backgrounds replacing i l l u s i o n i s t s c e n e r y ( f i g . 30), i n t h e f r e e , s k e t c h y o u t ­ l i n e o f t h e f i g u r e s , w h o s e faces a r e c h a r a c t e r i s t i c of t h e p h y s i o g n o m y o f t h e p e a s a n t s , a n d t h i s is e v i d e n t i n t h e f o l k i c o n s f r o m t h e e n d o f t h e 17th century. T h e f o l k icons take the o l d iconographic schemats a n d t h e i r hieratic, representative character, i n t r o d u c i n g n e w e m o t i o n a l v a l u e s . H e r e ' w e see a s o r t of „ r e a l i s m " i n t h e m e a n s of e x p r e s s i o n , a i m e d a t f a c i l i t a t i n g u n d e r s t a n d i n g of the religious m e a n i n g . T h e f o l k i c o n s go h a n d i n h a n d w i t h g r a p h i c a r t , w h i c h was often the source of i n s p i r a t i o n . T h e chan­ ges i n i c o n p a i n t i n g i n t h e 1 7 t h a n d 1 8 t h c e n t u r i e s w e n t so f a r t h a t , a p a r t f r o m t h e i c o n o g r a p h i c sche­ mat, v e r y l i t t l e r e m a i n e d of the B y z a n t i n e - l i k e t r a ­ ditions i n painting. I n conclusion, the a u t h o r calls f o r research i n t o the o r i g i n of f o l k p a i n t i n g i n Eastern Małopolska f r o m the p o i n t of v i e w of the influence exercised by icon painting. Roman Reinfuss VAKIA (Notes f r o m — FOLK ART I N CZECHOSLO­ a V i s i t i n 1959) G i v i n g his observations a b o u t t h e s i t u a t i o n i n f o l k art i n Czechoslovakia, the author writes that the degree t o w h i c h i t has s u r v i v e d i n v a r i o u s p a r t s of t h e c o u n t r y varies considerably. F o r instance, i n Bohemia, t h e most h i g h l y i n d u s t r i a l i z e d p a r t of the c o u n t r y , w h i c h has b e e n u n d e r t h e i n f l u e n c e o f t h e W e s t f o r c e n t u r i e s , f o l k a r t has d i e d o u t t o a m u c h greater extent. T h e h i s t o r i c a l changes i n d e v e l o p ­ m e n t c a n be seen, a m o n g o t h e r s , i n t h e a r c h i t e c t u r e i n t h e v i l l a g e s , w h e r e w e see f o r m s r e s u l t i n g f r o m folk influence o n the architecture of the towns ( f i g . 1, 2). T h e u r b a n i n f l u e n c e c a n a l s o b e s e e n i n i n t e r i o r d e c o r a t i o n a n d is also o u s t i n g f o l k costumes, w h i c h are o n l y m e t w i t h n o w among the w o m e n of t h e so-called „ C h o d s k " ( r o u n d the t o w n of D o m a z l i c e ) . A r t i s t i c f o l k h a n d i c r a f t s d i e d o u t as f a r b a c k as t h e t u r n o f t h e 1 9 t h a n d 2 0 t h c e n t u r i e s , o r w e r e a d a p t e d t o s u i t t h e needs o f t h e t o w n s . One can o n l y f i n d f o l k sculptures i n t h e museums. T h i s s a m e process i n M o r a v i a s t a r t e d a l i t t l e l a t e r , a n d thanks to this there are still w e l l preserved specimens of t i m b e r buildings a n d clay huts w i t h p o l y c h r o m i e o r n a m e n t a t i o n ( f i g . 5.). I n s i d e t h e c o t t ­ ages, i n s p i t e o f i n s t a l l a t i o n s a n d f u r n i t u r e o n t h e u r b a n m o d e l , one meets w i t h p a i n t e d coffers a n d folk benches ( i n C z e c h o s l o v a k Silesia, t h e old interior �decorations do n o t differ f r o m t h e i n t e r i o r s of S i l e s i a n h i g h l a n d e r s ' cottages o n t h e P o l i s h side). T h e f o l k costumes, s t i l l w o r n d u r i n g t h e i n t e r - w a r p e r i o d , have n o w disappeared. One meets here a n d there r e m a i n s o f t h e o l d f o l k h a n d i c r a f t s . F o l k a r t has s u r v i v e d to the greatest degree i n the parts of Slo­ v a k i a t h a t are the least a n d latest i n d u s t r i a l i z e d . Particularly in the most conservative Ukrainian v i l l a g e s o n e c a n s t i l l see r e l i c s o f t h e o l d m a t e r i a l a n d s o c i a l c u l t u r e . B u t h e r e , as i n t h e w h o l e o f S l o ­ v a k i a , changes are b e g i n n i n g to t a k e place w h i c h are ousting the t r a d i t i o n a l culture. H o w e v e r , o l d b u i l d i n g s h a v e been w e l l p r e s e r v e d here, a n d t h e r e are some good specimens o f t r a d i t i o n a l i n t e r i o r s w i t h d e c o r a t i v e m u r a l p a i n t i n g s ( f i g . 7) a n d i n t h e houses t h e r e a r e a l s o r e l i c s o f f o l k a r t s u c h as f u r n i t u r e , o r n a m e n t e d tools, o l d c e r a m i c w a r e , i n c l u d i n g the grey ceramic w a r e produced here t i l l the i n t e r - w a r period. H e r e there are q u i t e a n u m b e r of f o l k pottery workshops and hand printing works still operating. Folk costumes are w o r n on holidays. P a i n t i n g s o n glass, w h i c h a r e b e c o m i n g e v e r m o r e r a r e , a r e u s u a l l y f o u n d i n t h e r e g i o n o f Spis. F o l k s c u l p t u r e i n t h e s e p a r t s has s u r v i v e d w e l l a n d c a n even be f o u n d i n the t o w n s i n shrines i n niches on t h e w a l l s o f houses. Thanks to the i m p o r t a n t role played by folk culture i n the p e r i o d o f the national r e b i r t h of the Czechs a n d t h e S l o v a k s i n t h e 1 9 t h c e n t u r y , i t soon became t h e object of scientific research. A l r e a d y i n 1894 t h e N a r o d o p i s n a S p o l e c n o s t Ceskoslovenska w a s set u p t o c a r r y o u t r e s e a r c h i n t o t h e folk c u l t u r e o f t h e S l o v a k s , a n d i n 1895, a n e t h n o g r a p h i c e x h i b i t i o n was organized i n Prague, w h i c h initiated the campaign of collecting specimens o f f o l k art i n m u s e u m s . A t p r e s e n t , r e s e a r c h is b e i n g c o n d u c t e d by the E t h n o g r a p h i c Institutes of t h e Ceskoslovenska Akademia Vied i n Prague (with a branch i n Brno) and of the Slovenska A k a d e m i a V i e d i n Bratislava. C e n t r e s a t t h e u n v e r s i t i e s a n d at n u m e r o u s m u s e u m s a r e also c o n d u c t i n g r e s e a r c h o n f o l k c u l t u r e . T h e lack of an i n s t i t u t i o n i n Czechoslovakia w h i c h c o u l d c o n d u c t ^research i n t o f o l k a r t is t h e reason for neglect i n this f i e l d . T h e o n l y centre to conduct l o c a l r e s e a r c h is t h e „ U s t r e d i L i d o v e a U m e l c k e Vyroby", but only w i t h the a i m of examining the p r o d u c t i o n possibilities of f o l k handicrafts. T h e same centre takes a l i v e l y interest i n f o l k products, and, being guided mainly b y economic considerations a l l o w s too m u c h i n t e r v e n t i o n f r o m t r a i n e d artists who are r e d u c i n g f o l k a r t to t h e role of r e p r o d u c i n g patterns s u p p l i e d f o r this purpose. The Svez Ukraińskich Pracujucich in Presov collects a n d publishes m a t e r i a l s f o r the e t h n o g r a p h y of t h e U k r a i n i a n p o p u l a t i o n . T h e e t h n o g r a p h i c c o l ­ lections i n Bohemia a n d M o r a v i a , n u m b e r i n g over 43,000 e x h i b i t s , a r e t o be f o u n d i n 250 m u s e u m s a n d i n S l o v a k i a , i n a b o u t 15 m u s e u m s . T h e s e e t h n o g r a p h i c m u s e u m s a r e sections i n m a n y - d e p a r t m e n t museums a n d t h i s l a c k o f i n d e p e n d e n c e has a n a d v e r s e e f f e c t on their development. The exhibits are arranged according to the h i s t o r i c a l o r d e r of a topographical museum. The ethnographic materials are very mo­ destly represented i n r e l a t i o n to the collections i n the store-houses of t h e museums, w h i l e the u n i f o r m s c h e m a t o f t h e e x h i b i t s erases t h e i r i n d i v i d u a l f e a ­ tures. T h e w o r k e r s o f the museums keep scientific files, m a k e i n v e n t o r i e s , do c o n s e r v a t i o n w o r k , c o n ­ duct educational campaigns a n d organize exhibitions. I n 1952 a S k a n s e n m u s e u m w a s o p e n e d i n M o r a v i a (Roznov). T h e question o f Skansens is n o w t o p i c a l o w i n g to the devastation o f m a n y historical relics. In conclusion, the author informs the reader about Czechoslovak p u b l i c a t i o n s devoted to folk c u l t u r e , a m o n g w h i c h s p e c i a l m e n t i o n i s d u e to the series „ M a l e t i s k y " ( s m a l l p r i n t s ) i s s u e d b y t h e E t h n o ­ graphic Department i n Brno and edited by L . Kunz, a n d also t h e y e a r b o o k „ N o v e o b z o r y " i s s u e d b y t h e voivodship m u s e u m i n Presov, the q u a r t e r l y „ V a lassko" issued b y the m u s e u m i n B r n o a n d lastly „Radostna Zeme" published by Slesky Ustav i n Opava. Vladimir WARE Scheufler IN THE (Prague) BOHEMIAN — BLACK CERAMIC TERRITORIES T h e a u t h o r deals w i t h t h r e e groups of black ceramic w a r i n Bohemia: graphite, smoked and b l a c k e n e d w a r e . G r a p h i t e c e r a m i c w a r e ( f i g . 1, 2) is m a d e f r o m c l a y w i t h p o w d e r e d g r a p h i t e a d d e d t o make i t m o r e durable. I t was used i n pre-histonc t i m e s f o r vessels of e v e r y d a y use. I n the times recorded b y history i t was used exclusively for t e c h n i c a l purposes. T h i s t y p e of c e r a m i c w a r e w a s widespread i n the m i n i n g regions of B o h e m i a a n d M o r a v i a to meet the needs of m i n i n g a n d m e t a l l u r g y , a n d w a s used to m a k e m i n e r s ' lamps, s m a l l crucibles a n d s t o r a g e vessels. T h e s e u t e n s i l s d i s a p p e a r e d i n the 17th a n d 18th centuries i n c o n n e c t i o n w i t h the d e v e l o p m e n t o f t e c h n i q u e . O r n a m e n t a t i o n is r a r e l y m e t w i t h i n g r a p h i t e ceramic w a r e a n d is t h e n l i m i t e d to engraved h o r i z o n t a l lines, either s t r a i g h t or w a v y . T h e s e u t e n s i l s w e r e u s u a l l y m a d e b y t h e local potters. Smoked ceramic w a r e was very widespread i n B o h e m i a (fig. 3-9), a n d the methods o f its p r o d u c t i o n did not differ in principle from the technique a p p l i e d i n o t h e r c o u n t r i e s . T h e vessels w e r e b a k e d once a n d a t t h e e n d o f t h e b a k i n g a l l t h e o p e n i n g s i n t h e f u r n a c e w e r e s t o p p e d u p so t h a t t h e soot w h i c h t h e n f o r m e d s e t t l e d o n t h e vessels. After h a v i n g b e i n g r e m o v e d f r o m t h e f u r n a c e t h e vessels w e r e p o l i s h e d , e i t h e r a l l o v e r o r p a r t i a l l y ( f i g . 6, 8, 9) w h i c h process g a v e a s i m p l e o v a l o r n a m e n t a t ­ ion. S o m e t i m e s t h e s e vessels w e r e d e c o r a t e d with engraved or stamped pattents. This smoked ceramic mass w a s m o r e d u r a b l e t h a n t h e r e d c e r a m i c w a r e . Furnaces suitable for producing smoked ceramic w a r e w e r e k n o w n i n B o h e m i a as f a r b a c k as t h e 9th c e n t u r y , a n d i n t h e m i d d l e ages, t h e s m o k i n g o f c e r a m i c w a r e w a s a t e c h n i q u e as w i d e s p r e a d as r e d ceramics a n d represented a l l forms of mediaeval B o h e m i a n c e r a m i c vessels. B u t the most common f o r m w a s p o t s a n d j u g s f o r k e e p i n g f o o d i n . Vessels for ornamental purposes w e r e n o t smoked, and therefore smoked ceramic w a r e w a s m o r e c o m m o n in the c o u n t r y s i d e t h a n i n the t o w n s . I n the 16th century, the ever m o r e p o p u l a r glazed ceramic w a r e l i m i t e d t h e use o f s m o k e d c e r a m i c s o n l y t o c e r t a i n t y p e s o f vessels ( f o r s t o r a g e , f e r m e n t a t i o n , etc.). A t t h e e n d o f t h e 18th c e n t u r y s m o k e d c e r a m i c w a r e disappeared i n the regions where there was the g r e a t e s t t e c h n i c a l progress, b u t i t r e m a i n e d t i l l t h e 2 0 t h c e n t u r y ( f i g . 8, 9) i n t h e m o s t e c o n o m i c a l l y a n d c u l t u r a l l y b a c k w a r d areas. Such w a r e was still p r o d u c e d i n 1945 at p o t t e r y w o r k s h o p s i n M i l e v s k , Svarka, Kunstat, Valassko, Klobouky and Val. M e z i r i c . A t p r e s e n t s m o k e d c e r a m i c w a r e is p r o d u ­ ced i n v e r y s m a l l q u a n t i t i e s a n d solely f o r deco­ r a t i v e purposes. T h e t h i r d type of black ceramic w a r e is the b l a c k e n e d v a r i e t y , (after b a k i n g , a s o l u t i o n o f soot a n d v i n e g a r is r u b b e d i n t o the vessel which is afterwards polished). O n t h e basis o f i n f o r m a t i o n c o l l e c t e d , t h e a u t h o r s t a t e s t h a t t h i s t y p e o f vessel was p r o d u c e d i n M i l e v s k , a l t h o u g h no specimens were found. There are not many specimens of ceramic w a r e i n the museums either, a n d blackened not m u c h 191 �r e s e a r c h has b e e n m a d e i n t o t h i s t e c h n i q u e . T h e a u t h o r gives a list o f the m o s t i m p o r t a n t p u b l i c a t i o n s o n t h i s k i n d o f c e r a m i c w a r e a t t h e e n d of h i s article. Franciszek MAKER Kotula OF — CARVED WINCENTY JASKIER — TOYS W . J a s k i e r , b o r n i n 1892 i n D ę b i c a d i s t r i c t ( R z e ­ s z ó w V o i v o d s h i p ) , b e g a n t o c a r v e i n w o o d as a s m a l l boy w h i l e t e n d i n g cows. L a t e r he stopped c a r v i n g o w i n g t o l a c k o f t i m e . I t w a s o n l y a f e w y e a r s ago, as a n o l d m a n i n c a p a b l e o f d o i n g h e a v y f a r m w o r k , that he started tending cows again a n d w e n t back t o h i s c r e a t i v e w o r k . H e c a r v e s toys f o r c h i l d r e n i n w o o d : carts, w i n d m i l l s , b i r d s a n d a n i m a l s , d r a w i n g the outline first on a t h i c k board f r o m w h i c h he carves t h e m w i t h a pocket knife. H e takes the subjects f o r his w o r k f r o m his surroundings, f r o m h i s o b s e r v a t i o n s . A n e x c e p t i o n is t h e „ L i o n " ( f i g . 3, 4). c a r v e d f r o m a d r a w i n g he f o u n d i n a book. Jaskier does n o t c a r v e h u m a n f i g u r e s , i n . s p i t e of t h e f a c t t h a t t h e p a r i s h p r i e s t has t r i e d t o p e r s o u a d e h i m t o carve religious figurines. A p a r t f r o m m a k i n g toys, h e a l s o m a k e s b a s k e t s f o r h i s o w n use a n d f l o w e r pot stands of fine w o r k m a n s h i p . B u t they have not t h e s a m e a r t i s t i c v a l u e s as h i s c a r v e d a n i m a l s , o f s y n t h e t i c f o r m , severe, h e a v y b l o c k s a n d p a i n s t a k ­ i n g l y s m o o t h e d surfaces, s o m e of w h i c h a r e o r n a ­ m e n t e d w i t h e n g r a v i n g b r i n g i n g out certain details i n decorative r h y t h m . Henryk Świątkowski — OLD ŁOWICZ EMBROIDERY One of the oldest fields of decorative f o l k a r t i n t h e Ł o w i c z r e g i o n is e m b r o i d e r y . T h e c o m p o s i t i o n of the design, decorative m o t i f s a n d colour scheme has n o e q u a l a n y w h e r e i n P o l a n d . I n a d e t a i l e d a n a ­ l y s i s of Ł o w i c z e m b r o i d e r y , H . Ś w i ą t k o w s k i d e s c r i b e s the technique of the o l d stitches: back stitch a n d c h a i n s t i t c h t h e d e c o r a t i v e m o t i f s ( f i g . 2) a n d t h e colour scheme. E m b r o i d e r y w a s f i r s t u s e d as a d e c o r a t i o n t o costumes i n the m i d d l e of t h e 19th c e n t u r y . I n l a t e r years i t developed greatly, its f o r m s becoming ever more complex. A t the end of the last century, the o l d Ł o w i c z e m b r o i d e r y began to die out. T h e range of colours a n d technique u n d e r w e n t a change. T h e n e w f a s h i o n b r o u g h t i n cross s t i t c h e m b r o i d e r y , and, i n consequence, a change i n t h e ornamental motifs. D u r i n g the i n t e r - w a r period, a n u m b e r of lovers of f o l k a r t t r i e d t o p e r s u a d e t h e Ł o w i c z e m b r o i d e r e r s to r e t u r n to the t r a d i t i o n a l Ł o w i c z pattenrns. A f t e r the last w a r this campaign was taken up by the C P L i A (Union of F o l k a n d A r t i s t i c I n d u s t r y Cooper­ a t i v e s ) . B u t t h e s y s t e m o f mass p r o d u c t i o n d i d n o t h a v e a good effect on the results, w h i c h d i d not s u c c e e d i n r e v i v i n g t h e b e a u t i f u l t r a d i t i o n s of o l d Łowicz embroidery. Olga BY Mulkiewicz - EXHIBITION THE INHABITANTS OF OF FOLK ART GORLICE P o i n t i n g to t h e fact thas i n s u f f i c i e n t research is conducted on the c u l t u r e of t h e people of Gorlice, situated at the foot of the m o u n t a i n s i n R z e s z ó w Voivodship, the author stresses the importance of t h e e x h i b i t i o n w h i c h g i v e s a p i c t u r e o f t h e f o l k a r t achievements of t h a t area. T h e e x h i b i t s o f o l d historic relics a n d c o n t e m p o r a r y w o r k showed the v i t a l i t y of this a r t a n d its t r a d i t i o n a l forms. T h e e x h i b i t i o n shows a w i d e range of f u r n i t u r e m a d e b y f o l k a r t i s t s , as w e l l as i n t e r i o r d e c o r a t i o n s , c a r v e d objects w i t h b u r n t o r engraved o r n a m e n t a t i o n , basket w o r k — w h i c h is o f a p a r t i c u l a r l y h i g h s t a n d a r d i n this area — not to m e n t i o n pottery, sculptures, f o l k c o s t u m e s , l a c e a n d r i t u a l o b j e c t s of a r t i s t i c e x e c u t i o n . The exhibits also included paintings on paper serving to decorate w a l l s and representing a field of contemporary f o l k a r t w h i c h has b e e n c o n s i d e r a b l y developed recently. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI wydawane P.P. WYDAWNICTWA PAN przez ARTYSTYCZNE I FILMOWE B I U L E T Y N HISTORII SZTUKI, kwartalnik, p o n a d 100 s t r . dużego f o r m a t u , o k o ł o 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 z ł , p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 48 zł, r o c z n a — 96 z ł . POLSKA SZTUKA LUDOWA, kwartalnik 64 s t r . d u ż e g o f o r m a t u , b o g a t y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 z ł , p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 z ł , r o c z n a — 72 z ł . PRZEGLĄD ARTYSTYCZNY, kwartalnik poświęcony nowoczesnej t w ó r c z o ś c i p l a s t y c z n e j , 80 s t r . d u ż e g o f o r m a t u , b o g a t a s z a t a i l u s t r a ­ c y j n a w t e c h n i c e r o t o g r a w i u r o w e j . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 z ł , r o c z n a — 72 z ł . P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 z ł , r o c z n a — 72 sl. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , o k o ł o 100 s t r . d r u k u , k i l k a n a ś c i e C e n a 10 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 20 z ł , r o c z n a — 40 zł. ilustracji. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , o k o ł o 130 s t r . d r u k u , l i c z n e p r z y k ł a d y C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 zł, r o c z n a — 72 zł. nutowe. PRENUMERATA Z a m ó w i e n i a i p r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę p r z y j m o w a n e s ą w t e r m i n i e d o d n i a 15-go m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o o k r e s p r e n u m e r a t y — p r z e z : U r z ę d y Pocztowe, listonoszy oraz O d d z i a ł y i Delegatury „Ruchu". M o ż n a r ó w n i e ż z a m ó w i ć p r e n u m e r a t ę d o k o n u j ą c w p ł a t y na konto PKO nr 1-6-100020 — C e n t r a l a K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — W a r s z a w a , u l . S r e b r n a 12. C e n a p r e n u m e r a t y za g r a n i c ę j e s t o 40'/o d r o ż s z a o d c e n y p o d a n e j w y ­ ż e j . P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę p r z y j m u j e na o k r e s y półroczne i roczne P r z e d s i ę b i o r s t w o Eksportu i I m p o r t u „ R u c h " w Warszawie, W i l c z a 48, k o n t o 2-6-71 w N a r o d o w y m B a n k u P o l s k i m w W a r s z a w i e , u l . W a r e c k a 10. SPRZEDAŻ A k t u a l n e n u m e r y czasopism Instytutu Sztuki P A N w większych księgarniach miast wojewódzkich. są do nabycia Egzemplarze zdezaktualizowane m o ż n a n a b y ć w sklepie „ R u c h u " przy ul. Wiejskiej 14 w W a r s z a w i e . Z a m ó w i e n i a s p o z a W a r s z a w y n a l e ż y k i e r o w a ć do Centrali K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „Ruch", War­ s z a w a , u l . S r e b r n a 12. S t o ł e c z n e Z a k ł a d y Graficzne, z . W . W - w a , P o d c h o r ą ż y c h 39. k l . I I I , 120 g A l + k a r t o n b i a ł y k l . I I I , 200 g. B I . N a k ł a d D r u k u k o ń c z o n o w s i e r p n i u 1960 r. 279. 1080 Pap. llustr. egz. C-84. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/df0f782ebad03f66824269fa8ad86ee8.pdf 6c23746aecf8e83f4a8c3a2da9237a6d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:622 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:570 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.5-13 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XII �i �INSTYTUT HISTORII POLSKIEJ KULTURY AKADEMII M A T E R I A L N E J NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XII WROCŁAW ZAKŁAD WARSZAWA NARODOWY WYDAWNICTWO IMIENIA POLSKIEJ 1968 - KRAKÓW OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �KOMITET REDAKCYJNY Kazimierz Dobrowolski, Witold Dynowski (redaktor), Józef Gajek, Mieczysław Gładysz, Jadwiga Klimaszew­ ska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Adolf Nasz, Andrzej Waligórski, Kazimiera Zawistowicz-Adamska Sekretarz redakcji: Krystyna M a ł k o w s k a Okładkę projektował ZBIGNIEW KLIMCZYK Redaktor Zyta K w i e c i ń s k a Redaktor techniczny Marian Ł u k a n i e c Printed in Poland Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1968. N a k l a d 500 + 130 egz. O b j . a r k . w y d . 43,80, a r k . d r u k . 36,50 + 1 w k l . , a r k . f o r m . A i 49,20. P a p i e r i l u s t r . k l . V , 80 g, 70 X 100 (16). O d d a n o do s k ł a d a n i a 12 I 1968. P o d p i s a n o do d r u k u 2 V I I 1968. Druk u k o ń c z o n o w s i e r p n i u 1968 r. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . N r z a m . 522/68. H-16. C e n a z ł 105.— �SPIS TREŚCI Część I ARTYKUŁY Anna Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z — Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych . . . Streszczenie w języku angielskim 15 27 S T U D I A I MATERIAŁY Zbigniew B i a ł y — Ekonomiczna i kulturowa rola targów i jarmarków w Małopolsce południowej w X I X i X X w Krystyna Ł a p i ń s k a —• „Czas wolny" w świadomości społecznej miesz­ kańców wsi Andrzej К w i 1 e с к i — Aktualne zagadnienia etniczne Ł e m k ó w w Polsce . Elżbieta D ą m b s k a — O rozwoju konstrukcji schodów drewnianych w za­ bytkowym budownictwie polskim Mieczysław G ł a d y s z — Z polsko-czeskich kontaktów w etnografii (Na marginesie Symposium o cesko-polských vztazích v etnografii) . . . Mieczysław G ł a d y s z — Włodzimierz Poźniak jako folklorysta . . . . Jan S e t k o w i c z — Rafy orawskie Maria P a r a d o w s k a — Rękopis Władysława Jabłonowskiego i jego zna­ czenie dla historii etnografii polskiej Antoni K u c z y ń s k i — Pierwsza polska relacja o ludach Syberii . . . Adam С h ę t n i к — Tkactwo na Kurpiach [Z teki pośmiertnej Adama Chętnika] 29 67 86 120 137 145 153 162 173 188 Cząść II ARTYKUŁY Danuta M a r k o w s k a , Jacek O l ę d z k i , Zofia S o k o l e w i c z — Nie­ które zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongol­ skich Streszczenie w języku angielskim S ł a w o j S z y n k i e w i c z — Wspólnota wiejska w Wietnamie P o ł u d n i o w y m . В. B. G o s w a m i — Rozwój badań antropologicznych i ich ośrodki w Indiach Mira P o s e r n - Z i e l i ń s k a — Rola czynników społeczno-ekonomicznych w kształtowaniu się religii synkretycznych na przykładzie peyotyzmu . 199 251 253 285 304 �6 SPIS TREŚCI Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — Pierwotni mieszkańcy Polinezji (Nie­ które aspekty badań nad etnogenetycznymi powiązaniami' Oceanii z Ameryką) 3 22 S T U D I A I MATERIAŁY Anna K o w a l s k a - L e w i c k a — Tadeusz Milewski (1906—1966) . . . Tadeusz M i l e w s k i — Wyprawy kupców azteckich na przełomie V i V I w. [Tłumaczenie tekstu źródłowego. Komentarzem opatrzyła Maria F r a n ­ kowska] Lech K r z y ż a n i a k — Tenochtitlan w świetle niektórych dokumentów z epoki podboju Christo G a n d e w — O współczesnej metodologii marksistowsko-leninow­ skiej i problemach etnografii bułgarskiej Tatiana К o 1 e w a — Rodzina i stosunki rodzinne w społeczności B u ł g a r ó w rodopskich Witold A r m o n — Badania nad litewską kulturą ludową w latach 1945—1965 Zbigniew J a s i e w i c z — Czynniki sprawcze i kierunki przeobrażeń w rze­ miośle Uzbekistanu w 2 połowie X I X i w X X w Anna K o w a l s k a - L e w i c k a — Pasterstwo i gospodarka mleczna u za­ chodnich T u w i ń c ó w (Uwagi na marginesie ostatnich prac L . P. Potapowa) 359 3 6 2 396 414 431 452 491 518 KRONIKA Sytuacja etnografii w Polsce — Kazimierz Dobrowolski O poszerzenie międzynarodowej współpracy europejskiej w zakresie etnografii rolnictwa — Maria Biernacka Społeczne Muzeum Rolnictwa im. Krzysztofa K l u k a w Ciechanowcu — Andrzej Woźniak 525 529 533 RECENZJE Zarys dziejów religii, praca zbiorowa pod red. Zygmunta Poniatowskiego, Warszawa 1964, ss. 706 — Aleksander Posern-Zieliński Wacław Korabiewicz, Sztuka Afryki w zbiorach polskich, Zdzisław Małek fo­ tografie, Wydawnictwo „Polonia", Warszawa 1966, ss. 166 w tym 135 r y ­ cin — Jacek Olędzki Zeszyty Etnograficzne Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu (Oddział M u ­ zeum Śląskiego) t. 1, Wrocław 1963, ss. 180, ilustr. — Zbigniew Jasiewicz Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, 1964— —1966 (od 1966 r. pt. Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w S a ­ noku), Sanok — Anna Pytlińska Czechosłowackie bibliografie etnograficzne dla regionów karpackich — Maria Gładyszowa Rudolf Bednárik, Slováci v Juhoslávii. Materiály к ich hmotnej a duchovnej kultuře. Druhé doplněné vydáni. Vydavatelstvo Slovenskej Akademie Vied, Bratislava 1966, ss. 386, ilustrace, résumé v jazyce srbském, n ě m e c ­ kém a anglickém — Ludwik Kunz W. G . Łarkin, Oroczi, istoriko-etnograficzeskij oczerk s sriediny X I X w. do naszich dniej. Izdatielstwo „Nauka", Moskwa 1964, ss. 174, il. 52, mapa 1 — Antoni Kuczyński Siegmund Musiat, Zur Lebensweise des landwirtschaftlichen Gesindes in 537 541 546 551 555 559 562 �SPIS TREŚCI der Oberlausitz, Bautzen 1964, ss. 184, nlb. 4 (Schriftenreihe des Instituts für sorbische Volksforschung in Bautzen bei der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin) —' Zofia Szromba-Rysowa Nowe spojrzenie na prace Lucien L é v y - B r u h l a (Uwagi na marginesie książki Jean Cazeneuve'a: Lucien Lévy-Bruhl, sa vie, son oeuvre avec un exposé de sa philosophie), Paris 1963, ss. 134 — Eligia Gąssowska . . . . Zoe A. Marsh, G. W. Kingsnorth, A n Introduction to the History of East Africa, 3 wyd., Cambridge 1961, University Press, ss. 272, map 17 — Leszek Dzięgiel Phan Gia Ben, L a recherche historique en République Démocratique du Viet­ nam, Hanoi 1965, Editions scientifiques, ss. 98 — Anna Rudzińska . . 7 566 568 575 580 �СОДЕРЖАНИЕ Часть I СТАТЬИ Анна З а д р о ж и н ь с к а - Б а р о н ч — Феноменологическая концепция истории и культуры. Применение в польских этнографических исследованиях Резюме на английском языке 15 27 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Збигнев Бялы — Экономическая и культурная роль ярмарок и торгов в южной Малой Польше в X I X и X X вв 29 Крыстына Л а п и н ь с к а — „Свободное время" в социальном сознании жителей деревни 67 Анджей К в и л е ц к и — Актуальный этнический вопрос Лемков в Польше 86 Эльжбета Д о м б с к а — О развитии конструкции деревянных лестниц в польском строительстве древнем Мечислав Г л а д ы ш — Из польско-чешских контактов в области этнографии (Попо­ воду Symposium о česko-polských vztazích v etnografii) 120 137 Мечислав Г л а д ы ш — Владимир Познхк какфолклорист 145 Ян С е т к о в и ч — Оравские рафы 153 Мария П а р а д о в с к а — Рукопись Владислава Яблоновского и её значение для истории польской этнографии 162 Антони К у ч и н ь с к и — Первое польское донесение о народах Сибири Адам Хентник — Ткачество в Курпёвском районе. [Изпосмертной папки Адама Хентника] 173 188 Часть II СТАТЬИ Данута Марковска, Яцек О л е н д з к и , Зофия С о к о л е в и ч — Некоторые изменения в традиционном культурном инвентаре монгольских пастухов Резюме на английском языке 199 251 Славой Шинкевич — Сельская община в Южном Вьетнаме 253 Б. Б.Г о с в а м и — Развитие антропологических исследований и ихцентры в Индии . . 285 �SPIS TREŚCI 9 Мира П о с е р н - З е л и н ь с к а — Роль социально-экономических факторов в образовании синкретических религий напримере пейотизма 304 Александр П о с е р н - З е л и н ь с к и — Первобытные жители Полинезии. Некоторые аспек­ ты исследований по этногенетическим связям Океании с Америкой 322 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Анна К о в а л ь с к а - Л е в и ц к а — Тадеуш Милевски (1906—1966) 359 Тадеуш Милевски — Экспедиции ацтекских купцов на переломе V и VIвв. (Пере­ вод первоисточника. Комментарием снабдила Мария Франковска) 362 Лех К ж и ж а н я к — Тенохтитлан в свете некоторых документов эпохи порабощения 396 Христо Г а н д е в — О современной марксистско-ленинской методологии и проблемах болгарской этнографии 414 Татьяна К олева — Семья и семейные отношения у Родопских болгар 431 Витольд А р м о н — Изучение литовской народной культуры за 1945—1965 гг Збигнев Ясевич — Образующие факторы и направления преобразований ремесла Уз­ бекистана во I I половине X I X и X Xвв 452 Amia К о в а л ь с к а - Л е в и ц к а — Пастушество и молочное хозяйство у западных тувин­ цев. (Заметки наполях последних трудов Л.П. Потапова) 491 518 ХРОНИКА Ситуация этнографии в Польше — Казимеж Добровольски 525 За расширение международного европейского сотрудничества в области этнографии сельского хозяйства — Мария Бернаика 529 Общественный музей сельского хозяйства им. Кжиштофа Клюка в Цехановце — Анджей Возняк 533 РЕЦЕНЗИИ Очерк истории религии, коллективная работа под ред. Зыгмунта Понятовского, Вар­ шава 1964, 706 стр. — Александр Посерн-Зелиньски Вацлав Корабевич, Искусство Африки в польских коллекциях, Здзислав Малек фото­ графии, Издательство „Полония", Варшава 1966, 166 стр., вэтом 135 картин — Яцек Олендзки Этнографические тетради Этнографического музея во Вроцлаве (Отдел Шлёнского музея), том, 1, Вроцлав 1963, 180 стр. иллюстр. — Збигнев Ясевич 537 541 546 Информационный бюллетень Музея народного строительства в Саноке, 1964—1966 (с 1966 г.п.з. Материалы Музея народного строительства в Саноке), Санок — Анна Пытлиньска 551 Чехословацкие этнографические библиографии Гладыш для карпатских районов — Мария 555 Rudolf Bednárik, Slováci v Juhoslávii. Materiály k ich hmotnej a duchovnej kultuře. Druhé doplněné vydáni. Vydavatelstvo Slovenskej akademie vied, Bratislava 1966, ss. 386, ilustrace, résumé v jazyce srbském, německém a anglickém — Людвик Кущ , . . 559 В. Г. Ларкин, Орочи, историко-этнографический очерк с середины X I Xв. до наших дней. Издательство „Наука", Москва 1964, 174 стр., 52 иллюстр., 1 карта — Антони Кучиньски 562 �10 SPIS TREŚCI Siegmund Musiat, Zur Lebensweise des landwirtschaftlichen Gesindes in der Oberlausitz, Bautzen 1964, cmp. 184, ненум. 4 (Schriftenreihe des Instituís fur sorbische Volksforschung in Bautzen bei der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin) — Зофия Шромба-Рысова 566 Новый взгляд на труды Люсьен Леви-Бруля. Заметки на полях книги Жана Казенву: Lucien Lévy-Bruhl, sa vie, son oeuvre avec un exposé de sa philosophie, Paris 1963, 134 стр. — Элигия Гонсовска 568 Zoe Á. Marsch and G . W. Kingsnorth, An Introduction to the History of East Africa. 3 изд. Cambridge 1961, University Press, 272 стр., 17 карт — Лешек Дзенгель 575 Phan Gia Ben, L a recherche historique en République Démocratique du Vietnam, Hanoi 1965, Editions scientinques, 98 стр. — Анна Рудзиньска 580 �CONTENTS Part I ARTICLES Anna Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z — Phenomenological conception of the history and culture. Its application in Polish ethnographical research . Summary in Tnglish 15 27 STUDIES AND M A T E R I A L S Zbigniew B i a ł y — Economic and cultural role of fairs in South Little Poland in X l X t h and X X t h century Krystyna Ł a p i ń s k a — „Spáre time" in the social consciousness of countryfolk Andrzej К w i 1 e с к i — Present-day ethnic problems of the regional group of Łemko in Poland Elżbieta D ą m b s k a — On the development of the construction of wooden stairs in Polish ancient building Mieczysław G ł a d y s z — Some Polish-Czech contacts in the field of Ethno­ graphy (Sidenotes on the Symposium o česko-polských vztazích v etno­ grafii) Mieczysław G ł a d y s z — Włodzimierz Poźniak as folklorist Jan S e t k o w i c z — The „rafy" — kind of small rake to gather berries with — of Orawa Maria P a r a d o w s k a — Władysław Jablonowski's manuscript and its im­ portance for the history of Polish ethnography Antoni K u c z y ń s k i — The first Polish report about the peoples of Siberia Adam С h ę t n i к — Weaving among the inhabitants of Kurpie [From Adam Chetnik's posthumous papers] 1 29 67 86 120 137 145 153 162 173 188 Part II ARTICLES Danuta M a r k o w s k a , Jacek O l ę d z k i , Zofia S o k o l e w i c z — Some changes in the traditional culture inventory of Mongolian shepherds . Summary in English S ł a w o j S z y n k i e w i c z — Rural community in South Vietnam . . . . В. B. G o s w a m i — Development of antropological research work — Cen­ tres in India 199 251 253 285 �12 SPIS TREŚCI Mira P o s e r n - Z i e l i ń s k a — The role of social and economical factors in the formation of syncretic religions — the example of peyotism . . Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — The aboriginal inhabitants of Poly­ nesia. Some aspects of research work on ethnogenetic connections between Oceania and America 304 322 STUDIES AND M A T E R I A L S Anna K o w a l s k a - L e w i c k a — Tadeusz Milewski (1906—1966) . . . Tadeusz M i l e w s k i — Expeditions of Aztec merchants at the turn of the Vth and Vlth century (Translation of the source text. Commentary by Maria Frankowska) Lech K r z y ż a n i a k — Tenohtitlan in the light of some documents dating from the epoch of the conquest Christo G a n d e w — On modern Marxist-Leninist methodology and pro­ blems of Bulgarian ethnography Tatiana К о 1 e w a — The family and family relations in the community of the Rodope Bulgarians Witold A r m ó n — Researches in Lithuanian people's culture in the period 1945—1965 Zbigniew J a s i e w i c z — Determinants and trends of transformation of the handicraft of Uzbekistan in the second half of X l X t h and in the XX*h century Anna K o w a l s k a - L e w i c k a — Shepherding and milk farming of a re­ gional group of the U S S R called the West Tuwincy (Sidenotesto the last works of L . P. Potapov) 359 362 396 414 431 452 491 518 CHRONICLE Situation of Ethnography in Poland — Kazimierz Dobrowolski The necessity of enlargement of international co-operation in the range of agricultural ethnography — Maria Biernacka The Social Krzysztof K l u k Agricultural Museum at Ciechanowiec — Andrzej Wożniak 525 529 533 REVIEWS Zarys dziejów religii (Outline of the History of Religion, collective w»rk under the leadership of Zygmunt Poniatowski), Warsaw 1964, pp. 706 — Aleksander Posern-Zieliński Wacław Korabiewicz, Sztuka Afryki w zbiorach polskich (African Art in Polish collections), photographs by Zdzisław Małek, Publishing House „Po­ lonia", Warsaw 1966, pp. 166, 135 illustrations — Jacek Olędzki . . . Zeszyty Etnograficzne Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu, Oddział M u ­ zeum Śląskiego (Ethnographic Fascicles of the Ethnographic Museum, Wro­ cław, Section of the Silesia Museum), Vol. I , Wrocław 1963, pp. 180, illustrations — Zbigniew Jasiewicz Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku (Informa­ tion Bulletin of the Museum of people's architecture), Sanok, 1964—1966, from 1966 on the title is changed to Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku (Materials of the Museum of people's architecture, Sanok) — Anna Pytlińska Czechoslovakian ethnographical bibliographies of the Karpathian regions — Maria Gladysz 537 541 546 551 555 �SPIS TREŚCI Rudolf Bednařík, Slováci v Juhoslávii. Materiály к ich hmotnej a duchovnej kultuře. Druhé doplněné vydáni. Vydavatelstvo Slovenskej Akademie Vied, Bratislava 1966, ss. 386, ilustrace, résumé v jazyce srbském, n ě m e c ­ kém a anglickém — Ludwik Kunz W. G . Łarkin, Oroczi, istoriko-etnograficzeskij oczerk s srediny X I X w. do naszich dniej. Izdatielstwo „Nauka", Moskwa 1964, pp. 174, 52 illu­ strations, 1 map. — Antoni Kuczyński Siegmund Musiat, Zur Lebensweise des landwirtschaftlichen Gesindes in der Oberlausitz, Bautzen 1964, pp. 184, 4 supernumeraries (Schriftenreihe des Instituís für sorbische Volksforschung in Bautzen bei der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin) — £ofia Szromba-Rysowa . . Nowe spojrzenie na prace Lucien L é v y - B r u h l a (A new look on the work of Lucien L é v y - B r u h l . Sidenotes to the book by Jean Cazeneuve: Lucien Lévy-Bruhl, sa vie, son oeuvre, avec un exposé de sa philosophie), Paris 1963, pp. 134 — Eligia Gąssowska Zoe A. Marsh and G . W. Kingsnorth, A n Introduction to the History of East Africa, 3 edition, Cambridge 1961, University Press pp. 272, 17 maps — Leszek Dzięgiel Phan Gia Ben, L a recherche historique en République Démocratique du Viet­ nam, Hanoi 1965, Editions scientifiques, pp. 98 — Anna Rudzińska . . 13 559 562 566 568 r d 575 580 �W dniu 25 października 1967 roku zmarł w Warszawie kierownik Pracowni Badań nad Polskim Folklorem Muzycznym Instytutu Sztuki PAN, docent Instytutu Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego Doc. mgr MARIAN S O B I E S K I W Zmarłym polska etnomuzykologia straciła swego najwybit­ niejszego przedstawiciela Redakcja W dniu 28 lutego 1968 roku zmarł w Sztokholmie w osiemdziesiątym roku życia Prof. dr SIGURD E R I X O N nestor szwedzkiej etnografii zasłużony na polu etnografii Europy pionier ruchu dążącego do scalenia tej dyscypliny Redakcja � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b6cfa81d7c2544ef3b5646693655c11.pdf ba2273aa2f476bff1c09b3e97011373d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2292 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2126 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.4, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OLSKA AKADEMIA NAUK — INSTYTUT SZTUKI POLSKA SZTUKA LUDOWA KONTEKSTY NTROPOLOGIA KULTURY ETNOGRAFIA SZTUKA D. iŹ.^WYkr6wiCZ, SYMBOLIKA DOMU W TRADYCJI LUDOWEJ; Z. DALEWSKJ, ZAKŁADZINY - OBRZĘD I MIT; J. BUŁAT, PRZESTRZEŃ SAKRALNA DOMU WIEJSKIEGO; R. SULIMA, MIĘDZY RAJEM A ŚMIETNIKIEM. IKONOSFERA WARZYWNYCH OGRÓDKÓW; E. WOJTKOWIAK, RAJ OD­ NALEZIONY, ROZMOWY Z BRONISŁAWEM SUROWIAKIEM XLIV NR 4 (211) �TREŚĆ Danuta Benedyktowicz, Zbigniew Benedyktowicz Symbolika domu w tradycji ludowej (Cz. II) Zbigniew Dalewski Zakładziny: obrzęd i mit. 0 słowiańskich zwyczajach i w i e ­ . . . rzeniach związanych z budową domu i zakładaniem miasta 17 Wojciech Załęski Z a c h o w a n e w pamięci mieszkańców Puszczy Knyszyńskiej 25 J a k u b Bułat Przestrzeń sakralna domu wiejskiego albo okno i stół 27 Hanna Szewczyk-Wierzbicka Semiotyka stołu w przestrzeni izby weselnej R o c h Sulima Między Rajem a śmietnikiem (Ikonosfera . . . . . 3 39 warzywnych ogródków) 47 E w a Wojtkowiak Raj odnaleziony. R o z m o w y z Bronisławem Surowiakiem 57 Aleksander J a c k o w s k i Bronisław Surowiak 61 Z. B. i S. S . Glosa 62 Summary of Articles 64 N a o k ł a d c e : Fotogram Andrzeja Różyckiego z cyklu „ D r z e w o poznania" Na stronie tytułowej: Pieta, wyk. Aleksander Pichitko, Munina 1 9 1 0 - 1 9 1 5 r. Fot. J a n Świderski k. Jarosławia, ok, �EMIA NAUK # INSTYTUT SZTUKI # ROK XLIV # 1990 POLSKA SZTUKA LUDOWA К ON TEК STY POLOGIA KULTURY ETNOGRAFIA S �CONTENTS Danuta Benedyktowicz, Zbigniew Benedyktowicz Home Symbolism in Folk Tradition (II) Zbigniew Dalewski ZaMadziny, the Rite and the Myth. On the Slav Customs and 3 Beliefs Associated with the Construction of a House and the Establishement of a T o w n 17 Wojciech Zaleski Preserved in the Memory of the Inhabitants of the Knyszyn Forest 25 J a k u b Bułat Sacral S p a c e of a Rural House or a W i n d o w and a Table 37 Hanna Szewczyk-Wierzbicka Semiotics of a Table in the S p a c e of the Wedding Chamber 39 Roch Sulima Between Paradise and a Dust-bin (Iconosphere of Vegeta­ ble Gardens) 47 E w a Wojtkowiak Paradise Found. Interviews with Bronisław Surowiak 57 Aleksander J a c k o w s k i Bronisław Surowiak 61 Z. В., S . S Gloss 62 Summary of the Articles 64 R E D A K C J A : Zbigniew Benedyktowicz ( z - c a red.), Aleksander J a c k o w s k i (red.), E w a Korulska, A n n a Kunczyńska-Iracka, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji) R A D A R E D A K C Y J N A : Jerzy Bartmiński, Tadeusz Chrzanowski, Marcin Czerwiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Franciszek Midura, J a c e k Olędzki, Mieczysław Porębski, Roman Reinfuss, Czesław Robotycki, Zofia Sokolewicz, Ludwik Stomma, R o c h Sulima WSPÓŁPRACOWNICY R E D A K C J I . Zofia Bisiak, J a n Swiderski T Ł U M A C Z : Piotr Paszkiewicz, Magdalena Iwińska R E D A K T O R T E C H N I C Z N Y : Krzysztof Nalewajko Adres Redakcji: Instytut Sztuki P A N , ul. Długa 28, 0 0 - 9 5 0 Warszawa, skr. poczt. 9 9 4 , tel. 3 1 - 3 2 - 7 1 / 4 , w e w n . 227 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0448928f7850842d58a305a8ba0d8e51.pdf 61faf3e00d8f6d2e5aac8bdb4f5270c8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2290 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2125 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3, s.71-72 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY Grzegorz Olesiak, OF I M A G E OF A "LITTLE H O M E L A N D " . THE M O R P H O L O G Y OF A N IDEAL W O R L D ARTICLES Volksgeisl, the m a n o r - h o u s e w a s of pure Polish descent, e n c o m ­ passing w i t h i n its w a l l s a " p r i v a t e h o m e l a n d " a n d e m b o d y i n g t h e A c c o r d i n g t o the considerations of S t a n i s ł a w O s s o w s k i a n d spirit of Polish nationality. In v i e w of t h e s e c o n d o n e , t h e Stanisław Vincenz, h o m e l a n d is a n o t i o n associated w i t h t h e m a n o r - h o u s e w a s of c o s m o p o l i t a n o r i g i n t o be i d e n t i f i e d in t h e g r o u p ' s subjective p e r c e p t i o n of reality. E m b o d i e d in images, the 1 9 t h century even w i t h the architecture of Poland's alien a n - n o t i o n is t h u s close t o t h o s e of m y t h a n d s y m b o l . F o l l o w i n g nexers. In the O s s o w s k i , t h e a u t h o r makes a d i s t i n c t i o n b e t w e e n the i d e o l o g i c a l s u p p o r t e d by e v o l u t i o n i s m (idea of progress) a n d f a s h i o n for and private (little) h o m e l a n d . T h e first one w a s initially c o n e c t e d folklore. T h u s , t h e m a n o r - h o u s e w a s t o be a c o n t i n u a t i o n of t h e 19th c e n t u r y the first c o n c e p t i o n was also w i t h the image of a certain n a t i o n as a g r o u p t o be derivately peasant's hut, w h i c h s t e m m e d directly f r o m the Piasts architec­ c o n n e c t e d w i t h a certain areas, territory. The images of a little ture (typically Polish w o o d e n architecture: hut - m a n o r - h o u s e h o m e l a n d are analysed o n the basis of diaries and folk poems. It - c h u r c h ) . A n d it w a s the literature of the R o m a n t i c i s m t h a t had takes t h e shape of a " c o u n t r y of one's c h i l d h o o d " t o w h i c h no primary s i g n i f i c a n c e in creating a m y t h of t h e m a n o r - h o u s e s ' return is possible (Cz. M i ł o s z ) . A specific space, it is a l w a y s homeliness. This c o n f i r m s J . J e d l i c k i ' s thesis that m o d e r n Euro­ saturated w i t h events, sacralized ( s u c h elements as a c h u r c h or pean nations are the creation of poets a n d ideologists. T h e bells are f o u n d in d e s c r i p t i o n , w h e r e the paradisecharacter of this mechanisms of this m y t h i z a t i o n are analyzed in t h e article. space is e m p h a s i z e d ) , a n d associated w i t h Providence. M o r e o ­ ver, the image of M a n ' s natural state, his relation w i t h l a n d is d e v e l o p e d . A natural m a n is associated w i t h G o d , a n d nature itself takes t h e shape of a b o o k of d o v i n e w i s d o m . The o p p o s i t i o n b e t w e e n t h e c o u n t r y s i d e a n d t h e t o w n (nature - c u l t u r e ) appears w i t h the first element evaluated positively. Ryszard P r z y b y l s k i , FORGE O F A M Y T H The difference b e t w e e n here a n d there, b e t w e e n h o m e ( s t a b i l i ­ ty, means of existence) and a p a r t m e n t (temporariness) helps t h e author describe t h e e m i g r a n t s ' flats. He focuses his a t t e n t i o n o n Fryderyk C h o p i n ' s and J u l i u s z S t o w a c k i ' s apartments, p r e s e n t i n g the attempts t o " t a m e " t h e m a n d t r a n s f o r m i n t o a h o m e . C h o p i n Jerzy Bartmiński, H O M E L A N D IN P E A S A N T S ' SONGS w a s deeply c o n s c i o u s of t h e association b e t w e e n a h o m e a n d In f o l k Polish t h e n o t i o n of h o m e l a n d had a different course of t h e p u b l i c one, w h i c h t h r o u g h its f u r n i s h i n g , d e c o r a t i o n , a n d AND POEMS one's character. The place he lived w a s d i v i d e d i n t o t w o spheres: d e v e l o p m e n t t h a n in t h e general l a n g u a g e . Never has the link guests c o u l d be called a T e m p l e of t h e Aristocracy of t h e Spirit, b e t w e e n t h e n o t i o n s of h o m e l a n d and father's l a n d , p a t r i o m o n y , a n d private one, he himself referred t o as a " l a i r " . been b r o k e n . T h a t is w h y h o m e l a n d is of greater s i g n i f i c a n c e in the f o l k l a n g u a g e , f u n c t i o n i n g as a " l i t t l e h o m e l a n d " ( S . O s s o w ­ ski, C z . M i ł o s z ) . Paradoxically, in f o l k songs c o l l e c t e d by Oskar Kolberg in t h e 1 9 t h century, the usage of t h e w o r d " h o m e l a n d " in its general m e a n i n g is far more popular. For h o m e l a n d as a p a t r i m o n y appears o n l y t w i c e . This can be explained t h r o u g h the analysis of the texts since almost all the s o n g s w e r e s u n g by Kosciuszko's troops, Pilsudzki's legions, a n d the insurgents. Similary, in later s o n g s a n d p o e m s t h e n o t i o n of h o m e l a n d is used in its general meaning. Homeland often appears as being threatened by external enemies a n d requires b l o o d sacrifice, whereas in peace t i m e it d e m a n d s one's w o r k . In b o t h cases w e can f i n d the s y m b o l of t h e scythe, a t r a d i t i o n a l peasant's w e a p o n and o n e of the essential f a r m i n g t o o l s at the same t i m e . In more Aleksander J a c k o w s k i , M A R G I N A L NOTES The purpose of the c o l u m n is t o present causeries, miniessays based o n the author's memories a n d reflections. A sort of a n o t e - b o o k , it tells a b o u t the events w h i c h , t h r o u g h interesting themselves, are t o o i n d i v i d u a l a n d personal t o f i n d any g e n e r a l i ­ zation in an article. Like the w h o l e issue, t h e present remarks c o n c e r n h o m e . T h e author answers t h e q u e s t i o n w h e t h e r h o m e has a heart. He also m e n t i o n s various examples of h o w h o m e c a n be regarded, e.g.home - v i s i t i n g card ( d e s c r i p t i o n of t h e s o - c a l l e d " M a l b o r k s " , a r c h i t e c t o n i c f a s h i o n f r o m S u w a ł k i ) , h o m e as t h e expression of its creator's personality, home of life, home - ideology. recent p o e m s w e c a n also c o m e across a d e v e l o p e d m y t h of l a n d , the holy l a n d , the land - mother, and c o n s e q u e n t l y , of h o m e l a n d , patrimony, sanctified t h r o u g h its e m b o d i m e n t i n t o the sacral conception of the w o r l d order, w h o s e t o p o g r a p h y is g o v e r n e d by the semiotic rules of the m y t h i c a l space. Eleonora B e r g m a n , THE Z A D D I C K ' S C O U R T IN KOCK A n extraordinary person, M e n a c h e m M e n d e l Morgensztern ( 1 7 8 9 - 1 8 5 9 ) w a s referred to as a zaddick of t h e g e n e r a t i o n by the Hasidim. His c o u r t in Kock ( L u b l i n district) is described o n t h e g r o u n d s of the detailed analysis of its c o n s t r u c t i o n . N o d o c u ­ Grażyna Wianecka, MARIA KOZLOWA'S LIFE AND ments c o n c e r n i n g its c o n s t r u c t i o n (alteration) have been preser­ v e d . Moreover, t h e date of its c o n s t r u c t i o n is d i f f i c u l t t o deter­ ACTIVITY Maria K o z ł o w a nee W i ę c e k w a s b o r n in 1 9 1 0 in a peasant family of a l o n g t r a d i t i o n of social and political activity (her father was even a senator in t h e p r e - w a r P o l a n d ) . B r o u g h t u p in s u c h mine, for the c o u r t had no stylistic dominant, the feature characteristic of J e w i s h architecture. T h e b u i l d i n g ranks a m o n g most interesting examples of t h e k i n d in P o l a n d . a patriotic t r a d i t i o n , she became a social a n d cutural activist. A selection of her poems ( w i t h Jerzy Bartminski's i n t r o d u c t i o n ) R y s z a r d C i a r k a , A H O L Y P I C T U R E IN A GREY B L O C K O F about her native village of M a c h ó w neai Tarnobrzeg, w h i c h w a s FLATS ( A SKETCH TO A F I L M S C R I P T ) destroyed in 1 9 6 9 o w i n g t o the c o n s t r u c t i o n of a s u l p h u r plant, as In Poland the c u s t o m of t h e peregrination of a holy picture of Well as her life history w r i t t e n by Grażyna W i a n e c k a are p u b l i s h e d Our Lady of C z ę s t o c h o w a can be observed. T h e present text 'n the present issue. ( t h o u g h t of as a sketch t o a f i l m script) s h o w s the c u s t o m o n the example of a big c o m p l e x of blocks of flats ( W a r s a w - B r ó d n o ) . In MANOR-HOU­ the d e s c r i p t i o n w e read a b o u t t h e c o n t a c t of the holy picture w i t h SE...", T H A T IS A B O U T M Y T H I Z A T I O N IN S C I E N C E S O N C E t h e sphere of p r o f a n u m - a n e g l e c t e d , dirty staircase that b e l o n g s AGAIN to nobody. Marta L e ś n i a k o w s k a , "I A M A POLISH It was already in the 1 7 t h a n d 1 8 t h centuries that two contradictory o p i n i o n s a b o u t the o r i g i n of the m a n o r - h o u s e w e r e ^ p r e s s e d . The c o n f l i c t b e t w e e n the t w o w a s gradually g r o w i n g tc A n t o n i P e l c z y k , IN S E A R C H O F T H E S Y S T E M S O F P R O ­ P O R T I O N S IN FOLK A R C H I T E C T U R E > reach its a p o g e e in the 1 9 t h - a n d 2 0 t h - c e n t u r y literature o n the In the so far research in folk architecture the q u e s t i o n of the subject. In v i e w of t h e first one, based o n Herder's c o n c e p t i o n of p r o p o r t i o n of t h e b u i l d i n g ' s b o d y has been almost c o m p l e t e l y 71 �i g n o r e d , c o n c e n t r a t i n g o n their t y p o l o g y a n d regionalization. T o above rituals the creationist value of t h e s y m b o l i s m associated discern t h e relationship b e t w e e n particlar elements of t h e c o n s t ­ w i t h h o m e , the reference t o the story a b o u t t h e creation of the r u c t i o n may, in t h e author's o p i n i o n , be of s o m e h e l p t o learn t h e w o r l d , are also discussed. T h e a u t h o r s p o i n t o u t t o t h e rule " p a r e rules d e t e r m i n g a r c h i t e c t o n i c f o r m s . T h e analysis of a r o u n d 3 0 0 pro t o t o " , that governs t h e s y m b o l i s m of h o m e in particular b u i l d i n g s ( l a y - o u t , p r o p o r t i o n b e t w e e n the b u i l d i n g ' s h e i g h t a n d c u s t o m s , beliefs, a n d rituals. T h e s y m b o l i c image of h o m e is its l e n g t h a n d w i d t h ) enabled h i m t o perceive c o n s t a n t p r o p o r ­ c o n d e n s e d in s u c h elements as a t r e s h h o l d , corner, holy corner, t i o n s . T h e above studies can also have s o m e partical m e a n i n g table, w i n d o w , door, stove, etc. In t h e s e c o n d part of t h e article (e.g. r e s t o r a t i o n ) . the a u t h o r s w i l l analyse other s y m b o l i c d i m e n s i o n s of home recorded in f o l k t r a d i t i o n like " h o m e as a n t r o p o c o s m o s " , " h o m e Danuta Benedyktowicz, Zbigniew Benedyktowicz, a n t r o p o m o r f i z a t i o n " , " h o m e - tree of l i f e " , " h o m e - f a m i l y " , " h o m e - place of t h e souls of t h e d e a d " , " h o m e - g r a v e " , " h o m e H O M E S Y M B O L I S M IN FOLK T R A D I T I O N (I) T h e a u t h o r s analyse the n o t i o n of h o m e as a peculiar a n t h ­ - demonic space". r o p o l o g i c a l category (C.Levi-Strauss, J . Ł o t m a n , Yi Fu T u a n ' s h u m a n i s t i c g e o g r a p h y ) , a key t o u n d e r s t a n d c u l t u r e . F o l l o w i n g A . K. B a j b u r i n , s u c h scholars as M.Eliade, G.van der L e e u w , a n d G. Bachelard, TURE OF THE SLAV B U I L D I N G RITUAL. ON THE DESCRIPTION OF THE STRUC­ t h e y reconstruct a s y m b o l i c structure of t h e peasant's h o m e T h e ritual of b u i l d i n g can serve as a m o d e l example of man's preserved in f o l k t r a d i t i o n . H a v i n g presented t h e so far for­ a d a p t a t i o n of space, presenting a n u m b e r of analogies t o the m u l a t i o n s of t h e s y m b o l i c d i m e n s i o n s of h o m e ( M . E I i a d e ' s h o m e c o s m i c tree (creation of the w o r l d ) . T h e a u t h o r is of the o p i n i o n in t h e " s y m b o l i s m of t h e c e n t r e " , G.Bachelard's oniric experience that the ritual is inseparable f r o m t e c h n o l o g y , their resembing that of h o m e , H.Heidegger's existential experience of h o m e ) the of c o n t e n t plane a n d expression plane. It is precisely t h e ritual that a u t h o r s reconstroct t h e m e a n i n g s a n d essential s y m b o l i c m o t i f s gives sense t o an object. Successive stages of b u i l d i n g f r o m the associated w i t h t h e space of the pesant's h o m e o n t h e g r o u n d s of c h o i c e of t h e place t o t h e c o n s t r u c t i o n of t h e roof a n d semiotiza- e t h n o g r a p h i c sources f r o m the e n d of t h e 1 9 t h a n d t h e b e g i n n i n g t i o n of the house at the same t i m e are analysed here. T h e ritual of of t h e 2 0 t h centuries. A folk a p o c r y p h t e l l i n g a b o u t t h e creation of house b u i l d i n g consists of three parts: c o n s t r u c t i o n of the first t h e w o r l d is analysed t o see h o w the m o t i f s of " h o m e - heavenly c u r b - p l a t e a n d sacrifice (also t h r e e - p a r t i t e ) , c o n s t r u c t i o n of p a l a c e " , " h o m e - paradise", " h o m e - p u r g a t o r y " , " h o m e - h e l l " , a roof b e a m , a n d , finally, c o n s t r u c t i o n of t h e roof, this t h r e e - f o l d " h o m e - u n i v e r s e " are c o n t i n u e d a n d d e v e l o p e d in the s y m b o l s , character h a v i n g analogies t o all the processes of creation. The rituals, a n d beliefs associated w i t h selecting t h e d w e l l i n g place, process of house b u i l d i n g is associated w i t h t h e d i v i s i o n of space its c o n s t r u c t i o n a n d settling d o w n in it. This part of t h e reconst­ i n t o external ( n o n - d i f f e r e n t i a t e d ) and internal ( f o u r - w a l l e d w i t h r u c t i o n concers the f o l l o w i n g s y m b o l i c motifs: " h o m e - univer­ its centre a n d upper permeable limit - t h e sky as the roof of the se", "home - w o r l d " , "home - field", "home - farm", "home w o r l d ) . T h e separated space is n o t o n l y s e g m e n t e d b u t also - w o r d " , " h o m e - b r e a d " , " h o m e - place of t h e S a i n t s " , " h o m e associated w i t h t h e system of m e a n i n g s that f u n c t i o n i n g in erected o n t h e traces of J e s u s " . Beside t h e parallelism of t h e a g i v e n g r o u p c o n v e y t h e sense of its existence. Do Redakcji „Polskiej Sztuki Ludowej" : } j i W z w i ą z k u z moją publikacją o Nikiforze w numerze 1 / 1 9 9 0 r. PSL, pragnę w y j a ś n i ć c o następuje: O d d a ł e m materiał d o d r u k u jeszcze za życia Andrzeja Banacha, licząc na J e g o o d z e w i u s t o s u n k o w a n i e się. Teraz bardzo niezręcznie brzmieć muszą posądzenia o niewiedzę, czy też przemilczenie p e w n y c h s p r a w , a przede w s z y s t k i m zarzut pisania n i e p r a w d y o „ B a t i m e n t s M o d e r n e s " znalezionych w skrzyni Nikifora. J e s t e m przekonany, iż Andrzej Banach o d k ą d zaczął pisać o Nikiforze w i e d z i a ł o n i m w i ę c e j niż k t o k o l w i e k inny. Nie p u b l i k o w a ł d a n y c h m e t r y k a l ­ n y c h , bo z g o d n i e z w o l ą p i e r w s z y c h w t a j e m n i c z o n y c h z przełomu w i e k ó w i okresu między­ w o j e n n e g o osoba ojca Nikofora miała być na zawsze zatajona. Dlatego pisał o „ k u c h c i k u z B o c h n i " , „ z i e m i a n i n i e Т . " , a z n o w u ż w s w e j książce Sztuka Pisania m ó w i w p r o s t , że o j c e m Nikifora był „ z n a n y polski malarz żyjący na przełomie w i e k ó w " . Żeby było o c z y w i s t e , że zna p r a w d ę , ale nie miał m o r a l n e g o p r a w a w y m i e n i a ć nazwiska. W n e k r o l o g u Nikifora zamieszc z o n y m w „ T y g o d n i k u P o w s z e c h n y m " (nr 4 7 / 1 9 6 8 ) Banach pisze, że matka często m ó w i ł a d o Nikifora: „ T w i j otec artist" ( n i b y p o ł e m k o w s k u - t w ó j ojciec t o artysta...) W s p r a w i e „ B a t i m e n t s " , która inną d r o g ą m o g ł a d o p r o w a d z i ć d o poznania p r a w d y (czy u w i a r y g o d n i e n i a niesłusznych p o m ó w i e ń - jak k t o w o l i ) Banach napisał, że dał je N i k i f o r o w i p o w o j n i e , c o może być z g o d n e z p r a w d ą o tyle, że skrzynia p o w o j n i e zaginęła i została s p l ą d r o w a n a , a B a n a c h te rzeczy odnalazł i dał N i k o f o r o w i p o n o w n i e . M a c i e j Szczyrbula, W r o c ł a w iii �Prenumerata Prenumeratę pisma przyjmują w miastach Urzędy P o c z t o w e oraz oddziały P r a s y - K s i ą ż k i - R u c h u , na w s i listonosze. Termin z a m ó w i e ń na II k w a r t a ł 1991 r. u p ł y w a 31 stycznia. Cena zeszytu - 5 0 0 0 zł. Zlecenie z a m ó w i e ń na prenumeratę zagraniczną o 1 0 0 % droższe. W p ł a t ę można d o k o n a ć b l a n k i e t e m przekazu, w p i s u j ą c na o d w r o c i e każdego o d c i n k a adres o d b i o r c y za granicą oraz t y t u ł pisma. Na stronie f r o n t o w e j należy w p i s a ć : Centrala Kolportażu, 0 0 - 9 5 8 W - w a , PBK X I I I O / W - w a , Nr 3 7 0 0 4 4 - 1 1 9 5 - 1 3 9 - 1 1 . Istnieje też m o ż l i w o ś ć prenumeraty rocznej, w z g l . z a k u p u n u m e r ó w , k t ó r y m i d y s p o n u j e redakcja (1 - 2 / 1 9 8 9 , 2 / 1 9 9 0 ) . W t y m celu należy d o k o n a ć w p ł a t y na k o n t o : Instytut Sztuki P A N PBK XIII O / W - w a Nr 3 7 0 0 4 4 - 3 4 9 2 w p i s u j ą c na o d w r o c i e o d c i n k ó w b l a n k i e t ó w : PSL, roczna, e w . żądany zeszyt i koniecznie w y r a ź n e n a z w i s k o i adres zlecającego w y s y ł k ę . Prenumerata roczna z w y s y ł k ą d o d o m u - 2 0 0 0 0 zł. Pismo jest także d o s t ę p n e w w i ę k s z y c h księgarniach ( z w ł . n a u k o w y c h ) w miastach u n i w e r ­ s y t e c k i c h , w kioskach w p o b l i ż u instytucji n a u k o w y c h , w kasach m u z e ó w e t n o g r a f i c z n y c h w Warszawie, K r a k o w i e , P o z n a n i u , W r o c ł a w i u , T o r u n i u , W ł o c ł a w k u , w Krakowie, w księgarni „ L i t t e r a " przy ul. Floriańskiej 2 0 . W Warszawie można kupić p i s m o w portierni I n s t y t u t u Sztuki P A N , ul. D ł u g a 28. Tamże inne w y d a w n i c t w a I n s t y t u t u . ERRATA Przepraszamy C z y t e l n i k ó w , a zwłaszcza A u t o r ó w za błędy korektorskie w p o p r z e d n i m numerze ( 2 / 1 9 9 0 ) . Niestety w y d r u k i szpalt są tak mało czytelne, że nie ł a t w o w y c h w y c i ć wszystkie błędy, z w ł . t z w . l i t e r ó w k i . B ł ę d ó w i n n y c h nic nie u s p r a w i e d l i w i a , zwłaszcza p o m y ł k i w streszczeniu angielskim imienia p. Łysiaka (napisane jest W a l d e m a r zamiast W o j c i e c h ) . Bardzo G o za t o przepraszamy. s. 4 1 , lewa szpalta, 19 w . o d d o ł u p o w i n n o być - K Ł A M S TV 0 s. 6 0 , lewa szpalta, 29 w . o d g ó r y p o w i n n o być - zasadzie s. 6 0 , prawa szpalta, 13 w . o d g ó r y p o w i n n o być - p o r ó ż n i ł o S. 6 0 , lewa szpalta, 3 w . o d d o ł u p o w i n n o być - pozostającymi s. 6 2 , lewa szpalta. 19 w . o d d o ł u p o w i n n o być Turnera, a nie Frazera J e d n o c z e ś n i e dajemy erratę b ł ę d ó w z a u w a ż o n y c h w numerze 1 / 1 9 9 0 w artykule p. Macieja Szczyrbuły o Nikiforze: s. 3 7 , lewa szpalta, 2 w . o d d o ł u p o w i n n o być - „ A r k a d y " s. 3 7 , il. 1 p o w i n n o być Nikifor w latach 1 9 4 0 - 1 9 4 4 s. 3 8 , lewa szpalta, 2 w . od d o ł u p o w i n n o być - Drewniak, a nie D e r w n i a k s. 3 9 , lewa szpalta, 1 8 w . o d góry: p o w i n n o być - w s p ó l n e s. 4 2 , lewa szpalta, 3 4 w . o d góry: p o w i n n o być - od 1 9 2 3 roku s. 4 2 , tamże, 8 w . o d d o ł u p o w i n n o być - tej j e g o f o t o g r a f i i s. 4 2 , tamże, 3 w . o d d o ł u : należy skreślić - po raz pierwszy Instytut Sztuki P A N . Redakcja „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " Ark. W y d . 14,8, ark. druk. 9 Druk: Zakł. Graf. „ T a m k a " . Listopad 1990 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb5e242c540ca0d2413d5f91e803eac1.pdf 8bc6795649d5ddc6fc8e1101c6deb83f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1943 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1804 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.449-457 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 19871 v. IN MEMORIAM PROF. DR JOZEF GAJEK (12 II 1907 17 IV 1987) Gdy Józef Gajek kończył szkołę powszechną w r. 1918 ważyły się losy przynależności Lwowa do II Rzeczpospolitej. Wychowany w duchu głębokiego patriotyzmu - właściwego młodzi·eży z okresu walk niepodległościowych zwłaszcza na Kresach, ten sentyment do Lwowa, z którym wiązała się cała jego młodcść zachował do ostatnich chwil życia. Gimnazjum typu klasycznego ukończył J. Gajek w r. 1926 wstępując bezpośrednio po tym na Uniwersytet im. Jan Kazimierza. Studiował równolegle polonistykę oraz etnologię i etnografię. Był to okres gdy kierunki te obsadzone były przez wybitnych profesorów, że wspomnimy tu tylko J. Kleinera, T. Lehra-Spławińskiego, J. Czekanowskiego, czy też A. Fischera. W roku 1930 uzyskał J. Gajek dwa dyplomy magisterskie i rozpoczął czynne życia zawodowe jako polonista nauczyciel gimnazjalny. Jak widać z jego dalszej twórczości sentymentalnie związał się jednak z etnografią. W r. 1932 doktoryzuje się na podstawiep racy "Kogut w wierzeniach ludowych" opublikowan('j w wydawnictwie Lwowskiego Towarzystwa Naukowego, a następnie przechodzi do pracy naukowej jako asystent przy Katedrze Etnografii i Etnologii na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. W r. 1937 powołano go na kierownika Wydziału Pomor2)oznawczego przy Instytucie Bałtyckim w Gdyni. Efektem krótkotrwałego, bo trwającego do r. 19.39, rozstan·ia J. Gajka ze Lwowem, jest opracowana przez niego monografia etnograficzna Kaszub, nakład której w objętości 50 arkuszy autorskich, uległ zniszczeniu w czasie okupacji. W 193:9 r. wraca J. Gajek do Lwowa i obejmuje stanowisko dyrektora Instytutu Ziem Południowo-Wschodnich, przygotowując jednocześnie habilitację w oparciu o prace "Zarys Etnograficzny Podola". Piastowane bezpośrednio przed wybuchem wojny stanowiska, zmuszają .J. Gajka do ukrywania się przed okupantami Lwowa. Pracuje dorywczo jako sprzedawca, 29 "Lud" - t. 71 �450 IN MEMORIAM buchalter lub fizycznie, zarabiając na utrzymanie rodziny. A kiedy, jak mówi uliczna piosenka lwowska, "lwowskie dzieci poszły tułać się po świecie", osiada w r. 1944 w Lublinie powracając natychmiast do pracy naukowej. Jako profesor nadzwyczajny wykłada Józef Gajek na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, a nąstępnie obejmuje Katedrę Etnografii na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. W 19'5:1 r. przenosi się do Poznania na Uniwersytet A. Mickiewicza. Wreszcie w 1'953 r. osiada na stałe we Wrocławiu, jako kierownik Katedry Etnografii Ogólnej i Słowian na Uniwersytecie im. B. Bieruta. Tu obejmuje także kierownictwo Zakładu Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej powołanego przez Polską Akademię Nauk celem opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego. Działalność naukowa prof. dr. J. Gajka była wielokierunkowa. W zakresie publikacji składa się na nią blisko 200 pozycji, z czego kilka jak np. obszerna praca o etnografii Kaszub, historii domestyfikacji zwierząt domowych, budownictwie ludowym w woj. lubelskim i przemyśle domowym w woj. lubelskim i rzeszowskim, pozostają dotychczas w maszynopisie. Po pominięciu obszernego działu recenzji z prac krajowych i zagranicznych oraz sprawozdań z działalności prowadzonych przez prof. dr. J. Gajka placówek naukowych jak też różnorakich wstępów, przedmów i podsumowań konferencji, jego dorobek naukowy da się ująć w kilka grup. Istotną stanowią prace poświęcone metodzie i metodyce prac etnograficznych. Wymienić tu należy przede wszystkim "Metoda retrogresywna w etnografii polskiej" (Lud XLI, s.242 - 256), w której autor definiuje specyfIkę etnograficznej metody naukowej; "Podstawowe tezy dotyczące przedmiotu i celu etnografii" (Lud XLII, s. '90'9'- 9112),gdzie charakteryzuje etnografię jako jedną z nauk historycznych, której przedmiotem badań są przemiany kulturowe konkretnych formacji etnicznych aż do narodu włącznie w ich pełnym zróżnicowaniu i w najszerszych ramach czasowych. Praca ta stanowi punkt wyjściowy do dyskusji na temat nowego sformułowania zakresu przedmiotowego i celów badawczych etnografii; "Metodyka monograficznego opracowania strojów ludowych" (Lud XI, s. 707); "Uwagi do Polskiego Atlasu Etnograficznego" (Lud t. XLII, s. 899 - 908); "Podstawowe tezy dotyczące przedmiotu i celu etnografii" (Lud t. XLII, s. 909 - 912); "Znaczenie kartografii etnograficznej dla slawistyki w świetle prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym" (W-wa 19'58,s. 215 - 233'); "Zadania i metody Polskiego Atlasu Etnograficznego" (Lud XLIV, s. 153 -' 205). Charakter wskazówek metodycznych posiadają także obszerne wstępy do kolejnych kwestionariuszy przeznaczonych do badań dla potrzeb Polskiego Atlasu Etnograficznego, jak też liczne instrukcje w sprawie indeksowania czasopism etnograficznych czy też katalogowania biblioteki etnograficznej. Drugą grupą zagadnień, którym poświęcił prof. dr J. Gajek uwagę, stanowią problemy związane ze strukturą narodowościową i etniczną Polski. Zagadnienia Je, interesowały go zwłaszcza w okresie przedwojennym. W efekcie powshły m.in. prace "Problemy etniczne i narodowościowe na Podolu" (Tarnopol 1931), (Lwów 19,:n); "Skład etniczny Wielkiego Pomorza" (Teka Pomorska 19:37); "Etniczne oblicze Wielkiego Pomorza" (Toruń 1939); "Siły etniczne na pograniczu polsko-gdańskim" (Gdynia 1938); a z opracowań powojennych - "Elementy kultury dawnych Prusów w kulturze ludowej Warmii i Mazur" (Prace i Materiały Etnograficzne t. XIX, s. 10 - 29). Spośród prac typu monograficznego na czołowym miejscu wypada umieścić obszerną i opartą prawie wyłącznie na własnych badaniach terenowych monografię pi. "Zarys etnograficzny Podola" cz. I (Lublin 1946) zawierającą szczegółową analitę kultury materialnej Podola z uwzględnieniem rozprzestrzeniania poszczpgólnych zjawisk kulturowych, ilustrowanych licznymi kartogramami. W dziedzinie folkloru �IN MEMORIAM 451 bardzo wyczerpującą i opartą na tle porównawczym jest praca pt. "Kogut w wierzeniach ludowych" (Lwów 1934). Do tej grupy publikacji wypada zaliczyć także niektóre powojenne prace J. Gajka, że wymienimy tu tylko "Z badań nad przemysłem wiejskim i małomiasteczkowym woj. lubelskiego i rzeszowskiego" (Prace i Materiały Etnograficzne, t. XIX, s. 10 - 2JS). Szczególnie wyczerpującą grupę publikacji J. Gajka stanowią związane z Polskim Atlasem Etnograficznym. Abstrahując w tym miejscu od historii inicjatyw Jego w zakresie realizacji tego dzieła - które uznać należy bezsprzecznie za największe osiągnięcie życiowe J. Gajka - do czego powrócimy jeszcze w dalszej części wspomnień - stwierdzić można, że J. Gajek był bezwzględnie twórcą idei atlasu i to zarówno od strony metodologicznej jak i organizacyjnej. Szereg jego prac poświęconych jest teoretycznym i metodycznym podstawom atlasu. Już w roku 1947 ukazuje się obszerny artykuł pt. "Polski Atlas Etnograficzny" (Lublin 1947, Anmiles UMCS Suplementum I). Okres późniejszy obfituje w liczne jego opracowania na temat atlasu zarówno w' wydawnictwach krajowych jaki i zagranicznych. Jest również J. Gajek autorem wszystkich kwestionariuszy do badań terenowych, stanowiących podstawę opracowań kartograficznych a zawierających ponadto wiele wytycznych co do metody i techniki badań P.A.E. W kolejnych zeszytach atlasu ukazuje się wreszcie blisko 30 map autorstwa bądź współautorstwa J. Gajka. W ostatnich latach zainteresowania naukowe J. Gajka skupiły się na zagadnieniach regionalizacji Polski, opartej na wynikach uzyskanych w Polskim Atlasie Etnograficznym. Była to jak mawiał "sól ziemi" całego atlasu. Próby tej regionalizacji znajdujemy już we wcześniejszych jego artykułach jak np. "Próba etnograficznej regionalizacji Polski w świetle prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym" (Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego Wrocław 1961); :A Studyon the Ethnographic Division of Poland into Regions" (Lud t. XLVII) "Studia nad etnograficzną regionalizacją Polski" {Lud XLVII). Najpełniejszy i najwszechstronniejszy obraz regionalizacji zawiera jednak jedna z ostatnich jego prac pt. ..Etnograficzne zróżnicowanie obszaru Polski" opublikowaną w Etnogra}ii Po1ski - Przemiany Kultury Ludowej w 1976 r. Praca autorska stanowiła jedynie część działalności naukowej prof. dr J. Gajka. Bodajże największe zasługi położył on w zakresie organizacji życia naukowego. Bezpośrednio po wojnie był inicjatorem reaktywowania w Lublinie, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które pod jego sprężystym kierownictwem, bądź jako prezesa bądź sekretarza generalnego, wybiło się na jedno z pierwszych miejsc wśród towarzystw naukowych w kraju. Do stwierdzenia powyższego upoważniają zarówno kontakty naukowe krajowe i zagraniczne tego towarzystwa jak przede wszystkim intensywna akcja wydawnicza prowadzona przez nie w okresie działalności J. Gajka, że wymienimy tu tylko pozycje, które ukazały się pod jego redakcją jak: Lud t. XXXVI - XLVI; Prace Etnograficzne t. I - VI; Prace i materiały etnograficzne t. VI - XXII czy Atlas Polskich Strojów Ludowych w ilości 26 zeszytów. Łącznie pod redakcją J. Gajka opublikowanych zostało w ramach wydawnictw PTL 1132 arkuszy autorskich. Niezaprzeczalne są olbrzymie zasługi J. Gajka w zakresie organizacji archiwum naukowego Towarzystwa oraz biblioteki P.T.L. we Wrocławiu, która zresztą wyłącznie dzięki jego energii i zapobiegliwości, wywieziona została ze Lwowa do Polski, jeszcze w czasie działań wojennych. Był wreszcie J. Gajek inicjatorem zapoczątkowania przez P.T.L. prac nad Pol- �452 IN MEMORIAM skim Atlasem Etnograficznym, który z czasem stał się treścią życia naukowego wieloletniego naczelnego jego redaktora oraz kierownika Pracowni Atla:;u, działającej już w ramach Instytutu Historii Kultury Materialnej jako agendy Polskiej Akademii Nauk we Wrocławiu. Wszystkich zainteresow'anych tą stroną twórczości J. Gajka odesłać wypada do mego artykułu w LXIX tomie Ludu. Obraz działalności prof. dr. J. Gajka ni'e byłby pełny gdybyśmy nie wspomnieli o jego osiągnięciach w zakresie organizacji życia naukowego katedr uniwersyteckich w Lublinie, Poznaniu i Wrocławiu oraz jego osiągnięć na polu pedagogicznym. Bezpośrednio po wojnie wykłada jak już wspomniano na Katolickim Uniwersytecie w Lublinie, jednocześnie będąc głównym inicjatorem działail zmierzających do zorganizowania katedry etnografii i etnologii na UMCS. Po pobycie w Poznaniu w latach 1951- 1953 osiada na stałe we Wrocławiu piastując poza kierownictwem katedry funkcję dziekana Wydziału Filozoficzno-Historycznego (od r. 1958). Pracę dydaktyczną kończy w roku 1967. Efektem pedagogicznej działalności prof. dr. Józefa Gajka jest spore grono jego uczniów, magistrów i doktorów, którzy pracując na różnych często samodzielnych stanowiskach swą naukową pracą w dziedzinie etnografii świadczą o wiedzy i poziomie, jaki osiągnęli w czasie studiów uniwersyteckich. ,Za swą działalność na polu naukowym prof. dr J. Gajek odznaczony został Złotym i Srebrnym Krzyżem Zasługi, medalem 10-cio lecia Polski Ludowej oraz Odznaką Gryfa Pomorskiego. Zmarł daleko od Lwowa - miasta które najbardziej ukochał. Pozostało po nim bogate dziedzictwo tak w twórczości naukowej jak i w zrębach organi7Dcyjnych wielu instytucji i zakładów naukowych, na szlaku Jego ziemskiej wędrówki Janusz Bohdanowicz JAN GRZYWiACZ 28 V 1907 - 11 IV 1986 11 k'M1etnia 1986 r.zmarł członek Oddziału PTL w Mszanlie Do,lnej kloL Jan Grzywa1cz, urodzony '28 majla 1907 r. w Mszanie Dolnej-Słomka. Zmarły był ak!tywnymczłOlllkiem ZSL, IOb:slugi'Wałwiele zebrań Itego Stronm1ictwa, sprawował przez długie łata naczelne funkcje w Zarządzie ZSL. Zał,ożył Koło Miejiskie Związku Bojowników o Wolność i Dl:mo~rację, był jeglo długoletJnim pl'ezesem. Niezałeżnieod tego był sitałym prelegentem ZBoWiiD, odbywał liczme spoltkanLa z młod2Jieżą w szkoła'ch 'i na ko1cnijach ur;ządzany,ch w mieście i gminie Mszana Dolna. SzczegóLnie udzielał ,się w akcjach związanych z Miesiącem Pamięci Narodowej. Również na akademiiach urządzanych w czasie obchodów roczniic narrodowy,ch wygłaszał okolicznościowe referaty. Od roku 198:2 z powodu poważnej choroby muslial wycofać się z czynnej dz'ialałności na rzecz środowiii:,>ka.W uZJnanliu zasług Za,rząd Kola m1anował Go honorowym Prezesem Kola ZBoWiD w Mszanie Dolnej Brał udział w wojnie obronnej 19309To, ,a podczas okupacji ucz'es'tniczyl w ruchu oporu, należał do AK, (ps. "Skryty"). Działał w pal1tyzantce na terenie dawnelgo �453 IN MEMORIAM pow,iatu limanowskiego, a pra,cował jako nauczyciel w Skrzydl'all1lej. DQs~użył się stopnia kapi/ttalna. Od roku 1953 z·ostał powalany na ~tanoW1isko ,k!ierownika 8zmoły Podstawowej onr 2 w Mszall'ie Dolnej. Pełnił funkcję prezesa Związku N~'uczydelstwa Polskiego w Mszanie Dolnej oraz zastępcy prezesa Oddziału ZNP w LLmaJniOwej.Porueważ miał wyksztakenie muzycz.ne, prowadził chór nauczycie!;s,ki 'z ramielr1!ia ZNP w LimanOwej ·oraL chór dz,;ec,ięcy w Szkole PodsJt. nr 2 w MiszanLeDolnej. Do Oddziału Polskiego T'0'walrzyslbwaLudoznawczego w MsZJanie Dolnej kol. Jan Grzywacz został przyję.ty 8 l'iisltopada 19!53r. Był j,ego czynnym członkiem, uczęszczał niemal na każde zebranie, które odbywały się zazwycZJaj w salisizkolnej tej szkoły, której był kierownikiem. Wygłaszał w:iele referatów 00treści ludomawczej. abo niektóre ich ty,tuły: "Polska pieśń ludowa ,j jej problemy", "Lnstrumenty luckl,we oraz pieśń ludowa i jej 'ryltm", .,0 ludowej muzy'ce 'POlskiej", "Rozwój kolędnictwa: w P<lilsce", "Gwaa'a w twór,czości Włady:sława Orkana", "Geneza ludowa". Poza Ityun na z'ebra-nilach wygłaszał gawędy gwarr·owe oraz śpiewa,ł na noworocmych spotkniach kolędy go·rczańskie Zmarły zbierał pieśni ludowe w powaecile limanowskim, zapilsty'wał ich melodie i słowa. W ,zmarłym kol. Janie Grzywac:w Oddział PTL w Mszaillie Dolnej sltradł swego wybitJnego aktywistę i ZJTIlawcę folkloru, jego miłośnika. Antonina Lubecka BOLESŁA W WOJEWODZKI (1909 - 1986) Boles'ław Wojewódzki, pedagog, liltePat, folklorysta, dzjiałacz społelcmy - uro-· dził się 11 października 1909 croku w Lodzi jako syn Bolesława WojewódzkiegO' i Heleny z Grochowskich. W 191,2. roku rod~ina Wojewódzkich pTzenio~sła się do' TOmaL'iWWaMc;zowieckiego. Tultaj w 1923 roku ukończył Szkołę Podstawową Nr '150 a l/1U'stępnie rozpoczął w 1925 1'. naukę w Państwowym Sem1narii'um Niauczyc!ielskim im. T. Rejtana. Już pod,czas nauki w szkoJe wykazywałzdo1ności literackie.Matmę uzyskał 27 maja 1930 r. W 1931 r. rozpoczął pracę na eltade nauczycieła w Szk!Ole Podstawowej Nr 4 w Tomaszowie Maizc!wieekiiim.N;astGpnie miał prac'ować w jedlnej z podwaTiszawskich szkół, Posady Itej Tllie objął Wybuehła II wojlna śWlialilowa,.ZjaWlił się więc Bolesław W~)'jewódzki w Opocznie w dniach okupacji hit:lerowskiej. Był już wtedy nauczycielem, <:tbsoJwenltem znanego Se:rnina'rium Nauczydelskiego !im. Tadeuls;za Rejtana \II T'OmaGz'owieMazowieckim, przez pewien cza;SIsJt'udliował równUleż pedargogilkę w Wa.rszawie, skąd wła-śnie jako działacz PPS mus!iał uciekać przed pm€'śladowania.mi li s_zukać schronieni.a w Opocz.nJ.e. DziWlIl€to było "s-ch.roniemJie"S~aro wkrótce zorgGn'i-zo'wał tajne komplelty i zaczął uczyć młodzież ojczystego języka. Po wyzwoleniu BOIl'esł'awWojewódzki nie opuścił Opoczna, ale włączył się z całym zaangażowaniem do pracy. Zosltał mianowany 'inspektorem :S1zkolnym,na;stępil1liJepowierzono mu dyrekcję Szkoły Rzemieślin!iczej i dynokcję SZlkoły PodstaWlOiwej Nr 1 w Oj)OCZl~:e.Był przewodn1iiczącym PowiatolWym KomiJtetu PPS, lI'adny:m powiatowym i miejskim, członkiem Komisji Oświaty ,~ Kulitury, przewodn!iczącym KomiJs'ji �454 IN MEMORIAM Opieki Społecznej Powiatowej Rady Narodowej oraz peŁnomocnikiem ZaI1Ządu Głównego PCK. W 1949 r. został mianowany starostą opoczyńskim powiatowym. Następnym odcinkiem' jego dziafalności były Opoczyńskie Zakłady Materiałów Ogniotrwałych, gdzie na stanowisku kierownika planowania inwestycyjnego, nie zaniedbując pracy społecznej, przez 10 lat przyczyniał się do rozbudowy tego zakładu, W tym czasie brak było odpowiedniej kadry do propagowania oryginalności i piękna Ziemi OpoczyńSkiej, w wyniku czego ówczesne władze powierzyły p. Wojewódzkiemu stanowisko kierownika Wydziału Kultury Prezydium Powiatowej Rady Narodowej. Z miejsca wziął się do solidnej pracy. B. Wojewódzki był bowiem urodzonym działaczem kulturalnym. Inicjował bowiem i organizował różne formy działalności kulturalnej, razem ze społeczeństwem miasta Opoczna i regionu opoczyńskiego, ale jednocześnie bacznie obserwował i odnotowywał wszelakie przejawy samorodnej kultury ludowej tego regionu. Współtworzył tę kulturę i przez to współtworzenie podnosił ją do rangi kultury ogólnonarodowej. Oto niektóre trwałe ślady jego działalności: piękny Dom Kultury im. T. Sygietyńskiego, Muzeum Regionalne w wyremontowanym Zamku Kazimierza Wielkiego, pomnik Włodzimierza Perzyńskiego, urodzonego w Opocznie, znanego na początku XX wieku dramatopisarza, utworzenie Towarzystwa Przyjaciół Opoczna i jego wieloletnia prezesura, inicjatywa organizowania Dni Folkloru Opoczyńskiego. Inną rozległą dziedziną Jego działania było rejestrowanie samorodnej twórczości w regionie. Dr St. Swirko w artykule pt. Folklor opoczyński na warsztacie literackim zamieszczonym w zeszycie 2 - 3 "Literatury Ludowej" z 1966 roku pisze o B. Wojewódzkim: "Ziemią Opoczyńską interesuje się od lat przeszło czterdziestu. Penetrował teren, bo urzekł go swoją nieskażoną kulturą ludową, a szczególnie słowem, pieśnią, gadką, bajką czy legendą. Stał się stałym bywalcem wsi opoczyńskiej, dobrym znajomym staruch i swach, drużbów, owczarzy, zna· chorów. Zasłyszane od nich opowieści skrzętnie zapisywał w swoim notatniku ... ". Urzekający i pięknie wydany pod względem graficznym zbiór Strachy na smugu. został rozchwytany przez miłośników bajd i gawęd ludowych. Wcześniej ukazał się zbiór wierszy w gwarze opoczyńskiej pt. Opocyńskie pisanecki oraz tom opowiadań pt. Strzyga. Napisał również wiele oryginalnych wierszy i opowiadań w języku literackim. Oto jeden z nich poświęcony Matce: Ty, która kaleczyłaś stopy, której łzy zamarzały w sople, której obolałą głowę czas wcześnie uwieńczył srebrną aureolą. Której serca stuk każdy rąbał topór dnia na wióry i drzazgi, rwał tętno, rozdzierał płuca i siły nadludzkie. Która po nieprzespanych nocach różowym szalem brzasków ocierałaś oczy i w grotach zmartwień - ich mitów wierzyłaś, że zwyciężysz jak Nike Cześć Ci Matko. Inny przykład: Utkałam zapaskę według mojej woli w takie same paski �455 IN MEMORIAM jak i nasze pola. Pali się bogactwo kolorów na sukni. Jak w niwach wśród chwastów wesoło iDutnie. Za działalność zawodową, społeczną i literacką wielokrotnie był nagradzany różnymi dyplomami, wyróżnieniami i odznaczeniami. W uznaniu zasług Rada Państwa nadała Bolesławowi Wojewódzkiemu Krzyże Komandorski i Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski oraz wiele innych odznaczeń. Należał do Zasłużonych dla Kielecczyzny oraz dla Województwa Piotrkowskiego. Był zasłużonym Działaczem Kultury oraz laureatem Nagrody "Trybuny Ludu". Zmarł 14 lutego 1986 roku w Opocznie. Prezes Oddziału PTL w Opocznie MARIA ELEONORA FRYCZ (Nl93 -1986) Urodzona 13.01.1893 r. w Probołowicach, polonistka (absolwentka Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego) do 1937 r. pracowała jako nauczycielka w gimnazjum w Lublinie. W 1937 r. przenosi się do Lubartowa, gdzie mieszka również w latach II wojny światowej biorąc czynny udział w tajnym nauczaniu. Po zakończeniu wojny przyjeżdża do Torunia. Ze środowiskiem etnograficznym w Toruniu związała się bardzo wcześnie. Już w roku 1952 wstąpiła do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, by od tej chwili niemal od końca brać czynny udział w jego pracach. Główne Jej zainteresowania skupiały się wokół literatury ludowej. W oparciu o materiały zgromadzone w archiwum Muzeum Etnograficznego w Toruniu publikowała w "Literaturze Ludowej" swe artykuły (Kujawska bajka ludowa i Zwierzęta w chacie) oraz opracowała kilka bajek i szopkę kujawską. Maria Fryczowa uczestniczyła w wielu pracach Muzeum Etnograficznego i Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, w którym kilkakrotnie była członkiem Zarządu. Przede wszystkim współpracowała przy organizacji i w czasochłonnych pracach jury 6 konkursów folklorystycznych, brała udział w seminariach etnograficznych Katedry Etnografii, a także w badaniach terenowych. W latach 50-tych przeprowadziła z ramienia Oddziału Toruńskiego PTL i Zakładu IHKM PAN w Toruniu obszerne, własne badania terenowe, w wyniku których napisała monografię pt. Budownictwo ludowe Kujaw wydaną drukiem przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Mimo sędziwego wieku niemal do ostatnich lat życia brała udział w życiu toruńskiego środowiska etnograficznego, pełna życzliwego, przyjacielskiego zainteresowania dla jego problemów. Zmarła 14.03.1986 r. w Toruniu. mgr Ewa Arszyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/76cddf1e7b5430cf4c689c89d92c325e.pdf 48bd10f4104fd1a839f73be0ab90cc75 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1941 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1802 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.281-372 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, it. 7,1, 1987 III. RECENZJE Rogeu- P e a'r s on Anthropological KI-iegar Publishing Company, ss. 282. Glossary, MailabulI', Florida 1985, RQlber,t E. Sło'wnLk ten ma dość s;pecyfi'czny oharakve.r. Autor ok:.reośla go jaJko glosariusz, c.zyli uporządko\w:ny alfabetyc.1Jnie zbiór tiel1m.inów, z zaikresu "wpriO:wadZ€inia do ba.dań l1ald pOClhodzen1i~m i ewoLucją ozł'<JIWlieka,kultury ;iIl'>PołeczeńlSltwa". Poun:k;teom wyjścia do Cipracowania słOlWlni.kabył 21..;skOl.'1!l1kowyglosarriJusz do ,książki Pealasona Introduction to Anthropo·!ogy (Hoot, RiJneharlt and WinlsllxJ1l1,1974). Jednakże, jak stwierdza wc wstępie autOlr, sł':Jwnik rOllrósł 'się i przeks.z,tałcił, 'Wy/kr.alc'm,jącZIllaCJZnie poza ścisłe granice glosariusza. Jaki jest zatem j'ego charakter? Nie jest to "czysty" słownik termin-o'logicZlny, kO'l1'oClntrujący się Ina atna1itZie teorm;lnów 'Ogólnych z wybranej dz;'edziny. Ma pewne cechy sł'O'winika telrlc)'lkI~lpedycZlneogo,zawiera bo",..iem ha,s!a prz.eglądowe, informujące o k01JJkJretny,ch zjawi'ska'ch (włąc·za m.m hasła omawiające grupy etniczne). Wychodząc poza formalne granice glosariusza, autor podjął prób~ wzajemnego przYlporząd,kowaonlila 'Slobie haseł, lIJsltaJefnJiarelacji między nimi. Jednakże lak()lnicZlność ,więks,z'ości h<l'SIeł, braik opr'ezelnitaIC.jik<JIl1JkUlrencyjnych sloan'ow,isk iLel{}ccllycznycihw s,to'Sunku do omawianych !>l1oblemów i nieod,wołYWlalnie ~;~ - w więks!zl()śai przYlpadków -' do kOl1lcepcji, ,z któ:rych wy;wodzą się rprzytaczane de £iJnrkje pojęć, \vsikoC\lZJują mimo wSlZy&tklQra{~z,E'lj na g1<lL'33JrUiuSz<l'wy ozy leksykonowy charald.er te-go słownik.a. Brak niestety 'Wyczerpującego wstępu, ~tóry wyraźm-ie o~re'śliłby iuz,alSadtnił d,obór haseł i zalsady i.ch powjąz-all1'ia 'oldłSlyła1cZJaJnlli. Nte pod=1Q nawet, C'() jest powsze(;hnie przYjętym zwyczajem w tego 'typu pracach, jJilczby haiseł. Dobór haseł uzasadnia aubor jedynie s'woiilmi oSloibi's:tymi f;slSc}"nacjami. Nie wymienia żad.nych obie~tywnych kry,tf'lriów, brudno więc je <licenlilać.Nriemnliej, nawe!t będąc realtzacją skrajnie subiek:lywislyeznej autorlslkiej 'Wizji przedmilotu, S'ł'O,WIlliik winien spełnaać pewne g€l:lleralne wymOgli kOHsekweneji, preocYJzji,W1ewnętI11Jllej1'O,gjki. Joe:st to Sł'OW'Ill:,k oC\lnltropol.ogicZJny, a więc ·obejmuje swym zaikreSlem 5'zereg dyscyplin - przede wszystk'i'ffi aI'cheo:1o.gię, am'ul'lolpoIOlgięfizyoZlną, al1'tl1opologię kultUrcNi;ł, iingwiS;lyk~. Zawiera też pewną Hcz,bę hciSeł z IPsychołog1ii, socjologiJi, muzykologii. a Inawet pojedYJnc.ze lhaiSlla z zaikres'U :fiiaowfii (:np. ,s,itoiiJcy.z.m").Dość dużo ha,leł Izdaje 'się 'Wyk,r:ac.zaćna,wet poza zakres anibooipologii --zW11aislllc7JaI ,liicz.neIhasła 7z:a,olog::ii (np "amehiJJ", ".:>talwonogi", "owady", "pte'I10dal~tyle"), geołogii, pojedynlcze had a z geo:g:raf:i'i (!lp. "Góry AHajISlkie") Dla ich obeClnlości w slo'WuJi1Quani'wpologicznym trudno znaleźć zadowalające uzasadnienie, podobnie jak i dla takich haseł, j<llk "heraldy,ka", "żyr·ie" <l11ho"greaki bóg" - hasło 'WY'jaśni'Ol'lejako "termiJn po'l.C),cznieużywa.ny w oruniesi,einjilud'o kQg.a.ś, kito jesit 'uderzająoo przyslto.jny weodlug nordy'ckiich standał'dów". Poniższe uwagi diOltyazą 'nlllelmallwyłącZlnie haseł zzakiresu antrolpol1ogli!i',ku1!tlUłrowej. W obrębie tej gif'UJpyhaseł au;I'Clr UJwllględniłnli,eki1;óre ISlubdys,cyplim,y,kiC'fiUJnki i :szkoły ,~tnologiczlne, Itermiilly Qgólne o~reślające zjalwiilska i proc'esy kmllbuDolweoraz (w niawielkiim 'sl1;opn!ilu) ellmJiiez1ne, tenminy ogóLne zzakiresu 0I1g:2ini zac.ji społecznej, mO'5iulI1kówkreWlr.liaczy,ch, ma!łżeMtwa .i rodziny, mag~i i r'eIligili. p()ll1adto autotl" za- • �282 RECENZJE mieścił wiele' hc~seł p[lz-eglądo.wy,dh, odino;szący'c''l się be'zpośred:nio do konkretnych l_jawi,5k 'i' wy;tv,:,OtrówkuJtUJr~wYlch (a n~e &Wi!1JQ.wliący<C!1 i,ch teoreltyaznyc·h uogólnień), " nawd tubylc.ze nazwy lokalnych bÓ9tw, obr.zędów iltp. MO'bna też wy·odrębnić g'.'Lipę s:!oE'lr.s;zy'ch halseł przeglądowych przedsltawiających d2ln'l d:ziooZli1nę kulitury w j2'j etnicznym ,czy tcryi~IQ,rj;allnymZlróżmj,cowaniu (np. "religia afrykań'ska"). Osobną k<~lteg:Jrię 5'taJnow.ią h:lsl'aomawiając'0 poszczoególne gl'Upy etnicZJne. 'Wyli{:lwne I'vd!z:Jje ł13J5el łlJi,e 2!ootały p'oltlraktawan~ pr.zez eltitr,lra pr~p(),rcj.ona1':lie. Nic .z<t'dy,vala wybór ·ha·.3eł d'otyczącyClh suody1.>icyplin a[1k'::iPolog~: kuJ:t'Uro'wej. Brak :u m";'n. has'2l: anł.ropologia ekoonomiczTIoCl,;lrnJt.ropc;l,ogia medyczmta, czy a nitnllpoI{)gia pO'lityCZIn<",i:eby IVY'I1i(~nić tylko kilka iilp(v~ród silnie już ugruIlt,owalnych dziedZltl. W żc1dłlJsj mierze Illli'e jeslt wyc'zcrpująca gl'upa hasel odno.szc!cych się do kierEnków, szkół i melted etno10,gi,cznych Nlile rna osobnych ha3el: ewolucj.onizm i 'neo(;'.V·olucj(J,niZJm, a lc..ni;,e ewoIUJcjon.j:'ty,Qz,ne zostaly pokrótce ()mówi,()l1'~ w ha,;·łach: "E"\v1011ucj,a kulltl1lro\\la", "erv./ollucja li'n.earna ,;ewolucja n1'ultilinea.~·.nan i "c\v.~)lucja kultuJ'Owa unilhncaf'na" Sk,,();nne :Iniolrma.cjc: :na 'temat s,z,koly kuliturowo-hist:lrycz:'l'ejoraz;l:lnych or;-entacji dyfuzjonilsllycznych za'w-a::te ,są w hasłach: "dyfucja", "Kulturkreis" oraz ,.heliolityczny". Ponadto Hutor znmieścił hasła "teoria funkcjonalna", "te·oT'ia funkcj.olnalno-sltfluktulfalna", "p2Irtyku\aryzm hiISlt~ryczny' i "ma'terialil!n kUltUf·OIWY".Nie IT.a 'na,t'o'inias't hais€ł 'O.lTIla'.vuającyoh:tak .W{l.żne orientacje, jak st.rukturalizm C. Levi·-St:au3sa, fJ1lur;tbadań illDd o'S·obowością i kulturr], czy teonia arcałó· ••• · ku.lturowych, choć uwzględnione ZJo~taly nic,kltór.e 'terminy ezą9t,kr;I'Ne wypracownrne w obrębie Oislatnlich dwóch ISipolśród wymienionych ukienmkowat1 (np. "wzorzec kulturuwy", ,,=s'Ob~;Wl0ŚĆpodsJta".•.• ,olwa", "Ia'reał kulturowy"). Sitosun:kowrJ sle;'oko, chDć Jli0 w pełni za·d-owala,jąco tak pod względem merJltorycznym, jak i sanH:'go dohcTU heLSel, potraklbowaone .z,cl'~tały it,ermi.ny z zakresu .pr'oble.matyki pokrewie!'t!.S1twa, małżer1:;ltvva i rcdZJi'ny oraz magili i religii. W tej ols:ta'tniej girupie hasel {);nówiooo:J ·relig:ie Ui:liwerlsaV:styczIPJc',niektóre religie o mrllilejszym zasięgu, jak hinduizm, SZi'lkizm, konfucjanizm, a w§ród nich chyba niepotf,zobnie tahunaizm (dawna religia hav"'ajska), SkOł1Onie znalazlo l5Iię mi'ejsce dla, h2.lsel: judaizm i ta'0'izm. Zlam,:eszczc'rlO icilka haseł omawiają.cy.ch reli.g.ie e1tmiczme, nP. ,ire~ilgia Eskimo.-;ow". Ale czy s.Juszne je';;1;\\'~pro,wadwnie hasla "religia ch.ińska", kitóre 'Cd~llo!si~l:ę.nie do relighi eini'Cznej, a do kilku IróŻinlych religiii, w więks.zośC;i ujęty,eih w oddzielny.CIh haslach? Zbyt wiele, moim 'ldaniem, za'mieszc.wno halseł '~zczegółowych, dotyczących poszczególnych zj;J'""isk i wy,twoc'ów kul/turowych, w p'orównaniu z ze'stawem haseł problemowych n teQlr(:,tycz1'lych, Niepaitrz'cbnie aultor uw:zględnił tak wiele jedinostkowY'ch, ICika1nych .nazw, które nie upowszechniły się Slzerzej w l;jjbera1ul'Z€ etnologicznej (np. "Kallofalking" - "morski potwór 'W miltologili e·skilffio,skiej"). Sądzę, że zbęcline są również takie !hasła, jak "infar,mait'or" albo "utensylia", wprowadzone pmlwdopooobni2 w efekcie tego, co au:t'or określa We ws1tępie jaJko 5Wą fascynację dla alIltrqpologi'cl.:1YCJl banałów wszelki'ego rodzaju. Ze"ta w etnonimów uwzględn.i.onY'ch iPl'zez autora jesit bal'cliz.o szeroki Drobiazgo",'iiu,poitr;a:k;\.oIN·;:mo grupy etniczno-języko.we AmerJlki Półnoonej i PołU'dln1i:owej,Afryki. Azji FołuG':'lio'Wo-ws,chodnJi,ej Na1t:OImiaSitpomi1nięto s.zereg ważnych gJrup ebniczinych EUI'clpy. ~~pJśród ludów słow!ilClńslkich,nie u'NzględnionD m.in. Ro":ja:n, Folakóvi, Słowaków, a spoś/ód ludów ,germańskich NOl'wegów, Duilczyków, Anglikó,v. Fominięto duże, ważll1e gru,py et1rui'cl.tn('Azji Śn)dkawej: T~l,dżyków, Turkmenów, Kirgizów, PaJsztunó\\:. Być moŻie tych oSltatnioh (zwanych też czasem Pa~laina.mi) miał at;<.:;·£llkl myśl.j zamicl3iZ{!zając tajemnicze hasłQ "Patena" Clmówiący językiem pasztu lud, znmieszJkujący duż.ą c.zęŚć pn.-zach. P,akil5Jtau1Iui częśdi1owo wschodni Afg~ni':tan"). Ha:slo "Per's'owie" zo'stal,o pCltrakibow3lne wyląozn'iie miis:torycZJ!1iie.Natomiast 1 ', �283 RECENZJE Ihasło .,Irańczycy" odnim,i'olne znsrtało nie tylko do główn,ego trzonu miesz,kańeów Ie'anu, dIe także diD ludności większlej części ALgani"tanu i zachodniego Pakis'uall1lu, a więc nie oznacza g<l\JPYetnicznej a raczlej W'1póllnoltę jęzYlkową (języ,ki irail'skiie). Tymcl2se;n jesL w s!:}w'l,iku oddziieJ.ne helsło "języki irańi&kie", w,śród których autolr wyróżnLJ 4 IYJdg,lupy: al'Neotyń<,lką, ws,chodnią, pamirską i za'ohodnlią. Ni'cp,rawidłowe jC'olt zaliczcInie do }ęzyków pami'rskich języków pasztu i paraczi, nie wii,adolm{) pCl'1c,cLJ, jaki język oznacza "afgań!'lki" (czy chodzi o ipasztu, który przecież zosltał lU!: wyrnieniHYlY, czy mOLe o d,',ri, r6wnież nie należqcy do języków pa:milrskich'?), JęLyki nU'I:'s,bańskie z'J,stały wyró2Jnione w ha,śłe "języki indo_ilraiJJsikie" jaik,ood['ębna gmpa, ob'lk i<J~ciy jskie i iroirslkiej. Na,tomialst w haśle "języki nuriJsItahsklie" aurtolr 8kreśla te' j,;zyki jalko podg.rupęirańls'kiej grupy języków il1ldoeul'opejskich "nie i,',ulskie") Iskll:nie, nicktćnzy badacze z'a:liczają językj, nUiristańlslkie do grupy [Irań<",iej, ,iWin!zaś wyodęb:liajcl je }ako osobną grupę w ramacih języków indOlilrańskiclh, jedndkże ,'Illitar pow'i1niClnbyć kcmsekwe.l1itlny. Zajęłam Isię bliżej jedynie grupą ha,seł dotyczący,ch grup clllniczln1y.chi ję.zykClWyoh Azji Sro<dkmvol; mam nadzieję, że anaiogicm', hasła udl!lJ':izące się do i,rmych części śwkJJta mi~ zawierają :ty'lu błędów J aicś(:i~::)l'ol;':;::i. Meryt;x'yclfl,l war:tość różnych halseł budzi wiele :_J'·:'Y.~~·~1'ującf:)11Tnc, ro ?bl.u1 o "\\,,)neg ,) glos:ariiusz8., m'i:ał wątpliwości. pra \\TO nie Wp"JawdzJi>eaukor, pre,zenibuwać SZelf- "zeg')! :YJrCltyC2.neg:o kex'lk',k,')tu wyja811iianyoh pojęć. Jedmakże w pr:zypadku itak niejldinolalacz.nyclJ [\ p, zy tym pClidstalwowych dla antr.opolog:ii kuLturowej pojęć, jak kultu'", jeLcE już ~upr'zc',"taje się na przyt,oczeniu jednej Ityl,k,o definicj'i (tu: kla:iyczllej dcfinicjL Tylora), należałoby PC,zYDi21jmniejpodać jej źródło. Nie może te'ż ;: dowal;l(: :lp. defini,cja mi':u, sprowadzająca g'O do legend ebol,orgi<Cznyichalbo definicja f.olkloru j::iko ",zb":;ru U'St>nli'(~ prZCIkazyw<lnyclh t~c'idycjli. skladają.cego się z mieszanilny i)jJowiad,;.r1, mitów, legend, pieśni i prze'9ądów, kitóre prze:trwały z wcześniejszych tradycji rnagiczno-I"E'li<giljnyoh". ZarównD w tym ostatnim haśle, jak i ow niekJtórych innych ,(np. "l<'ult przodków") zazna'cza się 'i'mpbcite nawiązywaniie autora dD ujęć ewolucjonistycclny.ch. Dziwi zaltem, że autor nie zalmieś'C:Jiłw słowniku tak \.'ażnych r1k, ew,olucjoln'zJnm kNninów, ja,k przeżytek czy Irozwój rówInoległy. Z pewnu:!ciq "liez,g'cdne z za'sadami kons<t,ruolwan1ilC1 deiUnicjri j1es!tOIbjaś!1Jie:nieislamu jako ,.religii ludów islamskich, muzułmańskich i mahometar1skich", niezależnie od faktu. że wymienienie obok siebie trzech przymiotników oznaczających przecież to samo (t"zecia nazwa przestarzała i niewlaściwa) Isugeruje jaikobyclhodzilo o trzy grupy ludów o róż,nych war:'ó\101tachreligii zbior'cw nazywanej isla,mem. Błędne jest wyp:;nienil'': tE'L'minu "rodzina", zdefinii10iwanego ide.nty'()znie jak "ma'łżer1Is1~wo",jako ,społecznie uz:nana wic;ź między jedin)'lm lub większą bczbą mężczyzną i jedną lub '.viC;ksz,~liczbą kobiet". Zdumiewa w,ręez ostCl!tnie zdanie tel<'stlu ohjaślll'i:aljącego termin "e't.nns", )Qtóre zdajeslię 'zrównywaić etnos z eto'som ("l1ermin «eto's» jest obelcnie powszcc:Jlniej przy jqty"). N::epeirJf,' i nic,lmn>,,1{went'ne je:?lt zazm<lczen~e relacji między hasłami. Auitor ;:1l'(Glslf)waltrzy rodzaje odesłań: 1) "czy:sle" hasła od9yłacz'owe .kierujące do odpowicd:1~h h<1sd tekstowych, 2) odesłainia pod tekstem haseł, 3) odesłaJnia w tekście haseł. Czystych haseł odsyłaczowych jest bardzo niewiele i ich dobór wydaje Się dość przypadkowy. Wyrażenia hasłowe złaźone :sformułowane są przez autora niekOll'''ekwentlaie, cz'asem IV szyku pnostyrn, czals!em OdWfÓCOI'.1ym. Korzylsltanie ze słownika by loby ułatw;IQ1ne, gdyby w ,t.akich przYP21dkacih zamie:SZ!ClzonoodpoWliedlD[e h~sła odsyłacz'owc. Wy,;c.lępują 'Cine jedna,k z'Upennie sporady!cznie. Uderzający jest też brak pmviązan'a odsyłalczall1li \\,ielu halseł ściśle ze sobq związany<oh, często bliskoznaczYJ:ych Ci na welt niemal synonimiczlYJ:ych. Wielk!Qść ha61eł sugeruje wielość �284 RECENZJE zjaw:is.k, podozas gdy w ilsitpcie teranisny te odnoszą się do tego sameg.o zjawiJska (np. "kult przQdków" i "rna:nizm"; "islam" i "malhometJaIIlJiz.m").LkZlI1e termilIlY blisko.zmacz.ne wilnny być z.rcduk,owane d,o haseł odsyłac.z.awyoh, z korrzyśdą dla wevJlnQkZlI1ej l{),gtiikii komunikatywności .słov.n.nika. HaJSła :azą.si1Jkowepowinny być przynajmniej pow'JąmlIle odsyłaczami z ha!słamr nadT1zędlI1ymi. DzJi'wi fakJt, że nie odes~atno do skbie ,takich par pojęć, ja,k ,,kuzyni równolegli" i "kuzyni. przeciwlegli" alko "lew.kat" i "slororalt". Wydaje siię również, że autor TIJieprzyw\iązywał w'2,gi do d~kł,adnegosfopmułowan:~a wy'rażeń halsłowytclh, do których ,odsyłał w 'tekście haseł (sttOisrują.c'symbol q.v.). Nie wyodrębnił khinną ClzciOlllkąi w efekcie przy wyrażelni,a1ch z!ożJ\Jlnyc!htrudno nieraz domyślić slię, ile ezł,onów wyratżenia ~tanowi ha'slo. Dość częst,o zdarzają 'się r61W\nież nieprecylzy.j.ne odCiSłaiDi~do haseł, kltóry,cL.'1 nie ma w przytocwlIlej wersji - jako wyrażenia haJsł,owe występują w innej posita'cr i SpOTOtrudności na\;~ręcZJa ,ilch ods!ZukamJie NilClkitÓtry,ch w ogóle nie ma w sloQ\V1n:iku! Co najmlIliej w kilku przypadkach ItOSi<llITliO hasł,o z,o.s1tałopowtó'rzone dwukrotnie, w różny'C:h mi,ejislCach- .są ·to pomyłki zby,t licz'ne jak na iSzezególne wymogi doklad'noścl i precyzji stlalwiane tego ItYIPu[publikacjom Podsumowując, należy stwi~Tdzić, że Wlielkii niewą~p,Jiwie wySiiolek badacza, Móry saiTIooidiziellntie opr2Jcow.ał słownik obejmujący tak szeroki zakres problema!tyki, nie przynióls'ł jedna'k :wdowailsjącyoh rezJUltatów. Ttego 'typu słownik mógłby okazać się z pewlIlJQ,ściąbardw poży;toecz.ny dla studentów e.tnolo,g~i li innych dyscyplin po~ kr1ewnych, gdyby był so1idlnJi.ejoprac'owany. Broak .k,onsekwencji, liczne niedokła:d!;lOśc:ia nawet rażą.ce blędy merytary'ezne nie cZyInią go jednak godnym pOII;ecenia. Toteż, wbrew ibemu, co pr'ZJe!PO'Wiedzialw dsltaltinim zdaniu prrzedmowy do słownika C. SCGltt Liltlt!et,OIll,nlie sądzę, aby egzemplarz Anthropological Glossary z "oślimi ulszami" mial znajdować się w przys1złośd w zasięgu ręki każ,dego' antropologa. Danuta E. M. M u r z a j e w: Slowar Moskwa ;11984, S'tr. 653. na rodnych gieograjiczeskich Penkala-GawĘcka tierminow. Izd. "MysI" Autale jest wybil1mym geografem wy:różniającym się slzc.zególnie badaniami terenowY1mi rozległych poładi Azji. W oparciu zebr<:lne matter/ialy z liclZJny{ihpooró?y Inaukowych <Cl!publik'ował5oporo celllnyeh pralc. Do najwa'ŻniejlS'Zych naJ.eżą nasltępując~: Sriedniaja A.zija (1947), Mongol,skaja Narodnaja RiespubWva, jiziko-gieo- ° gl"aficzeskoje opisanije (1948), Nie,protoriennymi putiami (1948), Siewiero-Wostocznyj oraz Putieszestiwja bez prikluczenij i fant,a.stiki :0'962:) Ze względu na .':Nią nJie.z<l<pr'ze:czallDą waIitość, pr.~wie wszY9'tkie doczekaly się wielu edy,cji, a .niek,tóre zositały prz'eHumacz.one na ohce języki Za!Znaczyć na1leży,że I3ltar~IIJ11iem PWN ukazała się u nas w 'przeklaidzic MongoLia, opis Kit aj, jiziko-gieograjiczeskoje jizyczno-geograficzny opisanije (1955), (1957). Już od 45 lat .profesor Murzajew zajmuje się też \Zagadnieniami pochodzel1lia Inazw ,geogl<llficznych i w l1Je'jdziiedziJnJiema również !powaŻine osiągnięcia,. Wystarczy wspoJTlJDiećo jego świetnej pracy pt. Oczerki toponimiki ,(1974), w której omówił ogólne problemy topOOl.dmaJS!ty.ki, jej roz.wój ihllstory,czJny i zna.czeni'e dla geografii. PoOuadito pnzy;SJtępnie wbra':z;cxwał roJę na.zewnicltwa tlUliejscoOwegooraoz anaftomiomą �RECENZJE 285 le:k;oykę ludowej termi;no.logi:i geogra.lJiic:znej. Niez.aleimie od ltego zapozinJał czytelnika z etymologią nazw stref roślinnych ZSRR, z kształtowaniem się pojęć geograficznych odr'iOi~niedo Nizi'ny W',slchodni'oeuTopej,skiej, ,rlE1puhlliik zwiąiZilwwych i aUJtOlr1!o:mieznych, ja,k też Mongolii, Sii,nkiangu 1.Wiieitmamu. P'rzys,tępując do prezentacji jego oheane,go dzieła war,to prlzypamnie'ć, że myśl o opracowaniu słownika ludowy,ch termilnów gCIClgraEczmyc:1nurtowała uczoil1ych rol3Yjskich od długiego czaisu. Jej początki sięgajel polowy dzilewiętnas1t,ego wieku, kii'edy to i'lany geograf, J. W. Chanykaw, zwróci] się z talką propolzycją do władz naczel'nych Ros:yjsk,iego Tlolwal1Zys:twaGe'ogrIGlfiCllnego'.Mimo ni'Elpowodzeń za:mierzonego przedsięwzięóa nie zaprzE!stano wysHków uwieńcz'onych po wielu lcaltach powodzeniem. Przyczynil ,się do tego nliewą~pliwie ceniilony pr,zylwdinl'lk L. Ber:g, kJ.tólry w 1915 roku P"zypomniał o wartośiCi pra,c z dziedziny 's,łowni:obwa dialektololgkzmego, n;lIrzcczo'Wcgo i gwal'owego doityazą,oego pojęć geog;r'alfi,oznyclh ReccIi1i ,oW3Irl,ych słoWlnik jest przezmalczony w pie:rwszym rzędzie dl3 geografów, topografów, geologów, etlnlQ:grafów, ped3Jgogów i języ.koznawcĆlw. Układ zawa,ritycih 'W nli:m h3seł przed'ltawia się nas,tępując·o: 1). Nazwy, ~ch defini:cja i pochodzenie. Wszybl~kic hasła są P[/~ytoClz(me w lliczbie ,pojedynczej, ,oprócz r,zadkich wyjątków, np. "bury mo,gilniki". Ze wZJgllędu nel falkJt, że naZJwy ludOiwe w odróżnieniu od naukowych lub It'(;chniczmych ISą wielozmaczme, podaje siię w mi'alrę możl'iwo:ści kilka znaczeń z do:da1tkliem oklTleślelnia olkręgu, l"1cpubJi:,kliHid. 2). P:alral1c[izmy językowe, np. "dag" w języku turkmeńsk;ilm i azerbejdżań:>ki:m zna,czy "góJ"a", w uzbeckim ,,'t-Olg",a w kBlzachsikim "tau". 3). E'tY'.mologia, jeżeli jest Izjnail1Ja, DOItyczy problemów trudnyeh, clę,lto kontrowersyjnych, zwłaszcz'a że brak jeśt odplowiedn:ilclh publilka,cji odnoszący;11 slię do więksZOIśd języ:kÓlwnar:odów ZSRR. DI,altego w wy,padkach wątpliwych i dyskusyjnyeh :Q,~ra'nii!czo:no ją do milnimum. Jako przykład napo,tykall'lych kOlTlipFkacji niech pds'łuży ol'miC'lńskii "akin" żródł'o, poiclzątek Irzeki, z tym że podstawowym znaczeniem wyraZJu "alkn" jelst "oko", ,może być !te,ż ,dziura" Tak F;:aJnosłowi'3ński wy,raiz "oko" - "oazi", lilt:e~ski "alkis", co OZJnaClZia: ok,o', a w geog'ra~ii ,żródlo", niezaJmarzając:e mJiejsce w rzece i 'tzw ,,KlIko"w błocie. Tadżycki "czaszma" źródlo, sltrull1ień, per'ski "czesZJme" o tylm samy!m zmaezeniu, ale w rdzeniu '010'wa "czaSZIm", ",cz:es'ZJm",zawarlte jest znaezeniie "oko'. 4). Wyka:z nazw gcograficzlnYClh utworzonych p·r:ZJezdany termin i ich z'alsięg. SltwierdZJOIllo,że rOlzpowszechnienie <J:ntroponimu jest wię.kJs1zea:ni:ile1Ji: topOlllimu. Tę ró:imicę tłumaczy siię dwiema przyc,zylnami: pO pierwsze, dany tellmUln,wlSltał już zapolmniany przez ludno'ść miej:s'cow;,i, która zna dobrze toponimy swego I'egiOlI1ui wiele słów ZJnika :sitopnlioW'O z ję.zyka POitocznego pod napon~m jęzj'1ka liIter3!ckiego, a po driuglie wi:e[e toplOinimów przE"1iesiono na ilnne tereny dz,ięk:li'mi:g:f'3lcjiludmości. W ten sposób nliektóDe terminy arabsikie wch~dzące w Elkład naZJw geograficziny'CIh zos,tały za,wleczone przez llisZJpanów do Ameryki Łacióskiej lub na Fil11piny, gdzie łudność do dnli'a dzisiejE;lzegopGlsluguje :się nrimi, nile wiedząc o ich ar'1ł:is:kim pochodzeniU. Podobne zresztą ''ly:ra,zy ro.iYjskl, kszJta!tuj;. wiele t:oponimów'na Alaslce. MiC'jsCQWOŚC1, jednostki admi1nii.o:ltr:a1cyjne OC31Zczęśdiowo obiekty geqgmfi.czn:o-fizyC'zlne, 10tó::'}'cr:naz'vy wymioniono w hasłach słOIwnika, odnoszą się do republik związkowych nie ;).., I',adają,cych podziału na obwody, j.ak ~e;ż do kr:ajów, obwodów, nepublik iokn:gó N autonomic~nyc1h, a poza granicalYJli: ZSRR do tych, czy innych pafrsltw. Podst;;'wo wa cZQŚć obiekitów gee>gra.lJi1cilno-fizycznych z.oslba:łazlokalizowana według jedno',;ek naturalnych (Ticn-&z<lm,Altaj, Ural iltd.). 5), Odisył3,cze do terminów bliskich e) d", pochodzenia lub ,illllaOZell1Jia, ałe umlieszcwlny:ch w innych hal'Jłach słowniika, inforimują gdzliie należy s2Iukać dalszych objalśni!eń, np do sło,wa .,!Jaled" - 2>ob2lcZ"lód", "ncvsłud" i "taryn". Ten ositatmi jest pochodz·e,nia jakuckiego 7 �RECENZJE Przy opr,acowywaniu k :órej wykaz ź,-ód:el są zwy wy,dicnia, np. ·adsybcz p,) d .v"~ cyf:'y, to lub w ni'ekltóryc[.'l lub diakJryltyc,zne. szy:n wydaniu, jest spotyka się często ~:rzcz narorły uiywane g(·ogcafkl'.oą :E)uropy sprzeoczl[\ości. i Azji, jak Dla przy nazw mi'ejscowości jest w <;i,lzslkim dwa w AZ'€Irbejdżani'2 Hi;slto,ria DŻlaElaohad, tli.:macZ'2I1 mi .tra::iy'cyj;nymi mówimy i piszemy Raku u Azerbejdżan - z język" na naz.\'I albo egzonimiczmymi, T'<1lSzkc'rut, p.;dezas "Bd.ky", nazw Bardw zachowano Ma fO'lmy pOd31no Termil,ly gdy W OI'.tai'::'lI:'ch lak,-::h leksyk: g2 J. Tołs'togo: Slowa.r zena: sarno język pi,szą została gidy Uzbc'cy - Sluwianskaja BieUl.1·u.skija gieograficznyja i L. G. jednak obSZemlE' i Wydrukowany n.iejszy z wszysi[kic,~ w',ele (Mińsk w K,iszy.n~ów do slo'Wll1ika kursywą. cyitatach, nie rnp nawet ma. mo.noo,gmfit:. dOItyczących pi~'~.vsly;n Sibir 'fZęd.z.ie (M (L. 1969), 10970), 1. J S!ow2r 1971), E. A. Gr1i:go.riana: i ma1.:iecianskich giEGg7"aficze~kaja forma- "Toszkent", wydzdelone kUl!sywy zaś ory:gii.nal'ne, "Aszgabait", tie,rmino!ogiju Zapadn:;j bol.gar-skog-o l':} '::~, o!bec:lie ZSRR tej w ob- wzb8g,lc~lna nalzwy są nazwa Dż,2~ałabad. sw::>ją 'sto1icę halsla wyn,i'c':Jić tisrminow nazwy tiermi-now N1ilew~1koj: BaltijskCija. zbyt w tu gieograjiczeskaja gicograjiczcsk-:ch gieograji2zeskich Należy źródła,ch DżaliaJ-Abad, w przYll<lcza;nych rówmi2ż Orle Z'.ap:l:yc;:,clne, OJpu,blik::>wa,no og'rafi c 2.':12 j. w Kara-kul łą~z;nl:e u TUllk~e!lów się historię SHR pl1ZeWalŻa pi- jesz~ze nazywają objaśnienia zrobi.ono lek!sykę to Iswoją miasto kotÓrre zni(O'ks7Jt.vłcają we'.viną.tr:z to z ktÓI~y'Dh z ~stały w źród,ła;ch, dO'V'/y N. geo,g,aiicznc uj2c,n'0li(;'eJlia s'ęg;nięcia łą'cz.Oial li d!<:Jtego, :na :przylkład, !CI jazykaw t;crminof'Jgij(I pi- okazało -- u IV[.ałdaw:.an "Kiiszineu". Ponadto', wśród \.v1'€llu nazw włąc1zOlnych mOŹJemy 1.'1P,;)tl-,"'ać zró,:!nicoO.vaną piSOWllli:ę, np. Dcllaj Nur i Dalaj-Nolf. W celu w wlącz!OIT1Joter- przyjębi.~ W Kirgi'skiej Afgalclls'tanii1e AS7.c:'Ja;bad :z. języków Geogra<ficl'ne trudne wLalsnych po- językowe ,:IU spotkać !S'aJ;nym {jlbWCidzic j.EI,t miasllo w Hasł'o słów ,terminu li:tery w nl:lniej- występują m~żna jed'Em wyraz, 'na'tomiast ich pCCÓwin aWCZi3: wymagała Dloaltego Ka,za{)hskiej W t)'lm wyrazy. 'Się cyryllicą· ,i flińsk:;.ch. dalnegJ 2:lróżini,oowana. oh\o\T'Jd:zie dż.:·mbulskim M. 1964- doda,tk-owe ,przekaza!!1ia półno(Jnej. pis10wni 1963 - 1973, jazyka, ZSRR. Do słownika krajów. Afryki t,OImu albo łacińskiego. gdy si~ il,\tnieinia M wyk'orzystanlia celu b.rzm.ie- znajdują pr,zY'padku miej baEty'cbch aile me,toda też fonny 'aile ,j I:ch pi5o'wn'" stanol',v,i w 1959. Jeżeli po'sługuje do i alflalbeitu kartografii z iJnny'~h s';:)'N:,Tia rJz,d'ziEI:lTlia, a w .::ąsi(Oóniej wodzie możliwości germańSlkidh, ZSRR, Lalc'zenpn:iętych zaCilIJWa'!lI:e ujed'l1Joluc'Qnej oficjabych, są nali f«){k peŁne jeŻJeli ru.sskogo a w objaśniem~adl, z b'ady,cjam~ M. iostatnieog') ZSRR namdów pewnych pełnej numer S.oczinienija, s!owar akityWl"lO'ŚĆ topomimi'czną zgodnie do "T~·:lteTiałów Karaitau było a W pierwszego pi'OIJlwmię łaoCiń;ską romańskich, wł'aslDle ':lustrujące pełną wyd3Jni~l. ogr'an'Jc:z.JlnO Isl;ę tyMk,o do cyryl,;lcy H)w'niro~syjskiej m:':'ly nie Z·<lJW:llCw pi!Slolwni losyjskiej, pa:alelp., wyc1~'~i,2, wp',owadz'Olne Pcniew,;~ż jego j.azykoznanija W. W. Bar-told: p:zypadkach z21chodJni,ois·iowiańsk'C;h, n3zwy np. więk'ozioiŚć rÓŻJ!1.njęzycZlnych Jcdn,a,kże dane druga E.timolJo:giczeskij Fa:"nlE:'r: czasopisma, lub zami,eSlCcc}:n::J TlumClry l - 8 ('w 9 kr.l:goC;,ch), M znaki tOI.11JU,zaś pr:zedmilOltu, to pLzYI~a'D?:a s~ę jej nUJ.11er tomu myślm.ikiom, lilteratury <:Jids'Y1aIClZ'2 do beiz uwz~lędnii>E'nia stawian.~kog,o d'oltycLy. monografii:, doity'czy je - 1973, l - 4. Jalk wiadomo, tekstu na:71wa zibi,OJ'll lub naJ.iltępuje \\'ydań oddziej,ając z ,obszernej It~,go poj.ed)'lncze mi'ejs'cu Woprosy Sb. pierwslZ<\ 1 ~I t,81~ÓW vi'f wyja:l::'<'. im w tl"kści'2 wy{hllniia korzystał Oprócz w OdlPowiedinim R. Ekk:eJlt: ! o:,;'U a'uitor tekstu. ale 't{)lVarzys,zy a:tykułu, :2. do wyji21śniane n&tJmia3it r sWw'wka aolączono (M. bu- książkę lVI. F. Ro- Jaszkina: miestnych (Ęre\v,m 1974). Nie 1975) są to )~J.i~'~:; p.'a.::e." 51: N'D,ik E .do'tychczao;,J;wych. M. Mur.zajewa Stalnowi pnycję jelo,t najwiękbzy cenmą i najwlsob- i poszukiwaną Fa- �RECENZJE 287 chowe i rzetelne o'Pracowal'Til' sprawia, że z pebnym zlaufanJiem moż'emy nim po,,!ugiw:l!' ',iq i odwo!ywa,ć do ,DI:IClgO w I'a!zie kwestii :9pOIlny'ch. Powstał w wyniku ciiugoletnich bc1.ck!Dautora pre NadzGnych w czasie różnych wypraw. Już od 1939 TOKu zbima cliD i segceg'Jje te Jli!'lY geogiraficzne, :ltClJrając .silę wyjaśnić j10h etymologię. W 19'j!) r. wydaino w Mo~1kw'ie SŁownik miej.soowych terminów geograficznych E. i M. Murzajewych. Zniknął bardzo szybko z półek księgarskich i dziś stał się już bhUogr,lfic7n;ł n'adk,ośdą Wywołał l'óWIJlIieżwie'l;kie zainteresowanie za granilcą· Oj teg.) C!.dl'U rninęło 2!6 lat\ naigrlolmadziłlo .slię !Slporo InO'wy'ch pOIjęć. Poza tym, zeb. any materia! by! lJzlożony nieró'wnomionnie wodnli'e.sieniu do poszczególnych l egiol"'lw Najlepiej pl zld,lkl wiono północne obszary Rosyjis!kiej FSRR, Syberię, Ka?ach;~Jn i AzjG Srrxlkową, nahmias" słabiej rcpubbki bałltyckie, Białoruś, MJł·· c;[Nic;, G,-uzję Lali ki Ws,c:hód U Yva,runkO'wane to byk> ilstniejąc)"mi w owych cza-:',ch żródb:ni facho\Vl'j lite,'atury. 'vV cią,gu następGych lali autor ust,awicznie roz'~efzał l uZLJ,p:lni:lł .'WC) k" :i'O.tekc;nazw, która stała Się podi5tawą telfaŹiniejszego ,;\0;, .',iki\. Z:ozum:alc Jc.>t, i,c nie wyczerp'..lj'e on boga,otwa slown:'c.twa na:rodów ZSCiH, gdzie wys,tqpJj;c p:mad 100 języków. Wykalnalnie t'ego ogromr.ego zadania wy,,;,',ga ;i}by p~a('y znaczlneg" zespołu naUJkowcówi wielu solidny·ch tomów. Niemni"j jidnak t<JKie ,LJwniki są niez:ni2rlnlie wartośdo'we i poltlrZebne. Nazwy ludoNe SbDowi'ł ".1 całym świEo:e niewyczerpalne Źlródło uzupełnj'ania termi1no,logii geob~·afic'r,,'j. \Vysl.'YC'y W5pOml",:eć, że niektóre ok'i!e:śle:nia przybrały cha-rakter mię0"yn;Ho<:!'Jwy, np. tund'a i tajga. Fównież inne terminy ,m2dą swój ludo'wy źródło· 'ló',\". TypJwym tc'go pnyk!adem mOlŻiebyć ,lmOr8l",a" - nagrD:mad"'enie maite6ału Sk2,:.'Wg:l t· an';>uri['YNI:i'll'gO przez bdow;le,c. Wiek tego dkreślenia szacuje się już nil. 200 lat, a s ,,;yini ka"zl'lniax'l sięga on do Lr.?ln,oulo,kliegiQ,;,łownlieli'wa ludy>vego z /,lp .;zwajC:i,rskic!'l, gdzie słowo "moraiine" oZln:acza wz,gónza lub wały z wymie.''lanych Riazń '\', pic:sku i maileriału ilas:tego u cz.oła, lodowca. W geo.morfoh:>gii i geo'18gi: jl"'\. z'02lny iczęto używany termin "kaldera" - rQ,zległe zagłębienie na szczyo:.c, wdlkmlU 'vVyNcdzi się z hiszpańs-kl',e,go "calder'a" i pOlitugalskiego "caldeir-a" - kocio'!, ognisko. W serbochorwa,ckiej literaJturze dotyczącej l>Jraisluuw",ględnio'iW te; ;ni n "bClg::z" - podlucmy lej ki asci NY. Lcu;al zapJ,żyicznlY z języlka tur2d~iego "boga,:" - ganiło, ,V;lWÓ7,.cl'eśn'lna lub ujści'e Teki. Hamadz, - kamieni'si~a jJustynia (osłow,) aró1bskie), 5ahel - 'pÓł.pL1Isty,,,,ia, pas przejściowy między pustyniami Sahary;:;, sawalnn<lmi. \V języku arabsllv~m ,.sahel" - kvawędź. Proce.; przenika:nia ludowych po'jęć [2ograficznych dio termiln<olo'gii naukowej tI"wa 'również ob2cl'1i",. Hydrolodzy iradzieccy posługują 's'ię chętnie lte.nminem środkovvoazjatyck,jlm "kar'alslU" źródh:me wody wpływające na p::dgófisrki;'ch równinach lub wody gl]'untowe tworzące pny wyjśCliu na powierzchnię małe Irzeczki. 7r,ane s'taly się też [takie terminy, jak jakl'cki ,,3łas", turkmeński "takyr" i karelski ,,!aida". Warlto przy tYlm zaz:Ili2'czyć, że topolnJimlalsltyczna aktywlnO'ść w zak"es,'e słownictwa mel~12!Qlro,logicznegojes, z,nikJ.lla. Określenia wia!trów ,m"2jscowych wyłorni!y się z różlnych malzw gecigraL<cznych, np. "szeIO'Dli:k"od rzelki S:=2,loln wpadajacej do jez.ioTa I1men, "saa'ma" i "barguzin" - od 'rzek SaT'ma i Bali'guzin uchodzących do jezi'Jro B"lj,kał, "sanicas" cd przełęc.zy SaIDit,a;3Iw Tien-szamie, a "afga/lliec" - od AfgHini,sitanu. Natr}mióHt wyraz "kamieil" lub "góca" .zrodziły mnÓ'slt'IV·) nazw w formie wyjśClioNeg:J apdht)'NU góra "Kamieil", m'ej'Slcowość "Gó.ra", z suLksem "Kami*-'rnka", "KamicI1 ..-lk", "GIJr:sk", z prefii3'kl2lmi "P·odkiaimień", "Prignrki", w słow;.\ch ZlO'ŻtYlych- "Kamieniogorsk", 'a 'IV :połąezeniach - "KJrasny>j Ka'm:ieil'" "Zielelnaja Go', ka". W mi2j.sc;wej terminologii zachowały się lliczne słowa archaiczne właściwe �288 RECENZJE tylko ,rozny;m dialek!bom. Pozwatl1aOą 0Il1€ wy:tQlbić sobie z,danie o historii języka, o kOlrutakta'ch ję.zykowych ci {) rozpTZeSJtrzencieniu tepminu. Jest ito nie zmiennie ważne J1li·e'tylko dla limgwilsltów, lecz równi'eż dla geogralfów. Dla nas,zych pmfesjonalisltów korz)"Śtający,ch z bogatej 1'terat'llry ge'ografi'cz:nej ZSRR, "lowntk będzie niezmiernie cennym nalby'tkiem, gdyż umożliW:i im prawidłowe zI1QIZumienlieii przetłumaczenie wielu skomplikowany,ch terml~nów. Niejednok;rotm.ie zdarza .się, że w różny,ch prz'ekjlaidaoh artykułów i kS'iąwk dolstrzegamy sporo uSlterekwynli1kający,o:h wlaiŚintiez braku takich słfJwników. Szkod:'!, że auJt'or ,ni,e podał ile 'haseł zawie!'a słownik. Naliczyłem około 4 tys., alenlie wiem, czy nie omyliłem się. Roman Karczmarczuk Robert BrenIton B e t:t s, Christians Athens 1976, LyocJbe't'tu,s p.reSls. in ~he Arab Ea5't. A Political Study, Nawet dlla wykształconego P.o,laka pO'jęcie A:!"8ibałączy się wedle obiegowych opiniii z religią muzułmań'ską. Swiat arabski to - przynajmniil(lj dla naszej części E'uropy świat iisla!mu. To.,k ZJresztą rówlIJlież usibują go przedsItawić oficjalne ośrodki propag>2;nldy państwarabskilch. Meczeity, półksiężyCle, kotalni,cZlne ilIJwokacje, zielone sztandary Pro.poka... KIto u mas wie, że populaI1l1Y eg~pSiki ak!tor filmowy Omar Sharif Itio w r:ze:czywisltośCi niejaki Michel Shalhub, Arab-c.hrzcści jalJliiJn, o czym między innymi świ,adczy jeg'o prawdziwe j'mię? Słynme czasopismo egip&'ki~ "AI-Ahrnlm" zał,ożone zo:si1Jałow XIX W1iekJuprzez a'112Ilisikie:g-o chrześCijanina z Libamu, a w dzieinnik.aJTslklkh środ'Owis,kadh W:olpólcze(:megoEgiptu miejscowi koptowie mają wci.ęks.ze wpływy, 'ni:i:by 'się do 'tego ahciialno publicZl!lie przy,znawać. Osta1tm.iz ojców Koścliio~achr.ześcijań.skli.eg.o,,św. Jan z Damaszku w VII wieku, by! przywódcą ahrześ'cijan pod panowCllliemkalifów. Rrzyjaźnił się w młodości z synem muzułmańlskiego władcy teokratycznego. SI'edni'owi'eczni, bliskowschodini uczeni chrześciljallscy byli elitą dworów 'piie'rwszy:ch kalifów, na<uczyc!i'elrumiprzybyłych z głębi pustYinmej Arabii i nowych w~adców. Pr,zekazywaJli im "Ikarby Illauki 'starożyfbnej. To w!aŚir.lie im .zawdzięczają Arabowie przyswojenie sobie traiktaitów ArybtO'teJ!e:sai Galena .. Jesz'cze dzJi;ś na a,ra!>slkim WschJO'dzJieżyje co najmniej 7 miliiQlt1ówC!hn:ześcijan [,óŻlllych Qdmiam ~ obrządków. Imiona, jakie nadają swoim dzieci·om ci mówiący od niepamiębny'ch czasów po a'f'<?Jbs,kuczy Ineoanamejsku rodzice, są wzruszającymi dQwQdami klh a.srpiJra,cji li niekiedy jedm.o,Sltrolnnych loja1ności względem świalta" ldóry Q tyah społeczlnościach poniekąd zapomniał. Chalfles, Joseph czy Lukreda to bez wątpienia clekity dzie.więt:nas'bowieczny,ch nadziei na po!ężny,ch braci z ZJc:lchodu. Ale Q wiele '.starszą tradycję kulturową prezentują t'a'k,ie we:sje imion jak Bulu.; (Paweł), Butros (Piotr), Miltr,i (Dymitr), a także Al Mu1train (Meitropoli!ba), Al Khuri (~sliądz) lub Bishara (ZwiafltIQiwalnie), czy Abd al··Nur (SłUgla Swiatłości). Blask umarłego imrpemium anty,czneg,o znajdziemy w imioma,c.h Kus'bc:mltin, Kaysar czy Rumi ,(R.z)'JmiaJnin) Epizod krucjat wystąpi w imionach Farar.dżija (Frankoński), Durian (D'Ori'ent) Duwayhi (de Doluhai), Bardaw.iU (Bladwin), Salihi (K.rzyżmvie,c). WbaJśnie też ze środowiskiem dhrześctijalll Blis,kiego Wschodu rne'którzy ucze.nti łączą imi,ol1a skr.omne, o.kreślające zawód człowieka, jaik i!1p.Had-ad - K,owa1. �289 RECEN:PE Tak p,zynajmnicj do!wodzi R. B. Bebt6, autor ,SJtudium Chrześcijanie na arab,/:im WschDdzie. j(1.;'iążka co prawda ma Ipodtytuł Studium poLiJtyczne lecz w j'st{)cie Z<1wil€lrao,gr·omną ii,ość malt'elr!'ałów history'cznY'ch ii dalllych kUlitUTOWy.ch,które są nader iI1lteresującc dla eitnog,r'aifa, zajmują!Ceg1o się BliS1kJimV\~schodem, szczególnie zaś jego cen1tralnym ohszarem od E.giptu po granicę z Lranem. Betts przekopał się przez obfite pi,śmiC'oDlnictwoi dał zarys syntetyczny. Temaiyczlnie jego pl1clca 'I': jak!umś sClnsie kccesponduje z wydaną ~l~ZI€d laty w Bol'SIOe kisią,żką bHsko\·.·"chcdl~:lagOuczonego Azi.za Surya.la AitJiit, uzupełnia1jąc ją ,o szereg .f3Jkitów i ret:eksji. Altiya 'Pi~f.c zusadnicz·o o dziejach k'ości<Jłów ws'chodnkh. Bdt.ts: porusza t,',kże srp,awy ś\V:i·ccki·c, Ip:-z!ooe .wszyStkim zaś rolę chr,ześcijan-Ar;;/bów w żydu publicznymą swoich krajów. Tu przy okazji wypada wymienić interesującą pracę R. E. WaJic.rfielda Chr,:eścijanie w Persji, kltóra daje wgolą,d w problemy cywilizacji c;l'!'Z~·ścij<.,ilSkicjZ'llaj.dującej się ·od staw.żybności w Oł'bicie wplywów palli'" ty~z:1Yl'h lrc1Jnu l. Wr,;w'.lj'łC j('dn~'k do ehry:Jt'ia1n'izmu Arabów WeLda uważnie p:zeczytać pierwS7,) część wy\\'·r:dÓw Beltts-a, w której pli~<;ze ·on o ,penetracji sta,rożylt<nego chrz-eściiClfHILwaw głqb Ararbii w rv i V '\IIlile~u.Autor chaTiOlklteryzuje. ówczesną grq imp'~rial:Ej o clpan,owJnic dróg handlowych, jaka 'toczyla się międzycC'SJ.'rza'mj· .z Kons:;.I!1lynopola<.,. whldcami per9kie:go limperium Sas~nidów ,ha, ohsz;alIaJCfldzisii,ej:s,zego JE'n~c-nu Eli(){:jii. Pl':chod;n'ł 'tej penet,racji byle misje .chrześcijańskie wśród przcdmu.zułmań<;kich Arabów. \V;9pomJim.a o ~łynnej ka:ted'rze w S'a!flii1e,która \1' V[ wi"ku j-;:,koby przewyższała sławą ówc.cesną Mekkę, ośrodek kul'tu pqtnic1.egel poli,teistycznyc.h ts'Zcze~ów pustYDlnych i kupców. Cihiarraktery.zuje óW WCZe5!n)", nieort.odok:;yjny chrysltianiz.m arabski, należący do pdtęp~om'Y'ch przez s·obory k:el'unkó'N my~hi teologicz.nej. Podobnic jak '\Viellu innych aulto:rów, 'także Bchb wskazuje na :poLltyc,zne i ,cltn:~zn(' konflikty, kl<'\fc podsyc,a-ły wczeSlllochrześcij-ańiskie spory teologicz.ne. Mnno[i;:ylyzm z V wieku, który ZGl'Owo(:,owałpaws1smlilem 'Odrębnych k,ości'ołów, koptyj;kiego w Egi'pcie, a jakoibiekielgo '\II Syriii" był wyrailną neakicją na ip21nOSzeniesię c,drninist;'cK:ji grec:kicj w tych prowincj~ch. Podohnie ['lecz mi,ala się z nestorianiz:ncm. Przy czym zwoJ.el1ln4,ków Ned[ori Ui:; za. oraz sohrysiti'an/izJOJwarnych Iprzez ś'.'·. G.rzegWZ!a Or.mi.:m, do li·zo:!a.cji wz,ględ€lm reszity chrześcijaństwa zachęcało ;'l. nawet i z.mu;z.aL d()minują'ce na'd' 'YlI~mi :pań'sltwo perskiich SaSJall1iidów.Beltlts zwraca U'N"'l!:(ę.,Że ucisk ehrze~·cijaln-lmon-ofi.zytów przez ·OrIitodo,ksyjny<dhcesalTzy bizanty j~kich w Egipcie i :"'yrii podobni,e jak rep'",esje Persów wobec chrześcijan nestoriaóskieh w Mezopotamii ulatwiły Arabom podbój ty eh obszarów. W porów"'3il"U z dawnymi ;państwami tegio terytorium islam obj.awj,ał !s'ię jako t::;y.sltem,nade: tolerancyjny wobt'c nicmuzulmańS'kieh "ludów Księgi". Języ.kOlWo Arabowie bLż;;: byli kO'I~lomegip.,lkilm i mówiąlcY1m po 12jl'amejsku chrześctiij.alllJOlmz Syrii i MezopOitamii,:iż Grecy PersIOwie. Ar-albowie, jak wspo,mniano, potrzebowali miejscowyc,h cihrześdijan. Duty'chczas'::J'we admi1nis:trJalcje królewskie lekceważyły ich jak'O hcrcityków i inr:':J'Nierców. Tym niemniej nic należałoby przeceni'ać owej tolerancji islamu wobec olbrzymiej rz,~szy mie,'zk<.:ńców Blii"kieogo Wschodu i Afryki Pólmocnej, należą'cych do ~Ói::lych knśóolów ej; ".zdcijaó9kich. Tylko ,z,a pierwszych czterech kalifów .ro-zN:jała s:ę harmonijlna syrn-bioZ'l miqdzy isJlarrr.em lichrYSJtiaJnizmem. Z,awierają'c 'trakta'ty z pcdd~''llYilli chrzdcijański:r( w Da.ma:S\zku i JK:TJOzoo1imie kalif Omar pc'sJużył się l Aziz Suryal Aliya, Historia kośCio!ów wschodnich, WaJrszawa , Robin E. Waterfield, Christians in persia, Londlon 1973. 19 "Lud" - t. 7l 1978. �290 RECENZJE modelem podobnych poT·o.zl.llm!enmw:ierany,ch pr.zez Malhometa z Zydalmi i cihrześcijanami już wczeŚ'l1iej, na terenie Arabii 3. Już 'W VIII wieku nO-sila się osadTllictwo ATabów-muzulmall1ów w Egi~ie ci Sy.rii, maleje szybko .rola chrześcijańskich dwo.rzan, następują k'Onfiskaty koocli~łów, CQlflaIZ oko.nse'kweintll1iejzabrania się budowy nowych śwfiątyń. U progu krucjat w SY'rii i w Egipdie mies.zka już mniej niż polow3. ludności, przyznającej slię do chTysti'alniiz.mu. Arabszczyzna wypiera aramejszc.zYZll1ę i da:wny język IWljJtów. Równocz'e!śnde jednak B€ltlts' dowodzi, Iii chrześcijanie bliskow:sdx)dll'li :ruie wywoidzą się bynajmniej wyłą'cz:niez dawnej ludności osJiadłej, .z'21[labizowanej po muzułmań:skilm podhoju. W śn~dniO'Wiec.zmej PaleSitynie ma.Jeźli siię pOltOlrnkowie beduińskich chrześcijan, Ghassanidów, kltórzy 'IV półirKJCnej Arabi!i u 'schyłku .s'tlalfożytno,ści współpracowa.li zce.sars'twem wschodnim. VI' Me:wpotami!i arabscy c1htrreścijanie w znacznej ·mierze wywodzji1j się z półk!OicZJowni.czyohLakhmi.dów z obslZaru Hiry na obr.:;~eżu dolilny Eufra'tu, z beduJińskich WSlpÓlll1.cllt B2JOlUTall1uk, które pÓŹJniej w Sytrii :rniiały się stać początkiem Druzów, a nadto z .szacowny.ch .sIpołeczno,śd chr.ześdijań'ckkh z Arabili P'O>łudniowej, z NadŻJr'3'n,przesiedlanych do MeZlO'pOtami,iprzez kalifa Omara I. BeVt.;;nie zgadza się .z poglądami, iż blisk<lws,chooonJichrześdjan:e niechętni byH .zeczy\\~fr;tości\ jaką 'wyltwor.zyJ :bu epiz·od wypraw Ik.rzyżowy·ch Wliększość ich wolatlia :rządy Krzyża od Półkciężyca, a,czkolwie.k po włamaniu się ,kr6łeslbwa je1'O!Zolimskieg,o niejedlOokroitnie go,rzko Q1s:karżali olnli chrześ,cijański Zadhód 'o zdrndę. Element niea,rabsrki, Iturecki, jaki przejmuje władzę w b~li"lkowschodnLmświedie mUDułomań.skLm, traktuje innow:ielr-ców mniej tolera'l1'cyjnie. Specyfi-cznym efektem krucjat, mającym t.rwałe znaczeniiie polityczne, religij,nIe i kultu.rowe je~t zawarcie ur.ii~ zpatPiesr!;wem, dokoni2JOe w IJilbiJlI1ieprzez ()I1«JJo40 t}"s. ma'ronitów. P.zez Rzym WlsltaL'1ie;to uznane jako rodzaj moo·elu pozyskiwania odłączonych braci na Wschodziie. W Urbanie natamias.t społeczność maronicka zatpewlllli sobie specjalny sta,tUls, it.rwający przez wieki. A'utor .Z!aUW.a.2'J21, tiri: u.padek .cesarstwa w KOlOstal1JtYll1opolu w połowie XV wieku niejako "oczyśc.ił" teologiczną a'tmQsfelrę. w tej części basenu Mona' Śródziemnego, otwierając drogę Rzymowi do .realizowania polityki unii z ko,śCli,ołami bli:skows·chcdnimi. Z drugiej jednak s'tron y sufta!nowlie tUireccy, tworząc autonomię konfesyjną dla nliemuzułmań's,kilch poddanych zwaną ,/millet", dalii ogrO>fl1ll1ąwładzę oritodoks'yjnemu p'8Itrialrszp. ISlt~mbuju, Genadiusow,i Scholariusowi. Paltriarchowie prawosławni ze stolicy Osmanów bynajmniej nie deiszyLi: się poP'ularrnością wś,ód i'nnych tamte'js.zych ~Q;śC:i(}lówcł1'rześcijański'Ch, nad którymi sułtan dal im władzę. S:t<ld ohwilami penetrujący te obszary Kościól katOWICki!stawał się obrońcą nie tylko katolików Wschodu, ale ,i schizm'a'tyckich kO'ściołów ni cpraiwoal13wny ch. Z drugiej jod:1al~ strony zbY't duże byly oba wy wschodnich kOoŚd!ołów'Odłączonych wobec Rzymu 'i zbyt wielka .nliechęt: adminiSJtra·cji tureckiej wobec Zachodu, by a'k'cje unicki'e mogłysi~ powieść. Jedynie unicki 'Kościół chaldejski (uiworzony os:taJtecznie w XVII wlie.ku Slpośród C'zęści nestll'ri 8111) ·okazał się dużym sukcesem 4. RelsZita 'W1spÓ'}.rudt uni·ckicl1 !byla lkzebnie 'Słaba do czasów naj.nowszych. Wyjątek L,'tanowili mar·onici w Libanie, zawdzięczający jednak '\IV c:zJasalchlnowożyltnych i najnowszych swój wyjąltikowy statu:s bezpoś-redniej inte.rwencj.i FI1DJncjiw sprawy pań'.stwa Osmanów. • Zob. Rudolph Peters, Islam and Colonialism. The Doctrine of Jihad i·n Modern History, The Hague 1979, recenzja L. Dzięgiel, (w:) "Etnografia polska", t. XXX: 1986, z. l, s. 263· - 279. 'Leszek Dzięgiel, a starożytnym kościele nestorian i jego spadkobiercach, "Znak", nr 33a, 1983, s. 36 - 60. �291 RECENZJE W rorozJiale zaty'tulowanym "Odroozenie" Beluts cha1raktecr-yzuje rolę koptów egipskich jako pośredn~'ków między Wschoidem i ZaclhodeIJTI,peŁniących w okTe.9i'e eksped)"Cji N,alpoleOJlla:na Bliski Ws'ChódfuIlJkcje tłumaczy, pooorcy podatków, ~arbników w gmj,n.ach wiejskich a itaikże kupców. Rola ·ta w,z.rosła niepomiernie za panowan;ra Muhammeda Alego, !dary w imlię 'i'dei u:now<ocześniaJl'liaE:giiiptruZ'I1iós!ograniczenia wobecniemuzułmanów. Swoją politykę wobec 'chrześcij,an rozs,zelrzył zresztą na Sy,ri'ę i Liba;n, kltóre lIla krótko opanował militarnie. Ogrtalniczył IIlp. rolę Druzów wzmacniiając W1s'Pól'1'lJOity maronickie, 'czego już pOOiem nie zd'Ołah OO!fnąć admii'nislt.ratorzy tureccy. Bett:;; me !tylko :przedsltawia orama1tyczne OIlmliczności wzmocnienia statusu politycznego ma:rol1!i!tówpo roku 1861, ale talk!że kreśli proces wielkiej emigracj,i chrześcijan libaiLSkich powod'ującej s'topniawe z.mnJiej~SIZattlie się żywio,lu chrześcij'allJSkiego tam, gdzJie był on naj,slilniejs,zy. Betts przedstawia akcję tworzenia przez ośrodki zachodnie szkół na Blis'kli·m Wschodzie, gdzie pobiera naulci lokaln.a ill1!todige.r.cjachrześcijańska. Jeszcze dziś prooonlt wykis:ztałoony'cIh chrześcij.arn jest tu za'sk.akująeo wys10ki w po.równaniu z muzułmanaunli. RÓW'J1JOCZeśnie jednak zwraca uwagę na poliUty:kębrytyjską, stawiającą w Egi1pcie na muzułmanów, cZyim zr;::"żasobie koptów, rterraz zasilającyeth'Slzeregli egipskich DlSJcjoll1aHsltów. Pisze Itakże o próbach carski'ej RosJi peuletrowania Blis'k,]eg,o Wschodu przez praJwosławie, co p,'zynosiiio popr z£dir,ąodobre efekty w wypadku narodów bałkański,ch. Penetmcją m~syjną Eumpej.czyków na Bl'iLskimWsohodzlie zajmuje się .obSzernie w aspekcie rozbudzan~a 'nadziiei Ormian i Asyryjczyków w AnalVoLiJi i półnooneo Meropoltamii s Betts przedsta1wia tra:gedię chJrzcśclijań'Sltwa bliskowschodniego w czasiie I wojny świa;towej, ,kitóra dla wielu wspólnOlt sItala się &poleczną i kulturową kata:;troC'fą.Omawia podłoże ,dzi',;IiejSlzejwojny dOlmo,wejw Lib!aJnie, której ,k'orzeJJlie~tkwią w przesadnym ,rozroście tery tor1ia lny m owego pań:siwa podJporząrdkowanego niezbyt licznym w.sp61ndt:om chrześcijaon. Dowiadujemy się z jego wywooów ffiIIlóStwo na ogół ni.e'znanych szczegółów z hitsrtorii okresu międzywojennego, kiedy to chwila:mi zanosiło się na utworzemlie SZ€iregu kadłubowyclh państewek dla mniejszości ,relig:jno··eltnicznych. Wobec tych planów osobliwa mapa podziału Palestylny po II 'Wojnie świa:towej, pr[;porJ'owana przez Organii.zację N~r'odów Zjednocwnyeth, wydaje się 't\\'O'l'emnader rozsądnym i rea1.i5,tycz·nyme. Beltli tłumaczy, dlaczego w gIllli'1cieTZeczy w okre.slie m:ię.dzywojCll1lIly,m 'rozmaite mniejszości religijne i e:bn;iczne na Bliskim Wschodzie 'Poczuły się bezpieczniie. Wśród nich np. Zydzi j,raccy uzyskali wygodny sta'tus bynajmniej lIllie sikrollli'ający :ch d'l porzucDnl'a zami'€lSz~iwalnego od czasów antyeimych kraju Illad Eu:firatem i udawalnia się do Palestyny. Au'.or omawiane j książ~i k,reśli meau1dry powojennej polityki pań!stw arabskich wobec swo';.ch chrzC'Ścijańskich 'obywateE, :;zczególnie Egiptu NasiSiera fi Iraku pod rządami i{{~lejonycheki'p. Po,dkreśla niemal wzorową loja:lność pale.sttyńskich c:hrz.escijan \\i;Jbec sprawy arabskiej, po,dobnie zresztą ja:k i lojalność kopltów egipskich 1l:kiomyśln;c lckceważ(llnyeh przez Nas'sera w imię jego paJnmuzułmańskJich haseł. Pod kunic<: życi<Jst;~ral ,się on z vego wyoofać. KOlH:uwe p;n:tic książki poświęca Betts "de mogTafiii Teligiijnej Egiptu i Żyznegio Pólks'ię:~yCOl",daj<jc s'z,czegóło'WiC TozmieSlzcz.€Inieoraz1Jioczebność posZiczegó1lIlychkoś~iolów chrzdcijańsklich: greko~Qol'todoQ<ksów, gre,ko...• kaitolioków, jako:bitów, sy,ryjskich katolików, mu,ronitów, koptóv"katolików kOlptyjsk1ich i ormia,ńslkiclh ortodoksów, • Leszek DzIęgiel, Wspó!cześni Asyryjczycy: 'nowy obszar badań etnografa?, 1986, s. 213 - 217. , Leszek Dzięgiel, Zydzi i Arabowie 1982, s. 478. w Palestynie - garść dat i faktów, "Lud", t.70: "Znak" nr 2 - 3, �292 RECENZJE wreszcie 'tzw. katolików łoCllcińskii,ch i .rozn·ego rodZJaJjuproWst;}nitów. p.rzy każdej ze wspólnot daje ·on wo;pókzeSlną charakiterysitykę 10j<:ulnościi sojuszy pO'l1tycz.nych, co wyda'je 'się miller ważne dla przyls;złych bad3Jozy Bloi\5'kiegoWIs'Chodu i je~). ws,pólmlot ·chrześcijańskich Kończąc swoje l'ozważania Beltits stara Siię usit<>su'llkować do specyficznej mi1ologii j;}ką wokół swojego pOlchodzeniJa budują pOiSz·c.zegól:newspóLnlOty chrześc'ii}ahskie. Czy koptowie to "synowie far.a'(JJnów", Asyryjczycy i 'katolicy chaldej!3oey to "dziedzice Sennaheriiba Zle starożytnej Nillliwy",melkioei i O'rtodOlk!si!to nosii·ciele tradycji ces.ars!twa biza'n;tyjdkiego a marcJnLci szczycić się winni przodkami w po;sltac~ żeglarzy i kupców Fenicji? A może są ito ta:kże poltomkowie chrześcijańskich bedUlinów z pustynnych wsopólnolt Ghas.sl8Jmi Hiry czy wysli,edlel'lcy z połudn~.rywoalrabskiego NadźraJn? Faktem je!slt, .że chrześcijani'e a,rabski-l'g;) W.s<chodu .zawsze chcieli być pośredlJ1i·kami m!iędzy dwoma są!sii'ednimi cywilizacjami. To oni pnybLiiali Zachodo w'i Wschód. By1i admi;ralamli, tłumaczami i astr-ol'Clga;mi,i,ed'J1iowiecZll1ychwJ.c.o'c6w Sycylii, ,.indii'owali teologię Vi Rzymie, dawali impuls tworzeniu d'ę studió',\i \)Tientalis:tyczmych w Paryżu. Ich lil.urgi" nosi Zlnamio()nac1talfożybne, kJtór·e błędnie Za·chód b.ra~ za naledi<1łości muzul!mańs:kie. loh s?cz·e.góły mówii,,!nam wiele Q pi~:rws.zym ksZ:tałóechrzcścijańskiego !fytualu, kitóry tak drażnił wychowanych na :innych wwrcach rzymskich pr<l:wników, admitnis.traJtorów i wojskowych. W 'sltud'i:a'chnad kuHur.ową i spcleczmł ro.Ją chrześcijan Bli'skiego Wsochodu otwi,era ,slię wiele ·dzie,dzlin wykI'lacz'ających jednak poza sprawy reli'gii i 'rytuału. Jak cho,ciaŻlby stolSunek do percepcj[ !100wości ku!tur'o\vy,ch poprzez wykształcenie, jak odmionlla jednak rola kobiet w społeczeilsltwie, jak l'ozlli;czne uklady handlowe i wdzaj folkloru busine'S6u, zwiiązalny z iJilbanem czy Syrią. Książk;} Betts;} skłani;} dlO:refleksji i zachęc.;} do dak<;zy·eh~tudiów. Raz jeszcze dowodzi, iż chrześclijoańs·ki Bliski W~chód prezentuje Il1l<Jjll1 ·0 wiele bogail!s;zepole do dociekań, niż to się 1l1I:lpozór wydaje. Obok histtoryków, filologów ori€'J1ltalnych, pohlt,ola:gów ;i 'toeol{}gówjt'slt tultaj także miejsce dla e/tlllografa, Mó'reg,o studia mo,glyby dorzucić ~1i'ejedną reflek_<;ję,ezy nawet próbę imterpret;},cj'i.. LesZ!ek Dzięgiel G. A P u g a c z e n k o va, L'iśća UzekiJsta11u, Taszkent j'vluzej pod o~krytem 1981, 2i24 fot. barwne nebom. A rchiteloturnye sokro- i cZJc!lrno-bi'ale. Omawiany tutaj album autorstwa zmanej i ce.t1ii·onej w ZSRR d()Jkitor historii sz;[uki s:talnoWii-- olbok ,podobnego opracowanego prze.z L. Ma:ll'k{)vs.ką,i .zaitytułow;}nego "Chi-"a" - drugą pozycję prezen~ującą w.spalni'U1le,ale dla nas mało ZIllane zabytki dawnej architektury Azji Srodkowej, :1 ściślej 'terenów obejmujących dzisiejszy Uzbekbtan. Przyoprilcowywaniu tego albumu zamiarem autorki nie bylo - jak slama 'to zauważa lovewstępie - przedstavv1ietlie his,to.rili 'ClII1chLtekturyUzbekistanu, lecz krótkie .za7Jn<:ljomicnie czytC'llnika z jej li·cwymi i hogatymi pr.zykladami. Na ;te;renie jl],teresującego 'll'<iiS ob::>.zaruiS'liniej'e bardz'o wiele takiich zilbyitków, z który'ch tylko te najslaWl1Ji:ejsze, jak np. mi2.sb31~muzea- Samarkal1Jda, Buchara czy 'toeżChiwa znane są sze.r~zemu ogółowli. Jednakże oprócz monumentalnych budowli srpOityka się na tamtejszym terl'nie !także wiele pojedynczych porrmików dawnej arch~tektoUry, �RECENZJE 293 jak domostwa, małe wiejskie mecl'Jelty czymauwlea, kJ'tóre - ,zidooiem G. A. Pugaezenkovej - reprezentują wielowi'ekowe przy.k112JdypiękJnla a,rdhite.kton[.ezny'ch f()l~m i bogactwo 'WZ'Q,rówdekoracyj'nych. ALbum :składa !Slięze wsltępu obejmującego wprowadzenie do zalgadnieDlila',części iluslt'racyjnej czY~i zestawu bar'wnych i cza'rno-białych fdlJografii o'raz koment,arza. We wS1tępie aultc:rrka ZClJzn'2Icza, iż źródeł pOlwstani:ai i rozwoju aJ1chi~1ciury środkowoazja1tyc,kliej nale:ży :slzu.kać w wa,runika,ch ek,oIogiieznych panujący,ch na tamtej!Szym te,renie Ostry, kOil1~Y'nenta~rnyklima,'t p()jwodujący, że priZJez ols'i'em mielsięcy w roku panują tam inten:sywCle upały wpłynął Dla powstanlie zamknię1tego układu domo3twa składajijceg;o się z cI~'olcz.onegoze wszy.sltkkh stlron weWlnętrzneg'O, dziedzińca, zadagzonych lhxmów oraz o:twa'rty'ch wera:nd. GłÓWlnym malte'riałem budowla'nym był Iess - czas'em łUpiemy, inmym razem stosowany pod postacią glinobitki (le,,'s Tozrobliony WJdą i wymieSizany 'Z siekaną słomą), ale najczęściej ja,]"o pakhsa czyli uf,ormo1wanej z mieszanlilny gliny i isieczki, a pOltem wysuszlOnej w słońcu cegły. Używano drewna, ale bandzo oszczędnie ze względu na jego rZ1aldkość na ty'ch suchyc'Job',za,wlch. Kamień nlie był mate,riałem zbylt popularnym w budownicltiwie ~I:'odkowoazjatyckim, a 'to ze względu ,nla małą jego elaslty,czno,ść w tej wysoko naraŻionej na wstrząsy ~seljsmiczne streHe geog;rnficznej. Dalej G. A. Pugaczenkova przYPolmiina, że rejon, o kltórYlm jest 'mowa, był miejscem 1ic.Zfiyc:hi burzliwych wydarzeń histlOTy,cznych. Przede WSlzYlstkimsłynrue on z daWl:1ych ośrodkówcywi:lizacji Itypiu miejskiego, które formowały się w pierwszym ty.siąclociu przed nalszą erą w Ba'ktrii, S.ogdzie i ChOlreźmie.. W TV stuleciu p.n.e. interesujące nas obszary zajęły wojska Aleksandra Wielkiego zapo,czą!tkowując n10wy ,okres rozwoju. Na:stąpił wspaniały rozkwliit kuHury oparty na elementach rodz]my.ch przemieszanych z obcymi - helleńskimi, irańs~imj i indyjskimi, sitwa1rzając specyfic.zny ,charo;];!ter tego regi'CJnu Szczególnie silne były wpływy greckie w a'r,chitekturze bail~t,ryjskliej, kitóra przejęła nawet porządek joński i korynoki, a1ttyckie pod~ta:wy lmlumn oraz motyw 2idohniczy w postaci liścia akantu. Poza tym 'i'stoit,ną eedhą monumentalnego budownidtwa śrOidkowoazjatyckiego ówczesnego 'ok,res'U był fakt, iż rzeźba, ,malarstwo i wzornic'two dekoracyjne połączone zostało w integralną część z lalr,chi~klt'Urą. Wieki od VI do VITI In.e. ,charakte;ryzowały się spadkliem znaczenia miast środkowoc)zjatyokich. Powodem ,tego ~tanu rzeczy były rnis.zczące :najazdy koczowniczych ludów tu,kojt;zycznych. Donl'i.rJIująwltedy w,siie feudallne, które pows:tawały w pobliź.u silnych zilmków zwanych kyoshkami, lai w których zamieszkiwaili 10lkalrni książęta-dikchani. OsmE' stulecie naszej e,y przy,niios!.o nowe i!Stotne dla !interesującego nas regi:mu wydarz'C1r;la.Inwazja A,rabów rniosących swoje po'słannictwo rel!ilg1ijlne- islam, dopr:Jwadziła dCl opanowania terenów Azji Środkowej IWŻ na północ od rzelki Amu-Darii. Nowy, ceDltralnySYlSllem rządów kalifów, a potem kolejnych namielstników dopro.varlził do ożywiElnlla handlu, a tym sallly,m ponownego wzr,ostu znaczenia mi&,<it.Już wkrótce dCl najwa'ź,n'iejslzydh IJ:8Jjwspanialszych można było zaliczyć Bucharę, Samarkandę, Kyat, Termez i Chaganian. \Vprowadz.eniie w tym okresie do budownictwa wypalanej cegły z jednocześnie istniejącym w islamie zakc1zem p;'zedstawiania podobllzn ludzi i zwierząt doprowadziło do powsta,n6!a 'i niezwykłego 'roz:wojude.senli abstrakcyjnych, ,głównie mot yv/ów geometrycznych i .roślinnych. Uzy:S!kiwano je poprzez odpowiednie ułożenie cegieł - na płask, wertykalnie, diagonalnie i w kształcie litery B. Do perfekcji doprow,""dzono również wykorzysta'nie w celachdekJoDacyjr.ych światłooieni. W końcu XIII wieku <naSltąpiłpOlDiownyiPegreskuLtury :s'Powodowalny pO'wtarza- �294 RECENZJE jącymi się <najazdami, tym razem koczowni'czych ludów mongolskich. Szybka asymilacja najeŹJdźców i pOlnowna stabilizacja żyda po1Vtyczno-gioS'podarcze.godopl"owadzJiły do odrodzenia i w dalsizej k<lInse'kwencjlinowego T'O'zwojuku~tury. . Okres XVI - XVII w .to dalszy 'rozwój miasit. W tym czasie sztuka budowlana Inlie uległa ,radykalnym 2JmiaJllom i nadall 'trzymała :slię itrady'cyjnych reguł i schematów. Jedynym novum było pojawienie się i bardzo s.zybk:ie upo'wlszeclhnienie tak .zwany;ch taq.i - kopull<:sltych konS'trukcji budowlany,ch na :skJrzyżowaniach balzar>Owych uliccek Inną ,ehalraki'terystycznącechą Itego okresu, to zalnik budowall1ia wielkich mecwtów zwanych dżami, w kltórych odbywano modły piątkowe. Kryzys spoleczno~polity,c:ony, jaki nastąpił w XVIIIS'tuleciu, przerwał wszelkie rodzaje dzJiałalności, w tym ;również i ar'chitektonicznej. W 'tym burzliwym czasie formowały się 'trzy państwa śl'Qdlwwoazjatyokie, a to Emirat Buchary, Chanalt Cihiwy i nie,co później Chanat Kokandu. Orgalnilz.my te w coraz większym sItapniu zaczęły wchodZIĆ w o.rbitę najpiierw handlowej, la pobem pOllitycZJnej ekspansji carskiej Rosji. Pośród Hcznych budowli wzinie~sionych w XIX li na początku XX w. szczególną wartość posiadają domy mies.zkalne. Niestety, sitają się one, :odlaniem Pugaczcnkovej, ,z roku ina rok ,coraz ;rzadme, ponieważ wykonywane były z materliałów nietrwałych. Były 'tani,e i ba'rdzo odporne Ina Itrzęsienia wlemi, dobrze chl'oniły przed ,chłodem z'i'my i skwalrem lata. W tym frlagmencie autoI'ka podaje opisy domos'tw charakt'ewysltyczny'clh dla Buchary, Samarkandy, Chiwy Qlraz domów z ,terenów wiejskich. KOI1CZą'Cczęść wprowadzającą G. A. Pugaezen.kova jeszcze mz podkreśla, iż oprac,owany prze.z nią a]bum zawiena ty:lko część przykładów należących do aircydzieł arc;hli,tektury i :sztuki, w kltórYich 2lnalazły swój wyraz historyczne dośWi.adcz{'nia wielu geIIleira,cji. Nieikltóre z prezentowanych pr,zyk~adów ujmują prostotą i ha,rmonijno'ścią formy. lilnne - j'aJkJolściąmaterii i śmiałością kom:pozycjii. Za1sadnkza część lalbumu składa .s~ę z 1224, w przeważają'cej więks'Zoś'Oi barwInych fotografii obrazują,cych TóŹine zab;0tki tradycyjnej 'alrchiitektury, rzemiosła li sztuki dawnych budowni(:.zych Azji Srodkowej. Zdjęcia uło,ż,one są w pięciu grupach, z któryclh każda prezeIl~uje jeden .z regilonów Uzbeki~tamu. Wprawdzie autorka .zwrócila uwagę w częścli wpr'owa1dzającej, że więks2JOŚĆpr21ewodn1ków przedc5ltawia zabytki pochodzące z Itych nlajhaI'dziej ZJnanych miast, to jednak sama lIlie ustrzegła się od tej samej skłonności I tak pierwsza grupa pTZledis,tawia34 foltogra,fie z dwóch najbaI'dziej Ila :nie PQlłoż,onych regiionów tego niezmiernie bogatego w zaby'tki przeszłości Są Ito regicm Surchandryj'slkli i Kaz.kadalrls'ld, kltóre obfitują w liczne wzgórza tepe, ak:tóre prawdopodobnie ukrywają w !slobie ,rui'n(Ybudowli dawnych zacji islbniejących Inilegdyś na ,'tych terenaich. Zresztą przykłady takich ruin zobaczyć na kilku .zdjęciach prezenJtowanych w tym albumie. połudkraju. zwane cywilimożna Regi'on Surchandryjskj, jeslt TeprezerntO'wany przez miasto Termi'zOifaz kilka ,przykładów z jego okolic - szczególnie Slltia,regoTermizu. Widzimy więc tutaj wieżę obronną Zurmal'a da1t,owaną nla II stulecie naiSlzej ery, wykonaną całkow'JCie z ceIgły palvhsa. Jeśli chodzi 'O sam Termiz, to najwięcej fotograDii odnosii się do kompleksu arch'irtektOlnicznego pochodzącego z XI - XV w. Widoki (:ałego kompleksu, wnętrze meczetu oraz ornamenty ko:pułymauzoleum oto główne tema,ty zdjęć. Na uwagę zasluguje piękne zdobnicitwościan wykonane z odpowiednio uło.żolnej cegły. Foto,gJrafie przedsitawi'ającl8 region Kaszka są bardziej urozmali'cone tematycznie. W:i!dzimy tutaj liczne przykłady z'eispołów mauzoleów, 'ruiny paklców z pozo:iltałośdarni majoolikJowych zdobień ścian, widok gÓI:skiej wsi pną'cej się cihalraklterystycz- �RECENZJE 295 nymi wars!twami po stoku, przyklady kolumnady meczetów prezenJt'Ują'cych nli,ekiedy wspaniałą snycerkę. Drug~ region obrazują 53 foltografie pochodzące z Bucha:ry i okolic. Glówna !tematyka zdjęć to: fortyt;ik3cje Buchary, a przede wszystkim przy:kład zamku z brwmą wejściową u\:rzymaną w konwencji archi1tekitOtrl'icZlJlej charakterystycznej dla budowli tego miasta, a h)kżc mauzoleum SamalDJidów pochodzące z przełomu IX i X wieku W tym ootalt,nli'mprzypa,dku na szczególną uwagę zasługuje inlteresujące zdobnictwo ś:Cian i kopuly uzyskane poprzez odpowiednio ulotoną cegłę. Umiejętność da:wnych mils't:fzów wido'czna jest 'także Vi \liiieluilnlJly,ch :szczegółach alrchitektolllkznych, Móre uzupe1niolne kOlorowymi majolikami twolr:zą niezmicl'nie barwne i bo,gate Jmmpozycje, jak np. w medrelsie Abd-al-Azis-chana pochodzącej z 1654 roiku. Kolejna, trzecia grupa składa s'ię z 58 zdjęć ,i prezentuje zlalby\tikiSamarkandy. Panorama miE:.'lta z lotu ptaka, zespoły anchitekJtoJl'itzne, grobo'wce ,i mauzolea, mecZcity, pałaoe, medresy, imi,nan: ty li donlC1sltwa,to naj~1c.zniej reprezentowane te malty. Tutaj Ita,kże m07:l1'auj,rzeć wlslPaniałe przykłady zdobn'lctv,'Ia wylmrzystujące annamentykę ceglaną, ś\\'iaitłocicnie i zielono-miebieskie majoliki. W:ięikszość przedsitawilonych Vi tej grupie obiektów pochodzi z okresu miieszczącego siię pomiędzy XIV a XJVIII stuleciem. Grupa Cz\v,ł'rta zawiclra 55 fol\oig;raJ%i poświęcona j'est Chiwie. Podobnie jak w poprzednich zesitawi(':uiach, najliezniejsza jest tutaj temaltyka ukazująca obiekty sakralne - moczelty, mauzolea, medl1elsYL grobowce. Z powstałych prezen'towane ,są przede wszysltkJim pałace i for~yfikacJe. ZlabYltJkiz tej grupy da,t<JIWanesą w p~Zleważającej więk'OiZ'ościna XIX stulecie. Piąta i oslta'tnia grupa s.kuplia215 zdjęć odnoszących s'rę do zabytków NamangaIlJu, Kok<lJndu, And id ż,an'U, IvIialrghilanu, dOiliny Fergall1Y a także Taszkientu Dominuje tutaj tematy.ka podobna do spo,tykanej w po,prz,edlIlieh grupach z it)'lm, że obiell!ty zabytkowe pochodzą głównie z XVllI i począlbku XX wieku. Na sZ!czególną ulwagę w tej grupie zasługują foltog,raJJie ukalzujące poHchromie suf~t!U,i drewniianyoh głoiwic kolumn mecze'ltu z Ko'kandu, kitóTe 'dharak1JeryZ!uje bolgactwo użytych kol-o['ów i \\Iis'p'Ciu;allo,ść :typo'Wych muzuł:imańskich orna 'l1enta aj.i. Prezentowany album jeslt pozy,cją godną szemzej uwagi nie :tylko ze względu na wysoki pOlziom zarówno techlllic2nego jak i artylstycznego wykonani,a przeds,tawi'ornyoh w nim f.oltografii, ale itakże oZpowodu pe>rusz'onej przez Bugalczenkową tematyld. Może ona zuliniteresować szerokie kręgi odbi'QrCów, w tym ,rówmież profesjonalistów, zwłlaszcca z takich dziedzin nauki, j.ak historii sZJtuki, etno,grafia, nie mówiąc już -o al'chitekturze ,i urbani;jtyce. PI'Zeglądając zdjęcia ukazujące wspaniałe OIbieikty archli1tektonicZlJle oddająee orientJlny charaktcr i c:tmosferrę miast Azji Srodkowej bez trudu można zauważyć, :iJeautorka doła pienwzeństwo fotog;raf,imn budowli monumen1t.alnyeh, przede wszyIslLk1mobieMom o clharakJterze religijnym imi1ita1rnym Ol1az kompleksom pałacowym. SpJ-tyika s'ię również zdjędia i innych zabytków, :np. kh,maki, bazaru czy domosltwa, ~11e- pocobnie jak w przypadku prez'e,ntacji :szczegółów kOlnstrukcyjnych czy det~li elementów zdobniczych - są ,one niezbyt l-iezme. Pewnym mankamentem a,lbumuopraicowa.nlego przez Pugaczenkovą jest t,O, że zesta \vy fotografi,; w pmzc7ególilych grupach nie .są przeds!tawione w porządku chrcmologicznym, choiCiaż w niektórych przypadkach itaką tendencję można zauważyć. JEst ('o Itliewąltpliwie znaczne uitrudnieniie w usystematyzClwa:niu wiedzy prezer:.to\V1onejVi" pm,cy aut,orki a odnoszącej się do ht~i'Jtoriiar:ehLtektury miasta środkowoazjatyckiEgO. Utrudnieniem jest także brak mapki lub mapek Iregionów, ,z których po:e,hodzą przykłady zabytków, a w przYPaJdku pos.zczególnyoh miast - ich pl a- �296 RECENZJE nów. Wprowadzenie rich dio omawianego albUlmu uła!tJwiloby lokaliwiCję pO!SlZczegól:nych obiektów w regi.onie c·zy też w,z,ględem :Sliebie w przestr.zen.l miaJsitJa. Album z.akońc.zony jest!;,rod.zajem Husk'owanego komelntarza, w którym miniaiu,rowe, czar:rio-białe ziÓjęC'::awS!zys'tlkich prezemioowany,ch w al!bumie zabytków cpa •.. trz{ma w dc,datko'Ne opisy wyjaśniające Znaleźć itutaj :można tJakże niewielkii $łowniczel\: terminów o:uenitatl;nych używamy.ch w niniejszej pracy. Na uwagę zas1ugu.je rÓ'~nież fakt, że wszysltkie Jtoeksty,.va'równo te w części opisowej jak i ~pl'Owadznjącej ·oralz komentarz, uło·ż·ono w 'tr.wch ję.zykaoh: uzbeckim, 'losyjskLm ~~langidskim. Andrzej J. D e I u m e a u: Strach w kulturze A. SzymanoWlski. Warszawa 1986, ss. 435. Zachodt, XIV - XVIII Romanowski wif'ku. Przełożyl Dorobek naukowy fralncuskiego historyka Jeana Delumeau, do tej pory znany przede wszystkim specjalistom, został ostatnio przybliźony szerszemu gronu po:skich czyteLników. W krótkim odstępie czasu wydano dwie jego znakomite książki: Reformy chrześcijaństwa w XVI i XVII wieku oraz niezwykle interesujący Strach w kulturze Zachodu. Omówienie pierwszej z tych pozycji godzi się pozostawić specjalistom, historykom religii, druga zaś choć także praca naukowa, ze względu na swój genre i specyficzną problematykę, stać si~ powinna lekturą większego kn;gJ odbiorców. Otrzymaliśmy bowiem świetne studium interdyscyplinarne, ambitne i zmuszające do refleksji. Trudności z nabyci€m tej pozycji świadczrl zresztą o mierze zainteresowania podobną problematyką. Delumeau, badacz problemów religijności chrześcijańskiej, wnikliwie zająl się zagadnieniami pobieżJnie do tej pory poruszanymi przez historyków. W swoim cyklu fdr:ugi ·tom Strach i grzeclh w Itłumaczeniu) pOrroU'S'za p!'oblernatykę, .którn dotąd znajcJ:J\vala się ra·czej VI GbSZ21 '!e zi2l'ntere'sowania ;psy.chologów i psyrchialtrów badających y;·cd!I~,:rwlcl-Ne mE'charniz::-ny3ga:ptacyjne czł::Jw1ieka.Hi'sta<:-ytkzaś, próbujący pisać mornog.rra!fiętalkie.go s-pc·£obu 'I'eagowamia !IlI<l rzeczywi;slbość, ja/kim jes;t st,rach w dZliejach społeczności, staje przed niecodziel1Jnym zadaniem_ Rzecz jasna, nie pierw~za to publikacja historyczna powstala w oparciu o teorie i definicje wypracow[l!~e ID grUiJlcie innych dyscyplin. Autor otwarcie mówi o psychologicznych źródłach .swoich zapożyczeń: "Może uda się dokonać na poziomie zbiorowym tego rozróżni-2nia. którego dzisiejsza psychiatria dokonała na poziomie indywidualinym" .~s. 20), pisze. wprowadzają·c k:l -cłyil'2Ih"edla 'S'wycih'f·a·zwa·żań I"Gzróżilliern~em:iędzy !~ra·che.m i t.'f\'Vo·gą. Delumeau próbuje drogą analizy poszczególnych, ZJnaczących w kulturze europejskiej zjawisk, które budziły strac,h, wyjaśnić ich genezę i mechanizm. Badacz ogranicza ~woje rozważania zarówno czasowo jak i przestrzennie, wybiera jednaJ.: okres niezwykle znaczący dla ksztaltowalnia się cywilizacji europejskiej. Termine:ll ad quem jest dlań rok wybuchu Rewolucji Frnncuskiej, wtedy to bowi(:m. j:1C: pisze, odezwały się raz jeszcze ze spotęgowall1ą ~iłą nękające Europę przez pięć stule,c~ lęki i frobie. Nie wykracza teiż francU'slkij. histo;~yk po,za oO<;Zal" Si'ap'ego Świata, jeden tylko, choć w związku z europejską wszak Hiszpani<\, rozdzial poświęcając kulturze Indian Ameryki Południowej. Europa zaś środkowa i wschodnia pojawia 'Się w jego rozwaźaniach raczej sporadycznie. Polskę przywołuje jako iy �RECENZJE 297 kraj tolerancji Złotego Wieku i spóź:nionej o kilka stuleci fali represji antyjudaistycznych i rozwoju ksenofobii u schyłku XVII wieku, po powistalniu Chmielnickiego. Owa "nietypowośĆ" Rzeczypospolitej w okresie apogeum psychozy strachu w Europie zasługi wala by może na szersze potraktowanie przez autorów polskich. Powoliłoby to odpowiedzieć lt1a pytanie czy rzeczywiście można mówić o wyjątkowości polskiej toleralt1cji, czy też, jak sugeruje Delumeau, o opóźnionym odbiciu powszechnego zjawiska. Ograniczenie tcrenu naukowej penetracji umożliwiło francuskiemu badaczowi dokonanie dokładiniej'szej, czy - jak sam to nazywa - "spektralnej" analizy lęków, mniej lub bardziej powszechnych w Europie od początków Renesansu. Czas Odrodzenia był bowicm okresem odkrycia radości płynącej z poznawania świata dla nielicznych, dla umysłowości takich, jak Galileusz, Kopernik czy Erazm z Rotlerdamu. Delumeau uświadamia swoim czytelnikom, że to właśnie od sc,hyłku XIV wieku zaczyna w Europie narastać syndrom "oblężenia", świadomości pełnej niezracjonalizowanego przerażenia światem dalekim i Inajbliższymi ludźmi. "Kultura - pisze francuski badacz - czuje się, wbrew pozorom, w epoce humanizmu krucha i wątła" (s. 388). Posługując się bogatym materiałem archiwalnym, najczęściej rodzimym, odwołując się do dzieł powszechnegoo biegu - litHackich i p'astycznych stara się Delumeau udowodnić tezę o wyjątkowej, wieloźródłowej ebplozji strachu w tym okresie. To w Renesansie mamy zresztą do czynienia z pierwszymi próbami mówienia o strachu nie jako o kompromitującym tchórzostwie, lecz jednym zniezbywalnych elementów ludzkiej psyche. Powszechność atmosfery strachu charakteryzująca wyodrębnioną przez Delumea u ,umysłowość oblężoną" jest typowa dla Wlszelkich wspólnot, które w jakiejkolwiek sferze, czy to fizycznej czy psychicznej, odczuwają brak poczucia bezpieczei:stwa. afiliacji. Z chaosu stanów lękowych wyodrębnia francuski historyk zarówno te. które są generowane przez zagrożenia bezpośrednie, jak dżuma, jak i obawy natury psychicznej. Dokonuje on, korzylstając z l;stal'eń psychologii, rozróżnienia między stanem strachu. tj. lęku przed czymś lub kimś dokładnie określonym, i trwogi, jako lęku przed niezmanym, nie jasnym. Proces definiowania poszczególnych zjawisk, które wywołują lęk i przechodzenia od bezprzedmiotowej trwogi ku przedmiotowemu strachowi, wyznaczać ma kierunek rozwoju kultury. Takie hipotczy badawcze stawia Delumeau już we wstępie swej pracy, zapozmając czytelnika z jej założeniami metodo'ogicznymi. Wprwadzając uporządkowalnie w całym tym kompleksie zatrwożeń wyodrębnia on dwa, równocześnie odmicl:me i komplementarne kierunki, co znajduje odbicie w podziale książki na części: "Strach większości" i "Kultura warstwy przywódczej astrach". W części pierwszej omówione zostały zjawiska, które powodują w świadomości ludzkiej strach określany przez Delumeau jako spontaniczny. Przyczyny jego istnienia są sta'e obecne i wiążą się z aktualnym poziomem techniki i umysłowości mu odpowiadającej. Ksenofobie wszelkiego rodzaju, strach przed tym, co nowe, dalekie, także przest,rzennie - gwiazdy, zjawiska niebieskie, głębiny ziemi, ,mo/rze - .zwliązane z mrokiem, nocą. Delumeau obficie korzysta tu ze źródeł etnograficznych. Drugą grupę pośród faktów wywołujących strach spontaniczmy, wspólny wszystkim, stanowią cykliczmie pojawiaj,]ce się zagrożenia związane z wojnami, epidemiami. głodem czy też przemarszami wielkich grup ludności (np. w czasie wojen religijnyeh). Uaktywniają się one najsilniej w najbiedniejszych, najmniej przed negatywnymi skutkami tego typu zjawisk zabezpieczonych grupach ludzkich. W wieku XIV zaistniała duża grupa zagrożeń. które kumulując się i okresowo nasilając dominowały w nastawieniu do świata Europejczyka kilku oastępnych l:tuleci. Determunantami tego stanu rzeczy były zdaniem Delumeau takie czynniki �298 RECENZJE jak generalne pogors"'enie się warunków życia, związane między innymi ze zmianami klimatycznymi, przeobrażeniami w ro}nictwie, przekształceniem relacji miasto-wieś, po'Wsz'e'chnością wreszcie róŻinorakich buntów. Równolegle jednak rozwija się cały zespół zjawisk o charakterze ideologicznym, z których najii3totniejszymi l';ą: wi'elka schiz.ma, 'owo "zgorszenie nad zg'Jrszentiami", zalg,rolŻiElnie zewnęt~zn€' chlr'ześcijaństwa przez wzrastającą potęgę muzułmaitską, wreszcie pojawienie się niebezpieczcitstwa wewnątrz wspóllnoty, w postaci Reformacji. Delumeau podkreśla rolę recesji protestanckiej, pisząc, iż jej pojawienie się stanowi apogeum formowania się "świadomości oblężonej" i równocześnie przełomowy moment w kulturze europejskiej. Tutaj także znaczącą rolę odegrał strach "Gdyby Luter tak bardzo nie bał się szatana i koitca świata, ni.e walczyłby tak s,tanowczo z papiestwem". Kumulacja trwogi groziła rozkładem społeczeitstwa, niezbędnym stało się poszukiwanie przyczYln pogłębiających się lęków, określenie "listy strachów" (termin DelumeauJ. Uczynienie globalnego zagrożenia bardziej konkretnym stanowiło, zdaniem francuskiego badacza, jedyną możliwość odbudowania ram wspólnoty, spójności kultury. Następował powolny proces przemiany poW\Szechnego odczucia trwogi w strac,h przed poszczególnymi zjawiskami. To nazwanie i dookreślenie strachów staje się posłannictwem ludzi Kościoła, w ramach tej wspólnoty powstają idee zagro2lenia elity przywódczej i związalne z mm strachy eschatologiczne, rozpowszechnienie aż do form histerycznych lęku przed "szatanem i jego poplecznikami". Przywłaszczał 0111 sobie różne postaci, coraz powszechniej naraistają nastroje ksenofobiczne, każdy odmienny, inny stalnowi zagrożenie. Ostracyzm i posądzenie o kontakty z siłami piekielnymi dotykają na przykład Żydów, a w !Ameryce Indian. Losy diaspory żydowskiej, zwłaszcza Żydów sefardyjskich, egzemplifikuje znakomicie teorię o poszukiwaniu wrogów, nie tyle rzeczywistych, ile takich, ku którym, dzięki ich odmienności, łatwo mógł obrócić się gniew. Gromiono Żydów najzajadlej tam, gdzie od od dawna było ich już bardzo niewielu. Strach, który Delumeau okDeśla jako teologiczny lęk przed wysłannikami szatana, zastępuje poszczególne nieukierunkowane trwogi. Zagrożone chrześcijaitstwo, w obu swych głównych odłamach, przede wszystkim hierarchie kościołów, broni się poprzez wzmożenie atmosfery strachu - lęki elity przywódczej ,nabierają charakteru uniwersalnego. Wielka represja czartostwa, walka wszelkimi metodami z herezją w łonie własnej religii, bardziej nawet, niż w żywiołem islamskim, wytworzenie całego zespołu mechamizmów obronnych, zastraszenie wiernych, umocnić miały pozycje przywódców obu zwalczających się kościołów. Nie neguje jednocześnie oczywistych przejawów wielkości ducha chrześcijaitskiego w tym czasie. Poprzez rozpowszechnienie lęków, a równocze9nie mnoŻienie przepisów, próbę skodyfikowania wszystkich przejawów życia, próbuje się określić granice atakowanego terytorium i osłonić je. Około połowy XVII wieku uporczywa walka zaczyna dawać rezultaty ,,(... J Kult uległ uduchowieniu, modlitwa intensyfikacji duszpasterze otoczeni byli większym szacunkiem i bardziej tego szacunku godni. (. .. ) Szatan cofnął się. "Nie nastąpił też koniec świata, zmalała realność zagrożenia tureckiego, obie reformy zadomowiły się na zdobytych terytoriach, napięcie jakby opadło następuje demobilizacja oblężonych (s. 388). Strach tych cza!sów pozostawia trwałe świadectwo w kulturze europejskiej. Ta przekrojowa monografia strachu odmienne ma zapewne znaczenie dla historyków kultury, nie poważam się więc na jej ocenę merytoryczną w tym zakresie, trudno byłoby jednak, jak sądzę, przecenić użyreczmość tego typu prac dla przedstawicieli innych nauk, także etnografii czy antropologii kultury. Pozwala ona raz jeszcze, z nowej perspektywy, wejrzeć w głęb dziejów, przytoczone zaś przez Delumea u fakty i ich analiza obalają wiele fałszywych mitów i stereotypów. Sugestie �299 RECENZJE francuskiego badacza, choć odnoszące się do czasu historyc:zmego, mogą stać się, jak swego czasu praca Michaiła Bachtina o twórczości Rabelaisego, niezwyk~e przydatne dla interpretacji wielu zjawisk współczesnych. JealI1a Delumeau opisalI1ie świata nie razi bowiem schematyc:zmością myślenia lecz jest barwną, choć naukową w całym tego slowa znaczeniu opowieścią o zakamarkacoh ludzkiej natury. Szeroka, monochromatyczna (czerń!) panorama dziejowa, jaką Delumeau przed nami roztacza, przynosi rzeczywistą realizację zapewnień zawartych we wstępie pracy. Erudycja nie stanowi dlań balastu, lecz pozwala swobodnie kojarzyć fakty, sięgając do różnorodnych źródeł informacji od historycznych i religioznawczych, poprzez etnograficzne, aź do medyczmych. Stąd teź zapewne wielowątkowość tego specyficznego typu pisarstwa, niezamykanie się w spOGobie myś:enia typowym dla którejś z nauk szczególowych, próba syntezy. Na atrakcyjność książki składa się także jej styl i sposób narracji, budujący jasll1Y i przejrzysty tok wykładu. Strach w kulturze Zachodn jest doskOll1ałym przykładem pisarstwa, któl1e - będąc interesującym i dostępnym dla wielu odbiorców - odpowiada jednocześnie wymogom stawianym rozprawie naukowej. Ubique horror zdaje się mówić Jean Delumeau, lecz myśl ta wykracza poza ramy jakie zakreśla w swej książce. Sposób postrzegania rzeczywistości charakterystyczmy dla "świadomości oblężonej" nosi piętno ponadczasowości - zmieniają się tylko jego realne wykładniki. Zrozumienie historycznych źródeł tego doświadczenia egzystencjalnego, jakim jest strach, pozwala lepiej pojąć zjawiska nam współczesne - strac,h przed totalnością zagłady i składające się nań poszczególne Jęki. Bo choć, wedle francuskiego historyka, niewyczerpalna jest kreatywna moc łudzi, to wciąż jeszcze wolą oni poznawać świat poprzez podporządkowywaJrJie go sobie niż poprzez zrozumienie. Delumeau twierdzi, że opanować lęk można naprawdę tylko dzięki poszukiwaniu pogody i radości ducha przez akceptację. Podobnie zdaje się sądzić autor mnej monografii lęku, psychiatra, Antoni Kępiński pisząc, iż redukcja lęku, dzięki której może rozwijać się kultura, następuje tylko poprzez zbliżenie się i akceptację. Ta nieprzypadkowa, jak sądzę, zbieżność myśli obu badaczy jawi się jako wynik głębokie1j refleksji nad zagadkami ludzkiej il1atury. Lubomira L. S. S z e j n b a u m, Argientinskij Izd. «Nauka», Akademija Nauk SSSR. -Makłaja, Moskwa 1984, ss. 168. etnos. Institut Etapy formirowanija Etnografii im. Bobrowska i razwitija, N. N. Mikłucho- Znaczne zainteresowanie radzieckich etnografów, historyków i politologów problcmc>.tykcl etniczn<! współczesnego świata, w tym również Ameryki Lacil'iskiej, znajduje odzwierciedlenie w systematyc;;mym wzrości€ literatury przedmiotu. Jedną z ostatnich pozycji poświęconych tej problematyce jest praca L. S. Szejnbaum. Jest ona podsumowaniem wieloletnich zainteresowań radzieckiej autorki rozwojem procesów etnicznych w społeczeństwie argentyńskim od początków epoki ko:oniaLnej aż po czasy nam współczesne. Zgodnie z zapowiedzią, główną uwagę poświęciła ona dwom grupom problemów: ,,1) dotyczących formowania się społeczeństwa :na terytorium kolonii Rio de Ja Plata i 2) odnoszących się do kwestii imigracji" (s. 9). Rozwój argentyńskiego etnos'll prześledziła w czterech oddzielnych okresach: epoce �300 RECENZJE kolonialnej, pierwszym półwieczu niepodległej Argenty;ny, dziesięcioleciac.h masowej imigracji z Europy od początku lat 70-tych XIX w. do 1'. 1914, oraz w wieku XX - od wybuchu pierwszej wojny światowej poczynając. Omówienie epoki ko:onia!nej rozpoczęła autorka od przedstawienia zróżnicowania plemiennego Indian zamieszkujących terytorium późniejszej Argentyny. Opisała podbój tego obszaru przez Hiszpanów, jego kolonizację przez białych sprowadzających afrykańskich Murzynów jako niewolników, oraz stopniowe mieszanie się ludności należącej do trzech ras: Europejczyków, Mur zynów i Indian. Przedstawiła proces formowada ;się po;s;zczegó:nych grup społecznych kolonialnej IArgentyny w tym rÓWll1ież proporcje rasowe ludności zamieszkującej poszczególne regiony .kr<:llju- w ró21:1ych (llklresa'Ch jego Ikoklnia1nego r<J'Zlwoju.L. S. SzejlI1balUiffiwska>zała na u·;vaTUinkowalnia $lPołeczne, golsporlaJI'cze Ij iPolJliltyc'ZnedO'kOll1ujących się przemian ludnościowych. Uwzględniła warunki sprzyjające kształtowaniu się wspólnego etJnosu. Omawiając pierwsze pólwiecze wieku XIX znaczną uwagę zwróci la na proces kulturowego ujednolicania się społeczeństwa argentyńskiego. Obszernie został przez autorkę omówiony proces masowej imigracji europejskiej do Argentyny między rokiem 1'357 - zwłaszcza za' 1869 a 1914. Przedstawiono środki społeczno-polityczne podejmowane przez władze argentyńskie w celu pobudzenia imigracji. Scharakteryzowano grupy imigranckie z poszczególll1ych krajów europejskich. Opisano przemiany społecZll1e jakim uległy one w Argentynie, zwłaszcza zaś proces ich mieszanias'ię i powstawania wspólnej kultury ogólnoargentyńskiej. Mimo widocznego wpływu treści kultur imigranckich na kulturę argentyńską zachowany został - zdaniem autorki - arge..rttyi.c;ki rdzeń tej kultury (powstały w epoce kolonialnej, a następnie wzmocniOll1Yw dziesięcio:eciach poprzedzających masową imigrację europejską. Uwzględniono znaczne regionalne (kulturowe a także - występujące w <niewielkim stopniu - rasowe) zróżnicowanie ludności Argemtyny, pogłębiane osiedlaniem się imigrantów glównie w pasie nadmorskim, w miastach, w tym przede wszystkim w Buenos Aires. Omówiono stosunki między poszczególnymi grupami spoleczeństwa argentyńskiego (wieś - mia· sto, wybrzeże nadmorskie - wnętrze kraju). PośWięCO:!'lOuwagę tradycyjnej kulturze metysów argentyńskich zamieszkujących wnętrze kraju (równicż wypieraniu Indian z ich ziem, w tym ich fizycznej eksterminacji). Opisano rolę imigrantów w przemialnach struktury społeczeństwa argentyńskiego i jego gospodarki. P.o pie!f'wtJzej wojnie świ.atowej wy:stąpił gW'alt·owny sradek imig.racji eUr."opejskiej do Argentyny. W ostatnich - omawianych w pracy - dzics'<;ciolcciach odnotowano zwiększony Inapływ imigrantów z kraj6w są3iednich. Jednocześnie nastąpił masowy napływ ludności z wnętrza kraju -(często mieszańców różnych ras) do miast wschodniego wybrzeża. Omówiono w pracy ich wpływ na charaktcr kultury i etnosu argentyńskiego, w tym również pojawiające się konflikty. Ich zanik lub znaczne osłabienie spowodowane było wzrastającą niechęcią do imigrant6w z państw ·s;lsied· nich (często metysów). Migracje wewnętrzne sprzyjały kulturowemu ujedno~icanil1 społeczeństwa Argentyny, stopniowemu zmniejszaniu regionalnych zróżnicowań. Omówieniem wpływu tych procesów na przemiany strukturalne i demograficzne społeczeństwa argentyńskiego zakończyła L. S. Szejnbaum swą książk<;. Termin "etnos" użyty w tytule pracy został przez autorkę scharald.eryzowany krótko i bardzo ogólnie .(:s. 3). Wskazała ona na brak zgody wśród radz;{'cl<:ich liczonych co do zakresu treściowego tego pojęcia. Można przypuszczać, iż między irrnymi właśnie ta sytuacja v/płynęła na charakter prowadzolDych przez L. S. Szejnbaum rozważań. Zdecydowanie przeważa w nich prezentacja uw,lrUinkow,l"j zewnętrznych formowania się argentYt'tskiego etnosu. nad jego wewnętrzną treścią Spowodowane to zostało jak można sądzić - również charakterem do~tępnej �301 RECENZJE literatury. Trudno:ki z ustaleniem wspólnych -elementów kultury argentyńskiej są następstwem kłopotów z zebraniem odpowiednich materiałów faktograficznych, jak też problemów teoretycznych wiążących się z konieczmością ich kategoryzacji i uogólnienia. Okres kolonialny uznała autorka za ważJlly etap kształtowania się argentyńskiego etno:su. Poziom samoświadomości etnic:zmej był wówczas jeszcze niski. Walki o uniezależnienie .się od Hiszpanii wplynęły lila wzrost świadomości etnicznej społeczeństwa, jednakże / terminy "naród" i narodowy" oznaczały wówczas bardziej uświadomienie sobie potrzeby jedności państwowej, niż zakończenie procesu narodowego zjednoczenia. Brak było wspólnego i powszechnie u:zma;nego etnonimu. Arge:ntyilczycy używali wówczas w stosunku do siebie różnych określeń: "Amerykanie", "południowi Amerykanie", "amerykańscy Hiszpanie", "naród amerykański" i rwdziej "lud argentyński" (s'. 78). W pierwszych dziesięcioleciach niepodległości występowaly bardzo silne tendencje separatystyczne. JednoczeŚlnie wskutek mieszania się ludności należącej do różnych ras następowało rasowe ujednolicenie się społeczeństwa. Procesowi temu sprzyjało okresowe wstrzymanie imigracji do Argentyny. W dziesięcioleciach późniejszych, okresie masowej imigracji z Europy, 8symilacja kulturowa imigrantów przebiegala - jak zaznaczyla autorka - znacznie wolniej niż strukturalna (s. 1'20), jednakże mimo to "elementy kultury kreols:,;ej nie tylko zachowaly :się mimo potężnego zagrożenia z zew;Dątrz, ale i zostały organicznie włączone wc wspó}ny proces zmian spoleczno-kulturowych" (s. 117- 118). W omawianej pracy używane jest pojęcie narodu, aczkolwiek autorka samemu pojęciu jak i jego argentyńskiej specyfice nie poświęciła oddzielnej uwagi. Stwierdzenia na temat argentyńskiego procesu narodotwórczego mają charakter marginaLny. Brak wyrażonej wprost koncepcji tego procesu. Można się domyślać, iż jego wyjaśnienie nie bylo tylko celem autorki rozprawy. L. S. Sze-jnbaum s,twierdza, iż IV argentyilskiej historiografii "pojęcie narodu utożsamiane jest z pojęciem pań~twa" (s. 5). Uważa zarazem, iż "jest jeszcze za wcześnie na to, by mówić o jednol'Odności narodu argentyńskiego, a tym bardziej calej ludności ArgentY'ny" (s. 163). :\Iimo, iż w pracy zawarte są rozważania będące próbą charakterystyk niektóryc.h elementów kultur zbiorowości imigramckich i ich wpływu na kulturę argentyńską, to wyraŹJnie odczuwaLny jest brak określenia charakteru wspólnoty argentyńskiej: treści, zasięgu społecznego i natężenia spajających ją więzi.. Niewiele można się duwiedzieć o treści świadomości (e1:lnicznej, narodowej} iArgentyńczyków. Brak .j)6jnej koncepcji rozwoju etnosu argentyńskiego zawierającej jego argentyńską ~pecyfikę, zmiany jego lniektórych elementów treściowych i mechanizmy tych zmian. Uwagi czynio;ne :na ten temat są w zbyt małym stopniu ze :sobą powiązane. Opis (aktów społecznych dominuje w pracy nad analizą ist:niejących między nimi zależności. Te mankamenty pracy tylko po części obciążają jej autorkę. W znacznym ~topniu wynikają z niezadowalającego wciąż poziomu rozwoju nauk badających tytułową problematyk~ recenzowanej rozprawy. Dotychczasowe prace L.S. Szejn'Jaum korzystnie wyróżniają się w radzieckiej latynoamerykanistyce poziomem merytorycznych rozvV'ażań. Również omawiany tom zasługuje na uwagę. Zawiera bogaty materiał faktograficzny, dane dotyczące skladu etnicznego, w tym rasowego. ~połeczeństwa Argentyny w różnych okresach jego rozwoju, migracji weWinętrznych, a przede wszystkim bogate materiały statystyczne imigracji do tego kraju. Zawiera również omówienie literatury poświ~conej tytułowej problematyce pracy. Ry.szard Radzik �302 Paul-Henri S t a h l, Histoire France", Paris 1986, ss. 247. RECENZJE de la decapitation, "Presses Universitaires de W serii "Le s Chemins de I'Histoire" ukazała' się nowa praca P. H. Stahla, profesora socjologii i etnologii w Eco1e des Hautes' Etudes en Sciences Sociales w Paryżu, omawiająca wszechstronnie zwyczaj obcinania głów, jaki istniał w Europie południowo-wschodniej do czasów niemal nam współczesnych. Zagadnieniem tym nie zajmowano się dotąd prawie zupełnie, książka ma więc charakter nowatonski. Sest to praca z pogranicza wielu dyscyplin: historii, etnografii, folklorystyki, przy czym autor nawiązuje również do historii religii. Dzieli się ona na trzy części. Pier~sza z nich daje materiał dotyczący zwyczaju obcinania głów, druga zawiera zbiór wierzeń związanych z głową lub czaszką i praktyk z tych wierzeń wypływających, część trzecia stara się wyświetlić pochodzenie tego zwyczaju. Książkę u.:upełniają obszerne aneksy, zawierające teksty źródłowe z opisami wydarzeń związanych z obcinaniem głów. Wreszcie kończy pracę bogata literatura przedmiotu. Autor oparł się przede wszystkim na źródłach pisanych z ostatnich pięciuset lat, doprowadzając je do ostatnich czasów (np. materiały z powojennej prasy greckiej), które uzupełnił materiałem zebranym przez siebie w czasie badań terenowych w Rumunii, Grecji i innych krajach bałkańskich - oczywiście w tym ostatnim wypadku chodziło już tylko o tradycję ustną. Charakterystyczne jest, że zwyczaj obcinania głów był praktykowa:ny w tych wszystkich krajach, które na wiele setek lat znalazły się pod pa,nowaniem Turków Osmal1skich, a więc w europejskiej części Turcji, w Grecji, Rumunii, Alba:nii, Bułgarii i części Jugosławii i Węgier zajętych przez Turcję. Praktykowali go również Tatarzy, ale niejako na zlecenie Turków, którzy dawali wy,sokie nagrody za dostarczenie im głów ich wrogów, !\. więc zwyczaj ten, jakkolwiek występujący na terenie Europy, wiąże się z ludami, które tu przybyły z głębi iAzji. Zgromadzony przez autora bogaty materiał został przezeń uSylstematyzowany i przedstawiony w sposób jasny i klaroWlny. Autor operuje licznymi cytatami (nie licząc wspomnianych aneksów źródłowych), które dodają pracy autentyzmu, a równocześnie wprowadzają czytelnika w klimat, w sposób patrzenia ówczesnego społeczeństwa na sprawy związane z praktyką obcinania głów. Praca P. H. Stahla jest u nas trudno dostępna, sądzę więc, że krótka relacja z wywodów autora może stać ;się użyteczna dla polskiego czytelnika. Zwyczaj obcinania głów praktykowany przez Turków i podległe im narody uprawiany był powszechnie do ostatnich dziesięcioleci XIX w. (szczególnie na terenie Grecji i Czarnogóry). Był to zwycz'aj związany przede wszystkim z wojną. Obcinano głowy wrogom po1egłym 'w walce i jeńcom wziętym do niewoli. Obcięcie głowy wiązało się również z wykonaniem wyroku śmierci, wydanym przez sqd czy też z rozkazu władcy. Praktykowane też było przy indywidualnych porachunkach z osobistymi wrogami, pochwyconymi złoczyń.cami itd, Obcinano głowy wyłącznie mężczyznom w wieku dojrzałym, nigdy kobietom i dzieciom. Obcinanie głów wrogom w czasie lub po bitwie było spektakularnym dowodem zwycięstwa. Bezpośrednio po bitwie wojownicy tureccy defilowali przed namiotem wodza, ofiarowując mu jako trofeum głowy zabitych przez siebie wrogów. Przyprowadzano również przed wodza jeńców i ścinano im głowy w jego obecności. Głowa jeńca pojmanego żywcem i ściętego na oczach wszystkich była o wiele wyżej ceniona. W Turcji w XVI w., ale i później, płacono żołnierzowi określo;ne ceny za głowy chrześcijan, w innych wypadkach za głowy konkretnych, szczególnie niebezpiecznych dla Turcji wrogów, np. Kozaków. Istnieli "faffi7ierze głów", którzy �RECENZJE 303 po bitwie napadali na otaczające ten teren wsi i mordowali, a następnie obcinali głowy chłopów, by móc się wykazać bogatszymi trofeami. W tych "nieuczciwych" praktykach leży, moim zdaniem, przyczy;na dla której o wiele większą cenę miały głowy wrogów wziętych żywcem i ściętych na oczach dowódcy. Do XIX w. włącznie wielkość zwycięstwa mierzyło się ilością ściętych głów, stąd spotykamy się z mocno przesadzonymi cyframi w relacjach z poszczególnych bitew i wojen. Jak dalece są one zawyżone świadczy choćby jedno ze źródeł mówiących o bitwie, jaka rozegrała się w Transylwanii, gdzie Turcy podali, że zdobyli 40.000 głów, podczas gdy z innych źródeł wiadomo, że przeciwnik miał 9000 żołnierzy, z czego w bitwie zginęło 575 osób. W opisach wojen czytamy o piramidach budowanych po bitwie z głów wroga, przy czym na ich szczycie umieszcza:no głowę zabitego wodza, lub o wałac,h z głów budowanych wzdłuź dróg, itd. Moźna tu przypomnieć, że i Polacy stawali się ofiarami tego rodzaju praktyk wojennych, jak np. król polski a następnie węgierski Władysław III Warneńczyk, czy hetman Stanisław Zółkiewski, którego głowa powędrowała do Konstantynopola (1620 r.), skąd dopi·cro została wykupiona przez Polaków. W cza'sie wojny obcinano głowy zabitym wrogom lub ścinall10 po bitwie głowy jeńcom. W czasie pokoju ścinano głowy z wyroku władzy i tu rozwinął się pewien rytuał. Przede wszy.stkim należy podkreślić, że śmierć przez ścięcie głowy uważana była za honorową (w przeciwieństwie do śmierci przez powieszenie - tu robiono wyjątek dła śmierci przez uduszenie cięciwą łuku, która była również honorowa, aczkolwiek rzadko stosowana). Im liczniejsza grupa i bardziej dostojnych osobistości przyglądała się wykonalIliu wyroku i im wyższy rangą był dostojnik państwowy, przed którego obliczem dokonywano tego krwawego aktu, tym większy honor dla ofiary. Przed wykonaniem wyroku pozwalano sk'azańcowi (nawet chrześcijanom) odmówić modlitwę, rozbierano go z wierzchnich szat, a następnie obcinano mu głowę specjalnym, tylko do tego służącym nożem. Rolę katów spełniali cudzoziemcy, najczęściej kolorowi, na ogół ll1iewoLnicy, o ile możności ll1iemi i o przerażającym wyglądzie zew:nętrznym. W samej Turcji byli to najczęściej Murzyni, na Bałkanach Cyganie, którzy tam byli klasą niewolniczą, powszechn1e pogardzaną. Nagrodą dla kata było ubranie skazańca i pieniądze jakie w chwili wykonania wyroku miał przy sobie. Miejscem kaźni wysoko pOlStawionych osobistości był pałac, :namiot, lub miejsce przed wejściem do pałacu lub lIlamiotu władcy (wezyra, wodza itd.). Na taką okazję zapraszano odpowiednio wysoko postawione osobistości. Ścinano też głowy przed serajem, przed bramą miasta, na głównym placu lub ulicy - tam gdzie gromadziło się wielu ludzi, lub rzadziej w innych miejscach, w zależności od okoliczności. Ściętą głowę wystawiano na widok publiczny nabitą na pikę, umieszczano na słupie lub innym widocznym miejscu, gdzie pozostawała na ogół przez 24 godziny do 3 dni. Po zwycięskich bitwach głowy takie, dla si;mia postrachu wśród pobitych, wystawiane były nieraz dłużej, ale miało to już charakter profanacji zwłok. W wypadku wykonania wyroku przyjaciele zamordowanego niejednokrotnie opłakiwali go, pieszcząc i całując ściętą głowę. Sprawa komplikowała się kiedy chodziło o przesłanie głów, np. z pola bitwy do Ko;nstamtynopola dla zaprezentowania ich sułtanowi, czy też przesianie głowy jakiegoś znacznego lokalnego urzędnika lub arystokraty zabitego z wyroku daleko od stolicy. Wówczas odpowiedni specjaliści ściągali s'kórę z czaszki, nasalali ją, wypychali słomą lub bawełną, napełniali wonnymi substancjami i zazwyczaj suszyli przez 2 tygodnie. Innym sposobem konserwacji, tym razem całych głów, było przesyłanie ich w miodzie. Głowy, jeśli należały do wybitnych osobstości, przesyłało się w szkatułkach, ll1ieraz bardzo drogocennych, inne w workach, wreszcie �304 RECENZJE je~li były ich większe ilości, solone w beczkach. Głowami pochodzącymi z większych zwycięstw dekorowano stolicę lub inne miasta, gdzie znajdowal się przedstawiciel władzy, przy czym czasem, zastępczo, obcinano tylko uszy zabitych i girlandy tych uszu nanizanych na sznury powiewały :na zwycięskich statkach, placach publicznych itd. Powszechność ścinania głów w państwie tureckim znalazła swoje odbicie w szeregu zwyczajów, w powiedzeniach, opowiadaniach, bogatym folklorze slownym. Np. w Albanii istniał zwyczaj tatuowania ciała małych chłopców by, kiedy dorosn'l i zginą w walce a wróg obetnie im głowę, można było zidentyfikować zwłoki. Istniała opinia, że sułtan obcina dzielnnie 7 głów, wielki wezyr 6, a pomniejsi wezyrowie po jednej. Mówiono też, że pierwszym zdaniem jakiego uczy się pisać następcę tronu jest "ja ci utnę głowę", a żołnierze w czasie defilady przed Howym sułtanem obejmującym władzę pochylali głowę 'na ramię na znak, że każdej chwili ma on możność obciąć im głowę. O powszechności tego zwyczaj świadczy również analiza, jakiej poddał autor zbiór rumUl1skich pieśni epiczmych, gdzie na 100 pie~ni w 59 występuje motyw obcinania głowy. Obcinanie głowy to dzieło przede wszystkim Turków, ale i inne narody, pozostające bądż pod ich władaniem, bądż w bliskich z nimi kontaktach, przejqly ten zwyczaj. Głowy obcinali swym wrogom (Turkom, ale i innym) Grecy, Rumuni, Czarnogórcy, ,AlbaJ'1czycy, a także Wenecjanie. Kurtuazyjrnie przesyłano sobie w upominku .głowy wspólnych wrogów. Turcy Węgrom. Węgrzy Mołdawianom. Rumuni węgierskie głowy Niemcom itd. Obyczaj obcinania głów trwał ni'eomal do ostatnich czasów. W walkach jakie Turcy wiedli z Albańczykami czytamy o ustawianiu piramid z głów Albal1czyków w latach 1779 i 1799. W walkach między Grekami i Bułgarami z początkiem XX w. obie strony miały zwyczaj obnoszenia po wsi głów ściętych ich przywódcom. W Czarnogórze zdarzały się wypadki obcinania głów jeszcze w okresie międzywojennym (np. fotografie policjantów z głowami schwytanych przez siebie bandytów). W Grecji, w czasie wojny domowej (po II wojnie światowej) zdarzały się wypadki, zanotowane w prasie, obcinania głów i wystawiania ich na widok publiczmy z odpowiednim napisem. Dane dotyczące obcinania głów w ostatnich 5 wiekach w Europie poludniowo-wschodniej autor uzupełnia materiałem porównawczym z różnych krajów i różnych epok, z Europy (od Irlandii po Rzym), a przede wszystkim Azji (tu także przykłady ze starożytności - z Biblii i innych źródeł. DDchodzi on do wniosku. że mimo spotykania takich praktyk sporadycznie w różnych regionach, Turcy przy<nieśli ten zwyczaj ze swych pierwotnych siedzib w głębi Azji. Część druga pracy Stahla poświęcona jest analizie materiału. Próbuje On znależć odpowiedź na pytanie, dlaczego właśnie głowa była tak ważnym trofeum. Sięga tu do analogii ze starożytności i czasów c.hrześcijańskich, poczYll1ając od kultu relikwii, gdzie głowa świętego była uważana za najcenniejszą relikwię. Omawia zwyczaj podwójnego pochówku spotykany w Kościele Wschodnim, gdzie po upływie pewnej ilości lat, w klasztorach (ale nie tylko) kości zmarłych zsypywano do wspólnego grobu, a tylko ich czaszki traktowano indywidualnie, przechowywano osobno, nierzadko wypisując Ina ll1ich imię zmarłego (źródła datowane jakie tu autor przytacza dotyczą końca XIX w.). Ponadto analiza innych przekazów pozwala autorowi na wysnucie wniosku, że głowa uważana była za siedlisko duszy. niejak6 symbolizowała całego człowieka. Część opisowa łączy się u autora często z poszukiwaniem powiązań m,lgiczno-religijnych poszczególnych zjawisk i wysnuwaniem wniosków, które, moim zdaniem, budzą pew1l1e zastrzeżelnia, a w każdym razie nie są przekonywująco udoku- �305 -RECENZJE mentowane_ Jest ich wiele przytoczę z braku mieJsca tylko dwa przykłady. I tak wystawianie glów na widok publiczny na jakimś podwyŻ!Szeniu ma się, zdaniem autora, wiązać z sakra:nym znaczeniem szczytu/wierzchołka, podczas gdy dla mnie chodzi tu o to, by trofeum było przez wszystkich widziane. Mam beż pew:ne zastrzeżenia co do wniosku autora, że przesyłanie głów do Konsta:ntY'l1opola, stolicy i siedziby sułtana, bądż ścinanie skazańców w obliczu sułtana mialo znaczenie sakralne, gdyż był to środek władzy nie tylko świeckiej, ale i duchowej. Przy tym traktuje tę praktykę zgoła jako kontynuację ofiar ludzkich. Niewłaściwy wydaje mi się również termin chasseuTs de tetes łowcy 'głów, wielokrotnie używany przez autora. Moim zdaniem można go zastosować wyłącZln,ie tam, gdzie władza turecka płaciła konkretną cenę za dostarczoną głowę wroga i żołnierze wyrażnie ,.polowali" na jakiekolwiek glowy. NatomialSt nie wydaje mi się słuszne używanie tego terminu w wypadku wykonywania wyroku sądowego, czy brania trofeów z glów podbitych wrogów, co było tylko kankretnym potwierdzeniem sukcesów bitewnych dałl1ego wojownika, a dla dowódcy i wladcy dowodem wielkości zwycięstwa. Pomijając te i inne drobne zastrzeżenia (szczególnie }eśli chodzi o religijno-magiczne interpretacje różnych zwyczajowych praktyk związanych z obcinaniem głów) należy podnieść zarówno nowatorski charakte-r pracy autora, jak i bogactwo materiału, na ogól trudno dostępnego choćby ze względów językowych (źródła w językach tureckim, rumuńskim, greckim itd.). Autor posiada rÓWinież szerokie perspektywy historycZlne i geograficzne, które pozwalają mu spojrzeć na zwyczaj, w tym wypadku niewątpliwie turecki, na tle porównawczym rozległym zarówno czasowo jak i przestrzennie. Anna Naoual el S a a d a o u i, Le face cache.e d'Eve. Les femmes Kowalska-Lewicka dans le monde arabe, Parus 1983, wyd. 2, ed. des femmelS, ss. 415.. W 1980 r. w Londynie wydawnictwo Zed Pr-ess opublikowało książkę Egipcjanki N. el Saadaoui pt. The hidden face of Eve. W dwa lata później rzecz ta ukazała się w języku francuskim w tłumaczeniu Elizabeth Geiger van Bssen stając się bestsellerem, skoro edycję powtórzono w 1983 r. Rozważania są rezultatem wi,eloletnich doświadczeń autorki jako lekarza, a także poszukiwań dokumentacy jnyc:h wyjaśniających Decepcję zachowań funkcjonujących w społeczeństwie arabskim. Przyczynę istniejących struktur tłumaczy sferą ekonomiczną, religijną i polityką rządów poszczególnych krajów. Książka składa się ze Wstępu (Preface), w którym omówiono ogólnie sytuacje polityczno-spolcczną krajów arabskich. Natomiast w Introdukcji sięga autorka do genezy istniejącego stanu rzeczy. Jej zdalniem, odpowiedzialność za rzeczywistość ponoszą zarówno religia jak i polityka, gdy w społeczeństwie patriarchalnym, a za takie uważa egipskie, nie jest możliwe oddzieJoenie religii od systemu politycznego i seksu od p~lityki. Triada: polity'kJa - sekis - ,relLgia, j-eslt jednym 'oZnaj-cZJUJ1Jszych punktów szczególnie krajów rozwijających się, a do takich zalicza się m. in. Egipt, gdzie wy.stępują jeszcze stosunki feudalne. Pisząc o sytuacji kobiety podkreśla, że we wszystkich społeczeństwach jej 20 "Lud" - t. '11 �306 RECENZJE wyzysk koresponduje z systemem ekonomicZJnym opierającym się na właSlllości ziemi, spadku i pokrewieństwa. Swoje rozważania wprowadzające zamyka apelem koniecZJności wyzwolenia kobiety na gruncie społecznym, moralnym i kulturowym (s. 49). Różnorodne zagadnienia związane' z obyczajowością odsłania część pierwsza pt. Połowa okaleczona (La moitie mutilee),. Autorka porusza tam kwestie związane m. ~n. z wychowaniem i pozycją płci pięknej w społecreństwie. Wskazuje, iż narodziny dziewczynki nie wywołują oczekiwanej radości, a w niektórych regionach matkę karze się ciosami, obelgami, a nawet groźbą rozwodu. O wyehowaniu dzieci decyduje płeć. Zycie syna - w przeciwieństwie do córki - cechuje samodzie!ność i swoista wolność. Wiele problemów i frustracji wywołuje kwestia honoru dziewczyny. Zdaniem autorki, jeszcze obecnie w środowiskach tradycyjnych żąda się od panny młodej poświadczenia jej dziewictwa poprzez prezentację splamiOlI1ego prześcieradła. Nieszczęściem dla rodziny jest utracenie błony dziewiczej w wyniku wypadku w dzieciństwie lub :skaza fizjologiczna. Według obyczaju, brak wymaganego dowodu winien być zmyty "krwią". :Na szczęście dla wielu młodych mężczyzn kryterium dziewictwa nie decyduje już o wspólnym życiu. Autorka krytykuje koncepcję honoru w rodzinach arabskich, określa ją wręcz za niemoralną. W niektórych krajach świata (m. in. Egipcie, Sudanie, Jemenie) praktykuje się obrzezanie dziewczynek. Obyczaj ten opiera się na wierzeniu, że usuwanie części organów genitalnych zeWl!lętrznych zmniejsza pobudliwość seksualną dziewczy,nek, dzięki cremu chroni się ich dziewictwo, a zatem honor. Zabieg wykonuje się przed pojawieniem się pierwszej m€lI1Jstruacji. Konsekwencją tych "operacji" są często ciężkie zapalenia, szoki psyehologiczne, oziębłość płciowa. Wśród przebadanych przez autorkę kobiet i dziewcząt większość, zwłaszcza ze środowisk, gdzie tradycja zajmuje pozycję prestiżową, nie było świadome owych skutków. Ich wiedza ograniczała się jedynie do sfery ewentualnego małżeństwa, które mogło być zawarte tylko z dziewczyną obrz'ezaną. Wiele z nich traktowało ów zabieg jako "operację 'C'CzY52jc.zają,cą" (operaJtj'on purifCante). Prze'f<l'żający Qikaza~ s~ę fa'klt, że 66% spoś,ód ankietowanych dziewcząt i kobiet legitymujących się wykształceniem nie miało pojęcia o fatalnym wpływie obrzezania na ich stan psychiczny i seksualny (s. 93). Sytuację tę tłumaczy temat tabu wobec anatomii kobiecej. Nawet na studiach medycznych nie podejmuje się m. in. wyjaśniem.ia funkcji łechtaczki w ciele kobiety. Obiektywnie usuwanie łechtaczki stanowi gwarancję dziewictwa aż do ślubu, a zatem honoru rodziny. Zabieg ten został prawnie zabroniony w Egipcie, jednak przy milczącej aprobacie rządzących jest w da~szym ciągu praktykowany. Dzieje płci piękmej, poczynając od biblijnej Ewy, prezentuje rozdział - część druga - Kobiety w historii (Les femmes dams l'histoire). Autorka przypomina, że w staroźytJnym Egipcie sYn nosił nazwisko matki i otrzymywał spadek wynikający z pokrewieńlstwa kobiet. Omawia też los matriarchatu, a jego zniknięcie tłumaczy konsekwencją 'systemu, w ramach którego mężczyzna przejął rolę centralną, zatrzymując sobie także swobodę dziaałnia. Również pojawienie się prostytucji należy łączyć z rządami mężczyzn, gdyż w okresie mariarchatu in5tytucja ta była nieznana. Przywołuje także dokumenty hebrajskie, chrześcijańs'kie i muzułmańskie, które odsuwają kobietę w cień. O historii kobiety w kręgu kultury muzułmańskiej traktuje część trzecia pt. Kobieta arabska {La femme arabe). Wkraczając w świat przedislamski ukazuje zjawisko po;Jiandrii, jakie obo'wiązywało w 'Wielu r€ijornaah świa:ta 'airabskieg.o. F>Ulnkcjonowało ono na zalSadzie "małżeństwa dzielonego {mariage part age) lub tzw. "istibdaa". Forma pierwsza charakteryzowała się możliwością pos'adania przez ko- �307 RECENZJE bietę dziesięciu męzow. Natomiast druga mogła być realizowana w przypadku braku spadkobiercy. Wówczas żona za zgodą męża miała prawo współżycia z innym mężczyzną, a narodzone dziecię US'ynawiał współmałżonek. W niektórych społeczeństwach poliamdria obowiązuje współcZJeśnie (s. 262). Pierwotnie islam przyznawał kobiecie ważne miejsce w społeczeństwie. Jednak wraz ze śmiercią Proroka jej pozycja ulegała degradacji. Spadek ten rozpoczął się w momencie wprowadzenia s'egregacji płci. Ów podział tłumaczy się często w aspekcie Jęku i pożąda:nia kobiety prz;ez mężczyznę. Z historii Arabów wynika, że to mężczYŹJl1ibardziej boją się kobiet niż odwrotnie. Ruch emancypacyjny w Egipcie został zapoczątkowany w połowie XIX w. Jego dzieje przedstawia autorka w części czwartej pl. Problem otwarty (La brecl<e est ouverte). Pomimo przewartościowań w sferze świadomości, jeszcze i dzisiaj podjęcie przez kobietę pracy zawodowej wywołuje kontrower.s'je. Nakazem obyczaju winna ona swoje życie spędzać w obrębie domostwa służąc mężowi i dzieciom. WspółczeŚinie zezwolenie małżonce :na pracę zarobkową dla wielu mężów oznacza obniżenie jego prestiżu oraz skazę na honorze (s. 376). Postawa ta wypływa z lęku przed ewentual:nymi kontaktami z innym mężczyzną jakie mogą mieć miejsce m. in. w biurze, na ulicy, w środkach masowej komunikacji. Ów kompleks mężczyzny nie zależy od wykształcenia, lecz wychowania. Na ka'r~ach tejo.sltatniej części autorka pOldda:je IQsrtmejkirYltyce p~lligamię, która występuje w prawie wszystkich krajach arabskich (wyjątek stanowi Tunezja, gdzie w 1956 r. zadekretowano monogamię). Według prawa egipskiego mężczyzna ma prawo poślubić kilka żon i rozwieść kiedy ma na to ochotę. Ojciec rodziny wielodzietnej (lO dzieci) może ją opuścić, jeżeli pował kobietę, którą pragnie poślubić {s. 384}. Natomiast kobieta arabska życie seksualne może prowadzić tylko z mężem. Stosunki pozamałżeńskie są zabronione, nawet masturbacja jest grzechem. Kończąc swoje rozważania N. el Saadaoui stwierdza, iż sytuacja kobiety wynika z ~yisltemu pa:triarchaJ1nego, trwającego ,dZliislil'l,jKTytyk:uje religie śwli.alta, które zaadoptowały zasadę posłuszeństwa kobiety wobec mężczyzny. Podważa obraz kobiety nakreślony w literaturze dawnej i współczesnej, wytykając mu fałszerstwo i nieprawdziwość. Książka stanowi bogatą informację historyczno-socjologiczną. Odsłania wiele tajników położenia kobiety arabskiej. Wprawdzie rzecz dotyczy przede wszystkim Egiptu, ale autorka sięga głębiej przywołując zjawiska z kręgu kultury muzułmańskiej. Czasami zauważa się pryncypialność w formułowaniu tez, co może budzić ,ko'1':t'~'O'wer1sjc. Niemniej jes1t bo po·zycja cenna, 'Uk<lJzującaskomp1iJkowalną i brudną do szybkiego rozwikłania sytuację społeczną kobiety arabskiej. do tArvna Barska Ludwik S to m m a, Antro'polo.gia kultury Inic.zy PAX, War'31zawa 1986, 'Ss, 268. wsi .polskiej XIX w., InJS!ŁyltUlt Wydaw- Ludwik Stomma jest absolwentem Kabedry Etnografii UW, był pracownikiem Instytutu Sztuki PAN, a obeanie od kilku lat wykłada w Ecole Pratique des Hautes Etudes w Paryżu. Dał się już poznać jako autor licznych artykułów zamieszczanych głównie w "Polskiej Sztuce Ludowej" i "Et.nografii Polskiej"; w tych to właśnie artykułach zarysowuje się krąg problematyki, w obrębie której będzie się po20· �,308 RECENZJE r1lJSzał. W roku 1981 ukazała się jego pierwsza książka pod przewrotnym i zagadkowym tytułem Słońce rodzi się 13 grudnia. Stomma proponuje tu, jak sam pisze - "przygodę poniekąd archeologiczną - zstąpienie pod pokłady ulotnych form, ku strukturom słowiańskiego roku obrzędowego, ku utajonym a rządzącym nim mechani:ZJmom". A przygtoda to iście kar~ołOlmna, <li I'alOnej "mózgołomna", nie po Taz ostatni jak się później okaże. IAutor dokonuj'e tutaj selekcji siedemnastu świąt do'rocZJnych kalendarza obrzędowiego, k!tóne po anaUzie 'okazują sJię za wierać w ~obie elementy obrzędów przejścia; następnym krokiem jest próba znalezienia klucza ich dobolfu w k:.ll:tuf'Ze ludowej. Z,damiem Stommy, daltą ludowY(lh obrzędów przejścia są symetryczne parami względem zimowego i letniego przesilenia słonecznego. Kultura ludowa dokonała więc spośród świąt chrześcijańskich doboru tych, które zgodI!l€ są z przełomowymi, "przejściowymi" momentami roku mierzonego i datowanego na pO;Qstalwiewschodów i zaoooidów 'słońca na hory::mnde. OdświeiJa więc tu StOImma (acz w formie pod względem merytorycznym odbi'egającej od pierwotnej astra listycznej koncepcji Volney'a i Dupnisa) pogląd, wskazujący na inspirującą rolę obserwacji słońca i innych gwiazd w kulturze. I tak - po tym wstępie - dochodzimy do najnowszej pracy Ludwika Stommy. wydanej przez PAX w 1986 roku, Antropologii kultury wsi polskiej XIX w. Otwóżmyza'te.m iksiąż:kę i !pozwólmy 'się \vpfowadz;ić do XIX wieku. Czy autoil" okaże I>'ię dobrym przewodnikiem, czy jego sposób oprowadzania będzie nam odpowiadać, poczekajmy z werdyktem do końca maszej wycieczki. KonfrOl!1tacja mitów o wsi polskiej w XIX wieku z rneczywistością, polemika z tymi funkcjOl!1ującymi po dzień dzisiejszy również w świadomości wielu etn{).grafów wyobrażeniami o tradycyjnym i sielsko-niezmiCll1nym wieku XIX, uzasadnienie ich funkcjonowania w kulturze - tak można by sformułować cel, któremu stara się autor sprostać w swej pracy. "Naitura mJi,io1-o,gilZalcjli - ,pUsze Czesła!w RobQtycki - polega lila zastęp~\waniu niepełi!1ej wiedzy o świecie mitem, który próbuje wyjaśnić zjawiska natury, oraz przeznaczenie świata i człowieka jako całości ciągłej i celowej, umożliwiając wian: w S!Cn,sludzkiej dzi'3iła:lności i trwałość Waln1;Jości.P>oina(dtopI'OiC'CoommfŁologizacji sprzyja fakt, że podstawę kOl!1stytuują emocje i wartościowania. Emocje wywołują potrzebę takiego widzenia świata, w którym nie dokonuje się przemiana, ale kumulacja. To co istniało i minęło, powinno trwać w wartościach, które można ocalić bez względu na pr2)emijalność zdarneń". Z natury mitologizacji wynika, że jest to proces nieustanny. . Zrozumienie tego procesu uświadamia więc nam rzecz wręcz niewiarygodną, kłócącą się z :naszym (członków cywilizacji) o sobie wyobrażeniu. Bo czyż nie zakwestionowany zostaje częściowo sposób naszej umysłowej i intelektualnej percepcji otaczającego nas świata i zachodzących w mim procesów'? Dla zrozumiemia tego mechanizmu niezbędna staje się rekonstrukcja zakodowanych w mitach reguł myślenia i swoistej hierarchii wartości społecznych. Tu bowiem znajdziemy klucz do zrozumienia utajonych struktur świadomości danej grupy i sił na nie oddziaływujących. Jeżeli zatem przyjmiemy tok powyż-szego rozumowania za sluszny, jawi nam się obraz cywilizacji, która wydaje się zaprzeczać podstawowym zusadom naszego -myślenia. Świadomość tego faktu i próby jego naukowego wyjaś,nienia zajmowała uwagę całych pokoleń etnologów i przyniosła plon, w postaci wielu rozmaitych, często zdumiewających swą śmiałością teorii, jak chociażby ta, której autorem był Lucien Levi-Bruhl. Jego zdaniem ludzie cywilizowani rozumieją podług reguł kartezjańskich, których podstawą jest zasada niesprzeczności. Czlowiek pierwotlllY natomiast posługuje się myśleniem prelogicznym, mistycznym. Rzeczywistość mityczna staje się częścią realnego przeżycia społeczeństw pierwotnych. �RECENZJE 309 Ustalenia te zostały póŹini'ej zakwestiOlllowane, ale nie w całości. Dwa z :nich oparły się ostrzu krytyki: 1. mistyczno-magiczne wierzenia i wyobrażenia społeczeństw plemiennych i ludowych stanowią system, czyli zorganizowane są podług jakiego$ wewnętrznego porz4dku, 2. owe "irracjonalne" wyobrażenia są w kulturach pier~ wotnych integralnie związane, stop[lio[le ze światem obserwowalnym; stanowią więc w nich element rzeczywistości. Zapamiętajmy te dwa ustalenia. Co jednak z ową zasadą sprzeczności, która cechować miałaby myśle.nie społeczeństw pierwotnyc.h? W sukurs przychodzi tu językoznawca Ferdynand de Saus5ure, który u.,talil, że system językowy opiera się [la opozycjach oraz Roman Jakobson z ustaleniem, że opozycja jest z natury rzeczy operacją 10gicZl!1ą.Istnienie jednego członu opozycji binarnej w sposób konieczny zakłada i ujawnia istnienie drugiego, przeciwstawnego. Cóż może to oznaczać w odniesieniu do kultury? Otóż człowiek pierwotny w obliczu rzeczy stara się je zawsze, choć przeważnie jest to proces podświadomy, sklasyfikować. Dorzućmy teraz do ll1a.szej wiedzy jeszcze kilka podstawowych ustaleń strukturalizmu. Każda kultura ma specyficZl!1Y i odrębny skończony zbiór opozycji bazowych, organizujących kształt komunikatów nadawanych i odbieranych przez społeczność uczestników tej kultury, a więc zasady klasyfikowania przez nich pojęć, zjawisk i rzeczy - a w konsekwencji - ich wierzenia, zachowania itd. Opozycje bazowe nader rzadko występują w rzeczywistości kulturowej w formie czystej. Pozostają jedynie "ideami" przejawiającymi się w kulturze w postaci licznych i różnorodtnych desygnatów. W ramach tych reguł możliwa j~st ogromna, choć [lie dowolna ilość kombinacji decydujących o treści komunikatu. Ową treść odczytujemy poprzez a.nalizę relacji symbolicznych i innych każdego najprostszego układu. de.sygnatów, czyli mitem. Dopiero wiązki mitemów tworzą nam scenariusze praktyk magicznych, zwyczajów, zachowań społecznych. To pobieżne streszczenie zasady postępowania strukturalnego wydaje się być o tyle uzasadnione, a wręcz niezbędne, gdyż stąd dzieli nas już tylko krok od znalezienia klucza do zagadki myślenia mitycznego. Czy jest ono nielogiczne, skoro mit poszukuje zgodności z sensem, jest ciągłym unaocznianiem istoty rzeczywistości? Rozstrzygnięcie zasadności wybranej przez Stommę drogi postępowania badawczego nie pozostawia teraz wątpliwości. Zbrojny w narzędzia badawcze dostarczone przez metodę strukturalną i wi'erny jej założeniom, ustala autor szeregi opozycji binarnych, nazywając je "tablicami Mendelejewa", których rozszyfrowanie pozwoli odczytać istotę ludowego patrzenia na świat. sposób interpretacji przezeń sensu obiektywnej rreczywistości. Naczelne miejsce w owym mitycznym myśleniu zajmuje opozycji "swój obcy". Mityczne wyobrażenia o obcym są przeciwstawieniem, swoistym negatywem wyo!.lrażerl tej grupy o .sobie, obrazu zgodnego z rzeczywistością w myśl wyżej przy jętych założeń. Vi! tym miejscu wypada podkreślić zaslugę Stommy w zasyg.nalizowaniu możliwości :nowego. jakże odmiennego od przedwojennych prób patrzenia na zmityzowam; postać obcego w kulturze. Zasługa to tym większa, bo przeci·eż owo konstruowanie obrazu świata podług zasady odwrotności i analogii miało podstawowe znaczenie nic tylko dla wierzeniowości, ale wręcz dla całego mitycznego światopoglądu chłopa XIX-wieczmego. Konstrukcja ta bazowała na znanej nam już zasadzie klasyfikacji. Raz dokonana klasyfikacja - w momencie nazwania pociagrl1a za 's'oba ':lal'sze wyQb.rażenia. Ogl101mną·częŚć iSJwej pracy poświęca Auitor ukazaniu wszechstronnej, wieloaspektowej izolacji wsi polskiej w mawianym okresie, ma którą złożyły się zarówno czynniki tkwiąoe w psychice chłopa, jak i uwa- �310 RECENZJE runkowania zewulętrz;ne, a która w decydującym stopniu przesądziła o kształcie owych wyobrażeń. Godzi się podkreślić wielką ilość materiału etnografic=ego i faktograficznego poddanego analizie badawczej. To bogactwo bazy egzemplifikacyjnej i jej niezwykle celny (miejscami kontrowersyjny) dobór zapisać można jedynie na plUS autorowi Antropologii... To, co czyni z tej książki lekturę dostępną intelektualnej percepcji również mniej wtajemniczonym w problematykę jest - poza niezbędnym minimum - sposób prowadzenia narracji, daleki od poruszania się w hermetycznym polu strict'e naukowego języka. Praca Stommy to doskonałe kompendium wiedzy o fenomenie kultury WiSipolskiej, prawdziwa kopalnia przykładów na istnienie niezwykle rozbudowamej sfery życia duchowego XIX wiecznego chłopstwa polskiego. Stomma przyzwyczaił nas już do kontrowersyjnej tematyki podejmowanej w swej twórczości i Antropologia nie jest tutaj wyjątkiem. Reakcja po przeczytaniu pracy może być różna, w zależności od tego, w jakim stopniu zgadzamy się z założeniami przyjętymi przez Autora. Dwie reakcje u większości czytelników będą jednak prawdopodobnie zbieżne: z jednej strony wrażelnie, że oto jesteśmy świadkami dokonania się na stronicach książki swoistej rewolucji w patrzeniu na świat nie tylko na wsi polskiej, ale także właściwego ludziom końca XX wieku. Rzeczywistość jest bowiem drugorzędna a sposób jej percepcji może być bardzo różny, przybierać różne formy. Mit obecny jest na wszystkich etapach rozwoju społeczeństwa ludzkiego. Siła perswazji umiejętnie dobranych przykładów jest wszak ogromna. Książka Stommy przynosi jednak także pewien niedosyt. Poza głównym wątIdem występują w niej inne, jakby poboczne, ale jakże istotne, na które jednak ostatecznej odpowiedzi nie znajdujemy. Dotyczy to m. in. poruszonej pod koniec pracy kwestii zasadności funkcjolllowania w literatunIe przedmiotu terminu "tradycyjna kultura ludowa" i wręcz próby zakwestionowania całego dotychczasowego dorobku dotyczącego kultury ludowej, pOWlstałego w tym duchu. Czy nie nazbyt śmiałe to pociągnięcie? I jeszcze jedno. Przykład z zakresu medycyny ludowej dotyczący wykorzystania ekskrementów w lecznictwie, niewątpliwie interesujący, nie wydaje się stanowić spójnej całości z I'esztą wywodu; nasuwa się nieodparte wrażenie, że Autor zamieścił go jedynie dla przetestowania tezy Van Gennepa o obrzędach przejścia. Wrażenie to ugruntowuje się w miarę czytania ks'iążki, bo kwestia ta nie zostaje już ponownie poruszona. To, że książka budzi szereg kontrowersji, to bardzo dobrze. O to chodzi. Najgoflszą wszakże oceną dzieła jest milczenie ze strony odbiorcy. Antropologia kultury wsi polskiej XIX w. nie jest z peWlnością pozycją, obok której można przejść obojętnie. fI alina Oniszcznk W. J. Wo z g r i n: Grienlandija i Grienlandcy. łzd. "MysI" Moskwa 1984, ss. 157. Prezentowana publikacja składa się z siedmiu rozdziałów. W pierwszym znajdujemy ogólne wiadomości o tej największej wyspie świata, obejmującej powierzchnię 2176 tys. km2• Autor podaje m.in., że w paleogenie panował tam klimat ciepły i wilgotny umożliwiający rozwój takim roślinom, jak magnolia, chlebowiec, sekwoja i tulipal;;o\\iec. Przeważały jednak drzewa 1iśoialste srt!fefy umiar.kowanej - �RECENZJE 311 dąb, klon, brzoza, wierzba, topola, olcha, wiąz i niektóre iglaste. Przed 2 - 3 milionami lat nastąpiło silne ochłodzenie, w czasie którego wyspa pokryła się grubą \Val:·si~lwąlodu rozlokowanego Glbe:cn:iealia obis'zarze 1800 rt.)'1s.km2 P.od C'i'ężaTem lądolodu Grenlandia została silnie wgięta. Najniższe temperatury powietrza odnotowano w jej środkowej części (-70°C). Dzięki ciepłemu Prądowi Zachodniogrenlandzkiemu klimat obszarów południowo-zachodnich jest najłagodniejszy. Średnia temperatura stycznia waha się od -1 do -4°C, a lipca około HOC. Flora wyspy liczy ponad 1000 gatunków, w tym 450 roślin wyższych. Następnie W. J. Wozgrin opisuje florę i faunę zwracając szczególną uwagę na te zwierzęta, które mają największe znaczenie gospodarcze. Wspomina też o utworzeniu w północnej i północno-wschodniej części Grenlandii największego na świecie parku narodowego rozciągającego się na przestrzeni 700 tys. km2• Rozdział drugi poświęcono historii zaludnienia Grenlandii i pierwszym kontaktom ludności tubylczej z Europejczykami. Autor zaznacza, że ślady najdawniejszych eskimoskich osad odkrytych na Ziemi Pery'ego w pobliżu fiordu Independens ocenia się na około dwa tysiące lat przed naszą erą. Stąd pochodzi właśnie często używana nazwa - Kultura Independens. W oparciu o materiały pochodzące z wykopalisk stwierdzono, że byli to myśliwi zajmujący się polowaniem na foki i piżmowoły. Wielkim podobieństwem odznaczali się ludzie należący do Kultury Sarkak (2 - 1,5 tys. lat p.n.e.). Ich koczowiska znaleziono najpierw koło Zatoki Disko, a następnie w wielu miejscach zachodniego i wschodniego wybrzeża, m.in. na południe od Angmagssalik. Najlepiej zostały one zbadane w sąsiedztwie Ilulissat i Godthab. W początkach naszej ery wyodrębniła się Kultura Dorset. Przynależni do jej kręgu Eskimosi nie posiadali psów, posługiwali się harpunami i mieli małe sanie o płozach sporządzonych z kłów morsa. Nic ich nie łączyło z przedstawicielami Kultury Sarkak, a z wyspy zostali wyparci prawdopodobnie przez inne plemiona, po których nie pozostało śladu. W IX wieku naszej ery Grenlandia była wyludniona i trwało to do czasu przybycia Normanów i Eskimosów reprezentujących Kulturę Thule. Stopniowo Eskimosi zaczęli korzystać ze zdobyczy skandynawskiej kultury, ale nie wiemy dokładnie kiedy to nastąpiło. Warto przypomnieć, że w wykopaliskach na wyspie Inugsuk (Kultura Inugsuk) znaleziono wśród eskimoskich pl"zedmiotów wiele l'zeczy normandzkiego pochodzenia, w tym również odzież, a nad Zatoką Ingelefielda, czyli 1500 km na północ od kolonii Normanów, napotkano na fragment kolczugi. Należy też zaznaczyć, że Normanowie żyjący na Grenlandii w XV wieku nie zerwali łączności z Europą. Największą dla nich klęską było przerwanie dostaw towarów europejskich prawdopodobnie na skutek panującej tam dżumy, ograniczenia duńskiej żeglugi w wyniku działalności Hanzy i eksportu rosyjskich futer stanowiących wielką konkurencję dla Grenlandczyków. Gdy duńskie statki dobiły do wyspy w 1474 roku nie zastano już Normanów, lecz tylko Eskimosów. W historii kontaktów z Europą nastąpiła przerwa trwająca ponad 100 lat. Ponownego odkrycia Grenlandii dokonał w 1576 roku angielski żeglarz Martin Frobisher szukając drogi do Indii. Jego śladami kroczył John Davis, który pierwszy sporządził dość dokładną mapę wyspy. Od 1605 roku Grenlandię odwiedzali również Duńczycy. Z początkiem XVII wieku rozpoczyna się wzmożony połów wielorybów, a w 1721 roku dotarł do Grenlandii misjonarz norweski Hans Povelsen Egede. Pragnąc nawrócić Eskimosów na chrześcijaństwo nauczył się ich języka, zwalczał okrutne obyczaje, m.in. dzieciobójstwo, a jego żona zapoznawała Inuit z elementarnymi zasadami higieny i zginęła tam w czasie epidemii ospy. Misja pastora nie powiodła �312 RECENZJE się, ponieważ wszelkie pojęcia nowej religii były dla nich zupełnie obce. Takim klasycznym przykładem jest baranek boży z konieczności wymieniany na "bożą foczkę" itd. Niemniej jednak działalność H. Egede i małżonki Gertrudy należy porównać z filantropijną akcją dra Alberta Schweitzera w Gabonie. Nie można też pominąć zasług niemieckich anababtystów Herrnhuterów, którzy przybyli na wyspę celem niesienia pomocy tubylcom. Opiekowali się chorymi i starcami, budowali szpitale i przytułki, a poza tym zajmowali się etnografią, pozostawiając wiele cennych opisów. Jeden z nich, S. Kleinschmidt, był twórcą pisma eskimoskiego, pierwszy przetłumaczył biblię na ich język i opracował eskimoski słownik. Rozdział trzeci obejmuje charakterystykę Eskimosów łącznie z uwypukleniem stopniowych zmian sposobu ich bytowania. Z tekstu dowiadujemy się m.in., że obecnie żyje na globie ziemskim około 90 tys. Eskimosów, z czego 40 tys. na Grenla!ndii, 18 tY:3. w Kanadzie, 30 tys. w USA i 1,3 tYls. w ZSRR. Pallniętać Ikz0ba, że z etnonimem "Eskimosi" zaznajomił Europejczyków pastor francuski Pierre Biard. W jego sprawozdaniu z podróży do Ameryki w 1611 roku po raz pierwszy użyto słowa "eskimantik", co oznacza w języku Indian Wobinaków "jadający surowe mięso". Obecnie termin "Eskimosi" został zastąpiony przez Duńczyków nazwą "Grenlandczycy", a ogólnym określeniem jest "Inuk", w liczbie mnogiej. "Inuit" - "prawdziwi ludzie". Z kolei autor zwraca uwagę na zewnętrzne cechy i psychikę Eskimosów oraz na najważniejsze osobliwości ich niezwykle trudnego języka. Ponadto przeznacza sporo miejsca na omówienie eskimoskich obyczajów, życia rodzinnego i cywilizacyjnych przemian pod wpływem Duńczyków. Przedstawia problem migracji wewnętrznej, zwłaszcza do uprzemysłowionych miast, a niezależnie od tego nie zapomina o podkreśleniu ujemnych skutków wynikających dla Grenlandczyków po zetknięciu się z białymi. W rozdziale czwartym przedstawiono główne etapy zagospodarowania Grenlandii przez Duńczyków i ich stosunek do Eskimosów. W. J. Wozgrin podaje, że wzrost zainteresowania wyspą zaktywizował się wydatnie począwszy od 1750 roku, gdy powstała Grenlandzka Królewska Kompania Handlowa zajmująca się skupem futer i zaopatrywaniem Inuit w żywność j sprzęt łowiecki. Stopniowo zaczęła ona skupiać w swych rękach całość obrotów handlowych Grenlandii, a ponadto przekształcała się zwolna w administracyjny organ Danii. W 1980 roku rozpoczęło się przekazywanie przedsiębiorstw i zarządu Kompanii samorządowi grenlandzkiemu. Nastąpiła zdecydowana przemiana stylu egzystencji Eskimosów. Nie są to już dawni myśliwi i łowcy wielkich ssaków morskich zdani na własne siły w obliczu zmagań z surową i nieprzychylną naturą. Obecnie żyją oni przeważnie z rybołówstwa i korzystają ze znacznej pomocy Danii, która przy współudziale znakomitych fachowców przystąpiła do budowy infrastruktury ekonomicznej i społecznej. W plan<:lch rozwoju wyspy przewiduje się m.in. zwiększenie zatrudnienia ludności przez likwidację sezonowego bezrobocia, elektryfikację kraju i mechanizację różnych gałęzi przemysłu, w pierwszym rzędzie przetwórstwa ryb, usprawnienie szkolnictwa ogólnego i zawodowego oraz zabezpieczenie mieszkań dla wzrastającej ludności miast. Poza tym zaczyna się intensywniej wykorzystywać bogactwa mineralne i ulepszać transport. Na stronicach rozdziału piątego zobrazowano kulturę materialną i duchową Inuit. Autor zaznacza, ze na skutek znacznego rozproszenia siedzib tubylców, a tym samym życia w odmiennych warunkach ekologicznych, tradycyjne zajęcia i obyczaje Eskimosów nie były wszędzie jednakowe. Stąd można wyróżnić różne ośrodki kultury. Najbardziej typowa jest forma arktyczna obejmująca zachodnie wybrzeże �313 RECENZJE Grenlandii na północ od koła podbiegunowego północnego. Zyjący w jej kręgu tubylcy odznaczają się tym, że w czasie żimy i wiosny polują na foki wylegujące się na lodzie, latem używają kajaków, a w jesieni tropią reny i łowią pstrągi w jeziorach. Kultura polarna (region Thule) ukształtowała się przede wszystkim w związku z koniecznością polowań na obszarach pokrytych lodem, ponieważ woda odsłania się tam najwyżej na okres dwóch miesięcy w ciągu roku. Po przybyciu Europejczyków do Thule okazało się, że Eskimosi już dawno zaprzestali polowań na reny i nie łowili ryb, a ponadto zapomnieli o kajaku i umiaku. Dopiero przesiedleńcy z zachodniego wybrzeża przypomnieli im o użyteczności tych prastarych środków lokomocji. Kultura subarktyczna rozlokowana na południe od koła podbiegunowego północnego cechuje się szczególnie przewagą sprzętu nieodzownego do polowań w morzu i zbiornikach śródlądowych. Osady grupują się najczęściej nad cieśninami i fiordami. Podczas polowań nie ma konieczności przenoszenia rodzin na znaczne odległości, jak to ma miejsce w Thule i dlatego psi zaprzęg jest mniej rozpowszechniony, a sanie są dwa razy mniejsze od używanych w kręgu kultury polarnej. Z kulturą subarktyczną Europejczycy zapoznali się najwcześniej i niesłusznie uważana była za jedyny wzorzec. Kultura materialna Inuit wiąże się ściśle z polowaniem na foki inne ssaki morskie. Zdobycz odstawiano do domu za pomocą sań zaprzężonych w psy. Grenlandzkie sanie w porównaniu z używanymi przez narody ZSRR są szersze i krótsze, a poza tym lepiej przystosowane do jazdy w trudnych warunkach, gdzie drogę lYZcgl'adZ',lj-l CZę3t.()!~'kaly i spięltTzone lody. Z tego 'W.zglę.du sitosQIWalnozaprzęg wachlarzowaty, który dawał saniom większą zwrotność. Płozy miały one lekko uniesione w przodzie, a z tyłu wyginały się pod kątem prostym. Ponadto na wysokości piersi człowieka były zespolone poprzeczną listwą ułatwiającą utrzymanie ciężaru na stromych wzniesieniach. W dalszej części autor opisuje budowę i przydatność kajaku oraz umiaku, jak też sposoby polowań. Wiele miejsca przeznaczył na omówienie eskimoskich domów, ubiorów, wierzeń, zabobonów, mitów i działalności szamanów. Pisze również o teraźniejszym życiu Inuit, tak gruntownie zmienionym pod wpływem zdobyczy cywilizacji. Rozdział szósty jest dziełem doktora nauk geograficznych Ł. R. Sieriebriana i nosi tytuł "Grenlandia w oczach geografa". Autor przypomina, że powierzchnię Grenlandii szacuje się najczęściej na 2175000 km2, z czego 341700 km2 jest wolnych od lodu. Natomiast najnowsze badania przeprowadzone przez duńskiego geografa B. )<'ristrupa wykazały, że jej obszar wynosi 21860000 km2, w tym 386000 km2 niezlodzonych. W północnej Grenlandii stwierdzono dziesięć razy mniej opadów aniżeli w południowo-zachodniej, a średnia temperatura powietrza wynosi na północy w lipcu 4 - 5°C, a na południu około lODe. Zimą różnice są jeszcze większe, na dalekiej północy średnia temperatura w lutym osiąga -30°C, a na południu -4°C. Jakkolwiek surowe zimy w północnej części wyspy silnie ograniczają rozwój roślin, to jednak w ciągu dwumiesięcznego lata flora rozwija się bujnie. Najlepsze warunki panują jednak na obszarach południowo-zachodnich. Następnie Ł. R. Sieriebrian omawia budowę geologiczną, podział na regiony, opisuje bogactwa natUl'alne, osiedla, rozwój przemysłu przetwórczego i transportu oraz próby rolniczego zagospodarowania niektórych terenów. W rozdziale siódmym W. J. Wozgrin porusza naj istotniejsze problemy wiążące �314 RECENZJE się z przyszłością Grenlandii na marginesie jej ścisłych powiązań gospodarczych i kulturalnych z Danią i polityczne konsekwencje położenia strategicznego wyspy. Recenzowana książka została opracowana fachowo i rzetelnie. Jej niezaprzeczalna wartość polega przede wszystkim na tym, że najważniejsze zagadnienia przedstawiono z uwzględnieniem najnowszych zdobyczy wiedzy o Grenlandii i Grenlandczykach. Poszczególne rozdziały cechuje świetnie przemyślana kompozycja i umiejętny dobór różnych ciekawostek przyczyniających się do wzrostu zainteresowania poruszonymi tematami. Ładny styl i jasność formułowania myśli sprawiają, że czyta się ją z niesłabnącą przyjemnością. Cennym uzupełnieniem tej wartościowej pozycji są kolorowe zdjęcia (ogółem 36 sztuk) przedstawiające m.in. Eskimosów, różne krajobrazy, fragmenty miejscowości, rybackich przystani, lotnisk i przetwórni ryb. W następnym wydaniu winna znalezć się dokładniejsza mapa Grenlandii, gdyż zamieszczona obecnie jest w bardzo dużej podziałce i wielu miejscowości wymienionych w tekście nie można odszukać. Poza tym należałoby wyjaśnić czytelnikom skąd pochodzą nazwy - "Kultura Surkak i Dorset". Koniecznie przydałby się również spis wykorzystanej literatury oraz indeks nazw łacińskich omawianych roślin i zwierząt. Treść książki wzbogaciłyby też choćby schematyczne rysunki przedstawiające dawny sprzęt łowiecki Eskimosów, wzory samodzielnie wytwarzanej odzieży, harpunu, kajaku i umiaku. Rozdział szósty można bez szkody zlikwidować, a zawarty w nim opis geograficzny Grenlanm'i przenieść do pierwszego, ponieważ wiele informacji powtal'za się. Roman NIEMIECKIE PUBLIKACJE O WSPOŁCZESNYCH Helga A n s c h U t z, Die syrischen Christen vom Tur Karczmarczuk ASYRYJCZYKACH Abdin. Eine altchristliche Augustinus-Verlag, WUrzbuq~ 1985, ss. 238, 32 iI., mapa. Gabriele Yon a n, Assyrer heute. Kultur, Sprache, Nationalbewegung der aramiiisch sprechenden Christen im Nahen Osten, Hamburg und Wien 1978, Gesellschaft fUr bedrohte Volker, ss. 238, ilustracje. Etnologiczne zainteresowania Bliskim Wschodem pozostawiały zazwyczaj na uboczu rdzenną ludność chrześcijańską, która zamieszkuje od kilku tysięcy lat pogranicze dzisiejszej Syrii, Iraku, Iranu i Turcji. Mowa tu o Asyryjczykach, którzy będąc chrześcijanami od bez mała dwóch tysięcy lat, mienią się jednocześnie bezpośrednimi spadkobiercami wielkich, starożytnych kultur Międzyrzecza. Współcześnie więcej wiemy raczej o Asyryjczykach żyjących na emigracji, głównie w krajach Europy Zachodniej i w USA, niż w ich pierwotnych siedzibach. Okazalo się, że wśród rzeszy emigrantów i "gastarbeiterów" napływających z muzułmańskiego Bliskiego Wschodu nieprzerwaną falą, zwłaszcza od lat sześćdziesiątych, znaczny' odsetek stanowią należący do różnych kościołów starochrześcijańskich Asyryjczycy, Prezentowane tu prace nie są opracowaniami w pełnym tego słowa znaczeniu etnologicznymi i do miana takich nie pretendują. Można jednak żywić nadzieję, że uświadomią one etnologom polącą potrzebę badań etnologicznych zarówno w spo- Bevolkerungsgruppe zwischen Beharrung, Stagnation und AuflOsung, �RECENZJE 315 łecznościach asyryjskich na Bliskim Wschodzie, jak i w diasporze. Zwłaszcza badania w miejscach pierwotnych siedzib winny być traktowane jako "ratownicze". W przekonaniu tym niewątpliwie utwierdzi czytelnika lektura omawianych dwóch niezmiernie wartościowych opracowań. Łącznie stanowić one mogą swego rodzaju "elementarz" i "wprowadzenie do problematyki". Wiele mówi podtytuł książki H. Anschutz, Syryjscy chrześcijanie z Tur Abdin. Starochrześcijańska ludność między inercją, stagnacją i destrukcją. Praca ta traktuje o ostatnim większym skupisku Asyryjczyków należących do syryjskiego kościoła ortodoksyjnego (jakobickiego) w regionie Tur Abdin w pd-wsch. Turcji. W regionie tym, wg szacunków patriarchy, w roku 1982 zamieszkiwało ich około 40000. Liczba ta jednak zmniejsza się w zastraszającym tempie. Spowodowane jest to emigracją do miast oraz do krajów Europy zachodniej. Autorka odwiedzała ten region w latach 1965 - 82 niemal rokrocznie i była świadkiem gwałtownego wyludniania się tego regionu. Część pierwsza pracy to interesujący rozdział wprowadzający, dający ogólną charakterystykę regionu Tur Abdin pod względem przyrodniczo-ekologicznym. Znajdziemy tam również dane na temat ustnej i pisemnej tradycji, zmian w strukturze ludności oraz przemian stosunków społecznych i gospodarczych. Zaś główna część książki to opis większości miejscowości tego regionu (wsi, miasteczek i klasztorów), których jest w sumie 99. Materiał został usystematyzowany w następującym porządku: miejscowości zamieszkałe przez chrześcijan (z nielicznymi nowymi, muzułmańskimi osadnikami), miejscowości o mieszanym, chrześcijańsko-muzułmańskim zaludnieniu, miejscowości wcześniej czysto chrześcijańskie, obecnie zamieszkalłe w prwwadze przez ludność ;illuzubmańJslką.Opisane.zosltały r,ównież zamie52J~ałe i niezamieszkałe klasztory oraz ważniejsze ruiny. Tę dokumentacyjną część pracy otwiera prezentacja miasta Midyat - stolicy regionu Tur Abdin. W tym liczącym niemal 17 tys. mieszkańców mieście w 1978 r. czwartą część stanowili chrześcijanie. Wśród chrześcijan dominują monofizycy Jakodici, lecz spotyka się także syryjskich katolików (unitów) oraz protestantów (w 1880 1'. ustanowiono tam amerykańską placówkę misyjną). Zycie społeczne toczy się w ramach grup wyznaniowych. Małżeństwa między przedstawicielami poszczególnych chrześcijańskich grup wyznaniowych były niemal niespotykane. Wyjątek stanowiły małżeństwa katolicko-protestanckie. Jednakże zupełnie nie do pomyślenia były małżeństwa chrześcijańsko-muzułmańskie. Antagonizm chrześcijańsko-muzułmański uzewnętrznił się między innymi w tym, że obie te grupy zamieszkiwały oddzielne, odległe od siebie o 2 km części miasta. Dopiero w ostatnich latach przestrzeń tę zaczęła wypełniać nowoczesna infrastruktura miejska. Obok religijnego podłoża antagonizmów między kurdyjską, muzułmańską a asyryjską ludnością, doniosłą rolę odgrywało zróżnicowanie ekonomiczne. Odwiecznie osiedli tu Asyryjczycy dominowali ekonomicznie i kulturowo nad silnie związanimi jeszcze z koczowniczym trybem życia Kurdami. W Midyat lub Inawe:t w odleglejszych mialSItach mle3'zkaLi 'chI'ześ,cijańI3Icyoibszar1n.icy, wydzierżawiający miejscowym, osiedlającym się w okolicy Kurdom ziemię na zasadach połownictwa. Asyryjczycy żyjący w mieście tradycyjnie związani byli z dobrze prosperującym rzemiosłem. Miejscowi złotnicy w niedalekiej przeszłości słynęli ze swych filigranowych wyrobów. Mieli nawet filie swych firm w Ankarze. Począwszy jednak od lat 60-tych względna dominacja i silniejsza pozycja ludności chrześcijańskiej traci na wyrazistości. Antagonizm, który w mieście był wyraźny, żyjący na wsiach chrześcijan od wieków stawiał w stanie permanentnego zagrożenia ze strony ludności kurdyjskiej. �316 RECENZJE Presja silniejszej liczebnie ludności muzułmańskiej była tu ogromna i często przejawiała się w zbrojnych napadach na "niewiernych" i rugowaniu ich na wszelkie sposoby z ziemi. Pola uprawne i doskonale zagospodarowane sady owocowe i gaje oliwne ulegały dewastacji, gdyż nowi ich użytkownicy nie posiadali jeszcze dostatecznych umiejętności rolniczych i nadal preferowali gospodarkę pasterską. Napięcia w środowiskach wiejskich potęgował jeszcze fakt zamieszkiwania na tych terenach Jezydów, którzy często dyskryminawani byli przez chrześcijan, ale również i przez muzułmanów. Bywało jednak, że z tymi ostatnimi sprzysięgali się przeciw aSyl'yjskim chrześcijanom. Ostoją kultury i tradycji były kościoły i liczne klasztory, które często służyły jako miejsca schronienia w wypadku sąsiedzkiej agresji. Te sakralne obiekty, pochodzące częstokroć z III - IV wieku, posiadają bogate kolekcje sztuki sakralnej oraz cenne zbiory inkunabułów, które do dziś w większości nie są znane światowej nauce. Przy kościołach i klasztorach działają szkółki niedzielne, które oprócz nauki zasad wiary oraz ojczystego języka czasem przekazuj'l w ograniczonym zakresie szerszy program nauczania. Inwentaryzacji obiektów sakralnych Helga Anschutz poświęca najwięcej uwagi. Interesujące są tu również informacje na temat zmiany liczebności duchowieństwa, jego wyksztalcenia, sytuacji materialnej a nawet przemian obyczajowych. Autorka, będąc równocześnie znawczynią emigracyjnych środowisk asyryjskich na Zachodzie, śledzi także losy najnowszej fali emigracyjnej z Tur Abdin. Uderzająco duża jest emigracja duchowieństwa. Dotyczy to również najsłynniejszego i naj zasobniejszego w tym regionie klasztoru Deir Mar Gabriel, do którego przybywają pielgrzymi z całej okolicy oraz z pobliskiego, ale znajdującego się już w Syrii Kamyszli oraz wierni z Europy. Przybywają tu również muzułmanie i Jezydzi, aby odwiedzić grób św. Gabriela. Niezmiernie cennym uzupełnieniem tej wartościowej publikacji jest mapa regionu w skali 1: 300000 oraz 7 kalek nakładanych na nią obmzujących, obok współczesnej sytuacji religijnej i językowej, również rozmieszczenie obiektów sakralnych w różnych przekrojach czasowych, począwszy od roku 630 n.e. Licząca 582 pozycje bibliografia stanowi ogromną wartość dla badaczy pragnących zgłębiać zagadnienie mniejszości chrześcijańskich na Bliskim Wschodzie. Szkoda tylko, że praca zaopatrzona została w stosunkowo skromny i dość przypadkowo dobrany materiał ilustracyjny. Książka Gabieli Yonan, Asyryjczycy dzisiaj. Kultura, język i ruch narodowoś- pozwala nam zapoznać się z problematyką współczesnych Asyryjczyków na szerszym tle historycznym i geograficznym i czyni to w sposób przystępny i kompetentny. Autorka, niemiecka il'anistka i semitystka, z racji swego małżeństwa, żyjąca na co dzień w środowisku asyryjskich emigrantów, jest doskonałą specjalistką w prezentowanej dziedzinie. Choć nie jest to praca najnowsza, to jednak ze względu na dużą wartość dokumentacyjną jest ona nadal aktualna. ciowy aramejskojęzycznych chrześcijan na Bliskim Wschodzie Pracę otwiera rozdział "Historyczno-polityczne dzieje współczesnych Asyryjczyków w XIX i XX wieku". W rozdziale tym autorka w syntetyczny sposób omawia jYQ'w;sta:'l;:,e ': 'W':ó'pók'zel9nezTóź:nkowanie kościolów wS'chodnich, j2ik równiC'ż historię i próbę klasyfikacji języków i dialektów neoaramejskich. Wiele uwagi poświęca ona tak zwanemu problemowi asyryjskiemu w okresie I wojny światowej oraz po jej zakończeniu. Wraz z rozpadem imperium osmańskiego wzrosła nadzieja Asyryjczyków na poprawę swej doli lub nawet na samodzielny byt państwowy. Nadzieje te były zręcznie podtrzymywane przez aliantów w zamian za pozyskanie �317 RECENZJE przychysności miejscowych chrześcijan. Nowy układ sił po zakończeniu wojny. nie przyniósł rozwiązania problemu asyryjskiego. Podobnie zresztą jak i kurdyjskiego. Kurdowie jednak, mimo rozczarowania doznanego ze strony aliantów żyją, jako muzułmanie, wśród współwyznawców. Asyryjczycy, liczebnie słabsi, stanowią wyspę chrześcijańską w morzu islamu. Okres międzywojenny to pasmo większych lub mniejszych akcji eksterminacyjnych i przymusowych przesiedleń ludności asyryjskiej na Bliskim Wschodzie i początek wielkiej emigracji. G. Yonan przy omawianiu tych zagadnień posiłkuje się oficjalnymi dokumentami, materiałami kartograficznymi i interesującą dokumentacją fotograficzną. Druga część pl"acy, to analiza położenia ludności asyryjskiej w krajach bliskowschodnich, doprowadzona do współczesności. Tak więc autorka omawia sytuację Asyryjczyków w Iranie, Iraku, Turcji, Syrii i Libanie, gdzie są oni dość liczni. Zwraca również uwagę na małe grupy wyznawców kościołów wschodniochrześcijańskich w Izraelu, Egipcie, Kuwejcie. Znajdujemy tu interesujące dane na temat stosunków politycznych, społecznych i gospodarczych, Sporo uwagi autorka poświęca życiu kulturalnemu społeczności asyryjskich w poszczególnych państwach. Znaczną wartość dokumentacyjną mają zamieszczone tu wykazy miejscowości zamieszkałych przez ludność chrześcijańską w krajach bliskowschodnich z zaznaczeniem przynależności do poszczegónylch kościołów. Trzecia część pracy poświęcona jest Asyryjczykom w diasporze. Omówiona jest ~u glówr1Jie działalność kullturalna i ż)"cie 'I'e1tgijne w ;kirajach, w kJtÓirych z;naleź1i swą drugą ojczyznę, bądź do których udali się na okresową, zarobkową emigrację. Przedstawione są tu skupiska asyryjskie w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Ameryce Pd., Związku Radzieckim, Anglii, Francji, RFN, Szwecji i innych krajach zachodnich. Najprężniejsze i najliczebniejsze centra aktualnie znajdują się w RFN i w Szwecji. W większości krajów, zarówno na Bliskim Wschodzie, jak i na emigracji, Asyryjczycy posiadają własne wydawnictwa i prowadzą działalność oświatową. Gabriele Yonan zapoznaje nas zarówno z piśmiennictwem asyryjskim, jak i literaturą naukową na ich temat. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na nowszą pracę tejże autorki poświęconą w całości periodykom asyryjskim oraz wydawnictwom misyjnym adresowanym do środowisk asyryjskich a wydawanych przez misje protestanckie, prawosławne i katolickie 1. Podobnie jak praca H. Anschutz, również książka G. Yonan zawiera bardzo obszerną bibliografię, co czyni ją jeszcze bardziej wartościową. Nadto Yonan zamiieśc>ila w .s"J\'ej peacy bDgaty i staraninie dobrany imalterial ilusltracyjny. Lektury tych ze wszech miar wartościowych, nie tylko dla etnologów, opracoo\\'<111 ZWT,lca nam UW<Jgęna tragiczlne dZli:ejeluJd:u :nie do lk-o'11ca, jets'zCizeskolnlsOillido'Waneg'o - ,choćhy z racj'[ zn'aiC2!negozróżmicOiwania lrielligijnego i przynależmośiCi do różnych organizmów państwowych, w których stanowi on marginalne mniejszości narodowe - a już poddanego nowemu procesowi dezintegracyjnemu, jakim jest masowa emigracja. Można wyrazić przypuszczenie, że konsolidacji tego ludu nie można się już spodziewać na Bjjskim Wschodzie. Tam jego przyszłość w świetle dotychczasowych doświadczeń nie rysuje się optymistycznie. Srodowiska emigracyjne, choć nadal jeszcze najczęściej działające jako odrębne, często zantagonizowane grupy konfesyjne, coraz częściej dążą do integracji. Nowa, wykształcona na zachodzie inteli- 1 Gabriele Yonan, ,Journalismus bis Zur Gegenwart, Berlin 1985. Reihe bei den Assyrern. Gilgamesch. Ein Vberb~ick. VOn sei.nen Anfdngen �318 RECENZJE gencja świecka i duchowa stawia sobie w tym względzie odpowiedzialne zadania. Dla tyc'h między inlT1ymi:zadań pi:Jlwołall1laz06tała w 1968 rdkJu organizacja - Assyrian Universal Alliance. Marek POZYWIENIE BLISKIEGO WSCHODU W PRACACH MICHAELA Gawęcki ABDALLI Etnografowie polscy interesują się między innymi pożywieniem polskiej wsi. Wymienić tu należy na pierwszym miejscu dr Jana Dekowskiego z ośrodka łódzkiego, który, jeśli chodzi o bogactwo dorobku publikowanego, wysuwa się na pierwsze miejsce wśród naszych badaczy. Wyłącznie problematyce pożywienia ludowego poświęciła się dr Zofia Rysowa z ośrodka krakowskiego. Kilka rozpraw na ten temat opublikowała (głównie zagranicą) pisząca te słowa. Pożywieniu ludowemu w Polsce poświęcone jest szereg map Polskiego Atlasu Etnograficznego. Z tego zakresu ukazała się, jak dotąd jedyna, etnograficzna praca zbiorowa, będąca pokłosiem ogólnopolskiej konferencji na ten temat zorganizowanej przez PTL w Krakowie (Kowalska-Lewicka red., 1973, a). Wreszcie w niektórych powojennych monografiach regionów i wsi znaleźć można mniej lub bardziej obszerne rozdziały poświęcone pożywieniu, pisane nie tyle przez 5pecjalistów od tego zagadnienia, co przez badaczy, którym ten temat niejako przydzielono w opracowaniu zbiorowym '. Powojenni etnografowie w większości zainteresowani są pożywieniem tradycyjnym (Dekowski, Kowalska-Lewicka, Polski Atlas Etnograficzny, gdzie tym tematem zajmuje się głównie dr Janusz Bohdanowicz), ale również współczesnymi przemianami zachodzącymi w pożywieniu wiejskim (Szromba-Rysowa). Badacze nasi nie interesują się natomiast pożywieniem innych krajów europejskich, a tymbardziej poz'aeuropejskich. Jedyny, jak dotąd, wyjątek stanowi praca prof. Tadeusza Lewickiego na temat średniowiecznego pożywienia Afryki na południe od Sahary, oparta na źródłach arabskich (Lewicki, 1974). Wspomnieć tu można jeszcze o 2 artykułach dotyczących gospodarki mlecznej w Jordanii (Hamarneh, 1973), w Mauretanii (Kowalska-Lewicka, 1973) i w Górach Sulejmana (Wolski, 1973), jakie ukazały się we wspomnianej wyżej pracy zbiorowej. W tej sytuacji zupełnie wyjątkową pozycję zajmuje twórczość dr Michaela A:bdalli 2, który zajął się tradycyjną kuchnią współczesnych Asyryjczyków.$ oraz innych mieszkańc6w Syrii. Liczne jegp publikacje, których bibliografię zamieszczam na końcu tego omówienia, ukazują śię w czasopismach bl'anżowych jak: "Postępy Nauk Rolniczych", "Przegląd Gastronomiczny", "Przegląd Piekarski i Cukierniczy", l Porównaj bibliografię prac poświęconych ludowemu po~ywienit1 w Polscc zestawioną przez Jana P. Dekowskiego: Materiały do bibLiografii pożywienia LUc1()weq" w Pulsce (w:) Kowalska-Lewicka A. red. Pożywienie Ludności wiejskiej, Kraków 1973. Równocześnie pragnę zaznaczyć, Ż2 w niniejszynl omówieniu pomijam etnograficzne prace na tClnat pożywienia •. jakie ukazały się przed II wojną światową. . 'Dr Michał Abdalla jest Asyryjczyk;em pocho<'qcym z Syrii. p,.<.łcllje 011 nil st1nowisku adjunkta w lnstytuc:e Technolcgii Żywności l'0chodzenia Roślinnego Akademii Rolniczej w Poznaniu. 'Pod mianem Asyryjczyk~w rozumiemy ludność chrześc;ja"ską żyjlQ na terenie dzisiejszej Syrii, Iraku i południowej Turcji. Skupiska Asyryjczyk6w ~potk:H: mo~nn na terenie całej Europy i USA. �RECENZJE 319 na ogół nie znanych etnografom 4. Zawierają one dużo cennych informacji o historii i współczesnym stanie pożywienia ludności syryjskiej, przede wszystkim Asyryjczyków, ale i ludności arabskiej i są dla etnografa ze wszech miar interesujące. Rozszerzają one zakres naszej wiedzy o pożywieniu Starego Swiata, stanowią też ciekawy materiał porównawczy, który pozwala na szersze spojrzenie na nasze lokalne tradycje pożywieni owe. Studia M. Abdalli z natury rzeczy mają charakter opracowań "żywieniowca", a więc zajmują się składem chemicznym potraw, ich wartościami odżywczymi, w niektórych wypadkach dają recepturę ich przygotowania oraz rozpatrują możliwości zastosowania icll w naszej gastronomii i kuchni domowej. M. Abdalla ma jednak żywe zainteresowania etnograficzne i historyczne, a przy tym doskonałą znajomość asyryjskiego środowiska w Syrii, to też każdy z jego artykułów zawiera również dane o dziejach, kulturze dawnej i współczesnej, obyczajowości, obrzędach, wreszcie sposobie odżywiania się w Syrii, tak na wsi jak i w społeczeństwie miejskim, kultywującym z pietyzmem stare, często wywodzące się od czasów starożytnych, tradycje pożywieniowe. Rozpatrzmy dotychczasowy dorobek M. Abdalli wedle problemów jakie porusza. Dwa jego artykuły dotyczą starożytności, pożywienie Sumerów, Babilończyków i starożytnych Asyryjczyków (Abdalla, 1984 b, 1984 d). Szereg studiów to monografie poszczególnych roślin użytkowych, ujęte z punktu widzenia ich użyteczności w pożywieniu współczesnych Asyryjczyków i innych narodów zamieszkujących Bliski Wschód. Są to monografie bobu (Abdalla, 1982 a), soczewicy (Abdalla i Ch:łkowski, 193'1), nasion melona, arbuza i dyni (Abdalla, 1983), wreszcie już nie roślinnego pokarmu lecz mózgu zwierzęcego (Abdalla i Urbaniak, 1985). Obok nich autor opracował również monografie podstawowych pot.raw interesującego go regionu jak: chleba - wedle naszych kryteriów placków pieczonych na zakwasie lub przaśnych (Abdalla i Gąsiorowski, 1979) i burghulu, omielanego ziarna zboża, przede wszystkim pszenicy. Burghulowi poświęca aż 2 publikacje, z których pierwsza ma charakter opisowy, omawia miejsce tej starej potrawy, a raczej półproduktu zbożowego, we współczesnej kuchni Bliskiego Wschodu oraz daje przepisy różnych dań opartych na burghulu (Abdalla, 1982 b). Druga pozycja (Abdalla, 1984 a) daje ciekawe porównania między potrawami zbożowymi o starym rodowodzie, jak właśnie burghul (Bliski Wschód), frumenty (Szkocja), kutia (tereny ruskie i wschodnie, Polska) oraz kuskus (Afryka północno-zachodnia). Tu też omawia autor współczesną karierę burghulu, który stał się ważnym składnikiem kuchni Zachodu. Mówi o jego popularności, zwłaszcza w USA i Niemczech Zachodnich. Głównym producentem w świecie burghulu na skalę przemysłową stały się obecnie Stany Zjednoczone. Od tych artykułów, zajmujących się Bliskim Wschodem, różni się terytorblnie monografia kuskusu (Abdalla, 1982 c), potrawy nie znanej w Azji, za to bardzo popularnej w Maghrebie i graniczących z nim krajach Afryki Czarnej. Inny kierunek artykułów Abdalli to informacje o współczesnych sposobach odżywiania się ludzi na Bliskim Wschodzie, w danym wypadku mieszkańców Syrii (Abdalla, 1981) oraz Asyryjczyków mieszkających tak na Wschodzie, jak i na Za'"Po;;t<;py Nauk Rolniczych" to organ Wydz,alu Nauk Rolniczych i Leśnych PAN, jest dwumiesit.;czn:k'clll wyC:10::Z.::łcym od 26 lat, wydawanym w Wars:l.::łwie. "Przegląd GElstronomiczny" to C~~:.ISopi.;m.Dpoświęccnc teorii i praktyce żywienia zbiorov.rego, jest dwumiesięcznikiem wy<Jaw<.lnym od 39 bt przez Wydawnictwo Sigma (rrzcdsiębiorstwo Naczelnej Organizacji Tcchnic;·.nej) \v Warszawie. �320 RECENZJE chodzie (Abdalla, 1984 c). Ten ostatni artykuł zawiera wiele danych o obrzędach współczesnych Asyryjczyków, ich poczuciu narodowej i religijnej odrębności, wreszcie o biesiadach odbywającycfi się z okazji świąt rodzinnych i religijno-historycznych. Interesują autora także możliwości wykorzystania potraw asyryjskich w polskim jadłospisie (Abdalla, Urbaniak, Buchowski, 1985). Ogólnie rzecz biorąc, dorobek naukowy dr Abdalli związany z pożywieniem bliskowschodnim, a pożywieniem grupy Asyryjczyków w szczególności, posiada duże wartości poznawcze i wart jest odnotowania, a przede wszystkim zużytkowania przez naszą etnografię. i obyczajch Anna Kowalska-Lewicka BIBLIOGRAFIA Abdalla, Michael 1981 - Sposób odżywiania się mieszkańców Syrii, "Przegląd Gastronomiczny" nr 11 - 12, s. 26 - 28. 1982a - Bób w bliskowschodniej kuchni, "Przegląd Gastronomiczny" nr 4, s. 31 - 32. 1982b - Burghul, egzotyczna potrawa pszenna, "Przegląd Gastronomiczny" nr 1, s. 20 - 21. 1982c - Kuskus - egzotyczna potrawa pszenna, "Przegląd Gastronomiczny" nr 3, s. 34 - 35. 1983 - Wykorzystanie nasion melona, arbuza i dynii w krajach Bliskiego Wschodu, "Przegląd Gastronomiczny" nr 2, s. 30 - 32. 1984a - Burghul atrakcyjny produkt pszenny. Metody otrzymywania i jego trwałość, "Postępy Nauk Rolniczych", nr 2, s. 19 - 32. 1984b - Ciekawostki kuchni Babilonii i Asyrii, "Przegląd Gastronomiczny", nr 4, s. 1, 2, 6. 1984c - Kilka słów o obyczajach kulinarnych współczesnych Asyryjczyków, Przegląd Gastronomiczny" nr 5, s. 41 - 42. 1984d - Tajniki gospodarki żywnościowej Sumerów, "Przegląd Gastronomiczny" nr 3, s. 35 - 37. Abdalla, Michael i Chełkowski, Jerzy 1981 - Zapomniane a cenne kulinarne walory soczewicy, "Przegląd Gastronomiczny" nr 2, s. 16 - 17. Abdalla, Michael i Gąsiorowski, Henryk 1979 - Chleb na Bliskim Wschodzie na przykładzie Syrii, "Przegląd Piekarski i Cukierniczy" nr 11, s. 215 - 217. Abdalla, Michael i Urbaniak, Bernadeta 1985 - Mózg w tradycjach i jadłospisie Syryjczyków, "Przegląd Gastronomiczny" nr 1, s. 29 - 30. Abdalla, Michael, Urbaniak, Bernadeta i Buchowski, Maciej 1985 - MożliWOŚci wykorzystania niektórych potraw kuchni asyryjskiej w polskim jadłospisie, "Przegląd Gastronomiczny" nr 5, s. 43 - 46. Hamarneh, Saleh K. 1973 - Tradycyjna produkcja mleczna w Jordanii (w:) Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków, s. 259 - 267. �RECENZJE 321 Kowalska-Lewicka, Anna (red.) 1973a - Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków, wyd. Muzeum Etnograficzne w Krakowie. 1973b - Tradycyjna gospodarka mleczna w Mauretanii (w:) Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków, s. 269 - 282. Lewicki, Tadeusz 1974 - West African Food in the Middle Ages, Cambridge University 'Press, Cambridge. Wolski, Krzysztof 1973 - Przetwórstwo mleka u ludności Gór Sulejmana (w:) Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków, s. 283 - 295. Mark Edward L e n d e r, James Kirby M a r t i n, Drinking in America. A History, The Free Press. A. Division of Macmillan Publishing Co., Inc. New York, Collier Macmillan Publishers, London 1982, ss. 222, il. 52. Istnieje przekonanie, że alkohol, a przynajmniej jego mocmeJsze gatunki, przyniesione zostały do Ameryki Północnej przez fale późniejszej, dziewiętnastowiecznej emigracji: irlandzkiej, niemieckiej i polskiej. Wedle tego poglądu bogobojna Ameryka pierwszych osadników, nie znająca problemu nadużywania alkoholu, została zdemoralizowana przez przybyszów o mniej twardych zasadach. Jest to, jak się okazuje w świetle recenzowanej, niezwykle interesującej książki, jeden z wielu amerykańskich mitów. Dwaj badacze z uniwersytetu Houston i Ratgers przedstawiają dzieje spożywania alkoholu w Ameryce Północnej (w czasach kolonialnych) i w Stanach Zjednoczonych oraz reakcje na ten fakt ze strony powstających organizacji trzeźwości. Uznali oni, jak naj słuszniej, że poprzez tę problematykę można dotrzeć do istoty licznych zjawisk społecznych, poruszając się jednocześnie w głównym biegu amerykańskiej historii społecznej. Już w pierwszym rozdziale tej żywo i przystępnie napisanej książki dowiadujemy się o sprawach stosunkowo mało znanych; o tym, iż alkohol nie był bynajmniej potępiany przez pierwszych osadników, w większości przedstawicieli surowych sekt protestanckich. Przeciwnie, byli oni jego gorącymi zwolennikami, jak zresztą cała współczesna im Europa. Woda miała w XVII wieku bardzo złą reputację, uznawano ją za źródło chorób, gdy tymczasem alkohol przeciwnie, traktowany był - i to wcale nie w małych ilościach jako środek leczniczy, najlepsze antidotum na dreszcze, gorączkę. Dodać wszakże należy, że głównie pito wtedy gorące i ciężkie piwo chmielowe lub słodowe, bądź wino. Autorzy podają, że statek Arabella, który przywiózł do Bostonu w 1630 roku pierwszą grupę Purytanów, miał na pokładzie trzy razy więcej piwa niż wody, a oprócz tego 10 tys. galonów wina. Gdy w koloniach zabrakło zapasów tradycyjnego leku, wśród Ojców Pielgrzymów zapanowała panika. Przedwcześnie, gdyż rychło rozpoczęto w koloniach produkcję trunków, głównie właśnie piwa z miejscowych produktów, w tym także z egzotycznej kukurydzy. Zdaniem autorów alkohol w owych czasaCh używany był częściej przy stole rodzinnym niż obecnie. Pito go także przy pracy, a miał również swoje ważne miejsce w obrzędach kościoła anglikańskiego i u Purytanów (komunia pod postacią wina). Jako że żadna umczystość domowa czy o charakterze społecznym nie mogła 21 "Lud" - t. 71 �322 RECI;;NZJE obejść się bez alkoholu, jego spożycie było znaczne. W sumie pito wtedy o wiele więcej niż obecIl'ie, w J)'I"zeJuczenńl\l lila czys,ty alkolhJOłI,leclz pi/to trunki słabsze, nie wywołujące negatywnych skutków. Picie było elementem kultury kolonialnej Ameryki, którego nie sposób nie brać pod uwagę. Produkcja i picie trunków mocniejszych natrafiały na sprzeciw społeczeństwa. Angielski gin miał jak naj gorszą opinię jako "napój najniższych warstw", a whisky, którą zaczęto produkować w Ameryce, owa "ognista woda" była pod surową obserwacją rządu. Od czasu do czasu zakazywano jej produkcji, gdy spożycie dawało widoczne negatywne skutki. Już w latach trzydziestych XVII wieku powstały w Ameryce karczmy, pierwowzór - tak później tępionych - saloonów. Biali mieli w Ameryce kolonialnej swobodę określania swego stosunku do alkoholu, natomiast prawo zakazywało spożywania trunków Murzynom, a zwłaszcza Indianom. Ci ostatni bowiem, wedle przekonania władz, mieli być szczególnie podatni na działanie alkoholu. Co prawda obecnie wielu antropologów uważa tzw. problem używania alkoholu przez Indian za "mit wody ognistej", niemniej w przeszłości, jak i obecnie, przekonanie takie ma określone skutki prawne. Około 1640 roku, początkowo w Indiach Wschodnich, pojawił się rum destylowany z trzciny cukrowej, niezwykle mocny i rychło nazwany "demonem". Rum był popularny w Ameryce do czasu Rewolucji, kiedy to angielska blokada portów spowodowała odrodzenie produkcji whisky. Jej spożycie stopniowo wzrastało, stając się z czasem istotnym problemem społecznym. Masowy ruch antyalkoholowy rozpoczął się od wystąpienia Benjamina Rusha (1745 - 1813), choć już wcześniej istniały w Ameryce grupy ludzi odrzucających całkowicie alkohol, np. Kwakrzy i Metodyści. B. Rush był postacią wybitną: znany lekarz, który zyskał sobie miano "ojca psychiatrii amerykańskiej" i polityk - jeden z sygnatariuszy Deklaracji Niepodległości napisał w 1784 roku książkę An Inquiry into the Effects of Ardent Spirits on the Human Mind and Body, dzięki której uznany został przez Amerykanów także za "ojca wstrzemięźliwości". Rush nie propagował wszakże abstynencji, lecz umiarkowanie i wyrugowanie najmocniejszych trunków. W 1851 roku dzięki działalności burmistrza miasta Portland, Neala Dow, (1804- 1897) wprowadzono, epizodycznie zresztą, prohibicję w stanie Maine. Ruchy prohibicyjne natrafiały jednak na opór społeczeństwa oraz rzecz jasna - producentów napojów. Uważano, że dążenia prohibicyjne są w niezgodzie z duchem wolności amerykańskiej, a sam alkoho1 na tyle zakorzenił się w amerykańskiej kulturze i stał się tak istotnym elementem międzyludzkich kontaktów, iż wyrugo'.\'a:1ic go~;if' :tylko j2St mało pr'2.'wdopodobne, ale ,nawet l:ilzkodliwe. Ruch antyalkoholowy, dcfść na ogół umiarkowany, bo nie propagujący całkowitej prohibicji, nie osiągnął do czasów Wojny Domowej większych sukcesów. Dopiero gdy po tej wojnie zaczęły napływać kolejne fale emigrantów, w których zwyczajach alkoholowych widziano zagrożenie dla "ducha Ameryki", ruch nabrał rozmachu. W nadużywaniu alkoholu ujrzano główny czynnik dezorganizacji społecznej, a saloon w oczach zwolenników prohibicji stał się największym wrogiem Ameryki. Nie dostrzegano problemów społecznych: trudności adaptacyjnych imigrantów, problemów związanych z miejscem MUl'zynów w strukturze społecznej Ameryki, skutków przyspieszonej industrializacji i innych zjawisk, które bez wątpienia sprzyjały wzrostowi spożycia alkoholu; widziano a l k o h o l i z nim walczono. Szczytem naiwnej wiary w możliwość odrodzenia amerykańskich ideałów poprzez wyrugowanie alkoholu, był okres prohibicji. Po ograniczeniach wojennych �32> RECENZJE - podczas I wojny światowej w USA limitowano alkohol - udało się republika;",om przeforsować w KOll;~siie ('m1mo s.p:zedwu p;rezydenta Wlil'sona) NatiOll1al Prohibition Act, zwany także od nazwiska senatora z Minnesoty Volstaed Act. Prohibicja stała się faktem w dniu 20 stycznia 1920 roku i trwała do dnia 5 grudnia 1933 roku, kiedy to została zniesiona przez Kongres. Cóż działo się .'.' tymcz'aliie? AuJbo,rzy ukazują dra~sltycZl!1Y 'rozziew ,między naaziejallni zwolel!1l!1ików prohibicji, dla których uchwalenie jej miało być "wejściem na ostatni stopień wiodący na Górę Synaj", a rzeczywistością charakteryzującą się niezwykłym rozkwitem gangsteryzmu, z czego skutkami USA walczą do dziś. Co prawda spożycie alkoholu w tym czasie (oczywiście pochodzącego z nielegalnych źródeł) znacznie spadło, bo ok. 33 - 500/0, ale inne skutki wprowadzenia prohibicji spadek ten stawiały pod znakiem zapytania. Wzrósł znacznie - ze względu na ceny alkoholu - uuział trunków w budżetach rodzinnych. Nie udało się zatem, co było jednym z celów prohibicji, uratowanie rodzin przed skutkami pauperyzacji będącej wynikiem nadużywania alkoholu przez jej członków. Książka Lendera i Martina jest pracą z pogranicza historii, socjologii i etnografii. Niesie pasjonujące· informacje o kulturowym funkcjonowaniu alkoholu w społeczeństwie wieloetnicznym, na które złożyły się liczne grupy, z których każda niosła własne zwyczaje związane z piciem trunków. Rozumienie kultury jakiejkolwiek zbiorowości bez poznania roli alkohołu w jej funkcjonowaniu, co podkreślają autorzy, będzie niepełne. Polscy badacze, którzy od dawna z wielką wnikliwością zajmowali się rolą alkoholu w obyczajowości polskiej, bez wątpienia konstatacji takiej przyklasną. Wartością pracy są również rewelacyjne ilustracje ściśle wiążące się z tematem, a pochodzące w większości ze zbiorów Rutgers Center of Alcohol Studies, instytucji, która wyspecjalizowab się w badaniach probleri1atyki w recenzowane i książce z dużym sukcesem wyłożonej. Ryszard N. A. B r i n g e u s, Det etnologiska iimnesomrddet. Kantor Lund 1985, ss. 42. Z cyklu "Smaskrifter fran Etnologiska Sallskapet i Lund" ukazała się kolejna praca prof. dr N. A. Bringeusa z Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Lund, w której autor w olbrzymim skrócie dokonuje przeglądu tendencji badawczych w skandynawskiej i pozaskandynawskiej myśli etnologicznej ostatnich lat oraz zapoznaje czytelnika z aktualną sytuacją instytutów etnologicznych Danii, Szwecji, Norwegii i Finlandii. Pracę prof. dl' Bringeus podzielił na 8 rozdziałów. W pierwszych trzech roz(;Zi;Ał;;l;nau"), określ;] zadania jakie powinnCl sbwiać sobie etnologia. Dowiadujemy się, że zadaniem głównym etnologii jako samodzielnej dyscypliny naukowej jest studiowanie człowieka jako istoty kulturalnej (miinniskan som kulturvarelse) w aspekcie wnikliwych studiów nad dawnymi i współczesnymi formami życia ludzi. Ta erixonowska koncepcja badań jest, jak widać, nadal popularna na gruncie szwedzkiej etnologii, aczkolwiek pojawiają się nowe kierunki zainteresowań badawczych, np. etnologiczne badania nad emigrantami szwedzkimi, jugosłowiańskimi rodzinami w Szwecji czy też pracownikami portowymi. 2.1" �324 RECENZJE N. A. Bringeus podkreśla ważną rolę badań etnologicznych nad studiowaniem indywidualnych i zbiorowych postaw społecznych ludzi "jako nosicieli i twórców kultury" (som kuUurbarare och kuUurbyggare). Autor określa konkretne zadania dla szwedzkiej etnologii, podkreślając, iż integralnym składnikiem szwedzkich badań powinno być dążenie do odpowiedzi, jak żyło i żyje społeczeństwo szwedzkie. Dużą rolę w tych badaniach odgrywają źródła historyczne i źródła zebrane w toku badań terenowych. Szwedzki badacz zwraca uwagę na dużą rolę Królewskiej Akademii Gustawa Adolfa w propagowaniu szwedzkich badań etnologicznych, przypominając, że Akademia jest wydawcą takich periodyków naukowych jak "Etnologia Scandinavica", "Arv" oraz "Saga och Sed". W dwóch następnych rozdziałach N. A. Bringeus przybliża aktualny stan badań etnologicznych w takich krajach, jak: RFN, NRD, Szwajcaria, Austria, ZSRR, Hiszpania, Portugalia, Francja, USA i Wielka Brytania. Niestety, nie podaje autor żadnych informacji o polskich badaniach etnologicznych, co wskazywać może na brak zainteresowania polską etnologią wśród szwedzkich badaczy kultury. W ostatnich latach coraz więcej zwolenników - jak podkreśla N. A. Bringeus - mają wśród skandynawskich badaczy koncepcje kultury przyjęte od brytyjskich antropologów E. Leacha i M. Douglasa. Krótkich wiadomości z działalności naukowo-badawczej instytutów etnologicznych w krajach skandydawskich przynoszą trzy następne rozdziały. Dowiadujemy się z nich o trwającej i rozwijanej współpracy barlawczej nad zagadnieniem jedności i różnic rybackich, chłopskich, mieszczańskich kultur w krajach skandynawskich. Autor kreśli perspektywy wspólnych badań nad kulturą lapońską, studiów nad kulturą środowisk imigrantów ,tradycją w rodzinach imigrantów oraz wpływem massmediów na kształtowanie postaw jednostek i grup społecznych. Ponadto N. A. Bringeus przedstawia aktualną sytuację etatową w szwedzkich instytucjach etnologicznych (Goteborg, Lund, Sztokholm, Umea, Uppsala) oraz umieszcza wykaz prac doktorskich napisanych w tych ośrodkach w latach 1975- 1984. Praca prof. dra N. A. Bringeusa przeznaczona jest dla wszystkich zainteresowanych problematyką skandynawskich badań etnologicznych, pozycją etnologii jako samodzielnej dyscypliny naukowej uprawianej na gruncie skandynawskim. Omawiana pozycja stanowi ważny wkład do dyskusji na temat społecznej funkcji etnologii. Waldemar Cas zivota. Rodinne a spolocenske svcitky v zivote cloveka. Kopczyński Brno 1985, ss. 262. Rozważania dotyczące cyklu życiowego człowieka, współistnienie i analogia cyklu biologicznego i społecznego, wydają się być ważnym i ciągle aktualnym przedmiotem zainteresowań badaczy humanistycznych. "Człowiek nie zYJe tylko w świecie fizycznym, ale również w świecie symbolicznym, którego częścią składową jest także tradycja obyczajowa i obrzędowa". (s. 18) Prezentowana tu praca jest owocem VIII sympozjum etnografów, folklorystów i socjologów z Czechosłowacji, Polski, Węgier i NRD, które tradycyjnie miało miejsce w Straznicy w październiku 1982 r. Pod dość uniwersalnym tytułem CzaI �RECENZJE 325 życia zebrane zostały studia koncentrujące się generalnie wokół problematyki świąt rodzinnych i społecznych, związanych z przełomowymi momentami w życiu człowieka. Reprezentują one jednak bardzo zróżnicowane podejście badawcze, a ponadto dotyczą odmiennych aspektów tego zagadnienia. W swym zalożeniu sympozja w Straznicy mają mieć profil etnograficzny. Wielość -dyscyplin repl'ezentowanych na sympozjum, którego efekty ukazały się w recenzowanej tu pracy, wspomniana różnorakość zainteresowań oraz ujęć teoretycznych powoduje, że tworzą one pewne zespoły tematyczne, które pragną teraz usystematyzować i kolejno przedstawić. Pierwsz<l dając<l się wyróżnić gl"Upą, są przyczynki rejestrujące i analizujące obrzędy i obyczaje związane z narodzinami człowieka. Prace te opierają się na konkretnych badaniach terenowych dokonanych w różnych regionach Czechosłowacji, wśród różnych grup etniczr;ych i społecznych oraz w zróżnicowanych okresach czasowych. Przedstawiają przy tym nie tylko stan współczesny, ale poruszają również problematykę przemian zachodzących w tym obszarze zjawisk kulturowych: Vera Seplakova: Narodziny dziecka w Pruslinkcich; - Ludmila Tarcalova: Ludowe obyczaje narodzinowe w regionie Uherskiego Hradiste; Pavel Popelka: Narodziny człowieka na morawskych lazach (kopanicich); Anna Kramosilova: Narodziny dziecka we wspólczesnym Roznowie pod Radhostem; Mikula·s Musinka: Narodziny dziecka u przesiedleńców rusińskich z Rumunii w Czechach i na Morawach; Kornelia Jakubikova: Oddzialywanie tradycji w sytuacjach związanych z narodzinami dziecka (na przykładzie regionu Kisuce); Katarina Gellenova: Zwyczaje narodzinowe w "cilejkarskych" wsiach regionu Tekov; Marie Sotalova: Zwyczaje narodzinowe w Czechach południowych przed rokiem 1945 i współcześnie. Drugą grupę, reprezentowaną w znacznie skromniejszym zakresie, stanowią przyczynki traktujące o obrzędach i zwyczajach pogrzebowych. Ich proporcja w stosunku do pozostałych obrzędów przejścia wydaje się być znamienna; odzwierciedla ona zjawisko o bardziej generalnym zasięgu - relatywnie mniejszym zainteresowaniem, lub przynajmniej gotowością zajęcia się tymi istotnymi, z badawczego punktu widzenia, obrzędami przez współczesnych etnografów. Nawiasem mówiąc, największą "popularnością" cieszą się studia nad obrzędami weselnymi. Marginalny zakres, jaki im poświęcono w tomie Czas życia (znajdujemy tutaj tylko artykuł niemieckiej badaczki Ute Mohrmann: Współczesne wesele w wielkim mieście. (Badanie sposobu życia w stolicy NRD), wynika jedynie z faktu, że poprzednie sympozjum w całości poświęcone było tej problematyce. Wracając do obrzędów pogrzebowych, odnotujmy, iż w recenzowanej pracy swą uwagę poświęcają im: Jarosłav Cukan: Narodziny i śmierć w osadzie robotników przemysłu tekstylnego w Ryblirpoli; Jan Krist: Obyczaje pogrzebowe w regionie Kijova; Andrej Sulitka: Kilka uwag na marginesie zwyczajów pogrzebowych Ukraińców-Rusinów na nowo zasiedlonym pograniczu Moraw Północnych. W odróżnieniu od tradycyjnych trendów w dotychczasowej literaturze etnograficznej, w której uwaga koncentrowała się na "zasadniczych" momentach przełomowych w życiu człowieka i związanych z nimi obyczajach i obrzędach, coraz częściej badacze uwagę swą skupiają na innych specyficznych sytuacjach występujących w cyklu życia społecznego człowieka, takich jak uroczystości imieninowe, urodzinowe czy też wszelkiego rodzaju jubileusze. Przesunięcie zainteresowań badawczych na te nowe formy obyczajowości wiąże się zapewne z faktem ich stosunkowo młodej genealogii, jako że zwyczaje te zaczęły się upowszechniać w środowisku wiejskim niedawno. Ze względu na ich odmienną genezę zajmują one �326 RECENZJE specyficzne mIeJsce wśród pozostałych świąt rodzinnych i nie wykazują tak ścisłego związku z obrzędami. Do tego typu problemów nawiązują następujący autorzy: Eva Vecrkova: Swięta rodzinne i spoleczne w nowo zasiedlone; wsi w południowych Morawach; Zuzana Polackova: $więta rodzinne i społeczne w życiu rodziny w Kobyli; Daniel Luther: Swięta i ;ubileusze w Lutistiach; Vanda Ji1'ikovska: Kilka uwag o formie i zasięgu wspólczesnego świętowania imienin i urodzin w środkowych Czechach. Na szczególną uwagę zasługują etnograficzno-socjologiczne studia, traktujące o świętowaniu w miejskim środowisku uczniowskim i studenckim. Matura w przypadku uczniów i "bal beanów" w środowiskach akademickich zanalizowane zostały zarówno z punktu widzenia rozwoju kulturowo-historycznego, jak i w aspekcie przemian współczesnych. Tak więc Matura uczniów bratysławskich pióra Viery Feglovej i Petra Salnera, jest próbą synchronicznego spojrzenia na to zjawisko kulturowe i społeczne. Matura, według tezy autorów, ze względu na swoją strukturę obrzędową i semantyczną, stanowi obrzęd przejścia. W swej całości matura przedstawia zbiór różnorodnych obyczajów o stałej strukturze, złożonej z następujących elementów konstytucyjnych: "l. studniówka, 2. uroczystość ostatniego dnia w szkole, połączona z pożegnaniem szkoły i ewentualnym pochodem maturzystów, 3. egzaminy maturalne, 4. wieczerza maturalna-bankiet, 5. rocznice matury." (s. 210) Struktura zwyczajów związanych z maturą na poziomie obrzędowym czy semantycznym, przedstawia intelektualne i społeczne przejście do grupy dorosłych. W obserwowanych elementach konstytucyjnych znajdujemy szereg elementów znanych z innych sytuacji obrzędowych, bądź z innych środowisk społecznych. Jako przykład podają autorzy pochody maturzystów, które mają wyraźny charakter karnawałowy; można się także dopatrywać pewnych analogii z obrzędami weselnymi. Występują tu również elementy inicjacyjne znane w środowisku rzemieślników czy też grup młodzieńców w środowisku wiejskim. Wnikliiwą obserwacją socjologiczną, jak ~ 'Ciekawym ujęciem historycznym charakteryzuje się artykuł Bale beanów w kontekście rozwo;u kulturowo-historycznego. Jego autor.ka., Marta Sigmundova" traktuje bale beanów jako jeden z rodzajów obrzędów recepcyjnych, który wylkazuje paralele z obrzędami przejścja rzemieślTJik6w. Według autorki bale :beanów InaIeż,! do "obrzędów przejścia, symboi'izujących wstęp do odrębnej grupy społeczmo-zawodowej". (s. 220). Do wspomnianej grupy studiów zajmujących się "nietradycyjnymi" obrzędami przejścia w odmiennych od wiejskiego środowiskach, zaliczyć można też szkic autorstwa Arne B. Manna: Obrzędy przyjęcia nowych członków do ObOZIl trampów - 'zwI"alcający uwagę na :Sizereg odrębnych, 'spe'cyficmych cech ,kuLturowych, \;;ytworzonych w ruchu "trampów" - bardzo popularnym w Czechosłowa'cji, nieoficjalnym i niesformal,izowanym ruchu młodzieżowym, wzorującym się w swych głównych założeniach na ruchu skautingu. Autor dostrzega w poszczególnych elementach obrzędu przyjmowania nowego człO!!1ka do obozu trampów przekonujące jego zdalniem - analogie 'Zclbrzędami inkjacyj.1ymi spolcczn1o'ści pozaeuropejskich (nie precyzuje on jednak, o jakie konkretnie społeczności może tu chodzić), ze średniow,iecznym przyjmowaniem czeladni:ków, z balami beanów" czy też z przyjmowaniem cl1lo[}C6wdo it'O'waTzystw,a,młodzieńców. Zawar:te w pracy uwagi tenretyczne - stanowiące oddzielny blok - skup'iaj'l się wokół kilku zagadnień. Jednym z nich są pytania dotyczą'ce tradycji obyczajowej i związanych z nią ustaleń terminologicznych; próbuje na nic odpowiedQieć w swym artykule Czas życia i tradycja obyczajowa Vaclav Frolec. Okrdk'!11c pojęcia poko:enia, czasu i życia ludzkiego i jego odiPowiednika kulturowego, jakim �327 RECENZJE jest rodzinny cykl obrzędowy turowym jest przedmiotem w jego aspekcie indywidualnym, generacyjnym i kulstudium Krzysztofa Kwaśniewskiego Społeczeństwo, kldtura i cykl życiowy człowieka. Z. Staszczalk dDkonuje przeglądu metod i koncepcji teolI'etycznych w badaniaICh obrzędów rodzinmych, pojawiających (Sli,ęw praktyce etnograJ1icznej badaczy polskiiCIh. CZYini to uw,'llględnila;jąc głównie kwestię !S!tosunku obrzędu do norm li przemian obyczajowych. Przedstawia w ten sposób kilka podejść: 1. utożsamianie obrzędu z normami obyczajowymi (najwyraźniej występujące w pracy K. Kwaśniewicz); 2. podejście stosujące analizę strukturalną obrzędu; analiza semantyczna połączona jest tu z zmalizą kulturową (szkoła warszawska, L. Stomma); 3. badanie trwałych elementów obrzędów rodzinnych, wypływających z akceptacji określonych systemów wartości; nawiązuje ono w pewnym stopniu do podejścia poprzedniego (w pracach T. Ciołka, J. Olędzkiego, A. Zadrożyńslkiej); 4. podejście rozwijane w ośrodku poznańskim, a wywodzące się z tezy, iż obrzędy iodz';,nne ba,dać należy jako 'wyraz przemialn obycza1j:CJlwyclh, zaś w mniejszym s't,opniu jako czynnik twórczy. Omówione szkice należą do zespołu studiów teoretycznych, na który składają się wraz z pracami Bohuslava Benesa: Przeżywanie tradycji w obrzędowości socjalistycznej wsi na Morawach południowych; - Alexandry Nawratilovej: Kilka uwag dotyczących znaczenia społecznego obrzędów i obyczajów rodzinnych; - Petera Niedermullera: Swięta i obrzędy w życiu społeczeństwa (na podstawie materiałów węgierskiC'h); Vaclava Frolca: Obrzędy i święta "czasu życia" 'we współczesności. Na tym kończy się przegląd zawartych w tomie szkiców. Sądzę, iż zreasumować jego treść warto było z kUlku innycllt, nie tylko prezentacyjnych, względów. Odizwie.rciedla on bowiem sytuację nalturYQgó1l1Jiej szej, jalką daje się odnotawać w etnografii Czechosłowacji. Wydaje mi się, liż grono badaczy czeskich i słowackich z podziwu godnąwyt'rwarłością s1tara się kOlnltynuować tradycje wls1półpra1cy~trnografów i folklorystów Europy Srodkowej, Co - zwłaszcza w os:tatndch latach - zaniedbane zostało niemal zupełnie przez inne kraje. Najlepszym wyrazem tego jest wykaz uczCis:lillików'"ympCJzjum w Sbraznicy, Móregia, efekty lslzybko - CIo 'rówmież charakterystyczne - wydane zostały w formie książkowej. Zawarte w tomie referaty autorstwa południowych sąsiadów Polski wskazują na 'Pewne cechy charakterystycl)ne dla badań obrzędów i obyczajów w tym ,kraju. W duży,m uproszczeniu ująć je można w czterech punktach: (1.) Duże przywiązanie do tematów od fat już podejmowanych w studiach etnograficznych - a w,ięc tradycyjnych zwyczajów ludowych. (2.) W tematach tych konsekwentnie i skutecznie pomija się religijne uwikłanie danych obrzędów. Omija się kh światopoglądowe zaplecze, co sprawia, że ich "czysto" świecki obraz pozbawia się właśeiwej mu barwy. Marginalne wzmianki na te'., te ma:t nie potrafią oddać w zupełności teigo, co ma miejsce w rzeczyw!'lstości (3.) Interesujące są próby zajęcia się nowymi tematami, nawiązującymi do zjawisk kultury ws,półczesnej. Wysuwanym w nich analog,iom i uogólnieniom przydałaby Się wnikliwsza refleksja teoretyczna; forma1ne i fenomenologiczne zbieżności nie mogl być bowiem podstawą do pochopnych wniosków o paralelności zjawisk właśc:iwych różnym kontekstom. (4.) Zdecydowana dominacja metody empirycznej i opisow2j, ze wszystkimi pozytywnymi i negatywnymi jej konseikwet11cjami badawczymi. Jeśli ktoś dopatruje się w ty eh kilku szkicowych uwa,gach jedynie negatywnej krytyki, to jest w błędz,ie. A już na pewno nie mOże ona dotyczyć samej w sobie pracy Czas życia, która stanow,i cenny wkład do naszego poznania kultury obrzędowej. 1 Stanislava Buchowska �328 RECENZJE Promysly i tamiestwy Bielarusi, "Nawuka Technika", Mińsk 1984, ss. 192. Wymieniona w tytule publikacja" wydana w nakładzie 1550 egzemplarzy, została zredagowana przez W. K. Bandarczyika, W. J. Mlialeszkę i M. F. Pilipenkę w ramach opracowań ogłaszanych przez Instytut Kulturoznawstwa, Etnografh i Folkloru Akademii Nauk Białoruskiej SSR. Jest ona drukowana w języku białoruskim i zawiera 22 artykuły napisane przez 13 autorów. Całość [Jublikacji, stosownie do omawianego zagadnienia, jest iluS'trowana oda;>owiednimi rysunkami, fotografiami i mapkami. Treść składa się ze wstępu, następnie z rozprawy natury 'teoretycznej, a w dalszej kolejności z dwu zasadniczych 'Części {"Przemysł" i "Rzemiosło")podzielonyci1 na artykuły (jakby rozdziały) opracowane przez określonych specjaListów. Wszystko to podsumowane zostało zalkOllczeni.em. Niemal każdy z artykułów zbudowany jest w oparciu o specyficzny trójczłonowy rytm: prahistoria i historia danej dziedziny, dłuższy lub krótszy opis stosowanej w niej techniki i technologii z podan,iem produkowanych w jej ramach dóbr oraz jej losy po rewolucji 1917 roku. Nadmienić należy, iż tytuły wi'elu artykułów !przypominają mianowni'ctwo zastosowane przez Kazimierza Moszyńskiego w pierwszym tomie Kultury ludowej Slowian. Podporządkowane są One jednak innej :niż u Moszyńskiego idei i manifestują się w odmienny,m sensie, który tkwi głęboko w zasadach głoszonych przez radziecką szkołę w etnografii. We wstępie zawarta jest charakterystyka ogólna obranego t~matu publikacji pod względem historycznym. Jego autor, W. K. Bednarczyk. ukazuje też rozwój zainteresowań tym zagadnieniem oraz przytacza co znaczniejszych jego badaczy. Znajdzie tu też czyt'e1nik sprecyzowanie terminu "przemysł" jako ubocznego zajęcia rolnika mają'cego na celu zdobycie dodatkowych produktów i surowców oraz terminu "rzemiosło" jako wyrobu przy pomocy rąk i prostych narzędzi przedmiotów domowego użytku oraz narzędzi gospodarskich jak leż służących do wykonywanlia innej pracy. Istotnym ustaleniem wstępnym jest ,też s1;wlierdzenie, że rozkwit przemysłu i rzemiosła IprzYipada na epokę feudalną, a wszystk,ie j'ego główne elemetrllty skirystali'z'o'wałysię w oikres,ie sitarolru.siki,m'i - 'Zdarniem aullellra - IPl'zetrwały do dziś. Impuls w postaci Rewolucji Październikowej spowodow:lł, iż liczne warsztaty miasteczkowe i wiejsk,ie stały s,ię podwaliną lokalneg,o przemysłu. "Nowa władza - pisze W. Bandarczyk - upatrywała w tych dziedzinach ludzkiej działalności wielką pomoc w odbudowie gospodarki. Już w 1923 roku w Moskwie zorganizowano Pierwszą Wszeehzwiązkową Wystawę, na kltór'ej pokazano znaczenie i rolę ludowego przemysłu j rzemiosła" (s. 8). Autor rozprawy zatytułowanej "Tendencje rozwoju prz,emysłu i rzemiosła", W. S. C4toj, przeprowadza charakterystykę ogólną poruszanych tematów. Konstruuj'e też teorię, którą one mają !pod~przeć. Stwierdza, że przemysł i rzemiosło są odbiciem sił produkcyjnych. "Dziejc życiowe tego czy innego narodu pisze stają się bardziej zrozumiałe w kOll1te1kśc:e umów społecznych oraz w pow.iązaniu ze środowiskiem geograficznym. Przyroda decyduje o surowcach i o ludzki'ch zajęciach. To ona decyduk o takich pracach, jak zbieracitwo, myśliwstwo, ,bartnictwo, obróbka drewna itd" (s. 11). BadarLia nad h:storią rZJemiosła pozwoliły autorowi artykułu wyróżnić trzy jego stadi<J: wytwarzalllie wyłącznie na potrzeby domowe, produkcja na zamów.ienic oraz produkcja na rynek. Każda z tych form decydowała o społecznym podziale pracy, o bycie ek0nomiczny,m wsi białoruskiej. Wydaje się, że w ten sposób pragnie autor podkreślić typowo marksistowskie przejście iloś'ci w jakość, walkę starego z nowym. �RECENZJE 329 Najbogatsze w treść ,etnograficZil1ą są rozdziały zatytułowane następująco: "PozysIkanie i obróbka żelaza" (S. F. Oiarochm), ,.,Przemysł rybołówczy" (J. M. Braim), "Wyrób węgla, dziegciu, smoły i potaszu" (N. J. Burakouskaja),,,Obróbka drewna" (W. S. Oiltoj), "Garncarstwo" (S. A. Miluczenkau), Tkactwo" (G. M. Kuryłowicz) i "Wyrób instrumentów muzycznych" (J. D. Nazina). Podkreślić należy, że wszystkie tematy korzystają z bogatego materiału archiwalnego. Autorzy poszczegók]y~h '.cqJra w nic OIgmn<iczl2Ui slię do ·opli6ów eltnog'raficZ!nych in,teresujących Ich tematów, lecz sięgnęli do efektów !badań archeologlicznych i przedstawiali je w ujęciu materializmu historycznego. Przypuszczać należy, iż metodę tę zastosowano, aby pozyskać specyfikę rozwoju maiterialnej kultury ludowej na Białorusi przy równoczcsny,m zdaniu sobie sprawy ze stopniowego jej zanikania. Wydaje się to potwierdzać fakt, że wiele uwagi zwracano na przełom XIX i XX wieku, ze zbyt skromnym potra1ktowaniem współczesności. Stwierdza to zresztą wyraźnie w swoim za,kończeniu W. Bandarczyk który pisze: "W okresie radzieckim, w związku z industf'ializacją, kolektywizacją i w wyniku rewolucj,i kulturalnej, zmieniły się niektóre przemysły i rzemiosła. Na ich bazie !powstały spółdzielnie, które z kolei przekształciły się w lokalny przemysł" (s. 190). Z dawnego zaś rzemiosła, posiadającego dziś charakter rudymentarny, ositały się jedynie te elementy, które zezwalają na produkcję przedmiotów dla własnych potrzeb lub na wytwarzanie pa,miątek. W związku z powyższym nasuwa się refleksja ogólniejszej natury, iż ludowy przemysł i rzemiosło, które ciągle rzutują na czas współczesny, choćby poprzez lokalny przemysł, są ilustracją talentu narodowego i jako takie mogą być odbiciem jego dziejów. Zastosowano tu w1ięc w klasyczny sposób marksistowski postulat badawczy, poleg1jący na ujęciu etapów rozwoju zjawiska i skonstatowaniu, czym ono teraz jest. Takim ujęciem twórcy publikacji opowiadają się wyraźnie za materializmem historycznym i za tkwiącą w nim logiką. ZastosowaLi więc rozumowanie oparte o tak zwaną konieczność i powinność. Z tych to zapewne względów dowiadujemy się, że w okresie od XV do !XIX wieku !przemysł i rzemiosło służyło głównie interesom feudałów względ:1ie kapitalistów., a w dalszej kolejnOŚCii ludności zamieszkującej w miastach, miastecz'kach i wsiach. Prawie każdy z autorów charakteryzując opracowywane przez siebie zagadnieliliie uwzg'ędniał takie elementy, jak byt społeczny, społeczeństwo a wytwórca lu!b grupa wytwórców" organizuje wytwórców. Zwracają oni w ten sposób uwagę na przyczyny przeobrażeń, jakie zaszły w dziejach przemysłu i rzemiosła. Wszystko to czynią zgrabnie, jednocząc materiał empiryczny z teoretyczną analizą. Biorąc do ręki tę interesującą książkę kierowałem Slię pokusą głębszego poznania w oparciu o najnowsze etnograficzne badania terenowe wybranych 'przez zespół redakcyjny zagadnień. Niestety, spotkał mnie zawód. Autorzy arltykułów prezentują bowiem produkt swych dociekań zbyt jednolicie, zbyt schematycznie i zbyt grubo owinięty w wiedzę archeologiczną, historyczną, społeczną i ekonomj,czmą. Nie wykazali nawet zapobiegliwości polegającej na uwypukleniu a,ktualnych badań, czego etnograf od tego typu pracy ocz,ekuje. Opisali zatem niejako od nowa fakty od dawna już znane. Jakhy oprawili stare ilustracje w inne ramy, k:tóre jedak słabo modyfikują dotychczasową wiedzę na ich t'emat. Cenna jest jedynie, biorąc pod uwagę marksQstowską teorię społeczną, wymowa ideologkzna opracowania oraz podniesienie poprzez nią rangi ludzkich poczynań mających na celu zdobycie żywności, surowców i narzędzi. Na uwagę zasługuje też szereg konstatacji ekonomicznych i socjologicznych, mających szersze niż etnografia zastosowanie. Zabrakło też, niestety, �330 RECENZJE kilku kartek Ipoświęconych zestawieniu literatury, mogącej wzbogacić zawartą w opracowaniu wliedzę. W świetle powyższego omawiane opracowanie potraktować należy jako podstawEl d<J dalszych publikacji obejmujących najnowsze badania terenowe z zakresu współczesnej kultury materialnej Białorusi. Wymienione wyżej uwagi w niczym jednak nie umniejszają jej wartości poznawczej i ogólnego poz;iomu. Lektura tej oryginalnej publikacji jest wystarczającą zapłatą za wysiłek włożony w jej przeczytanie. Wojciech Patrik etnisk Wall identitet ma has I' ck, I hoglandets Begafolket i norra skugga. Wollegas Ekonomi, Ulgland. social Etiopien. Sadowski organisation och Uppsala 19,86, ss. 226. Książka jest dysertacją doktorską szwedzkiego antropologa afrykanisty, Patrika Wallmarka, przynoszącą obfity, dobrze zredagowany materiał etnologiczny dotyczący podstaw gospodarczych, organizacji społecznej społeczności Bega. Lud ten zamieszkuje pogranicze Etiopii ,i Sudanu, sam zaś autor prowadził badania wśród Bega w latach 1974 -1977 oraz w roku 1980. Wallmark podzielił swoją pracę na 9 rozdziałów i niek1óre z nich warto omówić chociażby z tego powodu, iż informują one o przedmiocie zainteresowań szwed z~iej afrykanistyki, która wiele mi'ejsca poświęca strukturze społecznej danej zbiorowośc!i oraz wpływom warunków :e'kologicznych na życie ludności. W pierwszych dwóch rozdziałach, które są krótkim szkicem historycznym na temat dotychczasowych badań nad ludem Bega, autor dokonuje przeglądu stanowisk badaczy na temat pochodzenia (lud prenilotycki?) i języka (grupa Koman?) społeczności Bega. Podkreśla także, że nie jest pierwszym szwedzkim afrykanistą, którego zainteresowała kultura ludów pogranicza etiops'ko-sudańskliego, zwracając uwagę że wcześniej takie badania prowadzili m. in. K. E. Knutsson i E. Forslund. Autor zastanawia się także nad skutkami migracji społeczności Bega z rejonu Gojjam Ina itClreny Wolle:ga, kitóra doprowadziła do zet'knięda Is!ię z ludami :zamies:Z!kującymi obszar Wollega i niekiedy do otwartych konfliktów militarnych, np. z ludem Oromo. Interesująco przedstawiają się w pracy Wallmarka rozdz1iały trzeci i czwar.ty. Pierwszy z wymienionych dotyczy zagadnień obszaru ekolog:kznego, w którym żyje Bega oraz źródeł utrzymania. Są to tereny między rzekami Didessa, Dabos i Niebieskim Nilem a masywem Wollega. W tym środowisku ekologicznym rozwinęła się określona działalność gospodarcza: rolnictwo, rybołówstwo, łowiectwo lizbieractwo, a także rzemiosło (wyplatanie koszy, kowalstwo). Rozdział czwarty zawiera informacje (plus czytelne rysunki) dotyczące zagadnień zorganizowania gospodarstwa domowego i przestrzeni domu obowiązującej wśród Bega. D<Jwiadujemy się, że typowe domy mieszkalne występują w dwóch typach: typ pierwszy, zwany w mdejscowym języku mutza, za'chowuje kształt owalny z dachem stożkowatym, typ drugi chara:kteryzuje kształt prostokąta z dachem dwuspadowym. Ten ty!p zwany jest przez Bega - debeya. Cechą wspólną obu budyn!ków mieszkalnych jest umieszczenie w częśc:i centralnej paleniska. Materiałem budowlanym jest drewno, liście, trawa, bambus. �331 RECENZ.TE O:prócz chat mieszkalnych typu "mutza" i "debeya", które zamieszkuje rodzina (monogami>czna bądź pohgynicZll1a) istnieją we wsiach Bega pojedyncze budowle należące do wdów, wdowców, starców, znachorów, grup wiekowych i zawodowych, a także pojedyncze budynki gospodarcZ€, takie jak np. spichlerze, obory, kuźnie. Rozdział piąty pracy zawi,era wiadomości z zakresu usytuowania i rozmieszczenna wsi Bega na obszarze Wollega. Wsie zamiesz.kuje 70 - 250 osób, które są członkami danej linii, gałęzi klaJl1u. Systemowi Iklanowemu wśród Bega poświęcony jest następny rozdział pracy. Autor podkreśla, że właśnie klan (choka) kształtuje wewnątrzną spo,istość i wpływa w istotny s;Josób na pozycję społeczno-ekonomiczną swoich członków. Szwedzki etnolog jest zdania, że na o,bszarze Wollega istnieje około 30 klanów. W następnych dwóch rozdZJiałach autor kI<!śli obraz kontaktów Bega z ich sąsiadami, ludami aroma, Mao i Gabato oraz ,podejmuje próbę określenia postaw jednostek" rodziny, klanu w procesie utrzymywania, trwania wzoru ,kultury Bega, pod1kreślając jej konserwatyzm i tradycjonalizm. Omawia.na pozy,cja zawiera boga~y mareriał fotograficzny, czytelne mapki terenu, genealogię klanów oraz słowniczek miejscowych terminów. Solidnie i wnikliwie opracowane przypisy do poszcrególnych r<JZdziałów pracy cZyJI1iąpozycję wartą poznania przez tych wszystkich, którzy interesują się kulturami pozaeuropejskimi, zagadnieniami środowiska ekolog,icznego, /procesami adaptacji. Na koń'cu prac~ autor umieścił obszerną bibliografię tematu oraz streszczenie w języku angielskim. Waldemar Fr.ltdor j narodov RSFSR. Mezvuzovskij L. G. B a I' a g. Ufa 1985, Baskirskij naHrnyj Universitet, sbornik, Kopczyński rield. T. M. A kimov a ss. 152. Prezentowany tu międzyuczelniany zbiór !prac z terenu RSFRR składa się z pięciu działów. W pierwszym, zat~ułowanym Związki międzyetniczne i typologia rozwojn folkloru, M. N. Mielnikow (z Nowosybirska) pisze o typologij procesów rozwoju wschodnioslovvi'ańskiego folkloru pieśniowego Syberid, na której osiedlano Rosjan, Ukraińców i Białorusinów. Z artykułu wynika, że pieśni ludowe, z pochodzeni a llkraińskje i b'alcl'luls.kl"2,u[.eg2lły procels'owi ruszczenia 'się. A. K. Mitkuszew (z Syktywkaru) przedstawił powiązania między'etniczn.e narodowości ugrofińskich, R. G. Nazirow (z Ury) zanalizował interesujący motyw narysowanej łódki jako fantastycznego środka uc:ieczki bohaterów baśni, podań j pieśni, ujarzmionych przez swych wrogów. Motyw ten występował także w podaniach o atamanie Razinie i był prawdopodobnie zapożyczony od ludów azjatyckich Syberi~, względnie od Tatarów. Kolejno J. M, Mizij'ew (z Nakzyka) prredstawił powiązania folkloru balkaro~kara4 czajewskJiego ze :;tarotureckdm. Dział II zbioru poświęcony jest fol1klorowi pieśniowemu. T. M. .Akimowa (z Saratowa) zajęła się poezją ludową związalI1ą z kalendarzem agrarnym. L. 1. Brancewa (z Ury) zanalizowała obrzędy 'j towarzyszący im folklor okresu zimowego, zanotowany podczas akcji zbieraczej ullIiwersyt'etu Baszk,irskiego, zorganizowanej w Latach 1976 i 1983. Uczestnicy ekspedycji stwierdzili, że w tej chwili folklor ten nie jest już aktywny, niemniej trwa on w pamięci Sitarszego pokolenda ludnoścu rosyjskiej, z dawna mieszkającej w Baszkirii. Jednakże "w ostatnkh dziesięcioleciach" �332 RECENZJE - jak czytamy (s. 45) - 7 stycznia (czyld na Bo~ Narodzenie wedLe starego stylu) chodzili jeszcze po domach kolędnicy i śpiewali kolędę modlitewną Narodzenie Twoje. ", za co otrzymywali datki. Na początku wielkiego postu młodsi, zgodnie z dawną tradycją rosyjsko-prawosławną., !pros,i1i o odpuszczenie win u osób starszych (rodziców, braci, sióstr), a ci błogosławili ich ikoną. W okresie "Swiątek" Bożego Narodzenia jeszcze niedawno młodzież dokazywała po wioskach, zakładając cegłami lub szmart;a,mlikomliol1Y,zamieniając krowy sąsiadom, !podpierając drzwi w domach, strasząc' przechodniów w przebraniu w białe koszule lub prześ6eradła, stukaj4c nocą do okien i podnoszą'c do nich wydrążone ty1kwy z wyciętymi otworami i m!i:lmjąCy1miIOCZy,usta i nos, Qlświet!one 'weW[ląiw,z świecą. W dokazywaol1,ialch tych spostrzegamy analogie do naszych zwyczajów, zachowujących się w wielu miejscowościa'ch po dzień dzisiejszy. Ciekawy też jest przytoczony w t.ym artykule dawny zwyczaj pojenia WÓdką kogutów, by następnie słuchać :ich "pijanego śpiewu". L J. Karpuchin (ze Sterlitamaka) opisał "czastuszki" śpiewane na weselach rosyjskich. Należy zgodzić się z autorem, że !przyśpiewki te trafiły do repertuaru pieśni w€selnych nie przypadkiem i ni·e dopiero w ostatnich czasach w związku z upowszechnieniem siQ gatunku "czastuszek" (jak to twierdzą nioktórzy folklory';·ci radzieccy), lecz że stanowiły one z dawna organiczną część liryki weselnej. Tezę tę potwierdzają też przyśpiewki towarzyszące weselom ludu polskiego i białoruskiego (o tych ostatnich ;pisałem w "Slavica Wratislavie:ns'ia", z. 18: 1979, s. 131 - 132). L. S. Szeptajew (z Leningradu) rozpatruje tematy pomocy wzajemnej i braterstwa w pi'€'śniach wschodniosłowiańsk,j'ch o powstanliach chłopskich w XVII i XVIIIw. J. W. Kiriejewa (z Saratowa) przedstawiła dotychczasowe sądy na temat gatunku romansu jako specyficznej odmiany !pieśni lirycznej. W dziale Proza ludowa J. N. Djakonowa {z Jakucka) zanalizowała postać Baby-Jagi w eposie bohaterskim i ibaŚll1iach'jaikudkich. za!pożyczoną z baśni rosyjskich, T. G. Bordżanowa (z Elisty) przedsitawiła motywy mitologiczne w kałmuckich baśniach bohatyrskich" L. B. Siedowa (z Sarańska) dokonała klasyfikacji tematycznej podań mordwińskich. Podajmy dLa przykładu temat 1II17 wedle tej klasyfikacji: "Ujarzmli'en:ie Mordwy. Czarodziej Dzięcioł prz'€'powi,edzial Mordwinowi Szpakowi, że jeżeli jego pot<:imkowie będą żyli w,e wrogości wzajemnej, to ich ujarzmią władcy rosyjscy. Przepowiednia spełniła się" (s. 78). Albo temat III/8b: "Car rosyjski płynął rzelką, zobaczył modląc)"ch się Mordwinów, posiał dla nich dary. W rewanżu starszyzna wysłała gościńce poprzez młodmeńców, lecz c,i zjedli je sami a carowi przynieśli !piasku i wody. Car przyjął to jako oznakę pokory i zaczął uważać ziemie mordwińskie za swoje" (s. 79). W następnych artykułach tego działu B. G. Achmat.€szyn I(ZUf y) przedsrt;awił podania o przyłączeniu Baszkir:i!i do parlstwa rosyjskiego (co nastąpiło w XVI w.), a G. N. Kurbatski (z Kyzyłu) rozpatrzył przysłowia j powi'edzenia tuwińskie jako źródłoo etnograficzne. W dziale Folklor i Literatura D. N. Miedrisz {z Wołgogradu) zamieścił artykuł o badaniach syste.mowo-typologic7.nych iliaci powiązaniami literatury i folkloru w zakresie poetyki, w 'kolejnych zaś artykułach A. W. BarmiU1 (z Uf y) pisze o funkcji mitologizmu w narracji epickiiej (na materiale prozy radzieelkiej), L. G. Gorbunowa (z Sarail.owa) - o fantastyce ludowej w twórczości pisarzy rosyjskich ~poki romantyzmu, G. A. iA,bdulina (z Uf y) o folkloryzmie Ivhch~ła Sałtykowa-Szczedrina, M. G. Rachimkułow (z Uf y) - o Baszkirii i folklorze baszkirskim w utworach pisarza Wasyla Brusianina, żyjąceg,) na prz€łomic XIX i X'X w. W ostatnim dziale - Materiały i komunikaty 2. K. Lebiedi'ewa (z Jakucka) !pisz'€'o tradycjach pieśnliowych wśród potom\ków osadników kozaokich na Czukotcc, a zll1any u nas folklorysta białoruski Lew Barag (w latach 1950-tych wykładał �333 RECENZJE w Uniwersytecie Białoruskim w Mińsku, obecnie jest profesorem Uniwersytetu Baszkirskiego w Ufie) scharakteryzował i zamieścił tekst baśni Syn cara l'llsll, zapIsane} przezeir w rejonie biiżbulackim Au;tonomicznej Baszkirskiej SRR. Utwór ten stanowi kontaminację czterech wątków. Zitlanych foLklorystyce europejskiej: Wychowanek diabla (AT 667), Królewna zaklęta w ptaka (AT 401), CudOWna udeczka (AT 313) i Czarodziejski p:erścień «AT 560). Wariant białoruski pierwszego z tych wątków opublikował swego czasu Jan Karłowicz (podania i bajki zebrane na Litwie, Kraków .l887 - 1888, nr 13). ZamiesZJczony tekst jest ciekawy, zwraca jednak uwagę jego popl'awny literacko język, widocznie ów bajarz, od którego tekst został zapisany. nie należał do ..szeregowych" przedstawicieli łudu. Kończy ,tom komunikat W. K. Archangielskiej (z Saratowa) A. N. Pypin D znaczeniu etnografi.i krajowej. Poglądy znakomitego filologa rosyjskiego zostały tu przedstawione na podstawie jego listów do A. N. Mincha, etnografa saratowskiego. Z notki na odwrocie karty tytułowej wynika, iż omówiony tu zbiór prac folklorystycznych stanowi nr 12 serd;i Folklor narodow RSFSR. Warto, aby tą serią zainteresowali się także nasi folkloryści 'i etnografowie. Franciszek Skazki z pze8nz rożdionnyje kwa 1985, ss. 520. w dorogie. Cyganskij tolklor. Sielicki Wyd. "Nau1ka", Mos- W skład opubl,ikowanych w omawianym zbiorze materiałów wchodzą bajki, lamenty" pieśni przeciągłe, weselne i obyczajowe, pieśni do taóca oraz żartobliwe. Na końcu zbioru zam~eszczono w formie dodatku nieliczną grupę utworów liryczmych. Uwzględniając zróżnicowanie tematyczne bajek, można je podzielić na trzy zasadnicze gr llJ>y, mianowicie: bajki fantastyczne i obyczajowe, które stanowią największą objętościowo część, oraz nielicZJl1ebajki o zwierzętach. Wd~kszość materiałów :rebrano w miejscach największej koncentracji ludności cyg,ańskiej, tj. w północno-zachodnich obwodach Ros. FSRR, głównie w okolicach Leningradu, Nowogrodu., Pskowa, a także na obszarze Kafleliti. Utwory pochodzące z wyżej wymienionych regionów zadziwiają przede wszys;tkim czystością gatunku; tradycyjne pieśni cygańskie nie utraciły swej' oryg.inalności, a ich treść zawiera stosunkowo nkwiele elementów folkloru rosyjskiego. Również ,bajki zawierają wiele archai'czmyoh pierwiastków deano!l'lol'Ogi'icygańskiej, bardzo orygtiinailn:ej, niie mającej analogii w folklorze innych narodów. Pewną część materiałów z'ebra;no ponadto pod Smole!1skiem i Saratowem oraz w środowisku Cyganów zamieszkujących duże .miasta, m. in. Moskwę, Lendngrad, Pietrozawodsk d Tułę. Rosnące w pierwszej połowi,e XIX w. zainteresowanie folklorem cygańskim zapoczątkowało okres rozwoju kompleksowej dyscypliny naukowej obejmującej historię, etnografię i język Cyga,nów. PoOdjęto w tym zakresie szereg ;prac badawczych, pojawiły się też ;pierwsze opracowania li ZJbiory cygańskliej literatury ludo\'lej. Jednakże publikowane w itym czasie ma1eriały nie zawsze byly oryginalne; często kwestionowano ich autentyzm, zarzucano im brak zgodności z pierwotnym źródłem zapisu, a niektórym zbieraczom ;przyptisywano wręcz autorstwo całych tekstów, tworzonych w oparciu a własną :inwencję oraz na zasadzie sztucznego kon- �334 RECENZJE taminowania ZIlJanych wątków. Przykładem tego rodzaju mistyfikacji - związanej z opublikowaniem cygal1skich mitów i bajek - jest broszura A. Jelisiejewa, wydana w 1881 r.l, a także kSliążka N. Kuna pt. Bajkz cygańskie 2. Initeresującym materiałem folklorystycznym jest rękopis mieszczanina M. Grigoriewa, w którym rewarto obszerny słownik języka cygańskiego oraz szereg pieśni, zapisanych w języku rosyjskim i cygańskim 3. Niewątpliwie największe znaczen<ie w procesie badania folkloru Cyganów rosyjskJich mają prace W. Dobrowolskiego, zwłaszcza artykuł Kisielewscy Cyganie \ a także książka pod takim samym tytułem, w której obok ba}ek i pieśni zamieszczono wiele cennych materiałów z dziedziny etnografii 5. Niestety, dorobek naukowy W. Dobrowolskiego nigdy nie zostanie za'Prezentowany w całości, ponieważ archiwum uczonego z,aginęło beZ/powrotnie. Niektórzy badaCze wykazywali duże zainteresowanie mową potoczną Cyganów; w 1900 r. wydano w Moskwie książkę pośWJięconą tej właśnie tematY0e 6. Jej autor, P. Istomin, zamieścił w niej kilkanaście cygańskich pieŚTIi ludowych oraz parę opowiadań. Celem książki nie było bynajmniej eksponowanie różnorodno~ci motywów i wątków fabularnych, lecz zapoznanie czytelnika ze specyfiką stylu języka cygańskiego. Powzięty zamysł został w pełni zrealizowany. Nieoceniony wkład w rozwćj cyg,anologii wniósł znany indolog, A. Baranniikow; w swych pracach Cyganie ZSRR 1 oraz Ukraińscy Cyganie s uczony przedstawił rezultaty badań folkloru południowoukraińskich Cyganów. Mniej uwagi poświęcono natomiast e'tnografii plemion koczowniczych zami,eszkujących centralne regiony kraju. Zainteresowanie folklorem cyg'ańskim nie ograniczało się wyłącznie do zbierania utworów literatury ludowej oraz przeprowadzania ,jch analizy literackiej; w 1963 r. wydano książkę Indy Romany-czaj pod tytułem Bajki wędrujących za słońcem 9. W zbiorze tym autorka zawarła szereg bajek najpisanych całkowicie samodzielnie. W konstruowaniu fabuły Romany-czaj wy'korzysta oryginalne, popularne w folklorze cygańskie mo. tywy. Uwagę wielu badaczy przykuwała żywa, pełna egzotyki melodia pieśni cygańskich; w 1971 r. opublikowano zbiór pieśni pod redakcją kompozytora S. Bugaczewskiego, odznaczający się cennymi walorami muzykalnymi. W jego skład weszło kilkadziesiąt utworów" które au-tor opatrzył fachowym komentarzem l". Spośród prac edytorskich popularyzujących folklor cygański pojawiają s'ię również zbiory zawierające utwory z repertuaru grup etnicznych - głównie Ursarów i Kelderarów koczujących poza granicami ZSRR. Jako przykład można .przytoczyć książkę !poety mołdawskiego G. Kanti pt. Folkłoros romano 11, a 'także zbiór R. Demetra 12. Do- 'A. Jelisiejew, O materia/ach dla izuczenija cygan, sobran'nych M. I. Kunawinym, SPb. 5. 2 N. Kun, Skazki cygan. W 2-ch knigach, Moskwa 1922. 'FOrmy i s/owar' cyganskogo jazyka (r".1kopisnaja kniga). Sost. M. Grigorjcw, Moskwa 1 a881, t. 17, wyp. W; . • W. Dobrowolskij, Kisielewskije cyganie. "Zywaja starina". 1897, t. 7, wyp. J, s. 3 - 36. , W. Dobrowolskij, Kisielewskije cyganie, S;Pb 1908. • P. Istomin (Patkanow), Cygans',ij jazyk. Grammatika I rllkowndstlUo k prakticzesl<am1L izuczeniju razgowornoj reczi sowricmiennych russkich cygan, Moskwa 1900. 1 A. Baranniko-w, Cygany SSSR. Kratkij istoriko-et>nograficzeskij oczerk, Moskwa 1931, • A. BaTannkow, Ukrainski cygany, Kyew 1931. • 1. Romany-czaj, Skazk iduszczich za solncem, Leningrad 1963. ,. S. Bugaczewkj, Cygcz.nskije narodnyje p2sni plaski, Moskwa 1971. 11 G. Kanti, Folk/oros romano, Kiszyniew 1970. 11 R. Diemieter, Obrazcy fOlk/ora cygan-ke/derariej, Moskwa 198'1. �RECENZJE 335 tychczasowy stan ,badań folkloru cygańskiego nie jest zadowalający. a ;publikacje utworów ustnej literatury są nieliczne. Celem omaWlianej książki jest wzbogacenie dorobku edytorskiego w tym właśrue zakresie. Zamierzenia te częściowo zrealizowano, ponieważ Bajki i pieśni powstałe w drodze są najbardziej obszerną publikacją, obejmującą zarówno prozę, jak i llirykę. Większość utworów omawianego zbioru wykazuje cechy wspólne z literaturą ludową innych narodów. Wyni'ka to z koczowniczego try,bu życia Cyganów.. którzy wędrówkę z dalekich Indii zapoczątkowali już pod koniec X w, a do Rosji przybyli w XV w. Ich bliski kontakt z narodami Europy sprawił, że obyczajowość cygańska w dużej miel'ze utraciła na swej oryginalności. Zmiany zachodzące w sferze światopoglądowej ludów koczowniczych były ściśle uzależnone od wierzeń religiJnych panujących w poszczególnych krajach; na terenie Rosji Cygarue przyjmowali przeważnlie religię opartą na doktrynach kościoła prawosławnego. Było to jednakże specyficzne .prawosławie, nieortodolksyjne, traktowane przez koczowników dość swobodnie, o czym świadczą niektóre utwory. jak na przykład bajka Swięty Grzegorz i Cyganie, w której oddzielne motywy były wprawdzie zaczerpnlięie z literatury hagiogmficznej, lecz całość utworu skonsitruowano na zasadzie anegdoty. wyszydzającej moralność chrześcijańską. Folklor cygańskli pozostaje pod pewnym wplywem rosyjskiej literatury ludowej. czego potwierd2ieniem mogą być liczne zapożyczenia znanych motywów bajkowych typu: Ognisty ptak, Wieszczy sen lub wzorowanie się na rosy jsklich pieśniach lirycznych więziennego cyklu. Niektóre wątki, aczkolwiek bardzo rzadko, odnajdujemy nawet w baśniach Andersena. natomiast struktura kompozycyjna baje,k cygailskich oraz ich poetyka oparta jest na wzorcach wypracowanych przez rosy jską prozę ludową. Kultura narodów Europy niewąltpliwie w dużym stO'pniu wpłynęla na twórczość ludów ·koczowniczych, jednakże nie zdołała zdominować wszystklich dziedzin życia społecznego, Dotyczy to przede wszystkim na wskroś oryginalnej obyczajowości cygańsikiej, mało podatnej na obce wpływy. Utwory omawlialI1ego zbioru stwarzają rozległą panoramę stosunków panujących w przeciętnej rodzinie cygańskiej. Doniosłą rolę odgrywała w niej żona, na którą spadła odpowiedzialność utrzymania więzi rodzinnej oraz niezwykle trudny obowiązek zas,pokajania potrzeb dnia powszedniego; kobiety wykonywały również najcięższe prace. Uwzględniając zakres i znaczenie pełnionych funkcji, można by przypuszczać, że żona cieszyła się w rodzinie -cygańskiej nale7Jlym autorytetem. Rzeczywistość j'est jednakże calkiem odmienna: konserwatywny patriarchat uniemożliwiał kobiecie zajęc.ie należnego jej miejsca w rodzinic, natomiast despo'tyczna władza męża praktycznie ni'e znała żadnych ograniczcI'" \V wielu utworach, zwłaszcza w liryce, podejmowano problem losu młodej Cyganki, zagubionej w rodzinie męża; jej rozczarowanie niekorzystną metamorfoz,! współpartnera pogrążonego w nałogu pijaństwa często przeradzało się w zw<:)tpicnie. Zadziwiająca jest bierna postawa kobiety wobec istniejącego stanu rzeczy, ,przyjmowanego jako nieug.ięte faitum. Zaledwie w j'ednej bajce poddano otwartej krytyce stosunki rodzinne: Cygan traktujący nieludzko swą żonę został potępiony przez ldnego demona, Sporadyczne próby dokonywania rewizji ustalonego od wiokówporzqdku świadczą wymownie o stopniu oddziaływania obyczajowo.~ci na ludzką mentalność; nawet poczucie krzywdy i niesprawliedliwości nie zdobło przeciwstawić się skutecznie potężnej sń1e uświęconych tradycją obY'czajów. Niezwykle zadziwiająca jest etyka cygańska. Jej ksztaŁtowanie się było w dużej mierze uzależnione od trybu życia !koczujących plemion oraz dorażnego sposobu zaspokajania ich potrzeb bytowych. Specyficznej ocenie poddawano na przykład �336 RECENZJE kradzież., której nie traktowano bynajmniej jako zjawisko ze wszech miar szkodliwe, urągające godności człowieka., lecz jako wzór życiowej zaradno~ci. Tego rodzaju interlpretację obserwujemy głównie w pieśniach obyczajowych. Nośnikiem podobnej treści są bajki satyryczne, w których opisano szereg nieuczciwych transak'cji, zawieranych pomiędzy sprytnym Cyganem i bogatym, lecz łatwowiernym chłopem czy dziedzicem. Bajki tego cyklu zupełnie zatraciły moraliza;torslki charakter, a zawarta w nich idea pozostawaŁa w jawnej sprzeczności z tradycy jną konwencją tego gatunku, według której dobro niezmiennie tryumfowało nad złem: utwory te nie potępiają cygańskiej ll'ieuczctiwości, lecz wyszydzają ludzką naiwność. Jednakże moralność cygańska jest pełna sprzeczności, .bowiem nie posiada jednolitych norm, dzięki którym można by w sposób uniwersalny wyznaczyć wkres wartościowania postaw ludzkich. Czynów człowieka nie Jdasyfikowano na zasadzie obiektywnej oceny tistnieją'cego stanu rzeczy. a ich waI1iości, w mentalności ludów koczowniczych, decyduje głównie sam człowi,ek: Jeżeli Cygan dopuszcza się wykroczenia wobec społeczności prowadząoej osiadły tryb życia, wówczas zostaje usprowiedliwiony. Gdy zaś identyczny występek ma miejsce w taborze, wtedy napotyka ostrą krytykę i raptem staje się czynem wysoce nieetycznym. Ambiwalentne 'Podejście do tej kwestii nie było, jak się na pozór wydaje, następstwem dyskryminacji etnicznej, ponieważ ujemne S:kuJtki niesprawiedliwego wartoścuowania do1Jknęły również Cyg.aIIlów. Amaliza tre·ści ;z)alWar1tY'Cih w zbiollze bajek wykazuje negatywne nalsitawienie koczowników dQ zamożnych warstw społecznych, a nawet do Cyganów prowadzących osiadly tryb życia. Z preferowaniem wędrownego życia łączy się jednocześnie głęboka troska o utrzymanie jedności cygańskiego taboru który poprzez hierarchicz:ność sprawowanej w nim władzy oraz kolektywne zaspokajanie potrzeb bytowych :przypomniał jedną wilelką rodzinę. Cechą znamienną wspólnoty koczowniczej był,a odrębność p;raw i obyczajów. T'rady,cje IkJu~tywQwa'now 't)'lm śrooQwisku ze szczególnym Ipietyzmem, a naruszenie niektórych obyczajów karano z całą surowością. Ostro !p{)tępiano występki godząc€ w rodzinę a także nieposzanowanie gośoinnośd cygańskiej; w bajce a Wajdzie i Róży (nr 4) została srogo pomszczona ucieczka młQdej dziewczyny z taboru wraz z narzeczonym: Różę tajemne moce zamieniły 'W jarzębi:nę, a Wajda stradł mnę na zawsZJe. Mdty'W pOirwall1liaIrrc.lrzecwnej był popularny w epl'ce cYlgańskieJji p~zypQlminail.oby'c'zaje .narodów WS'Clhodu.W innym wariancie tej samej bajki Wajda ukarał niegodziwych szwagrów za złamanie prostarego obyczaju poszanowania praw gości. Etyka cygańska przypominała ponadto człowiekowi o wdzięczności wobec bliźniego za wyświadczone dobwdziejstwa, a także nakazywała !bezwzględne wywiązywanie się z danego przyrzeczenia. Taki jest moralno-etyczny sens bajelk: Dziewczyna-Łabędź (nr 9), Zaczarowana sierotka (nr 10) Qraz Jak Cygan nie dotrzyma~ słowa (nr 15) Sipośród bajek omawianego zbioru moma wyszcz1ególnić pewną gru:pę utworów epickich zaHczanych do tzw byHcZJek Zawierają one - !podobnie jak bajki - sporo elementów irracjonalnych, lecz interpretacja przedstawianych w nich faktów jest zgoła Qdmienna: fantastyczne historie w wyobrażeniach cygańsk,ich bajarzy nie były tworem ludzkiej wyobraźni, lecz nosiły znamię autentycznych relacji, zaś mitycz:ne :postacie, leśne i domowe demony czy rusałki, n~e istnialy w wyimaginowanym świecie, ale żyly wśród ludzi i oddziaływały na ich losy. W "byłiczkach" odzwierciedlono więc najistotniejsze elementy demonologii ludowej, całokształt cygańskich wierzel'l i zabobonów. W pieśniach liryczny'ch często poddawano analizie dobre i złe strony cygańskiego iyaia. Reflleksje 'na ten Iteimalt rómi'ły .slię dia·metra,lnie. W rozważani~lCh przeważała nuta optymizmu, chociaż nile brakowało również pesymistycznych akcentów. Zycie �337 RECENZJE w taborze niewątpliwie posiada wiel€ romantycznego uroku; daje poczucie niczym nie skrępowanej swobody, stwarza wspaniałe warunki do poznawania świata, umożliwia stały konta·kt z przyrodą li wreszcie jest wielką niewiadomą, !przypominającą romantyczną .przygodę. Najistotniejszą z wymienionych cech jest jednakże wolność, różnie pojmowana przez koczowników: dla jednego oznaczała możliwość dokonania czegoś niekonwencjonalnego, częs-to sprzecznego z I'egułami życ'ia rodZJinnego i grupowego. Dlat-ego też opisom porwania niewiasty towarzyszy niebywały entuzjazm, apologia śmiałego przedsięwzięcia., będącego wyoozem spontanicZJnego \Sll1fzeówu mlodej gCI1iCIT<łcji wOIbec nlie'toleranoj'i stalli'zego pcxk:>oJeIl1lia. Innym a1trybutern cygańskiej woll1ości, eksponowanym naj-częściej w plieśniach, jest wierzchowiec - integralny element taboru :niosąeego !koczowników w dalekie krainy. Zrozumiałe jest zatem iJrzywiązanie Cygana do swego rumaka, darzonego szacunkioem, uważanego llIiemalże za członka rodziny. Romantyzm nie przesłaniał jednak realizmu w oce:n'i!eujemnych cech koclwlwniczej egzystencji. Ul>olewanie nad uciąż1iwoociaJITJijJ dnia ;powszedniego miało miejs-ce głównie w liryce; w pieśniach: Maszeńka (nr 44) oraz Mój ojczulek (nr 54) rozbrzmiewa skarga Cygana trawionego nostalgią. Nie b,wkuje ,również picśni opi-sująych tęsknotę Cygall1ia zaold-choldzącym latem. Nadejście jesiennej .pory było bowiem dla koczowników zapowiedzią trudnego okresu zimowego, w którym natura prz·estała być sprzymierzeńcem i niosła cały szereg u1trudniEń. Specyhcvny t-ryb życi'a uniiemorż1iwiał męŻJCzy.znompodjęcie ja:kl:e,go!kolwiek stałego zajęcia, w związlku z -czym trudnili się onU hap.dlem koni, szukali dorywczej pracy naj'emnej i często, niestety, łamali prawo, dopuszczając się drobnych kradzieży. Całą lirykę napełnia s-karga osamotnionej Cyganki, zaniepokojonej nie!pewnym lo.,-em mę·ża. Pomimo uciażJiW'OiŚci,jaklie nidsło życlie w ta;oorze, Cyganie pozostawali pod wpływem romantycznego uroku nie kończącej się wędrówki. Nawet wydane w XVIII w. specjalne ukazy carskie nie byly w stanie ustabilizować ich życia. Z€!w 'na_tury był silnJiiejszy od wszelkich na;kazów. Poetyka publikowanych bajek i ;pieśni niewiele w zasadzie odbiega od !kanonów przyjętych w rosyjskiej !prozie li liryce. Pieśń cygańska odróżnia się przede wszystkim żywym tempem i dużą ilością wykrzynień, uzupełniających luki w tekście. Jeż-e1i chodzi o osobliwości językowe pieśni, warito podkreślić tendencję do hiperbolozowanlia epitetów oraz dużą ilość stałych połączeń wyrazowych, wpływając:)"ch na specyfikę stylu. Największe zainteresowanie budzi jednak sposób odtwarzania poszczegółnych utworów, co było uzależnione od indywidualnych predyspozycji baj<lJrZylu,b .pieśniarzy. Niekitórzy :z. .n~1Ch _zad:z.iwif<li1j 'Swohodą qJ}owiada:nJia, d:użą '1mprowizacją oraz bogatym repertuarem wykonywanych utworów. Do takich wykonawców należy m 'in A Łobanowa. Natomiast utwory w wykonaniu A Iljińskieg.o cechuje mowa 7.)'w'a, pełllla hu:mCAl'u,diziękikitórej nawelt m·omen:ty dral:natyczne są neutraliizowane. Zaangażowa'nie emocjonalne słuchającego jesit duże z uwagi na bliski kontakt z bajarzem: Iljiński bezpośrednio zwraca się do słuchacza, wciągając go w tok QPowi<ldania. Podobne cechy wykazywała narracja bajek w wykonywa.niu A. Michajłoowa, ll1ie:~wyk'ledbałego >o>czyblt'OiŚĆ rodzime;go f>oilkloru. Młod<l generacja Cyganów prz-ejawia nikłe zainteresowanie twórcZiOśclią ludową swych przodków. gdyż duch ws,półczesnośc.i w szybkim tempie pochłania resztk,i wielowiekowych tradycji. Omawiana publikacja, prezentująca najciekawsze utwory cygal1s·kiej prozy j poezji, jest pokaźnym wkładem w dZJtieleupowszechnienia zanikającej kultury, która w pierwotnym stanie przetrwała jedynie w usitnej twórczości i obyczajach. Bogdan Rud·ol 22 "Lud" - t. 71 �338 RECENZJE O. M. Soln<:ewa, Izd. "Nauka", ss. 544. B M. Wołgoln'ski, S,i11galskie skazki, Moskwa 1985, Zll1ana już, bo ciesząca się poważnym dorobik.iem edy<:yjnym Główna Redakcja Literatury Wschodu, w serii "Skazk;i i mify narodow Wostoka", wydała niezwykle interesującą pracę poświęconą mało znanemu folklorowi Cejlonu pt. Singalskie skazki. Pmca ta powstała prawdOjpodobnie kilkanaście lat temu, o czym świadczą źródła" z których autorzy opracowania zaczerpnęli materiał folklorystyczny. Są to bow::.em pca'ce d;-ukowanl~ w latach sześ,ćdzie;:'ią,tych i z początkiem .la;l siedemdziesiątych, a przecież od tego czasu wiele w folklorystyce światowej uległo zmia.ni'e, szczególnie zaś w zakresie rozumienia zjawisk fo1kloru i metod jego opracowania. Auto1rzy :l1liemQgI,i już ni€G:tdy dotrzeć, a należy tego żał-ować, do wydawanej w ![]Jdiaoeh dosk~,na'rej Isert:, folk,I'o~Y'sty,cznej 'obrlalZującej pomn ilki us'tmej ludoNej twórczości prozatorskiej pt. Folk Tales of the World, której jeden tom (dziewiąty) poświęcony zositał folklorowi Cejlonu I. Omawiana praca nie jest wy1kładnikiem folkloru mieszkańcówcalej wyspy, boWJi,emodnosi się jedyn.ie do zasadniczej grupy etnicznej na Cejlonie - Singal'ezów, s't<:'lnowiących około 72.010 lruoololŚC'i kraju. Są oni, jak dOlnols'ząikroI1!ikJii lolkalna ti!'adycja, potomkami osadników z Północnych Indii. Ich język należący do indoeuropejskiej grupy języków wykazuje duie podobieństwo z językami narodów zamieszkujących dorzecze Gangesu. Znakomita większość Si,ngalezów wyznaje buddyzm Herawady. Jednakie w ciągu swego panowania na wyspie Herawady podlegał wpływom idą'Cego z Indii późniejszego kierunku buddyzmu - Mahajany ("wie1ki wóz"), gdzie wielkie znaczenie odgrywał kult bodhisatwów. Podstawowym ,miejscem sku!pienia wyznawców "Mahajany" na Ceylonie był klasztor lAbhajagini, stanowiący zarazem punkt oporu dla ortodoksyjnego buddyzmu - starszego klasztoru Machowihara. Wielki wpływ na buddyzm cejlońsku miał także hinduizm. Religię tę współcześnie wyznaje na Cejlonie około 2 mln Tamilów, drugiej na wyspie grupy etnicznej. W tym niezwykłym kraju relig,ie &tały się źródłem wielu niepokojów społecznych, których echa jeszcze współcześnie dają o sobie znać. W świadomości Singalezów "czyste" buddyjsklie widzenie świata idzie w parze i ś<Ciśleprzeplata się z starymi ludowymi wierzenJiami, Ikultem demonów sformułowanym na ich osnowie, astrologicznymi wyobraże{liami, wiarą w bogów-opiekunów. Kult ten powstał na grunc,ie wiary w demOil1y-Jalksze, duchy i lokalne bóstwa. Wszystkie te istoty, w wyobrażenuu Singalezów, źyją na ziemi. niekióre z nich mają imiona i znane są w calym kraju, większość jednak jest bezimienna ,I 'Pos~ada ba,~dz,o og,ranicz'2!:1eloJklCnnfe 7.'l1aClzen[e.KalŻida wieś p<:Jl,;iudasw.ojego opiekuna - dewatawe, każde większe drzewo jest mieszkaniem Jakszy. Wydaje sJię, że przekonania ,te właściwe są dla subkontynentu indyjskiego. Oto bowiem, kiedy z końcem 1979 roku IPodróżowałem \PO Nepalu., mieszjkańcy wielkich dolin z manifestującym się niepokojem wskazywali miejsca zamieszk,iwane przez wszelkiego rodzaju d€mony i bóstwa oQpiekuńcz'e. Stąd też ustna proza ludowa tego regio'1u przesycona jest o-powiadaniami o tY'chże wyobrażeniach. Do najpopularniejszych w Sr,j Lance bóstw opiekunczych należą: Hatha, Wishnu-Uplwan, Kataragama. W omawianym regionie bajk:i opowiadane ibyły najczęściej po zakończonych świętach i żniwach. Narratorzy najchętniej realizowali tzw .. ,dżataki (tj. gatunek 1 M. Ratnatunga, Folk Tales of Sri Lanka, N. Delhi 1979. �RECENZJE 339 literaJbury buddyjskiej mówią'cy o lI1Ja'oodz;;lnach Buddy), opo<wialdall1iaz 'życia Buddy i bogów-opiekunów, htis~orie buddyjskich relikwi. Słuchacze dziękowali im darując drobne sumy pieniędzy, banany, betel. Treści folklorystyczne w omawlianej książce podzielone zostały na cztery rozdziały. Pi-erwszy z nich, skromny, bo liczący za~edwie osiem przekazów, dotyczy bajek mitologicznych i ajtiologicznych. Mit kosmo~ogiczny szczegółn.ie ciekawie wyraża się w przekazie lpt. "Jak powstala Zliemia" (s. 28 - 29) oraz "O;powiadanie o Batmasutrze" (s. 32 - 34). Kolejny rozdział omawianej procy poświęcony jest bajkom zwierzęcym i zawiera czterdzieści dziewięć przekazów. Bajka zwierzęca na subkontynencie LTJdyjskim należy do cieszących się wielką popularnoś'clią. Swiadczą o tym różne zbiory, w których bajka zwierzęca zajmuje poczesne miejsce 2. Także systematyka ,bajki ludowej tegoż regionu a wskazuje na niezwykłe w /tym zakresie możliwości narratorów. Tu jednak, tj w folklorze S.ingalezów, reprezentowana jest ruiezbyt szeroko. Zdaniem autorów omawianego opracowania "baj,ki te już dawno przeszły archaiczny i klasyczny etap swojego rozwoju. Odczuwa się w nich wpływ tradycji literackkh, które doprowadziły do zwiększenia tendencji dydaktycznych, co spowodowało zbliżenie, w foLklorze Singalezów, dwu gatunlków - bajka i baśni" (s. 14). Najliczniej jedmak w folklorze Singalezów reprezentowane są bajki magiczne" których autorzy opracowania w trz'ecim rozdziale zawarLi sto trzy zapisy. Do najpopularniejszych tematów singaleskiej bajki magicznej należą te, w których opo·· wiada się o wędrownych księciach, a także o cudownej żonie lub mężu. Bajoki magiczne o wędrującym księciu autorzy opraicowania scharakteryzowali dwoma wątkami: niedostaiek - likwidacja niedostatku (s. 19) i na tym opierają dalszą analizę tej grupy przelkazów. Standardowy mod,el takich bajek otwiera wątek wygnani.a bohatera z domu i utrata przez ndego swego społecznego położenia. Opuszczenie rodzinnego domu rzadko jest dobrowohne, przede wszystkim bowiem kS'jążę zostaje wygnany, a to z powodu ll1iewłaściwej odpowiedzi danej ojcu na jego pytanie, oszczerstwo, prześladowanie ze strony ·macochy lub dworzan. Charakterystycznym dla narodów Azji, wyznających buddyzm, jest moiyw w t)"chże bajkach, gid'z!ie,r;rzyczyny wygnania, spowodowalne 6ą ll1iepowodzeruami w nalllJCeprzepowiedzianymi w horosko.pie księcia 4. Jednakże zdarza się, iż motyw wygnania może być opuszczony przez narratora. Np. w bajce pt. "Jak biedny książę został królem" (s. 189 - 190) bohater bez jakiejkolwiek wyraźnej przyczyny opuszcza swój dom i ud lje się na tułaczkę w obce kraje. Innym popularnym tematem ma~icznrej bajiki w folklorze Singalezów jest temat o cudownej żonie lub cudownym mężu, kJtóre otwierają Slię motywem przeobrażenia zwierzęcia w człowieka, pod warunkiem zawarcia małżeństwa między wymienionym w przekazie zwierzęciem a człowiekiem. Bajki te, jak dowodził on~iś W. Propp, wyrosły na gruncie wyobrażeń totemicznych i obrzędów inicjacji 5. Zbiór tekstów zamyka rozdział poświęcony tzw. "bajce bytowej". Termin ten odczytywany z głęboką dezalprobatą kryje w sobie po prostu to, co w polskiej fol, Por. N. Sha'rma, Folk Tales of Nepal, N. Delhi :1979; 1M. Pakra&i, Folk Tales of Assam, N. Dellii 1972; K. A. Seethalakshmi, Folk Tale of Himachal Prad2sh, N. Delhi 1973; K. P. Bahad"Jr, Folk Tales of Uttar Pradesh, N. Delhi '1973; B. K. ·Bo'rgohain, ,P. C. Roy-Chaucihury, Folk Tales of Nagaland, Manipltr, Misoram and Tripura, N. Delhi 1975. 3 S. ThompS'On, E. Roberts, Types of Indic Oral Tales: India, Pakistan and CeylOn, •.F. F. Communic'a,tlions", 1960, nr 180. , Po.r. W. F. O'Connor, Folk Tales of Tibet, N. Delhi 1979. , W. P r o p p, Istoriczeskije korni wOlszebnoj skazki, Lemngr~d ·1946. 22' �340 RECENZJE klorystyc€ określa się najczęsc1eJ terminem żart, anegdota. Znajduje tu czytelnik opowiadania o <JszusJtach, głuiPcach, niewiernych żonach, złodziejach, leniach itp., a zat'em takie przekazy, które w pierwszym rzędzie nastawione są na wywołanie śmiechu. Ale nie zawsze zastrzeżenie to może być obowiązujące dla folkloru Singalezów, bowiem wszystkie te różnorodne postacie w końc<Jwym etapie wypowiedzi narratora okazują się być przeciwieństwem swoieh pierwotnych cech; i tak np. ghlipiec okazuje się być nie tyle mądrym, co przebiegłym człowiekiem. Niewątpliwą zaletą omaw,ianej pracy jest słownik terminów wła~ciwych językowi Singalezów; wykaz źródeł i szerokie ,k<Jmentarze wyjaśniające Ho historyczne, religijne i obrzędowe przekazów; wykaz charalkterystycznych dLa kgo regionu rdślin i ńch znaczenie w folklorz,e. Natomiast szczególnie ważne jest tu odwolanie si<i do, oprócz wyżej wymienionych., międzynarodowych systematyk bajki ludowej 6. Wojciech HORROR W FOLKLORZE Łysiak I HISTORII Dorota S i m o n i d e s, Sląski horror. O diabłach, skarbnikach, utopcach i innych Śląski Instytut Naukowy, Katowice 1984, ss. 142; Władysław Kor c z, Wspólni~zki diabła czyli o procesach czarownic na Sląsku w XVII wieku, Śląski Instytut Naukowy, Katowice 1985, 112. s. .strachach, Placówka naukowa, jaką jest Śląski Instytut Naukowy w Katowicach, posiada duże zasługi w popularyzacji tradycji ludowej na Śląsku. Myś~ę tu przede wszystkim o, działalności wydawniczej tej instytucji, której efektem jest publikacja wielu wartościowych prac, głównie z zakresu folklorystyki. W ostatnich latach w popularnej serii "Silesiana" systematycznie ukazają się coone książki z tej dziedziny, że wymienię !Aleksandra Widery, Anegdoty, humoreski i żarty ludu śląskiego (1983), Haliny Gerlich, Narodziny, zaślubiny, śmierć. Zwyczaje i obrzędy w katowickich rodzinach górniczych ;(iU984), Marianny li D~olllil'Jjuisrza ()zu:balów, Podania i oP<Jwieści z Zagłębia Dąbrowskiego. Sto lat temu i dz.isiaj ,(-1984), Doroty Simo."lides, Ele me Ie dudki. Rymowanki dzieci śląskich (1985). W tejże serii ukazała się również niezwykle cenna praca Doroty Simonides o podaniu wierzeniowym pt. Horror śląski. O diabłach, skarbnikach, utop'ach i innych strachach. Powiedzmy sobie od razu, że praca przeznaczona jest nie tylko dla specjaListów, ale i dla szerokiego grona miłośników folkloru. SimOJlides udało się w znakomity sposób pogodzić w niej aspekt naukowy z celami popularyzatorskimi. W konsekwencji otrzymujemy monografię podania wierzeniowego, która usatysfakcjonować winna masowego odbiorcę, bowiem autorka refleksję teoret.yczą uzupełnia i ,ilustruje licznymi przykładami tekstów. Natomiast znawcy przedmiotu zyskują nOwą pracę z zakresu genologii folklorystycznej, tym cenniejszą, że Simonidcs, rozpatrując problem funkcjonowania podania w świadomości społecznej, ujmuje go • 's. Thompson, The Type of the Folktale. A Classification and Bibliography Antti Aanle's Verzeichnis der Mitrchentypen, "F. F. Communications", 1961, nr 184; L. Bodker. Indian Animal Tales. A Pretiminary Surrey, "F. F. Communications", 1957, nr 170. S li g a c z e SuczezmTT111;,n R,a Tlogy, !Riiwym, �RECENZJE 341 w powiązaniu z innymi gatunkami prozy folklorystycznej, talcimi, jak: bajka, legenda czy anegdota. Na pocz<jtku autorka zapoznaje czytelnika ze stanem dotychczasowych badań nad opowieścią wierzeniową na Sląsku, przywołując zarówno polskie, jak i niemieckie dokonania w tej mierze. W rezultacie za najstarsze rejestry podań trzeba uznać zapisk,i zakonników śląskich, tzn. zbiór średniowiecznych kazań Peregrinusa z Raciborza i rękopis (z 1. 1416 - 1454) Mikołaja z Koźla. Z późniejszych zródeł śląskich warto odnotować poemat. W. Róździeńskiego Officina feraria (1612) oraz zbiór "nadzwyczajności" demonologicznych J. Praetoriusa ('1969), a takźe raptularz anonimowego podróŹIliika, tzw. Kompendium arkanów magiczno-sympatetycznych i antypatetycznych (1715). Pierwszym natomiast naukowym' rejestrem górnośląskich wierzeń jest praca Józefa Lompy, opublikowana w 1862 r. w "Schlesische Provinziallbliitter" pL Schlesien in slavisch-mythologis~her Hinsicht, w której nauczyciel z Lubszy wykazuje róźnice między demonologią polską a niemiecką. Z kolei uczony niemiecki Tadeusz Oelsner w oparciu o teksty zarejestrowane w j. polskim i niemieckim podjął się próby charakterystyki podań śląskich (l1862), wykazując ich słowiailskie pochodzenie. Z prac z przełomu XIX li XX w. warto wymienić materiały zarajestrowane przez polskich księźy: Michała Przywarę i Franciszka Palarczyka. Simonides eksponuje w tej części pracy inicjatywy zbierackrie podejmowane przez rozmaite pisma baądź towarzystwa, np.: w wyn·iku takich prac podjętych przez Sląskie Towarzystwo Ludoznawcze (Schlesische Gesellschaft fiir Volkskunde) we Wroclawiu powstała pierwsza 4-tomowa edycja podań śląskich Richarda Ki.ihnaua (1910- 1913), zaś z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Cieszynie (1907) na łamach "Zarania Sląskiego" rozpoczęto publikowanie materiałów folklorystycznych, [Jadsyłanych z terenu I(dominowały tu podania wierzeniowe). Po II wojnie światowej podaniem zainteresował się przede wszystkim przedwcześnie zmarly folklorysta, Józef Ligęza, publikując m.in. pierwszą monografię podal1 górniczych, zaś później wiele uwagi poświęciLi temu gatunkowi tacy folkloryści, jak Dorota Simonides 2, Janina Hajduk-Nijakowska 3 i Karol Daniel Kadłubiec '. Jak widać z przytoczonego wykazu opracowań, wcześniejsze zainteresowa.nia Simonides podaniem zostały ostatecznie zweryfikowane i uzupełnione w omawianej monografii. Autorka bowiem w II rozdziale Horroru 'ślqskiego charakteryzuje podUll' wicn:cniohc, formułując własną definicję teg:o galtuJI1:ku.W konseikweflcji ,za pod,tnic wierzc',r"j'C)'.vE' uZ.Il"je 'Ona opow'ie,ść ,o ,treści powalźne-j, Ip["zed:sta1wiającą świait J udowych \\"lerzeń, u .po<!:sta'wktórej leźy p r z e ż y c i e (podikJreśl. Stmonides). Za ]cdn.) I. kry;lcrium wyróżniania tej opowieści :;!pośród il11lych gatUll1lków podaje l J. Ligęza, Podania górnIcze z Górnego Slqska, Bytom 1972. Por. również tenże, Ludowa literatura gl!rnicza, Katowice 1958; Śladami tradycji. Studia nad folklOrem górniczym, Bytom 1968. 'Por. D. Simonides, Bajka i podania jako podstawowe gatunki tradycyjnej prozy lUdowej, (w:) Zeszyty Naukowe WSP w Opol'J, Historia literatury V, W kręgu literatury ludotLej, pod red. D. Simonides, Opole 1969; taż, Współczesne podanie wierzeniowe, "Lud" t. 57: 1973; taż. Podanie wierzeniowe w ustnych przekazach współczesnych dzieci, (w:) Co tLieś to Inna pizśń. Studia folklorytycznes pO{! red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wroclaw 1975; Nobilitacja podania wierzeniowego jako przedmiotu badań, (w:) Slqskie miscellanea. Literatura for,klor, pO{! red. D. Simonides i J. 'Zaremby, Wrocław 1980. , Por. J. Hajduk-Nljakowska, Temat śpiqcego wojska w fOlklorze polskim. Próba tyPolOgii, Opole 1980. • Por. K. D. KacIubiec, Z ślqskich opowieści wierzeniowych, "Kwartalnik Opolski" lJl68, nr 3 - 4. �342 RECENZJE subioktywną pOI~I,2IWę 'namatOIra, picsząc "jeś.li wi~'rzy on w opowiadaną treść, j€IŚ1d Irelacj.onuje ją nue jako utwór, ale jatko rzjecz aUltenityezną - wówczas itelkis:todbierany jeslt jako podanie" (Ls. '27). Do cech cha1rakiterYilty1Cznychpodan!ia wierzenioIWego SI;lmonides zahoza p8nadto Isłow,a;uwiarygodllJiające przeżyoie, Ita'kie, }aJk: ,,,A,le ~o je:st naijprawdzUwsilO ,prawda", czy ,,'Do :niy 'są bojki, ani żQdne be~'y inlot;prawda". Główną .zaś funkcją tego gatunku jeslt ISlzeroko IroZlUmiany klydaik'tYZJm.AutoI1ka t:wierdz;:, że .podanie Wielf'ZeniiloweWY'stępowaćmoże 'IV kilku for,malclh, tabclh, jak: relacja C!zyli zwykły 'Glpisza:słys:zanej wiedzy, ,opowiadanie 'własnych bądż 'za.s~ys'zanych przeżyć :(lt:ZWwitórny przjelkaz), Ibądż rozbudowana opow:elść czy \towarzyls:zący jej kO'mentalrz. OwezróŻJnitc'olwanie o.powieści Izjilluslbrowalllew1iltałylitcznymi przykładami ~·eiki.sltów, za.rejesltr,owanych na terenie Sląska, zalrówno w minionylm s't:uleoiu, oak i wspóklZeśnie. Po ustaleruiach teoretycznych Simonides proponuje przegląd tematyki podań Wierzeniowych, przyjmując jako najbardziej precyzyjne kryterium temat opowieści. Jednocześnie uzasadnila niekonsekwencje klasyfikacji zebranego materiału według wątków i według postaci demonicznych. W efekcie omawia ona podania wierzeniowe według następujących grup tematycznych: 1. Zło i jego personifikacje. Głównym bohaterem prezentowanych tekstów jest diabeł, na Sląsku określany jako Gizd, On, Pieklorz, Corny, Kuternoga, Zły Duch, Najduch, Ancychryst, Rokita, Saton bądż Kozybun. Simonides omawia ów typ podań według pewnych reprezentatywnych tematów, podejmowanych w związku z tym demonem, taklich, jak: diabelskie kamienie, diabelskie skarby (złoto, pieniądze), przestrzeganie prze złym postępowaniem, zapadłe miasta, wioski, karczmy, kościoły i dzwony, kara za tolerowanie zła. 2. Smierć i jej personifikacje, w śląskich podaniach występuje ona jako biała postać żeńska, bądź jako szkielet z kosą w ręku, bądż jako biała gęś, tu: znakii" zapowiedzi, zwiastuny końca życia., personifikacje śmierci, podania a zmarłych, upiór zwany strzygą., 3. Opowieści o demonach, tu: demon wodny zwany utopcem (na Sląsku określany mianem utopka, utopleca, Jędry, hastermana czy Rokity); podania o Skarbniku (zwanym też Pusteckim, a rzadziej Matuszem, Walkiem bądż Jędrą); demony polne i łeŚ'I1e(takie, jak szatanki, chabernice zwane też żytnimi badami, południce czy jaroszki); błędne ognie (na Sląsku: świeckl~, świcorze, fajermany, ogniste chopki, myłki, mamuny, kleklimanki, nocnice, klynkan'ice); śląskie demony domowe (takie, jak: skrzat, ognisty smok, jaroszek). 4. Strachy i duchy (tu: opowieści o najróżniejszych zjawach, wydarzeniach, szmerach, trzaskach etc.). 5. Ludzie o nadprzyrodzonych właścliwościach, tu: o takich półdemonach, jak czarownica czy zmora (zwana też na Sląsku morą, gniotkiem, gn'iotką bądż sotoną) oraz o ludziach, którzy posiadają naprzyrodzone właściwości: nie imają się ich kule, potrafią przepowiadać przyszłość etc. Simonides, charakteryzując poszczególne typy podań" pomija problematykę genezy konkretnych postaci demon'icznych czy półdemonicznych. Traktując zaś w 5 dziale o czarownicach, nie rozwija wątku o ludziach umiejących odczyniać uroki, czary czy postrzały. Praktyki tych półdemo.nów nie są zbieżne, wchodzą w zakres bądź tzw. magil czarnej (szkodliwej), bądź białej (pożytecznej)., co jedna osoba zaczaruje, to drugo może "odczynić". Rozróżnianie dwu podstawowych rodzajów magii jest powszechne we wszystkich krajach słowiaJ1skich. Na Sląsku Opolskim ludzie owe kobiety, które potrafią zażegnywać, nazywają "mandrzycami". Żywotna jest jeszcze w terenie działalność różnego typu zamaWliaczy, znachorów czy "szeptunek': �343 RECENZJE Ludzie ci, których zna calh okolica" potrafią odczyniać ,;na różę" na leliję, na pannę Maryję", wyganiać zle moce z ludzi i zwierząt., bądź teź zadawać uroki czy leczyć nie tylko chroby, ale i· "słabości serca, duszy i woli". Zaproponowany przez Simonides podział opowieści o czarownicach na 4 grupy wątków: wyprawa czarownic na Sabat; zbieranie przez carownice pożytku z pól; magiczne zabiegl czarownic, odbierające krowom sąsiadów mleko; rzucanie czarów, postrzałów, złych uroków - można uzupeŁnić bardzo popularnymi w przekazie ustnymilDformacjami o stosowaniu odpowiednich zabiegów apotropeicznych, takich, jak: okadzanie bądź obmywanie krów wywarem ze śwrięconych ziół: zakaz pożyczania sprzedawania nabiału po zachodzie słońca; zatykanie w drzwiach domu, obory itp. galązek roślin klujących bądź czynienie tu znaku krzyża; wysypywanie przed progiem maku; stawianie mioteł "do góry nogami", wylewall1ie wody na gorącą płytę pieca etc. Tematyka opowieści, traktujących o praktykach apotropeicznych.. jest bardzo rozległa. Przeważnie relacje te stanowią końcowe części podań o czarownicach, bądź też strzygach czy zmorach. Trzeba przyznać, że Simonides nie zadowala się jedynie charakterystyką podaó wierzeniowych, a:e interesują ją równ'ież przeobrażenia tego gatunku na przestrzeni wieków. Udowadnia ona, że diabeł czy utopek tracą obecnie na popularności na rzecz latających kul, talerzy czy UFO. Głównej przyczyny owych zmian w zainteresowall1·iach nanrat-orów i słu.cJ1alCzyupat'r.uje ()Illa 'W 'pos'tępie cywilizacyjnym. W rezultacie w końcowym rozdziale omaw'ia kierunek przemian tradycyjnych opowieści wierzeniowych. Ich finalny kształt uzależnia od zindywidualizowanych predyspozycji psychicznych narratorów, dzieląc współczesne poda·nia na 4 podstawowe grupy: - opowiadanie o przeżyciu, które narrator - opowieść wierzeniowa, straszy drugiego (tu: funkcja duje się o owym podstępie, racjonalnie tłumaczy, w której konkretny człowiek przebrany za demona dydaktyczna), słuchacz przeważnie w poincie dowia- - narrator wykorzystuje konwencję tekstu uzyskuje odpow:iednie wyjaśnienie, snu, słuchacz również dopiero w poilDcie - narrator, wykorzystując tradycyjny schemat podania wierzen'iowego bądź kreacji jego bohatera, tworzy celową deformację gatunku., tj parodię (tu: pointa humorystyczna). Uzupełnijmy, że piątą grupę stall10wią tradycyjne opowieści wierzeniowe, kiedy to narrator jest przekonany o prawdziwości przeżycia, o którym opow,iada, co potwierdza licznymi uwierzytelnieniami. Simonides, analizując twórcze moż1iwości narratorów udowadnia, że właśnie dzięki zmianie folklor nadal żywiołowo i spontanicznie funkcjonuje. W świetle dotychczasowych ustaleó IDa temat wiedzy ludu o postaciach demonicznych czy póldemonicznych i jej przeobrażeniach zainteresowanie budzą wyniki badań naukowców z Uniwersytetu Harvard, które przedstawiono ostatnio na Sympozjum Amerykańskiego Stowarzyszenia ds. Postępu Nauki. Informacje te obiegły ostatnio prasę polską. Tak budzący grozę bohaterowie ludowych podań wierzenio\v·ych: wampiry, wilkułaki czy strzyg,i, to według badań uczonych łudzie chorzy, cierpiący na chorobę genetyczną, tzw. porfirię, połegającą na zaburzeniach procesu \vytwarzania hemoglobiny. Zmiany chorobowe, takie, jak: nadmierne owłosienie skóry, rozciąganie s.:ę i napinall1ie skóry warg i dziąseł, zniekształcające wargi i odsłaniające zęby (co sprawiało wrażenie dużych zębów i wysuniętych do przodu), uczu;enie tych osób na śvviatlo dzienne i na niektóre rośliny jadalne (szczególnie �344 RECENZJE na czosnek) oraz głód krwi (będący instynktem obronnym organizmu) stanowiły doskonałą pożywkę dla opowieści ustnych. Folklorystyczną monografię podania wierzeniowego Simonides znakomicie uzupełnia praca historyczna Władysława Korcza o procesach czarownic na Sląsku IW XVII wieku. K'Sliążkę 'tę, rw której '2iu,t'J1r'tmkJtruje o wisIPólnlieika1chdiabła, Śląski Instytut Naukowy w Katowicach wydał w serii pn. "Śląskie Epizody Historyczne" (muszę tu wypomieć wydawcy tej serii bardzo niestaranną i niechlujną korektę). zapełniając w sporej mierze "białą plamę" w badaniach historiograficznych. podejmujących temat czarów i procesów o czary na Śląsku. Dotychczas bowiem dysponowaliśmy tylko dwoma artykułami, tzn. Urszuli Szumskiej 5 i wspomnianego już Wł'aidY's'lawa ~o,rcza 6. Trzeba przy.znać,że w porównaniu z praca,mi .z ininych Iregionów Polski, a szczególnie autorstwa wielkiego znawcy problematyki czarów i czarownic w Polsce Bohdana Baranowskiego 7, badań w tej kwestii na Sląsku (łącznie z dawnymi pracami niemieckimi) nie można było zal'iczyć do imponujących. Władysław Korcz w wydanej ostatnio książce systematyzuje i wzbogaca [laszą wiedzę na temat działalności i prześladowania osób, posądzonych o kontakty z diabłami, odsłaniając w efekcie wiele mało znanych bądź nieznanych faktów w tej kwesltii. W kon,sekwencji autor Iszczegółowe wywody o procesach c'zarownic na Śląsku poprzedza wprowadzającymi w problematykę uwagami na temat wiary w oddziaływanie sił nadprzyrodzonych od czasów starożytnych po XVIII-wieczną Europę, eksponując sposoby karania czarownic, przybierających na sile za sprawą Kościoła. Według znawców przedmiotu, do połowy XV w. uprawnianie czarów było wprawdzie w róimym stopniu karalne, ale nie miało jeszcze charakteru zbiorowej psychozy. Pseudonaukowe do tej pory traktaty dominikanów zostały w 1484 r. poparte autorytetem papieża Innocentego VIII, który ogłosił wówczas Bullę o czarownicach, potwierdzając w niej istnienie demonów męskich i żeńskich (tzw. inkubów i subkubów) i zalecając ich surowe tępienie. W ślad za ową bullą (w 1487 r.) ukazał się bestseller wydawniczy autorstwa dwóch niemieckich inkwizytorów, Jocoba Sprengera i Heinricha Institorisa pt. Młot na czarownice (w ciągu dwóch stuleci miał 30 wydall, tłum. na j. polski Stanisław Ząbkowica). Bulla papieska stanowiła jego przedmowę, a "dzieło" to - jak wiadomo - stało się "podstawą prawną" polowal1 na czarownice w minionych wiekach. 'vV świetle materiałów źródłowych ofiary rozmaitych przesądnych teorii o diabłach i ich wspólnikach poddawano wymyślnym torturom (darujmy sobie szczegóły, por. s. 30), a jeżeli już wówczas nie zmarly, to czekała je równie okrutna śmierć - spalenie na stosie. Wszelkie próby ówczesnych uczonych, przeciwstawiających się poczynaniom inkwizycji., nie dały pozytywnego rezultatu, a głoszący te sądy kończyli równie tragicznie jak nieszczęś'nicy posądzeni o czary. W następnym rozdziale autor zajmuje się procesami () czary na przykładzie Polski, w której fanatyzm inkwizycyjny szczególnie wiele miał "do powiedzenia w XVII XVIII w. Własne refleksje Korcz wzbogaca tu i ilustruje przykładami powstałej , Por. U. Szumska, Przyczynek źródłowy do procesów o czary, "Zeszyty Naukowe WSP w OPO!"l", Historia VIII, Opole 1972, • Por, Wł. Korcz, Procesy czarownic w Zielo~ej Górze w XVII wieku, "Rocznik Lubuski" 1959, to 1, 7' Por, dla przykladu: prace zwa,rte tegoż autora: Najdawniejsze p7'occsy o czary w Kaliszu, Łódź 1951; tenże, Procesy cza7'ownic w Polsce w XVII i XVIII wieku, Łódź 1952; tenże, Pożegnanie z diabŁem i czaro'wnicq, Łódż 1965; tenże, W kręgu upio7'óW i wllkolaków, Łódź 1001; tenże, wespół z W. Lewandowskim, Nietoleraoncja i zabobon w Polsce w wieku XVII i XVIII, Warszawa 1950. �RECENZJE 345 na naszym gruncie literatury, poświęconej problematyce demOlllologicznej. W kształtowaniu wiedzy o czarownicach bądź we wskazywaniu na pilną potrzebę walki z nimi pomocnymi były takie prac~, jak Cypriana Bazylika, Postępek prawa czartowskiego przeciwko narodowi ludzkiemu (Brześć Litewski, 1570). ks. Stanisława z Gór Poklateckiego, Pogrom - czarnoksięskie błędy latawców i alchimickie fałsze (Kraków 1595), ks. Piotra Skargi, Zywoty Swiętych (1579) czy ks. Benedykta Chmielow,;:kieg;'J, Nowe Ateny atbo Akademia wszelskiie] scyency.i pełna (Lwów 1754). Dodajmy, źe nie brakło głosów księży, którzy negatywnie oceniali procesy o czary, wykazując ich bezsens, uznając je za przejaw niesprawiedliwości, okrucieństwa i tyranii (np. książka ks. Serafina Gamaiskiego, Przestrogi duchowe). Jak wiadomo, dopiero w 1776 r. Sejm Rzeczpospolitej po wymordowaniu 13 rzekomych czarownic w Wielkopolsce uchwalił ustawę, zakazującą stosowania tortur i karania śmiercią za czary. Najcenniejszą część książki Korcza staJllowi rozdział III, traktujący o procesach czarownic na Dojnym i Górnym Sląsku. Autor w oparciu o materiały źródłowe, tzn. odnalezione po II wojnie światowej kroniki, protokoły z procesów czarownic w Zielonej Górze oraz praktycznie dziś niedostępne relacje historyków niemieckich (z I połowy minionego wieku bądź z początków XX-stulecia) udowadnia" że Sląsk "był miejscem szczególnie ożywionej walki z diabłem i jego współpracownikami" (s. 11). Dotychczas uczeni zwracali uwagę, że procesów o czary znacznie więcej było Polsce zachodniej, zwłaszcza w Wielkopolsce i na Pomorzu, aniżeli \V iU'mych ziemiach Rzeczypospolitej. Korcz w swej pracy dostarcza argumentów z terenu Sląska, uzupełniając niepełne ustalenia geograficzne znawców przedmiotu. Uwagi o procesach czarownic na Sląsku autor poprzedza opisem złożonej sy· tuacji społeczno-politycznej i gospodarczej, jaka zaistJniała na tych prastarych ziemiach piastowskich podczas panowania dynastii Habsburgów. Niepokoje społeczne na tych terenach w XVI w. i na początku XVII, wojna 3D-letnia, nietolerancja religijna cesarza Ferdynanda II względem protestarntów - to tylko niektóre z przyczyn, które stworzyły podatny grunt do prz,eśladowania i palenia czarownic. Miastami, które na Sląsku zyskaly niechlubny rozglos jako najsurowsze ośrodki zwalczania czaro\vnic, były ZielOina Góra i Nysa. Z miast o mniejszej w tym względzie "sławie" można wymienić Bytom, Racibórz i Wrocław. Wobec nieznanych dotychczas materialów źródłowych szczególnie interesujące są zapiski i uwagi autora na temat procesów w Zielonej Górze i Nysie. W. Korcz, analizując sytuację, jaka na przestrzeni lat w XVII wieku wytworzyła się w Zielonej Górze: klęski żywiołowe, powodzie, pożary, ostre zimy, zarazy, nadużycia i gwałty popełnione przez stacjonujące w mieście wojska cesarskie, podatki nakładane na mieszczan, konflikty między katolikami i protestantami; udokumentował realne przesłanki sprzyjające procesom czarownic w tym mieście. W świetle zapisków z 1640 r. bliżej nie znanego kronikarza Reicha w Zielonej Gó"ze jak::> pienvhze 7,gin~!y na 'Stosie cZJtery kobiety (żona bumnisl1.rza, mar,h.ietanka oraz dwie żony prostych żołnierzy). Następną ofiarą była Katarzyna Funck, chłop~ ka z podmiejskiej wsi Łężyce, ścięta i spalona w 1654 r. Najwięcej kobiet, bo aż 23, zginęlo w latach 1663 -1665. Autor w oparciu o zachowany w Lubusk.im Muzeum Okręgowym w Ziełonej Górze przeszło 300-stronicowy Wyciąg z protokołów sądu zielonogórskiego i akt inkwizycyjnych procesów krYffi!inalnychprzeciwko cza~ rownicom w sposób szczegółowy omawia przebieg poszczególnych procesów, wypowiedzi osób oskarżonych przed torturami i po torturach, oskarżenia ich •. pytania, zadawane im przez zespół sędziowski etc. \V �346 RECENZJE W tym samym okresie w Nysie, posiadłości biskupów wrocławskich, mimo zgoła innej sytuacji (bowiem miasto po wojnie 30-letniej szybko odzyskało swą pozycję gospodarczą), również nasiliły się procesy czarownic. Według materiałów źródłowych (np. Historii kościoła św. Jakuba, zarejestrowanej przez proboszcza Jana .Feliksa Padewitza" protokołów wizytacji kościelnych) rok 1651 moŹ/na uznać dla Nysy i księstwa nyskiego rokiem czarownic. Zginęło wówczas w płomieniach 200 osób. Autor bogato dokumentuje procesy mające miejsce zarówno w samej Nysie, jak i w olkolic:znych Im!i€ljlscowościachZlat)"Ch HOO"adh,Jes1etniku, Mi',~ul{)'W'1caC1h, Głuchołazach). Problematyka procesów śląskich, którym tyle uwagi poświęcił Korcz, stanowi wdzięczme pole ,baidiffil dla hiS(torylk'ów, socjologów, psychologów czy eltnografów Por. tu interesujące wywody autora książki nt. pochodzenia społecznego sądzonych kobiet, a w Nysie 'i mężczyzn; nazwisk straconych w Zielonej Górze kobiet (Wojten, Hasucka, Stach, Klich, Baran), świadczących o polskim żywiole zamieszkującym w XVII w. okoliczne wsie; zmieniających się zeznań torturowanych w trakcie śledzitwa ludzi 'i odwoOływarniu jch ;przed :srtra,cenl;lem.Nie trzeba a.owodlzić, że praca Korcza szczególinie wiele cennego materiału przynosi folklorystom, którzy aż w XVII Vi. znajdują potwierdzenie \VlSiPółc'zesnyahwierzeń 'i podań 00 clzaJrowlllicach. Odpolwieści o czarownicach nadal bowiem cieszą się stosunkowo dużą popularnością w przekazie ustnym. Mimo iż według materiałów źródłowych przyjmuje się, że pierwszą cZ<lJroDwnicę 'pał'ono w 1'275 r. w TuJluZlie, a ,Q's'taitnią byba. Anna Goe.ldins<paJIO'!1a w 1782 r. w Glarus w Szwajcarii, to nasza prasa lokalna i krajowa jeszcze w latach 50. tego stulecia donosiła o różnych samosądach na wsiach polskich dokonywanych na kobietach, uznanych przez lokalną społeczność za wspólniczki diabła. Nie jest to szokujące, jeśli się zważy" że np. współczesny teolog katolicki, były profesor Uniwersytetu w Tybindze, a aktualnie prefekt rzymskiej Kongregacji ds, Doktryny Wiary, Josef Ratzinger, w opublikowanej ostatnio książce uznaje diabła za zjawisko realne, personalne i niesymboliczne. Przeraża mnie taki diabeł realny i personalny, ten z bajek ludowych jest sympatyczniejszy, przeważnie można go "wywieść w pole", bo według przysłowia "n;e taki diabeł straszny, jak go malują" Teresa Smolińska Studia z kuUt/TY Beskidu Sądeckiego. Red. Anna K o wal s k a - L e \V i c k a. Wyd. Polska Akademia Nauk, Oddział w Krakowie, Komisja Etnograficzna. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź, 1985. Z końcem 1985 r. ukazała się praca zbiorowa: Studia z kultuTy llldowej Beskiwydana przez Komisję 'Etnograficzną Oddziału Krakowskiego PAN. Wyszła ona w 700 egzemplarzach i zmiknęła z półek księgarskich - sądzę więc, że warto ją odnotować w formie krótkiej reC'!1zji sprawozdawczej. Praca zawiera Wstęp redaktora tomu i 6 studiów (wszystkie mają strzeszczenia nagielskie) autorstwa pracowników Zakładu Etnografii IHKM PiAN (Pracownia Etnograficzna w Krakowie). Wszystkie one napisane zostały na podstawie materiałów terenowych .zebranych w czasie badań prowadzOll1ych w latach 1976 -,1979 w 2 wsiach zachodniej części Beskidu Sądeckiego, w Obidzy (parafia Jazowsko) i Łącku. Zagadn'ed1L Sądeckiego, �RECENZJE 347 nia poruszane w niniejszym tomie nie były dotąd badane przez etnografów w Beskidzie Sądeckim, a przynajmniej brak jakichkolwiek publikacji na ten temat. Wyjątek stanowi ubiór ludowy, na którego temat mamy drukowane nieliczne i fragmentaryczne wzmianki. Nowatorski charakter prac zawartych w omiawianym tomie polega przede wszystkim na zarejestrowaniu stanu kultury ludowej z końcowych lat siedemdziesiątych naszego stulecia na terenie, który dotąd stanowił białą plamę na etnograficznej mapie Polski. RÓW1l1ieżtematy podjęte przez autorów w większości należą do słabo opracowanych w polskiej etnografii. Każde ze studiów składających się .na tom "Sądecki" stanowi odrębną, opracowaną w formie monografii całość, wymaga więc osobnego omówienia. Pierwsze studium to Krystyny Kwaśniewicz - Rok obrzędowy (s. 9 - 31) Autorka stawia sobie za głóW1l1Ycel przeprowadzenie próby rekonstrukcji tradycyjnej obrzędowości dorocznej, dokonanej w oparciu o źródła terenowe, w okresie jaki obejmuje pamięć dziś ży jących informatorów, a więc od początków XX w. do czasu prowadzenie badań. Materiał przedstawiony został w rytmie następujących po sobie okresów roku solarnego, od zimy poczynając, którą autorka zaczyna okresem Bożego Narodzenia, a kończy na Srodzie Popielcowej. Następnym okresem jest wiosna, zaczYll1ająca się od początku Wielkiego Postu, a trwająca do Zielonych Swiątek. Po niej omawiane są obrzędy lata, aż po zwyczaje żniwne. Jesień jest stosunkowo uboga w obrzędowość, z wyjątkiem szczegółowo omówionych tu obrzędów zaduszkowych. W zakOllczeniu części opisowej autorka stwierdza "spójność ideologiczną (obrzędowości Beskidu Sądeckiego] z całą Po:ską obrzędowością ludową". Jakkolwiek znajomość obrzędów dorocznych nie zawsze jest jednoznacZil1a z ich praktykowaniem, zastanawiające jest, jak wiele z nich zachowało się do dziś, choć z drugiej strony niewątpliwy jest fakt zaniku wielu z nich. Przyczyny zaniku są liczne, ale najważniejszą jest rozwój oficjalnej wiedzy, która pozbawia głębszego sensu szereg poczynań obrzędowych o charakterze magicznym. Zostają one zarzucone, bądź zamieniają się w rodzaj zabawy. Niemniej równocześnie dZiałają czynniki sprzyjające ich zachowaniu, takie jak siła tradycji, religijność ludowa czy patriotyzm lokalny. Obok zaniku starych daje się zauważyć powstawall1ie na naszych oczach nowych obrzędów dorocznych jak: Dzień Kobiet. Dzień Dziecka, czy współczesne dożynki organizowane przez instytucje państwowe i Kościół. Danuta Tylkowa - Medycyna ludowa (s. 33 - 52). Autorka podkreśla fakt, że medycyna ludowa zawiera 2 ściśle ze sobą związane i często przeplatające się komponenty: racjonalny i irracjonalny. Do pierwszego zalicza ziołolecznictwo, chirurgię ludową - zwłaszcza leczenie złamań kości i innych urazów, częściowo położnictwo. Po części wprowadzającej przechodZi do ludowych poglądów na przyczyny chorób. Stwierdza, że stanowią one zlepek informacji pochodzących ze środków masowego przekazu i ill1formacji uzyskanych w czasie leczenia przez lekarzy zawodowych oraz wiary w przyczyny magiczne chorób jak: światło księżyca, wir powie·rz:ny, działanie cza'roWln-i·cczy złe ,spoj l'Izenlile.Następny l'ozidlział 'PoiŚ,więcony jest profilaktyce. Ta prawie z zasady ma charakter magiczny i polega m.in. na noszeniu przy sobie pewnych ziół chroniących przed działaniem czarownic, czy przedmiotów chroniących przed złym spojrzeniem. Stosuje się także zabiegi profilaktyczne, jak mycie się w bieżącej wodzie w noc Bożego Narodzenia, co ma zapewnić zdrowie na cały rok itd. Rozdział o sposobach leczenia chorób autorka dzieli wedle schorzeń: na choroby wieku dziecięcego, choroby dorosłych, ludową chirurgię i ortopedię oraz położnictwo, wyróżniając wszędzie sposoby racjonalne {tu główny na- �348 RECENZJE cisk kładzie na ziołolecznictwo) i irracjonalne, których, jak to pokazuje przytoczony materiał, zachowało się jeszcze bardzo wiele. Omawia też zawodowych "lekarzy" wiejskich, ortopedów-samouków, babki-polożne, różnych znachorów i czarowników, którzy również posiadają swe "medyczne" specjalności (np. zielarki). Następne studium to Anny Kowalskiej Lewickiej - Wierzenia i zwyczaje związane ze śmiercią (s. 53 - 8'9). Jest to próba przedstawienia obrazu wierzeń, zwycwjów i obrzędów związanych ze śmiercią jaki istnial w praktyce lub pamięci ludności w czasie prowadzenia badań. Na podstawie relacjj ludności i wlasnych obserwacji autorka stara się odtworzyć pewnego rodzaju model sytuacji jaka tu panowała na początku XX w., a jaka w wielu wypadkach żywa byla jeszcze z koilcern lat 70 tych tego stulecia. Opis faktów kulturowych związanych ze śmierc'ią ujęty jest chronologicznie - od zainteresowania zdrowego człowieka własną śmiercią,., poprzez chorobę, zgon, po rozbudowane czynności pogrzebowe, przy czym przez pogrzeb rozumie się wszystkie, bardzo zróżnicowane czynności przy zmarłym, od momentu jego śmierci do stypy jaka następuje po pogrzebie. Autorka zwraca uwagę na stoicyzm z jakim do śmierci odnosi się ludność wiejska, na liczne wróżby i znaki wróżebne, które zwiastują zgon. Zwraca uwagę na różnorodność obrządków pogrzebowych w zaleŻIl10ści od tego kim był nieboszczyk i jaką śmiercią zmarł (pogrzeb niezamężnej dziewczyny posiada elementy wesela, przy pogrzebie matki, osieracającj małe dzieci, ułatwia się powrót na ziemię ubierając jej buty, samobójców do niedawna grzebało się poza granic<lmi wsi w odludnych pustkach, itd.). Specjalny rozdzial omawia kontakty zmarłych ze światem żywych (np. karmienie dusz w Dzień Zaduszny, zmarłe matki odwiedzające dzieci, zmarli, którzy przychodzą pomścić krzywdy, czy tylko skontrolować jak "idzie gazdówka"). Na zakończenie autorka zajmuje się ludową koncepcją śmierci\ duszy i losów pośmiertnych człowieka. W ostatecZl!1ych konkluzjach stwierdza, że wiara ludowa w istotę duszy i życie pozagrobowe znacznie odbiega od zasad wiary katolickiej, w wielu wypadkach jest z nią wręcz sprzeczna, które to sprzeczności ludność doskonale godZ:i z katolicyzmem, nie zauważając braku spójności tych dwu światopoglądów. Autorka zajmuje się wreszcie zmianami jakie zachodzą w ostatnich latach w światopoglądzie wsi Beskidu Sądeckiego, zanikiem dawnych wierzeń i wynikających z nich obrzędów i zwyczajów i dochodzi do wniosku, że głównym czynnikiem zacierającym tradycję są z jednej strony o wiele żywsza interwencja kleru w życie codzienne wsi, z drugiej naśladowanie przez wieś wzorów miejskich, zwracanie uwagi na stronę zewnętrzną, bogactwo i teatralność obrzędu, a nie na jego treść. Urszula Lehr Wierzenia demonologiczne (s. 91 - 116). Na badanym terenie przetrwały liczne wierzenia w istoty demoniczne. Wiele z nich wskazuje na przet1w,r.c:ni" wiefzeh przedclhrześdjańskich, przek's7;bałconych :pr:zez chrześdjań,two i w7bogaconych przez przeniesiemia z kultur obcych. Istoty demoniczne dzialają na ogół na szkodę czlowieka. Autorka dzieli je wedle kryterium genetycznego na 6 grup: 1) I ,'toty mityczne: łiOigirnka,połudnj1ca 2) Demony: błędny QIg'!lik,pDmniec, s'trzyga, zmora. 3) Istoty demoniczne: topielec, płanetnik. 4) Istoty ezoteryczne: czarownice. 5) Quasi-demony: djabe~, śmierć. 6) Strachy. Te ostatnie autorka pomija w dalszym opracowaniu. Boginki porywały ludziom niemowlęta, zwłaszcza jeszcze nie ochrzczone i napastowały kobiety po połogu, a przed kościelnym wywodem. Południce napastowały ludzi, którzy odważyli się przebywać w polu w samo południe, a błędne ogniki, duchy zmarłych ludzi, którzy niesprawiedliwie wytyczali kiedyś granice pól, wodziły na manowce głównie pijaków. Strzyga, względnie strzygoń to �RECENZJE 349 duch pokutujący po śmierci, lub jeden z 2 duchów człowieka (człowiek na 2 duchy i ten, który nie został ochrzczony, zamienia się w strzygonia), który napastuje i gryzie ludzi we śnic. Zmora vel siodełko to dusza żyjącego człowieka, która noq opuszcza jego ciało i dusi śpiących ludzi. Topielec jest duchem ll1ienarodzonego dziecka utopionego wraz z matką w jej łonie i wciąga ludzi w rzeczne głębiny. Płanetnik i czarownica to ludzie żyjący we wsi, z których pierwszy ma władzę nad chmurami burzowymi, druga trudni się czarowaniem ludzi i zwierząt, a głównie odbier<Jniem krowom mleka. Pozostaje jeszcze diabeł i śmierć, które wejle opinii autorki, chłopi wyobrażają sobie na ogół zgodnie z przekazami religii chrześcijańskiej. ' Po części opisowej następuje rodział pt. "Wierzenia demonologiczne na tle współczesnej kultury ludowej w opiniach mieszkańców wsi". Autorka podkreśla tu współistnienie sprzecznej z nauką Kościoła wiary magicznej i zastanawia się nad mechanizmem jej zaniku. Dochodzi dO"wniosku, że najwcześniej zanikła wiara w istoty mitycz.ne. następnie stopniowo w demony i istoty demoniczne. Przetrwała natomiast wiara w czarownice i djabły. Miałbym pewne zastrzeżenia co do podziału istot nadnaturalnych zaproponowanego przez autorkę. Topielec, podobnie jak poroniec, jest !przecież duchem nieochrzczonego dz,iecka zmarłego nienaturamą śmiereią, dlaczego więc, skoro stosujemy kryterium gell1etyczne, zaliczać je do 2 odrębnych kategorii? Natomiast !płanetnik jest ta,kim samym człowiekiem jak czarownica, żyją'cym wśród ludzi i wyposażonych w nadnaturalne siły - dlaczego więc go zaliczono do kategorii istot demon'icznych? Zoflia Suromba-Rysowa - Biesiady wiejskie Ks. 117 - 136). BiesiadY, wedle definicji autorki, to poczęs'tunki w większym gronie, na które obow.iązuje specjalne zaprosz'enie. Są ane "specyficznym wyrazem więzi społecznej ... podlegają zasadzie wzajemności". Biesiady urządza się z okazji ważnych urorczys,tości rodzinnych jak chrzest, pogrzeb, zaślubiny (wesele było zawsze najwystawniejszą i najliczniejszą z biesiad wiejskich). Po II wojnie doszły dalsze okazje do biesiadowania jak: pierwsza komunia, bierzmowanie, ilmieniny, srebrne i złote gody, prymicje. Do bies.i<Jd o starym rodowodzie zalicza autorka poczęstunek z dkazji świniobicia, zapustów, zespołowego darcia pierza czy !przędzenia wełny, a ta'kże goszczenie krewnych i znajomych przybyłych na odlPust do danej parafii. Zanika,ją one zwolna, natomiast w Łącku powstał nowy zw)"czaj goszcZJenia znajomych !przybyłych tu na Swięto Kwitnącej Jabłoni organizowane po II wojnie przez miejscowe władze. Autorka omawia obszernie rytuał zapraszania na biesiady, szczególnie na wesela, a nas'tępnie równie rozbudowany zwyczaj zachęcania gości aby zechcieli jeść. Ceremonialll1e zapr<Jszanie do jedzenia jest oceniane przez biesiadników wyżej niż wystawność i obfirtość potraw. Szcz'ególną uwagę poświęca autorka menu tak.ich przyjęć, głównie wesel, ale i innych, które od wesel różnią się ilością, a nie jakością jadła. Mówi też o roh alkoholu i rytuaLe picia. Biesiadom towarzyszył zwyczaj przynoszenia przez gości darów z żywności. Porównując stare i nowe w biesiadach autorka mówi, że dawniej najistotll1iejszym elementem goścriny była "przede wszystkilm atmosfera, dobra zabawa, »uszanowanie« gości, czyli należyte ich 'traktowan:ie i goszczenie". ,.,Współczesne uczty spełniają na wsi przede wszystkim funlkeję relPreezentacyj[lo-'prestiżową ... dąży się dziś do zamanifestowa[lia [lie ,tylko swych możliwości mateI1ialnych, ale także zdolnoś<ci sprostania nowym wzorom zachowań określanych jako miejskie i jako takie pożądanych". "Dziś uczty stają się wyznacznik.iem nowego stylu życia i miejscem wkraczania innowacji" kulinarnych, uibioru, sposobu zachowań itp. �350 RECENZJE Krystyna Hermanowicz-Nowak - Odzież ludowa wsi Łącko i Obidza (s. 13"7jak sama to zaznacza, daje opis ubiioru ludowego z początku bieżącego stulecia, zajmuje się jego społeczną funkcją i zależnością od stanu mają1tkowego, cywilnle·go i wi'eku., wspomina o sposobie przechowywania stroju i niektórych wierzeniach związanych z odzieżą, wreszcie w zakończeniu mów!i o zaniku stroju tradycyjnego. Niestety, aI1tykuł poza kilku dość przy,padikowymi fotografiami nie daje ani fotogr'aIii opisywanych dawnych ubiorów, ani ubiorów współczesnych, brak też krojów odzieży, rysunków detali i innych elementów związanych ze strojem, które pozwoliłyby na odtworz'enie tradycyjnego ubioru mieszkańców opisywanych wsi, ani też ,procesu przemian w ubiorze jakie tam zachodziły. - 162). Autorka, Anna Hungern 1940 -1945. fur Hiner. Erinnerungen Herausgegeben 250, ilustracji 76. polnischer yon Christqph Zwangsarbeiter Kowalska-Lewicka im Deutschen U. SchmincJk-Gusta,yus, Bremen Reich 1984, ss. Przez wiele lat w historiografii Hepubliki Federalnej Niemiec problema,tyka niewo1ltliczej pracy 'CudzoziJemskich robotników w III Rzeszy była jakoby świadomie pomijana. Według niepełnych danych żródłowych w sierpniu 1944 r. liczba tych robotni,ków w Rzeszy wynosiła około 8 milionów, z czego prawie 2 milony stanDwili Polacy, którzy byli pierwszYmi ofiarami t'€go niewolnicZJego spos·obu zatrudniania narzucolllego mihionom ludzi z :,podbitych krajów. Już bowiem pod koniec września ·1939 r. władne hitlerowskie utworzyły na terenach podbitej Polski 30 "Arbeitsamtów", tj. UrzędÓW Zatrudnienia, które przystąpiły do organizowania przymusowych wyjazdów do pracy w Rzeszy. Dane arlchiwalne po~wierdzają, że do końca ,1939 r. IPonad 30 tys. Polaków wywi'ez:iono tam zatrudniając ich przy !pracach polowych, zwłaszcza w tych gospodarstwach, z których mężczyźni wcie1eni zostali do wojska. Z Ikażdym miesiącem akcja deporta'cji do lt1iewolniczej pracy przybierała na sHe. W lutym 1940 r., według dokładnych statystyk dokonanych przez Ulricha Herberta w pracy zatytyłowan'€jo Fremdarbeiter. Politik und Praxis des "Auslaenderensatzes" in der Kriegswirtschaft des Dritten Reiches, Bonn 1985, było ich 300 tysięcy ulokowanych w indywidualnych gospodarstwach rolnych oraz przyfabrycznych obozach w miastach. Status tych ro:botników regulowały tzw. polskie dekrety "Polenerlasse", ogołoszone 8 marca 1940 r. składające się z 10 bardzo surowych zarząd1Jeń. Z czasem zarządzenia te były znacznie zaostrzone !przez różne lokalne instytucje - dyrekcje fabryk, wład~ miejskie a nawet przez indywidualnych pracodawców. Wprowadzały one nakaz publicznego o7lllakowania Polaków poprzez noszenie na wierzchnim oIkryciu naszywki z lUteraą "P" i były one [pierwszym oznakowaniem jakie hitlerowska praktyka rasistowska wprowadziła dla cudzoziemskich przymusowych robotnLków. Później bowiem poprzez "Gwiazdę Dawida" dla Zydów praktykę .tę rozszerzono obejmują nią inne narodowości, np. Rosjan. POllladto wspomniane już dekrety zakazywały przebywania Polakom w miejscach publicznych, określaly rejony mliasta, w których mogli oni dokonywać zakupów, zakazywały przy jmowania ich do sz;,pitali, korzystania z !komunikacji mi,ejskiej, kin, restauracji" wchod302- �RECENZJE 351 nia 00 parków. Praktyczlrie pozostawali oni poza prawem, a zatrudniani przy najcięższych pracach, byli bczwzględnlie traktowani. Pracujący w fabrykach mieszkali w obozach, przebywający natomiast u indywidualnych gospodarzy mieszkali często w stajniach lub SItodołach, obowiązywał surowy zakaz 8lpożywania posiłków razem z pracodawcami, nieraz poddawano ich karze chłosty, a za byle przewinienie odsyłano do obozów koncentracyjnych. Wszechstrorma prezentacja tych zagadnieil dokonana przez autora ujawnia szerokli zespół faktów, póki co mało znanych w specjalistyczne literaturze RFN. Zresztą sam autor czyni stosowną uwagę na ten temat pisząc iż, "o niewolinikach klasycznego czasu antycznego, dużo więcej wyjaśniono na podstawie rozległych badań, aniżeli o n.iewolnilkach niemieckiego faszyzmu". Pionierską próbą podjęcia veg.o problemu jest właśnie ta ksiąiJka, napisana przez młodego proksora prawa i historii SiPQłe1cznej'na uniwersytecie w Bremie (urodzonego w 1942 r.)" który bez enigmatycznych osłonek przedstawił losy !polskich robotników wywiezionych do pracy na terenie Rzoeszy. Uczynił to opierając się na szerokim materIiale faktograficznym - archiwa policyjne:, zakładowe, miejskie, relacje świadków, jak również wywiady z ludźrni, którzy objęci byli przymusem niewolniczej pracy. Konfrontacja zapisów zawartych w akta:ch po];icyjnych z relacjami Niemców i wreszcie podróż do Polski i bezpośredni kontalkt z czterema osobami, które wyw,iezione były na przymusowe roboty do Niemiec, unaoczniły zachodnioniemieck.iemu czy.telnikowi czym był w istocie n'ewolniczy system pracy narzuconj' milonom cudzoziemskich robotników, k'tóry potępił Międzynarodowy TryDunał Wojskowy w Norymberdze. Dogłębna analiza tego niezwykłego w swej wymowie i niepowtarzalnego w historii społeczel\stw materiału, wykazuje, że autor nie zrezygnował z podkreślenia haniebnej dla faszyzmu niemieckiego wymowy tego materiału i oddał w książce całą prawdę o niewołnikach III Rzeszy, Schminck wykra'cza tu bowiem poza owe tragiczne fa'kty, wykazując głęho,kJi nie!pokój zrodzony oIbcowaniem z tą faktografią. Jego pole, obserwacji obejmuje możliwie wszystkie elementy niewolniczego życia ludzi, którzy przeżyli tę dyskryminację, Skala czasowa analizy sięga ulicznych łapanek, 'Qk,ropnych wa.runków transportu do Rz:eszy, wycieńczających za,jęć w fabrykach, przy budowaniu schronów, karnym rozładowywaniu wagonów, życia o,bozowego, ucieczek j szykan. Przez kartki ksiąŻlki przewijają się postaci ludzi dorosłych i dzieci zniewołonych prz,ez system. Pi 2rwsza kaiegoria informacji zawartych w książce nałeży do falktografii, którą najogólniej określić można jako państwowe uwarunkowania niewolniczej pracy w n'iem,ieckim rolnictwie, w przemyśloe metalowym, chemicznym, budownictwie i gómictw.ie. Druga kategoria iJnformacji to te, odnotowując<- wydarzenia wewnętrzne - obozowe życie, warunki pracy itp. Są to informacje szczególne, które nne wYimagają au~orsk.ich komentarzy. Przew.ija się w nich tęsknota do domu, opis obozowych niedziel, podczas których śpiewano piosenki "smutne i wesołe", kościelne i świeckie - np, Rotę czy hymn Jeszcze Polska nie zginę/a, za co były kary: baty, praca bez 'Przerwy dzień i noc, rozładowywanie wagonów z węglem czy pozbawianne racji żywnościowych, Prawdziwa siła tej książki polega na jej otwartości, na tym, że czytelnicy z różnych !kręgów kulturowych dostrzegą w j;ej treści całą prawdę o faszystowskim systemie niew01niczej pracy. Dostrzegą też pozornie dziwne w warunkach niewoli normalne ludzkie tęsknoty do śpiewu czy zabawy" jaIk choć'by np. uc.iekanie poza druty, by tam pośldzgać się na łyżwach, za co groziła kara. Sam kanon, formuła książki wydaje się trafna, a zaJpis i wybór informacji jes·t przekonywujący i nie budzi on wątpliwośc.i. Jak się rzekło, jest t<J książka dobrze i �352 RECENZJE udokumentowana, której autor wystrzegał się ruepre'cyzyjności sądów i każdorazowo dokumentował je dokładnie. To C<o słyszał w Polsce od swoich rozmówców, konirontowal z materiałami znajdującymi się w Instytucie Historii Współczesnej w Monachium i archiwum obozowym w Dachau, prowadził wywiady ze starymi robotnikami, którzy pracowali w zakładach zatrudniających robotników z Polski. Ta otwartość na wysłuchiwanie najrozmaitszych sądów, wyrozumiałość i toleramcja wobec Jpmii odmiennych oraz korygowanie zbyt skrajnych sądów na podstawie materialów archiwalnych jest wartościowym elementem książkJi. Mówiąc skróto,wo, jest to książka wY1lełniona od pierwszej do ostatniej strony tragiczną prawdą, o której tak mało dotychczas napisano w kraju jej sprawców. Oma wiana książka, co zaznaczono, pOlla częś'Cią autorską składa się jeszcze z czterech relacji byłych przymusowych roboUlików w Rzeszy, którzy po za,kończeniu wojny powrócili do kraju. Idąc tropem archtiwalnych zapisów trafił autor na ich ślad i odnalazł w Polsce. W chwili, gdy rozmawiał z nimi, byli to ludzie w starszym wieku (jedna z osób już nie żyla, ale z:lchował się jej pamiętnik), którym wojna zabrała lata szczęśliwego dzieciństwa. Każde zdanie tych osób przynosi inct'orrma'cje'Wzbo,ga'cająoe ,czyta'ją'cego w ts'to'\me wiadomośdi', .oddaje grozę i cie~p.ienie, nadzieję i zwątpienie. Doświadczenia tych ludzi są znakomitą płaszczyzną, wykorzystywaną ,przez Scł1mincka do ukazania polJity'cznych uwarunikowań zniewolenia tych ludzi. Ukazuje formy i metody działania wladz hitlerowskich" obalając przy okazji występujące jeszcze nieraz w RFN stwierdzenie, jakoby Niemcy w czasie wojny nie zda,wali sob:ire sprawy z niewolniczej pracy milonów cudzoziemskicb robotników, w tym również Polaków. Jest więc tą książka mocnym tłem kontrastowym tych opinii i stwarza dobry punkt wyjścia do dalszych, bardziej pogłębionych badań nad tym zagadnieniem. Jej wantość poznawczą dopełniają liczne Uustracje i należy tylko pochwalić autora za ich wybór, podobnie jak za całą książkę, który po latach wzgardy podjął temat ważny i konieczny. Teresa Falkowska Antoni Kuczyński Henryk Bogdański, Dziennik podróży z lat 1826 i 1827. Przygotowali do druku" wstępem i przypisami opatrzyli: Józef D ł u g o s z i Józef Adam K o s i ń s k i, Wydawnictwo Literackie, Kraków ,1980, s. 253, ilustracji 26. W rozległym temacie wkładu Polaków do wiedzy o kulturze ludów i narodów świata występują różnorodne pamiętni;ki, Móre w mniejszym bądź większym zakresie przedstawiają kulturę ludów, z którymi spotkali srię ich autorzy. Pamiętników takich posiadamy wilele i dot}"czą one nieomalże wszystkich części świata. Wystarczy chociażby przeglądnąć książkę W. Armona', A. Kuczyńskiego 2, M. Paradowskiej 3 i W. Słabczyńskiego 4 aby wyrobić sobie przekonanie o obfitości p~miętni- W. Armon, Polscy badacze kultury Jakutów, ,[w:l tom 62: 1977. , A. Kuczyński, Syberyjskie szlaki, Wrocław 1972. 1 niki, • M. Paradowska, • W. Słabczyński, Monografie Polacy w Ameryce Poludniowej, Wrocław polscy pOdróżnicy i odkrywcy, Warszawa 1977. 1973. z Dziejów Nauki i Tech· �RECENZJE 353 ków, w których znajdują się unniej lub bardziej wartościowe malteriały etnograficzne dotyczące Azji, Afryki czy Ameryki. Ale nie tylko te egzotyczne obszary posiadają swoją pamiętnikarską kronikę w naszej literaturze. Obf.ituje bowiem ona również w pamięturiki i relacje dotycząoe narodów Europy;, przede wszystkim zaś Bałkanów oraz Rosji, Białorusi i Ukrainy. Są to materiały niezmiern~e celll1Je :przy studiach historyczno-etnograficznych dotyczące tych obszarów, niestety, jak do tej pory, nie wstała dokonana pełna ich inwentaryzacja. Tak jest np. z omawianym tutaj Dziennikiem .podróży Henryka Bogdańskiego odbytej w latach 1826 i 1827 na trasie Wiedel'l, Bratysława, Budapeszt, Zagrzeb, Rijeka, Triest, Lublana, Budapeszt, Przemyśl. Dziennik jest barwną kroniką zdarzeI1 i obserwacji jakie zrodziły się podczas prawi" dziesięciomiesięcznej wędrówkli jego autora, który wraz ze swym przyjacielem. Franciszkiem Zabłockim, wyruszył pierwszego lipca 1826 roku z Wiednia do Grecji. Zamiarem obu młodzieńców było przyłączenie się do ;powstańców grecjQich, od 1821 roku walczących o wolność i zrzucenie jarzma niewoli tureckiej. Ta zl'odzona ze szłachetnyeh ideałów rozmantyzmu idea pomocy ludom walczącym o swoją ',volność, która urealniła się w tej wyprawie, spotkała się z powsze1chną akcepi.;'~Ją polskiego środowiska akademicki.ego w Wied:niu. Podróż ta miała być r£·konensansem. Po dotarciu do powstańców 'przetartym i znanym już szlakiem, podążać nim mICli ,inni Polacy studiujący w Wiedniu. Z tego bowiem grona wywodz;Ji się Bogdailski i Zabłocki, studenci wydziału prawa, obaj ,pochodzen'ia szlacheckiego z "kolic Przemyśla. Omawiany Dziennik wprowadza nas w zróżnicowane sprawy miejsca li czasu, a za przY'Czyną Józefa Długosza i Józefa Adama Kosii1skiego, którzy przygotowali go do druku, poznajemy bliżej obu "podróżników". Mniej wprawdzie ,informacji dotyczy F. Zabłockiego, który zawieruszył się gdzieś w świecic, natomiast jeśli idzie o H. Bogańskiego to we Wstępie do Dziennika mamy w interesujący sposób nakreśloną jego ibiografię" obfitą w działalność patriotyc7Jną. uczestniczył on bowiem niemal we wszystkich związkach ·tajnych i spiskach na terenie Galiicji począwszy od roku 1833. Ten okres swego żyda przedstawił H. BogdafJski w Pamiętniku 1832 - 1848, o,publikowanym w całości w roku 1971. Pamiętnik ten jest wciąż jednym z pods.tawowych źródeł do. dziejów konspiracji galicyjskiej, ogromnie cenionym przez historyków z powodu bogactwa i rzetełności linformacji o związkach tajnych i organizacjach demokratycznych i rewolucyjnych w Galicji. Po tych rozważa.niach wstępnych dotyczących autora Dziennika podkreślcnia godną jest j~go żywa fabuła i starannie odwzorowane !kolieje losu obu wędrowców. Tutaj należy zaznaczyć, że jakkolwiek począ1kowo plany wyprawy wydawały się młodz,ier"lcom proste i l/1ies·komplikowane, w rezultade okazało się j·ednak, że nie osiągnęli oni celu wy,prawy i po prawie dziewięciu miesiącach włóczęgi zrezygnowali z pierwotnego zamiaru. Wyprawa ta była twardą szkołą życia dla obu wędrowców. Niedostatek pieniędzy pogłębiał z każdym dniem trudności" jakie napotykali zarówno w podróży. jak i podczas pobytu w obcych imiastach i właściwie był zasadniczą przyczyną ni'cdotarC'ia do celu. JednocZJeśnie temu właśnie brakowi funduszy zawdzięczamy jedną z najbardziej oryginalnych :i cennych polskich rehcji podróżniczych z pierwszej połowy XIX wieku. Oryginalnych. bo brak pieniędzy zmusił obu studentów. szczególnie podczas wędrówki po traktach węgierskich, chorwackich i serbsklich, do zejścia poniżej swej !pozycji społecz;"lej: do prostych wieśniaków, wożnlców" żołnicrzy i wet'eranów wojen, Cyganów, Zydów, czeladni;":ów szukających pracy, słowem do gromady owych ,,,biedl/1ych wędrowców" - ja,k pisze B0gdailski przemierzających pieszo goś'cińoe, obdartych, głodnych i żebrzqcych. Takiego punktu obserwacji realiów owego życia wędrownego nic mógł 23 ••Lud" - t. 7l �354 RECENZJE mieć nikt, kto - dysponując zasobną kiesą - przemierzał ówcZ!esne trakty europeJskie w poszukiwaniu nowych wrażeń. Z tego też po,wodu, że obaj wędrowcy pieniędzy takich nie pos'iadali, ich Dziennik .podróży jest interesującym, a w niektórych wypadkach nawet egzotycznym zapisem, u \podłoża którego leżała, mówiqc współczesnym językiem socjologicznyun, "metoda obserwacji uczestniczącej". Odbyta podróż obf.itowała w zdarzenia i fakty niezwykle ,interesujące z punk~u widzenia 'etnograficznego, historycznego i socjologicznego. Zawsze się coś działo. Właści wie nie by,ło dni 'PUlstych, a 'tym ba,rdziej powilanzradący'ch się w sens~e wydarzeń i obserwacji. Każdy dzień stwarzał zupełnie nowe sytuacje, podsuwał nowe obrazy do obserwacji. Wszystko to zajmowało naszych bohaterów, którzy jak pisze G. Bogdański - żyłi "wprawdzie po literacku": "głodno, obdarto, ale zawsze z piórem w ręku". Przyniosło to w rezultaclie bogaty materiał obserwacyjny. Prz~możny wpływ na wyniki tych obserwacji miało właśnie nastawienie naszych podróżników do "życia z piórem w ręiku"; a ziemie które ,prZlemierzyli były wyjątkowo wdzięcznym i atrakcyjnym obiekt'em obserwacji" zarówno pod kątem problematyki historycz;nej, jak też etnograficznej. Jako !przykład obserwacji etnograficznych służyć np. może informacja z okolicWiednia, w której zawarta jest charakterystyka chałup we wsi i jej mieszkar'tców. Dalej prowadzi nas autor \przez Węgry kreśląc obrazy Pesztu i miejscowej kolonii greckiej, charakteryzuje zbiory Magyan Nemzeti Muzeum (tj. Muzeum Narodowego założonego w 1802 rdku)., op,isuje wielki doroczny targ w tym mieście, na który przybywali oprócz węgierskich i austriackich kupców także Serbowie, Bośniacy i WołoSli. Targ ten, to żywe laboratorium społeczne, owe przysłowiowe "społeczeilstwo na dłoni", gdzie zajwiska i procesy stają się bardzo wyraziste i intensywne. Wszystko to naszkicowane jest w Dzienniku niezwykle inteI'lesująco" podobnie jak inne informacje z długiej trasy podróży. Warte podkreślenia są !informacje dotyczące mieszkańców Chorwacji i ich stosunków z Węgrami. Dla jasności obrazu warto !podkreślić, że są tam również opisy stroju Chorwatów, ich usposobienia, języka" zabudowy wsi, gospodarlki rolnej itp. I tak kralina za krainą kreśli na.m autor Dziennika zróżnicowane itemaiycznie obrazy, stosownie do miejsca i jego mieszkańców. Ciekawie przedstawia się opis Triestu, miasta, którego ży-eioe,podporządkowane jest przede wszystk,im regułom jakie narzuca mu portowa atmosfera. W mikrostrukturze społecznej t'ego miasta można zaobserwować różnice jakie występowały tam w owych czasach między warstwą kupców, rybaków, marynarzy lub drobnych wyro.bników. Właśnie o poszczególnych elementach społecznej struktury miasta Dziennik przynosi wiele interesujących spostrzeżeń, cho'Ciaż nic jest to obraz jaki w obecnych czasach mógłby w pełni zadowolić socjologa. Wreszcie Triest, ja!ko muasto portowe, charakteryzował się \V owym czasie - zresztą taki i do dzisiaj pozostał - złożoną mozaiką narodowościową osiadłej tam ludno.~ci. Oczywiście, przeważali tam Włosi, ale dużo też było Greków, Turków, Niemców i Chorwatów. Mówiąc o walorach poznawczych tej książki podkreślić należy, że właśnie w odniesieniu do Triestu są one najpełnuejsze. W mieście tym bowiem przebywali dosyć IdługJ lI1al,i"pod,różnicy" ,~zukając okazji odp~'awi'enia :;I:ę 'okrętem do Grecjt. Wchocizili w liczne kontakty mające pomóc im w urzeczywistnieniu tt:go zamiaru, kotórego, ja,k wiemy, nie zrealizowali. Stąd rozpoczęła się ich droga powrotna do Przcmyśla. I tak jalk poprzednio, teraz już prawie zupełnie bez pieniędzy, wędrowali obaj po traktach chorwackich, serbskich i węgierski'Ch. Wchodzili w bliskie kontaikty z mie/3:zkańca'JTlri wsi, ozę'sito gościł i iW icJ11 cha'tialCh,bęclą'c Ina-ocZlly;m'jświadkami rÓ'Żllych wy:darze·ń. Talk w~ęc ·d'OoŚwiadczen.iaZJe zlaku wę:dró:weok,o,ru?:ohse.wa'Cje o charakterze etno~raficznym stanowią w Dzienniku ów konokret Ikuliurowy, �355 RECENZJE który czyni go przydatnym dla tych badaczy, którzy zajmują się rejonem BaŁkanów. Warto jednak zdawać sobie sprawę z tego, ŻJe jest to obraz bardzo niepełny, utkany z pobieżnych obserwacji, bez wchodzenia w szczegóły. Omawiany Dziennik moż,e być oc'eniany w rozmaity sposób. Poczynając od wyrazów uznanin za dynamizm jego tekstu a kończąc nn docenianiu wartości fascynującego dokumentu dla historyków, etnografów ICzy socjologów. Niewątpliwie jego ,trcść jest głęboko madzolna w realia'ch i jest aUltelnltyczlt1ymzapisem ludzkiego losu. Zapisem, którego treść mieści się w ramach naszych tradycji narodowych, zrodzonych niewolą wieku XIX, tak obfitego w pamiętnikIi, w literaturze polskiej. W ,przypadku tego pamiętnika podkreślić należy, że jest on wyborną mapą dróg i bezdroży po jakich kroczył autor nie tylko' podczas wędrówki do Grecji, ale również w całym swym życiu, nacechowanym patriotyzmem i walką o odzyskanie niepodległości. Wiele poruszonych tu kwestii zasługuje zresztą w przyszłości na dalsze rozważania. Mam tu na myśli między innymi opracowani'e relacji H. Bogdańskiego pod kątem etnograficznym. Z całą pewnością będzie to zajmujące opracowdnie, a ponadto podlkl1eśli ono wkład Polaków do wiedzy o kulturze ludów Europy. Jak do tej pory, temat to nadal deficytowy. I na koniec informacja nieco ogólniejsza. Otóż omawiany Dziennik jest wzorowym wręcz przykładem pracy redakcyjno-edytorskiej, a siarannie dobrane ilustracje czynią całość niezwykle zajmującą· Antoni Zygmunt S t a r o r y p i ń s k i, i Archangielskiem. Dwa B o l' o W s ki, z 1863 roku. 1986, s. 413, ilustracji 10. pamiętniki K i e n i e w i c z, Warszawa Kuczyński Konstanty M.iędzy powstańców Opracował Kamieńcem Stef an Książka zawiera dwa nieznane pamiętU1liki pows,tańców z 1863 r., którzy normalną wówczas koleją losu znaleźli się po przegranej walce w rosyjslkiej niewoli. Wspomnienia Z. Starorypińskiego, szlachdca z Podola, obejmują prz'ede wszystkim lata przedpowstaniowe. Dowiadujemy się z nich o Slprzys'iężeniu Szymona Konarskiego, ziemiailskich ."pracach organicznych" na Podolu w latach 1859-1861, manifestacjach patriotycznych w Warszawie w 1861 r., przygotowaniach powstańczych organizacji "białych" w guberni podolskiej. Zachowana część wspomnień kończy się 'N przededniu powstania. Kontanty Borowski natomiast opowiada o swym udziale w partyzantce 1863 r., poczcltkowo w oddziale kapitana Brandta, potem ks. Brzóski dostaniu się do niewoli, wcieleniu do rot aresztanckich i pobycie w Archangielsku oraz zesłaniu na SyblL \V:elc miejsca poświęca pamiętnikarz opisowi życia na Syberii i jej mieszka~1com. Tom tell w opracowaniu znanego historyka, prof. S. Kieni'ewicza, dotyczy problematy:k,j, któq zwykliśmy wiązać z walką narodowo-wyzwoleńczą Polaków. Mimo :ż oba pamiętni·ki traktują o ponurych skutkach tej walki, którymi najczęściej była syberyjska niewola, wyrażają one także atmosferę przedpowstaniowej walki oraz różnorodne formy oddziaływania ruchów patriotycznych na środowisko kresowych ziemian. Oba pamiqtniki odsłaniają przed czytelnikami świat przepojony atmosferą niewoli, a obiektywna prawda przeszłości zostaje w nich zręcznie skomentowana przez S. Kieniewicza zarówno w przypisach jak też w interesująco napisanych przedmowach do każdego z pamiętJlilk6w. �356 RECENZJE W przedmowach tych autor ukazuje okoliczności odnalezienia źródeł, kreśli związki familijne ich autorów, a jego ustałenia są rezultatem rozpoznania iście fachowego: słowem, dominuje tu kompetencja historyka, znawcy problemu i nić sympatii do "kresowych stanic", mieszkających tam ludzi i określonych spraw wlaściwych dla tego miejsca i odległego czasu, Dlatego każdy najmniejszy szczegół, wymagający wy jaśnienia czy komentarza, został tutaj należycie wyjaśniony i stanowi cenne dopełnienie autorskich zapisów sprzed lat wielu. Aparatura tych przepisów jcs,t precyzy jna i prawdziwym szczęściem dla p<:lmiętnikarzy jest fakt, że właśnie S. Kieniewicz opracował ich tekst i odpowiednio ko skomentował. Przyklady potwierdzaj,)ce te stwierdzenie można by tu mnożyć tym bardziej, że pobudzają one do dodatkowych rozmyślań nad dziejami polsko-rosy}"kich kontaktów w XIX stuleciu i ich socjologiczno-psychologicznej recepcji wśród społeczeństwa polskiego, aż po dzieil dzisiejszy. Pod tym względem oba pamiętniki charakteryzują ::;;ę bogactwem rcaiiów i obserwacjina tym aut.entycznym materiale dziejowym odkrywaj'l intercsuj<jce horyzonty wspomnianych powyżej kontaktów, Poza tzw. strukturą powierzchniową tekstu kryją się wartości 'nicco glębsze, które rządzą losem autorów, wartości mogące stanowić dla współczesnych wzorzec patriotyzmu, pracowitości, oddania sprawie narododowej uporu i konsekwencji w dążeniu do celu. A nad tym wszystkim górllj~ twarda postawa i konsekwentny brak użalania siC; na swój wygnańczy los. Autorzy obu pamiętników ·są ·W dYlll<lUnicz.nY!11 s'P"'lzę±c'1iuz rzeczY'w,i.~ltQści'1, w sltalym zm~ganiu się z nią, gotowi "w potrzebie dla Ojczymy", Oto np, K, Borowski na wstępie swego pamiętnika pisze: "W dniu wyjścia mego do partii byłem u spowiedzi, wy;łuchałem Mszy świętej, a w nocy pożegnawszy się z najukoch<u\szym ojcem staru3Zkiem i z braćmi, siadłszy na wóz z drugim towarzyo;zem ochotmikiem, wyruszyliśmy w drogę, Chwili rozstania się z ukochanym ojcem nie zapomnę do śmicrci. Ojciec, stary żołnierz weteran, gdym przypadł do kolan jego prosząc o blogoslawieństwo, położył drżące ręce na mej głowie i rozrzewlniony przemówił do mnie w te slowa: - Idź, mój ~ymu, tam, gdzie cię powinność wzywa. Pamiętaj, że jesteś Polakiem i synem żołnierza Polaka, Dziad twój walczył pod Kościuszką. Ja - mówi l - slużyłem w 1831 i[... J. Zał mi cię drogie dziecko moje. Może już w życiu moim więcej już mie zobaczę, Ciężko mi - mówił - smutno jako ojcu, lecz nieróWlnie jest w cięższym smutku i niedoli matka nasza, matka-Ojczyzna. Idź i stań tam, gdzie każdy prawie Polak obecnie stanąć powinien. Niech cię Bóg wszechmogący zawsze i wszędzie ma w swej opiece, a Matka Boska, Królowa Polski, niech cię broni, osIania tarczą od wszelkich nieszczęść i przygód, Tak błogosławił i wyprawiał mnie na bój krwawy ten s,tarzec-żolnierz, ukochany rodzic mój, a łzy rzęsiste, spadające z pe~nych dobroci oczu na pochyloną mą głowę, namaszczały ją na godność żołnierza", Nie ma tu miejsca na prezentowanie powstańczych etapów K, Borowskiego: obozowych postojów, bitwy czy przemarszów. Jest w tej części pami<.;tnika wiele realiów charakteryzujących przebieg powstania, granice to~erancji dla żol.niel;skich uchybień i dyscyplinę w oddziale. W żywo toczącej się akcji tej części pamiętnika ujawniają się nie tylko ułomności ludzkiej natury. Współgraj,j z nią również jej blaski, wiele pięknych cech charakteru - odwaga, prawość:, lojalność, bezkompromisowość, upór w dążeniu do celu, Losy swoje w tym okresie opisuje K. Borowski, tak jak i w pozostałych częściach pamiętnika, w sposób rzeczowy, oparty onafaktach, Obcy mu jest patos, co nic wynika, że obraz powstaJ\czego życia wolny j~st od rysów grozy umiera,nia w powstańczych szeregach, Z pamiętnikarskich zapisów wynika, że niewiele się nawojował. Po dostaniu się do ;niewoli (1864) skazany zostal �RECENZJE 357 na cztery lata aresztanckich rot. Początkowo przebywał w Archangielsku, potem skierowano go na osiedienie na Syberii, do jednej z wsi leżących pomiędzy rzekami Iszymem a Irtyszem. Sybirska lniewola trwała pięć lat, powrócił bowiem K. Borowski Ido ~raju 'W ro,ku l872~ kO[lzy,stając IZ k:;.lejnej a'mnes;t~i 'dla ,,lmiatie2mikow". Z'a'rówill:o pobyt w Archa,ngielsku, jak i czas osiedlenia, Ispędzone w mieszanych środowiskach narodowościowych dały pamiętnikarzowi okazję do poznania różnych nacji. Pisząc o swym pobycie w archangielskich koszarach zamienionych na "kazamaty" wspomLna, iż przebywali tam razem z Inim "I uczeni, i anaifabeci. I inteligentni, i prostaczkowie. I zam02mi, i bardzo, bardzo biedni. I zeszli się tu: Mazury i Krakowiacy. I Podlasiaki, i Kujawiacy. I Litwini, i Żmudzini, i Rusini. I PoznaJ1czycy, i Galicjanic, i Czesi. A przysz;i tu i Francuzi, i Włos~, i Niemcy, i Zydzi. Tych ostatnich było kilkunastu". Ponadto charakteryzuje on mieszkających tu ROiSjan pisząc, iż Archangielsk z przedmieściami posiadał w owym czasie około trzydziestu tYSl~ęcyludn·o<Śo:.Więk:swść mics?Jkań·ców stanowili "Niemcy, Anglicy, Szwedzi i\tJp Ci byli wszyscy zamożni, a iIlawet bogaci. Oni to, przeważnie Niemcy, zajmowali posady urzędników, i to wyższych stopni, i byli kupcami i przemysłowcami. Naród miejscowy, Rosjanie, prócz kupców był w ogóle biedny". Okres archangielski, nabiera pod piórem autora interesującego kolorytu, w którym w róŻ!nych odcieniach zarysowują się realia aresztanckiego losu a także inne fakty z życia tego miasta. Wielość spraw i wątków jest stałym elementem pamiętnikarskiego zapisu autora. Pisze on a moralności tutejszego ludu, o pazerności kupców o krzyżujących siG interesach Niemców, AJllglików i Rosjan, charakteryzuje życie codzienne aresztanckiej roty i panujące w niej stosunki. Czj'ltli też ważną z punktu etnograficznego uwagę że do Archangielska przyjeżdżali zimą Niemcy zwani przez niego Samojedami. Opisując ich wygląd podaje, :te są oni wzrostu niskiego, o okrągłej twarzy i mi'edzianej cerze. "Oczy małe, nieco skośne. Włosy na głowic czarne, grube, czoło niskie. MężczYŹJni zarost na twarzy i wąsy szczypcami w tym celu zrobionymi wyrywają. Są więc bez zarostu". Dalej przedstawia ich o:lzież, reniferowy zaprzęg, sposób życia, niektóre zwyczaje i obyczaje, kreśli stosunki z mieszkaJ1cami Archangie:ska i inne elementy ich bytu. Do tych pamiętnikarskich relacji o Nicńcach, których niewiele posiadamy w naszej .syberyjskiej literaturze dodać trzeb<.l, iż lud ten pozostawał w ciągłych kontaktach handlowych z Rosjarnami, od których Il<.lbywał różne produkty spożywcze, a przede wszystkim tytoh i wó:lkę. 1'0(:()'m;e było i w innych rejonach, gdzie w wyniku rosyjskiej kolOl..'1izacjiwspółwyst(:powa!y czqsto obok siebie tubylcze i rosyjskie osady. Bywało nieraz i tak, Że zgromadzi\N'Szy większą ilość skór wGdrowaii tubylcy z odległych stron do osad rosyjskich, by tam wymienić je na wódkę. Z czasem Rosjanie wyznaczyli na rozległych obszarach Syberii stałe miejsca ,handlu z tubylcami, w których raz do roku lub cZGściej odbywaly siG jarmarki. Wiele trafnych spostrzeżeń autora pamiętnika odnosi się do innych syberyjskich re<.lliów: etapowych więzień, sposobów kOlnwojowania aresztantów, ich ubioru, odżywiania, stosunków z miejlscową ludnością. Autor wyr.aził przekonanie, że zesłańcy, chociaż mieli przeciwko sobie wielką carską machinę zesłańczo-więzienną, która zewsząd ich osaczała, mimo to wi'elokrotnie doświadczali pomocy od prostej ludności rosyjskiej, która często wspomagała ich w il1iedoli, czy to na zesłańczym szlaku, w etapowych więzieniach, czy też w miejscach odosobnienia. Sam autor doświadczył tego osobiście, gdy skierowano go do pracy u bogatego gospodarza we wsi Gorełowa. Nakarmiony i przyodziany przez swego pana pracował K. Borowski u niego wykonując różne prace gospodarcze. Pracował w polu, młócił, suszył zboże i jak sam pisze: "pracowałem ciężko, ale byłem młody i zdrów, i przy dobrym zawsze apetycie. A więc pracując, śmiało siadałem do stołu, �358 RECENZJE życie miałem dobre, a nawet pańiskie". Blisko współżył ze swoim gospodarzem, bacznie przyglądał się jego życiu, podobnie jak i życiu całej wsi, którą zamieszkiwali wyłącznie tzw. staroobrzędowcy. Na tle całokształtu zesłańczego życia autorów wyraźnie wybijają się też w pamiętniku peWlne konteksty kulturowe odnoszące się do osiadłej na Syberii ludności rosyjskiej. Pisz;e on o sposobach zawieralnia małżeI1stw przez tzw. starowierów, charakteryzuje zwyczaj zapłaty za żonę i gdy porozumienie dojdzie do skutku, "rodzice panny młodej idą z panem młodym do łaźn' i tam obnażonego oglądają, czy aby nie jest on fizyczmie ułomnym. Podoh:liE'ż i rodzice pana młodego prowadzą pannę młodą do łaźni i tam, tilk jak pi'.n młody. takim samym oględzinom i ona poddać się musi". Dalej pisze autor o gospodarności rosyjskich Sybiraczek, przywi'lzaniu do czystości i porządku, rejestruje charakter miejscowego życi:1. objawy syrnp2tii oraz wymiernej pomocy, jakiej doświadczył ze strony SybiI·aLów. Wie\~ je:;t 'o'i p:lmiętniku uwag z tego zakresu i myślę, że trzeba będzie do tych rczwaŻClI~powrócić przy innej okazji, mając oparcie w tym materiale dowodowym. Podobną U'.vagę odnieść należy do tzw. polskich kontekstów syberyjskich. \\7iele jest ich '.\ obu wymienionych tu pamiętnikach, które stanowi<1 dziedzictwo sz!achcL:..,e\,' naSi( j Eteraturze syb2ryjskiej. Czas tej kS':lŻki minął, jeśli potraktujemy j'oj jako ocE,!C!C tamtych spraw i zdarzeń. Ale wchodzi ona po przeczytaniu w cz:cc':rePe'·s.)'. 1,;ć,:o~. rodzi się nieraz pod wpływem różnych kontekstów społecznych wynikaj:jcych z dcficytowego w naszym piśmiennictwie tematu odnoszącego się do dziejów kont<.lktów polsko-rosyjskich. Antoni Kuczyń.sk.i Teodor Anzelm D z won k o w s k i, Pamiętniki czyli Pamiqtka po ojcu dla Józef y Komornickiej. Wydali z rękopisu S. i T Komorniccy. \,vstęp S. Komornicki. Opracowanie tekstu M, Domańska, Vlarszawa 1985, s. 128, tab!. 6+mapa 1. z Dzwonk.owsk.ich W recenzowanej łamach "Ludu" 1 książce Jerzego Pertka pt. Pola(:y na t. I do roku 1795, Poznań 1981, na stronie ,134 znajduje się informacja: "Rękopis pamiętników Dzwonkowskiego niestety uległ zniszczEniu, ale posiadamy artykuł streszczający je i zawierający nawet niewielkie wyjątki, z których poznać można najciekawsze epizody podróży autora i jcgo styl pisarski". Dalej na czterech stronach tejże pracy następuje charakterystyka podróży indyjskiej Dzwonkowskiego. Cała rzecz napisana jest zajmująco i przekonuje o dużych wa20rach tego pamiętnika, który "niestety uległ zniszczeniu". I oto w cztery lata później otrzymaliśmy ładnie wydane pamiętniki Teodora Anzelma Dzwonkowskiego, co jest niewątpliwą zasługą edytora, tj. Państwowego Instytutu Wydawniczego. Piszę o tym dlatego, że powoduje mną kronikarski obowiązek, a ponadto fakt to znamienny, że jeszcze dzisiaj, gdy mamy opasłe tomy zawierające spisy różnych rękopiśmiennych pamiętników, zdarza się odkrywać rzeczy nowe i tak fascynujące. Przekonuje to o tym, iż szukać należy zawsze i zapewne jeszcze nieraz uda się polskim badaczom dotrzeć do zależałych gdzieś pamiętników. A kto wie ile ich jeszcze jest. w rodzinnych szufladach czekających na swego odkrywcę. Tutaj morzach i oceanach na świata, 1 Antoni Kuczyński (iJ:ec.): J. Pertek, Polacy iJ:oku'1795,Poznań 'HIU - "Lud", t. 69: 1985. na morzach t oceanach świata, t. l, do �RECENZJE 359 odkrywcą okazał się Stanisław Kormornicki, który tropiąc zaginIOny pamiętnik napisany przez swego krewnego przysporzył nam lektury naprawę zajmującej. Zwraca tutaj uwagę interesujący wstęp pióra Komornickiego, który opisuje powikłane tropy swych poszukiwań. Jest przy tej okazji ładnie udokumentowana opowieść rodzinna, pełna patriotycznych wspomniei1, powstańczych dróg członków rodziny i powikłanych życiorysów. Już sam wstęp zachęca do czytania pamiętnika będącego zaiście lekturą niezwykłą. Ale i sam życiorys Dzwonkowskiego jest pełen różnorodnych barwnych doświadczeń. Bo oto osiemnastowieczny szlachcic zaciąga się na statek pod holenderski banderą, by odbyć pięcioletnią podróż do tzw. Indii Wschodnich. Należał on do tych spośród nielicznych naszych pO(iróżników, którzy znacznie przekroczyli gr,mice i utarte szlaki swych poprzedników i opłynął tchnące egzotyką połacie świata. Okręt wiozący Dzwonkowskiego poruszał się bez pośpiechu, w portach, gdzi\~ wtrzymywano się aby uzupełnić zapas wody pitnej, pozostawano zawsze pa •.,~:dni. Dawało to możliwość poznania tych portów, ich roli i znaczenia na u\.art~'m szlaku do Indii. Doświadczył wicl.c nasz autor na tym szlaku. Twarde marynarskie życie nie oszczędziło go, podobnie jak innych członków wyprawy. Były po drodze sztormy, wypompowywanie wody z zalanych pokładów, upalne dni pod słorlcem równika i inne przygody jakich może dostarczyć podróż morska. Wszystko to opisane jest realistycznie i zwięźle, nieraz z odpowiednią dozą dynamiki. Po zakończeniu pięcioletniego żeglowania powrócił Dzwonkowski do Arnsterdamu. Wypłacono mu pensję za czas przebywania po::! holenderską komendą i przez Hamburg powrócił on do Warszawy. Tu patriotyczne pod budki zadecydowaly o tym. że na wieść o powstaniu kościuszkowskim wstąpił w szeregi walczących. Gdy powstanie upadło, postanowił osiąść na roli i przez jakiś czas dzierżawił majątki w Lubelskiem i Sandomierskiem. Potem przeniósł się do Krakowa. Kupił tu kamienię i został stałym obywatelem tego miasta. Tu zmarł w roku 1850, przeżywszy lat 87. I koiJcząc tę biograficzną opowieść o autorze opisu drogi do Indii, nie można nie wspomnieć. że wiele zaiste przeżyć trzeba i na niejedną naraZ1C się próbę. jeżeli ma się w swym życiorysie moc takich doświadczeń jak Dzwonkowski. Unikalność odznalezionego manuskryptu jest bezsprzeczna. Zaciekawi on z całą pewnością badaczy pojskiego piśmiennictwa osiemnastowiecznego, zarówno jako przyczynek do dziejów naszej literatury podróżniczej, jak i marynistycznej. A był Dzwonkowski obserwatorem bystrym, umJeJącym wybornie selekcjonować swe podróżnicze doświadczenia. W pamiętniku nie ma dłużących opisów, rytm faktów i dynamika opisów stanowią jego zaletę. Rzeczowo i krótko relacjonuje nasz wojażer swe doznania z morskiej drogi. Oczywiście oprócz czysto osobistych przeżyć, pamiętniki zawierają informacje natury ogólniejszej. Jego autor w tych partiach staje się geografem, ekonomistą, historykiem. Oczywiście nie obeszło się tu bez poloników. Bo oto autor pisze o spotkaniu z właścicielem plantacji, który pamiętal. że jego ojciec był ,.rodem z Polski z miasta Tykocina. skąd dla uniknienia, być może i sprawiedliwego, sądu naprzód do Turczyzny uciekł, a stamtąd z różnymi kupcami na Przylądek Malabaru udał się. Na koniec zarobiwszy przez różne spekulacje znaczną ilość pieniędzy, dopiero tu pomienianą plantację nabył pod nazwiskiem Polaka. miał niewolników, niewolnice i żonę". Spotkanie miało miejsce na Cejlonie. Kiedy indziej znowu na Wyspach Moluckich spotkał Dzwonkowski "komendanta fortecy, który opowiadał, że jest rodem z Polski, województwa poznańskiego, nazywa się Ostrowski, podczas konfederacji chłopcem jeszcze będąc przy Pulawskim, w Holandii zabłąkany na okręt był wzięty, a że sprawował się �360 RECENZJI; dobrze i posłużyło mu zdrowie, więc stopniami doszedł tej rangi i zaufania, że teraz jest komendantem nie tylko w fortecy, ale i na całej wyspie. Ma żonę Indiankę i dzieci Mulat y, wypytywał się o Polszcze i Polakach, ale tak jakby nigjy tam nie był, gdyż rodziców swoich nawet nie pamiętał". Docierali więc już w owych czasach Po'acy w najdalsze zakątki świata, wrastając w nowe ziemie i umacniając władzę Europejczyków w podbitych krajach. Sprawy, jakie interesowały Dzwonkowskiego, pozostały pasjonujące do dzisiaj. Człowiek wobec zagadki tajemniczości odległych egzotycznych krain zawsze owładnięty jest ciekawością. Stąd też nierozerwalnie związana z tym problemem fabuła opowieści Dzwonkowskiego zachowała tę wartość poznawczą do dzisiaj. Jest to wprawdzie świadectwo czasu odległego, ale charakteryzuje go autopsja i sv,'Qista refleksja nad społeczną i kulturową odmiennością dalekich krain. I wlaśnie dlatego pamiętnik ten może zaciekawić etnografa. Jest w nim bowiem trochę treści obejmujących i ten obszar problemowy. Autor bez ksenofobii kreśli odmienność odrębnych kultur, której mógłby mu pozazdrościć niejeden dziejopis epoki oświecenia. Pisze o Buszmenach. a jego zdaniem "Hotentoci są ekstra szpetni. żółta'.vi. włosów na głowie afrykańskich. to jest murzyńskich kędziorowatych, twarzy płaskiej. warg ów szerokich, nosa wcale od płaskości nie znać. tylko dziury, mowa ich nie jest opisaną, gdyż kląskaniem i krząkaniem tylko rozumieją się". Podobnych opisów jest na kartach pamiętnika więcej. Nieraz pisał autor o tym wszystkim co sam oglądał, a'e i opisywał to co słyszał od innych marynarzy. Interesujące S'l np. jego opisy o ludności na Malajach. "Rodacy tutejsi - pisał Dzwonkowski są Malaje koloru żółtoczarniawego. Twarzy i nosa płaskich, oczu czarnych wieikich, włosów grubych, prawie końskich. Religii mahometanom podobnej, gdyż świniny nie jedzą i obrzezanie utrzymują. do kościoła swego nikogo z obcej religii nie puszczają. co gdyby się wydarzyło, tedy takowego zaraz w kościele uduszą, lub gdyby był od nich mocniejszym. tedy po wyjściu z kościoła tenże zaraz spalą. W pożyciu prywatnym są bardzo spokojni. wierni i obyczajni. Mowa ich w całych Wschodnich Indiach jest prawie powszechną, gdyż po malajsku ze wszystkimi innymi narodami rozmówić się można". Dalej jest opisanie Hindusów, którzy "mają zwyczaj smarowania wlosów, nawet i calych siebie. olejkami różnymi" oraz mieszkających na Malajach Chir1czyków. Kończąc podkreślić należy, że dobrzc się stało, iż odna 'eziony pam;Gtnik został opublikowany. Wielorakie uczest.nictwo Polaków w poznawaniu świata zaświadczone jest i tym dokumentem. Dziś z żalem najeży stwierdzić, że wiele równie interesujących pomiętników splonęlo podczas ostatniej wojny. Na cmentarzu polskiej kultury legły bezcenne skarby, a wśród ich strawione przez og;.eń rękopisy różnych pamiętników. Ale jest też jeszcze żal drugi. Żal, że n;kopisy wielu pamiętników dz'ewiętnastowiecznych polskich wojażerów nie doczekały siC; wydan:a i clo dz;siaj zalegają w bibliotekach. Antoni Kuczyński Ludwik Kos Rabcewicz Zubkowski, William Edward Greening, Sir Gzowsk', przełożył z angielskiego Józef Radzicki, Warszawa 1981, s. 205 + mapa 1. Po' ski czytelnik otrzymał kolejn~ książkę poświęconą jednemu z naszych rodaków, któremu powiodło się na obczyźnie. Terenem jego działalności była Kanada, a powodem tej wędrówki za ocean były oczywiście przyczyny natury politycznej, �RECENZJE 361 a konkretniej udział młodego Kazim;erza Gzowskiego w powstaniu listopadowym. Tuk się niestety złożyło, że bardziej znany on jest w Kanadzie, aniżeli tu nad Wisłą. I nic w tym zapewne dziwnego, bo gdy wyruszał po internowaniu w Austrii do Stanów Zjednoczonych, należał do jednych z wielu listopadowych żołnierzy, którzy uchodzili z kraju przed zesłaniem na Sybir. Znana to powszechnie w naszych dziejach droga na obczyznę. Nieobca była ona dawnym żołnierzom Rzeczypospolitej. tym z doby konfederacji barskiej, kościuszkowskiej insurekcji, a później z narodowych powstań i dwu kołejnych wojen. Tułaczy los był więc udziałem wielu pokoleń Polaków, aż po czasy nam współczesne. Z przymusowego opuszczenia kraju rodzinnego wzięła też początek późniejsza kariera K. Gzowskiego, podobnie jak wielu jego rodaków. I oto w odległej Kanadzie znaleźli się autorzy, którzy miejscowemu społeczeństwu przybliżyli tę postać. Książka ta prowadzi nas przez dom rodzinny i młodość Gzowskiego, a fakt że pisano ją z myślą przede wszystkim o czytelnikach kanadyjskich, skłonił autorów do zamieszczenia na wstępie nieco informacji o Polsce przed powstaniem listopadowym, bardzo zresztą uproszczonych i zbędnych dla przeciętnego Polaka. Rodzina Gzowskiego pochodziła z okolic Mińska, gdzie posiadała niewielki majątek ziemski. Kilku członków tej rodziny zajmowało ważne stanowiska w lokalnej administracji i sprawowało honorowe szlachecbe urzędy. Ojciec był wojskowym i dyplomatą w służbie rosyjskiej w Petersburgu. Mając tak wysoką pozycję zadbał też a los syna, który otrzymał staranne wykształcenie w krzemienieckim gimnazjum. Po jego ukończeniu bez trudności młody Kazimierz otrzymał pracę w Cesarskim Korpusie Rosyjskich Inżynierów. Zdawała się ona zapewnić młodziel'icowi świetną karierę. I słusznie podkreślaj'l autorzy książki, że gdyby wyrokiem losu związał się Gzowski ze służbą na rzecz Rosji, bez wątpienia osiągnąłby szybko znaczne stanowisko. Praca w Korpusie dawała duże możliwości, gdyż w całym ówczesnym Cesarstwie Rosyjskim prowadzono liczne prace fortyfikacyjne od Bałtyku po Syberię. Jednak tuż po opuszczeniu liceum. młody bo zaledwie siedemnasto letni przyszły budowniczy fortec, trafił w wartki nurt patriotycznych wydarzeó. Przyłączył się do sił powstańczych pod dowództwem generala Dwernickiego. Po przegranej korpus przeszedł do Austrii. Na nic przydały się zabiegi Rosji a przekazanie oficerów korpusu Dwernickiego pod sąd rosyjski. Internowani tu przez pewien czas wysłani zostali do Stanów Zjednoczonych. Tu w zamorskim kraju, gdy w 1531 roku schodził Gzowski na ląd w Nowym Jorku wydawało się. że jest życiowym bankrutem. Jednakże wrodzona inteligencja, nienaganne maniery towarzyskie i silne postanowienie odbicia się od "dna nędzy" przyszły mu z pomocą. Uzyskując pomoc od miejscowego środowiska polonijnego rozpoczął studia samokształceniowe, pilnie uczył się języka oraz zasad anglo-amerykańskiego prawa. W trzy lata po zjawieniu się na amerykańskiej ziemi zdał egzaminy prawnicze (1837). Dopuszczony do wykonywania zawodu prawnika w adwokaturze krok po kroku wspinał się po szczeblach zawodowej kariery, aż dostąpił zaszczytu przyjęcia w poczet członków adwokatury w Pensylwanii. Rozglądał się jednak uważnie śledząc i wartościując każdą nadarzającą się okazję do polepszenia swego statusu i pozycji materialnej w społeczeństwie amerykańskim. I oto niebawem nadarzyła się po temu stosowna okazja. Zmienia więc Gzowski zawód i pod kierunkiem inżyniera Williama Milnera Robertsa, znanego amerykańskiego inżyniera tego okresu, rozpoczyna pracę z zakresu inżynierii wodnej. Wykazując wielkie zdolności jest cenionym współpracownikiem. Coraz częściej wykonuje samodzielne prace i zawsze czyni to dobrze. Powierzono mu więc wkrótce �362 RECENZJE nadzór nad budową odcinka linii ko'ejowej na tzw. Kolei Erie, jednym z najważniejszych przedsięwzięć inwestycyjnych w ówczesnym amerykańskim kolejnictwie. Z ramienia zatrudniającej go firmy udał się Gzowski do Kanady, by starać się o uzyskanie koncesji na budowę obiektów z inżynierii wodnej. I tu wpełny przypadek zadecydował o pozostaniu naszego rodaka w Kanadzie. Otóż ówczesny gubernator Kanady, sir Carles Bagot, przebywał kiedyś w Petersburgu jako ambasador brytyjski. Znał więc dobrze ojca Gzowskiego i chciał tutaj porozmavviać z jego synem. Po zasięgnięciu informacji o losach młodego tulacza, jego powstarkzej przeszłości i mżynierskich zdolnościach, padło z ust gubernatora stwierdzenie: "Musimy zatrzymać pana w Kanadzie". I to właściwie odmieniło los Gzowskiego zupełnie. Wymowna i interesując:-, jest dokonana n;1 łam8eh książki prezentacjo losów' Gzowskiego w Kanadzie. Były to lata sukcesów w inżynierskiej działalności OlJcjmującej rozwój kolei kandyjskiej, budo'.vę mostów, badania systemu wód śr6dlądowych i zagospodarowywanb terenów całego kanadyjskiego brzeg\1 rzeki Niagara. Wszystko to ukazane jest Vi ścisłym kontekście z realiami kanadyjskiego życia, atmosferą domu Gzowskiego i jego rodziny. Z sympatią kreślą autorzy rysy charakteru tego zdolnego człowieka. Uwypuklają jego dużą kulturę osobistą, ale i zarazem stanowczość, umiejętność pokonywania pic:trzących siG po drodze trudności. Są to sprawy naprawdę zajmujące i przybliżające nam warunki w jakich przyszło działać Gzowskiemu. Prowadzone przez niego inwestycje miały ważny charakter dla rozwoju gospodarki Kanady, nic więc dziwnego, że obce kapitały zabiegały nieraz a ich prowadzenie. Rzeczą zajmującą jest ukazana umiejętność Gzowskiego nie tylko jako inżyniera, lecz również organizatora, inaczej mówiąc człowieka biznesu. Przynosi więc ta praca pogłębione spojrzenie na wiele zagadnieó związanych z mechanizmami ówczesnego rozwoju Kanady i rolą jaką w tym względzie odegrał Gzowski. Wypada równocześnie pamiętać i o tym, że rzucając na tak uniwersalne forum zawodowe swój prestiż, podjął się Gzowski zadania trudnego i ryzykownego. Jednak jako zdolny inżynier, a przy tym świetny organizator, nieżle radził sobie w zawodowych interesach. Na łamach książki możemy obserwować kształtowanie się kariery zawodowej tego Polaka, jego rodzinnego życia, postawy życiowej i poglądów. Książka jest więc opowieścią, która toczy się wokół osobistego życia, a także ruchu wielkich struktur przemysołwych, które wyniosły materialnie i społecznie byłego powstailca listopadowego na znaczące miejsce w sferach towarzyskich, kręgach paiJstwowych i kręgach biznesu. W sumie książka przynosi pogłębione spojrzenie na wiele zagadnieil związanych z losem Polaków na obczyźnie. Wprawdzie poprzez pryzmat Josu Gzowskiego nie można patrzeć na tzw. Polonię kaandy jską, ale wielu jej przedstawicieli zdobyło liczącą się pozycję społeczną w tym kraju zielonego liścia. Funkcję czynnika przyśpieszającego tego rodzaju kariery wyznaczają autorzy ukształtowanej w tym systemie ~kali wartości człowieka, w której czynnikiem ważącym jest pracowitość i zdolności. Akurat w przypadku Gzowskiego, który posiadał te przymioty, nie bez znaczenia była przyjaźiJ jego ojca z sir Charlem Bogotem, który podał przyjazną dłań dla jego syna wyrzuconego falą popowstaniową na otczyznę. Ale to już inna sprawa, mieszcząca się w pytaniu: na ile znajomości i wsparcie dobrze sytuowanych ojców wpływaj'l na karierę swych dzieci? Antoni Kuczyński �363 RECENZJE F. Kir y k, U. Kry s z a ł o w i c z, Rzemiosło i miasta. W stulecie powstania Cechu Rzemiosł - 1985, Krzeszowice 1986. krzeszowickie Różnych w na tl~ dziejów Krzeszowicach, wsi 1885- Historia rzemiosła w małych miastach to szczególnie ważna część historii tych miast, żyjących po czę~ci z zajęć rzemieślniczych, po części z drobnego handlu i w znacznej nieraz mierze z rolnictwa. Związane byly one na ogół mocno ze swym wiejskim zapleczem, dokonując z nim wymiany towarów i usług. W ciągu XIX w. znaczna część dawnych miasteczek uległa zuboż2niu i degradacji (jak zwłaszcza w b. Kró:esiwie Kongresowym), ale na pewnych obszarach b. Galicji pojawiły się w tym samym czasie nieliczne wsie pełnic)ce pewne funkcje miejskie, skupiając rzemieślników i mając prawo odbywania targ6w. Wyj'-ltkov.re z nich uzyskały późn;c j prawa miejskie. Wśród nich znalazly się Krze~zovvicc, wieś leżąca około 25 km Ila zacr:óJ od Krakowa, przy drodze i linii kolejowej wiodącej z Krakowa w stronę Sląska. \,,"obec braku przeglądowych publikacji o organizacjach cechowych, skupiających rzemieślników miasteczek i wsi, warto jest scharakteryzować pokrótce ośrodEk \:rz(,~,zG,,,';icki \1/ oparciu ,o książkę, :którazostała wydana I~taraniem Cechu Rzemiosł Różnych w Krzeszowicach na jego stulecie. Krótki czas, jaki mieli autorzy na opracowanie tej książki spowodował, że napisana została w oparciu o niepełną bazę żródłową, nie wszystkie sprawy zostały przedstawione dosć jasno i dokładnie, ale w sumie otrzymaliśmy zarys interesującej historii rzemiosła we wsi przekszla1cGI:ej w małe miasto i w jej zapleczu, cenny także dla poznawania dynamiki zmian w kulturze ludowej tego terenu. Krzeszowice były przez kilka wieków średniej wielkości wsią z folwarkiem i niewielkim, lecz specyficznym rzemiosłem. W połowie XVI w. weszła ta wieś w skład dóbr moźnego rodu Tenczyńskich, które do połowy XIX w. określane jako Hrabstwo Tenczyńskie, obejmowały ponad 30 wsi i 1 miasteczko. Krzeszowice stały się oś,rodkiem jednego z tzw kluczy Qlwyoh dóbr, obejmują'cego kilka wsi z folwarkami. Były również siedzibą parafii, przy której funkcjonowała szkółka parafialna. Pod koniec XVI wymieniono w tej wsi trzech rzemieślników oraz wytwórnię papieru (młyn papierniczy), zatrudniającą kilku fachowców. Sto lat później mialy Krzeszowice 16 rodzin kmiecych, 8 zagrodniczych i 11 chałupniczych, a nadto kilku rzemieślników: młynarza, papierników oraz wytwórcę prochu strzelniczego. Ponadto jakąś liczl:ę własnych poddanych miał miejscowy proboszcz. Po dalszych 100 latach, w 178·;} r .. wieś nie miała już gospodarstw kmiecych, lecz 35 zagrodnikÓ\l', :34 'ch'ałupni:kó\':, :~ ka.rczmy, młyn i .peWJIląliczbę irnlnych If'zemieśJnirków, al 'Ponadto około 35 rodzin poddanych parafii, w tym rodziny rzemieślnicze. Pojawiły się też 4 rodziny źydowskie. W XVII i XVIII w. wymieniani byli w tej wsi pojedynczy cieśle, kołodzieje, kuśnierze, szewcy, a takźe kamieniarze i prochownicy. Pod koniec XVIII w. ludność Krzeszowic miała wynosić około 600 osób, była to więc już duża. jak na te czasy. wieś. Wzrost liczby :u::lności, w tym związanej z rzemiosłem i handlem, był m. in. wynikiem zbudowania tu okolo 1780 r. przez nowego właściciela dóbr, ks. Augusta Czartoryskiego, niewielkiego zakładu kąpielowego, wykorzystującego obfite źródła wód siarczanych i żelazistych, który mógł przyjąć równocześnie kilkudziesięciu gości. Po roku 1822 przeniesiony został tu zarząd dóbr tenczyńskich (które zaczęto nazywać dobrami krzeszowickimi), a później wzniesiona została rezydencja nowych właścicieli tych dóbr, hrabiów Potockich. W 18.29 r. oddano tu do uytku spory szpi- �364 RECENZJE tal przeznaczony dla ogółu mieszkańców dóbr, natomiast uzdrowisko zostało niemal zamknięte. Już w H~46 r. uzyskały Krzeszowice stację kolejową przy linii łączącej Kraków ze Sląskiem, a wkrótce potem z Warszawą i Wiedniem. W 1854r. stały się siedzibą tzw. powiatu sądowego oraz urzędu pou<.ltkowego i poczty. Wzrastała frekwencj<.l na krzeszowickich targach, odi:Jyw<.ljących się w tej wsi od końca XVIII w. W roku 1883 liczyły Krzeszowice ponad 250 ::1omćw i .:H46 mieszkańców, tj. 4 razy więcej niż przed 93 laty; wśród nich było 110 Żydów zajmujących się prawie tylko handlem i rzemiosłem. W latach sO-tych XIX w. rzemiosło w Krzeszowicach była już tak silne, że z inicjatywy grupy wpływowych rzemieślników zostało tu wczesną wiosną 1855 r. utworzone zgromadzenie cechowe pod nazwą Stowarzyszenie Zejdnoczonych Rękodzielników i Przemysłowców w gminie Krzeszowice, nazywane też w skrócie: Cech Związkowy w gminie Krzeszowice. Zasięgiem swym objął on rzemieślników kilkunastu specjalności z Krzeszowic oraz wielu pobliskich wsi, a obok Polaków t<.lkże pewną liczbę mistrzów innej narodowości i innych wyznań, głównie Żydów. Powstał też wkrótce Związek Czeladników jako integralna część tego cechu. Całe stowarzyszenie przejęło także pewne ważne tradycje dawnego życia cechowego, m. in. występując okazale w uroczystościach kościelnych. Ranga rzemieślników stała się tak znaczna, że obsadzili oni główne stanowiska samorządowe w Krzeszowicach i stali się też inicjatorami założenia w tymże roku 1885 kółka rolniczego. Następne blisko 30 lat do wybuchu I wojny światowej to okres umacniania się cechu, a tal,że lata słabszej działalności i kłopotów, w tym utarczek z rzemieślnikami spoza cechu (partaczami). Wśród rzemieślników przewaiali znacznie Pobcy, natomiast w handlu krzeszowickim Żydzi, z inicjatywy których powstało w 1886 r. Stowarzyszenie Kupców i Kramarzy w Krzeszowicach. Było ono mniej liczne niż cech (nieco ponad 20 członków) i rozwiązało się w roku 1'904. Do rzemiosła napływała spora liczba uczniów, w związKu z czym cech rozwinął znaczną działalność szkoleniową. Już w latach 1885 - 1890 zanotowano tu 228 terminatorów z Krzeszowic i 55 innych miejscowości (w tym kilku z dalszych mi<.lst, jak Kraków, Krosno, Mysłowice; 1/3 pochodziła z Krzeszowic). VI latach 1901 - 1914 terminowało ogółem 257 uczniów pochodzących z 77 miejscowości, w tym 1/6 z Krzeszowic. W latach 1885 - 1'890 najwięcej uczniów wybrało kowalstwo (48), ślusarstwo (39) i krawiectwo (33), a najmniej powroźnictwo (4), rymarstwo (5) i kołodziejstwo (6); podobna tendencja utrzymała się i w następnych latacl1, do roku 1'914. \V 1908 1'. uruchomiono w Krzeszowicach szkolę dokształcającą dla ucznió,\' rzemiosła. Około 1910 r. cech krzeszowicki liczył znacznie ponad 100 członków. mistrzów rzemiosła. Mimo wojennej i powojennej stagnacji zdominowana przez rzemieślników rada gminna wystąpiła w 1919 r. do władz odrodzonego państwa polskiego o przyznanie liczącym blisko 3 tysiące mieszkańców Krzeszowicom praw miejskich. Uzyskano je 6 lat później, a w 1'928 1'. także status uzdrowiska. które działało na niewielką skalę. Pierwszym burmistrzem nowego miasta został mistrz stolarski a zarazem przewodniczący cechu, później jednak byli burmistrzami racwj przedstawiciele inteligencji. Na początku lat 20-tych zanotowanych było w .,księdze majstrów" cechu krzeszowickiego 91 warsztaty (z nich 62 w Krzeszowicach i 32 w 6 sąsiednich wsiach); część rzemieślników nie na~eżała do cechu. Na czoło wysunęły się rzemiosła spożywcze, dominowali rzeźnicy (30) znacznie mniej liczni byłi piekarze (11), spore> było jeszcze kuźni: 12 (w tym5 w Krzeszowicach), a po dwóch rymarzy, powroźników i kołodziejów oraz l cechowy warsztat ciesielski. Po 1933 1'. pojawiły si~ �RECENZJE 365 pojedyncze pracownie nowych tu gałęzi rzemiosła: introligatorska, fotograficzna, łakiernicza. Około 1/4 warsztatów nałeżała do Zydów. Cech zbudował wreszcie pod koniec lat 20-ch swój dom z sałą obrad, który później rozbudowano w łatach 50-tych. W 1933 r. miasteczko liczyło 3,5 tys. mieszkańców, z których aż 70% utrzymywało się wyłącznie lub głównie z rolnictwa (a częściowo z rzemiosła i pracy najemnej), 230/0 tylko lub głównie z przemysłu, handlu i rzemiosła, a tylko 70/0 wyłącznic z pracy najemnej fizycznej bądź umysłowej. Kryzys spowodował upadek niektórych warsztatów rzemieślniczych, zwłaszcza kowalskich. W miasteczku zbudowano, przy poparciu hr. Potockich i duchowieństwa, Dom Młodzieży Katolickiej z sal'1 teatralną, świetlicami oraz placami do gier i zabaw, organizowano 'też imprezy "o charakterze narodowo-katolickim", jak je okreśłano. Krzeszowice stały się punktem docelowym świątecznych wyjazdów w sezonie wiosenno-letnim młodzieży i inteligencji z pobliskiego Krakowa, udającej się też dalej na krótkie wycieczki do pobliskich malowniczych lasów i dolin. Do uzdrowiska przyjeżdżało nieco mniej zamożnych kuracjuszy, głównie ze Śląska. W latach 30-tych dominujące tu wpływy endecji ścierały się ze zwolennikami socjalistów (bardziej licznymi w pobliskich wsiach) i ludowców oraz rządzącej sanacji. Podczas okupacji cech utrzymał się, choć w zmienionej formie organizacyjnej, mn:ej liczny i oczywiście już bez Zydów. Część warsztatów rzemieślniczych uległa likwidacji. część musiała pracować dla gospodarki niemieckiej. Po wyzwoleniu zmieniano parokrotnie organizację i zasięg terytorialny krzeszowickiego cechu, na którego czele stał od ·1916 aż do 1962 r. ten sam starszy cechu (przewodniczący), cieszący się poważaniem nie tylko wśród rzemieślników. \\" jesieni .1948 r. zlikwidowano dawny cech i utworzono w Krzeszowicach siedzibę Powiatowego Cechu Stolarzy (na b. powiat Chrzanów), a w 1950 r. utworzono tu Cech Rzemiosła Drzewnych. Po rozwiązaniu go miejscowi rzemieślnicy zorganizowali w 1958 r. Cech Rzemiosła Różnych dla Krzeszowic i 8. pobliskich gromad. 'W 1962 r. utworzono Zasadniczą Szkołę Ogólno zawodową z myślą o potrzebach rzemiosla. Spadek zamówień i zła polityka fiskalna doprowadziły później do zamknięcia wielu warsztatów, w tym rzemiosła tradycyjnego, jak kołodziejstwo i kowalstwo. ale zrzeszeni w cechu rzemieślnicy wykazali podziwu godną żywotność, zarówno w swej działalności zawodowej jak kulturalnej. Z biegiem lat powstawały nowe warsztaty i pracownie. W roku ł 985 krrzeszoW\icki Cecil Rze:rriiosł Róż:nych zneszał 369 zakładów rzemieslniczych z Krzeszowic i 4.2 wsi, z których dokładnie połowa należała niegdyś do dóbr tenczyńskich a później krzeszowickich. Zrzeszeni w cechu rzemieślnicy reprezentują aż 82 specjalności, z których większość nie mieściłaby się w ramach dawnego rzemiosła. Niektóre z dawnych rzemiosł już nie występują. w tym ciesielstwo, kolodziejstwo. powroźnictwo a nawet rymarstwo. Pozostało w tych wszystkich miejscowościach tylko 2 kowali (tylu, ilu jest złotników). 4 szewców (wszyscy w Krzeszowicach), 5 piekarzy (każdy w innej miejscowości), 3 młynarzy, Ale należy też do krzeszowickiego cechu aż 33 garncarzy z 5 wsi, znanych od dawna ośrodków garncarskich (w tym 22 ze wsi Brodła); stanowią oni najliczniejszą grupę zawodow'1 w tym cechu. Brak wśród nich kilku czynnych jeszcze garncarzy z Zalasu, gdzie istnial od co najmniej XVII do połowy XIX w. wyjątkowy na wsi, liczny cech garncarski. W dalszej kolejności znajdują się murarze 28 majstrów, stolarze - Z·G. specjaliści od instalacji ełektrycznych - 26, krawcy - 20, kamieniarze 14; warsztatów ślusarskich jest 11 i tyleż warsztatów mechaniki samochodowej. Do nowych i rzadkich specjalności należą m. in. pojedyncze wy- �366 RECENZJE twórnie szkła gospodarczego i ceramiki szlachetne j, listew i oklein, pomocy dydaktycznych czy akcesoriów żeglarskich. Omawiana książka ujawnia, choć tylko ogólnie, ogromny zasięg zmian, jakim uległo rzemiosło naszych miasteczek i wsi w ciągu minionych stu lat, a zwłaszcza w drugiej połowie naszego wieku, gdy zanikowi lub redukcji uległo wiele dawnych rzemiosł, a na ich miejsce pojawiły się jeszcze liczniejsze, nowe specjalności, zaliczane ogólnie do rzemiosła, pracujące przeważnie dla lokalnego odbiorcy (jak różne warsztaty instalacyjne i samochodowe), lecz także dostarczające produktów na szerszy rynek. Z dawnych rzemiosł w rejonie krzeszowickim wyróżnia się garncarstwo swą masową produkcją, dziś przeważnie zmechanizowaną (wyrób doniczek); jest to przypadek w skali całego kraju niemal wyjątkowy. Rozwój Krzeszowic w ciągu minionych dwóch stuleci stanowi wręcz klasyczny przykład procesu funkcjonalnej urbanizacji konkretnej wsi, postępującego zwolna w miarę rozwijania się pozarolniczych działów jej gospodarki, zwłaszcza zaś rzemiosła. Wieś ta wyrosła na miasteczko w miejscu, gdzie takiego właśnie miasteczka brakowało. Ludność Krzeszowic uległa w ciągu minionych 50 lat więcej niż podwojeniu, a jej struktura zawodowa uległa radykalnej zmianie. Tylko znikoma część mieszkańców zajmuje się jeszcze rolnictwem i ogrodnictwem, ogromna większość zawodowo czynnych pracuje w przemyśle i innych działach gospodarki narodowej, wielu dojeżdża do pracy do Krakowa; podobnie zmieniła się też struktura zatrudnienia w pobliskich wsiach. Edward Jerzy znawcza, M ł o d z i e j o w s k i, Orawą... Warszawa 1'983, ss. 245, il. Podhalem... Sp;szem. Pietraszek Gawęda krajo- Jerzego Młodziejowskiego właściwie przedstawiać nie trzeba. Znany geograf, taternik, krajoznawca, kompozytor i dyrygent wydał wiele rozpraw naukowych, ale nie stronił również od innych form wypowiedzi. Opublikował, wielokrotnie wznawiany, album fotograficzny i kilka książek o charakterze wspomnieniowym. Prezentowane dzieło jest wszystkim potrochu. Jest bardzo osobistym wspomnie<nli'e,n) wędrówek po Orawlie, Spiszu i Podhalu, llustrowan)"m kapilta1nymi {choć, niestety, nie zawsze dobrze reprodukowanymi) zdjęciami Autora; gawędą o historii i ludowej kulturze tych regionów; jest także widomym dowodem fascynacji przyrodą karpacką. Książka Młodziejowskiego to w najlepszym rozumieniu tego słowa gawęda, rodzaj eseju z pogranicza różnej problematyki. rzecz - co najwilżniejsze w takich przypadkach - podana w sposób przystępny, niekiedy wręcz pasjonujący. Jest to także pożegnanie Autora z t.erenem; nie mogąc już z powodu zdrowia po nim wędrować, wspomina go czasem z nutką zrozumiałej nostalgii. Z regionów opisywanych przez Młodziejowskiego stosunkowo najmniej wiadomo o Orawie (choć i o Spiszu także niewiele). Smutne to, ale prawdziwe, że \V okresie międzywojennym przeciętny Polak więcej wiedział o tych kilkunastu wsiach przyłączonych do Polski w roku 1920, niż obecnie. Złożyło się na to wiele przyczyn, o których nie tu wspominać, lecz które należy przezwyciężyć. Myślę, że rozszerzenie wiedzy o dziejach Orawy, czemu przysłużą się bez wątpienia fragmenty pracy przedstawianej, jest konieczne. Nie daje autor, to prawda, jakiegoś syste- �RECENZJE 367 matycznego wykładu zagadnienia; jest to raczej garść informacji. Lecz już to starcza, by czytelnika skłonić do sięgnięcia do innych, dokładniejszych publikacji. Niezmiernie trafna wydaje się uwaga J. Młodziejowskiego, że współczesny folklor orawski jest ,.arcydziwnym stylowym przekładańcem" (s. 28). Jest on wielce interesującym, ale niestety stosunkowo słabo poznanym zespołem treści miejscowych i takich, które płynęły z południa, północy, wschodu i zachodu. Dokładniejsze badania ustalić mogą, jak wielki był wpływ Zagórza czy Podhala, do jakiego stopnia Zywiecczyzna odegrała swą rolę w kształtowaniu muzyki czy obrzędu orawskiego, lecz już dziś związki te wydają się oczywiste i istotne. Młodziejowski, jak sądzę "czuje" folklor orawski doskonale, nie tylko folklor muzyczny (jest przecież autorem Orawskiej rapsodii), ale !i inne jego działy, jego pif1zejawy. Stąd też sądy Autora na temat przyszłości folkloru tego regionu wydają się wyważone i słuszne, choć czasami mało optymistyczne. Oczywiście, zasadnicza zgoda z wywodami prezentowanymi przez Autora nie może przesłonić faktu, iż niekiedy przedstawia on twierdzenia błędne lub co najmniej dyskusyjne. Trudno np. uznać za słuszny sąd, iż dawniejsze (w tym przypadku XIX-wieczne) budownictwo w Lipnicy Wielkiej było wyłącznie drewniane (s. 25). Przeciwnie, akurat w tej właśnie wsi budownictwo murowane w XIX wieku nie należało do rzadkości. Mieszkańcy Lipnicy Wielkiej słynęli w tym czasie jako zawołani "mularze,,; wędrowali w ~ezonie letnim na budowy Budapesztu i innych miast położonych na południu. To oni właśnie budowali murowane domy na samej Orawie, dClffiy-oznalkii !prestiżu wZlbo'g'aconej nra; hanldlu rpłólt!nem arystokracji wiejskiej. Trudno też zgodzić się z twierdzeniem, że Suha Hara to wieś kulturowo słowacka. Zarówno Sucha Góra jak i Głodówka (Hladovka) to wsie językowo i kulturowo podhalańskie, choć położone już po słowackiej stronie. Nawiasem mówiąc, dziwnie zabrzmiało zdanie Autora, że Piotr Borowy (jakże fascynująca i jak mało znana w Polsce współczesnej postać!) urodził się w Hl'58 roku "już po słowackiej stronie" w Rabczycach. W połowie XIX wieku nie istniała ani słowacka, ani polska strona; dziś w istocie Rabczyce są po stronie słowackiej, ale czy są słowackie? To już zupełnie inna sprawa. W ogóle trzeba stwierdzić, że Autor pisząc o problemach narodowościowych na Orawie (i także na Spiszu) porusza się raczej po marginesie zagadnienia. Może przyjdzie wreszcie czas, aby rzetelnie przeanalizować przyczyny, dla których na rdzennie polskiej Orawie część ludności przyznaje się do narodowości słowackiej. To nie tylko kwestia emocji jednostki, ale przede wszystkim skutek określonych obiektywnych warunków społeczno-historycznych, a może nawet głównie ekonomicznych. Nie twierdzę, że w pracy takiej, jak recenzowana, temat ten należało szerzej potraktować, można go było jednak dosadniej zasygnalizować. O Spiszu pisze Autor niemal wyhlcznie przez pryzmat niepowtarzalnej, urzekającej osobowości Jana Plucińskiego, niestety dziś już nieżyjącego. Muszę przyznać. że strony o nim przeczytałem z prawdziwym wzruszeniem. Młodziejowski pisze o "Jaśku z Jurgowa" serdecznie i bez patosu, trafiając w samo sedno jego działalności. Myślę, że nader trafnie uchwycił Autor pewnego rodzaju zaniedbanie kulturalne Spisza. Czyż tylko jemu nasuwała się koncepcja urządzenia w zrujnowanym kasztelu we Frydmanie regionalnego muzeum? Spisz nie ma właściwie takiej placówki (trudno tu liczyć Niedzicę i jej zbiory), co wydaje się poważnym zani~dbaniem. Nie chodzi oczywiście o organizowanie ad hoc czegoś w rodzaju Orawskiego Parku Etnograficznego, lecz o placówkę na początek skromniejszą, choćby o izbę regionalną. Zbiory spiskie ulegają rozproszeniu (casus kolekcji Ks. Świstka!), �368 RECENZJE teren w dużym stopniu wyeksploatowali prywatni zbieracze. Cóż dalej'? Warto się nad tym zastanowić. Wywody Autora na temat dziejów i kultury Spisza i Orawy brzmią na ogól świeżo, niekiedy wręcz odkrywczo. Nie mogę tego jednak powiedzieć o "podhahu1skiej" części książki. W zasadzie przytacza tu Autor informacje powszechnie znane. Pisze o Tetmajerze, Kasprowiczu, o Florku Skupniu, o urodzie wsi podhalanskich, o ich foiklorze, z uczcuciem i rzetelnie, ale - jak powiedziałem - są to uwagi dość banalne. Nie uważam tego za jakiś zasadniczy mankament, ot po prostu sygnalizuję fakt, iż nie wszystkie strony gawędy Młodziejowskiego czyta się z równym zainteresowaniem. Książka Młodziejewskiego jest godna uwagi z wielu wzg:ędów. Dla mnie najbardziej w nvej uderzająca jest prezentowana przez Autora wrażliwość n'a krajobraz i architekturę; lIla kompozycję tuch elementów, tak lIliekiedy fenomenalną -na obszarach przez niego opi:sywanych. Niestety, owa zgodność przyrody i dziel ludzkich ustępuje, :nie tylko zdaniem Autora, na rzecz dysharmonii. Jest to smutne " niekiedy wręcz przerażająoe zjawisko. Trzeba głośno o nim mówić i doskonale czyni to Młodziejowski. A efekty"! Cóż, zobaczymy. Cenię wysoko gawędę Młodziejowskiego za to, że przypomniał w niej, bez !)atosu wielu działaczy regionalnych; ludzi, o których nie powinniśmy nigdy zapomnieć. Machayowie, Mika, Buroń, Pluciński, $wistek czy Skupień to sól tej ziemi. Postacie fascynujące i wielowymiarowe. Poznać ich i ich dokonania, to poznać i zrozumieć ich "ojczyznę prywatną", ich Orawę, Spisz, Podhale. Jerzy Młodziejowski złożył do druku swoją książkę w 1980 roku. Od tego cza;u wiele się zmi'enilo. Nie ma już schroniska w Zubrzycy Górnej, w przeniesionej do .ska.nsenu karczmie z Podwilka. Niejedna chałupa została w tym czasie wyburzona. Ale czas Inajwiększego uszczerbku dokonał wśród ludzi. Nie żyją Plucinski i Siwpien, lIlie żyją ks. Buron i Pilch. Przeminęli także i inni. Czyta siC; wspomnienia Młodziejowskiego z zadumą. Ze by jednak nie popadać w przygnębielIlie - byłoby to chyba w lIliezgodzie z intencjami Autora - przytoczę na zakol1czenie recenzji tej ciekawej i pożytecznej książki hi6toryczną już :niemal informację o Spiszu z kOl1ca lat siedemdziesiątych. "W dursztynskim sklepie - pisze Autor - mOŻJnawszy"tko dostać; właśnie przed dwoma godzinami kupiłem tam prawdziwą szwajcarską czekoladę. Był też sok pomarailczowy z Cypru i radziecki szampan". Ryszard Kantor Bohdan B a r a n o ws k i, Ludzie goscznca w XVII XVIII wieku, Wyda\v,,,ictwo Łódzkie, Łódź 1986, ss. 254; Jan Kra c i k. Michał R o że k, Hultaje, zloc.:yńcy, wszetecznice w dawnym Krakowie. O marginesie społecznym XVI - XVIII w;('uk, Wydawnictwo Literackie. Kraków 1986, ss. 224. W,izja prze~.zl·o6ei, j<lJką każdy pO',s'iada-przy,pus'Zcza.m, ż,e ,każdy, gdyż jest O:la jakby wkomponowana w świadomość - ksztaŁtuje się w oparciu o :naukę histori; w szkołach, o lekturę powieści historycznych, o obejrzane filmy i seriale telc\vizy ;:~e. najmniej o dobrą historyczną publicystykę, której ostatnio tak malo. Nie trzeba dowodzić, że jest to zwykle wizja uproszczolIla, pełna anachronizmów, niekiedy WfC;CZ fantastyczna, malo albo zgoła nic nie mająca '\Nlspólnego z faktami. �RECENZJE 369 Z kolei solenne, uczone rozprawy historyczne na ogół nie docierają do masowego czytelnika, nie mają zatem żadnego wpływu na jego historyczną świadomość. Większe jest oddziaływanie dzieł popularnonaukowych, opartych lila poważnych źródłach i badaniach historycznych, lecz prezentujących ich wyniki w sposób równie rzetelny co przystępny i atrakcyjny. Godne są one szczególnej uwagi, zwłaszcza gdy przedstawiają problemy malo znane, bądź w ogóle nieznane, albo takie, wokół których narosło wiele nieporozumień. Powyźszc reflcksje nasuwają mi się po przeczytaniu dwóch ksiąźek, wyda,nych w jednym niemal czasie, a wzajemnie się uzupełniających. Traktują one o sprawach równie mało znanych, co kontrowersyjnych. Zacznę od pracy Bohdana Baranowskiego Ludzie gościńca w XVII - XVIII wieku. Autor od wielu lat obdarza nas licznym dziełami z pogranicza etnografii i historii, penetrując mroczne obszary ludzkiej świadomości. On to dał nam falscynujące opisy, oparte o materiały sądowe, polowań na czarownice w Polsce szlacheckiej, panoramę ludowych wierzeń demonologicznych, czy - co zdaje siQszczególnie cenne - pogłębione studia kultury ludowej nj ektórych obsz,Hów Poblk; przed UipadkiElmpaństwa. B3.lranowlski p1:lsze n1i,ezwykle i'il,teresująco i nje dzi'Mnogo, Ż'ŁcjClgo k1siążJkici'eszą się wiellólffi pavJ1odzeniem. \Vomawianej pracy nawi'lzujc do niemal wszystkich poprzednio podejmowanych wątków, ukazując hanV1ny, przerażający niekiedy, ale i przykuwający uwagę świat "ludzi luźnych", ludzi z rozmaitych powodów wyrwanych ze społecznej struktury, żyjących na go';cii1cu, w karczmach, mających częsty kontakt z wymiarem sprawiedliwiści .. i ezc;sto koi1czących z jego woli na szubienicy. Galeria wędrownych rzemieślników, kuglarzy i dziadów proszalnych, prawdziwych i fałszywych pątników, maruderów, "kobiet powłócznych", szulerów i złodziei jest niezmiernie bogata w książce Baranowskiego. Ujawnia autor jednocześnie skomplikowaną społeczną strukturę owych czasów. słabe i mOClne strony ówczesnego prawa, także świadomość ludzi i ich systemy wartości. Ukazuje życie codzienne w wiekach XVII - XVIII jako wrzące i pełne sprzcczino:9ci. ludzi l',''; zaazliwilaJjąco podobnych do ,nas, 'ze wszy'slt,kI'lmiic(h złymi i dobrymi cechami. Z kolei Jan Kracik i Michał Rożek w pracy H1tltaje, zŁoczyńcy, wszetecznice w clawnym Krakowie, zajęli się problemem marginesu społecznego wielkiego miasta w wiekach XVI do XVI lI, a zatcm w okresie, gdy z pozycji królewskiej siedziby i stolicy potqżilego pailstwa stawał się Kraków nic nie znaczącym, zrujnowanym i w,'ęez prcJ"NillcJona,jnY'.n m:ia.,ltecz,kiern. Książka Kracika i Rożka dotyka spraw ponurych, smutnych i wstydliwych we wszystkich cz'1'ach. Ukazuje' demoralizację pewnych środowiisk społecznych mi<:tsta, w dużym stopniu wywodzących siC; ze wsi, ujawnia gwałt i zbrodnię domi'iluj<'lce IE, marginesie żyeia społecznego, by,najmniej nie tak wąskim. I oni także pisZel o Ż2makach. złodziejoch, () .,dziewkach wszetecznych", ale 'Wspominają również usiłowania m<lj,jce na celu 'waH:c; -- nic tylko przy pomocy soldu i katoWiskiego topora ze ,kUlkami m;dzy, k~óra była najezęstszą przyczyną zbrodni. Usiłowania te na ogół nic u,lwaiy wi(;kszego efektu. ale ich występowanie zwiastowało już nadei,'g:lj'łce \\'ic'ki r()zumu i tolerancji. kiedy to - czy jednak zaW3ze i konsekwentnie - ZL:czę'o (':ik,n Żc;Ć raczej przyczyny, które wiocHy ludzi na drogę przestępstwa, niż ich salnych. C)Lj~~' k~j(~żki ~<1 1l:J.pi~~H1C \vic·cc intcrcsuj4co i traktując o spra-'\vClch SC,rl's;::tcyjnych. ,l ,niekIedy wrqcz skandalicz:nych, bez wątpienia znajdą czyteiników. ,Jedni z nich zaintcresuj'l siq raczej :;el1iacjami, inni - a tych będzie, miejmy lF!dzi:lję, \vjf:-;ccj 7.vvr(Jc::l u\vagc; na przc\vodnią myśl i rodzaj przesłani<.l, które \\<doczne ::,1 dziełach. V,- orjU 24 "Luci" - t. 71 �370 RECENZJE Autorzy chcą - jak się zdaje - dowieść poprzez sposób prezentacji tematu, że prawdziwe zrozumienie ludzi minionych wieków i ich uczymków, wiedzie poprz.ez .zrozu'Ini·cnie kh sy.stemu waJr;toŚ-Ci.CnOlta i 1Jbrodni-a !dl()lpierow talkim ujęciu zna,jdują swoje przeciwstawienie. Trzeba zatem poznać ów system wartości niejako od samych ppdstaw i od środka życia społecznego. Poprzez zbiorowości marginesu, poprzez akta sądowe, gdzie objawiał się w całej jaskrawości. Dla historyka postawa taka to nic nowego, dla masowego czytelnika - do którego przecież adresowane są omawiane prace - stanowi godną uwagi lekcję obiektywizmu. Bez uwzględnienia takiej perspektywy badawczej każda wizja przeszłości stanic się płaska i z gruntu fałszywa. Baranowski, Kracik i Rożek pokazali takie problemy i zjawiska społeczne, o jakich na ogół nie pisze się w podręcznikach szkolnych. Bez ich wajomości jednak, wiedza o przeszłości byłaby skąpa i jednostronna. Dobrze się zatem dzieje, że coraz częściej historycy penetrują obszary mało znane, że coraz częściej zajmują się życiem i problemami warstw plebejskich, czy lIlawet tworzących margines społeczny. A najważniejsze, że wyniki swoich badań potrafią przekazywać w przystępnej, lecz nie uproszczonej formie. Ryszard Henryk historycznym s y s k a, Na wiqzance i wspomnieniach, z białej Ludowa rozy. Biała Spółdzielnia Puszcza WYdawnicza, Kantor w piśmiennictwie Warszawa 198'6, ss. 240. Tak się przez lata składało, że większym powodzeniem u badaczy (w tym zwłaszcza u etnografów i historyków) Kurpiowszczyzny cieszyła się Puszcza Zielona. Jej krewniaczkę, Puszczę Białą, traktowano raczej marginalnie. Leżącą przecież bliżej Warszawy nie znalazła swego Krzywickiego czy Chętnika; do dziś pozostaje mimo interesującej, lecz wydanej w bardzo małym nakładzie monografii Marii Zywirskiej pt. Pllszcza BiaŁa. Jej dzieje i kultu Ta (Warszawa J 973 r.) - stosunkowo słabo znana. A region to arcyciekawy, wsławiony historycznie i zasługujący na baczniejszą uwagę. Oto o jakim obszarze dokładniej mowa; Puszcza Biała to, wedle do dziś niezastąpionego pod wieloma wzg1<;dami dziewiętnastowiecznego SŁownika Geograficznego Królestwa Polskiego.,. tercn następujący: "lesisty obszar pomiędzy Bugiem a Narwią i miastami z Pułtuskiem, Ostrowem, Brokiem i Wyszkowem". Obszar ten, obecnie już mniej łe:;isty niż przed laty, dalej zasobny jest w piaski, które - podobno - swoją bielq nadały mu nazwę. PuszczQ Białą 'zamieszkuje lud KUl1piów, bitny i dumny, umiejący walC'zyć niegdyś o swoje prawa z administracją biskupów płockich, do których należał ten obszar przez długi czas, umiejący walczyć także z zabOl'cami podczas powstarl narodowowyzwoleńczych. Nigdy nie byli Kurpiowie bogaci, wYdarte puszczy piaszczyste grunty nie rodziły wiele. Zajmowali się zatem, poza pracą na roli. innymi jeszcze zajęciami. Rozwinęło się na tym terenie rzemiosło drzewne, zasłynęła z ,diQibo'f1owych fjj;s'alków okol'irt:-:aKa.mieńczyka, słynnego celIllt,rum re'tmańskiego. SzJ.i także Kurpiowie na bandoskę do dworów i bogatych gospodarzy, ruszyli wreszcie za Ocean i do Prus Wschodnich na sezonową lub stałą emigrację zarobkową. Henryk Syska, od lat zamiłowany w przeszłości Kurpiowszczyzny, przedstawia w książce Na wiqzance z białej róży zarówno interesującą przeszłość Puszczy �371 RECENZJE Białej. jak i jej mieszkańców - Kurpiów. Czyni to dość przemyślnie, sięgając do wypisów z publikacji tak odmiennych, jak pamiętniki, prace naukowe i utwory o ambicjach literackich. Antologia tekstów związanych z dziejami i kulturą Puszczy Białej obejmuje okres od początków wieku XVII, czyli od początków osadnictwa na tym obszarze, do tragicznego roku 1939. Autor, usuwając się skromnie na stronę, poprzedza antologię niewielkim, ale trafnym i rzeczowym wstępem. Pierwszy zamieszczony w antologii tekst, to fragment opisu Mazowsza z XVII wieku, autorstwa Andrzeja Swięcickiego; kolejne - z różnych okresów późniejszych ukazują plastycznie proces zasiedlania regionu oraz kształtowanie się kultury kurpiowskich chłopów i drobnej szlachty. Już od początków XVIII wieku, z zadziwiającą regularnością, pojawiają się w Puszczy Białej obce wojska, toczą się potyczki i bitwy, trwają przemarsze rujnujące ludność. Szwedzi, Rosjanie, Francuzi i Prusacy są częstymi gośćmi terenu, który stanowi jakby strategiczne przedpole Warszawy. Mijają lata, w przeszłość odchodzi epoka napoleońska, wybucha Powstanie Listopadowe, którego znaczna część walk toczyła się pomiędzy Bugiem i Narwią. Właśnie okresowi tego powstania poświęcono najwięcej tekstów w antologii, zaraz po tym idą ciekawe notatki o Powstaniu Styczniowym, o partyzanckich potyczkach toczonych wtedy w potężnej jeszcze i dla powstańców gościnnej Puszczy Białej. Upadły nadzieje na rychłe wyzwolenie kraju w orężnym starciu. Walka przeniosła się na inną płaszczyznę: gospodarczą i organizacyjną. Powstaje i krzepnie ruch chłopski, działa Polska Partia Socjalistyczna. Ciekawe przyczynki. do dziejów i działalności partii politycznych na terenie Puszczy Białej zawierają fragmenty wspomnień Stanisława Sieniekiego, Wincentego Jastrzębskiego czy Stanisława Thugutta. Odzyskanie niepodległości, nowe problemy społeczne i gospodarcze, wreszcie hitlerowski najazd to kolejne etapy dziejów nie tylko Polski, ale także Puszczy Białej. Kogóż nie ma w galerii autorów, których fragmenty dzieł ilustrują burzliwą historię Puszczy Białej! Wymieńmy kilka postaci: Ignacy Prądzyński, Wacław ToKarz, Wacbw Sieroszewski, Henryk Sienkiewicz, Maria Dąbrowska. I wielu, wielu innych. Wodzowie, historycy, pisarze, badacze kultury, działacze polityczni i spoleczni. Jak się okazuje, Puszcza Biała miała wielu piewców, choć niewielu opiewalo ją z wyboru, większość raczej z konieczności, zmuszona przypadkami historycznymi i osobistymi. Z jakiejkolwiek przyczyny, pozostawili po sobie ciekawe świadectwa, cenne źródła do dziejów regionu. Czy zatem można powiedzieć, że Puszcza Biała jest regionem pod jakimś względem przynajmniej szczególnie uprzywilejowanym? Raczej nie, zapewne większość regionów w Polsce możnaby opisać poprzez ciąg historycznych relacji, podobnych do tych, które zamieściła Syska w omawianej antologii. Dominacja opisów militnrnych ma ścisły związek ze sir<ltegicznym położeniem regionu, ale taKich regionów było w Polsce wiele. Opowieść o Puszczy Białej, do pewnego stopnia, staje się opowieścią o Polsce, o klęskach narodu polskiego, o jego nadziejach na przyszłość. Antologia Henryka Syski jest dziełem skromnym, lecz bardzo pożytecznym. Ukazuje dzieje regionu jakże ciekawego, a jednocześnie mało znanego. Przybliża nam kulturę kurpiowską do dziś bogatą i oryginalną, powstającą w przeszłości w skromnych i trudnych warunkach. Formuła książki - zbioru tekstów, poprzedzonych syntetycznym wstępem - okazuje się nader pojemna, daje wiele okazji do przemyśleń i refleksji. Ryszard :uo Kantor � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12727c47e1042713275a8207efe17316.pdf e2442c073cf8da8ea9ae2f3cd4853e1c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1942 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1803 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71, s.373-448 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 IV. KRONIKA KONFERENCJA "METODOLOGICZNE PROBLEMY WSPÓŁCZESNYCH BADAŃ NAD KULTURĄ I TRADYCJĄ" W dniach 2'2- 24 maja 1986 roku w Toruniu odbyła się ogólnopolska konferencja naukowa poświęcona współczesnym problemom teoretyczno-metodologicznym etnologii. Organizatorami sesji byli: Zakład Etnografii Instytutu Archeologii i Etnografii UMK i Komisja Metodologiczna Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Podczas sesji wygłoszono dwanaście referatów, których treść objęła niezwykle szeroką problematykę, daleko wykraczającą poza tradycyjnie rozumianą etnografię; wielokrotnie były więc to rozważania nowatorskie. Jako że całosć materiałów z tej konferencji ukaże się drukim w ramach wydawnictwa Uniwersytetu M. Kopernika w Toruniu, w naszym sprawozdaniu traktujemy poszczególne wystąpienia w telegraficznym skrócie: Czesław Robotycki (Kraków) podważył pokutujący w polskiej etnologii paradygmat "chłopskiej kultury tradycyjnej", wykazując jego zmityzowaną naukowo postać. Krzysztof Piątkowski (Toruń) w szkicu Tradycja a racjonalność dokonał konfrontacji obu tych pojęć i zaproponował własne ich rozumienie i wykorzystanie w refleksji etnologicznej. Natomiast Wojciech Burszta (Poznań) w wystąpieniu Kontrowersja: relatywizm "obiektywizm" w badaniach nad kulturą zanalizował różne odcienie relatywizmu kulturowego i pokazał ich zobiektywizowane zaplecze epistemologiczne, niezbędne do podjęcia jakichkolwiek badań nad kulturą. Podobną problematykę podjął Michał Buchowski (Poznań), który omówił proces historycznego krystalizowania się ograniczeń poznania w antropologii, wyznaczonych pojęciami: europocentryzm - etnocentryzm - scjentocentryzm. Stanisław Węglarz (Nowy Sącz) w referacie Etnologiczne i etnograficzne rozumienie kategorii "kultllra" zaprezentował własną koncepcję dwóch sposobów opisu rzeczywistości kult'Jrowej. zwolenników których obrazowo określił mianem "etnografia-portrecisty" ! .etnologia - karykaturzysty". Z kolei Katarzyna Kaniowska (Łódź) zajęła się mało u nus znanym probłemem wpływu surrealizmu na kształtowanie się założeń teoretycznych francuskiej etnologii. Z perspektywy archeologa głos zabrał Andrzej Bokinicc (TorUJl), zastanawiając się nad wykorzystaniem dorobku amerykarlskiej antropologii kulturowej do rekonstrukcji systemów kultur prahistorycznych. Marcin Piotrowski (Łódź) w referacie Metodologia a metodyka w badaniach etnorJraficznych poruszył zagadnienie wzajemnego stosunku założeń teoretycznych badacza do ich realizacji w trakcie badań terenowych. Zbigniew Libera i Adum Paluch (Wrocław) ukaz::lli w tekście Kłopoty z barwinkiem, czyli refleksje nad metodą w etnobotanice przydatność procedury semiotycznej dla analizowania symbolicznego wymiaru klasyfiku·cji ludowych. Równi>Ciżdo 'semiotyki isięgnęła Gabriela AU'g'usty:nowicz (Warszawa) przedstawiając spojrzenie na współczesną kulturę poprzez pryzmat modelu transformacji wewnątrztekstowej, wypracowanego przez najnowszą semiotykę radziecką. Ewa Sroczyńska (Łódź) w swoim Szkicu do "właściwej" antropologii filmu zasygna lizowała ten zakres refleksji z kręgu teorii filmu, który może być przydatny dla etnologii. Na zakończenie Hanna Burszta (Poznań) podjęła próbę zasto- �374 RECENZJE sowania założeń społeczno-regulacyjnej teorii kultury J. Kroity do badań nad światopoglądem typu ludowego i związanych z nim wartości moralnych. Treść wygłoszonych referatów i reakcja kilkudziesięciu uczestników konferencji z calej Polski wykazała niezbicie potrzebę samowiedzy naszej dyscypliny, szczególnie w obliczu zmieniającej się rzeczywistości, która zmusza badaczy do krytycznej refleksji nad przedmiotem dociekań etnologii współczesnej. Wydaje się, że etnografia z tradycyjnie określonym polem badań należy już do przeszlo~ci i najbliższe lata powinny zaowocować pracami, w których odzwierciedlone zostaną obecne tendencje i poszukiwania. Hanna SESJA POPULARNONAUKOWA POSWIĘCONA (1&86- 1986) i Wojc;ech JĘDRZEJOWI Bursz/owie CIERNIAKOWI Zjednoczone Stronnictwo Ludowe (woj. Komitet w Tarnowie) i Zakład Historii Ruchu Ludowego w Krakowie zorganizowały w dniu 17 maja 1986 roku, tj. w przeddzień Swięta Ludowego, interesującą sesję popularnonaukową poświęconą działainości i pamięci Jędrzeja Cierniaka, wybitnego działacza ruchu kulturalnego wsi, zamordowanego przez hitlerowców w Palmirach w 1'94.2 roku. Sesja odbyła się w rodzinnej wsi Cierniaka, w Zaborowie (dawny powiat brzeski) tak rozsławionym nie tylko przez jego działalność, ale także dzięki - powszechnie znanej wśród etnografów - pracy K. Zaw;stowicz"'Adamskiej Społeczność wiejska. Sesja, która odbywała się w zbudowanym w latach trzydziestych Domu Ludowym, będącym ideowym dziełem Jędrzeja Cierniaka, zbudowanym ze składek Zaborowian-emigrantów, żyjących i pracujących w Chicago i dzięki pracy miejscowych chłopów, zgromadziła szerokie grono działaczy-ludowców z województwa tarnowskiego, w tym także dawnych towarzyszy pracy Ciernika oraz spcre grono badaczy, zajmujących się fenomenem, jakim był Jędrzej Cierni ak. Nie brakło także mieszkańców wsi Zaborów i innych miejscowości okolicznych, dumnych z faktu, iż tak wybitna postać ukształtowała się w ich okolicy, na nizinnych, nadwiślańskich, ubogich terenach. Na wstępie sesji, poprzedzonej występem miejscowego zespołu tanecznego, doc. dr hab. Kazimierz Przyboś przedstawił dzieje Zaborowa, rodzimej wsi Jędrzeja Cierniaka, liczącej dziś już co najmniej siedem i pół stulecia istnienia, przechodzącej zmienne koleje losu. Historia Zaborowa była pasją Cierniaka, absolwenta filologii polskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego, nauczyciela, zainteresowanego od dzieciństwa dziejami rodzinnych stron. Z kolei doc. dr hab. Maria Wieruszewska-Adamczyk (Akademia Nauk - Warszawa) przedstawiła referat nt. Myśl Jędrzeja Cierniaka o rodzimej kulturze lltdowej. Referat ten w bezpośredniej formie, adresowanej do wszystkich uczestników spotkania, podkreślał niezmiernie istotną rolę myśli działacza, któremu sesja była poświęcona, w kształtowaniu nowoczesnego myślenia o ludowej kulturze, jej roli w kształtowaniu kultury narodowej. Myśli Cieniaka, szczególnie dziś, w okresie postępującej dezintegracji zbiorowości lokalnych, zdają się odżywać; przynosz'i nadzieje na przyszłość, ukazują logiczny i pragmatyczny związek przeszlości i te- �375 RECENZJE raźmejszoscI, stanowią źródło, z którego powinni czerpać działacze i myśliciele współcześni, wierzący w moc źródła - ludowej tradycji. Następny referat przedstawił dr Emil Orzechowski (Uniwersytet Jagielloński). Treścią jego wystąpienia była próba ukazania działalności Jędrzeja Cierniaka propagatora nowoczesnego, ideowo bogatego, teatru ludowego, na tle działalności teatrów amatorskich, chłopskich i robotniczych w Małopolsce. Uznając wyraźną orygir.alność koncepcji Ciernika, autor ubolewał, iź nie została ona w istocie' wprowadzona w życie i wciąż pozostaje mało poznanym źródłem inspiracji kulturowej. Wedle jego przekonania, źródło to jednak zachowuje wciąż świeźość i może stanowić odskocznię dla inspiracji na przyszłość. Na zakończenie sesji doc. dr hab. Ryszard Kantor (Uniwersytet Jagielloński) przedstawił referat nL Organizacje Zaborowian w Chicago a dzialal.ność Jędrzeja Cierniaka. Jf';clrzej Cicrniak bowiem, choć nigdy w Stanach Zjednoczonych nie przebywał, odegrał ogromną ideow<l rolę w kształtowaniu się działalności organizacji założonych przez emigrantów z parafii Zaborów w Chicago. Jak wiadomo, dawny powiat brzeski stanowił przez dziesiątki lat jeden z najbardziej ważkich rezerwuarów dla fali emigracji zarobkowej do Stanów Zjednoczony:::h. Emigranci z Zaborowa i okolic zorganizowali szereg klubów w Chicago, których zadaniem było niesienie pomocy dla macierzystych wsi. Działalność tych klubów wyrastala ze wspólnych idei; idei formułowanych i propagowanych przez Jędrzeja Cierniaka. Dzięki jego wpływowi, jego osobowości, Zaborowianie w Ameryce nie oderwali się od rodzimego pnia; wprost przeciwnie, stali się świadomymi obywatelami i dziećmi małopolskiej ziemi, jej dobroczyńcami. Kult postaci Cierniaka, który od lat utrzymuje się w Zaborowie i okolicy, jest także wyraźnie widoczny w Chicago, wśród zbiorowości emigrantów. Po przedstawieniu referatów wywiązała się dyskusja, wielce interesująca i ożywiona, dzięki której postać wybitnego działacza ukazała się w jeszcze pełniejszym świetle .0 jego życiu i dokonaniach mówili zarówno współpracownicy, jak i uczniowie. Jeszcze raz okazało się, że w miarę upływu czasu, wielkość Cierniaka zdaje się krzepnąć i wzrastać lecz nie w sposób monumentalny, koturnowy; jest to wciąż postać żywa - dostarczająca inspiracji i podniet najbardziej naturalnych. Sprawdzają się zatem słowa jego rówieśnika, Stanisława Pigonia, który uważał działalność i myśl Cierniaka za krynicę dla wszystkich, którym przyszłość wsi i jej kultury nie jest obojętna. Ryszard Kantor PIENIĘ2NIENSKIE SPOTKANIA Z RELIGIAMI DNI JUDAISTYCZNE 16-,17 IV '86 r. Prawo do wolności religijnej jest tylko następstwem wolności sumienia, która ze swej strony opiera się na godności osoby ludzkiej. W deklaracji soborowej o wolności religijnej czytamy: "Obecny Sobór Watykański oświadcza, że osoba ludzka ma prawo do wolności religijnej. Prawo to jest rzeczywiście zakorzenione \V samej godności osoby ludzkiej, którą to godność poznajemy przez objawiane słowo Boże i samym rozumem. (DWR 2). Każdy człowiek więc, zgodnie ze swoim �376 KRONIKA sumieniem wybiera swoją wiarę, za którą jest odpowiedzialny. Jeżeli więc człowiek o swej wierze decyduje w sumieniu, które musi być szanowane i respektowane, to wynika z tego, że .należy z szacunkiem traktować osoby, które maj'! inne przekonania religijne, innymi drogami dążą do Boga. Sobór Watykański II idąc w tym kierunku wysunął konkretne wnioski, czego wynikiem jest Deklaracja o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich. Szczególne uznanie obok innych .r'CI!igi'iznajduje w loriej -reilligiażydows'ka', jako że chpze·śdjanie i Żydzi mają wspólne "wielkie dziedzictwo duchowe" (DRN 4). Wypełniając niejako zalecenie soboru w Seminarium Duchownym Księży Werbistów w Pieniężnie, rozpoczęto organizowanie Pieniężnieńskich Spotkań z Religiami. Spotkania te nie mają na celu przekonywanie, która z religii jest lepsza czy bardziej prawdziwa. Chodzi w nich głównie o lepsze poznanie religii, a przez to o nowe spojrzenie na własną religię. W roku 1985 miało miejsce pierwsze tego typu spotkanie z wyznawcami islamu. W dniach 16 - 17 kwietnia 19<86 1'. odbyło się spotkanie z kolejną religią, tym razem judaizmem. Wy jątkowość tego spotkania tkwiła w tym, że korzenie Kościoła katolickiego tkwią głęboko w religii judaistycznej. Głównymi organizatorami Dni judaistycznych byli: z ramienia Seminarium w PJi:en.ięŻIlie- ks. E. Śliwka, dyreJmor lffiuzeUlm oraz Z1es!trony żydoW'slkiej państwo M. i St. Krajewscy z Warszawy. Już długo przed sympozjum n"pływały zgłoszenia osób chętnych i zainteresowanych tą problematyką. Ostatecznie w spotkaniu, poza mieszkańcami seminarium, wzięło udział blisko 140 osób, choć zgłoszeń było o wiele więcej. Dni judaistyczne rozpoczęła Msza św. koncelebrowana pod przewodnictwem ks. bpa E. Piszcza, przewodnicącego Komisji Misyjnej Episkopatu Polski, administratora apostolskiego diecezji warmińskIej. Ks. biskup dokonał także otwarcia okolicznościowej wystawy obrazującej życie religijne wyznawców mozaizmu, zorganizowanej dzięki pomocy Muzeum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie i Muzeum Synagogi w Tykocinie. Zebrano na niej między innymi przedmioty używane w czasie świąt żydowskich, takich jak: szabat, Nowy Rok, Dzień Pojednania, Pascha, przedmioty kultu używane w synagogach. Obok tego zaprezentowano malarshvo. Po krótkiej przerwie rozpoczęto właściwe obrady. Licznie zebranych gości i gospodarzy, wśród nich braci Żydów, przedst.awicie1i środowisk naukowych, studentów, dziennikarzy, księży i kleryków z kilku diecezji i ~'eminariów zakonnych, powitał ks. dr E. Śliwka SVD. W swym wyst,jpleniu zachęcił wszystkich uczestników do tego, aby to spotkanie m;ało charakter dinlogu i odbywało :;ię w atmosferze wzajemnego zrozumienia i poszanowania przekonai\ innych. Nawiązując do ucLwał Soboru Watykańskiego II stwierdził wyj'łtko\Vo~<' tego spotkania na drodze poszukiwania "vłaściwych rozwi,]z.al; probJcm()\v w,;pó!czesnego człowieka. Pierwszym pre'egentem był ks. mgr lic. M. Magda SVD, wykładowca :\·lisyjnego Seminarium Duchownego Księży 'Werbistów w Pieniężnie. W kierl(lI,'{1( d'alogu judeo-chrześcijaf<skiego to tytuł jego wystąpienia. Ukazując szansę dialogu między religiami, mówca przedstawił historię stosunków, jakie panowały ;n:ę:lzy wyznawcami chrześcijal1stwa i judaizmu na przestrzeni wieków. Stwierdził, że diaJog m.a być środkiem apostolstwa, narzędziem jednania umysłów, nie ma być jednak w żadnym wypadku taktyczną grą prowadzącą w koilcowej jego ~'azie do konwersji. Na tej bazie przedstawiona została problematyka antysemil.yzmu, która wzbudziła dość burzliwą dyskusję. W dalszej części wystąpienia mówca przedstawił elementy łączące chrześcijan i Żydów, wśród nich: wiara w jednego Boga, mod- �KRONJKA 377 litwa. nadzieja. moralność. Dowodem na zbliżenie, to rozliczne komisje mieszane chrieścijaiJsko-żYdowskie, spotkania Jana Pawła II podczas jego podróży apostolskich z wyznawcami mozaizmu, a ostatnio, 13 IV 186 r. pierwsza od dwóch tysięcy lat wizyta głowy Kościoła katolickiego w synagodze żydowskip.j w Rzymie, i w świecie w ogóle. Ko:ejny wykład przedstawił ks. dr B. Wodecki SVD, wykładowca Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie i Seminarium Duchownego w Pieniężnie. Mówił o poglądach religijnych judaizmu, jego genezie, etapach kształtowania się, doktrynie i jej zasadniczym zrębie. Podkreślił znaczenie etyki, a w niej rolę Tory i literatury sapienejalnej. Sporo czasu poświęcił założeniom doktrynalnym Talmudu. Ten sam problem, ale od strony judaistycznej przedstawił dr Si. Krajewski z Warszawy. w referacie pL Trzy filary judaizmu. Te filary, to Tora, służba Boża, dawniej ofiarnicza, dzisiaj ofiara serc, czyli modlitwa oraz dobre uczynki, czyli etyka. Są to zarazem środki do osiągnięcia trzech celów: sprawiedliwości, prawdy i poko,ju. Sesję dopołudni~wą Ipl'owadZlił i,maan Taha :Żuk z Walrlszawy, jelden z głównych organizatorów ubiegłorocznej sesji muzułmańskiej w Pieniężnie. W części popołudniowej, rozpoczętej modlitwą przedstawicieli obu religii zostały wygłoszone trzy referaty. Zb. Targielski z :Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie omówił elementy składowe żydowskiej modlitwy porannej. Mgr K. Gebert zaprezentował liturgię domową szabatu, dnia, na który czeka się cały tydzień, dnia, który - jak powiedział - jest dla Izraelity świątynią w czasie. Ostatnim tego dnia było wystąpienie dr A :Żuk z UMCS w Lublinie na temat głównych idei chasydyzmu. Istota tego kierunku religii judaistycznej powstałego Vi XVII w. na Podolu polega na przekształcaniu głównych idei mozaizmu na kategorie wewnętrzne. Chysydyzm i wyrosły z niego cadykizm kładzie nacisk na rolę religii serca. Wypływa stąd szczególna teoria radości i smutku; radości, jako podstawowej wartości życia, i smutku, czyli czasu odsunięcia się od Boga, by później jeszcze bardziej się do Niego zbliżyć. Obrady prowadziła doc. dr hab. B. Bazielich, pracownik naukowy Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego. Na zakończenie pierwszego dnia, w godzinach w'eczornych odbył się przegląd filmów judaistycznych. Dotyczyły one pomników kultury :Żydów polskich oraz martyrologii ~al'odu Wybranego w okresie II wojny światowej. Drugi dzieiJ spotkania z judaizn'lem. podobnie jak poprzedni, rozpoczęto również Mszą św. koncelebrowaną pod przewodnictwem prowincjała ks. dra K. Kelera SVD. Obradom tego dnia w części dopołudniowej przewodniczył dr St. Krajewski, a po polu dniu doc. dr haD. E. Pietraszck. pracownik naukowy Katedry Etnografii Cniwersytetu Wrocławskiego. Pierwszy referat pt.: Stanowisko prawne lndności żydowskiej w Rzeczypospolitej Polskiej od XV do XVIIIw. wygłosi l dr A. LeszczyiJski, adiunkt :Żydowskiego Instytutu Historycznego w Vlarszawie. Drugi referat prof. M. Horna, również pracownika naukowego :Żydowskiego Instytl.1tu Historycznego w Warszawie, dotyczył kultury umysłowej :Żydów w dawnej Polsce. Oba wystąpienia uzmyslowiły słuchaczom lćardzo dobitnie. że stosunki Żydów z ludności[) polską nie układały się pomyślnie. Dzieje bowiem znają przyklady wzajemnych antagonizmów, nienawiści z obu stron. Polska jednak hyła jedynym krajem europejskim, z którego Żydów nie wyrzucano, choć ich sytuacja społeczno-prawna była mocno skomplikowana. Troetę refleksji filozoficznej dostarczyły uczestnikom sesji dwa następne referaty: dr A. Żuk na temat mesjanizmu żydowskiego i polskiego oraz dra B. Kosa z Warszawy na temat kabały - tajemnej nauki i mistyki żydowskiej. Mesjanizm, tak ctarakterystyczny dla po:skiego romantyzmu, stanowi zdaniem prelegentki �378 KRONIKA interpretację filozoficzną mesjanizmu żydowskiego, który swoje oparcie znajduje głównie w religii. Co zaś tyczy kabały, odbicie w niej znalazła mistyka religijna judaizmu. Kabaliści twierdzili, że świat materialny jest tylko odbiciem boskiego świata idei, i metodą czysto spekulatywną wyodrębnili aż dziesięć sefirot - promieniowań światła boskiego pomiędzy światem zmysłowym a Bogiem. ;Okrasą drugiego dnia był wykład M. Krajewskiej, artysty-plastyka na temat symboliki cmentarzy żydowskich, ilustrowany zestawem przeżroczy. Często zapomniane, w większości zniszczone cmentarze żydowskie, to skarbiec i świadek kwitnącej niegdyś kultury żydowskiej na ziemiach polskich. Maceby nagrobne, to zabytki sztuki zdobniczej i kamieniarskiej, architektonicznej, żywcem przeniesionej z żydowskich synagog. Wykład M. Krajewskicj, to efekt jej kilku1eŁnich badań, poszukiwań i działalności w Społecznym Komitecie Ochrony Cmentarzy Zydowskich. W trakcie obrad pierwszego, jak i drugiego dnia, toczyła się du;ć burzliwa i gorąca dyskusja. Najwięcej kontrowersji wzbudził problem antysl mityzmu. Balast przeszłości, długie lata wzajemnej wrogości, a także lata milczenia spowodowały, że w dyskusji można było wyczuć wzajemne uprzedzenia oraz chęć całkowitego, za wszelką cenę odparcia jakichkolwiek zarzutów, przez obie ze stron. Mimo jednak różnicy zdań atmosfera spotkania była bardzo serdeczna. Każdy ze świadków tego niezwykłego religijnego wydarzenia wyszedł zeń wzbogactny o kolejny zasób wiedzy o człowieku i jego l'eligii, o nowe doświadczenia, także będące swego rodzaju uczyszczeniem narosłych pozaracjonalnych i pozaempiyrcznych opinii i twierdzeń. Na zakończenie spotkania zabrał głos ks. dr K. Keler, prowincjał werbistów w Polsce. Dziękując wszystkim organizatorom i uczestnikom, wyraził zadowolenie, że takie spotkanie mogło się odbyć. Stwierdził, iż judaizm omówiono w całej jego szerokości, jak i głębokości tematu, choć go nie wyczerpano. Były poruszone bowiem problemy natury doktrynalnej, liturgicznej, kulturalnej, a wszystko to odbywało się w atmosferze dialogu, tak bardzo ważnego w każdej dziedzinie życia, również na gruncie szeroko pojętego ekumenizmu. !Atmosfera spotkania udzieliła się wszystkim jego uczestnikom, nawiązano wiele kontaktów, znajomości, Wiele z nich może stać się początkiem do dalszej działalności, do szukania tego co łączy i pomaga współi'Sitni,Ę"niu dwom talk ll'óŻJny'm,a j€'dnocześruile 'ta,k bHlskim sobie :reltgiom. Oby takich spotkań było coraz więcej. Janusz Walerowski SESJA svn NAUKOWA PT.: "ETNOLOGIA WOBEC WSPOŁCZESNYCH ZJAWISK KULTUROWYCH NA ZIEMIACH ZACHODNICH I POŁNOCNYCH", KOSZALIN, 12 WRZEŚNIA 1986 R. Obradom 62 Walnego Zgromadzenia Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Koszalinie towarzyszyła w dniu 12 września 1986 roku sesja naukowa pt.: ,;Entologia wobec współczesnych zjawisk kulturowych na ziemiach zachodnich i północnych". Otwarcia sesji dokonała wicewojewodzina koszalińska mgr Anna Trzemberska witając przybyłych przedstawicieli władz politycznych i administracyjnych województwa, honorowych członków PTL oraz pozostałych uczestników zjazdu. W swoim wystąpieniu A. Trzemberska podkreśliła znaczenie �KRONIKA 379 problematyki sesji dla całej, kulturowo zróżnicowanej społeczności ziemi koszalińskiej. Z kolei głos zabrała dr Anna Kowalska-Lewicka, prezes Zarządu Głównego PTL, dziękując miejscowym władzom za umożliwienie przeprowadzenia 62 WZD PTL w Koszalinie. Następnie powołano prezydium obrad, w którym miejsca zajęli członkowie honorowi PTL: prof. Maria Znamierowska-Prufferowa, dr Jadwiga Chętni kowa, prof. Józef Burszta i dr Andrej Sulitka. Przewodnictwo przedpołuJniowcj części sesji powierzono doc. dr habil. Jadwidze Kucharskiej. Pierwszy referat pt.: Etnologia wobec współczesnych zjawisk kulturowych na ziemiach zachodnich i północnych wygłosił prof. J. Burszta (Poznań). Referent zaproponował wyodrębnienie trzech przedziałów czasowych, w których należy rozpatrywać określony tytułem problem. Pierwszy z nich, przypadający na lata 1915- 19,9, obejmował głównie badania zastanej tradycji kulturowej, przy czym dużą ro:ę odegrały ustalenia demografii i socjoJogii. W drugim okresie, w latach 1951- 1956 nastąpiła przerwa w systematycznych badaniach nad kulturą społeczności zamieszkujących ziemie zachodnie i północne. Nowy impuls dała im Konferencja Pomorzoznawcza, zorganizowana w Szczecinie w 1960 r. Przystąpiono wówczas do szeroko zakrojonych, interdyscyplinarnych obserwacji wybranych zjawisk w społecznośc:ach lokalnych. Umożliwiło to w okresie póżniejszym przejście do badań przemian kulturowych, a więc od ustaleń typowych dla etnografii l antropologii kulturowej do formułowania wniosków właściwych etnologii. Szczególną rolę w tych badaniach odegrały ośrodki uniwersyteckie we Wrocławiu i Poznaniu, Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, Koszaliński Ośrodek Naukowo-Badawczy i liczne placówki muzealne. W komunikacie Stan badań nad kulturą ludową Pomorza Zachodniego, jego autorka, dr Kazimiera Wołos (Koszalin) zwróciła uwagę na dwie warstwy kulturowe występujące na tym terenie. Pierwsza z nich, zachowana do 1945 r., obejmowała tradycyjną kulturę ludności autochtonicznej Pomorza. Współcześnie spotyka się jedynie relikty tej warstwy. Po kompleksowych badaniach prowadzonych przed 1945 r. pozostała jednak obszarna literatura. Druga warstwa, kształtująca się pod wpływem ludności osadniczej po 1945 r., znajduje się w trakcie badań, szczególnie intensywnych po 1960 r. W kolejnym komunikacie Spoleczność a kultura nowo zasiedlonych terenów CZech po II wojnie światowej, dr Andrej Sulitka (Bratysława) zapoznał słuchaczy z problematyką badań zróżnicowania kulturowego na krańcach Czech i Moraw. Po 1945 r. doszło tam do silnych ruchów migracyjnych związanych z wysiedlaniem ludności pochodzenia niemieckiego. Ich wpływ na kulturowe zróżnicowanie objętych nimi terenów posiada szereg cech wspólnych z podobnymi procesami na naszych ziemiach zachodnich i północnych. Doc. dr habi!. Anna Szyfer (Poznań) przedstawiła komunikat Male miasteczka na Warmii. Referentka zaprezentowała typologię miasteczek i omówiła na kilku wybranych przykładach charakter panujących w nich typów więzi społecznej. Tematem komunikatu mgra Juliusza Sienkiewicza (Koszalin) było Za.bytkowe budownictwo ludowe Pomorza Srodkowego. Problemy jego ratowania. Wykorzystując plansze przedstawiające fotografie i rysunki najważniejszych zabytków budownictwa regionu, mówca uzasadniał tezę, że budownictwo ludowe jest w dużym stopniu odbiciem zmian kulturowych. Referent przedstawił szereg przykładów typów budownictwa charakterystycznego dla ludności autochtonicznej Pomorza oraz dla ludności osadniczej. Ziemia koszalińska, jako jeden z nielicznych regionów kraju, posiada pełną inwentaryzację zabytkowych obiektów budownictwa ludowego. Po przerwie obiadowej przewodnictwo sesji objęła doc. dr habil. A. Szyfer, �380 KRONIKA a komunikat Niektóre metodologiczne aspekty badań nad kulturq wsi koszalińskiej przedstawił dr ,Andrzej Moniak (Koszalin). Mówca stwierdził. że w latach80-tych nastąpił spadek zainteresowania badaniami wsi regionu koszalii1skiego. Pewna problematyka nie była dotychczas w ogóle podejmowana. Brak jest np. badai1 nad kulturą wsi PGR-owskiej. Intensyfikacji wymagają badania przemian kultury współczesnej. Dostrzega się pogłębianie różnic w kulturze wsi koszalii1skiej, ale brak jest naukowego wyjaśnienia ich przyczyn. Z kolei dr Janina Hajduk-Nijakowska (Opole) wygłosiła referat Przemiany kulturowe na ziemiach zachodnich w badaniach folklorystycznych. Ponieważ zarówno ziemie zachodnie jak i północne nie były przedmiotem specjalistycznych badai1 folklorystycznych, autorka określiła swój referat jako postulatywny, zgłaszając szereg konkretnych problemów badawczych. \Vspólnym ich mianownikiem powinna być odpowiedź na pytanie, jak folklor reaguje na przemiany w kulturze. Zagadnienie Współczesnej sztuki ludowej Krainy Złotowskiej i Pałuk było treścią komunikatu mgra Jana Niedźwieckiego (Piła). Obok prezentacji ośrodków, w których sztuka ludowa jest nadal żywotna, autor zwrócił uwagę na rolę muzeum w Pile w podtrzymywaniu jej tradycji. Szczegółowy referat Sztuka ludowa na Pomorzu Szczecińskim w procesie zm,'an przedstawiła dr Maria Pinii1ska (Łódź). Opierając się na wynikach swoich badai1 przeprowadzonych w latach 1965 - 19'75 autorka skoncentrowała swą uwagę na przedmiotach i potencjale wytwórczym w obrzędowości ludowej oraz sposobach jego przejawiania się. Miejsce kultury ludowej w życiu współczesnym (na przykładzie woj. zielono- było tematem komunikatu dr Barbary Kołodziejskiej (Zielona Góra). Autorka zajęła się przede wszystkim zróżnicowaniem stylu życia w rodzinach, których członkowie pochodzą z odmiennych kulturowo regionów. Dr Maria Gołubkow (Wrocław) w komunikacie Społeczne potrzeby ftmkcjonowania kultury ludowej na Dolnym Ślqsku zajęła się omówieniem form instytucjonalnej opieki nad kulturą ludową oraz wpływem instytucji kulturotwórczych na sposób jej funkcjonowania. Dyskusję rozpoczęła dr A. Kowalska-Lewicka, zwracając się z pytaniem do dr B. Kołodziejskiej, kto dominuje w małżei1stwach mieszanych przy wyborze stylu życia'! Referentka, podając informację o opublikowanych już materiałach na ten temat, wskazała na dominującą rolę kobiety i podkreśliła mniejszą kolizyjność małżeństw, w których partnerzy poehodz:-j z bliżej siebie położonych regionów. Kolejne pytania dr A. Kowalskiej-Lewickiej skierowane były do autorów podejmujących w swych wystąpieniach problematykę sztuki ludowej (mgr J. Niedźwiecki, dr M. Piniilska) i dotyczyło nazwy dla twórczości wspólcześnie kierow,mcj na wieś i ze wsi się wywodzącej. OdpowiZ'daj'ic, dr M. Pinihska stwierdzi al. że istniejące obecnie kryteria estetyczne nie są zdominO\vane przez grupę, toteż najwła:ściwszą nazwą byłaby "współczesna sztuka rcgionalna". Doc. dr habii. A. Szyfer odpowiadając na kolejne pytanie dr A. Kowalskiej-Lewickiej broniła zasadności używania terminu "kultura drobnomieszcza!~ska", jako stosow:mcgo w literaturze dla określenia kultury społeczei1stw małych miast. Wspomniala też o trze~h monografiach regionalnych (Rynu, Lidzbarka We1skiegu i Rucianego-Nidy), w których opublikowano wyniki badai1 nad kulturą tych warmii1skich miasteczek. Dyskusję zamknęła prof. Bronisława KopczYllska-Jamorska, pocikreślając, że sesja przyniosła wielką sumę informacji na temat badai1, osiągnięć zespołów badawczych i poszczególnych osób. Postawiła zarazem p) tanie, czym jest współczesność w badaniach etnograficznych. Przebieg sesji pokazał również, jak dużym górskiego) �381 KRONIKA problemem jest precyzja pojęć (np. sztuka ludowa) używanych w badaniach kultury współczesnej i jej przemian. Skłoniło to mówczynię do zaapelowania o podjęcie generalnego opracowania problemu współczesności w badaniach etnograficznych a także o większą precyzję w stosowaniu różnych terminów i konsekwencję wypowiedzi. Ponadto prof. B. Kopczyńska-Jaworska zwróciła uwagę na powiązania między polityką kulturalną a spontanicznym rozwojem kultury, które stanowić mogą interesujące, nowe pole badawcze. Bez odpowiedzi pozostało pytanie dr Szymailskiego o obecność w wynikach badań terenowych relacji byłych uczestników kolonii organizowanych przez Związek Polaków w Niemczech, na ówcześnie (przed 1939 rokiem) niemieckim Pomorzu. Jcst to, być może, nowy, otwarty problem badawczy. Krzysztof Woźniak CANADIAN MUSEUM OF CIVILIZATION (KANADYJSKIE MUZEUM CYWILIZACJI) Muzeum nie powinno być instytucją oderwaną od aktualnej rzeczywistości. Stanowi ono integralną częsć społeczeństwa, któremu winno służyć, dlatego też podlega ciąglym zmianom, tak jak zmianom podlega społeczeństwo, kultura i ekonomika. Przykładem niech będą dzieje Kanadyjskiego Muzeum Cywilizacji na przestrzeni prawie 150 lat swego istnienia. W r. 184.1 królowa Wiktoria założyła w Montrealu Instytut Geologii i Historii Naturalnej Prowincji Kanady, który zajął się gromadzeniem zbiorów geologicznych i archeologicznych. W 1'. 1877 zaczęto gromadzić również zbiory botaniczne, zoologiczne i etnograficzne, a w r. 1881 całą kolekcję przeniesiono z Montrealu do Ottawy. Z początkiem XX w., w r. 1907, Instytut został podporządk0wany świeżo st warzonemu Departamentowi Górnictwa i w trzy lata później znalazł nowe pomieszczenie w Victoria Memorial Museum Building, gdzie jego zbiory mogły być eksponowane i udostępnione dla publiczności. Dopiero w okresie międzyw(ljennym, na podstawie uchwaly parlamentu z 1'. 1927, instytucja funkcjonująca do tego czasu jako Oddzi<Jł Muzealny Depart<Jmentu Gónictwa uzyskała status Narodowego Muzeum Kanady. Po II wojnie, w 1'. 1956 został wydzielony w obrębie Muzeum samodzielny Oddział Historii Czlowieka, zajmujący się problematyk'l archeologiczną i etnogr<1ficzn'l. a w latach 1'9i64 i W66 zostaly utworzone kolejno 0ddziały Historii, a następnie Folkloru. Rok 1368 przyniósl da:sze zmiany w muzealnictwie k,madyjskim. Powstała tzw. Korporacja "Muzeów Narodowych, w skład której weszły ·i ()ddzil'1rH' Muzea Narodo'\VP, 'na jakie rozpadlo Islię·omawiane, dotąd wielodziałowe ?-:arodowe Mu.zeum Kanady. Jedno z nich zostało nazwane Narodowym Muzeum Człowieka i tym będziemy się d<Jlej interesować. W rok później gmach Victoj'ia Nlemor',al Muzeum został zamknięty na 5 lat, co umożliwiło przebudowę i unowocześnienie ekspozycji dwu Muzeów Narooowych, które t<Jm zn<l!azJy pomieszczenie: Narodowego Muzeum Człowieka i Narodoviego I\Iuzeum Przyrody. Mimo przebudowy i unowocze:jnienia, już w 1'. 1982 okazaJa się potrzeba opr<lcowcwia nowej koncepcji Muzeum poświ(;conego czJowiekowi i jego kulturze. Pierwotne Nc'l"odowe Muzeum CzJowieka tak dalece wzbogaciło swe zbiory, że budowa nowego, na wskroś nowoczesnego gmachu, stała się bezwzględną ko- �382 KRONIKA niecznością. Równocześnie instytucja ta znacznie poszerzyła zakres swyr:h zainteresowań i studiów, wykraczając poza ramy Muzeum antropologicznego. Z biegiem czasu zaczęto kłaść coraz większy nacisk na historię, na udokumentowanie i zaprezentowanie wkładu ludów zamieszkujących Kanadę: autochtonów (Indion, Eskimoców) i osadników (różnych narodowości i grup etnicznych) do kultury i rozwoju Kanady. Zmieniony profil Muzeum wymagał nowej dla niego nazwy. Poddano tę sprawę pod dyskusję społeczną, w której uczestniczyli liczni amatorzy i profesjonaliści. W rezultacie została przyjęta nazwa Kanadyjskiego Muzeum Cywilizacji (Canadian Museum of Civilization (Musee canadien des civilisations). Gmach nowego Kanadyjskiego Muzeum Cywilizacji jest aktualnie wznoszony w Ottawie, w parku Laurier, naprzeciw budynków parlamentu, a w założeniach jego twórców Muzeum ma służyć wszystkim Kanadyjczykom jako ich dom rodzinny, gdzie każda grupa narodowa i społeczna odnajdzie siebie, swą historię, kulturę i miejsce w ogólnej kulturze kanadyjskiej. ,Adres Muzeum: National Museums of Canada Ottawa, Canada KIA OM8 Na podstawie wydanego przez Muzeum komunikatu autorstwa Monique Martin opracowała Anna Kowalska-Lewic/ea SPRA WIOZDANIE Z DZIAŁALNOSCI ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOW ARZYSTW A LUDOZNA WCZEGO ZA OKRES OD WRZESNIA 1982 ROKU DO SIERPNIA 1986 ROKU Zróżnicowane formy działalności organizacyjnej, naukowej, popularyzatorskiej i wydawniczej wpisane w statut Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego stanowią o jego bliskich związkach z etnografią. Ważnym więc zagadnieniem jest dokumentowanie tej działalności poprzez gromadzenie odpowiednich zespołów archiwalnych, które powiększają zasoby archiwum naukowego Towarzystwa oraz w mIarę pełne jej prezentowanie w sprawozdaniach rocznych przedstawianych Walnemu Zgromadzeniu Delegatów, przede wszystkim Z8Ś w sprawozd8niach obejmujących okres między zgromadzeniami sprawozdawczo-wyborczymi, odbywającymi SIę zgodnie ze statutem Towarzystwa co trzy lata. Mając na względzie tę ważną okoliczność, w sprawozdaniu przedstawianym tegorocznemu Walnemu Zgromadzeniu Delegatów zawarto w miarę pełny obraz działalności Towarzystwa przypadaj<1cej na l8ta 1982 - 1986. Zapis tyeh dokonań stanowić będzie w przyszłości świadectwo wielorakich inicjatyw podejmowanych przez Towarzystwo, powiązanych ze społecznikostwem jago działaczy. Prezentowane tu formy działalności Towarzystwa są więc sumą indywidualnych wysiłków szerokiej rzeszy jego członków związanych z .21 Oddziałami terenowymi. Różna jest to działalność owocująca jednak zawsze osiągnięciami, obejmującymi popularyzację kultury ludowej i jej ochronę, szeroko pojętą folklorystykę, socjologię kultury czy działalność wydawniczą. Można więc ze świadomością istnienia potwierdzalnych faktów stwierdzić, że podobnie jak w okrellach wcześniejszych tak i teraz dobrze służy Towarzystwo polskiej etnografii, a gdy- �383 KRONIKA by udało mu się zintegrować wszystkich pełniejszy byłby kształt tej działalności. 1. Struktura krajowych etnografów etnologów jakże organizacyjna W okresie sprawozdawczym Zarząd oraz Prezydium ZG PTL działały w niezmienionym składzie, wybranym podczas 58 Walnego Zgromadzenia Delegatów Towarzystwa w Kaliszu, obradującego w dniach 10 -12 września 1982 r. W skład Zarządu wchodzili: Prof. dr Józef Burszta, mgr Zofia Jeż-Jarecka, dr Janina Hajduk-Nijakowska, mgr Kalina Antonowicz, dr Eugeniusz Jaworski, dr Janusz Kamocki, mgr Maria Gołubkow, mgr Marzena Scisła, mgr Irena Lechowa, mgr Krystyna Kaczko, mgr Aleksandra Tyszkowa, doc. dr hab. Jadwiga Kucharska. Z-cy członków ZG: mgr Jan Pałka, dr Krzysztof MakuIski, mgr Maria Parnowska. Natomiast Prezydium ZG funkcjonowało w stanie osobowym: dr Anna Kowalska-Lewicka prezes, dr Stanisław Chmielowski i dr Marek Gawęcki - wiceprezesi, mgr Antoni Kuczyński - sekretarz generalny, dr Ewa Fryś-Pietraszkowa z-ca sekretarza generalnego, mgr Grzegorz Skalski - skarbnik, dr Janusz Bohdanowicz z-ca skarbnika. Także skład Głównej Komisji Rewizyjnej nie uległ zmianie w okresie sprawozdawczym - doc. dr hab. Edward Pietraszek - przewodniczący, mgr Józef Lech - sekretarz, doc. dr Andrzej Mikołajczyk - członek, z-cy członków GKR: mgr Magdalena Kopacz i mgr Stefan Lew; podobnie jak Sądu Koleżeńskiego, któremu przewodniczyła prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa, mając do pomecy członków: prof. dr Dorota Simonides, prof. dr Maria Prufferowa, z-ców członków: dr Longin Malicki, doc. dr hab. Maria Gładyszowa. W okresie jaki upłynął od ostatniego Walnego Zgromadzenia Sprawozdawczo-Wyborczego odbyły się 3 Walne Zgromadzenia Delegatów: w Łańcucie w dniach 9 - 11.09.1983 r., w Łomży w dniach 21 - 23.09.19,84r., i w Lublinie w dniach 20 - 22. 09. 1985 r. Zarząd Główny spotykał się na posiedzeniach S razy, natomiast Prezydium ZG odbyło 28 posiedzeń. Walne Zgromadzenia Sprawozdawcze oraz posiedzenia Zarządu Głównego stanowiły płaszczyznę pełniejszego doinformowania władz Towarzystwa o pracy Prezydium, a poprzez podejmowane uchwały i ustalenia wytyczały jego działalność między tymi posiedzeniami. Należy tutaj podkreślić, że kadencja obecnego Zarządu została wydłużona o rok, mocą decyzji WZD w Łomży, ze względu na przypadający w roku 1985 Jubileusz 90-lecia Towarzystwa. Chodziło bowiem o to, aby towarzyszące tym uroczystościom WZD, które odbyło się w Lublinie nie nadawać charakteru wyborczego, natomiast wyeksponować jego jubileuszowy charakter. Pod względem struktury organizacyjnej nie zaszły zasadnicze zmiany w łonie Towarzystwa. Z konieczności jednak musiano rozwiązać Oddziały Towarzystwa w Limanowej i Sanoku, które nie przejawiały jakiejkolwiek działalności statutowej. (Rozważano też ewentualność rozwiązania Oddziałów w Przemyślu i Rzeszowic, sprawl; pozostawiono jednak do decyzji przyszłego Zarządu). Powstal natomiast Oddział PTL w Opocznie, którego działalność nosi bardzo aktywny charakter. Ponadto przy Oddziale Warszawskim i Krakowskim PTL utworzono Koło Zainteresowań Kulturą Ormian, przy Oddziale Poznailskim, Szczecińskim i Warszawskim Koło Zainteresowań Kulturą Łużyc. Natomiast w stadium organizacji jest Koło Zainteresowań Kulturą Asyryjską mające powstać przy Oddziale PTL w Poznaniu. Koła te nie stanowią autonomicznych jednostek organizacyjnych w ramach Towarzystwa, bowiem działalność swoją prowadzą w ramach Oddziałów przy pełnej zależności organizacyjnej i merytorycznej od ich Zarządów. �384 KRONIKA Dopełnieniem struktury organizacyjnej Towarzystwa są jego agendy takie jak: Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi, kierowany społecznie przez prof. dr hab. Bronisławę KopczyńskąJaworską; Redakcja Dzid Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu, której niezmiennie od lat patronuje prof. dr hab. Józef Burszta; Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego oraz Archiwum Naukowe PTL we Wrocławiu, kierowane przez mgr Jadwigę Kłodnicką. Biurem Zarządu Głównego PTL we Wrocławiu kieruje nadal Pani Teresa Kłos, natomiast redakcje wszystkich serii i czasopism posiadają swoich redaktorów, pełniących te funkcje nieodpłatnie. Redakcją rocznika "Lud" kieruje prof. dr J. BlIrszta, "Łódzkie Studia Etnograficzne" redagowane są przez doc. dr hab. Jadwigę Kucharską. natomiast dwumiesięcznik "Literatura Ludowa" redagowany jest przez prof. dr hab. Czesława Hernasa. W ramach serii komitetom redakcyjnym przewodniczą: "Prace Etnologiczne" - prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz, "Prace i Materiały Etnograficzne" - doc. dr hab. Edward Pietraszek, "Atlas Polskich Strojów Ludowych" doc. dr hab. Barbara Bazielich, "Biblioteka Popularnonaukowa" doc. dr hab. Leszek Dzięgiel, "Archiwum Etnograficzne" dr Janusz Kamocki. Jedynie dwa czasopisma zatrudniają w niepełnym wymiarze sekretarzy redakcji, a obowiązki te pełnią w "Ludzie" - mgr Jan Pałka, natomiast w "Literaturze Ludowej" mgr Maria Bożena Kuczyńska. W okresie sprawozdawczym liczba członków zwyczajnych wahała siQ w granicach: 1.104 w r. 19'82, 1.107 w r. ,1983 1.138 w r. 1984, 1.187 w r. 1985. Obecnie natomiast Towarzystwo liczy 1.196 członków skupionych w21 Oddziałach terenowych. w tej liczbie 37 członków honorowych krajowych \ a w okresie sprawozdawczym godność tę nadano: rumuńskiemu etnografowi dr Banateanu Tancredowi, dr Stanisławowi Błaszczykowi, prof. dr Józefowi Burszcie, Jadwidze Chętnikowej, Janowi Piotrowi Dekowskiemu, prof. dr Józefowi Gajkowi. prof. dr Annie Kutrzebie-Pojnarowej, Halinie Nowosad, doc. dr Wandzie Pomianowskiej, prof. dr Franciszkowi Wokrojowi. W okresie sprawozdawczym staraniem Zarządu Głównego PTL otrzymane zostały dwie nagrody im. Zygmunta Glogera. Otrzymali je prof. dr J. Burszta w roku 1984 oraz prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa w 1985 roku. Mamy ponadto 16 członków honorowych zagranicznych 2 i 6 członków zwyczaj1, 1 Wykaz krajowych członków honorowych Towa,rzystwa (w nawia:;ie rok nadania godności): prof. dr g,tanisla,w Bąk (1969), dr Stanisław Błaszczyk (1983), pref. F. BUjak (1910- 01), prof. dr Józ,ef Burszta ~1985), Jadwiga Chętnikowa (1984), Wiesława Cichowicz (1962), prof. d;' Jan Czekanowski (1960), dr Jan Piotr Dekowski (1984), prof. ell' Kazimierz Dobrowolsl,i (11;69), dr Sebac:tian Flizak (lg69), prof. dr Józef Gajek (1983), Walenty Gawron (1968), Antoni Górszczy!\: (11968), prof. dr .Julian KrzyżaiIlo'vVski (1974), prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa (1~13";), mgr Zofia Neyman (1986), prof. K. Nitseh (1945- 51), Hahna Nowasad (1934), prof. dr Bolesław Olszewicz (1969), Janina Orynżyna (1970), dr Kazi.miel·z Pietkiewicz (1979), doc. dr Wanda Pomiano\vsl~a (1984), prof. dr Ksawery Pi\vocki (1974), F. Popiolek (1945 - 51), prof. dr H'Jlna:1 Hcinfuss (1930), prof. dr Tadeusz Seweryn (1972), J,advlig,a Sobieska (1~37(1),Emilia SukcrtO\V3- -Bicdrawina (1959), Zofia Szembekówna (1969), prof. Janusz Świeży (l:·:b:n, L. Węg"ZyilO',,;cz (1945- 51), mgr Tadeusz Więck-owski (1979), prof. dr Franciszek Wokroj ('1983), prof. ell' Kazimiera Zawistowicz-Adamska (1977), prof. dr Juliusz Zborowski (1952), p'-of. clI' Maria Znamierow;;ka ...PrUfferowa (1978), dr Ma.ria Ży\virska (1979). 2 T"Vyl':az zagrar:.icznychczlonkóyv bomarowych (w nawiasie rok narJan.ia godności!: pI";:. dr Tancred Banatenau, Bukareszt (1985), prof. dr Vasilij Bonc1arczil" MilIsk (l!174), doc. 1J1\ dr Jiri DBmbors3\:y. Ostra,wa (1~)56), Olga Ga.nck:aja, 1\loskwa (1974), prof. dr J\:1ilovan GavazzL Zagrzeb (1974), prof. elr Wiktor Gusiew, Leningrad (1974), prof. dr Saulo Halts-onen (19531, prof. d.r Jiri Horak, Pr·aga (1974), prof. dr D. K,randzalov, Olomouc (19:;6), doc. ph Ul' ~"ud\'ii;: Kunz, Slapanice (1957), prof. dr Jan Mja!rtan, Bratyslawa (1956), dr O. Nahodil (195Ii), dr ACl- �KRONIKA 385 nych 3. Członkiem zbiorowym Towarzystwa pozostaje nieodmiennie od lat: Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Muzeum w Sieradzu i Spółdzielnia Pracy Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Milenium" w Krakowie. Dla pełniejszego scharakteryzowania struktury organizacyjnej Towarzystwa należy wspomnieć o etatowej obsadzie personalnej poszczególnych jego agend oraz Zarządu Głównego. W Biurze ZG PTL zatrudnionych jest 7 osób (53/4 etatu) z następującym podziałem funkcji: Teresa Kłos - kierownik Biura, mgr Irena Wittek _ główny księgowy, Kazimiera Jankowska - starszy księgowy, Bożena Wrońska _ kierownik magazynu, mgr Jadwiga Kłodnicka - kierownik Biblioteki, Jadwiga Balon - starszy bibliotekarz, mgr Maria Bożena Kuczyńska - sekretarz redakcji "Literatury Ludowej". W redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga zatrudnionych jest 8 osób (6114 etatu): mgr Jan Palka - sekretarz red. DWOK i "Ludu", mgr Danuta Pawlak, mgr Agata Skrukwa, mgr Elżbieta Miller i mgr Hanna Pawlak - na stanowiskach st. asystentów, mgr Witold Przewożny asystent, mgr Lechosław Marciniak gł. księgowy, Barbara Gołda st. księgowy. Ośrodek Dokumentacji i Informacji EtnograficzneJ w Łodzi zatrudnia 2 osoby na pełnych etatach: dr Ewa Karpińska - st. asystent, mgr Maria Niewiadomska - st. asystent. W bieżącym roku z Biura ZG zostały zwolnione 2 osoby tj. gł. księgowy - Marian Tokarek oraz magazynier Maria Fedoruk. W okresie sprawozdawczym podjął pracę w redakcji "Literatury Ludowej" p. Andrzej Falkiewicz, literat, jednakże już po miesiącu zrezygnował z pracy i funkcję sekretarza redakcji przejęła ponownie mgr M. Bożena Kuczyńska. 2. D z i a ł al n ość or gan iza cy j n a Wynikający ze statutu zakres działalności organizacyjnej posiada rozny charakter problemowy i rozkłada się on dość nierównomiernie w ramach poszczególnych Oddziałów. Nie wchodząc na wstępie w jego pełniejszą charakterystykę podać należy, że już u podstaw tej działalności leżą formalno-organizacyjne uwarunkowania tj. sprawozdawczość, częstotliwość zebrań, opłacalność składek itp. Wiele tutaj istnieje nieprawidłowości i są Oddziały, które działalno~ć swoją improwizują od przypadku do przypadku lub w ogóle jej nie przejawiają, lecz są także jednostki organizacyjne zdumiewające swą prężnością i systematyczną pracą· Poczynając od tych najlepszych wspomnieć trzeba, że w okresie sprawozdawczym należały do nich Oddziały w Krakowie, Mszanie Dolnej, Opocznie, Katowicach, w których wszystkie statutowe obowiązki realizowane były poprawnie i rzec można iż prowadzona przez nie działalność nosi wieloaspektowy charakter obejmujący wpisaną w statut formułę o celach i działalności Towarzystwa. Z przykrością zaś stwierdzić należy, że do słabo pracujących Oddziałów zaliczyć należy Przemyśl i Rzeszów, które mimo wielokrotnych monitów nie uaktywniły swej działalności. Należy zatem zastanowić się nad celowością dalszego funkcjonowania ich w rejestrze naszych jednostek organizacyjnych. Notowano też w okresie sprawozdawczym podniesienie sprawności funkcjonowania niektórych naszych jednostek lub zgoła reaktywowania ich działalności po okresie pewnego marazmu. Przykładem jest tutaj Oddział w Szczecinie, który wznowił działalność, oraz aktywniejsza praca tonina Pisar,czyk, Duszanbe ~1978), prof. Ludmiła Ter,errti'ewa, Moskwa (197'4), pr'of. dr Kirył Wasiliewkz-Czistow, Leniugr,ad ~1974), prof. dr Christo Va:IDaJreIski,Sofia~1966). 3 Członkowie zagraniczni zwyczajni: dr Bozena Filova, Br,atislava (1974); dr Veira Gasparikowa, Bratislava C1974); dr MIchal Markus, Koske (1974); dr Oskar Olschek, Bratislav,a (1974); doc. dr .Jan Podolak, Bra't,islava f1974); dr Adam Pr,anda, Bratislava (19/74), .Jose Antonio Falcao, Lisbona (1983). 25 "Lud" - t. 71 �386 KRONIKA Oddziałów we Wrocławiu, Warszawie, Koszalinie, Poznaniu, Ze sprawą tą koresponduje opłacalność składek członkowskich, która różna jest w poszczególnych Oddziałach. Najwyższy wskaźnik opłacanych składek posiadają Oddziały w Mszanie Dolnej i Opocznie, w których wszyscy członkowie mają opłacone składki do 19831'. włącznie. Nadto Oddziały w Katowicach, Koszalinie, Krakowie, Lesznie, Poznaniu, Szczecinie posiadają zadawalający wskaźnik opłacalności składek, natomiast poważne zaniedbania w tym względzie występują w Oddziałach: Kalisz, Łódź, Przemyśl, Rzeszów, Toruń, Zielona Góra. W okresie sprawozdawczym czyniono starania na rzecz uregulowania tej ciągnącej się od lat nieprawidłowości. Nastąpiła pewna poprawa lecz nie osiągnęła ona wymaganego poziomu stanowiącego jeden ze wskaźników oceny działalności organizacyjnej Towarzystwa, prowadzonej przez Polską Akademię Nauk. W okresie sprawozdawczym zmieniono też wielkość składki członkowskiej od roku 1'984, która wynosi 100 zł, zaś ulgowa 50 zł. Jakkolwiek wpływy ze składek członkowskich nie stanowią ważącej pozycji w budżecie Towarzystwa są one jednak wyraźnym wskaźnikiem integracji ezłonków z jego działalnością i statutowymi postanowieniami. Na sprawy te zwracano wielokrotnie uwagę podczas kontaktów z Oddziałami terenowymi Towarzystwa, wydając stosowne zalecenia. Jak do tej pory rezultat tych działań jest nadal niezadawalająey, część Oddziałów nie prowadzi terminowej sprawozdawczości, zaniedbuje sprawę kolportaźu itp. W okresie sprawozdawczym członkowie Prezydium Zarządu Głównego wizytowali część Oddziałów zapoznając się na miejscu z ich działalnością. Podobnie też czyniono wobec Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga oraz Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej, odbywając w tych jednostkach organizacyjnych ZG PTL wyjazdowe posiedzenia Prezydium. Charakteryzując najważniejsze kierunki działalności prowadzonej w Oddziałach stwierdzić należy, że nosiła ona róźnorodny charakter: popularyzacyjny, naukowy, wydawniczy, szkoleniowy. W zaleźności od liczebności i zainteresowail członków różne są formy pracy Oddziałów. Jedne prowadzą działalność naukową inicjując i organizując badania terenowe, publikują rezultaty własnych badań, urządzają lokalne lub ogólnopolskie sympozja problemowe. Inne specjalizują się w popularyzacji wiedzy o kulturze ludowej, organizują odczyty i pogadanki .- w szkołach, domach kultury, zajmują się ochroną zabytków kultury ludowej, prowadzą poradnictwo z zakresu folkloru, zbierają eksponaty d'a muzeów czy izb pamiątek. Wiele Oddziałów Towarzystwa współpracuje ściśle na tym polu z miejscowymi instytucjami kulturalnymi i nClukowymi. W okresie sprawoz::iawczym ożywiła się działalność Oddziałów w zakresie sympozjów i konferencji naukowych, które w sposób zasadniczy dowartościowują ich pracę. Konferencje takie zorganizowane zostały przez Oddziały we WrocłClwiu, Łańcucie, Krakowie, Warszawie, Toruniu, Luhlinie. Konferencje te dotyczyły tematów: Grupy ludnościowe na Do'nym S'ąsku po II wojnie światowej (Wrocław 1982); Regionalna problematyka społeczno-kulturowa (Łańcut l3'83); Problematyka stroju ludowego (Kraków 1934); Australia i Oceania: kultury tradycyjne wczoraj i dziś. Działalność naukowe< Bronisława Malinows'dego (\Vrocław 1981); Kultura ludowa sereem Sląska (Wrocław H>8,'i);sesja popularno-naukowa poświęcona trzem wybitnym etnografom: E. Frankovl!skiemu, B. Malinowskiemu i F. Gawełkowi (Toruń 1985); ,,90 lat po'skiego ludoznawstwa" (Wroc!a\\'-Lublin 1985). Staraniem Zarządu Głównego odbyły się dwie konferencje. Pierwsza z nie h odbyła się w maju 1984 1'. i towarzyszyła obchodom 50-lecia pracy naukowej prof. dr J. Gajka, a poświęcona była problemom kartografii etnogr8ficznej. Druga natomiast zorganizowana w 1985 1'. nosiła charakter międzynarodowy i poświęcona była ,,Inowacjom w oby"'zajach pożywieniowych". �KRONIKA 3. D z i a ł a I n ość 387 w ydawnicza 58 Walne Zgromadzenie Sprawozdawczo-Wyborcze Dełegatów obradujące w dniach 10 -12 września 1982 r. w Kałiszu w uchwale zaleciło przyszlemu ZarządoWi Głównemu Towarzystwa pełniejsze rozwinięcie działalności wydawniczej. Uznano bowiem, że stanowi ona ważny obszar problemowy, który dowartościowuje PTL i przyczynia się do rozwoju polskiej etnografii, zwłaszcza, że w zakresie tym posiadało Towarzystwo wieloletnią praktykę edytorską. Jej stagnacja przypadająca na lata 19'7'2 - 1981 spowodowała widoczny spadek ilości ukazujących się tytułów, a niektóre serie zupełnie zaplZestały działa)ności redakcyjnej. Notowano zaległości w bieżącym ukazywaniu się dwumiesięcznika "Literatura Ludowa" i rocznika "Łódzkie Studia Etnograficzne", kolegia redakcyjne były zdekompletowane. utracono limity papieru przyznawane przez Departament Książki Ministerstwa Kultury i Sztuki, wygasły umowy z drukarniami, które zabezpieczały przez lata druk wydawnictw Towarzystwa. Inaczej mówiąc w okresie tym utraciło Towarzystwo pełną zdolność edytorską. a niektórym seriom ze względu na paroletnie zaległości w ukazywaniu się groziła likwidacja. Ten stan faktyczny wymagał więc radykalnych zmian redakcyjnych i organizacyjnych. Objęły one zarówno składy kolegiów redakcyjnych serii i czasopism jak też sprawy natury organizacyjnej - przydziały papieru, kontakty z drukarniami, pozyskiwanie autorów, dotacje zewnętrzne na niektóre tytuły, sprawy dystrybucji wydawnictw itp. Wprowadzono zasadę, że w skład kolegiów redakcyjnych (z wyjątkiem "Literatury Ludowej" i Dzieł Wszystkich Kolberga) jako stali uczestnicy weszli z ramienia Prezydium Zarządu Głównego prezes i sekretarz generalny. Zakładano bowiem, że praktyka ta stworzy korzystniejszą sytuację w zakresie organizacyjnego stymulowania pracą poszczególnych redakcji i nada jej bardziej motywacyjny charakter. Przewidywania te tylko częściowo okazały się trafne. Zdaniem Prezydium konieczne będą w najbliższym okresie zmiany w charakterze pracy zespołów redakcyjnych, zwłaszcza w obszarze pozyskiwania wartościowych tytułów do druku. Notowaliśmy bowiem w okresie sprawozdawczym taką sytuację, że teczki redakcyjne poszczególnych serii nie miały stałego zapasu maszynopisów autorskich, zatem trudno było optymalizować dobór tytułów pod kątem ich atrakcyjności. Niemniej jednak w latach 1981 - 198'5 zahamowano niekorzystną sytuację w obszarze edytorskiej działalności reaktywując wszystkie serie. nadając im planowy charakter. W stosunku do planowanych zamierzeń ;"l:owa:iśmy też pewne niepowodzenia gdyż autorzy nie wywiązali się ze swych zobowiąwil na rzecz redaakcji. Stąd też wstawione do planu tytuły nie ukazały się mimo tego. że posiadaliśmy na nie zabez9ieczone środki finansowe. Aby wstrzymile' h~ niekorzystną sytuację postanowiono do planu wydawniczego '.vłączyć tylko takie tytuły. które posiadają pozytywne recenzje wydawnicze i przyjęte zostały do poszc'zcgóJnych serii. Praktykil ta pozwoli optymalizować działalność edytorską i nilcla jej bardziej systematyczny charakter co pozwoli na pełniejsze odzyskanie wiarygodności Towarzystwa jako wydawcy. Wiarygodność tę potwierdzają aktualne wyniki działalności edytorskiej, które zanotowaliśmy w ostatnim okresie. Obejmują one serie wydawnicze i czasopisma, w ramach których wydano w okresie sprawozdawczym pracę dr Marka Gawęckiego, pt. Wieś środkowego i północnego Afganistanu. Tradycja i próby modernizacji, Wrocław 1983, "Prace Etnologiczne" ~. 10 oraz w ramach tej samej serii jako tom 11 pracę dr Wojciecha Bursz!y, pt. Języ!<. a kllltlira w myśli etnologicznej, Wrocław UW3. Ponadto w ramach "Biblioteki Popu'arnonaukowej" t. 9 wydano pracę prof. dr Jacka Kolbuszewskiego pt. Wiersze z cmentarza. O współczesnej epigrafice wierszowanej, Wrocław }g'85, a dla uczczenia Jubileuszu SD-lecia Towarzystwa przygotowano reprint trzech książek Adama Fischera z cyklu tzw. "Biblioteki Słowiailskiej" pt. Połabianie, Łużyczani.e i Polacy. 25* �388 KRONIKA Oskara Kolberga wzbogaciły się o 7 tomową monografię Wielkie (t. 9 - 15), stanowiącą wznowienie części DWOK, obejmującą Wielkopolskę oraz kolejne tomy: Materiały do etnografii Słowian Pohldniowych i Zachodnich Łużyce, t. 59/1 oraz Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym, cz. 1, t. 67/1. Poważnie też zaawansowano prace drukarskie i redak~yjne nad kolejnymi tomami, prowadzone niezmiennie od lat pod kierunkiem prof. dr J. Burszty i skupiony wokół Niego zespół pracowników, ktćry wyspecjalizował się w wydawaniu rękopiśmiennej spuścizny folklorystycznej Oskara Kolberga. W okresie sprawozdawczym, po odpowiednim opracowaniu, przekazano do PańSJtwowego Wydawnic~wa Muz}'lcznego t. 67/.2 Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu .for:tepianowym oraz t. 68 zatytułowaJl1Y Kompozycje wokalne i instrument·alme Oskara Kolberga, zawi<l:'rający palitytury li libretlOOoper ig;komp0ll<owanychprr:zez Kolberga. Ponadto pracowano nad tekstami do Komentarzy, koncepcją indeksowania i dalszym przygotowaniem materiałów do druku (zob. Sprawozdanie z działalności .oWOK za okres od 1.07.1982 30.08.1!986 publikowane w bieżącym numerze Dzieła Wszystkie Księstwo Poznańskie ."Ludu". Z innych tytułów znajdujących się w druku wymienić należy Strój Lachów autorstwa J. Wielka w ramach serii "Atlas Polskich Strojów Ludowych" oraz 32 tom "Archiwum Etnograficznego" zatytułowany Materiały etnograficzne Ziemi Limanowskiej, tom 33 zawierający Bibliografię zawartości "Literatury Ludowej" za lata 1957 - 1980, tom 34 pt. Egzotyczne szlaki. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Azji i Ameryce w dobie powojennej, w opracowaniu redakcyjnym L. Dzięgla i tom 3'5 autorstwa J. Pawłowskiej, zatytułowany Wieś warmińska Brąswałd w woj. olsztyńskim. Planuje się, że pozycje te ukażą .się na przełomie 1986/1987 roku. Oprócz tego w stadium opracowania redakcyjnego znajdują się inne prace przewidziane do druku na łamach "Archiwum" - tj. Bibliografia zawartości rocznika "Lud" za lata 1895 - 1985 oraz rękopiśmienne materiały J. Świętka zatytułowane Brzozowa i okolice Zakliczyna, które wypełnią .5 kolejnych zeszytów ,;Archiwum Etnograficznego". Seria "Archiwum Etnograficzne" publikuje prace techniką małej poligrafii obniżając przez to nakłady finansowe Towarzystwa na działalność wydawniczą. Planuje się, że w jej ramach opublikowane zostaną bibliografie zawartości etnograficznej takich czasopism jak "Ziemia", "Wisła", "Przyjaciel Ludu" i inne opracowywane sukcesywnie przez Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi, pod kierunkiem prof. dr Broni:sławy Kopczyńskiej-Jaworskiej. Ponadto w zbiorach tzw. "Archiwum Naukowego" przy ZG PTL znajdują się cenne rękopisy etnograficzne, które podobnie jak wspomniane już dzieło J. Świętka należy udostępnić szerszemu ogółowi poprzez ich opublikowanie. Temu celowi służyć będzie przede wszystkim seria "Archiwum Etno:graficzne", kierowane przez dr. Janusza Kamockiego. W związku z zaleceniami Polskiej iAkademii Nauk aby maksymalnie działalność wydawnicza samofinansowała się podejmowano w okresie sprawozdawczym takie przedsięwzięcia edytorskie, które miały na celu zdobycie dodatkowych środków na druk pozycji niskonakładowych takich jak "Lud", "Łódzkie Studia Etnograficzne" ·czy "Literatura Ludowa", a także tytułów publikowanych w ramach serii. Jest rzeczą naturalną, że osiągnięcie pełnego samofinansowania się wydawnictw PTL jest niemożliwe ze względu na niskie nakłady wydawnictwo charakterze naukowym, tam jednak gdzie szanse takie zarysowują się należy je w pelm wykorzystać. Ze można to osiągnąć dowodzą inicjatywy wydawnicze z ostatniej kadencji, wydając trzy tytuły na których osiągnięto nawet pewien zysk finansowy. Do tytułów tych należą: Wielkie Księstwo Poznańskie 7 tomów, będące wznowieniem DWOK Limanowskich �KRONIKA 389 obejmującym Wielkopolskę, książka J. Kolbuszewskiego, pt. Wiersze z cmentarza, Wrocław 1985 i reprint książek A. Fischera - Połabianie, Łużyczanie i Polacy. Aktualnie wyraźnie rysuje się szansa wprowadzenia do planu wydawniczego dwu pozycji o charakterze samofinansującym się, do których należą "Encyklopedia wiedzy o kulturzc kulinarnej ludu polskiego" w opracowaniu Jana Dekowskiego oraz "album Polskie Stroje Ludowe", pod red. Barbary Bazielich. Urealnienie tych zamiarów wymaga jednak pełniejszej integracji wysiłków wydawniczych, uzyskania pomocy finansowej ze strony Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz przydziału papieru. Mając zapewnienie tego rodzaju pomocy dopiero wówczas należy zawierać umowy wydawnicze i formalizować zobowiązania na rzecz autorów. Są to bowiem przedsięwzięcia wydawnicze o dużej chłonności kosztów, już na etapie wstępnego przygotowywania publikacji. W chwili obecnej sprawa ta nosi charakter otwarty i anonsuje się ją delegatom jako zamierzenia na przyszłość. Wstępne uzgodnienia w tej sprawie zostały już uczynione i rokują one szanse powodzenia pod warunkiem, że zajmą się nią osoby znające tok prac wydawniczych, zarówno na etapie redakcyjnym jak też i organizacyjnym. W okresie sprawozdawczym czyniono starania o dotacje na cele wydawnicze, które pokryły przede wszystkim koszt druku "Łódzkich Studiów Etnograficznych" oraz zbiorczego, zaległego, rocznika "Literatury Ludowej" za rok 1981. Z dotacji zewnętrznych zrealizowano druk 22, tomu "Łódzkich Studiów Etnograficznych" zawierających materiały z Opoczyńskiego, finansowany przez Muzeum w Opocznie, 23 tom zawierający materiały z południowo-zachodniej części regionu łowickiego, finansowany przez Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Skierniewicach, tom 24 zawierający artykuły dotyczące łódzkiej kultury robotniczej i filmu etnograficznego, finansowany częściowo przez Federację Stowarzyszcń Kulturalnych w Łodzi, tom 25 poświęcony Kaszubom finansowany przez Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Słupsku oraz tom 26 zawierający materiały z regionu Opoczyńskiego, na który uzyskan() środki finansowe z Muzeum w Opocznie. Ta prawdziwie troskliwa polityka finansowa Oddziału PTL w Łodzi idąca w kierunku pozyskiwania środków finansowych na działalność wydawniczą zasługuje na szczególne wyróżnienie. Jest to tym bardziej godne podkreślenia, że od początku istnienia "Łódzkich Studiów Etnograficznych" kolejni redaktorzy tego rocznika oraz władze Oddziału Łódzkiego PTL umiały zjednywać sobie sponsorów i same dźwigały trud wydawania pisma. Byłoby jednak rzeczą wielce pożądaną aby rocznik ten w następnej kadencji wszedi w normalny cykl wydawniczy. Aktualnie bowiem zaległości sięgają trzech lat gdyż w maju 1986 r .ukazał się tom 25 za rok 1983. Wspomniana już trudna sytuacja wydawnicza Towarzystwa, którą zastano na początku kadencji rozciągała się również na dwumiesięcznik "Literatura Ludowa"._ który posiadał wówczas zaległości wydawcze sięgające okresu czterech lat. Eliminacja tego zjawiska wymagała szczególnych zabiegów organizacyjnych i redakcyjnych, łącznie ze zmianami na stanowisku sekretarza redakcJi. W rezultacie podjętych starań wyeliminowano w sposób zasadniczy te trudności. Wydano zaległe roczniki i przyjęto program zapewniający wejście pisma w normalny tok wydawniczy w roku 1987. Osiągnięto to przez współpracę z Oddziałem Wrocławskim Państwowego Wydawnictwa Naukowego, który od roku 1935 przejął od ZG PTL obowiązki edytorskie tego pisma. Najkorzystniej w sensie ciągłości ukazywania się kształtuje się sytuacja czasopisma "Lud", który tradycyjnie już i w tym roku zdążył na obrady naszego Walnego Zgromadzenia. Oprócz wymienionej powyżej działalności wydawniczej prowadzonej w ramach macierzystej jednostki jaką jest ZG PTL, w roku 1985 prowadzone były prace: �390 KRONIKA redakcyjne nad tomem poświęconym pamięci badacza Kurpiów Adama Chętnika, stanowiącym pokłosie konferencji naukowej towarzyszącej Walnemu Zgromadzeniu Delegatów, które odbyło się w Łomży w 1984 r. Tom ten opracowany merytorycznie przekazany został wydawcy, którym jest Łomżyńskie Towarzystwo Naukowe im. Wagów w Łomży. Obraz edytorskiej działalności Towarzystwa stanie się bardziej pełny gdy dodamy do niego inicjatywy. które w tym zakresie podejmowane są przez Oddziały terenowe. Nie jest ich wprawdzie wiele lecz dopełniają one znakomicie starania ZG PTL na tym odcinku. Wyraźnie tutaj zarysowały się starania Śląskiego Oddziału PTL, w którym w roku 19'85 przekazano do wydawnictwa S!<jskiego Instytutu Naukowego w Katowicach pracę pt. Twórca ludowy i jego dzieło, częściowo dotowaną przez ZG PTL na etapie badarl i opracowania ich wyników. Książka omawia między innymi rzeźbę w wGglu. wytwórczość drobnych wyrobów z drewna, hafty, koronkarstwo, przejawy życia muzycznego na Podbeskidziu, plastyki obrzędowej i inne przejawy ludowej twórczości na ziemi śląskiej. Tutaj też skonkrctyzowano ,,vcześniej anonsowany zamiar opracowania Słownika Etnografii Śląskiej, pracy wartościowej i niezwykle potrzebnej, którą jako Towarzystwo powinniśmy promować, a nawet włączyć do jednej ze swych serii wydawniczych. Urealniony zostanie także dawny projekt PTL w Toruniu, w zakresie wydania pracy pt. Region, przyczyny Zl'óżnicolCań kul/lirowych, zawieraj,jcej artykuły stanowiącc pokłosie konferencji pod tym samym tytułem, która towarzy~zyła Walnemu Zgromadzcniu Delegatów PTL w Toruniu w B78 roku. Uk,\zanie się tej pracy realizowanej wspólnie z Muzeum Etnograficznym w Toruniu bGdzie wartościowym dopełnieniem inicjatyw wydawniczych naszych OJdziałćw. Stoimy na sbnowisku pełnego popierania tej lokalnej inicjatywności i ze wszech miar należy ją wspierać, zwłaszcza że na rynku ksiGgarskim bardzo mało jest książek o tematyce etnograficznej. Przedstawiając sytuację wydawniczą podkreślić należy, że wszystkie przedsięwzięcia w tym zakresie podejmowane przez ZG PTL wykonywanc były bez stałej obsadY etatowej na stanowisku sekretarza wydawnictw Towarzystwa. Również kierowanie komitetami redakcyjnymi poszczególnych serii i czasopi,m nosi charakter społeczny, za co serdecznie dziękujemy wszystkim przewodniczącym tych komitetów. Uzupełnieniem tej działalności wydawniczej byla systematyczna praca w zakresie dystrybucji wydawnictw. W tym celu wydano w okresie sprawozdawczym "Katalog wydawnictw PTL", Wrocław 1983, zintensyfikowano sprzedaż pop!'2.ez Oddziały Tow<Jrzystwa oraz placówki ajencyjne, przede w~zystkim muzea. Ponadto rozesłano oferty do szkół i instytucji społeczno-lcuaur:,~nych na terenie kraju, zintensyfikowar.o kontakty z PP. "Dom Książki" oraz antykwari<Jt,\mi. Upowszechnia się praktyka kierowania naszych wydawnictw do miesięcznika "Nowe Książki", na łamach którego ukazują się rccenzje tych pozycji. W ocenie Zarządu dystrybucja wydawnictw prowadzona była właściwie, a łączne wpływy z tego tytułu wyniosły w okresie sprawozdawczym 6.581.000.zł. N.::dal jednak należy prowadzić bardziej aktywną dystrybuejll naszych wydawnictw poprzez Oddziały Towarzystwa. W okresie sprawozdawczym doprowadzono także do wb~ciwego składowania w.vcJawnidw Towarzystwa likwidując nabrzmiały od lat problcm magazynowy. 4. B i b l i o t e k a N a u k o w a i m. Jan a C ze k a n o w s k ie g o Na pocz,'}tku kadencji nowo wybranego Zarządu Towarzystwa przyst,wiono do szczegółowego rozpoznania potrzeb placówki, jedynej s[)ccjalistycZIlcj bibliotcki tego tyu w kraju, posiadującej bogaty ksiGgozbiór składający siG z dziel lVvartych �KRONIKA 391 i czasopism. Z ramienia Zarządu Glównego opiekę merytoryczną i organizacyjną nad biblioteką powierzono dr. Markowi Gawęckiemu, pracownikowi Instytutu Etnologii UAM w Poznaniu, wiceprezesowi ZG PTL. Za podstawowe przedsięwzięcia z tego obszaru uznano intensyfikację działalności nad gromadzeniem zbiorów, ich konserwację i systematykę. Dla zabezpieczenia realizacji tych przedsięwzięć przyjęto zasadę nie ograniczenia środków finansowych na zakupy biblioteczne, nie limitowania środków na konserwację zbiorów oraz przyznano jeden etat młodszego bibliotekarza (obecnie przebywa na urlopie wychowawczym) z powierzeniem mu obowiązków nad systematyką zbiorów tj. tworzenia katalogu rzeczowego. W rezultacie tych dzialań w okresie sprawozdawczym księgozbiór biblioteki zwiększyl się o 2010 woluminów i liczny obecnie ,1'5.306 vol. dziel zwartych oraz 15.307 vo!. czasopism i wydawnictw seryjnych. Przy czym nie są to tylko nabytki dokonane w formie zakupów, bowiem obejmują one również pozycje pozyskane z rozległej wymiany wydawnictw krajowych i zagranicznych oraz dary. Spośród darów. które w ostatnim okresie wplynęly do biblioteki najcenniejszym jest zbiór 88 pozycji ksi<:jżkowych i nadbitek autorskich, ofiarowanych przez uczestników międzynarodowej konferencji na temat "Innowacje w zwyczajach pożywieniowych", która odbyła się w pażdzierniku 1985 r. w Karniowicach k. Krakowa. Są to w większości etnograficzne dzieła zwarte z krajów drugiego obszaru płatniczego (dolarowego). Wychodz<'jc z założenia, że cennym uzupelnieniem zbiorów bibliotecznych jest nic tylko pozyskiwanie aktualnej produkcji wydawniczej lecz stałe penetrowan 'e księgarskiego rynku antykwarycznego przyjęto zasadę uczestnictwa w ważniejszych aukcjach księgarskich. Z ogólnej sumy 450 tysięcy wydatkowanej na zakup książek 20&.550 zł przypadło na zakup 44 woluminów na 9 aukcjach antykwarycznych w Warszawie, Krakowie, Gdańsku, Poznaniu i Bydgoszczy. Zakupione tam książki to cenne, w większości unikalne wydawnictwa z końca XIX i pocZ'ltku XX wieku, które uzupelniły i dowartościowaly księgozbiór biblioteki. Z ważniejszych pozycji wym'enić należy: M. Mioduszewski, Paslorałki i kolędy z melodyjami czyli p;osnki wesołe ludn, Kraków 1843; J. Chciszewski, Żniwny wianek. Zbiór p:eśni, Gniezno 1906; M. Janik, Dzieje Polaków na Syberii, Kraków 1928; I. Domejko, A1'allkal1ia i jej mieszkańcy, Wilno lE.60; K. Mokłowski, Sztllka llldowa w Polsce, Lwów 1903. Uznaje się zasadne w dalszym ciągu kontynuowanie tej formy zakupów bowiem stwarza ona możliwość pełniejszego zaopatrzenia biblioteki w ważne pozycje etnograficzne. których brak występuje w jej zbiorach. Zbiory te uzupełniano również zakupami wydawnictw w reprintach. Niewątpliwie najcenniejszym z nich b<;dzie reprint 16-tomowego Słownika geograficznego Królescwa i innych krajów slowiańskich za 130 tysięcy zlotych. Rekapitulując należy po:1kre~Ji(>.że ustępujący Zarz'1d przy jął zasadę nie limitowania środków fjnan~owych na powiększenie zbiorów bibliotecznych i ich konserwację, której poddano 736 woluminy. Ważn<.j działalności,) biblioteki jest wymiana wydawnictw. Obecnie prowajzona jest ona z 42 instytucjami krajowymi i 175 zagranicznym w 37 krajach świ:Jta. I\kt,vw;zując t<; dziala:ność zwrócono się do różnych instytucji nau'wwych i kulturalnych na świecie z nawiązaniem wymiany z Towarzystwem. 'vV ten sposóiJ lista instytucji. z którymi prowadzona jest wymiana wydawnictw powi<;kszyla się o 20 placówek. obejmuj<.jcych obszar Europy, Azji i Ameryki o różnym profilu działalności naukowej - muzea, towarzystwa naukowe, placówki uniwersyteckie, Akadem'e Nauk itp. Z ważniejszy eh placówek tego typu wymienić należy: I. Museum fUr Vblkerkunde we Wiedniu, skąd otrzymujemy dwa czasopisma: ..Wiener Vólkerkundliche Mitteilungen" oraz "Archiv fur Vokerkunde", prezentu- �392 " KRONIKA jące prace z zakresu etnografii ludów pozaeuropejskich; 2. P. J. Meertens-Institut w Amsterdamie, skąd uzyskaliśmy wydawnictwo "Volkskundig Bulletin" -- czasopismo etnografii holenderskiej; 3. Anthropological Institute of Nauzan University w Nagoya w Japonii, skąd otrzymuje czasopismo "Asian Folklore Studies" - poświęcone folklorowi, religii i sztuce ludów Azji; 4. Association for the Ainu Folklore w Sapporo, skąd otrzymujemy interesujące publikacje dotyczące kultury Ajnów pod wspólnym tytułem "Reports on the Ainu Folklore"; 5. Institut National Haitien de la Culture et des Arts na Haiti, skąd otrzymaliśmy wydawnictwo "Bulletin du Bureau National d'Ethnologie". Generalizując, każda z nowoczesnych placówek wymiany jest ważnym, stałym punktem uzupełnienia zbiorów bibliotecznych. Z rozpoznania biblioteki wynika, że istnieją w tym względzie dalsze szanse powiększania punktów wymiany, zatem wskazaniem ustępującego Zarządu jest kontynuowanie tej pracy i ciągłe jej optymalizowanie, zwłaszcza że wymiana zagraniczna jest jednym źródłem pozyskiwania książek strefy dolarowej. Tą drogą w okresie sprawozdawczym otrzymaliśmy 75 tytułów czasopism i serii z krajów kapitalistycznych oraz 50 tytułów z krajów socjalistycznych. Podstawą sprawnego funkcjonowania biblioteki jest klasyfikacja zbiorów. Mając na uwadze udoskonalenie istniejących w bibliotece katalogów opracow;mo nowy schemat katalogu rzeczowego, który będzie podstawą szczegółowej klasyfikacji zbiorów bibliotecznych. Prace w tym zakresie zostały rozpoczęte i będą kontynuowane. Ponadto w okresie sprawozdawczym wykonano w bibliotece różne prace związane z przemieszczeniem zbiorów, w celu wygospodarowania maksymalnej ilości miejsca na nabytki. Utworzono takeż dział autografów tj. dzieł sygnowanych przez autorów dedykacjami dla księgozbioru Towarzystwa. Dotyczy to przede wszystkim książek wydanych przez PTL, a w miarę możliwości zostaną również podjęte starania a uzyskanie autografów na pozycjach wydawanych poza Towarzystwem. Praca ta prowadzona jest systematycznie i uzyskano już kilkadziesiąt autografów. W ten sposób wzrośnie również bibliofilska ranga zbiorów. Dopełnieniem tej działalności jest stała obsługa czytelników biblioteki przede wszystkim studentów etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego oraz pracowników naukowych, kulturalno-oświatowych i innych zainteresowanych kulturą ludową. Rocznie rejestruje się około2.000 czytelników. Ponadto w ramach wypożyczeń bibliotecznych udostępnia się również książki zainteresowanym instytucjom w całym kraju. W czytelni biblioteki udostępnia się również zbiory archiwalne, które z braku odpowiedniego pomieszczenia mieszczą się w biurze ZG PTL. Udziela się także informacji bibliograficznych wszystkim zainteresowanym, a w ramach stałej współpracy przekazuje się co roku wykazy zagranicznych czasopism do Centralnego Katalogu Bieżących Czasopism Zagranicznych w Bibliotekach Polskich, znajdującego się w Bibliotece Narodowej w Warszawie. Wyodrębnienie powyższej grupy zagadnień realizowanych w okresie sprawozdawczym przez ZG PTL nie obejmuje oczywiście wszystkich form tej działalności 4, noszącej np .charakter organizacyjno-porządkowy, przewijający się w bieżącej pracy Prezydium Zarządu z poszczególnymi agendami organizacyjnymi Towarzystwa i jego Oddzłaiami terenowymi Ograniczono się tu jednak do nich, ponieważ w nich tylko zauwaźamy wyraźniejsze zarysy odrębnych przedsięwzięć na tle całej działalności statutowej, realizowanych w okresie sprawozdawczym. Fakty • Zobacz publikowane w tym tomie ~prawozdanie z dziaŁaIno'ści Redakcji Dziel WszyOskara KolbeTga oraz Ośrodka Dokumentacji i lnforma~ji Etnograficznej w Lodzi.. stkich �393 KRONIKA te nabiorą zapewne jeszcze większej wyrazistości w toku ich konfrontacji z działalnością Oddzialów Towarzystwa, które stanowią podstawę realizacji zadań statutowych Towarzystwa w zakresie ochrony kultury ludowej i jej popularyzacji oraz przy lekturze sprawozdań z działalności DWOK i ODIIE. mgr Polskiego Koszalin, dnia 13 września Antoni Kuczyński Sekretarz Generalny Towarzystwa Ludoznawczego 1986 roku. 62 WALNE ZGROMADZENIE DELEGATOW POLSKIEGO TOW ARZYSTWtA L UDO ZNA WCZEGO 13 WRZESNIA 1'986 R. KOSZALIN Protokół Walne Zgromadzenie Delegatów otwarła Prezes A. Kowalska-Lewicka, proponują na przewodniczącą obrag mgr K. Kaczko. Na wstępie dokonano wyboru Komisji Matki. W jej skład weszli: mgr Z. Toroński (jako członek przewodniczący), dr D. Czubala, dr A. Spiss. Mgr Z. TroI1ski zaproponował aby zebrani delegaci w ciągu następnej godziny składali do Komisji Matki wnioski personalne do Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego. Następnie przewodnicząca mgr K. Kaczko zaproponowała następujący porządek obrad: 1. Wspomnienia o zmarłych członkach PTL 2. Protokół z poprzedniego WZD w Lublinie 3. Sprawozdanie ZG z działalności w kadencji 4. Sprawozdanie Redakcji DWOK 5. Sprawozdanie finansowe 6. Sprawozdania Oddziałów (w kolejności alfabetycznej) 7. Sprawozdanie GKR ad. 1. Reprezentanci Oddziałów odczytali wspomnienia o następujących zmarłych członkach PTL: - Oddziału krakowskiego - o dr. Zbigniewie Białym, mgr Aleksander Passkas, - Z Oddziału łańcuckiego - o Annie Albigowskiej, - Z Oddziału w Mszanie Dolnej - o Julianie Tonickim, Janie Grzywaczu, - Z Oddziału Gdariskiego - o Feliksie Markowskim, - Z Oddziału opoczyńskiego - o Bolesławie Wojewódzkim, - Z Oddziału poznańskiego o Antonim Janiszewskim, mgr Marii Turczynowiczowej, - Z Oddziału toruriskiego - o Marii Fryczowej, - Z Oddziału warszawskiego - o Janinie Orynżynie, Zdzisławie MietJińskim, Zofii Oganezor, Helenie Rey, Arkadiuszu Wyszomirskim oraz nie będących członkami PTL prof. Witoldzie Dynowskim i Dobrosławie Miodowicz-Wolf. Zebrani minutą ciszy uczcili pamięć zmarłych. Przewodnicząca oddała głos w sprawach formalnych dr A. Lewickiej, która za- �394 KRONIKA proponowała zbiorczą dyskusję nad sprawozdaniami po odczytaniu sprawozdania finansowego, a także aby wybór Komisji Skrutacyjnej odbył się przed przerwą, co umożliwi powielenie listy kandydatów. Wnioski przeszły jednogłośnie. ad. 2. Dr E. Fryś-Pietraszkowa odczytała protokół WZD w Lubłinie w 1985 r. ad. 3. Sekretarz Generalny PTL mgr A. Kuczyński przedstawił sprawozdanie Zarządu Głównego PTL za okres czteroletniej kadencji. Kończąc sprawozdanie podziękował współpracownikom, kierownikom agend i pracownikom _administracji za współpracę. ad. 4. Prof. J. Burszta wygłosił sprawozdanie Redakcji Dziel Wszystkich Oskara Kolberga i Redakcji "Ludu". ad. 5. Skarbnik ZG PTL mgr G. Skalski przeczytał sprawozdanie finansowe za okres 1£82- 1986 (do 30.06) Po odczytaniu w.w. sprawozdań dokonano wyboru Komisji Wnioskowej i Skrutacyjnej. Do Komisji Wnioskowej zaproponowano: dr J. Hajduk-Nijakowsk,J, mgr. M. Rataja i dr B. Kolodziejskcj. Kandydatury zaaprobowano jednog!ośnic. Nastc;pnie Przewodniczący Komisji Matki mgr Z. Toroilski przedstawil listę kandydatów do władz PTL. Następnie wyłoniono Komisję Skrutacyjn:~ w składzie: mgr Magdalen" Libcrska-Marinov. dr Halina BiUner-Szewczykowa. p. Krzysztof Gladkowski. Wybór Komisji był jednogłośny. Na przewodniczącą drugiej części obrad zebrani przez aklamacje; zaakceptowali mgr 1. Wronkowską. ad. 6.. Sprawozdania Oddziałów Towarzystwa zostały odczytane przez ich przed-' sta\vicieJi w następuj'1cej kolejności: Oddziały - gdański, kaliski, śł,jski (Oddział koszaliilski złożył wszystkim delegatom powielone sprawozd:mie z działalności), kr,'.kowski, Oddział Leszno, Lubelski, łańcucki, łódzki, Oddział w lVIszanie Dolnej. (Tu przez aklamację przyjęto wniosek mgr M. Kopacz o syntetyczne przedstawienie działalności Oddziałów). Dalej Oddziały - w Opocznie, opolski, poznański. szczccii'ski. toruński, warszawski, wroclawski, OddLiał w Zielonej Górze. Po odczytaniu sprawozdań Oddziałów głos zabrała Prezes dr A. Lewicka \\'ypunktowując najistotniejsze sprawy zawarte w sprawozdaniu Sekretarza Generalnego. Powzięte na początku kadencji ZG postanowienie nie prowadzenia działalności pozornej w ramach PTL konsekwentnie było realizowane. Zarząd dążyl do polepszenia sytuacji lokalowej Towarzystwa, jednak starani:l o nowy lokal nie zostaly uwieńczone powodzeniem. Jedynie w przypadku mag<Jzynu wydawnictw sprawa została doprowadzona do końca usunięto wydawnictwa z magazynu przy ulicy Szewskiej. zaś magazyny na ul. Przybyszewskiego zostały zaopatrzone w pólki do składowania wydawnictw. Zarząd staral się także n<Jwi<]zaćścisly kontakt z Oddziałami, popierał tworzenie się kół zainteresowań (kultur<] Ormicm, As,\'ry jczyków, Łużyczan). Istotne w kadencji były też sprawy wyd'lwnicze. WznowiDno nowe serie, przyspieszono druk złożonych już publikacji. ,Aby rozszerzyć w-;półpracę międzynarodową wprowadzono obszerniejsze abstrakty obcoj<;zyczne w wydawnictwach. nawiązano też nowe kontakty z instytucjami zagranicznymi prowadzącymi wymianę swych publikacji. Da'szym ze zrealizowanych celów ZG była intensywniejsza niż dotąd sprzedaż zmagazynowanych książek i czasopism. Inną cenną inicjatywą Towarzystwa była też zorganizowana w 198.5 r. międzynarodowa konferencja pt. Innowacje w zwyczajach żywienionych. (Wzięło w niej udział eo osób z 15 krajów Europy i Ameryki). Być może zapoczątkuje ona serię tego rodzaju jednotematycznych między- �395 KRONIKA narodowych spotkań i tym samym wyprowadzi Towarzystwo na międzynarodowy "rynek naukowy". W przypadku prac Biblioteki nie został niestety zrealizowany z przyczyn personalnych projekt sporządzenia katalogu rzeczowego. Prezes zaapelowala też o ściślejszą współpracę polskich etnografów z Towarzystwem, gdyż jest ono jedynym forum, na którym spotkać się mogą etnografowie skupieni w różnych placówkach resortowych. Uwagami dr Lewickiej do odczytanych sprawozdań były: - prośba do Sekretarza Generalnego o umieszczenie w sprawozdaniu ZG Oddziału koszaliliskiego jako dobrze pracującego; - zapytanie do Oddziałów szczecińskiego i kaliskiego co oznacza termin "członek-kandydat". Wy jaśniono tu, że termin ten określa członka jeszcze nie zatwierdzonego przez ZG, a który to członek już złożył deklarację członkowską· Prezes podkreśliła też cenną inicjatywę Oddziału łódzkiego - organizacji spotkat'l całego lódzkiego środowiska etnograficznego po sezonie badawczym i dzielenia się swymi doświadczeniami. Następnie prof. B. Jaworska i mgr Z. Toroński zglosili wniosek o przełożenie dyskusji nad sprawozdaniami na czas obliczania głosów. Wniosek przyjęte jednogłośnie . . :1d. 7. Doc. E. Pidraszek odczytuł sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej i postawi l wniosek o udzielenie Zarządowi Głównemu absolutorium. Wniosek przeszedl przy ~ głosach wstrzymujących się. WYBORY Przewodniczący Komisji Matki po zapoznaniu się z listą obecności zawiadomił zebranych. że na sali obecnych jest 70 delegatów, którzy mają prawo głosu. Naslc;pnie czlonkowie Komisji Skrutacyjnej rozdali listy do głosowania. W trakcie glos zabierali: - dr A. Kowalska-Lewicka przedstawiając kandydatury osób pierwszy raz pretendujących do władz. co zdaniem prof. B. Jaworskiej powinno mieć miejsce znacznie wcześniej - wówczas gdy zglaszano ich kandydatury Komisji Matce. J. Mical z Łańcuta, kierując się swą nieznajomością kandydatów zapytał jaka bylaby ważność listy bez skreśleń. Doc. E. Pietraszek wyjaśnił, że zgodnie z 01'dynacj<:j wyborcz'l Towarzystwa głos taki byłby nieważny, natomiast ważna bvłaby większa niż wskazana ilość skreśleń. Uzupełniono i poprawiono też pomyłki na liście kandyda·tów. Gdy delegaci dokonywali wyboru i złożyli listy do urny wyborczej, do pracy przystąpiła Komisja Skrutacyjna. \1/ trakcie oczekiwania na wyniki wyborów, toczyła się dyskusja na temat roli TO\\'arzystwa w dziedzinie badań etnograficznych oraz jego możliwościach w upowszechnianiu informacji n.t. kultury ludowej. Mgr W. Błaszkowski ubo'ewal nad gwałtowną urb~nizacją ws'. powodującą zanik tradycyjnego stylu życia, upodabnianie się (zwłaszcza wystroju izb wiejskich) do wzorców miejskich. nie zawsze najlepszych. Postulował upowszechnianie na wsi wiadomości o kułturze ludowej, uświadamianie jej wartości ogólnonarodowej. Wskazal lu na rolę nauczycieli wiejskich. Kierowanie się wygodą, brak gustu i niedowartościowanie własnej kultury regionalnej - powodują ten stan rzeczy na wsi. �396 KRONIKA Aby nie dopuścić do całkowitego zaniku kultury ludowej na wsi należałoby ten stan rzeczy jak najszybciej zmienić. Prof. M. Znamierowska-Priifferowa podzieliła się refleksjami na temat zbiorów etnograficznych w Polsce i informacją o nich poza granicami kraju. Jako kraj bogaty w zabytki powinniśmy wyjść na zewnątrz, nawiązać szersze kontakty z zagranicą. Wiąże się to także z pozyskiwaniem przez muzea i inne placówki (a także Towarzystwo) w drodze wymiany wydawnictw zagranicznych. Tu dr M. Gawęcki uzupełnił, że istnieje dostępny w bibliotekach "Katalog wydawnictw zagranicznych w bibliotekach polskich", toteż apel pani prof. M. Znamierowskiej-Priifferowej o ankietę n.t. wydawnictw zagranicznych znajdujących się w bibliotekach poszczególnych placówek został już uprzedzony odgórnym zarządzeniem. Pan A. Zwolak nawiązując do wypowiedzi mgr. W. Błaszkowskiego zapytywał, czy w gestii etnografów leży propagowanie ludowości w sytuacji, gdy zanika dawny styl życia a ludowość zostaje wyparta przez wzory miejskie. Ubolewał też nad marginalnie potraktowaną dyscypliną (etnografią) w materiałach II Kongresu Nauki Polskiej. Pan J. Kapłon w swej wypowiedzi zaapelował o ratowanie zabytków, dążenie do ratowania zachowanych a już ginących reliktów kultury ludowej. Proponował też rozważenie kwestii współpracy z organizacjami mającymi zbieżne z Towarzystwem cele w upowszechnianiu kultury ludowej. Następnym punktem porządku dziennego było wystąpienie Komisji Wnioskowej, która przedstawiła wnioski pod głosowanie (uchwała w załączeniu). Na zakończenie Przewodnicząca obrad mgr 1. Wronkowska serdecznie podziękowała ustępującemu Zarządowi Głównemu. Następnie Komisja Skrutacyjna ogłosiła wyniki wyborów do władz Towarzystwa, po czym Zarząd ukonstytuował się. WYNIKI WYBOROW Do Zarządu Głównego PTL wchodzą: 1. mgr Antonowicz Kalina - Toruń, 45 głosów, członek ZG 2. dr Bohdanowlcz Janusz - Wrocław, 53 głosy, z-ca skarbnika 9. prof. Burszta Józef - Poznań, 56 głosów, członek ZG 4. dr Stanisław Chmielowski - Leszno, 45 głosów, wiceprezes 5. dr Wanda Czapran - Wrocław, 42 głosy, członek ZG 6. dr Ewa Fryś-Pietraszkowa - Kraków, 54 głosy - z-ca sekr. general. 7. dr Gawęcki Marek - Poznań, 53 głosy, wiceprezes 8. mgr Jeż-Jarecka Zofia - Warszawa, 51 głosów, członek ZG 9. mgr Kaczko Krystyna - Katowice, 52 głosy, członek ZG 10. dr Kłodnlcki Zygmunt - Wrocław, 47 głosów, członek ZG 11. dr Kowalska-Lewicka Anna - Kraków,56 głosów, prezes 12. doc. Kucharska Jadwiga - Łódź, 43 głosy, członek ZG 1:3. mgr Kuczyński Antoni - Wrocław, 52 głosy. sekretarz general. 14. mgr Lasowa Teresa - Gdańsk, 44 głosy, członek ZG 15. doc. Paluch Adam - Wrocław, 43,głosy, członek ZG ,lB. dr Parnowska Magdalena - Warszawa, 4'8 głosów, członków ZG 17. mgr Toroński Zbigniew - Poznań, 44 głosy, skarbnik 18. mgr Tubaja Roman - Toruń, 46 głosów, członek ZG 1'9. dr Wołos Kazimiera - Koszalin, 57 głosów, członek ZG �397 KRONIKA Zastępcy: 1. doc. Dzięgiel Leszek - Kraków, 41 głosów Z. prof. Jasiewicz Zbigniew - Poznań, 40 głosów 3. mgr Jastrzębski Józef - Łódź, 41 głosów Do Zarządu 1. Z. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. . 10. 11. Głównego nie weszli: mgr Fedyk Kazimierz - Poznań, Z4 głosy mgr Jacher-Tyszkowa Ałeksandra - Kraków, 26 głosów prof. Jaworska Bronisława - Łódź, 39 głosów mgr Kabat Irena - Poznań,ZO głosów mgr Kapłon Jan - Mszana DIn., 39 głosów mgr Kopacz Magdalena - Kraków, Z9 głosów mgr inż. Krzysztofowicz ~,Klemens - Kraków, 3.2 głosy mgr Lech Józef - Łódź, 34 głosy doc. Pietraszek Edward - Wrocław, 28 głosów mgr Różycka Katarzyna - Wrocław, 35 głosów mgr Zwolak Antoni - Lublin, 39 głosów Główna Komisja Rewizyjna: 1. dr Bartosz Adam - Kraków, 53 głosy 2. dr Kamocki Janusz - Kraków, 60 głosów 3. mgr Skalski Grzegorz - Poznali, 54 głosy, przewodniczący Zastępcy członków GKR: 1. mgr Błaszkowski Wojciech - Gdańsk, 51 głosów 2. mgr Łuczkowski Jan - Opoczno, 50 głosów Do GKR nie wchodzi: 1. dr Marczak Krystyna - Lublin, 49 głosów Sąd Koleżeński: 1. mgr Pelczar Adam - Szczecin, 46 głosów 2. doc. Szyfer Anna - Poznań, '50 głosów 3. mgr Wronkowska Irena - Toruń, 52 głosy Do Sądu Koleżeńskiego nie wchodzi: 1. prof. Wokroj Franciszek - Poznań (brak danych z Komisji SkrL) Protokółowała mgr Maria Niewiadomska UCHWALA'62 WALNEGO ZGROMADZENIA DELEGATOW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Komisja Wnioskowa powołana przez 62 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL w Koszalinie w składzie: dr Janina Hajduk-Nijakowska, dr Barbara Kołodziejska, mgr Andrzej Rataj, po zapoznaniu się z wnioskami przesłanymi do Zarządu Głównego oraz zebraniu wniosków zgłoszonych w dyskusji i w czasie trwania obrad Walnego Zgromadzenia Delegatów, przedstawia je delegatom z prośbą o przyjęcie. �398 KRONIKA Uchwalono następujące wnioski: 1. 62 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL w pelni akceptuje wniosek Oddziału Łódzkiego o nadanie mgr Zofii Neyman tytułu honorowego członka Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. 2. Walne Zgromadzenie Delegatów akceptując wniosek doc. dr hab. Zofii Staszczak w sprawie powołania Funduszu Pomocy Koleżeńskiej zobowiązuje nowo wybrany Zarząd do opracowania w terminie do kOrOcagrudnia ł986 r. regulaminu tworzenia i gospodarowania środkami tego Funduszu. 3. Z uwagi na podjęcie przez Redakcję Dzieł Wszystkich Oskara KOlberga bardzo pracochłonnych działań związanych z indeksowaniem całej spuścizny Kolberga. Walne Zgromadzenie Delegatów uważa, że istnieje pilna konieczność wzmocnienia składu osobowego Redakcji w celu pomyślnego i w miarę szybkiego sfinalizowania prac wydawniczych. Walne Zgromadzenie Delegatów zobowiązuje nowo wybrany Zarząd do wystąpienia z wnioskiem do Polskiej Akademii Nauk o zatrudnienie w Redakcji dwóch nowych pracowników: muzykologa i folklorysty, co umożliwi Redakcji rozpoczęcie systematycznej pracy nad przygotowaniem indeksu. 4. Walne Zgromadzenie Delegatów przyjmuje wniosek Oddziału PTL w Łodzi i proponuje Zarządowi Głównemu rozpatrzenie możliwości przygotowania i wydania przez PTL słownika etnografów i miłośników etnografii, których dorobek miał szczególne znaczenie dła rozwoju dyscypliny. 5. Walne Zgromadzenie Delegatów z zadowoleniem przyjmuje wniosek Oddziału Poznańskiego, który zadeklarował gotowość zorganizowania kolejnego zjazdu delegatów. Ustala, że 63 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL odbędzie się w 1987 r. w Poznaniu w połączeniu z sesją naukową na temat pozaeuropejskich badań etnograficznych. 6. W trosce o bardziej ekonomiczne wykorzystanie czasu obrad Walnego Zgromadzenia Delegatów, a tym samym przeznaczenie większej ilości czasu na dyskusję i wymianę doświadczeń, Walne Zgromadzenie Delegatów zobowiązuje nowo wybrany Zarząd do reorganizacji sposobu prowadzenia obrad. Niezbędnym wydaje się zrezygnowanie ż odczytywania sprawozdań przez przedstawicieli wszystkich oddziałów PTL, a także wszystkich, wraz z protokółem, dokumentów centralnych władz PTL. Walne Zgromadzenie proponuje powielanie przygotowanych wcześniej dokumentów w ilości wystarczającej do zapoznania się z nimi wszystkich delegatów. W tej sytuacji wystąpienia przedstawicieli władz PTL ograniczylyby się do prezentacji najistotniejszych zagadnieI1. 7. VV związku z nie udzieleniem przez Dyrektora Muzeum Etnograficznego w Kr<1kawie pracownikom tegoż Muzeum delegatom na WZD i czlonkom władz PTL zwo;nienia od pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia celem wZ:.ęcia udziału w WZD w Koszalinie. delegaci, widz'1c w tym nicdocenianie Towarzystwa, popierają wniosek delegatów oddzialu krakowskiego i zobawi'lzujq nowo wybrany Zarząd do pisemnego wyrażenia ubolewania w tej spraviie na ręee dyrektora WYdziału Kultury i Sztuki Urzędu Miasta Krakow<l z wiad'lmością do Muzeum. 8. WZD zobowiązuje nowo wybrany Zarząd Glówny do sfinalizowania w najbliższym roku spraw związanych z nowelizacją statutu. 9. Wa'ne Zgromadzenie Deleg2.tów stwierdza, że zgodnie z zaleceniami powziętymI na 53 WZD w Kaliszu re"ktywGwana została działalność wydawnicza To\V&rzystwa i uznaje ją za ważny element statutowej działalności. zwłaszcza że POlskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada wieloletnie tradycje w wydawaniu publi- �399 KRONIKA kacji o charaktcrze etnograficznym i jest jedynyn, w Polsce wydawnictwem specjalistycznym tego rodzaju. Mając na uwadze dalszy rozwój działalności edytorskiej Towarzystwa, WZD zobowiązuje ZG PTL do utworzenia etatu Sekretarza Wydawnictw PTL i stworztnia optymalnych warunków dla jego pracy oraz dalszej aktywizacji polityki wydawniczej Towarzystwa. Przewodnicząca Komisji i Wniosków Koszalin, 13 września 1986 dr Janina Uchwał Hajduk-Nijakowska DZIAŁALNOŚĆ OŚRODKA DOKUMENTACJI INFORMACJI ETNOGRAFICZNEJ PTL W KADENCJI 198'2 - 1986 Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej z siedzibą w Łodzi prowadził działalność statutową zgodnie z planem pracy zatwierdzonym przez Prezydium ZG PTL. W okresie sprawozdawczym podstawy obszar tematyczny w planach pracy Ośrodka związany był z działalnością bibliograficzną. Przy współpracy Komitetu Nauk Etonologicznych P AN i przy jego finansowym poparciu ukończono prace nad bibliografią etnografii polskiej za lata 19'61 - 196'9. Bibliografia wydana została przez Ossolineum w latach 19'82 (cz. 1) - 1983 (cz. 2). W toku są prace nad bibliografią e'nograficzną bieżącą (do druku przygotowywana bibliografia za lata 1976 - 19.35) oraz retrospektywną (za lata 1'912'6- 1939). Tradycyjnie opracowuje się selektywną bibliografię etnograficzną dla Międzynarodowej Bibliografii Nauk Społecznych wydawanej przez Comite IntenYationale pour Documentation des Sciences Sociales i Internationale Volkskundliche Bibliographie oraz kontynuuje współpracę z Redakcją DEMOSU, przekazując abstrakty polskich publikacji. W ODiIE mieści się polska Redakcja DElVIOSU. Zakcń2zono bibliografię zawartości "Literatury Ludowej" za lata 1937 - 1982 Coraz bibliografię za warto,ś,ci "Ludu" za lalta 1895 -1985 (obie- praice ukażą się drukiem w ramach "Archiwum Etnograficznego"). Bibliografie te są realizacją uchwały WZD w Łomży o ukierunkowaniu prac ODiIE na bibliografie zawartości czasopism o treści etnograficznej. W ramach współpracy Ośrodka z Komitetem Nauk Etnologicznych PAN kontynuowano prace nad słownikiem ludowej kultury materialnej do celów dokumentacji muzealnej. W okresie sprawozdawczym prace koncentrowały się nad tema. tarni: budownictwo, strój, rolnictwo, wnętrze, pożywienie i ceramika. Do tematów tych zgl"cmadzon'} hasłc z wypi,-ami z libatUicy i tablice hie.ra'rclhiczno-tematycZ'ne. Ponadto Ośrodek prowadzi stałą działa'ność dokumentacyjno-informacyjrq. Y.' ra,mach której na bieżąco uzupełni'lnc s,! kartoteki o:ćo'Jowa, muzea'na i instytucji etnograficznych w kraju i za granicą. Na podstawie danych przygotowywane są materiały do kronik i "Ludu", obejmujące wykaz prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych z zakresu etnografii, krajowych spotkah i wystaw etnograficznych. W ramach działalności informacyjnej ODiIE prowadzi wymianq bibliografii z zagranicznymi instytucjami etnograficznymi oraz udziela informacji na zapytania z zakresu etnografii. Rozsyłane są też komunikaty o konferencjach międzynarodowych. �400 KRONIKA Ośrodek koordynował także pracę Sekcji Korespondentów Terenowych rozsyłając ankiety (prZ1echowywanie i konserwacja mięsa i wędlin, pożywienie robotników łódzkich, doroczna i rodzinna obrzędowość żydowska, demonologia, życie i praca w Łodzi) a następnie materiały włączając do archiwum Sekcji. W okresie sprawozdawczym zorganizowany został IV Zjazd Korespondentów Terenowych w Łodzi. Maria Niewiadomska DZIAŁALNOŚC REDACJI DZIEŁ WSZYSTKICH OSKARA KOLBERGA W POZNANIU W OKRESIE OD 1.07.1'!l'l'2DO 30.06.1986 Sytuacja wydawnicza W roku 1983' Redakcja DWOK wydała t. 62 Pisma muzyczne cz. II, o obj. 51,5 a.w. W roku 1985 ukazał się kolejny tom DWOK, mianowicie I część Materiałów do etnografii Słowian Południowych i Zachodnich Łużyce, o obj. 21,3 a.w. Był to tom nr 5911. Redakcja DWOK wznowiła 7-tomową monografię Wielkie Księstwo Pf)znańskie, tj. tomy 9 - 15 DWOK. Tak więc łącznie Redakcja DWOK wydała do czerwca 19.&6r. 63 tOlY'y Dziel Wszystkich (nr-'y tomów: 1- 36, 39 -'4'13, 48 - 57, 5fW, 60 -66), w tym 21 tomów z rękopisów, o łączne objętości 1844,3 a.wyd. Doliczając do tego wszystkie wznowione przez Redakcję tomy DWOK {t. J - 6, 9 - 15 i 60 a obj. łącznej 324 ark. wyd.) wydano ogółem 2168,3 ark wyd. Powyższe syntetyczne wyliczenie należy uzupełnić informacją, że poza przygotowaniem danego tomu redakcyjnie i merytorycznie zespół redakcyjny musi do każdego tomu wykonać 4 pełne korekty tekstów i tyleż korekt zarówno kalek ozalidowych z nutami, jak i wydrukowanych nut oraz prowadzić stałe konsultacje z drukarnią i Wydawnictwem (w w/w przypadkach było to PMW w Krakowie) celem wypracowania odpowiedniego kształtu DWOK. Te niezwykle czasochłonne czynności muszą być wykonane terminowo, dlatego też każdorazowy spływ do Redakcji korekt całkowicie odrywa pracowników od. bieżących prac merytorycznych. Nie trzeba tu dodawać, że taka sytuacja nie sprzyja systematycznemu przygotowaniu dalszych materiałów do druku. W okresie sprawozdawczym, po odpowiednim przygotowaniu, przekazano do PWM kompletnie zestawione materiały do druku nast. tomów: - t. 62.12 Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. 2, - t. 68 Kompozycje wokalne i instrumentalne O.K., zawierający partytury i lihretlta 'Olper skomponowcunycl1 'przez Kolberga - malterial n:iez'wykle trudny w opracowaniu. W PWM znajduje się ponadto t. 6'9/1 Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu Jortepianowym cz. 1. Redakcj~ wykonała do tego tomu wszystkie korekty i tom ten (podpisany d,o druku czeka !tylko na wy'ClrukowaEl1ie.Tom 69/'1 jeS!t poważnie opóźniony i mimo naszych wielu monitów PWM nadal zwleka z wydrukowaniem tej pozycji. Redakcja DWOK aktywnie uczestniczy także w innych akcjach wydawniczych Towarzystwa. Pracownik Redakcji DWOK zorganizował i przeprowadził wydanie reprintu 3 tomików pracy A. Fischera pt. Polabianie, Łużyczanie i Polacy, a w roku �• 401 KRONIKA bieżącym nadzorował wydanie kolejnego tomu z serii "Prace etnologkzne", Język a kHltura w myśli etnologicznej W. Burszty. Na zakończenie tej części sprawozdania dodać należy, że w latach 1"9'8,2- 1983 Redakcja uruchomiła we własnym zakresie sprzedaż komisową wydawnictw własnych jak i innych PTL-u za pośrednictwem antykwariatu w Poznaniu. Akcja ta przyniosła w wyniku wymierne wpływy finansowe oraz umniejszyła zapasy magazynowe o kilkaset pozycji. Tomy w opracowaniu W okresie 1982 - 1986 prace zespołu Redakcji DWOK koncentrowały SIę głównie na tomach: t. 37 - 38 Komentarze Do tomów Lubels.'de (1'6- 17) przygotowano komplet materiałów (w maszynopisie). zawierający: - wstęp - z omówieniem źródeł, badań i podróży Kolberga, współpracy z informatorami, wykazem dawnej literatury i zachowanych rękopisów, - przypisy źródlowe do poszczególnych tomów i rozdziałów monografii, a także katalog melodii i tekstów pieśni, - wykaz zachowanych źródeł rękopiśmiennych, - zestawienie bibliografii cytowanej i odnotowanej przez Kolberga, - indeks geograficzny. Tuk więc do monografii Lubelskie dysponujemy obecnie kompletem danych niezbędnych do ostatecznego sformułowania "komentarzy" do tych tomów. Po ustaleniu i wydzieleniu materiułu do części suplementowej Lubelskiego, który musi być opracowywany równolegle z komentarzem, będzie można przystąpić do sformułowania ostatecznej wersji komentarza (do druku) do Lubelskiego. Zgodnie z decyzją Komitetu Redakcyjnego będzie to model, wg którego opracowane zostaną wszystkie pozostałe części DWOK wydane przez Kolberga. Do tomów Krakowskie: opracowano dokumentację źródłową dla t. 5 i 8 DWOK Kra/;ows:cie w postaci: - przypisów źródłowych do w/w części monografii oraz odniesień do układu systetematycznego Polskiej Bajki Ludowej oraz zestawienia bibliograficznego prac cytowanych i odnotowanych przez Kolberga. Do tomów Kujawy (t. 3 - 4 DWOK) zebrano i opracowano dokumentację źródłową. Zestawiono tę dokumentację już w postaci maszynopisu zawierającego: - bibliografię prac cytowanych i odnotowanych przez Kolberga w tomach 3 i 4, przy czym w pracach do których udało się dotrzeć (lub dostępnych) określono sposób wykorzystania ich przez OK, - wykaz zachowanych źródeł rękopiśmiennych do materiału publikowanego z określeniem autorstwa i rodzaju rękopisu, - odesłania do typów bajkowych. t. 47 Chełmskie, cz. III Opracowano kompletny materiał do wszystkich rozdziałów budowanego uzyskując jednocześnie komplet materiałów do suplementu "chełmskiego". - Przygotowano do druku (w ostatecznej (z tekstem i bez), łącznie 151 pozycji - przeprowadzono szczegółową klasyfikację materiału pieśniowego wg kryteriów i zasad praktykowanych przez OK a stosowanych dla całości DWOK. Poprzedziła ją analiza poszczególnych wariantów i wątków. W efekcie wyodrębniono pieśni 26 "Lud" - t. 71 wersji) wszystkie melodie tomu, do tego tomu �402 KRONIKA obrzędowe doroczne i weselne a także zespół pieśni z rkp. Andrzeja WOjtasa, przewidując publikację tego zespołu jako zwartej całości, - zweryfikowano ostatecznie komentarz do wszystkich rozdziałów i zredagowano przypisy żródłowe (odniesienia bibliograficzne oraz rękopiśmienne) i interpretujące, - Zgromadzono materiał do wstępu omawiającego źródła kolbergowskie, badania i podróże terenowe, współpracowników (np. Hemplów i ich archiwalia), zachowane rękopisy itp. Zebrany materiał zawiera zrąb źródłowy (bez wstępu, bibliografii i indeksów) z przypisami. Znajdują się w nim wybrane i przygotowane w s z y s t k i e materiały źródłowe dotyczące Chełmszczyzny nie opublikowane wcześniej (w cz. I i II) a kwalifikujące się do wydania w III części jako suplementy. Przebieg i wyniki dotychczasowych badań i prac nad przedstawionymi powyżej komentarzami do monografii regionalnych wydanych przez Kolberga oraz suplementami, zwłaszcza cz. III Chełmskiego przemawiają za koniecznością rewizji dotychczasowego profilu edytorskiego w zakresie wydania komentarzy i suplementów, tj. za opublikowaniem ich łącznie dla każdej monografii w postaci odrębnego zeszytu (tomu) - z wspólnym dla całości wstępem, zestawieniami bibliograficznymi, indeksami, wykazem źródeł. Analiza opracowanego już przez nas materiału wskazuje wyraźnie na celowość takiej koncepcji ze względu na to, że zarówno komentowane przez nas, wydrukowane wcześniej materiały kolbergowskie, jak i pozostałe w rękopisach, a przygotowywane obecnie do wydania jako suplementy bazują na tych samych dla każdej monografii źródłach (zespoły rękopiśmienne Kolberga i współpracowników), pochodzących z tychże samych badań (chronologia, autorstwo, literatura). Kilkuletnie badania pozwalają twierdzić, że prace nad komentarzami oraz suplementami wymagają jednego i wspólnego warsztatu badawczego. Łączne potraktowanie suplementów i komentarzy da pełniejszy i bardziej zwarty obraz prac i dokonań Kolberga oraz jego metod badawczych i edycyjnych w zakresie poszczególnych monografii regionalnych. Stąd też rysuje się koncepcja wydania cz. III Chełmskiego (suplementu) łącznie z komentarzami do 2 pierwszych części jako edycyjnej całości z jednym, wspólnym wstępem, bibliografią, wykazami źródeł i indeksami. Projekt powyźszy wymaga jednak przeanalizowaniu przez Komitet Redakcyjny. t. 76 - 80 Indeksy Problematyka indeksowania DWOK od wielu lat stanowi najtrudniejszy bodaj temat badań, nad którym pracuje zespół redakcyjny DWOK. Obecnie prace nad pełnym opracowaniem i wydaniem całości spuścizny Kolberga doprowadzone zostały do takiego momentu, w którym prawidłowe skonstruowanie zespołu indeksów do DWOK jest niezbędne. Mimo, że do opracowania i wYdania pozostało jeszcze szereg tomów źródłowych, już teraz trzeba problem ten ostatecznie rozstrzygnąć. Indeksy DWOK obejmować będą olbrzymią liczbę haseł i opracowanie ich będzie trwało wiele lat. Sprawa jest zatem nader pilna. Zgodnie z decyzjami Komitetu Redakcyjnego dokonano ponownej weryfikacji wcześniej rozpoczętych indeksów pod kątem dalszej przydatności. Opracowano przegląd najnowszych koncepcji indeksowania i budowy tezaurusów oraz wydzielono zespół indeksów, na podstawie których weryfikuje się przydatność budowanych obecnie koncepcji szczegółowych. Do tomu 80, Indeks muzyczny, posiadamy koncepcję kodowania incipitów melodii i wg niej wykonany został pełny zestaw fiszek z zakodowanymi incipitami melodii publikowanych w DWOK (uzupełniany w miarę ukazywania się kolejnych �KRONIKA 403 tomów). Prowadzona jest stała weryfikacja tych zapisów oraz układanie i numerowanie kart. Licz·ba haseł (fiszek) rośnie j<ednak systematycznie i jak wydaje się, ostateczne opanowanie tego materiału ze względów czysto technicznych chociażby zmusi Redakcję do wykorzystania technik komputerowych. Z powodu braku gotowych i sprawdzonych metod indeksowania materiałów zbliżonych choćby do zawartości DWOK, koncepcje indeksowania należy wypracować specjalnie dla tego zbioru. Podejmowane wielokrotnie próby pozyskania do współpracy naukowców z innych ośrodków naukowych uwieńczony zostały powodzeniem. Redakcja nawiązała ścisły kontakt z zespołem doc. Jerzego Bartmińskiego z Zakładu Języka Polskiego UMCS w Lublinie. W roku 1984 udało się nam doprowadzić do 2, bardzo dla nas cennych spotkań roboczych a w listopadzie 1985 zorganizowaliśmy w siedzibie Redakcji DWOK konferencję nt. Problemy klasYfikacji i indeksowania całości edycji DWOK. Szczegółowe sprawozdanie z tej konferencji zamieszczone zostało w t. 70 "Ludu". Wspomnieć tu jednak należy, że zespół redakcyjny w całości przygotował to spotkanie i przedstawił na nim szereg referatów, w których zapoznał grono naukowców z wielu ośrodków naukowych w kraju z całym naszym dotychczasowym dorobkiem w tym zakresie. Najważniejszym efektem tego spotkania było włączenie się Redakcji do ogólnopolskiej dyskusji nad systematykami i klasyfikacjami materiałów folklorystycznych i etnograficznych oraz zawiązanie trwałej współpracy z ośrodkiem lubelskim przy tworzeniu podwalin teoretycznych pod przyszły system indeksów DWOK. W styczniu 1986 roku do współpracy z Redakcją pozyskaliśmy kilku specjalistów-informatyków z Ośrodka Informacji Naukowej UAM w Poznaniu, którzy podjęli się budowy systemu programowania i porządkowania materiałów w oparciu o komputer typu RIAO. Współpraca ta rokuje stworzenie technicznych przesłanek opanowania tak szerokiego materiału źródłowego, jakim jest dzieło Kolberga. Kolejnym forum dyskusji stało się otwarte zebranie naukowe Komisji d/s Folklorystyki, działającej w ramach Komitetu Nauk o Literaturze Polskiej PAN. Zebranie przygotował zespół redakcyjny DWOK, w dniu 26 maja 1986 przedstawiając 4 referaty prezentujące: - podstawowe problemy tworzenia koncepcji systemu informatycznego OWOK, - miejsce folkloru w OWOK, - problemy warsztatu folklorystycznego Kolberga w świetle rękopisów, - zagadnienia kolbergowskiej dokumentacji materiałów muzycznych. Zaproponowana przez nas problematyka stała się podstawą szerokiej dyskusji, której stenogram liczy ponad '50 stron maszynopisu. Najważniejsze wnio~ki z tej dyl"'kusk mo.7t:1a ująć .na5tępują'co: 1. Przyjęcie dość głębokiej a zarazem bardzo pracochłonnej formy indeksowania zakładającej, że wszystkie wybrane materiały zostaną opublikowane w indeksach. Informacje takie, bardzo obszerne, stanowiłyby niezwykle cenny materiał w obiegu naukowym - koncepcja ta wymaga jednak technik komputerowych (dyskietki). Za powyższą koncepcją przemawia jednak fakt, iż przy szczegółowym potraktowaniu OWOK łatwiej jest dokonać krytycznego wyboru materiałów do druku niż "dokładać" informacje, które wymagałyby ponownego przeglądania całości zbioru. 2. Konieczność odciążenia indeksów od roli komentującej i interpretującej. Niezwykle potrzebne są więc osobne opracowania poruszające takie kwestie jak: metoda pracy Kolberga, zakres i sposób zbierania materiałów, zasady postępowania z wariantami (melodii) itd. ~. �404 KRONIKA 3. Należy założyć pewne typy działań na indeksach - sprawdzić je można na małej cząstce materiału kolbergowskiego i na niej zrobić indeks rzeczowy. Na wąskim bowiem materiale można by już dość dokładnie sprawdzić czym będzie indeks rzeczowy i jakie fasety należałoby w nim umieścić. P,:Jiwyżze l'nf,orma,cje, dOltyczą,ce zarówno kom€lnt"u'zy, slu;pl€lmentów jak li indeksów, wyraźnie określają obecne ukierunkowanie prac w Redakcji DWOK. Rozwikłanie zasygnalizowanych tu zaledwie problemów jest na obecnym etapie niezbędU1IC .stą'j też pE'lwne zWoo,J.nieniew przelkiazywanuu ,k'oliejll1ych(omów DWOK do druku. Inne prace - przy udziale muzykologów w Redakcji nadal prowadzona jest ostateczna weryfikacja i inwentaryzacja materiału muzycznego zawartego w rękopisach O. Kolberga. Zestawiony na fiszach materiał stanowi bazę do ostatecznego zakwalifikowania nieopublikowanych jeszcze źródcł do tomów: ]{ornentarze-sll)Jlementy - Czterech pracowników Redakcji prowadzi własne badania naukowe. Efektem tych prac są zaawansowane prace doktorskie. Przygotowano i wygłoszono 11 2-godzinnych wykładów dla studentów muzykolog'i i etnografii z DAM (w ramach współpracy z odpowiednimi Katc:Jrami), przygotowano sesję kolbergowską w Przysusze oraz konsultowano film o Kolbergu, zrealizowany przez Wytwórnię Filmów Oświatowych w Łodzi. przygotowano i przeprowadzono wysyłkę i rozliczenie tomów 62 oraz 59/1. i Miscellanea. - - B a d a n i a p r o b l e m o w e MR III. 5 Zgodnie z umową zawartą z IS P AN Redakcja DWOK uczestniczy w badaniach nad tematem: Pomniki kultury narodowej. Ich dokumentacja i interpretacja. Okres sprawozdawczy pokrywa się z terminem drugiego już etapu współpracy z IS P AN {trwającego zwykle 4 lub 5 lat. Rozpoczęte w 1982 roku prace pokrywają się w pełni z ogólnym planem prac w Redaklcji i przewidują opracowanie części materiału do Chełmskiego (t. 47), Kompozycje cz. I (t. 68) oraz wstępne prace przy Komentarzach. W 1985 roku zakończyliśmy trwający 4 lata etap badań, przedstawiliśmy IS PAN szczegółowe sprawozdanie oraz wyniki prac - ocenione jako b. dobre. Przygotowywany w ramach tej umowy materiał w całości będzie wykorzystany do DWOK (np. tom 68 Kompozycje wokalne i instrumentalne po opracowaniu redakcyjnym przekazaliśmy już do drukarni). Współpraca z IS PAN przyspiesza ukończenie całości edycji oraz pozwala na częściowe finansowanie naszych prac naukowo-badawczych z funduszy zewnętrznych. W styczniu 1986 r. podpisaliśmy kolejną umowę, która obowiązywać będzie 5 lat. Sytuacja finansowa Przez lata 1982 - 1985 sytuacja finansowa Redakcji była na ogół ustabilizowana, choć wysokość przyznawanych nam środków umniemożliwiała np. przyjęcie nowych pracowników, dokonania zakupu czytnika do mikrofilmów, wykonanie remontu naszego lokalu, nie mówiąc już o ew. zakupie najprostszego komputera - niezwykle Redakcji teraz potrzebnego do wielu prac tak redakcyjnych jak i naukowo-badawczych. Poza wpływami z tytułu stałych dotacji z PAN ratowaliśmy się częściowo wpływami z tytułu prac wykonanych w ramach badań problemowych (były to kwoty w granicach 550 - 650 tys. rocznie) a także sprzedażą wydawnictw. Rok bieżący, 1986, jest jednak dla Redakcji nadzwyczaj trudny, gdyż stale lawi- �405 KRONIKA rujemy na krawędzi całkowitego wyczerpania konta. Na preliminowaną na rok bieżący kwotę ponad 6 mln zł (w tym planowana zapłata za prawie już gotowy tom 67/1 Pieśni i melodie Lndowe w opracowaniu fortepianowym) otrzymaliśmy dotychczas, po wielu monitach kwotę zaledwie 800.000,- zł. Sprawy osobowe ReJakcj'l Redaktor Naczelny, prof. dr Józef Burszta. 12 osobowy Ko·fU.:1kcję rody n-c.'ukowcj ,dla DWOK kierowany jest przez :Jl'Ur. Ur. Gl'l'arLia Labudę. Wymienieni powyżej Profesorowie nie pobierają z Iytulu ~wej pracy dla DWOK wYI1<JgroJzenia, jedynie Hedakl:or Naczelny oLrzyICJ'..ljC hO~lor;.irjurn \V crl\\/i,i ukaz~lnia siG kolejnego ton1U. Pracownicy etatowi: Hcdak:;ja zatrudnia 6 pracocvników naukowo-badawczych, w tym 2 osoby na półetatach. Księgowo,';ć~ i pracownik gospodarczy zatrudnieni są na lącznie 1,5 etatu. j',,: ,(l kieruje Hr,j,.,;,cy jlly. j)('i,;:i'lcy Sekretarz mgr KOŁA ZAINTERESOWAŃ KULTURĄ ŁUŻYCZAN Redukcji Jan Palka PTL W R. 1986 W r. 1986 działały, oprócz Koła Zainteresowań Kulturą Łużyczan przy Oddz. PTL w Poznaniu, dwa następne koła: w Warszawie i Szczecinie. Kolo przy Oddz. PTL w Poznaniu w drugim roku swej działalności miało 29 członków. Tematami referatów na zebraniach plenarnych Koła były: Ludowa muzyka wokaLna Łużyczan, Charakterystyka języków górnołużyckiego i doLnołużyckiego, Jakub Bart-Cisinski, wybitny poeta h.życki, FoLkLor łużycki jako kryterinm identy- oraz informacje o życiu kult. Łużyczan. Członkowie Koła publikowali artykuły na temat życia kulturalnego działaczy łużyckich w prasie polskiej i górnołużyckiej. Koło utrzymuje kontakty z naukowcami i pisarzami ora~ działaczami kulturalnymi Łużyc. Czyni się przygotowania do wycieczki członków Koła do Budziszyna. Koło Zainteresowań Kulturą Łużyczan przy Oddz. PTL w Warszawie rozpoczęło swą dzialalność 15 I 1986 1'. Przewodniczącym Koła jest płk. Stanisław Marciniak, zast. przewodn. doc. dr Ewa Siatkowska, sekret. Sławomir Wiatrak. Koło ,,';\ :~O ('/1';;1,(,(;,1/. 1\'a lO zl'lxani~lchlVy,glo'3Z:CI"1J() następujące <referaty: Etymologia fikacji narodowej nazwy etnicznej rzeń narodów Łużyczan Serb, Stosunki słowiańskich, językowe na Łużycach, Reminiscencje z wędrówek Południca mi), Udział II Armii Wojska PoLskiego w wyzwalaniu Łużyczan - naocznych świadków wydarzeń, Życie i twórczość leTja, Łużyczanie kLor lnżycki a Republika w perspektywie Weimarska, narodowej Przegląd i szerszej, w systemie wie- po Łużycach (z przeźroczaŁużyc, z lekturą wspomnień Jana kinematografii Istoty mityczne Arnosa Smo- łużyckiej, Fol- U. Serbów Łl.- życkich. Niektórzy członkowie (płk. St. Marciniak, doc. S. Siatkowska i in.) wykazali aktywność, rozwijając również bogatą działalność naukową, publicysŁyczrią i kulturalną w dziedzinie sorabistyki. Koło Zainteresowań Kulturą Łużyczan przy Oddz. PTL w Szczecinie liczy 104 członków i sympatyków. Przewodniczącym Koła jest Aleksander Walczak, zastępcą przewodniczącego inż. Jan Kurpiewski, sekretarzem mgr Zyta Kruk. �406 KRONIKA W r. 1986 odbyło się 12 zebrań, w tym 6 zebrań plenarnych z następującymi tematami referatów: Serbowie Łużyccy - ich przeszłość i teraźniejszość, Szkolnictwo łuźyckie, Sytuacja językowa współczesnych Łużyczan; wyświetlaniem filmów: "Kongres Domowiny", "V Festiwal Kultury Łużyckiej" i przeźroczy "Wesele łużyckie". Poza tym Koło organizowało spotkania z pisarzem łużyckim Kreśćanem Krawcem, działaczami Domowiny (Jurij Grós i Herbert Funka), z łużyckim nauczycielem Ludwikiem Nowakiem, oraz dwie wycieczki, do Dolnych i Górnych Łużyc. Zarządy kół wypowiadają się zdecydowanie za utworzeniem Sekcji Kultury Łużyckiej niezbędnej dla zacieśnienia współpracy kół w doborze tematów zebrań, wzajemnej pomocy i wymiany doświadczeń. Kazimierz Fedyk KOŁO ZAINTERESOWAŃ KULTURĄ ASYRYJSKĄ PRZY ODDZIALE PTL W POZNANIU Wiedza o współczesnych Asyryjczykach jest w Polsce nader znikoma. Pomimo rozległych badań ludoznawczych polskich etnografów nikt jeszcze dotąd nie zajmował iSię Asyryjczykami. Wciąż trzeba udowadniać, że taka społeczność naprawdę jeszcze żyje, i po dziś dzień posługuje się w mowie i piśmie asyryjskim językiem z alfabetem aramejskim, który od początków chrześcijaństwa jest też językiem bardzo bogatej liturgii według szkoły antiocheńskiej. Publikacji o Asyryjczykach w Polsce w okresie dziesięciolecia 1975 - 1985 to kilka zaledwie pozycji. Choć nie były to opracowania ściśle naukowe, jednak budziły pćwne, chwilowe zainteresowanie. Ich zasięg był dość szeroki, bo ukazały się w "Trybunie Ludu", "Perspektywach", Widnokręgach" i "Rodzinie". Obok tego gatunku materiałów konieczne są kompleklSowe badania przez etnografów całokształtu kultury dzisiejszych Asyryjczyków. Interesujące jest również, czy folklor, obok Języka, wiary i - w mniejszym stopniu - imion może stanowić d~datkowy elemenit identyfikacji ll'alrodawej? Te zagadnienia legły u podstaw szukania dróg do założenia "Koła Zainteresowań Kulturą Asyryjską". Dużą zachętą były tu pozytywne podejścia nieliczmego grona zainteresowanych, w tym dwu etnografów, kilku dziennikarzy i przyjaciół. Po kilkumiesięczmych staraniaGh zaczęły s:ę stopn'owo zary.sowywać szanse na powołanie takiego koła przy poznańskim oddziale PTL. Dużą pomocą w tym byla budująca opinia Zarządu Głównego PTL i przychy~ny stosunek pracowników Instytutu Etlnologii UAM oraz recenzenta całego przedsięwzięcia, doc. dr habił. L. Dzięgiela. Zanim jednak doszło do powołania koła, zorganizowano w Instytucie Etno:ogii DAM pierwsze spotkanie z kulturą asyryjską w dniu 14 grudnia 1985 r. Przybyło na nie okola 50 gości z Poznania, Krakowa, 'Warszawy i Szczccina, w tym członkowie PTL. Po wygłoszonym referacie i obejrz'eniu przeżroczy wykonanych przez doc. dr habił. L. Dzięgiela podczas jego pobytu w Iraku i w dwóch ośrodkach: Augsburgu (W HFN) i Berlinie Zachodnim, gdzie przebywa ob2cnie kiika tysięcy imigran·· tów a.syry jskich z Tun:ji, Syrii, Iraku i Iranu, goście degustowali tradycyjne danie asyry jskh:. Ostatecznie koło povistało w dniu 28 lutego UH16 1'. Na dotychczasowych pięciu zebraniach omówiono m. in. sytuacjqAsyryjczyków w krajach Bliskiego Wschodu, ich obiekty sakralne, kuchnię i obyczaje kulinarne, przedstawiono także �~07 KRONIKA sylwetkę św. Efrema (IV w.n.e.) i uczonego Bar Ebraja (XIII w.n.e.). Doc. dr habil. L. Dzięgiel podzielił się z członkami Koła swoimi refleksjami z pobytu u asyryjskich imigrantów w Londynie, a redaktor Z. Suchar - u LĄsyryjczyków w Związku Radzieckim. Ill1formacje o tych spotkaniach wydrukowano w kolejnych ll1umerach asyryjskiego miesięczmika "HUJADA", który od 10 lat ukazuje się w Szwecji. WłaŚiIlie redakcja .,Hujada" jest zainteresowana rozw{)jem współpracy z naszym Kołem, w tym również wymianą przedstawicieli. Być może pierwsza robocza wizyta l - 2 członków naszego Koła w Szwecji nastąpi już w czerwcu 1987 r. W perspektywie przewiduje się również zrealizowanie 1,5 miesięcznego wyjazdu 2 członków Koła do Turcji, do regionu "Tur Abdin", zamieszkałego jeszcze dotąd przez ll1ieliczne, niestety, już dziś grupy Asyryjczyków. W zaplanowalnym cyklu spotkań w sezonie zimowo-wioselilllym 1986,1987, poświęconym folklorowi Asyryjczyków, zostaną omówione obyczaje pogrzebowe, weselne i współczesne sztuki teatralne. Koło przygotowuje się też do czynnego udziału w 63 Walnym Zjeździe Delegatów PTL w Poznaniu. Jesteśmy gotowi realizować, w miarę naszych możliwości, każde zaproszenie na prelekcje, jakie otrzymamy z ośrodków PTL-owskich w Polsce, chcących usłyszeć o dniu dzisiejszym Asyryjczyków, ich obyczajach, kulturze i wierze. Pierwszym ośrodkiem, który nas zaprosił, jest Muzeum EtnograficZlne w Toruniu, gdzie od styczmia do kOl1ca maja 1937 r. zostanie zorganizowanych 7 spotkań. Michael ETNOGRAFICZNE WYSTAWY CZASOWE WOJEWOnZTwo ZORGANIZOWANE STOŁECZNE W AbdaHa 1984 ROKU WARSZAWSKIE MUZEA Warszawa, Muzeum Azji i Pacyfiku "Chińska grafika ludowa z kolekcji Sstanisława Tworzydły" Scenariusz i oprawa plastyczna: A. Latusek, S. Tworzydło. Ekspozycja: 30.09.83eksponatów. Katalog, plakat; Ekspozycja: 15.01. - 29.02. w Muzeum Sląska Opolskiego w Opolu, 47 eksponatów. Plakat. Współorganizator: Muzeum Sląska Opolskiego w Opolu - 10.01.84, 47 "Grafika lamajska z Nepalu" Scenariusz: A. Latusek, oprawa plastyczna: M. Antoniak. Ekspozycja: 25.11. 83. - 30.01. 84. w Okręgowym Muzeum Miedzi w Legnicy, 95 eksponatów (grafik oraz liturgicznych sprzętów lamajskich. Współorganizator: Okręgowe Muzeum Miedzi w Legnicy "Impresje nepalskie" - wystawa fotografii Jacka Kubieny Scenariusz: J. Kubiena, oprawa plastyczna E. Kossakowska-Nowicka, konsultacja: J. Kamocki. Ekspozycja: 4.01 - 31.01. w Klubie Międzynarodowej Prasy i Książki - galeria "Sciana Wschodnia" w Warszawie, 75 fotogramów, 16 grafik. Współorganizator: galeria K.M.P.iK. "Sciana Wschodnia"; Scenariusz: J. Kubiena, konsultacja: J. Kornocki. Ekspozycj'1: 15.(f2' - 10.03. w Biurze Wystaw Artystycznych w Krosnie, �408 KRONIKA 75 fotogramów, 16 grafik; Scenariusz: J. Kubiena, oprawa plastyczna: R. Gancarz, konsultacja: J. Kamocki. Ekspozycja: 15.03. - 31.05. w Biurze Wystaw Artystycznych w Tarnobrzegu z siedzią w Sandomierzu. Katalog. Współorganizator: B.W.A. w Tarnobrzegu; Scenariusz: J. Kubiena, konsultacja: J. Kamocki. Ekspozycja: 7.06. - 29. 06. w Klubie Międzynarodowej Prasy i Książki w Radomiu. Współorganizator: K.M.P.iK. w Radomiu; Scenariusz: J: Kubiena, konsultacja: J. Kamocki. Ekspozycja: 4.07. - 31.07. Galerii Miejskiego Ośrodka Kultury w Pionkach. Folder. Współorganizator: M.D.K. w Pionkach; Scenariusz: J. Kubiena, konsultacja: J. Kamocki. Ekspozycja: 3.08 - 31.08. w Klubie Międzynarodowej Książki i Prasy w Gliwicach. Współorganizator: K.M.P.iK. w Gliwicach. "Nepal - kraj i ludzie" wystawa fotografioi. Miłosława Petruszki. Scenariusz: M. Petruszka. Ekspozycja: 6.01. - 31.01. w Klubie Międzynarodowej Książki i Prasy w Gliwicach "Galeria Rozmaitości". 88 fotogramów. Współorg;mizator: K.M.P.iK. w Gliwicach; Scenariusz: M. Petruszka. Ekspozycja: 2.03 - 1.04. w Biurze Wystaw Artystycznych w Szczecinie. Współorganizator: B.Vl.A. w Szczecinie; Scenariusz: M. Petruszka, oprawa plastyczna: J. Czerniewicz. Ekspozycja: 10.04- 1.05. w Biurze Wystaw Artystycznych w Gorzowie Wlkp. Wspólorganizator: B.W.A. w Gorzowie Wlkp. "Ikonografia malarstwa Orisy" Scenariusz: J. Szelegejd, oprawa plastyczna: T. Sawa-Borysławski. Ekspozycja: 26. 01 - 10.04. w Galerii "Nusantara" w Warszawie, 118 eksponatów. Katalog. plakat. "Afgańska czajchana" Scenariusz: Z. Ananicz, oprawa plastyczna: P. Łęski, M. Bero. Ekspozycja: 26.04.- 31.07. w Galerii "Nusantara" w Warszawie, 125 eksponatów. Katalog, plakat; Scenariusz: Z. Ananicz, oprawa plast.yczna: Z. Ananicz, M. Bero. Ekspozycja: :'::5.10.81- 28.02.85 w Muzeum Archeologicznym w Gda!'lsku, 144 eksponaty. Wspólorganizator: Muzeum Archeologiczne w Gdańsku. "Dawna rzeźba i malarstwo Wietnamu" Scenariusz: pracownicy Muzeum Sztuki Wietnamskiej w Hanoi, oprawa plastyczna: A. Latusek, konsultacja: Vuong-Nhu Chiem, Nguyen Bich. Ekspozycja: 19.06.- 10.07 w Łazienkach Królewskich w Warszawie (Gmach Podchorążówki), 180 eksponatów. Plakat. Współorganizatorzy: Muzeum Sztuki Wietnamskiej w Hanoi, Muzeum Narodowe w Warszawie. "XI lat Muzeum Azji i Pacyfiku w 40 leciu PRL" Scenariusz: A. Wawrzyniak, A. Latusek. oprawa plastyczna: A. Latusek. EkSpozycja: 24.08. - 10.11. w Galerii "Nusantara" w Warszawie, 120 eksponatów. Plakat. Warszawa, Muzeum Narodowe - Oddział w Łowiczu "Sztuka ludowa w 35-lecie "Cepelii" i 40-leeie PRL" Scenariusz i oprawa plastyczna: Sz. Szkup. Ekspozycja: 23.06. - 24.07., ok. 200 eksponatów. Współorganizator: Spółdzielnia "Sztuka Łowicka". �409 KRONIKA "Rzeźby Józefa Grzegorego w 50-lecie twórczości" Scenariusz: H. Swiątkowski, oprawa plastyczna: Sz. Szkup. Ekspozycja: 29.07 -17.09., 54 eksponaty. Katalog. Współorganizator: Towarzystwo Przyjaciół Muzeum w Łowiczu, Ministerstwo Kultury i Sztuki. Warszawa, Państwowe Muzeum Etnograficzne "Z dziejów ceramiki na ziemiach polskich" Scenariusz: M. Bero; P. Szacki, oprawa plastyczna: H. Gałązka. Ekspozycja: 16.12. 83. - 31.05.84., ok. 700 eksponatów. Przewodnik, plakat. Współorganizator: Państwowe Muzeum Archeologiczne w \Varszawie. "Kultura Scenariusz: M. Sztrantowicz, -15.01.84., ok. 190 eksponatów. ludowa Afganistanu" oprawa plastyczna: Informator. R. Garyga. "Czeskie ludowe rękodzieło artystyczne" Ekspozycja: 20.12.83- Scenariusz: A. Vondruśkowa, oprawa plastyczna: H. Gałązka. Ekspozycja: 20.01. __ - 1.04., 354 eksponaty. Folder, plakat. Współorganizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki PRL, Ministerstwo Kultury CSRS, Vstredi Lidove Umelecke Vyroby, Mu-. zeum Etnograficzne w Krakowie. "Ludy cedru - sztuka Indian północno-wschodnich wybrzeży Kanady" Scenariusz i oprawa plastyczna: współorganizatorzy kanadyjscy. Ekspozycja: 24.01.- 1.04. Folder kanadyjski z polską ułotką informacyjną. Współorganizator: Ministerstwo Spraw Zagranicznych Kanady. "Indianie Kiczua - górale Boliwii" Scenariusz: T. Walendziak, oprawa plastyczna: E. Prus. Ekspozycja: 25.02. - 24.06. w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu, 158 eksponatów, 21 plansz fotograficznych. Informator. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne Wrocław; Scenariusz: T. Wałendziak, oprawa plastyczna: W. Bogucki. Ekspozycja: 28.10. - 18.12. w Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu, 158 eksponatów. Informator. Współorganizator: Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu. "Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie" (Wystawa reklamująca działalność PME) Ekspozycja: szawie. 14.05. - 20.05. w gmachu Szkoły "Rękodzieło Scenariusz: Pile. M. Sztrantowicz. Gl. Planowania i Statystyki w War- ludów Magrebu" Ekspozycja: 16.05.- 30.06. w Muzeum "Na afrykańskim Okręgowym w targu" Scenariusz: J. Koziorowska, oprawa plastyczna: S. Krzyżewski, A. Olechowski. Ekspozycja: 7.08. - 30.10. w Muzeum Okręgowym w Ostrołęce, 130 eksponatów. Informator. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Ostrołęce. �410 KRONIKA "Rzeźba ludowa w 40-leciu PRL" Scenariusz: H. Olędzka, oprawa plastyczna: H. Gałązka. 668 rzeźb oraz warsztat L. Kudły. Ulotka informacyjna. "Indianie Panare z dorzecza Orinoko - Ekspozycja: 10.07- 30.09., Wenezuela" Scenariusz: J. Jaskulski, oprawa plastyczna: A. Geppert. Ekspozycja: 24.07.- 31.10., 230 eksponatów (część eksponatów została zgromadzona przez Studencką Wyprawę Etnograficzną z Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu). Folder, ulotka informacyjna. "Trony i insygnia wodzów w dawnej Afryce" Scenariusz: Woli. J. Koziorowska. Ekspozycja: "Panorama 20.10. - 2,2.11. w Domu Kultury w Stalowej polskiego stroju ludowego" Scenariusz: B. Kazanowska, oprawa - 3.03.85. Folder, ulotka informacyjna. plastyczna: T. Zaremba. Ekspozycja: 23.11.84.- "Rzeźba Wacława Skirzyńskiego" patrz: Płock, Muzeum Mazowieckie. "Kultura .scenariusz: M. Sztrantowicz. nym w Toruniu. ludów Afganistanu" Ekspozycja: WOJEWODZTWO 6.12.84.- 31.03.85. w Muzeum Etnograficz- BIALSKOPODLASKIE MUZEA Biała Podlaska, Muzeum Okręgowe "Twórczość Franciszka Sadownika" Scenariusz: C. Wrębiak, oprawa plastyczna: K. Witkowska. Ekspozycja: 2.03. - 4.05. w Oddziale Muzeum Okręgowego w Łosicach, 30 eksponatów. Informator. "Sztuka ludowa południowego Podlasia" Scenariusz: C. Wrębiak, oprawa plastyczna: J. Gajewska, K. Witkowska. Ekspozycja: 3.05 - 10.06., ok. 250 eksponatów. Współorganizator: Muzeum Regionalne w Łosicach; Scenariusz: C. Wrębiak. Ekspozycja: 18.09.- 20.09. w Akademii Wychowania Fizycznego Białej Podlaskiej, 45 eksponatów. w "Podlaska Scenariusz: C. Wrębiak. Ekspozycja: w Łosicach, 35 eksponatów. wycinanka ludowa" 12.07.-12.10. w Oddziale Muzeum Okręgowego �411 KRONIKA WOJEWODZTWO BIAŁOSTOCKIE MUZEA Bialystok, Muzeum Okręgowe "Z badań etnograficznych na terenie budowy zalewu Siemianówka" Ekspozycja: otwarcie 25.04. w Ratuszu w Białymstoku. WOJEWODZTWO BIELSKIE MUZEA Cieszyn, Muzeum "Cieszyński strój kobiecy" Scenariusz: M. Makowski, M. Dembiński, oprawa plastyczna: M. Makowski, konsultacja: Zespół Etnograficzny Muzeów Województwa Katowickiego. Ekspozycja: lipiec w Cieszyńskim Centrum Kultury, 100 eksponatów. Folder. WOJEWODZTWO BYDGOSKIE MUZEA Tuchola, Muzeum Borów Tucholskich "Kaszubska Scenariusz i oprawa plastyczna: natów. porcelana artystyczna" M. Gierszewska. Ekspozycja: 18.05. -10.07., 30 ekspo- "Haft Heleny Grabowskiej" Scenariusz ponatów. i oprawa plastyczna: A. Gierszewska. WOJEWODZTWO Ekspozycja: 15.07- 3'1.09., 30 eks- GDAŃSKIE MUZEA Kościerzyna, Kaszubski "Wdzydzkie rękodzieło Park Etnograficzny we Wdzydzach ludowe w zbiorach Kaszubskiego Parku Etnograficznego" Scenariusz: A. Kwaśniewska, oprawa plastyczna: Z.iR. Nałęcz-Jaweccy, W. Błaszkowski. Ekspozycja: 15.05.- 30.09., 75 eksponatów. "Ochrona tradycyjnego budownictwa ludowego Scenariusz: T. Sadkowski; oprawa plastyczna: Ekspozycja: 1.07.- 30.09., 68 eksponatów. na Kaszubach L. Smerek, konsultacja: i Kociewiu" konsultacja: J. Habela. �412 KRONIKA INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Gdańsk, Wojewódzki Ośrodek Kultury "Ludowe dywany dwuosnowowe" Scenariusz: K. Turska, oprawa plastyczna: A. Szablewska. Ekspozycja: 9.02. - 29.02. VI Galerii Sztuki Ludowej WOK, 16 eksponatów. Wspólorgalliz:ltor: J\1uzeum Etnograficzne w Toruniu. "Współczesna sztuka ludowa Kaszub" Scenariusz: K. Szalaśna. Ekspozycja: 20.03. - 31.03. w Zasadniczej Okrętów Stoczni im. Lenina - Gdal1sk- Wrzeszcz, 82 eksponaty. "Hafty kaszubskie Szkole Budowy Marii Kopeć z Kęsowa" Scenariusz: K. Szalaśna, oprawa plastyczna: Z. Chylarecki. Ekspozycja: 26.03. - 23.0·1., 37 eksponatów. Katalog. Współorganizatorzy. Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Bydgoszczy. "Twórczość rodziny Hińców z Wdzydz" (hafty, plecionki z korzenia sosny, rzeźba, malarstwo na szkle) Scenariusz: K. Szałaśna, oprawa plastyczna: A. Szablewska. Ekspozycja: 06., 48 eksponatów. "Rzeźba Włodzimierza Scenariusz: K. Szałaśna, 30 eksponatów. "Twórczość oprawa Stanisława Scenariusz: K. Szałaśna, 51 eksponatów. Folder. Ostoi-Lniskiego plastyczna: oprawa plastyczna: oprawa A. Szablewska. plastyczna: WOJEWODZTWO Ekspozycja: (1895 - 1984) - "Szopka i obrzędy Bożego Narodzenia Scenariusz: K. Szałaśna, - 31.01.85., 52 eksponaty. z Czerska" A. Szablewska. Rekowskiego" 24.05. - 24. 28.06. - LOB., pośmiertna Ekspozycja: 8.08 - 30.09., w plastyce ludowej" A. Szablewska. Ekspozycja: 20.12.84- GORZOWSKIE MUZEA Gorzów Wlkp., Muzeum Okręgowe "Pokonkursowa wystawa pisanek i palm wielkanocnych" Scenariusz: W. Sadowski. Ekspozycja: 4.05. - 10.05., 52 eksponaty. "Pokonkursowa wystawa rzeźby funkcjonującej w obejściu i krajobrazie Scenariusz: W. Sadowski. Ekspozycja: 9.11. - 20.11., 19 eksponatów. Międzyrzecz, Muzeum wiejskim" "Pokaz pisanek i palm wielkanocnych" Scenariusz: J. Patorska, 82 eksponaty. oprawa plastyczna: R. Patorski. Ekspozycja: 13.09.- 29.09., �413 KRONIKA "Wyroby wikliniarskie Scenariusz: J. Patorski, 94 eksponaty. oprawa plastyczna: "Współczesna R. Patorski. Ekspozycja: 25.09. --21.10., szopka ludowa" Scenariusz: J. Patorska, 85., 35 eksponatów. oprawa plastyczna: Scenariusz: J. Patorska, 85., 39 eksponatów. oprawa plastyczna: "Staropolski regionu" A. Kowalski. piernik WOJEWODZTWO Ekspozycja: 23.12.84.- 17.02. Ekspozycja: 23.12.84.- 17.02. świąteczny" A. Kowalski. JELENIOGORSKlE MUZEA Bolesławiec, Muzeum Ceramiki "Gwiazdkowe tradycje ludowe" Scenariusz: H. Słomska, oprawa plastyczna: T. Wolanin. Ekspozycja: 22.12.84.- 8.02. 85., 19 eksponatów. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Jeleniej Górze. Kamienna Góra, Muzeum Tkactwa Dolnośląskiego "Czepki dolnośląskie" Scenariusz: Z. Turza. Ekspozycja: styczeń 83. - czerwiec 84., 50 eksponatów. "Ludowe meble dolnośląskie" Scenariusz: Z. Turza. Ekspozycja: styczeń 83. - czerwiec 84., 12 eksponatów . •Telenia Góra, Muzeum Okręgowe "Najcenniejsze kolekcje ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Jeleniej Górze" Scenariusz: H. Słomska, oprawa plastyczna: W. Sierka. Ekspozycja: 20.0684 - 4.04. 85., 220 eksponatów. Katalog. "Gwiazdkowe tradycje ludowe" patrz: Bolesławiec, Muzeum Ceramiki WOJEWODZTWO KALISKIE MUZEA Kalisz, Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej "Sztuka ludowa Ziemi Kaliskiej" Scenariusz: M. Ścisła, oprawa plastyczna: pień 84. - sierpień 85. w Izbie Regionalnej tów. Katalog, plakat. Z. Baranek, w Cekowie J. Pawlak. Ekspozycja: sier(woj. kaliskie), 100 ekspona- �414 KRONIKA WOJEWÓDZTWO KATOWICKIE MUZEA Będzin, Muzeum Zagłębia "Niegowonickie palmy wielkanocne" Scenariusz: A. Szymczyk, oprawa - 20.05., 40 eksponatów. Bytom, Muzeum Górnośląskie plastyczna: Cz. Haczkiewicz. Ekspozycja: 17.04.- "Malarstwo, grafika i rzeźba nieprofesjonalna województwa katowickiego" Scenariusz: K. Kaczko. Ekspozycja: 21.02. - 11.03. w Domu Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia" w Krakowie, 81 eksponatów. Folder. "Strój cieszyński i jego zdobnictwo" Scenariusz i oprawa plastyczna: 1. Białas, M. Kuczyńska. Ekspozycja: 12.05. - 30.07. w Muzeum Hutnictwa i Odlewnictwa Metali Kolorowych w Głogowie, 293 eksponaty. Przewodnik. "Powstania śląskie w plastyce nieprofesjonalnej" SCelna,riusz: K. Kam:ko. Ek'lpJizycja: IZ3.05.- 31 08. w MuzeUlm Wsi Opolls'kiej w Bierkowicach, 72 eksponaty. Katalog, afisz. "Malarstwo twórców nieprofesjonalnych województwa katowickiego" Scenariusz: K. Kaczko, oprawa plastyczna: E. Inglot. Ekspozycja: Biurze Wystaw Artystycznych w Bytomiu, 68 eksponatów. 31.05. - 13.06. w "Muzeum Górnośląskie. Dzieje i działalność w latach 1927 - 1939" (część dotycząca działalności i zbiorów etnograficznych) Scenariusz: K. Kaczko, 1. Białas, M. Kuczyńska, oprawa plastyczna: A. Adamczyk, R. Chruściel. Ekspozycja: 20.12.84. - 9.03.86., 607 eksponatów. Katalog, plakat. Chrzanów, Muzeum "Szopki krakowskie" Scenariusz: Z. Lipiarz, oprawa plastyczna: D. Szpak, konsultacja: ryczne w Krakowie. Ekspozycja: grudzień 84 -luty 85. WOJEWÓDZTWO INSTYTUCJE Muzeum Histo- KIELECKIE NIEMUZEALNE Kielce, Towarzystwo Przyjaciół Górnictwa, Hutnictwa i Przemysłu Staropolskiego "Twórczość ludowa Kielecczyzny" Scenariusz: K. Ściwiarska, oprawa plastyczna: M. Wójcik. Ekspozycja: 8.09.- e.09. w Nowej Słupi w plenerze (Dymarki Świętokrzyskie), 25 eksponatów. Współorganizator: Wojewódzki Dom Kultury w Kielcach. Kielce, Wojewódzki Oddział Stowarzyszenia PAX �415 KRONIKA WOJEWOOZTWO KOSZALIŃSKIE MUZEA Szczecinek, Muzeum Regionalne "Zabytki Scenariusz: natów. kultury jamneńskiej J. Sienkiewicz, ze zbiorów Muzeum Okręgowego konsultacja: J. Dudź. Ekspozycja: WOJEWOOZTWO w Koszalinie" 1.06. - 31.08., 60 ekspo- KRAKOWSKIE MUZEA Kraków, Muzeum Etnograficzne "Kultury Scenariusz: Ekspozycja: M. Zachorowska, J. Kamocki, 14.03.- 4.06., ok. 900 eksponatów. "Afrykańska Scenariusz: Ekspozycja: czarnej Afryki" kolekcja Stefana oprawa Katalog plastyczna: Szolc-Rogozińskiego M. Zachorowska, J. Kamocki, 14.04.- 4.06., ok. 300 eksponatów. 1882 - 1890" oprawa plastyczna: Katalog. "Rosyjska zabawka H. Trzebiatowska. H. Trzebiatowska. ludowa" Scenariusz: W. Stwora, oprawa plastyczna: J. Jeleński. Ekspozycja: 18.04.- 4.06., ok. 250 eksponatów. Plakat. Współorganizator: Ministerstwo Kultury i Sztuki PRL, Ministerstwo Kultury ZSRR. "Dzieło i twórcy ludowi w 40-leciu PRL" Koncepcja i założenia: E. Waligóra, scenariusz: A. Spiss, I. Łopuszańska, A. Jacher-Tyszkowa, H. Bittner-Szewczykowa, E. Pobiegły, E. Krasińska, oprawa płastyczna: J. Trzebiatowski. Ekspozycja: 20.07.84.- 1.04.85., -ok. 700 eksponatów. Katalog, plakat. Współorganizator: Ministerstwo Kultury i Sztuki. Kraków, Muzeum Historyczne "Szopki krakowskie Scenariusz oprawa 85.. 122 eksponaty. plastyczna: T. Petryk, WOJEWOOZTWO 1984" A. Szałapak. Ekspozycja: 9.12.84.-12.02. KROSNIEŃSKIE MUZEA Jasło, Muzeum Regionalne "Ludowe malarstwo na szkle i rzeźba z kolekcji Stanisława Ekspozycja: 1.04.- 31.05., 79 eksponatów. Sanok, Muzeum Budownictwa Ludowego Kadyiego" �416 KRONIKA "Dom naszych dziadków" Scenariusz eksponaty. i oprawa plastyczna: Informator. "Władysław Scenariusz i oprawa naty. Informator. R. Grządziela. Chajec - plastyczna: Ekspozycja: 27.05.84.- 30.09.86., 733 rzeźbiarz ludowy z Kamienicy" J. Malinowska. WOJEWÓDZTWO Ekspozycja: 27.05. - 30.09., 72 ekspo- LEGNICKIE MUZEA Legnica, Okręgowe Muzeum Miedzi "Sztuka Nigerii" Scenariusz: Katalog. S. Firszt, oprawa plastyczna: K. Łyba-Janus. WOJEWÓDZTWO Ekspozycja: 21.07.-14.09. LESZCZYŃSKIE MUZEA Leszno, Muzeum "Rzeźba ludowa w 40-leciu PRL" Scenariusz: A. Błaszkiewicz, oprawa plastyczna: lowski. Ekspozycja: 20.07. - 26.08., 60 eksponatów. "Rzeźby Mariana Scenariusz: B. Błaszkiewicz, oprawa plastyczna: ski. Ekspozycja: 20.07. - 26.08., 80 eksponatów. WOJEWÓDZTWO Ciechanowiec, Muzeum Rolnictwa "Tkanina G. Noga, konsultacja: Mureka" G. Noga, konsultacja: patrz: Warszawa, im. K. Kluka dwuosnowowa Państwowe S. Chmielow- ŁOMŻYŃSKIE północno-wschodniej Scenariusz: K. Uszyński, T. Romanowska, oprawa plastyczna: cja: M. Pokropek. Ekspozycja: 14.04. - 31.05., 60 eksponatów. "Indianie S. Chmie- Kiczua - Polski" W. Bogucki, konsulta- górale Peru i Boliwii" Muzeum Etnograficzne �417 KRONIKA WOJEWODZTWO ŁODZKIE MUZEA Łódź, Muzeum Archeologiczne "Nowe nabytki i Etnograficzne Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego (etnografia, numizmatyka) Scenariusz: T. Łaszczewska. Ekspozycja: 27.02. - lS.05. "Słowackie ludowe matryce Scenariusz: A. Twardowska, Łódzki Dom Kultury. Z. Maik. "Wielkanoc Scenariusz: Z. Maik. Ekspozycja: "Tradycyjne do druku na tkaninach" Ekspozycja: 14.03.- 9.04. Współorganizator: w sztuce ludowej" 20.04. - 20.05. meksykańskie Scenariusz: W. Nowosz. Ekspozycja: "Narzędzia instrumenty muzyczne" 5.06. - 24.06. do obróbki lnu w kulturze Scenariusz: K. Pisera. Ekspozycja: w Łodzi" ludowej" 20.07. - 31.12. "Rzeźba czarnej Afryki" Scenariusz: W. Nowosz, B. Wiluś, oprawa plastyczna: W. Janiak. Ekspozycja: 10.0S.- 20.10. w Muzeum Ziemi Wieluńskiej w Wieluniu, ok. 150 eksponatów. Współorganizator: Muzeum Ziemi Wieluńskiej. "Przeszłość i teraźniejszość Japonii" Scenariusz: W. Nowosz. Ekspozycja: 20.11. - 10.12. w Domu Kultury organizator: Towarzystwo Polsko-Japońskie. "Lutnia". Współ- INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Łódź, Dom Kultury Ludowej "Ludowa plastyka Ekspozycja: otwarcie: papierowa województwa 12.01. w Domu Kultury miejskiego łódzkiego" Ludowej. "Malarstwo prymitywne" prace Henryki Hakowej Ekspozycja: 15.11.- 15.12. w Domu Kultury Ludowej, 11 obrazów. Łódź, Spółdzielnia Pracy Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Sztuka "Kobieta" - wystawa Ekspozycja: otwarcie 6.04. w sklepie firmowym 27 "Lud" - t. 7I rzeźby Spółdzielni. Ludowa" �418 KRONIKA WOJEWODZTWO NOWOSĄDECKIE MUZEA Nowy Sącz, Muzeum Okręgowe "Łemkowie" Scenariusz: A. Kroh, M. Brylak-Załuska, oprawa plastyczna: B., M. Magierowie. Ekspozycja: 30.01 -15.04. w Galerii "Dawna Synagoga" - Oddział Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu, 830 eksponatów. Folder. "Wystawa stroju lachowskiego" Scenariusz: Z. Szewczyk, oprawa plastyczna: B. Magiera. w Sądeckim Parku Etnograficznym, 160 eksponatów. "Współczesna rzeźba ludowa Karpat Scenariusz: Z. Wolanin. Ekspozycja: nym, 278 eksponatów. Katalog. "Malarstwo Scenariusz: P. Piotrowski, eksponatów. Katalog. Ekspozycja: plastyczna: Par- Piotrowskiego" S. Gał. Ekspozycja: 21.07. -14.09., 80 ludowej" S. Gał. Ekspozycja: "Zbójnictwo Etnograficz- 26.12.84. - 17.02.85 w Sądeckim "Demony w plastyce Scenariusz i oprawa plastyczna: tów. Plakat. Zakopane, Muzeum Tatrzańskie Parku kolędnicze" na szkle Piotra oprawa 5.05. - 30.09~. Polskich" 8.08. - 30.09. w Sądeckim "Akcesoria Scenariusz: M. Kroh, B. Koczwara. ku Etnograficznym, 123 eksponaty. Rabka, Muzeum Im. Wł. Orkana Ekspozycja: 15.09.84. - 02.03.85., 60 ekspona- góralskie" Scenariusz: W. Polakiewicz, S. Zurowski, oprawa plastyczna: J. Czech. Ekspozycja: 6.07.84. - 13.06.85. w Stowarzyszeniu Historyków Sztuki w Muzeum Zamku w Niedzicy, 39 eksponatów. "Zdobienie skóry i metalu na Podhalu" Scenariusz: S. Zurowski. Ekspozycja: 13.08. -15.11. w Muzeum Pomorza Srodkowego w Słupsku, 144 eksponaty. Katalog. Współorganizator: Muzeum Pomorza Srodkowego w Słupsku. "Czas stroju podhalańskiego" Scenariusz: H. Błaszczyk-Zurowska, oprawa plastyczna: J. Czech. Ekspozycja: 3.09. 84. - 15.02.85. w Galerii Sztuki im. Rodziny Kulczyckich - Oddział Muzeum Tatrzańskiego, 678 eksponatów. Katalog. �419 KRONIKA WOJEWÓDZTWO OPOLSKIE MUZEA Kluczbork, Muzeum im. Jana Dzierżona "Sztuka Nigerii" Ekspozycja: 9.12.83. - 29.02.84., 96 eksponatów. "Plecionkarstwo Scenariusz: M. Gołubkow, E. Próchnicka. Opole, Muzeum Sląska Opolskiego "Grafika na Sląsku" Ekspozycja: lamajska 5.10. - 2.12., 82 eksponaty. z Nepalu" patrz: Warszawa, Muzeum Azji i Pacyfiku "Elementy zdobnicze kobiecego stroju ludowego na Opolszczyźnie" Scenariusz: E. Wijas-Grocholska, oprawa plastyczna: M. Goc, E. Wijas-Grocholska. Ekspozycja: 1.02. - 28.02. w Muzeum w Grodkowie, 143 eksponaty. "Opolska ceramika malowana" Scenariusz i oprawa plastyczna: E. Wijas-Grocholska, M. Goc. Ekspozycja: 1.02.- 28.02. w Muzeum w Leśnicy - Oddział Muzeum Archeologicznego we Wrocławiu, 121 eksponatów. Ekspozycja: 1.05. - 31.05. w Muzeum w Raciborzu. "Wiano panny młodej" Scenariusz: E. Wijas-Grocholska, M. Goc, oprawa plastyczna: R. Kowal, M. Mikulski. Ekspozycja: marzec-wrzesień w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu, ok. 500 eksponatów. Informator; Ekspozycja: wrzesień-grudzień w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu. Opole-Bierkowice, Muzeum Wsi Opolskiej "Wielkanocna Scenariusz: E. Bęben, oprawa eksponatów. plastyka plastyczna: obrzędowa" L. Bokła. Ekspozycja: 15.04. - 31.05., 260 "Wystawa koron żniwnych" Scenariusz oprawa plastyczna: L. Bokła. Ekspozycja: WOJEWÓDZTWO 30.09. - 31.10., 82 eksponaty. OSTROŁĘCKIE MUZEA Ostrołęka, Muzeum Okręgowe "Sztuka ludowa Krakowiaków i Górali" Scenariusz: B. Kazanowska, oprawa plastyczna: A. Olechowski, S. Krzyżewski. Ekspozycja: 25.01. - 2502., 115 eksponatów. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Warszawie. 27* �420 KRONIKA "Mazowiecka rzeźba ludowa" Scenariusz: G. Grzelińska, oprawa plastyczna: G. Grzelińska, S. Krzyżewski. Ekspozycja: 25.01. - 27.04. w Muzeum Historycznym w Przasnyszu. Współorganizator: Muzeum Mazowieckie w Płocku. "Palma Oprawa plastyczna: ponatów. S. Krzyżewski, kurpiowska" A. Olechowski. Ekspozycja: 17.04.- 30.06., 30 eks- "Kurpiowska sztuka ludowa" wystawa pokonkursowa Scenariusz: B. Sokołowska, T. Konopka, zycja: 4.06. - 30.07., ok. 200 eksponatów. oprawa "Na afrykańskim patrz: Warszawa, Państwowe plastyczna: S. Krzyżewski. Ekspo- targu" Muzeum Etnograficzne WOJEwOnZTWO PILSKIE MUZEA Trzcianka; Muzeum im. Wiktora Stachowiaka "Sztuka ludowa i amatorska województwa wystawa pokonkursowa pilskiego" Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Niedźwiecki. Ekspozycja: 26.01. - 10.04., 140 eksponatów. Katalog. Współorganizator: Muzeum Okręgowe im. Stanisława Staszica w Pile. "W kręgu pasieki" Scenariusz i oprawa plastyczna: G. Cybulska. Ekspozycja: natów. Informator. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne 18.04. - 27.06., 200 ekspow Poznaniu. WOJEWOnZTwO PIOTRKOWSKIE MUZEA Opoczno, Muzeum Regionalne "Wy.stawa pokonkursowa sztuki ludowej z okazji 40-lecia PRL" Scenariusz: Z. Rafalska, oprawa plastyczna: M. Ocetek, konsultacja: ski. Ekspozycja: 27.04. - 18.05., 565 eksponatów. "Wybrane elementy J. P. Dekow- sztuki ludowej opoczyńskiego" Scenariusz: J. Łuczkowski, oprawa plastyczna: Z. Rafaiska. w Stowarzyszeniu PAX w Opocznie, 30 eksponatów. Ekspozycja: 20.05.- 30.05. �421 KRONIKA "Elementy sztuki ludowej" Scenariusz: J. Łuczkowski, oprawa plastyczna: Z. Rafa:lska, konsultacja: J. P. Dekowski. Ekspozycja: 10.06.- 30.06. w Miejskim Domu Kultury w Opocznie, 150 eksponatów. Folder. "Wybrane dziedziny sztuki ludowej" Scenariusz: S. Dłużewska, oprawa plastyczna: L. Karbowiak. Ekspozycja: 19.06. - 29. 06. w Zbiorczej Szkole Gminnej w 2arnowie, 200 eksponatów. Współorganizator: Spółdzielnia Pracy Rękodzieła ludowego i Artystycznego "Opocznianka". "Opoczyńska sztuka ludowa" Scenariusz i oprawa plastyczna: Z. Rafaiska. Domu Kultury w Opocznie, 160 eksponatów. Piotrków Tryb., Muzeum Okręgowe "Sztuka ludowa województwa Ekspozycja: piotrkowskiego Scenariusz: J. Piwońska, oprawa plastyczna: pień, ok. 150 eksponatów. Katalog, afisz. Tomaszów Maz., Muzeum 28.09. - 30.10. w Miejskim w 40-1eciu PRL" E. Stankiewicz. Ekspozycja: lipi'ec-sier- "Szopka krakowska" Ekspozycja: 12.01.- 26.02., 15 eksponatów. ryczne w Krakowie. "Folklor w malarstwie Ekspozycja: Opocznie. 1.04.-12.04., 50 obrazów. "Ludowa tkanina Afisz. Współorganizator: Muzeum Histo- Marii Wąsowicz-Sopoćko" Współorganizator: Muzeum Regionalne w rawska i brzezińska" Scenariusz: E. Putyńska. Ekspozycja: 11.08.- 26.08., ok. 50 eksponatów. Współorganizator: Spółdzielnia Pracy "Twórczość Mazowiecka" w Tomaszowie Maz. WOJEWODZTWO PŁOCKIE MUZEA "Rzeźba ludowa rejonu łęczyckiego" rzeźby plenerowe Scenariusz: A. Sobczak. Ekspozycja: 20.01. - 5.03. w sklepie "Sztuka Ludowa" w Łodzi, 24 eksponaty. "Boruta firmowym Spółdzielni i inne diabły polskie" Scenariusz: W. Grąbczewski, A. Sobczak, oprawa plastyczna: Ekspozycja: 26.03. - 0.7., ok. 500 eksponatów. Katalog. L. Downar-Zapolski. �422 KRONIKA "Rzeźba Andrzeja Dębowskiego z Piątku w 25-lecie pracy twórczej" Scenariusz i oprawa plastyczna: A. Sobczak. gminnej w Piątku, ok. 100 eksponatów. Afisz. Płock, Muzeum Mazowieckie "Len w kulturze Ekspozycja: 3.05. - 20.06. w Bibliotece ludowej Mazowsza" Scenariusz: W. Dowlaszewicz, oprawa plastyczna: T. Zaremba. Ekspozycja: 16.12.83.-11.03.84., 105 eksponatów. Informator. Współorganizatorzy: Muzeum i Park Etnograficzny w Cierpcu, Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. "Mazowiecka rzeźba ludowa' Scenariusz: G. Grzelińska, oprawa plastyczna: S. Krzyżewski. Ekspozycja: 1.03.- 20. ()4. w Muzeum Historycznym w Przasnyszu Oddział Muzeum Okręgowego w Ostrołęce ,80 eksponatów. Współorganizator: Muzeum Historyczne w Przasnyszu. "Rzeźba Wacława Skirzyńskiego" Scenariusz: W. Dowlaszewicz, oprawa plaseyczna: T. Zaremba. Ekspozycja: 14.09.-11. n., 78 eksponatów. Informator, plakat; .Ekspozycja: 23.11.84.-15.01.85. w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. "Malarstwo Scenariusz: G. Grzelińska, 01.85., 77 eksponatów. na szkle Krzystofa oprawa plastyczna: Okonia" T. Zaremba. Ekspozycja: 30.n.84. - 9. WOJEWODZTWO POZNA:lIl"SKIE MUZEA Poznań, Muzeum Etnograficzne "Między Starym a Nowym Rokiem" obrzędy ludu wielkopolskiego Ekspozycja: otwarcie 9.06. w sali wystaw nych, Zamek Przemysława. Szreniawa, Muzeum Narodowe Rolnictwa czasowych Oddziału Rzemiosł Artystycz- "Polskie wiatraki" Scenariusz: M. Sierszyńska, oprawa plastyczna: M. A. Hańca, konsultacja: F. Klaczyński. Ekspozycja: 10.06.-16.06. w pawilonie na terenie Międzynarodowych Targów Poznańskich, 42 modele. WOJEWODZTWO PRZEMYSKIE MUZEA Przemyśl, Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej "Zimowa plastyka obrzędowa wsi przemyskiej" Scenariusz: T. Burzyński, oprawa plastyczna: T. Burzyński, J. Kotula. Ekspozycja: ·20.03.- 10.04., 148 eksponatów. Katalog. Współorganizatorzy: Spółdzielnia Pracy Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Milenium" w Krakowie, Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Przemyślu. �423 KRONIKA WOJEWODZTWO RADOMSKIE MUZEA Radom, Muzeum, Wsi Radomskiej "Rzeźba ludowa Grzegorza Szewczyka" Scenariusz: S. Rosiński, M. Jurecka, oprawa 1.04.- 30.06., 80 eksponatów. Katalog, plakat. "Dzieło Oskara Kolberga plastyczna: A. Włodarz. Ekspozycja: w sztuce ludowej" Scenariusz: S. Rosiński, M. Jurecka, oprawa plastyczna: A. Włodarz. Ekspozycja: 1.06.- 30.06. w Miejsko-Gminnym Komitecie PZPR w Przysusze, ok. 200 eksponatów. Katalog, plakat. "Zycie i twórczość Jana Kochaowskiego" w malarstwie, ceramice i tkaninie dwuosnowowej Scenariusz: S. Rosiński, 207 eksponatów. Katalog. oprawa plastyczna: A. Włodarz: Ekspozycja: 1.07. - 31.07., WOJEWODZTWO SIERADZKIE MUZEA Sieradz, Muzeum Okręgowe "Nabytki Muzeum Okręgowego w Sieradzu w latach 1981 - 1983" Scenariusz: (fragment wystawy dotyczący etnografii) M. Dziurowicz-Kaszuba, wa plastyczna: Z. Fiszer. Ekspozycja: 2.01. -12.02., 97 eksponatów. Informator. "Sztuka opra- ludowa dla dziecka" Scenariusz: B. Olszewska, oprawa plastyczna: Z. Fiszer. Ekspozycja: eksponaty. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu. 7.04 - 20.05., 142 "Dziecko w sztuce ludowej" Scenariusz: A. Hernacka, oprawa plastyczna: Z. Fiszer. Ekspozycja: eksponatów. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu. "Muzealnictwo i ochrona zabytków w Sieradzkim w 40-leciu 7.04. - 20.05., 69 Polski Ludowej" Scenariusz: A. Kufel-Dzierzgowska, oprawa plastyczna: T. Hołówka. Ekspozycja: 20. 07. - 21.10., 35 eksponatów. Informator. Współorganizatorzy: Wojewódzki Konserwator Zabytków w Sieradzu, Muzeum Ziemi Wieluńskiej w Wieluniu. "Początki współpracy twórców ludowych w sieradzkim Scenariusz: M. Dziurowicz-Kaszuba, oprawa plastyczna: Neymanowa. Ekspozycja: 11.11. - 2.12., 331 eksponatów Wieluń, Muzeum Ziemi Wieluńskiej Muzeum" Z. Fiszer, konsultacja: Z. �424 KRONIKA "Dawna i współczesna Scenariusz: B. Wiluś, 300 eksponatów. oprawa sztuka ludowa regionu wieluńskiego" plastyczna: W. Janiak. "Rzeźba ludowa Czarnej patrz: Łódź, Muzeum Archeologiczne Ekspozycja: 8.07. -1.08., ok. Afryki" i Etnograficzne WOJEWOOZTWO SKIERNIEWICKIE MUZEA Rawa Maz., Muzeum Ziemi Rawskiej "Rzeźba Mieczysława Scenariusz: J. Sienkiewicza, oprawa - 30.021,8'5.,94 eksponaty. Katalog. plastyczna: WOJEWOOZTWO INSTYTUCJE Zeglińskiego" M. Cąpala. Ekspozycja: 19.12.84- SUWALSKIE NIEMUZEALNE Giźycko, Miejski Dom Kultury "II Wojewódzki Konkurs Plastyki Obrzędowej Scenariusz i oprawa plastyczna: L. Zatorski, ska. Ekspozycja: 12.01. - 24.01., 300 eksponatów. "Doroczna wystawa konsultacja: Plakat. twórczości B. Graziewicz-Chludziń- amatorskiej" Scenariusz i oprawa plastyczna: L. Zatorski, konsultacja: Ekspozycja: 15.12. - 23.12., ok. 600 eksponatów. Plakat. WOJEWOOZTWO Okresu Zimowego" B. Graziewicz-Chludzińska. SZCZECIl'IrSKIE MUZEA Stargard Szczeciński, Muzeum "Swiat dzieci" Scenariusz. zespół pracowników Muzeum w Martinie. Oprawa plastyczna: Muzeum w Stargardzie Szczecińskim. Ekspozycja: 21.01. - 6.03., 150 eksponatów. Współorganizator: Czechosłowacki Ośrodek Kultury i Informacji w Szczecinie. WOJEWOOZTWO TARNOBRZESKIE MUZEA Sandomierz, Muzeum Okręgowe "Rumuński strój ludowy i tkanina z okresu Bistrita i Nasaud" Scenariusz: I. Godyń, oprawa plastyczna: I. Godyń, J. Krzemiński. Ekspozycja: 1.10._ - 31.10., ok. 100 eksponatów. Plakat. Współorganizatorzy: Muzeul Judetean de Istorie (Rumunia), Biuro Wystaw Artystycznych w Sandomierzu. �425 KRONIKA WOJEWÓDZTWO ·TARNOWSKIE MUZEA Bochnia, Muzeum im. prof. Stanisława "Panare - Fischera Indianie Scenariusz: 1. Zawidzka, J. Jaskulski, dziesiąt fotogramów. Współorganizator: kiewicza w Poznaniu. Tarnów, Muzeum Okręgowe "Indianie Amazonii wenezuelskiej" M. Kairski. Ekspozycja: 1.04. - 30.04., kilkaInstytut Etnologii Uniwersytetu im. A. Mic- Ameryki Południowej" Scenariusz: J. Kamocki, oprawa plastyczna: J. Kocioł. Ekspozycja: - 12.05.85., 250 eksponatów i fotografii. Katalog, plakat. Współorganizator: Etnograficzne w Krakowie. "Sztuka ludowa Scenariusz: A. Bartosz, oprawa 100 eksponatów. 26:11.84.Muzeum rzeźba i malarstwo" plastyczna: J. Kocoł. Ekspozycja: WOJEWODZTWO 26.11.84.- 30.06.85., TORtffl"SKIE MUZEA Grudziądz, Muzeum "Ludowe malarstwo na szkle ze zbiorów Muzeum Etnograficznego Scenariusz: A. Błachowski, oprawa plastyczna: 24.11.83.-11.04.84., 85 ekspnatów. Toruń, Muzeum Etnograficzne w Toruniu" A. Błachowski, J. Mrotek. Ekspozycja: "Sztuka ludowa" zbiory i działalność Muzeum Etnograficznego w Toruniu Ekspozycja: otwarcie: 21.07. Współorganizatorzy: Ministerstwo Kultury warzystwo przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu WOJEWODZTWO Sztuki, To- WAŁBRZYSKIE MUZEA Wałbrzych, Muzeum Okręgowe "Ludowe i artystyczne rękodzieło" ScenariUls'Z: J. !Jis, oprawa plasityczna,: M. WaleIlalk, M. RobaczyńJsika. Ekspozycja: :26.04.-25.05., ok. 100 ek'sponaltów Wislpółoll'ga'nizalt,o'r:Wojewódzki DQm Kulttury w Wałbrzychu. �426 KRONIKA WOJEWODZTWO WŁOCŁAWSKIE MUZEA Włocławek, Muzeum Ziemi Kujawłslkiiej i Dobr,zyńskiej "Sztuka ludowa Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej" wystawa pokonkunsowa Scenariusz: J. Swięch, oprawa plalstycZlna: J. NoWItersiki. Bk1s(pozy,cja: 8.08. - 30.09., :250 ekSIPOtl1atów.KaJtiaJlog,plalmJt, WOJEWODZTWO WROCŁAWSKIE MUZEA \Vrocław, Mu'Zeum Elmograf.kzne "Indianie patr,z: Wal'szawa, Państwowe Kiczua - górale Boliwii i Peru" Muzeum EtinQgra:fiiczne "Wiano panny młodej na Sląsku" Scenariusz: M. HOSltwoTowska, M. G'ołubkow, M. Goc, E. Grocho1ska, L Biał,a,s. Oprawa pla'Stycma: E. Prus. Ekspozy,cja: H.03. - 2.09., 521 ekspoo<J1tów. Kataldg, W<SIpółorganizaJborzy: Muzeum SląSlk:a Opolskiego w Opolu, Muzeum GÓl1Jlośląskie w BytomliJu. "XVIII Wojewódzki Przegląd Plastyki Amatorskiej" SC€inarr'iuStz:M. Fyda. E.k!~()zY'cja:2J2.09 - 14.10., 2,63 prace. Ka>taJ.og Współorganizator: Wojewódzki Dom KuJltury we Wrocławiu. "Wieńce i korony Żiniwne" Scenariusz ~ oprawa plalsityczniGt:E. Prus!. Bkspoz)'lcj'a: 18.10. - 11.11., 100 eksponatów. WspółOlrganjlzaJt'or: Związ~k Kół~k Holniczy,ch "Tatry w dawnej fotografii" Scenar'ius.z i oprawa plasityczna: J. Olek. Ekspozy,cj1al: 15.11. - 9.12., ok. 200 fotografii. Inf.orJrJ.altoo". Wspólorgani'zaJtor: Galleria Foto - Medi'um - Art. "Hej kolęda, kolęda" Scenariusz' M. Gołubkow. E,k:spozy.cj'a': 15.12 - 31.12., 49 ekaponat6w. WOJEWODZ'I'WO ZAMOJSK,IE MUZEA Biłg01l'iG\1j, Muzeum R:zemiosł Ludowych "Zdobnictwo stroju ludowego 'I1a Lubelszczy:bnie" fragment wystawy zorganizowanej przez Muzeum Okręgowe w Lublinie Scenariiusz: E. Kępa, J. p.etera. Ek&pozy,cja: 128.05.- 2,0.09.,'OIk.90 eklsipona<tów. Lnformatol'. WISp6łorg.amizator: Muzeum Okręg.owe wIJubILnie �427 KRONIKA WYSTA WY ZAGR'ANICZNE ZORGANIZOWANE W 1984 ROKU CZECHOSŁOWACJA Bratysława "Nikifor Krynicki" Scenar1uS1z: W KawiolrlS'ki. Effislpozy,cja:25.09. - 6.10. w Ośrodku Lnformacji i Kultury Polskiej w Bra,t~sławie, 158 e kSiPolnatów. Orgalnizatolf: Muz;eum Oi~ręgowe w Nowym Sączu. NIEMIECKA REPUBLIKA DEMOKRATYCZNA Erfurlt "Sztuka ludowa Ziemi Kaliskiej" Sc'elnlalriusz: M. SCliisła, oprawa plastyczna: Z. Bal1alnek. EI\.'!spozY1cja:maj -Hpiec w Stealtl'iohes Heimalt Uind SdhIoslsmuseum w 8on;dershaU'sen (okręg Erfurft), 134 l"kisrpolnalty.Kata}og, pJak:alt. Organizaitorzy: Muzeum Okręgowe Ziemli Kalisk1ej, Urząd Wojewódzki w Kaliszu - Wydział KuUury i SztUlkii,RJaltd~ BeziI1kes Erfwt Mitglied des RateIs filr Ku~tur Z materiałów opracowała Iwona ODiIE Grzelakowska ETNOGRAFICZNE WYSTAWY CZASOWE ZORGANIZOWAiNE W 1985 ROKU WOJEWODZTWO STOŁECZNE WARSZAWSKIE MUZEA War'szawa, Muzeum Azji i Pacyfiku "Malarstwo Madhubani ze zbiorów Muzeum Azji i Pacyfiku" Scenariiusz: J. Szelegejd, o,prlawa pla:sltyczlna: E. K,oS'sa:kowska, J. 8relegejd. Eikspozycja: 22.01.- 27 01. w Klubie Międzynairoidowej Ksli'ążki i P'rasy W WarszaWie (Ga,leria "Sciana \Vschodinia") 38 effislpolnatów. WspółoI1gaIlli'zator: KMPiK w Warszawie "Sciana Wschodnia". "Maski z Mongolii, Nepalu, Indonezji i Republiki Vanuatu" Scenariusz: A. D<:lltusek. 8lmlpozy'cj'a: 2J2.02.- 3008. w Ur;sy:nov..1SkimDomu w Walrszawie, 8 ma'sek, 10 grafik Ws.półorgan'i:zabor: Ursyno:wskii Dom w Warszawie. "Batiki Szltuki Szltuki jawajskie" Scenari'us'z: K. Olgyyay-Slawiikowska, oprawa pl,asity,czna: R. S:i'JClZJepańskiEkspozycja: 19.02.- 16.04. w Galerii "Nusall1ltara" w W'arsz<lWlie,91 ekJSIponaltów. Katalog, plakat, �428 KRONIKA "Grafika lamajska z iN"epalu" Scenariusz: J. Szelegejd, Qprawla plasJtyczna: J. Szelegejd, W. Sierka. 1.04. - 15 06. w lVIu.zleumOkręg()iwym w JeJ.€L'liej Górze, 6'1 eksponatów. niml1Jor: lVIuzeum Okręgowe w Jeleniej Górze; Sc.elnariusz: A. La,tws€ik, oprawa plasltyczlna: A. Laltusek, B. Rzeczy'cka, E.k3pozycja: 3110.- 30.11. w lVIuzeum Okręgowym w Ży,:ardowie, 70 Vv,3póło,:ganizator: Muz'eUJmOkręgowe w ŻYI1a1I1dowie. "Afgańska EklSlpozycja: WlSlpólorga1VI.Cąpała. eikJSlPonaltów. czajchana" Sce.nayjiusz: Z. Analnilc'l, oprawa pla'S1tycz;na:Z Ananilcz, M. Bero. Ekspozy'c'j.a: 23.04.- 31.08. w Muzeum Okręgowym w ŻyJ1aJI1dowie,145 elkspclInia-lów.W'SiPólorganiz'a,tor: Muzeum Okręgdwe w Żyrardowie. "Afgańska sztuka i rękodzielo - dary dla Muzeum Azji i Pacyfiku" Scenariu;S'z: T. KamińJSiki, Qprawa plasty,cZJna: 1VI.Goebel. Bkspozy.cja: w Ga'1e.rii "NuSlanJbara" w Wal1s.zawie, 1512ekSipOlnalty.Ka1alog, pJakaJt. "Z dawnej Scenarius'z i qprowa plastyczna.: Okiręgowym w Słu~s:lrn. A "Radżasthan Mongolii' Latusek. - 26M. - 5.08. sztuka Ekspozycja: 5.07. - 30.08. w Muzeum i rękodzieło" Scena,ri'llsz: B. BUiCzek-Plachitmva, opraWia pla1flt)"czma:Ą. Chęcińska-ŁUJkaJSik EkS(pOzy,cjal: 15.08. - 5.11. w Galerii "NUlSanita'ra" w WClIrszawie, 195 ekspolnJaltów. Katalog, ••.pltatkai; Scenari'usz: M. Bucze'k-Pla<i"Jltowa, op-raWla,plaSlty-C'zma:J. Koco!, K. Nowak. Ekspozycja: 20,1285. - 15.0286., alk. 200 e'kISlPonatów. Katalog, plakat. WS!pól()i;"galniiIZoClltar: Muzeum Okręg'owe w Tamncw,lIi,e. "Nepal, kraj i ludzie - wystawa fotografii Miloslawa Petruszki" Scena'riusz: M. Petrulszka'. Eikl3ipOizycja: 1.09. - 30.09. w MiejSlkim Domu w Hawie, 88 £'oltogramów. W~póło~galr]j,zat-or:MDK w Ua'wie. "Halarntwo i grafika lamajska. Paty z Orisy. Z kolekcji Kultury IAndrzeja Strumilly" Scenariusz i oprawa plals1iycZlna: A. Sitrumill,o S:kISipozy'cja:14.11. - 151!2. w Muzeum Okręgowym w Sll'walka'ch,ok. 90 eks,panaltów. KaialQg, plakalt. Ws:pólorgCllnizart.or: Muzeum Okręgowe w Suwalk'a.ch. "Miedź w kulturach _> Azji" Scenariusz: M. Maj,ka, Q]J'r1a'Wapla'51tY'czna:M. Kilian. Ekspo:zy,cja: 15.11.85.- 15 01.86. \V gale~j'i "Nusalrlta'ra" w Wa,rszawie, 170 ekspcln,<litów K,altalog, plak'at. "Indianile Kiilczua .z Pe.ru" Scenaruusz: T. Walendziak. Ekspozy.cja: malrzec -,kwie,cień w Muzeum Sląska Opa,ls<kiego w Opolu; ok. 160 ek.Slpcma,tów; Ekspozycja: crerwliec -!.slier'Pień w Muzeum im. J. DzierŻlona w Kluc2Jbo'rku; Ekspl(}zyoja: wrzesień -lisitopa,d w Muz,eu:m Ziemi Bruc1ni'okiej w Prudnikiu. ,.Arabowie ScenatrUlUt:;z:M SztrantowiJcz. Mrągowskiej w Mrą'gowie. i Berberzy" E!ffipozycja: kwie.cień -'w;r,ze.si'cń w Mu.zeum Ziemi �429 KRONIKA "Rzeźba Stanisława Zagajewskiego" Sce<DIarius,z: E. Lils~ka:, oprawa p1lasty,czlna: J. NclVViierskJi.EkSipozy'cj1a: 23.04. - 30 06., 80 eksponatów. K'atalog, ulo~lka informa,cyjnCl. Współorganizaltor: Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we WłocłaWku. "Rzemiosło i sztuka Lndolnezji" Sce:nal'ilU'Slz:M. Nowik Ek:Slpozycj1a: 15.06 - 11 5.08.w MuzeUlm HiisltorY'cznym w Przasnyszu, 105 eksponatów WSipółoll1g1auri:zatorzy:Muz'eum Okiręgowe w Osltrołęce, Muzeum Hi!story'czne 'w P,rzaISlnyszu. 1 "Barwy ziemi mazowieckiej" Scenariusz: :H. Brandys. Ek:spozylcja: 19.06. - 30.07. Uloltka iJnfoI1macyj!lla. (Wy,sitJa'wa malariSlka poplenerowa członków Mazowie'clkie:go T,owarzySitwa Kultury). "Na afrykańskim Scenalriusz: J. KOZJiorowska targu" E ks;pozycj a: lipiec~sierpi:eń w Muzeum Ziemi Waiłeckiej w Wałczu. "Fotograf wiejski i jego świat - Scenariusz: M. Parno1vvlsilm,oprawa Folder, ulotka i,nformacyjlna. Wojciech Migacz 1874 - 1944" pla:sltyczna,: T. Bochen ,,90 lat po1skiego ruchu EkisIPOlzycja:2:.07. - 30.09. ludowego" Scenariusz: J. Gmitru:k, H. Raczyńlslka, J. Sałkows.kli,OIpraWQI pla9tycz!lla: H. Glaiłązka .Łkis,pozycja: 29.07. - 30.09. Ka,talog, ulotka infm:macyjll1Ja·. WSiPółorgani:z.artm: Muzel\lm H!iJst,oriiPolskiego Ruchu Ludowego w WaI'szawie. "Mqja pr,zygoda w Nluzeum" Scenariusz: K Ambroziak, OtpI1a!waplasltyczmJaJ: R. Koch. Ekspolz.y;cja: 15.10 -22:.1.1. (Wysitawa pokonkursowa prac rysunkow)'lch i malarsildch llJIa:desła!llY;cIh przez dzieci w latach 1984 - 1:985). "Malarstwo etiopskie XVI - XVIII wiek" Ekspozycja: 26.11. - 31.1!2., 40 obrazów li 40 ek:sjpon1atów. UloJtkJa linformacyjna. orgalnizaJt'or: Min:i'sters'two Kultury Etiqpii. "Wieś polska Ekspozycja: In(erprcS's. Wlslpół- w obiektywie" wystawa pokonkursowa 29.11.85 - 5 01.96. Uld1Jka iinforma'cyjna. W,spółOlrgaJnizatorzy: NK ZSL WOJEWODZTWO BIELSKOPODLASKIE MUZEA Biala Podlaska, Muzeum OI~ręgOlwe "Sztuka Scenarvusz: C. Wrębiak. Ekspozycja,: '\\ Białej PodlaiSkiej, 60 ekspolI1altów. ludowa" 23.02. w Akadernj,i WychowalTh'iJa:Fizycznelgo �430 KRONIKA "Zdobnictwo strojów Scenariusz: J. Petem, E. Kępa, oprawa 1.03. - 3 05., ok. :350eJki'>ponatów. InfDrmator. "Sztuka ludowych" pl'a's'ty'czma: K ludowa południowego Scenariusz: C. W:rębi'alk, oprawa plalstyczna: ok. 200 ek:spoll1aitów. Ulo!tka 1nformacyjna. ~iJtk()lwska. Ekspozycja. Podlasia" K. Wi1J~owSika.Ek:Sipozycja: 28.04 - 30.05 , "Szopki ludowe" ScenariJUsz: C. Wlrębi'a:k, oprawa pla:styczl1Ja: K. WiI1Jlwwska. EJkspozyc}a: 412.85.- 31 01.86. w Oddziale Muzeum OkJręgowego w ŁOjsicach,25 eksponatów. INSTYTUCJE NIEMUZEALNE ŁOlsice, Łosicki Dom Ku'Hury "Wystawa Oprawa tiJlog plastyezma: wieńców dożynkowych" R. MikoszewsiBJi. Ekspozyeja': WOJEWÓDZTWO 29.09. - 30.10., 12 eiksponatów. Ka- BIAŁOSTOCKIE MUZEA Bialystok, Muz'eum Okręgowe "Współczesna patrz: rzeźba ludowa" To,ruń, Muzeum Etn-ograficZJne "Białostocka wieś w starej fotografii" Scen2Tiusz: H. J2rkubawski, W. Ko:walczuk. Ekspozycja: wrzesueń - październik w Klubie Międzynarodowej Pralsy i Książki 'w Białymsitoku, 1130ekspoll1altów. WspółoJ1ganiza'tor: KMPiK w Białymstoku. WOJEWODZTWO BIELSKO-BIALSKIE MUZEA Cie5zy!~, Muzeunl "Na szkle malowalDie" Scenariusz: M. MakoWlslk:i.,M Dembiński, oprawa plastyczna: M. Makowski, konsultacja: Zeslpół EtmiograIiczny Muzeów Województwa Katowickiego. EkspQ;zycja:: lipiec w Cieszyńskim Cenikum Ku]tury, 50 eksiponaitów. Wisła, MUZleu:rnBeskidzk,;e im. A. P:odżorskiego, Oddział Muzeum w Cieszynie "Malarstwo Scenariusz: J. 50 eksponatów. Krop, na szkle Marii Gatnar-Guzy" Qprd'Wa plas'tyc.zma: M. Mak{lwiSki Ekspozycja: 2.01. - 30.01., �431 KRONIKA "Portrety górali beskidzkich Scena<riusz: J. Krop, oprawa 30 eksponatów. Folder, plalkat. INSTYTuCJE - malaretwo pl1alS1tyezma:B olejne Jana Wałacha" Walach. Eklspozycja: 2.01. - 30.01., NIEMUZEALNE Sucha BesI~~dZJka,T'Owarzystwo Miłośn!ilków Ziemi Suskiej "Wystawa wieńców dożynkowych" Scenaf1iu:s:z:J. HarasLmczyrz, oprawia plasltYClZJna: K. Włoch Bkspozylcja: 30.01.- 30.03. na wystawie 40 lalt Suchej Beskidzkiej w sali Miejskiej Rady Narlodowej, 742 I€I~slPoll1aty. Plakat: Ekspozycja: slicrpień - wrzeslień Rynek w Suchej BeSlkildZlkiej. WOJEWODZTWO CHEŁMSKIE MUZEA Chełm, Muzeum Okręgowe "Sztuka ludowa Ziemi Chełmskiej" Scenariusz i oprawa plasltyczna: J. Barczyńsilm. Ekspoizycja: szawskim Ośrodku Ku~tury w Warszawie, 146 e~sipolnatów. WOJEWODZTWO 1801 -!1l5.01. w War- ELBLĄSKIE MUZEA Kwi·dzyń, Muzeum Zannkowe w Mzilborku, Oddział w K'Wlidrzynie "Wyroby z trzciny i wikliny Technikum Wikliniarsko-Trzciniarskiego w Kwidzynie" Scenarl'usz: H. Sampławs:ka, oprawa plastyczna: B. Malinowska. EkJsrpo:zycja: 10.04 - 11.11., 205 eksponatów. "Pisanka regionalna" wystawa pokonkursowa Scen;lriusz: H. SamplawskCl, oprawa plasty.czrna: B. Malinowska. Ekspozycja: 1304.- 15.05., 172 ekspoln<1ty Ws'półorganiza:tor: Wojewódzki Zarząd Kółek Rolniczych w Elblągu. "Twórczość ludowa regionów nadwiślańskich" Sc:eaariusz: H. Sa,mpbwska, oprawa plasltyczna: B. Mali!nowslm. Eklslpozycja: 1.06.- 15.08., 200 ckspGlnatów Wspólorganizatomy: Komitet Obchodów 750~leCia Kwidzynia, Miejski Ośrodek Kultury w Kwidzynie. �432 KRONIKA WOJEWODZTWO INSTYTUCJE GDAŃSKIE NIEMUZEALNE Gdańs!k, Wojewódzki Ośrodek ~ul1Jury "Rzeźba Antoniego Bartara" Scenar:iuslZ: H. OSltrow.s!ka-Wójdkowa, ·oprawa pI8My.ezmJa: A. SZaiblewska EkiólpOzycja: 25.02. - 15.04., 11210 ~kslponatów. KaJtalog. Współo,rgalnli'zaitor: Muzeum Pomorza Slfl()ldkoweg"Jw Słupsku "Sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego" Scenariusz: K. Szałaśna. ~kisIPozycja:20 05. - 2.06. w Galerii "S" IW Bydigoszczy. 166 ekSlponctltów Wspólorglalniz.aitorzy: Kujawsko-Pomorskie Towa'l1zystwo Kul!tumlne. Klub Senilora Zakładów Clhemi!czmych "OI'gaJniJkia- Zachem" w BydgosZiczy. "Zabawki ludowe" Scenariusz: K. Szałaśna, oprawa plastyczma: A. Szablew:slkia.· EksIPozycja:31.05. - 28.06., 147 eksponatów. W.sjpółor:galnizaitor: Regionailne Biiiuro SprZiedaży w GdYil1Ji. "Współczesna sztuka ludowa Kaszub Srodkowych" Scenariusz: K. SZałaŚl1'3, opm!wa plalslty'cz.na: A Szablew:ska. EkspiOlzycja: '17.07 - 4.09. w Miejskim Domu Kul'tury w Kairtuzach, 76 ekspo!l1Ja'tów.WlspółQ'r.gamizat'or: Miejski Dom Kulitury w Kartuzaloh. "Współczesna sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego" Scenariusz: K. Szałal.Ślna,Oiprawa plas'tyezma: A. SzablewSlkia. ~kspozy'cja: 14C e'ki.-lpolna1tów. WOJEWODZTWO 24.07. - 17.08., GORZOWSKIE MUZEA Gorzów Wlklp, Muzeum Okręg1dwe "Rz·eźba ludowa województwa gorzowskiego" Scenariusz: W. Sati<owls:ki,opra'wlat pIa:SltY'czna: M. Golemski Ekspozycja: 9.01. - 3.02,. w Klubie "Kierunki" StowalI1zyszenia P AX w Gorz·owiie W1kp., 29 eksponatów. P1!a!ka t.Współorgalnii!zaltor: StClwarzys.zenie PAX w Gorwwile Wlkp. 1 "Oleodruk religijny w zbiorach Muzeum Okręgowego w Gorzowie Wlkp." Sl'lena,riusz: W. Sadowski, Qlprawa plalstyezna: M. Golemski. Ekspozy'cja: 14.03 - 16.0ł. w K'lubiie "Kieruniki" Stowarzy!sizenia P,AX w Gorzowi1e WIlkp., 312ekspcmaity. Plakat. Współorganizator: St,owarzy'slzenie PAX w Gorzowie WlkJp. "Pokonkursowa wystawa r"eźby funkcjonującej w obejściu i krajobrazie wiejskim" Sc€'.nar~UiS(z:G Kostkbewicz, M. Golemsikii" oprawa plials1tY'oZlna: M. GOIlemsIki. Ekspozycja: 22.11. -120 12. w ~lubie "Kierunki" Stowa·rzyszenia PAX w Gorzowie Wlkp. 14 eksipcmartów. Międzyrzec.z, Muzeum �433 KRONIKA "Współczesna Scenariusz: J. Paltorska, - 16.02.86., 39 eksponatów oprawa "Staropolski Scenariusz: J. Patol'ska, '16.02.86., 41 eksponatów. szopka ludowa" .plalStyc.zma: A. Kdwa1:slki. Ekspozycja: piernik świąteczny" opriaIWa .plas:tycz.nJa>:A WOJEWÓDZTWO 22.1'2/.85.- Kowalsiki. Ek!sipozyc-ja: 22.12.85.- JELENIOGÓRSKIE MUZEA Bolesł'awiec, Muzeum CeramJilki "Gwiazdkowe patr,z: Elt.l1ograficzne wystawy tradycje ludowe" ozasowe zOll"ganizowame w 1984 roku. LUD WOJEWÓDZTWO KALISKIE MUZEA Kalisz, MuzeUJrr.Okręgowe ZJi,e,miKa~iJsIki~j "Wybrane elemelIlty wystroju chałupy wiejskiej w regionie kaliskim XIX - XX w." SCelIlariusz: A. Jabłońska-Walmy, oprawa plastYl~a: dziernik - grudzień, 50 e.kspOI1JaJtów. Katalog, plakatt. KI"'Q/tJooz}'ln, Muzeum Reg:il()na~ne "Obrzędowy ScenariUi)·z; H. Lawniczak, natów. Katalog J. Pawlak. Ek!$ozycja: paź- rok krotoszyński" Ł. Długiewicz-Paszek. WOJEWÓDZTWO Ekspozycja: 21.03. - 8.05., 50 ekspo- KATOWICKIE MUZEA "Ludowe zwyczaje doroczne n.a Słąsku w malarstwie Il'lieprofesjonalnym" Scenariusz: K. Ka,czko. Ekspozycja: 4.01. - 12.06. w Zasadnli'Czej SlJkQle Zawodowej w Tychach, 58 obm.zów. "Powstania śląskie w plastyce nieprofesjonalnej" Scenariusz: K. Ka'czko. Ek:slpozy'cja: 4.03. - 19.111. w MUZI€um w Bria5zce; Eikspo.zYCia: 19:11.85. - 11.02.86. 'W Muzeum .w Oleśnicy. 72 eksponaJty. Ka'talog, afislZ. 28 "Lud" - t. 71 �434 KRONIKA '"Drogi do zwycięstwa" plasty~a nieprofe:sjonalna Scenariusl: Ekspozycja: af,l5z. K. Kaczko, oprawa pla:lty,czna: D. ChnJJ:eaarska. Ekspozy{:ja: 9.05. - 30.08.; 6.09. - 4.112.w Muzeum w T:a:l1nowskich Górach. 142 eklsponalty. Kaltalog, "Z dziejów kultury na Górnym Śląsku w latach część pt. "Rodzina śląska" 1848 - 1945;' Scenariusz: I Bi'ałas, oprawa 'pla.s'ty,ozna: M. Z'awi:.'lla. EkSIPo,zycja: 14.06.-1.10. w C€'flI~,um KulJtury w Kał1;Jowicach,ok. 400 ekspo!l1.<ljtów.Folder, plakat. Ws!półorgTa.nizatorzy: Wy.dział K:u1'1.uryUrzędu WojewódZJkieg,o w KaJtowicta1oh,Śląski IlnStytut Naukowy w Kawwica{:h. "Działalność Muzeum Górnośląskiego w 40-leciu PRL" (w tym prezentacja zbiorów i działań eWlOgrafic7Jl1ych) Sceml'riu:.>;z:K. Kaczko, M. Kuczyńska, I. Białas, opralWa plasltY{:;Zll1Ja: K. Adamczyk, R. Chru.ściel. EkJ5Ipazycja: 22.06.85. -:22.06..86., 1083 eikJs!pona1y. PlaJkat. "Wyroby Cepeliowskiej Spółdzielni ARW w Katowicach" ScenlalriUJSZ:H. Nieświa.ltowsika, M. K:uczyńs'ka, 'ClIP,rawapla~tyczna: H. Niieświlalta\Vska. Ekspozy'cja: 10.12.85.- 22.06.86., 368 eksą}OO1tatów.WlSIPółoI"gallliza1tor: SpółdZiielnia Arw w KatOlWictalch. Chrzanów, Muzeum "Rzeźba ludowa Małopolski" Scenariusz: H. OczlrowsKa, opraWIa plastyczna: w GliwicaCh. Ekispo:zycj'a.:pa,wziernik - grudzJień. ,.Plastyka D. S2Jpak, k011JSultacja: Muzeum ludowa Krakowiaków Zachodnich" SOenariusz: Z. Li:PI'arz, Olgrawa pIasltyc7Jl1a: D. Szpak. EkStPozycja: IW'I'lZJeS'ień - grodzień w Nadwi:ielańskr.I:11Papku Etinograficmym - Oddział Muzeum w OhrzanOlWie. WOJEWOOZTWO INSTYTUCJE KIELECKIE NlEMUZEALNE "Współczesna ludowa sztuka sakralna" Ekspozycja: 1·606. otwarcie w K:lubie Wojewódzkiego Stdwa['zyszem'a PAX. Kielce, TOWia:r:zystW3Pr:zyjaciół Górnictwa, Hultni0twa i Przeymsłu Sltaropolskliego. WOJEWOOZTWO KOSZALIŃSKIE MUZEA S2.czecinek, Muzeum Regionalne "Las W źyciu człowieka Scenariusz: M. F'i'jalkQW1.Ski. Ekspozycja: - 85" 5.11. - 1.112.,50 ekspol1Jalt6w. �435 KRONIKA INSTYTUCJE NIEMUZEALNE K>osza~im,Wojewódzki Doon Kultury "Rękodzieło ludowe i twórczość pamiątkarska" wystawa pokonkursowa Scenariusz; R. Kozłowska, {)(prawa plastyczna,: H. Ma'Cliejew:ski. EkJs·po.zycja: s.ty-ereń.. grudzień, 194 (,ks/pOJlaiy. Ka'talog. WOJEWOOZTWO KRAKOWSKIE MUZEA K:I'aków, Muzeum Hiisltorycz,ne m. Kra,kowa "Szopki krakowskie Scena.riusz: A Szalapak, opra'wa plas.t~c=a: 8.112.85.- 16.02.86., 166 ek.<;,polnaiów. WOJEWOOZTWO 1985" A. SzalIalpak, B. JaroslZ. EkJsIIx>zycja: KROSNIEŃSKIE. MUZEA JasIo, Mureum RegiOll1al!l1e "Szopki ludowe ze zbiorów Muzeum RegiOU'lalnego w Jaśle" Scenariusz; A. Sep1oł, oprawa plastycZlna: 49 eksponatów. S<'lUok,Mu.zeUlmBud·owniCitwa Ludlorwego "Koncert Scell1arius,z i oprawa nuty. Informato.r. plastyczna; K. Madejczyik. Ekspozycja: 1.02. - 28.02'., na szkle malowany" J. M!all.ilUoW\Slka Ekspozycja; WOJEWOOZTWO li2.05.- 30.09., 74 e.kspo- ŁOMŻYŃSKIE MUZEA Ciechanowiec, Muzeum Rolnicitwa im. KrzyszitJofa Klulm "Malal1Stwo na szkle Krzysztofa Scenl<lJrius!Z:K. Uszyńs·ki, oprawa 78 eksponatów. "Kowalstwo OkOU'lia" :plastycZll1Ja:'W. Boguoki. Ekispozycja: Mieczysława Zaniewskiego" Scenariu.'iiz: I. Kreal, {)(prawa plastycma: W. Bogucki, 21.06. - 212.07.,44 ekspona'ty. Prr.zewoclnik, plakat. 28· 17.01. - 28.0Q\., K Uszyński. Ekspozycja: �436 KRONIKA ŁODZKIE WO.TEWODZTWO MUZEA' Łódź, Muzeum wOhoologticme i mbnoglraflicme "Morawska kultura ludowa" Scenariusz: E. Većerkova. Ekls'Pozycja: 18.0l!.- 30.a3. PI<JJkaJt,fro1der. Współorganizator: MorawSkie MUZieum w Brnie. "Bałuty w linorytach J. Filipskiego" Soen'<lII"iusz:E. Wliady,kowa. Bklspo;zycja: 8.02. - 17.04. w Dzie1Jnieowej Bibliotece blicznej Łódź-Śródmieście. Pu- "Maski afrykańskie" Scenariusz: W NowOS'Z.Ekspozycja: onej L6dź-Sr6dmieklie 8.02. - 17.04. w Dzielnicowej "Narodziny BilbltcrtJecePub1iicz- chleba" Scenalrii.l!s'z: J. Olech, OlPDawa plaslty.c.ma: J. Wieczorek. Ekspozycja: 5.06. -7.11. P1akart. Współorga.ni'zator: Wojewódzki Komitet Zjeclinocronego Stronnidwa Ludowego w Lodzi. "Rumcajs i Colargol zapraszają" Sl'€naJl'iUSfL:A. Woźn~l3.k. Ekspozycja: w STadzie Sląskiej. 1.07. - 31.08 w Muzeum "W stronę Kraju Scenarliusz: M. Ekte:r1. Ekspozycja: "Ar1ekiL'lI"w Łod zi. "Korzenie Rzemiosł Rad" 18.11. otwar<:rie w Paiultwowym teatru Drzewnych Tealbrze Lalek lalkowego w Polsce" Scenariusz: A. Woźnlila!k.Ekspoz.j"cja: otwarcie "Ar lekin" w Łodzi. 18.1!1\w Pańlstwowym Teatrze Lalek "Polskie obrazy ludowe w zbiorach Muzeum Archeologicznego i Ebnograficzmego w Łodzi" Scenariusz: B. Wr6blew~a. EkS/pozycja: 17.12.'1985- 9.0U986 w Biurze WY'Staw Arlysty'cZ'IlYch w Łodzi. Katalog, pla:kat. "Boźe Narodzenie po polsku" ScenadU!S'z: M. Ltbersk<a" oprn:wa plasity,czma: W. Adalmiak - 16.03.96. Plakalt. WO.TEWOOZTWO Ekspozj"cja:. 23.1'2.85.- NOWOSĄDECKIE MUZEA Nowy Sącz, Muzeum Okręgowe "Rzeźba ludowa i malarstwo Sądecczyzny" Sce:nan-i:uS'z:Z. Wolanin. E'kspo.zy·cja: 1.05. - 30.09. w SądeCktm Pa'rum EtnQg'rafi'czmym. 242 eksponaty. �KRONIKA "Współczesne Scenaruusz: M. Kroh Ekspozy.cja: wieńce dożynkowe" 18.09., 00' ekStp<Jll1atów "Rzeźba ludowa Karpat Polskich" Scen<lJriusz: M. Kroh, Z. Tohl. Ekspozyoja:2.112.85. -:10.01.86. w BliUJl':zeWystaw Artytsltyczny,ch w Gorli.cach, 192 elc,piOIIliaity.WSlpółortganizaltor: BWA w Gorlicach. "Szopki ludowe" Scenarliusz: M. Kroh, B. Koczwara Ek!sIPo,zycja: 26.12.85. - 16.02.86. w Sądeekim Etnograficz.nym, 168 ek9ponatów. Rabka, Muzeum im. Władysława Orkama "Działalność ,scenariusz: Paxku wystawiennicza MU2)eum im. Wł. Orkallla w okresie 40-lecia PRL" Z. Raik, Z. Koch<alllowi.cz.Ekspozycja: "Rzeźba i malarstwo 25.03. -;27.05.,26 na szkle Piotra Plakat. Piotrowskiego" Scenariusz: Z. Rak, Z Kocl1anowicz, opnaJwa plastyczna: Eks'[Xlzycja: 29.05. - 4.11.,41 eksp<matów. Plakat. "Malarstwo plaikat6w. A. Wańkowicz-Bajka. na szkle Jan~ny Sierosławskiej" SCen<lJrJlUbz: Z. Rak, Z. KochanQwicz, QlpTawa pLastyczna: pozycja: 15.11.85.- sity,czeń 86, 42. eiks,polllaty" Zakopmne, Muzeum Ta'br:zańskie "Rzeźba Jana Scenariusz: S. ŻurowSJkU, oprawa 13 eksponaJt6w. A. Wańkowicz-Bajka. Eks- Cachry" plasltycz.na: Czecl1. Ekspozy,cja: 1.04. - 30.04., SCEnal"LUsz: S. Żurowski, opraw,a pl<a!s1ty.cz.na:J. Czech. Ekspoizycja: w Związku PodhalalI1 -- Oddział w Ludźmierzu, 54 ekspOlI1aty. 406. - 30.12. "Sztuka "Sztuka J. podhalańska" górali podhalańskich" Scenariusz: S. ŻUl"owskii, orpra\Vla plastyczna: J. C~h, konsultacja: S. Czech. Ekspo'lycja: 15.08. - 30.12. w Muzeum Okręgowym w Wałhrzy'chu, 241 eksponalt6w. Współorg:mizat'Or: Muzeum Okręgowe w Wałbrzychu. WOJEWODZTWO OLSZTYŃSKIE MUZEA Mrągowo, Muzeum Olsztynie ,v Ziemi MrągoW"skiej - Oddział Muzeum W,alrmii Mazur "Ludowa rzeźba ceramiczna Włady:s'ławy Prucnal ze zbiorów Walentyny i Marii Dermackich" Sc<',nar.iU.':z:A Wierzbi'cka, oprawa maj 86, 56 eksp<matów. plastyczna: T. Juszk'iewicz. EkSlPOzycja: 22.10.85.- �438 KRONIKA WOJEWOOZTWO OPOLSKIE MUZEA Kluczbork, MUZJeumlim. J,alna Dzie.riJona "Indianie patrz: Warszawa, Kiczua, górale Peru i Boliwii'~ Pańs<twowe Muz€'Um Etnograficzne "Współczesne ule figuralne" wystawa plenerowa Scenariusz: R. PaJSltw\iń:ski.EkJspozycj'a: dtiwarde: 11.06., 10 eksponatów. Opale, Muzeum Sląska Opolskiego "Opolska sztuka ludowa" Scena'riusz: E. Boczańs.ka-Kuhl, oprawa plastyczna: R. Kowal. Eksipozycj<lJ: 14.09.-16.09. w Glogówk:u w 'budynku B~nku, ok 200 eksponatów. Opole-Bierk<JWice, Muzeum Wsi Opo~kiej "Wielkanocna plastyka obrzędowa" Scenarius!z i oprawa plastycz.na: E. Bęben. Ekspozycja: 31.03. - 31.05., 210 eksponatów. "Wystawa koron imiwnych" ScenaJriu:sz oprawa plastyczna: L. Bolkła Eksipozycja:2'9.09. - 31.10., 63 eksponaity. WOJEWOOZTWO OSTROŁĘCKIE MUZEA Ostrołęka, Muzeum Okręgowe "Jak to ze lnem było - len w kulturze ludowej Mazowsza" patrz: Płock, Muzeum Mazowieckie .••• "Mazowiecka rzeźba ludowa" Scenariusz: G. Grzelińska, opl'awa plastyczna: S. Krzyżewski. Ekspozycja: 1.03.- 24. Eksponaty. Informator. Współorganizator: Muzeum Mazowieckie w Płocku. 04.84. "Kul'piowska sztuka ludowa" Scenariusz: B. Sokołowska, T. Konopka, oprawa chowski. Ekspozycja: 1.05 - 25.07., 70 eksponatów. plastyczna: S. Krzyżewski, A. Ole- "Sztuka ludowa Indonezji" paltrz: W'arsZJawa, PańStwowe Muzeum EtnograficzJlle "Haft kurpiowski" Scenariusz: B. Sokolow.ska, oprawa plastyczna: S. Krzyżewski. Ekspozycja: 20.06.- 30.08. IV Muzeum Mk~.i:skim w Wyszkowie, 30 eksponatów. Współorganizator: Muzeum Miej;;'kie w WyszkO\vtie. �439 KRONIKA "Palma Oprawa pla1styczna: A. Olechowski, ponatów. kurpiowska" S. Krzy1Ż€wskli.E~s[pOlzycja: 17.04 - 30.08., 30 eks- WOJEWODZTWO PILSKIE MUZEA "Kultura ludowa mieszkat'lców południowo-wschodniej Polski na Ziemiach Zachodnich" Scenariusz: J. Niedźwiecki, ,oprawa plastycz.ua: Z. Ka:walec-ŁusIZlczew,s~a. Ekspozycja: 20.11.85. - 26.01.86. w Muzeum Ziemi Wałeckiej w Wałc7JU, 112 eksponatów WspółorgaJI1j~zator:Muzeum Ziemi Wałeokiej w Walczu. Trzcianka, Muzeum im. Wikltor'aJSta,chowiaka "Sztuka ludowa HucuLszczyzny" Scena,ni'uszioprawa pOm'tów Informator. plastyczIJIa: R. Lewandowski. Ekspozycja: Qi2,02.- :2J2.03.,,240 eksWspółorganl~zator: Muzeum Et:niograf1czne w Poznaniu. SC€nariU5Z na~ów. plasityczna: "Oby na szumiały bory, lasy ... " 'oprawa G. Cybullsl~a. Ekspo,zy,cjlaJ:,28.03. -215.06., l!80 ekispo- WOJEWODZTWO PIOTRKOWSKIE MUZEA Opoczno, MUZlEumRegionalne "Wybrane dziedziny sztuki ludowej - haft i rzeźba" Scenariusz i oprawia plaSltyczma: Z. Rafalski, kOtłlSiUltacja: J. P. Dekow:slk:i.Ekspozycja: 5.07. - 30.08 w Miejskim Domu KuLtury w Opocznliie, 80 eksponaltów. "Z wypraw etnograficZJI1ych w OpoczyńJskie" S,cenariusz i opr1awa plastyczna: M. GałąZJka, konsultacja: zycja: 8.07. - 31.08., 150 eksponatów. pj,otrków Tryb., Muzeum Okręgowe "Kobieta wiejska i jej warsztat Scenariusz: G. Szczepan1iak, oprawa plia~tyczna: E piel1-wrzesień, ok. 40 eksponatów. Informator, afisz. J. P. DeJoowski. Ekspo- pracy" StaJll!kliewkz. Ekspo,zycja: sier- "Rzeźba ludowa Polski środkowej" Scenariusz: G. Szczepaniak, oprawa plalsltyczna: E. Stankiewicz. Ekspozycja: październ:!k-listopc1d w Muzeum Łowiecko,-Przylrodniczym w Piotrkowie Tryb., ok. 80 eksponató",v. Afisz. Współorganizator: Izba Ludowa w Przedborzu. �440 KRONIKA "Szopki ze zbiorów etnograficznych Muzeum Narodowego w Kielcach" Scenariusz: G. Szczepaniiak, oprarwa plastyczna: dzień 85 - styczeń 86, 56 eksponatów. Afisz. Tomas'zów Maz., Muzeum "Kultura Ekspozycja: rardowie. K. Mysrtkowska Ekspozycja: gru- ludowa okolic Lipiec Reymontowskic.h" 6.02. - 28.02., 97 ek5ponaitów. Współorgainizaltor: Muzeum Okrę.gowe w Zy- "Dorobek Spółdzielni "Twórczość Mazowiecka" w 35-leciu jej istnienia" Oprawa pliastyczna: J. Morweg. Ekisrpozycja: 15.U -15.1:2., 89 ekspo.nJat6w. A1lisz. Współorganizator: Spółdzielnia Ptratcy "Twórczość Mazowieoka". WOJEWOnZTwo PŁOCKIE MUZEA Łęczyca, Muzeum "Kobieta w łęczyckiej rzeźbie ludowej" Scenariusz: A. Sobczak i pra.cownicy Muzeum w Wieluniu, oprawa plasltyczna: pracownicy Muzeum w Wieluniu. Ekspozy.cja: 12.04.- 15.05. w Muzeum Ziemi Wieluń-",kiej \V Wieluniu, ok. 80 eksponatów. Afisz. Współorganlizator: Muzeum Ziemi WiJeluńskiej w Wieluniu. "Bolesław Grabski - łęczycki rzeźbiarz ludowy" Scenariusz: A SQbczak, opmwa plastyczna: D. Dudek. Ekspoo:ycja: w Gminrnym Ośrodku Kultury w L€śmierzu, ok. 80 ekJsponaJtów. Afisz. Płock, Muzeum MazOtw<ie,okie. 3.05.- 30.05. "Jak to ze lnem bylo Len w kulturze ludowej Mazowsza" Scenariusz: W. Dowlaszewicz, oprawa pla:s1ty.ezna:S. Krzyżewsk!i. Ek!spozyeja: 10.01.- ,2'3.04. w Muzeum Historycznym w Pr21a:snyszu Oddział Muzeum Ok'ręgowego w Ostrolęce, 86 eksponatów. Informator. Wspólorganizaltor: Muzeum llis'toryczme w PrzaSlnyslZu- Oddział Muzeum Historycznego w Ostrołęce. "Stare i nowe Mazowsze w rzeźbie i malarstwie Scenari'usz: W. Dowlatszewic.z, opraw.a; plasityczna: - 8.09., 86 eksponatów. Plakat. ludowym" T. Zaremba:. Ekspozycja: 27.06.- "Współczesny fajans włocławski" ScenariUlSz: J. Dąbr·owska, OitpI1awaplasltyczna: T. Zaremba. Ekspozycja: 2Z.U.a5.- 10.01.86., 313 eksponatów Współorganizator: Muzeum Ziemi Dobrzyftstkiej i Kujawskiej we Włocławku. Sierpc, Muzeum ii Patr,k Etmografiiczny �44i KRONIKA "Produkcja chleba na Mazowszu północno-zachodnim" ScenaTiusz i oprawa p1astyczoo: J. Dowlaszewicz, zycja: 18.10.- 1.12., 54 ekSlponaty. "Mleko i jego przetwórstwo 'kOlllSulitacja: T. Cz.erwińskIi'. Ekspo- w tradycyjnej kulturze Scenariusz i opro.wa plasltY'czua: B. ~d1a:mczewska, Ekspozycja: 10.12.85.- 15.01.86., 68 ek.sponaltów. WOJEWÓDZTWO wiejskiej" Imnsultacja: T, Czerwiński. POZNAŃSKIE MUZEA Szren:.awa, Muzeum Narodowe Ro1lllictwa "Modele wiatraków wielkopolskich" Scenadusz: M. Sierszeń:s,ka, oprawa plas1tyczna: R. Fabianowski, kionsuIitacj1a: F. KIaczyński. Ekspozycja: '119.06. -11.07. w Muzeum Pielrwszych Rilast6w 00 Ledniiicy. Wiel~polsk1i Park Etnograficzny, 15 eikspolnatów. Września, Muzeum Regionalne im. Dzieci W,rzeŚiIlieńskich "Wystawa amatorskiej twórczości artY5tycznej Leona i Konrada Mertków (ojca i sYllla)" Scenarius.z 'i <Jprawa p!:<J.<Sity,czna: K. MeI'tka, tkonsuJltacja: T. Brombor-Kołod'ziejska. Ekspo,zycja: 25.11.85. - 28.02.86., 90 obrazów, WOJEWÓDZTWO PRZEMYSKIE MUZEA Przemyśl, Muzeum Narod<Jwe Ziemi Przemyskiej "Sztuka huculska" Scenariusz ~ cpl'awa plastycZina: T. Burzyńsk1v, konslUl:talCja: A. KarczmarzewskL Ekspozy,cja: 8.06. - 30.09. w Muzeum w Brzeworsku, 150 ekispona't6w. WOJEWÓDZTWO RADOMSKIE MUZEA Radom, Muzeum Wsi Rad,omskiej "Skarby Scenaniusz: Ekspozycja: w skrzyni M. JUIf'ecka, oprawa plastyczna: 20.03. - 20.06., ok. 300 eksponatów "Nestorzy sztuki ludowej malowanej" A. Włoda[',z, k1onsultacja: Folder, plakait. Ziemi Radomskiej" Scenariu<;z: M, Jurecka, opr:awa pla.styczma: A. Włodarz, Ekspozycja: 10.06., '(lik. 100 eksponaltów. Folder, plakaJt. "III Ogólnopolskie Biennale S. Rosiński Kowalstwa konsultacja: S. Rosiński. Ludowego" Scenariusz: M. Jurecka, op'mwa plaStyczna: A. Włodarz, konJsultacj.a: Ekspo,zycja: Q8.06.- 20.11., ok. 300 ekspiQlI1aitów,Ka'tal<Jg, pla:kiat. S. Rosiń:ski. �442 KRONIKA "Życie i twórczość Jana Kochanowskiego w sztuce ludowej" Scenariusz: M. Jurecka, oprawa plalStyczma: A. Włodarz, ,konsultacja: S. Rosiński. Ekspozycja: 18.07. - 18.08. w Galerii "SltaI'laJ KQI'ldegaJI'lda"w WIarszawie, ok 200 e'k"ponatów. Ka'talog. WOJEWODZTWO SIEDLECKIE MUZEA Siedlce, Muzeum Okręgowe "Stroje ludowe regionów województwa siedleckiego" Scenariusz: J. Kjaszutska. Eksporzycja: 1\11.12.- 30.1IZ. w Centrum Kulitury i Sztuki w Siool1cacih, ok. 100 e'ksponaltów Kaltalog, plakat. WSlp6łorganizatorzy: Centrum Kultury i Sz1;'uk,iwoj. lS'iedl,eckieglO,Muzeum Regionalne w Łulwwie. WOJEWODZTWO SIERADZKIE MUZEA Sieradz, Muzeum Okręgowe "Sztuka zdobnicza i rękodzieło ludowe regiOlrlu sieradzkiego" ScenariuSlz: Z. Neymall1owa, oprawa 240 eksponatów. Wieluń, Muzeum Z'iemi Wieluńskiej plastyczna: Z. FLsrzer. Ekspozy,cja: 7.06. - 6.10., "Kobieta w łęczyckiej i wieluńskiej ScenaI'l~usz: S. Bakalarczyk, uk. 120 ekspOll1a1;ów. oprawa plastyczna: WOJEWODZTWO rzeźbie ludowej" W. Jlaniak Ekspozycja: 19.04.- 15.05., SKIERNIEWICKIE MUZEA Rawa Maz., Muzeum Zienti Rawskiej "Boile Narodzenie w sztuce ludowej" Scenariusz: J. Midgał. Ek:slpozycja: 20.12.85.- 28.02.86., 59 eksponatów zator: Pańs:twowe Muzeum BtnogI'1aficZJnew Wa'rszawie. Zyra'rdów, Muzeum Okręgowe "Afgańska czajchana" p;rtrz: Warsrzawa, Muzeum Az.jlii Pacyfiku "Grafika lamajlska z Nepalu" patrz: Warszawa, Muzeum Azji i Pa,cyfiku WS'półorgani- �443 KRONIKA WOJEWOnZTWO INSTYTUCJE SUWALSKIE NIEMUZEALNE Giżycko, Miejsk~ Dom Kulitury ",III Wojewódzki Konkurs Plastyki Obrzędowej Okresu Zimowego" Scenariusz i oprawa plaJSltyczna: L. Zart;brskJi, konsUltac)a: ska. Ekspozycja,: 16.11 - 25.1h, ok. 600 e:ksponatów. Plakat. WOJEWOnZTwo INSTYTUCJE B. Graziewliicz-Chlud,ziń· SZCZECIŃSKIE NIEMUZEALNE Szczecin, Wojewódzki Dom KuLtury "Wojewódzka wystawa plastycznej twórczości ludowej i amatorskiej" Scenariusz i ·oprawa plasltyczna: H. Drska, kolnsuUacja: M. KJampinska-Mielnicka. Ekspozycja: 8.1:2.3';;. - 13.01.86., 375 ekstpona!tów. FoLder, plakat. WOJEWOnZTwo TARNOBRZESKIE MUZEA Sandamierz, Muzeum O~ręgowe "Muzeum w 40-leciu" część etnograficZlna tej wystawy na temat: "Sztuka ludowa regionu sallldomierskiego" Scenariusz: L Godyń, oprawa plaslty'cznJa!: I luty - kwiecieil, 213ekspOOlJa1y.PLakaJt. Godyń, J. Krzeminski. EkSlpozycja: "Lasowieckie ~erce Zycie i twórczość Marii Kozłowej z Machowa" Scenariws'z: L Godyń, J. KrzemJiński. E!kslpo,zycja: 15.10. - 13.1~., ok. 270 eksp<matów. InformaJtor, plakalt. Współorganizator: Wojewódzkri; Dom Kul'tury Za!gł~bia Siarkowego w Tarnobrzegu. lło;STYTUCJE NIEMUZEALNE Tarnobrzeg, Wojewódzki Dom Kultury "Twórczość Scenariusz: J Myjak. Ekspozycja: "Motyw kania Zagłębia, Sial'kJowego plastyczna Marii Kozłowej" 3.01 - 30.01'., 35 ekspoIlla!tów. we współczę~slnej sztuce ludowej" .scenariusz: J. Myjak, oprawa plasty<czna: B B. Nakielnik, T. Staszewskti. Ekspozycja: 7.05.- 30.05. w Rejonowym Ośr·odku Kultury w Opaltowie, 30 eksponatów. Współorganizator: RejoIllowy Ośrodek Kultury wOpaltowie. �444 KRONIKA ,,10 lat plastyki w województwie tarnobrzeskim" SceIlJalriusz: (częśCi wystawy !PQŚwlięOOl!1ej szJtuce ludowej): J. Myjak, oprawa plas'tytC.Zl1a:S. Dziubak. ~SIpOzycja: czerwiec - wrzesień, 120 ekisponat6w.. Katalog "Wieńce dożynkowe" Sc{"nariJu5Iz: W. Słapek. w Opatowie. Ekspozycja: 1.09. - 30.09. w Rejonowym "Drewno w kulturze ludowej Ośrodku Kultury Grębowszczyzny" Scenariusz: J. Myjak, opra!Wa plas,tyczna: T. Staszews.ki, konsultacja: S. Dąbek, A. K:ura:s'. Ekspozycja: 3.10. - 30.10., 45 eksponait6w. Wsp6łorganizator: Towa['Zystwo Regionalne w Grę:bowtie. "Lasowieckie serce Zycie i twórczość Marii Kozłowej z Machowa" patrz: Sandomierz, Muzeum Okręgo!We WOJEWODZTWO TARNOWSKIE MUZEA BochJnia, Muzeum im. prof. Stanisław:a Fischera "Sztuka Scenariusz: 1. Zawidz:ka. Ekspozycja: 'Ta:rnów, Muzeum Okręgowe Chiin" 14.07. - 8.09. ok. 180 ekspo.nalt6w. "W babcinej Srenal,jusz: A. BaTitosz, oprawa ok. 190 eksponatów. plastyczna: "Twarze Scenariusz: J. TUOl'a, opraWia plastyczna: fik, Katalog, plakalt. "Radża stan pa1trz. Warszawa, izbie" J. Koool. Ekspozycja: 11.06.85. - 30.09.86., i bużki" J. Kocol. Ekspozycja: 9.08. - 6.10., ;230 gOO'- sztuka i rękodzieło" Muzeum Azji li Pacyfiku WOJEWODZTWO TORUŃSKIE MUZEA Gil'udziądz, Muzeum "Polska wycinanka ludowa ze zbiorów Muzeum EtmograficZJnego w Toruniu" Scenariusz: L. Tyczyńska, oprawa 73 eksp<lil13l'ty. Toruń, Muzeum E1mograficzne plastyczna: J. Mrotek. Ekspozycja 18.04. - 24.06. �445 KRONIKA "Kultura materialna Pałuk" Scenariusz i oprewa pla&tyczna: l. W["onkowska. Elmpozycjar: 1.01. - 3L1~ w Muzeum w Bliskupilnie, 108 ekslpon~t6w. "WiJsła w sztuce ludowej" Scenariu.s'z: L Tyczyńslm, QPrawa plastyczna: R. Rebelka. Ekspolzy,cja: 1.Ql2,- 3.04. w Muzeum Ziemi Kociewskiej w Stargal'ctzie Gdańsikim, 51 elkspormtów; Ekspiozycja: l.06. -14.06. w Towarzystwie Naukowym Płookim - Oddział w Wy'szo.grodzie, oprelwa plaSltyc.zna: S. Pacholski. "Polskie hafty ludowe" Scenariusz: K. Turska-SkOWlronek. EmsipOzycja: 9.02. -128.02. w T-oruniu, 37 eksponaltów; Ekspozy'cja: 27.03 w Klubie "Rwblin" w Torundu; Ekspozycja: :?17.03.-14.04. w Klubie "P,rząśinkzka" w Toruniu; Eko;P0,zy,cj.a:30.05. - 20.06. w Klubie "KaJllwleon" w TorunJiu; Ekspozycja: .20.06. - 4.07. w W O.P ,R. w Tmuniu; Ekspozycja: 15.10. - 30.10. w Klubie "Pegaz" w Toruniu; Ekspozycja: 4.1l. -18.12. w Klubie "Sobótka" w To:runiu. "Współczesna w Klubie "Skarpa" rzeźba ludowa" Scenariusz i oprawa plas1ty,cmm: A Błachowsiki. Ekspozycja: ~.02. - 22,04. w Muzeum Okręgowym w BiaJ1YIln:~toku.1\20 ekspo:naltów. Wsp6lorgarnzatm: Muzeum Okręgowe w Białymstoku. "Twórcy ludowi i ich prace" wystawa fotograficzna Scenarliusz. T. Neme.re. Ekspozycja: 27.02. -.212.03., 32 foto~aIffiY. "Praca Muzeum Etnografic~nego w Toruniu" wystawa fotograficwa ScenaTiusz: T. Nemere. Dks;pozycja: 30.03., 120f<Jltogramów. "Ludowe kowalstwo artystyczne" Scenaduse;: J. ŁukasieWliJcz, oprawap1asty,czna,: - 10.11., 165 elkspiOlnatów.Folder, plakat. M. Hoffman. Ekspozy,cj,a: 10.04.- "Zwyczaje i obrzędy ludowe" (wio:senne i zimowe) Sceoo,musz: J. Oleksy, opI1awa plaslty,czna; R. Rabelka w Muzeum Ziemi KocieWislkiej w Stal'gardzie Gdańskim, "Ceramika Dolnej Saksonii" wystawa z Getyngi S ceJI1ariusz: J. Łukasiewicz, oprawa plasitycma: - 15.09., 1:28 eksponatów. Katalog, plakat. "Twórczość ludowa województwa Scenariusz: A. Błachowski, 127 ekspOlllait6w EkspoZy',cja: 111.04.- ~9.07. 1'33 ekspon~y. opIlawa plaStycmJai: B RFN M. Hoffman. Ekspozycja: 8.06.- toruńskiego" K,atka. Ekspozy,cja: 8.06. -15.09., �446 KRONIKA "Mikołaj Sce'riaritisi.:L. KopeJ."lIlikW rzeźbie ludowej" Ty,czyńs:ka. Ek:spru:ycja: 8.06. - 1~.06. W Domu w Nakle, Kultury 512 ek!sPQl!'laJŁy. "Intarsje Edmunda Scenau;iusz: A. Błachow~lci'. Ekspozycja: w Żnin'ic, 32 eksponalty. "Ludowa Kapłońskiego" 3.10. -122.10. w· Żnmski:m Domu Kultury rzeźba ceramiczna" Scena,riusz: A. Błoohowslki, oprawa otwarcie. 315ekspol1JatÓw. rplasltycma: WOJEWÓDZTWO M. Hof:DmaJIl. E'k:s!Pozycj-a:rlJ1.ll. WAŁBRZYSKIE MUZEA Wałbrzych, Muzeum Okręgowe "Sztuka pa1;rz: Zakopane, górali podhalańskich" Muzeum TatrzańSkie WOJEWÓDZTWO WŁOCŁAWSKIE MUZEA Włocławek: Muzeum Ziemi Kujawskiej "Motyw pracy Scenariusz: K. Pawłowska, W Urzędzie Miejskiilm w Miej!slki W Ciechocmku. i Dobrzyńsikiej W rzeźbie ludowej" oprawa plasitycma: R Magier. Ekspozycja: 8.06. - 16.06. Oi:echocliU1iku,35 ekslponatów. Wsp6łorgall1Ji7Jaltor: Urząd WOJEWÓDZTWO WROCŁAWSKIE MUZEA Wroclaw, Muzeum EtArHlgraficzne "Kiermasz wielkanocny" Scena.riusz: Zespół pracOWilllików Muzeum EtrrograJJi.cZJnego, oprawa E. PrusI. EkiSpozycja: 1.04. - 8.04., ok. 2500 eksponatów. ,,xX Wojewódzki Przegląd Plastyki Amatorskiej" Scena'riIusz: M. Fyda. EkspO!zycja: H. 09. - 30.09., 259 eksponalt6w. WspółorgalI1lilZJator:Wojewódzki Dom Kulltury we Wrocławiu. "Stare plaSitycqjna: Katalog, plakalt. i nOwe wsi do:nośląskiej" .Scena-riusz:M .. GołUJbikow,; M. Ros.'tworowSka, ,E. Berendt, E. PJ'Ws. Eks,pozycja: 6.1:2.- otwatrcie, 586 eksporua1ów. ~awa !plastyczna: �KRONIKA WYSTAWY ZAGRANICZNE ZORGIANIZOW,ANE W 1985 ROKU CZECHOSŁOWACJA BrJaJtysława "KrakoWlskie stroje ludowe" Scenariusz: A. KaczanO'wska, M. Długos.z Ekspozyoja: 17.02. - 15.03. w Ośroidku Informacji i Ku]tury PotLslkiej w Braty:slŁawie, )28 eksponart;ów. Foldeo:-. O~ganizatolrzy: Muzeum Etnogra:ficzne w Kirakowi,e, Ośrodek Irnfotrmacji ~ KultUlI'Y Polslciej w Brntysł.a'Wie, MiJniS'terSltwo Spraw Zagrankznych, MiiJnis beI1Sltwo Kult<ury i S:zJtuki. 1 "Zwyczaje i obrzędy zimowe i wiosenne w Polsce" Scenariusz i oprrawa plasltycz:na: J. Oleksy. E.mspozycja: 27.03. -11.04. w Ośrodku linformacji i KultUlI'Y Polskiej w iBiratysłaWlie, 90 ekls(pOlIlalt6w.Orrgan.lLzaltor:Muzeum Etnograficzne w TOirun;iu. Brno "Polskie stroje ludowe" ScenariuslZ: E. Królrikowska, IQpraWlaplastyczna: S. MaIltinkOva!. Eroslpozy,cja,:1J2.112.85.- l'3.a2.86. w Morawskim Muzeum w Br~iIe. Plakat OrganiZla\tor: Mu'z'eum Archeologiczne l Etnog:raf'i,czne w LodziL N iJtra "Współczesne zabawki ludowe" Scenariusz: A. Karczmarzewski. Ekspozy,cja: 14.06. - 8.08. w Oblasltne Nitmnske Muzeum w Niltrze, 114 eksporna'tów. OrganizaJto.rzy: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Oblas:tne Nitnanske Muzeum w Ndlbrze, Ośrodek Inforlmacji i Ku1Jtury Pollslroiejw Bratysławie. NIEMIECKA REPUBLIKA DEMOKRATYCZNA Drezno "Zima i Boże Narodzenie w Polsce" Scenarriusz: J. Oleksy, E. Arszyńska, O'P'rawa plastyczna: E. AXiSlZyńska,E. Bajraszewska. Ekspozycja: 31.11. otwaI1cie w Muzeum Sz't'uki Ludowej w Dre,źnJie, 290 eksp'onatów. Katalog, plakat. OrgamJirotor: Muzeum Btnograficzne w Toruniu. Lipsk "Polskie wiatraki" Scenariusz: M. Sierszeńslka, O'P'raIWaplastyczna: R. Fabianowski, konlsultacja~ F. Klaczyński. Ekspozycja: 14.07. -26.07. w Ośrodku Informacji li!Ku~tury PoJ.skiej w Llipsku, 27 modeLi (skaLa 1: 40). Organizator: Muzeum Nalrodowe Ro[nicltwa w SzrenliaWlie. �448 KRONIKA PORTUGALIA Lizbona "Wyc~nanka ludowa Mazowsza" Scen<l!I'iusz i opoowa plaslty,czna: W. Dawlaszewicz. Ekspooycja: w Ambasadzie Połskiej w Lizbonie, 6'2 ekslpOna,ty. Organiza!tor: MuzeUlm MazJolwieClkie w Płocku na zlecenie Mitruis~eJ"SltwaKultury i Sztuki. REPUBLIKA FEDERALNA NIEMIEC HannowelI" "Sztuka ludowa Polski Południowej" Scenariusz: >A. Ba'rtos,z, oprawa plastyeLna: A. BarItosz, A. Bartosz. Ekspozycja: l1Q.- 22.12. w N1iemieolro-Polskim Towarizyst.wie w Hannowerze, ok. 300 eksponatów. PLaumt. Ol"gatIllizator: MU:lJeum Okrę.g<llWew Tarnowie - Oddział E>ttnJo,graficzny. SZWECJA Skaro "Polska sztuka ludowa" SC€:nariusz: E. KrasińSka, oprawa plas<ty'czna: J. Trzebiaitowski. E,kspozycja: ,15.12.85. - 31.03.86, w Lansmusset w SlmI1a, 237 eksponaitów. Folder, plakalt Org3JIlizator:zy: Muzeum EtIlografdiozne w Krakowie', Lansmusset Skara. WĘGRY Pees "PoLska wycinanka ludowa" Scenariusz i oprawa plas'ty,czna: T. N~mere. Ekspozycj,a: 1.10. - 31.12~ w Muzeum w Pees, 185 eksponatów. Organizator: Muzeum E1mKJgra:fiicznew TorumIiu. WŁOCHY Turyn "Szopki krakowskie" 8cenarius'z: A. Kacmmowskai, M Długosz. Ekspozy,cj1a: '16.12.85. -12.01.86. w Assessorato alIa Gioventi w Turynlie, 17 eksp oU'1atów. FoLder. Or;ganizaltorzy: Muzeum EitU'1ograiicme w Krakowie, ASises~orato alla Gioventi w Turynie, Ministerstwo KulItury i SZltuki 1 Z materiałów opracowała Iwona ODiIE Grzelakowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17552d0d3137c26eee96d7f703a828f3.pdf 3ea158dec25551a7431953c885c48f63 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:739 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:681 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.281-286 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X V z. 2 I I MIĘDZYNARODOWY K O N G R E S MONGOLISTÓW W U Ł A N B A T O R (3-10 I X 1970 г.) I I Międzynarodowy Kongres Mongolistów, zorganizowany przez Mongolską Akademię Nauk przy poparciu U N E S C O , zgromadził 150 delegatów z 22 krajów. Polska reprezentowana była przez 6-osobową delegację w następującym składzie: przewodniczący — prof, dr Witold Dynowski, etnograf; doc. dr hab. Stanisław Kałużyński, specjalista j ę z y k ó w orientalnych — mongolista; doc. dr hab. Edward Tryjarski, specjalista języków orientalnych — turkolog, oraz dr Danuta Markowska, doc. dr hab. Zofia Sokolewicz i mgr Sławoj Szynkiewicz — etnografowie. Dużą liczbę uczestników Kongresu i charakterystyczny szeroki wachlarz podej­ mowanej przez nich problematyki tłumaczyć można m. in. tym, iż poprzedni kon­ gres odbył się przed 11 laty, w 1959 г., a w tym czasie odbywały się jedynie kame­ ralne spotkania przedstawicieli tej specjalizacji, jak np. konferencja a ł t a i s t ó w w Strasburgu w bieżącym roku. Obrady otwierał referat wprowadzający Prezesa M A N — prof. Bazaryna Szirendyba, po czym nastąpił wybór w ł a d z Kongresu w składzie: Przewodniczący K o n ­ gresu — prof. В. Szirendyb (członek Akademii Nauk M R L ) , wiceprzewodniczący: prof. E . M. Żuków (członek Akademii Nauk Z S R R ) , prof. L . Ligetti (członek A k a ­ demii Nauk W R L ) , prof. F . Burkhard (USA), prof. R. Rahul (Indie), Sekretarz Ge­ neralny: dr S. Luwsanwandan (MRL). W skład Sekretariatu Kongresu weszły następujące osoby: D. K a r a (Węgry), R. Hamayon (Francja), H. Gombojav (USA), Ó. Urgunge (Anglia), A. I. Golman (ZSRR) i P. Fitze (NRD). Z kolei odczytano życzenia przekazane Kongresowi przez Przewodniczącego Rady Ministrów M R L i honorowego członka M A N — J . Cedenbała. N a s t ę p n y m punktem programu b y ł referat merytoryczny prof. В. Szirendyba pt. Aracka rewo­ lucja 1921 roku, jej miejsce i znaczenie w historii Mongolii. Dalsze obrady toczyć się miały równolegle w dwu sekcjach: Sekcji A — J ę z y ­ ka i Literatury, oraz Sekcji В — Historii i Gospodarki, więc plenarne posiedzenie zakończyło się wyborem przewodniczących tych sekcji. W odróżnieniu od I Kongresu obecny prezentował znacznie szerszy wachlarz tematyki i problematyki naukowej. Można to uznać za rewizję tradycyjnego rozu­ mienia pojęcia „mongolistyka", ograniczającego się przede wszystkim do języko­ znawstwa i studiów nad wczesnymi fazami historii Mongolii. Novum I I Kongresu polegało na włączeniu w szerokim zakresie studiów nad współczesnością, repre­ zentowanych przez przedstawicieli takich dyscyplin, jak historia najnowsza, etno­ grafia, historia kultury, demografia, ekonomia i filozofia. Jest też znamienne, iż przedstawiciele nauki krajów zachodnich nadal koncen­ trują swą u w a g ę na tematyce zakreślonej tradycyjnym rozumieniem przedmiotu „mongolistyki". Odrębne miejsce zajmują badacze Z S R R , mający odległe tradycje �282 KRONIKA studiów w Mongolii i imponujący dorobek, zwłaszcza w zakresie archeologii i języ­ koznawstwa. Problematyka współczesności była najsilniej reprezentowana w refe­ ratach gospodarzy, delegatów Polski, NRD, częściowo Węgier i ZSRR. Na specjalną u w a g ę zasługuje grupa referatów, których autorzy wskazywali na konieczność ujmowania problematyki mongolskiej w poszerzonym kontekście — bądź to przestrzennym (np. na tle problematyki l u d ó w Azji Środkowej), bądź w historycznym procesie komunikacji i kontaktu kulturowego Mongołów z innymi narodami Azji i Europy, bądź wreszcie — w szerszych ramach teoretycznych, np. w konfrontacji z wiodącymi procesami współczesnego świata 4 T a tendencja, po­ dobnie jak wspomniane wyżej poszerzenie zakresu tematycznego pojęcia „mongolistyka", jest uwarunkowana stanem kumulacji wiedzy gromadzonej w tradycyjnej konwencji studiów mongolistycznych — w zasadzie regionalistycznych. Taka droga rozwoju wydaje się być charakterystyczna nie tylko dla mongolistyki, ale dla wszelkiego rodzaju studiów, których obiektem był wężej lub szerzej zakreślony region. Pojawienie się tej tendencji nie oznacza rezygnacji czy nawet możliwości rezygnacji ze studiów dawnego typu, oznacza jedynie poszukiwanie dla nich szer­ szej perspektywy poznawczej. Oznacza to również uświadomienie sobie możliwości uprawnionych już rozważań w kategoriach ogólnej teorii kultury. Realizacja ta­ kiego ambitnego zadania jest jednak nie do pomyślenia bez podejmowania dalszych cząstkowych czy nawet przyczynkowych studiów historycznych, etnograficznych, językoznawczych, demograficznych, ekonomicznych o wyraźnie nowym ukierunko­ waniu, a także zwiększonych wymaganiach metodologicznych i ostrych rygorach warsztatowych. Warunkiem w s t ę p n y m w ł a ś c i w e g o zużytkowania dotychczas zgromadzonych zbiorów źródłowych oraz opracowań cząstkowych jest sprawny przebieg procesu informacji naukowej. Kongres ujawnił ogromny niedostatek w tej dziedzinie, co tłumaczy ż y w e zainteresowanie referatami prezentującymi stan badań mongoli­ stycznych w poszczególnych krajach. Zadanie usprawnienia przebiegu informacji naukowej spoczywać będzie zapewne na w y ł o n i o n y m w czasie obrad Stałym Komi­ tecie Międzynarodowego Kongresu Mongolistów w składzie: przewodniczący — prof. В. Szirendyb (MRL), wiceprzewodniczący — prof. L . Ligetti (Węgry), prof. A. P. Okładnikow (ZSRR), prof. Sh. Hattori (Japonia), prof. O. Lattimore (USA), prof. D. Dylykow (ZSRR), prof. К. Huber (NRD), prof. F . Burkhard (USA) oraz se­ kretarz generalny — S. Luwsanwandan (MRL). Cele tego Komitetu zostały sformu­ łowane następująco: 1) ułatwianie kontaktów między ośrodkami badań i studiów mongolistycznych, 2) utrzymywanie k o n t a k t ó w z U N E S C O i międzynarodowymi organizacjami naukowymi, interesującymi się studiami mongolistycznymi, 3) usta­ lanie miejsca i t e r m i n ó w międzynarodowych kongresów mongolistycznych. W Sekcji A wygłosiło referaty wielu wybitnych uczonych, jak np. prof. L . L i ­ getti (Węgry), prof. G. D. Sandżajew (ZSRR), prof. W. Heissig (NRF), prof. P. Chorłoo (MRL), prof. В. Rinczen (MRL), prof. Sh. Hattori (Japonia), prof. P. Aalto (Finlandia). W tej sekcji wygłosił również referat doc. dr hab. S. Kałużyński oma­ wiając terminologię pokrewieństwa u ludów mongolskich. Jakkolwiek w Sekcji A dominowała problematyka językoznawcza (rozwiązywana często na gruncie najnow­ szych osiągnięć metodologicznych i warsztatowych), to jednak pojawiły się tam również całkowicie nowe tematy, jak np. Odbicie procesu kształtowania się mon­ golskiej klasy robotniczej w literaturze pięknej (P. Bauwe —• NRD). Szersze o m ć 1 Jako przykłady tego rodzaju referatów można by wskazać referat przedstawi­ cielki Kanady, Pani K . Rawling, czy przedstawiciela U S A prof. D. Sinora, oraz przedstawicieli Polski, prof. W. Dynowskiego i doc. dr hab. Z. Sokolewicz. �283 KRONIKA 2 wienie obrad Sekcji A znajdzie Czytelnik w innym c z a s o p i ś m i e , w niniejszym sprawozdaniu podamy natomiast nieco więcej informacji o referatach wygłoszonych w Sekcji B, w której znalazła się większość członków polskiej delegacji. Obrady Sekcji В otwierał referat historyka mongolskiego, prof. Sz. Nacagdordża, Nauki historyczne w MRL. Łącznie w sekcji tej wygłoszono 54 referaty. D a ­ dzą się one pogrupować w pewne zespoły. W takim układzie podamy je poniżej w kolejności określonej porządkiem alfabetycznym nazwisk autorów. Pierwszy zespół stanowiły referaty z zakresu archeologii: D. Dordżi (MRL): Klasyfikacja mongolskich rysunków naskalnych; S. Michajłow ( B R L ) : O tzw. ka­ miennych babach jako przejawie kultu zmarłych u starożytnych Bułgarów; E . A. Nowgrodowa (ZSRR): Kamienne wyobrażenia jeleni a niektóre problemy wczesnej historii Mongolii; A. P. Okładnikow (ZSRR): Nowe dane o wczesnej historii Mon­ golii; Ch. Perlee (MRL): Niektóre zagadnienia historii osadnictwa w świetle znale­ zisk archeologicznych; N. Ser-Odżaw (MRL): Archeologia w MRL; W. W. Wołków (ZSRR): Niektóre problemy wieku brązu i wczesnej epoki żelaza w Mongolii. Drugi zespół stanowiły referaty historyków traktujące o dziejach Mongolii sprzed okresu autonomii: Sz. Bira (MRL): Studia z historii kultury Mongolii; J . Boyle (Wielka Brytania): Identyfikacja zdarzeń i miejsc związanych z historią światowego imperium mongolskiego; C. Chandsuren (MRL): W kwestii pochodzenia Juan i ich stolicy Mu-me; Cz. Dalai (MRL): Mongolskie tłumaczenie kroniki JuanSzich; Cz. Dżugder (MRL): Społeczno-polityczna i filozoficzna myśl w Mongolii w wieku XIX; M. Golman (ZSRR): Rosyjskie zasoby archiwalne dotyczące historii Mongolii lat 60-tych do 80-tych XVII wieku; D. Gongor (MRL): Tworzenie się na­ rodowości Chalcha; J . Kolmas (CSRS): Ze stosunków tybetańsko-mongolskich; O. Lattimore (Wielka Brytania): Drewniany futerał mongolskiej pajzy; W. A. L i w szic (ZSRR): Sogdyjskie inskrypcje w Bugat; M. Murakami (Japonia): O niektó­ rych nazwach i wyrażeniach w Sekretnej Historii Mongołów; I . Rachewitz (Australia): Kilka uwag o podstawach ideologicznych imperium Czingiz-chana; J . Schubert (NRD): Burchan-chaldun czy Chentej-chan?; D. Sinor (USA): Mongol­ ska inwazja w Europie i niektóre jej następstwa; G. Suchebataar (MRL): O sto­ sunkach etnicznych pomiędzy Hun i Hsien-pi; C . Szugar (MRL): Nowe dane o dru­ ku ksylograficznym w Mongolii; E . Tryjarski (PRL): Nowe odkrycia zabytków tiurkskich w Mongolii i metody publikowania napisów runicznych. Trzeci zespół tematyczny stanowią opracowania obejmujące dzieje autonomicz­ nego państwa mongolskiego, okres rewolucji i bezpośrednio porewolucyjny: D. K a r a (WRL): Dokumenty z historii rewolucji ludowej w Mongolii; F . Isono (Wielka B r y ­ tania): List Bogdogegena do cesarza japońskiego według Kodama. Czwartą grupę stanowią opracowania, które obejmują proces przemian spoleczno-ustrojowych okresu porewolucyjnego: W. Dorbakowa (ZSRR): Tradycyjne mon­ golskie rzemiosło domowe; N. Sandżadordżi (MRL): Z historii ustroju Mongolskiej Republiki Ludowej. Piąty zespół tworzą opracowania na temat stosunków Mongolii z innymi kra­ jami: I. Čima (CSRS): Stosunki mongolsko-czeskie; S. D. Dylikow (ZSRR): Stosunki mongolsko-radzieckie; W. Hartwig (NRD): Znaczenie niekapitalistycznej drogi roz­ woju Mongolii dla ruchów narodowowyzwoleńczych w Azji i Afryce; K . Rawling (Kanada): Porównawcze aspekty stosunków politycznych między Mongolią a in- 2 Sprawozdanie takie zamieszczone zostanie w 2 numerze „Przeglądu Orientalistycznego" w 1971 roku. �284 KRONIKA nymi krajami Azji Centralnej; Sz. Sandag (MRL): Z historii międzynarodowych stosunków Mongolii. Szóstą grupę stanowią studia nad współczesnością: S. Batanchatan (MRL): Współczesne problemy etniczne w MRL; G. Cerenchand (MRL): Współczesna mon­ golska rodzina aracka; B. Cewegsuren (MRL): Dżargałan — Państwowe Gospodar­ stwo Rolne w MRL; D. Dugar (MRL): Współczesne kooperatywy rolnicze; W. Dy­ nowski (PRL): Nowe i najnowsze w kulturze aratów mongolskich; D. Ghur (MRL): Ludność Mongolii, jej wzrost i struktura zawodowa; R. Hamayon (Francja): Kilka obserwacji etnograficznych związanych z wymianą tabakierek wśród Mongołów; D. Markowska (PRL): Procesy urbanizacyjne we współczesnej Mongolii; G . S. Matwiejewa (ZSRR): Nauka Lenina o planowaniu gospodarczym, w budownictwie socja­ lizmu i jej realizacja w warunkach mongolskich; S. Miagmardżaw (MRL): Użyt­ kowanie zasobów pastwiskowych w gospodarce nomadycznej; U. Rattig (NRD): Uwagi o systemie kształcenia zawodowego w MRL; Sz. Sereter (MRL): Wdrażanie innowacji naukowych i technicznych w przemyśle MRL; Z. Sokolewicz (PRL): Wybrane problemy etnograficznych badań nad kulturą klasy robotniczej w MRL (założenia i postulaty); S. Szynkiewicz ( P R L ) : Budżety domoiue rodzin, (irackich,, niektóre zmiany w ciągu ostatnich 50-ciu lat; B. Tudew (MRL): Rola klasy robot­ niczej w rozwoju ekonomicznym Mongolii. Siódmy zespół tworzą informacje o stanie badań mongolistycznych w poszcze­ gólnych krajach: D. D. Luwsanow (ZSRR): Studia mongolistyczne w Buriat-Mongolskiej Republice ZSRR; R. Mitew (BRL): Studia mongolistyczne w Bułgarii; R. Rahul (Indie): Studia mongolistyczne w Indiach. Szeroki wachlarz tematyczny referatów prezentowanych na Kongresie utrud­ niał prowadzenie ż y w e j dyskusji, dlatego też za cenną możliwość należy uznać okazję do spotkań indywidualnych i bezpośredniej, nieoficjalnej wymiany poglą­ dów. Ż y w e zainteresowania wzajemne skupiały badaczy współczesności mongol­ skiej. Grupa polskich etnografów prezentowała na Kongresie wyniki swoich k i l k u ­ letnich badań terenowych w Mongolii. Mongolscy etnografowie i socjologowie, po­ dejmujący aktualnie różnorodne studia empiryczne nad współczesnymi przeobraże­ niami swego kraju, byli w i ę c z natury rzeczy partnerami ożywionych dyskusji me­ todologicznych. Spotkania kongresowe — zarówno oficjalne, jak i kameralne — zbliżyły do siebie badaczy o podobnych zainteresowaniach, co niewątpliwie przyczy­ ni się do współpracy międzynarodowej w dziedzinie mongolistyki. Danuta Markowska, Zofia Sokolewicz i POSIEDZENIE K O M I T E T U R E D A K C Y J N E G O „ETHNOLOGIA EUROPAEA" W dniach 6-9 maja 1970 r. w Arnhem (Holandia) odbyło się kolejne posiedzenie komitetu redakcyjnego pisma „Ethnologia Europaea" założonego przez prof. Sigurda Erixona. Po śmierci E r i x o n a naczelnym redaktorem pisma został prof. G . de Rohan Csermak (Francja), a w skład ścisłego (wykonawczego) zespołu redakcji wchodzą oprócz niego prof, prof.: Jorga Dias (Portugalia) i Branimir Bratanic (Ju­ gosławia). W tym czasie jednak prof. Csermak przeniósł się do Ameryki, co utrud­ nia mu aktywny udział w pracach wydawniczych. Komitet redakcyjny liczy po­ nadto 31 członków — przedstawicieli wielu p a ń s t w europejskich oraz po jednym 1 1 Por. M. G ł a d у s z, Sigurd Erixon jako badacz i teoretyk ludowej kultury europejskiej (26 III 1888 — 18 II 1968), „Etnografia Polska", t. 13: 1969 z. 2, s. 11-24. �285 KRONIKA — S t a n ó w Zjednoczonych i Związku Radzieckiego. Reprezentantem Polski jest prof, dr Witold Dynowski. Tegoroczne posiedzenie komitetu poświęcone było przede wszystkim omówieniu dwu ważnych i pilnych problemów wydawniczych: jednym z nich jest wydanie przygotowanych już do druku dwu następnych (II i I I I ) t o m ó w „Ethnologia Europaea", za lata 1968 i 1969, poświęconych w całości Sigurdowi Erixonowi, czyli tzw. Erixonianów, których druk — jak dotąd — opóźnia się przede wszystkim z powodu braku dostatecznych funduszy. W ożywionej dyskusji zebrani podkreślali koniecz­ ność znalezienia jak najszybciej rozwiązania tych trudności. Prof. Bernet Kempers w y s u n ą ł propozycję, że za zgodą holenderskiego Ministerstwa Kultury można by oba tomy Erixonianów w y d a ć wspólnym nakładem finansowym z holenderskim Muzeum Skansenowskim. Propozycja ta została przyjęta, jak również projekt prof. Zendera, aby Erixoniana w y d a w a ć jako kolejne tomy za lata 1968, 1969 i 1970. Prof. de Rohan Csermak podkreślił konieczność utworzenia biura redakcyjnego z zespołem ludzi, którzy cały swój czas mogliby poświęcić pracom z w i ą z a n y m z wydawaniem pisma. Drugą sprawą, wokół której toczyła się żywa dyskusja, był program publiko­ wania serii podręczników etnografii ludów europejskich. W związku z tym w y ł o ­ nił się szereg trudności i problemów do wyjaśnienia, m. in. co to jest podręcznik? Czy ma to być publikacja adresowana do szerszego kręgu czytelników-laików, czy też tylko przystosowana do potrzeb studentów, bądź do obu tych grup jednocześnie? Podkreślano szczególną potrzebę opracowania podręcznika na temat metodologii badań etnologicznych w Europie. Co do. kwestii, czy podręcznik taki powinien po­ przedzać serię dotyczącą etnografii poszczególnych krajów, czy też ją zamykać, zda­ nia były podzielone: jedni uważali za właściwe, by zaczynać od syntezy metodolo­ gicznej, inni, by nią zakończyć serię. Zwracano uwagę na to, iż opracowanie takie­ go podręcznika przekraczałoby możliwości jednego człowieka, że musiałoby stano­ wić kompilację prac wielu autorów. Odczuwa się brak jakiegoś wzorcowego modelu podręcznika z zakresu etnologii. W dalszym ciągu dyskusji wyłoniło się zagadnienie, czy podręczniki w tej serii mają obejmować całe kraje, czy też mniejsze regiony jako odrębne zespoły kulturowe. Zasadniczo miały one dotyczyć całych krajów, ale nie należy tego interpretować zbyt rygorystycznie. Inną znów sprawą jest stopień uniformizacji podręczników. Uznano, że daleko posunięta uniformizacja jest nie­ realna, że należy się jedynie trzymać ogólnych wytycznych ustalonych w 1966 r. w Julita. Ustalono w ó w c z a s m. in., że należy pozostawić autorom znaczną swobodę ujęcia, z tym jednak, że szczególny akcent winien być położony na materiał preindustrialny, w celu zapewnienia możliwie największego stopnia porównywalności poszczególnych opracowań. Ponadto należy objąć zarówno kulturę materialną, orga­ nizację społeczną i folklor, jak i funkcjonalne związki zachodzące między kulturą wiejską i miejską. Prof. Tokariew wskazał na możliwość różnych ogólnych układów podręcznika ze względu na uporządkowanie materiału: wg krajów, ludów bądź w układzie tematycznym. Sprawę tę pozostawiono zasadniczo do uznania autorów. Na zakończenie konferencji ustalono, że następne posiedzenia w latach 1971 i 1972 odbędą się w Bratysławie i Belfaście, a poświęcone zostaną „kulturze ma­ terialnej" i tematyce „ethnosu". Sprawa w y b o r ó w nowego składu komitetu redak­ cyjnego została odłożona do następnego posiedzenia. KM. �286 KRONIKA S E M I N A R I U M N A U K O W E Z O R G A N I Z O W A N E P R Z E Z PRACOWNIĘ B A D A N NAD WSPÓŁCZESNOŚCIĄ OŚRODKA B A D A N N A U K O W Y C H IM. W. KĘTRZYŃSKIEGO W O L S Z T Y N I E (4-6 V I 1970) Tegoroczne seminarium jest już drugim z kolei spotkaniem naukowo-roboczym na szerszą skalę, zorganizowanym przez Pracownię Badań nad Współczesnością OBN. (Poprzednie odbyło się w czerwcu 1969 roku). Tematyka seminariów jest ściśle związana ze strukturą i założeniami Pracowni obejmującej 3 zespoły robocze: etnograficzny, socjologiczny i demograficzny pod w s p ó l n y m kierownictwem dr Anny Szyfer. W 1969 r. dominującą t e m a t y k ą reprezentowaną na seminarium b y ł y wyniki badań etnograficznych prowadzonych od szeregu lat przez Pracownię na terenie Warmii i Mazur; obrady tegorocznego seminarium podporządkowane zostały problemom demograficznym regionu, tematyce etnograficznej poświęcono tylko 1 referat dr Anny Szyfer, pt. Przemiany kulturowe a zmiany struktury wsi. Obradom przewodniczył doc. dr Mikołaj Latuch, kierownik Zakładu Demografii Wsi S G P i S w Warszawie, który jednocześnie referatem Czynnik ludzki w prze­ kształceniach społeczno-gospodarczych wsi polskiej otworzył seminarium. Szczegól­ nym walorem seminarium było spotkanie badaczy naukowych z reprezentantami praktycznej działalności społeczno-organizacyjnej na terenie woj. olsztyńskiego, k t ó ­ rzy zarówno mieli s w ó j udział w części referatowej (np. referaty mgr St. Piątczaka, z-cy przewodniczącego P W R N w Olsztynie, pt. Gospodarka woj. olsztyńskiego w latach 1945-1970 oraz główne kierunki rozwoju do 1975 r. i mgr Z. Grzesiaka Gospodarowanie czynnikiem ludzkim w woj. olsztyńskim w okresie perspektywicz­ nym, ze szczególnym uwzględnieniem wsi), jak też obszernie i interesująco wypo­ wiadali się w dyskusji. Uderzało wielkie zaangażowanie uczestników seminarium w poruszaną tematykę. Cały drugi dzień obrad poświęcony był zagadnieniom demograficzno-socjolo­ gicznym z w i ą z a n y m z Olsztyńskimi Zakładami Opon Samochodowych (OZOS). W zakładach tych, gdzie interesująco przedstawia się proces kształtowania się za­ łogi w terenie nie mającym jeszcze tradycji przemysłowych, prace badawcze pro­ wadzone są przez zespół naukowy zakładu doc. Latucha, pod jego kierownictwem. Jednym z dominujących problemów O Z O S - u jest brak dostatecznej stabilizacji załogi. Warto dodać, że poza istotną — jak widać — dla regionu tematyką, sprężystą organizacją i wprawnym prowadzeniem obrad dodatkową atrakcją seminarium była jego lokalizacja w pięknym harcerskim ośrodku szkoleniowym „Perkoz" nad jeziorem Plusznym pod Olsztynkiem. Krystyna Małkowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbd33829244a4bd2b7e8d0aed6c8e684.pdf 8dec16860f13d6b9fb56446c0bf1af50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:742 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:683 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT H I S T O R I I KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XVI Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1972 OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �REDAKTOR: SEKRETARZ WITOLD DYNOWSKI REDAKCJI: KRYSTYNA Adres Redakcji: MAŁKOWSKA W a r s z a w a , N o w y Ś w i a t 69 Okładkę ZBIGNIEW Teksty projektował KLIMCZYK angielskie PIOTR G R A F F Redaktorzy Zyta Kwiecińska i H e l e n a Redaktor Maria Limanowska techniczny Kafarska P r i n t e d In Poland Zakład N a r o d o w y i m . Ossolińskich — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1972. N a k ł a d : 500 + 140 egz. Objętość: a r k . w y d . 27,70, a r k . d r u k . 23, a r k . A l — 30. P a p i e r p o w i e k , k l . V , 80 g, 70 X 100. O d d a n o d o składania 17 I X 1971. P o d p i s a n o do d r u k u , 18 I I I 1972. D r u k u k o ń ­ c z o n o w k w i e t n i u 1972. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 803/71. K - 5 . C e n a zł 55.— �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Irena Nizińska, wsi Gramada: Danuta M a r k o w s k a rolnictwo i hodowla Streszczenie w Jerzy Adam nictwa Gerhard Podstawowe zajęcia ludności "11 j . angielskim P i s k o r z — 54 Społeczno-gospodarcze aspekty mechanizacji r o l ­ (Na przykładzie w s i o k o l i c C i e c h a n o w c a ) 57 К 1 o s к a — E t o l o g i c z n a t e o r i a moralności E d w a r d a Streszczenie w Ewa N o w i c k a — 141 S u d a n — k o n f l i k t nierównych partnerów K o w a l s k i — Duńskie b a d a n i a I . . . . 175 MATERIAŁY O b r ę b s k i — O b r z ę d o w a i społeczna s t r u k t u r a w s i macedońskiej , Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Pozycja Józefa Obrębskiego w Asmat, k u l t u r a łowców głów w pohidniowo-zachodniej Gwinei 221 Natalia L . Ż u k o w s k a — C a g a n U w g u n — postać l a m a j s k i e g o P R A C E MŁODYCH Ludwik W a s i l e w s k i S t o m m a 201 215 — R i n c z e n — C h o w u s u n — h i p n o t y z m szamanów m o n g o l s k i c h . Eustachy . etno­ polskiej R. S . W a s s i n g Nowej 143 arktyczne Józef B. 115 j . angielskim STUDIA grafii 79 113 — T y p o l o g i a ruchów społecznych wśród ludów p i e r w o t n y c h Leszek D z i ę g i e l Arpad Westermarcka j . angielskim Streszczenie w Marek — — — Próba Kasty . . . panteonu 255 . 259 ETNOGRAFÓW indyjskie 267 analizy strukturalnej c z t e r e c h legend średnio­ wiecznych 28L KRONIKA IV Ogólnopolska K o n f e r e n c j a sława Cecylia Ogólnopolskie deusz Z M. Etnograficzna (13-14 l i s t o p a d a Miro­ 1970) — Drozd Studenckie 295 Seminarium Ciołek, działalności s t u d e n c k i e j s e k c j i Etnograficzne w Warszawie Ta­ — , amerykanistycznej — 295 Anna Urban . . . 298 �SPIS *6 TREŚCI ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Sławoj S z y n k i e w i c z — Tajna historia Mongołów jako źródło etnogra­ ficzne Andrzej 300 Woźniak raturze Lech M r ó z — Zagadnienie Leszek lite­ etnograficznej 312 — P r ó b a k l a s y f i k a c j i g r u p cygańskich Gordon K . Lewis, T h e Growth Andrzej procesów e t n i c z n y c h w r a d z i e c k i e j 321 of t h e M o d e r n W e s t I n d i e s , L o n d o n 1968 — d z i s i a j , P I W , W a r s z a w a 1970 — Marek Arpad Dzięgiel 326 Zajączkowski, M u n t u Kowalski 333 E r i c R . W o l f , P e a s a n t s , N e w J e r s e y 1966 — Agnieszka Bartelska Etel Life Fél, T a m a s Village, Hofer, Chicago Proper 1969 — Peasants. Agnieszka Traditional . in a Elliott, A n African School. Anna Partyka P r e s s , 1970 — Problem periodyzacji etnografów w prahistorii w Record Wożniak, Marek Arpad Bogdan Zydok . 336 Hungarian 338 Partyka of E x p e r i e n c e , C a m b r i d g e 341 Univ. 347 ujęciu etnograficznym. N R D n a d pracą I . S e l l n o w Książki nadesłane — Andrzej A . Bartelska F r a n k M . M i f s u d , C u s t o m a r y L a n d L a w i n A f r i c a , R o m e 1967 — Anna Kit . Kowalski, — Andrzej Lech Dyskusja Prinke Mróz, Maria . . wśród . . 353 Woźniak, 358 �СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ Ирена Низиньска, Данута М а р к о в с к а •— Основные занятия населения деревни Грамада: земледелие и животноводство 11 Резюме на английском языке 54 Ежи Адам П и с к о ж — Социально-экономические аспекты механизации сельского хозяйства (На примере деревень окрестности Цехановца) 57 Герхард К леска — Этологическая теория нравственности Эдварда Вестермарка . . Резюме на английском языке 79 113 Ева Н о в и ц к а — Типология социальных движений среди первобытных народов . . . 115 Резюме на английском языке 141 Лешек Д з е н г е л ь — Судан — конфликт неравносильных партнёров 143 Марек Арпад К о в а л ь с к и — Датские арктические исследования 175 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Юзеф О б р е м б с к и — Обрядовая и социальная структура македонской деревни . . . 201 Анна К у т ж е б а - П о й н а р — Место Юзефа Обрембского в польской этнографии Р. С. Вассинг . . 215 — Асмат, культура охотников за головами в юго-западной Новой Гвинее 221 Б. Ринчен — Ховусун — гипнотизм монгольских шаман Наталья Л . Жуковска — Цаган Увгун 253 — образ ламаистического пантеона . . . . 259 ТРУДЫ МОЛОДЫХ ЭТНОГРАФОВ Евстахий Василевски — Индийские касты 267 Людвик С т о м м а — Опыт структурального анализа четырёх средневековых легенд 281 ХРОНИКА I V Всепольская этнографическая конференция (13-14 ноября 1970) •— Мирослава Це­ цилия Дрозд Всепольский студенческий семинар по этнографии в Варшаве 295 — Тадеуш М. Циолек 295 И з деятельности студенческой секции американоведения — Анна Урбан 298 �8 С Т А Т Ь И И РЕЦЕНЗИИ Славой Шинкевич — Тайная история Монголов как этнографический источник Анджей Возьняк . . . литературе 312 Лех М р у з — Опыт классификации цыганских групп Gordon К. Lewis, 300 — Проблема этнических процессов в советской этнографической The Growth of the Modern 321 West Indies, London, 1968 — Лешек Дзенгель 326 Анджей Заёнчковски, Мунту сегодня, Госуд. Издат. Институт, Варшава 1970 — Марек АрпадКовальски 333 Eric R . Wolf, Peasans, New Jersey 1966 — АгнешкаБартельска 336 Etel Fél, Tamas Hofer, Proper Peasants. Traditional Life in a Hungarian Village, Chica­ go 1969 —• АгнешкаБартельска Frank M . Mifsud, Customary K i t Elliott, A n African 338 L a n d L a w in Africa, Rome 1967 — Анна Партыка . . 341 School. A Record of Experience, Cambridge Univ. Press, 1970 — Анна Партыка 347 Проблема периодизации предыстории в этнографической трактовке. Дискуссия среди этнографов в ГДР по труду И. Селлнов — Анджей Принке 353 Новые книги — Марек АрпадКовальски, Лех Мруз, Мария Возьняк, АнджейВозьняк, Богдан Жидок 358 �CONTENTS ARTICLES Irena N i z i ń s k a , Danuta M a r k o w s k a — T h e B a s i c O c c u p a t i o n s of t h e V i l l a g e r s of G r a m a d a : A g r i c u l t u r e a n d H u s b a n d r y It A 54 Summary in English J e r z y A d a m P i s k o r z — S o c i a l a n d E c o n o m i c A s p e c t s of M e c h a n i z a t i o n of A g r i c u l t u r e ( A n A n a l y s i s of a V i l l a g e n e a r C i e c h a n o w i e c ) Gerhard A Ewa К 1 o s к a — Edward 57 Westermarck's Ethological Theory of M o r a l s Summary in English N o w i c k a — A Typology of S o c i a l M o v e m e n t s among the P r i m i t i v e Peoples A 115 Summary in English Leszek D z i ę g i e l Marek 79 113 Arpad 141 — Sudan: A K o w a l s k i — C o n f l i c t of U n e q u a l P a r t n e r s The Danish . . . . 143 Arctic Researches . . . . 175 STUDIES AND MATERIALS Józef O b r ę b s k i — A R i t u a l a n d S o c i a l S t r u c t u r e of a M a c e d o n i a n V i l l a g e Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a Polish R. of Józef Obrębski — 215- Asmat: a Culture of H e a d - H u n t e r s in South-Western Guinea 221 B . R i n c z e n — C h o w u s u n — H i p n o t i s m of M o n g o l i a n S h a m a n s . Natalia L. Żukowska — Cagan Uwun; a Personage of . . . 259 WORKS Eustachy W a s i l e w s k i Stomma diaeval 253 the L a m a i s t i c Pantheon Ludwik 201 in Ethnography S. W a s s i n g New •— T h e P o s i t i o n — BY YOUNG ETHNOGRAPHERS — T h e Indian Castes An Attempt 267 a t a S t r u c t u r a l A n a l y s i s of F o u r Me­ Legends 281 CHRONICLE The I V Polish Ethnographical Conference sława Cecylia ( N o v e m b e r 13-14, 1970) — Miro­ Drozd 295- T h e E t h n o g r a p h i c S e m i n a r of P o l i s h S t u d e n t s i n W a r s a w — Tadeusz A c t i v i t i e s of t h e S t u d e n t A m e r i c a n i s t S e c t i o n — Anna Urban M. Ciołek 295' 298" �S P I S TREŚCI 10 BOOK Sławoj S z y n k i e w i c z SURVEYS AND REVIEWS — T h e Secret History of the Mongols as a n E t h n o ­ graphical Source Andrzej 300 W o ź n i a k — T h e P r o b l e m of E t h n i c p r o c e s s e s i n t h e S o v i e t E t h n o ­ graphical Literature Lech M r ó z 312 — A Tentative C l a s s i f i c a t i o n of G i p s y •Gordon K . L e w i s , T h e G r o w t h Leszek Andrzej 321 of t h e M o d e r n W e s t I n d i e s , L o n d o n 326 Arpad d z i s i a j ( M u n t u T o d a y ) , P I W , W a r s z a w a 1970 — Kowalski 333 E r i c R . W o l f , P e a s a n t s , N e w J e r s e y 1966 — Agnieszka Bartelska Etel Life Fél, T a m a s Village, Hofer, Chicago Proper 1969 — Peasants. Agnieszka Traditional . in a Elliott, A n African Press, The Approach. work — Books A Discussion Andrzej — Woźniak, A . . Record of 338 of E x p e r i e n c e , Partyka Cambridge Bogdan 341 Univ. 347 the Prehistoric of E a s t - G e r m a n Times in Ethnographers Ethnographical on I . Sellnow's Prinke Marék 336 Hungarian Parťyřco of P e r i o d i s a t i o n Received Andrzej Anna 1970 — Problem School. . Bartelska F r a n k M . M i f s u d , C u s t o m a r y L a n d L a w i n A f r i c a , R o m e 1967 — Anna Kit 1968 — Dzięgiel Zajączkowski, M u n t u Marek Groups 353 Arpad Zydok Kowalski, Lech Mróz, Maria Woźniak, 358 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15e50a53e02b6673cfcd2bae8b270c5a.pdf 13f6ed68b8ce155679c198ff500f215c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4510 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4194 Title A name given to the resource Strony tytułowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.2; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A A K A D E M I A N A U K • I N S T Y T U T S Z T U K I • 1 9 7 4 • NR 2 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, - K R A K Ó W WYDAWNICTWO - POLSKIEJ G D A Ń S K AKADEMII NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n czyńska-Iraicka, Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — Ewa Kostyrka. Redaktor tech­ niczny — H a l i n a Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d graficzny — K r z y ­ sztof P ę c i ń s k i . T ł u m a c z e n i a — Magdalena Mierowska (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, War­ szawa, u l . Długa 28, tel. 31 32 71, w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bced9839c031475136390d5952dc96b8.pdf a6f2c9ad29cb4ac7d455a99013a5884b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4508 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4193 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.1 ; s.69-70 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S * Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES Jacek O l ę d z k i — PAINTING I N AFRICA TODAY The article is a result of the research done b y the author during his 10 months travels through 13 African countries i n 1972 and 1973. The basic problem to which the author tries to find an answer is whether the t r a d i t i o n a l societies i n dark Africa have produced full scale, complete achievements i n the field of the fine arts, consisting in a harmonious merger of sculpture, painting and artistic handicraft, and i f not then whether the old models are s t i l l followed; also, i f i t is found,from the available material, t h a t there has been a departure from the old models then what is the meaning o f this, is i t a k i n d of a compensation or perhaps something else, conditioned by what ? and to what an extent ? Sculpture definitely prevailed i n the t r i b a l art of African countries t i l l the last decades of the 19th century. Painting of human likenesses which flourished from the 16th to the 19th century i n Nigeria, West Sudan and M a l i developed in "feudal "states as urban art which cannot be said to have derived from the art of the t r i b a l societies o f the pastoral, agricultural population, gatherers or hunters. During his journey the author found various forms o f painting flourishing both among the rural people, formerly members of the tribes, and the plebeian circles or working class people i n towns. I t is often difficult to differentiate between the works of art created b y either of them. The most typical painting seen i n towns now are sign-boards and paintings on trucks. Sign-boards, especially those over shops o f gentleman's hairdressers, are plentiful i n Nigeria, and can also be found n Cameroon, Zaria, Niger, K e n i a and i n Central African Republic. They are most colourful, aggressive i n form and advertise various kinds of hairdos, suggest how to change one's hair-do and t o manifest one's ego. I n most cases they set the fashion for the so-called "strong m a n " or for hair-dos like those of people famous a l l over the w o r l d (not only in Africa), singers, politicians. These sign-boards can be regarded as a sign or symbol o f art committed to promote the civilization processes and developing i n Africa now. I t may be of interest to add here t h a t the faces on these sign-boards are usually white, never black, and i n most cases the features are not Negroid, which may express a wish to identify themselves w i t h civilized h u m a n i t y . I t is also i n Nigeria t h a t the second group o f paintings by urban African painters has developed: these are most often pictures of animals or people painted on trucks, buses and delivery vans. The paintings are accompanied b y inscrip­ tions and maxims. These paintings first o f a l l serve as elements helping to make the t r u c k or bus look different from a l l other busses and trucks. Still another group of urban paintings is made up o f decorations which can be found i n bars b o t h selling refresh­ ments and serving as clubs o f a sort. Sometimes whole walls are covered w i t h paintings, illustrations to anti-alkoholic, morały improving texts, scenes glorifying masculinity, fights w i t h an elephant or a lion, sports events, African landscapes and paintings o f animals (prevailing i n northern Tanzania and Kenia). Paintings of animals can be considered as a sign of the reverence o f the local people for their greatest treasure — the now almost extinct African fauna. The described paintings are often o f l i t t l e artistic value. As far as this is concerned the paintings on hardboard made in Tanzania (Masanai) are much more interesting. They are pictures of animals and h u n t i n g scenes. B u t they are intended mainly for tourists and i t is difficult to ascribe any impor­ tance to them or role i n the shaping of the artistic sensivity among the Africans. Of considerable importance, on the other hand, are the results o f the w o r k o f individual artists whose w o r k is an answer to the needs o f the people around them. One such artist is painter Suly o f Dawanao i n the neighbourhood of Kano i n Nigeria. R i d i n g on his bicycle he covers an area o f about 360 square kilometres and builds and decorates houses. He paints the houses o f the local notables w i t h flowers similiar to those painted on the outside walls o f cottages i n the village o f Zalipie i n Poland, yet most often he paints scenes w i t h animals, people at work and characteristic personages around h i m (muezzins, boxers, drunkards, soldiers). A l l his paintings are serious and their aim is to improve morally. They also tell o f the painter's attitude towards the problems he presents. The gay colours used b y Sula enable one to distinguish the houses he paints from a l l the other, ordinary grey ones, thus adding special value to them. I n the case of urban painting the most interesting exam­ ples are provided by the developing countries Nigeria, Kenia and Tanzania. W i t h rural painting the situation is just the opposite. The most interesting paintings can be found i n under-developed countries, Central African Republic and the neighbouring areas of Cameroon and Zair. A l l the material collected i n this area is mainly connected w i t h pain­ tings on houses and churches. I n the case o f houses the pain­ tings are most often to be found outside and i n the case of churches they are always only inside. The painted decoration on houses is to distinguish them and to indicate the rank of the owner, and i n churches i t serves to induce contemplation and a deepening o f faith. The forms o f the painted decoration on houses v a r y from the simplest k i n d , such as whitewash through ornamental motives drawn on traditional decorative elements to sophisticated scenes containing animals and human figures. These last ones deal w i t h themes connected w i t h both t r i b a l tradition (customs) and contemporary problems and the means o f conveying their meaning are often complicated. The paintings i n churches are symbolical, e.g. the human heart, and represent Christian symbols combined w i t h the African personifications o f good and evil and various temptations. They are an expression of local beliefs and Christianity. African contemporary painting has not been given a pro­ fessional assessment yet and this is w h y the author, whose research was subject to time restrictions unfortunately, is not i n the position to present a more detailed analysis. Y e t he is of the opinion t h a t on the basis of research done so far i t is possible to come to some general conclusions. Contemporary African painting is created b y the African people and i t is not t r i b a l art any more. Also, painting is the domain of art which arouses the greatest interest among Africans o f a l l social strata. Intellectual circles t u r n to this k i n d o f art readily probably because i t does not arouse any associations w i t h the t r i b a l past. Aleksander J a c k o w s k i — COPERNICUS FOLK SCULPTURE IN On the occasion o f the Copernicus Year a number of cultural events connected w i t h the person of the great astro­ nomer were organized i n Poland. The Ethnographic Museum i n T o r u ń annouaned a natio­ nal contest for folk sculptures on Copernican themes i n which 220 artists took part, sending i n 572 carvings. Many of the participants were well-known and highly valued sculp­ tors therefore the contest can be regarded as a survey presen­ t i n g a true picture o f the phenomenon called folk sculpture. As a l l the artists were working on one theme this was a very good test enabling a study of the attitudes and talents of the sculptors. The j u r y divided the works entered for the contest into two groups according t o formal, b u t not very strict criteria: those created b y artists who have remained faithful to the style now considered typical for contemporary folk sculpture and those made b y amateur artists (55 sculptors). The second group included some o f the most individual works, rich i n literary and artistic meaning, namely the sculptures by Teodozjusz Butyniec and S t a n i s ł a w Zagajewski. Most o f the participants i n the contest were people wiat l i t t l e education or none at a l l for w h o m Copernicus whs 69 �a semi-legendary personage. Some o f them d i d not know precisely who the great scientist was. This was w h y some presented h i m according to certain stereotype patterns and other chose situations justified by ordinary life and carved figures of a mother w i t h the l i t t l e Copernicus i n her arms or the Copernicus family (Bolesław Grabski, Aleksander Sło miński). Some sculptors have used the composition patterns o f the Madonna w i t h the Child to present l i t t l e Copernicus i n his mother's arms, t h a t of the Sorrowful Christ to show the meditating Copernicus' (excellent carving b y D u ż y ń s k i ) and St Anthony to show Copernicus the Doctor w i t h a l i l y of the valley i n his hand (Centkowski). Most o f the sculptures entered for the contest seem to have some relation to folk apocryphs and legends about the Saints. This rendering of Copernicus was probably due to the fact t h a t he ,,governed the s k y " and wore a soutane. The most interesting group of sculptures, the most individual ones which to a considerable degree determined the excellent level o f the contest were those which t o l d the story o f the man who , ,stopped the Sun and moved the E a r t h " . The artists who tried to present t h a t particular achievement of the great Polish scientist often personified i t i n a very interesting way (Korpa, Furgala, Oleksy and others). The Copernican Contest was a big succes both w i t h re­ gard to the quality of the submitted works o f art and the or­ ganization o f the contest itself. However although the author, finds several sculptures excellent and most — i n his opinion — are well made and have charm, original naivety of idea and interesting colours yet none can compare to the old sculpture. They a l l lack the dramatic quality, austerity and perfection of form which were so characteristic of the old sculptures and especially o f the old cult sculptures. N a t u r a l l y , this opinion is valid not only for the Copernican Contest, an exhibition — which brought forth high quality sculptures — but also for the present state of affairs i n this domain of Polish folk art. A n n a M i l e w s k a-M ł y n i к — SOCIAL GROUP CONSCIOUSNESS A N D A E S T H E T I C T A S T E S ; O N T H E BASIS OF A N A L Y S I S OF I N T E R I O R S I N T H E V I L L A G E OF R O Ś C I S Z E W O , W A R S A W V O I V O D S H I P The authoress reports the results o f her research done i n 1971 and 1972. Rościszewo is situated i n the v i c i n i t y of Sierpc, a med­ ium size district t o w n which has been developing rapidly i n recent years. T i l l the oubreak of W o r l d W a r I I Rościszewo was a typical, agricultural village w i t h an estate, which was parcelled out 1945. The parcelling of the estate changed the financial situation of the local farmers and levelled out the differences i n the amount o f land owned b y them. The character o f the village has changed and i t is a working class and peasant settlement now. This k i n d o f development is typical for many other villages i n Poland, and thus permits drawing wider conclusions from the research into cultural changes t a k i n g place locally. 70 The population o f the village o f Rościszewo is diversified according to different principles t h a n before the war. I t is inhabited b y intelligentsia ( w i t h secondary education who, except teachers, are employed i n the nearby town), craftsmen and qualified workers, farmers and non-qualified workers. I n the opinion o f the inhabitants o f the village the hierarchy of rank is the same as the order i n which these social groups have been given above and is closely connected w i t h the direction i n which cultural patterns are being adopted. A l l the inhabitants o f the village are fascinated w i t h urban culture b u t not a l l can reach i t because of the difference in their education and financial situation. The biggest group of farmers and workers take the craftsmen as an example to follow, t h i n k i n g they have chosen a better way o f life. The craftsmen, i n t u r n , follow the intelligentsia i n their way of dressing and decorating their homes. Traditional furniture and objects prevail i n the houses of farmers and non-qualified workers, mostly because of their lower earnings. Other social groups buy furniture and household objects i n t o w n , i n furniture shops. The poorer people prefer furniture made b y local joiners because i t is good, solid w o r k ; the more wealthy people first of all follow their desiro to have ,,fashionable" things. Their flat and the way i t is decorated are b o t h to testify to the family's rank and financial position. None o f the inhabitants o f the village attach any value to things w i t h o u t character. The value of any object is judged by intensification of its features: i t should be big, colourful and expensive. A d o p t i o n of urban patterns is only superficial and its source is not the acceptation o f aesthetic values but merely a matter o f prestige. The value o f the objects is defi­ ned first o f a l l according to their practicality. Only in the case o f paintings one can detect more f u l l y formed aesthetic opinions. Barbara P o l o c z k o w a — 17TH TROUSSEAU CHEST F R O M I S T E B N A CENTURY The trousseau chest described i n the article dates back to the times of settlement i n the region of the Silesian Beskid Mountains after the Walachian law. Most likely the maker of the trousseau chest, dated 1691, a m a n by the nanu of Jurasz, was a Slovak. Using archival materials the authoress of the article describes the routes the Slovaks took when coming over the border into the Silesian Beskid Mountains. Stanisław Franciszek G a j e r s k i — CHAR­ TER OF T H E C I E S Z A N Ó W G U I L D OF WEAVERS The author quotes and analyses the charter of 1716, amended i n 1730, granted to the weavers o f Cieszanów by squire A d a m A n t o n i Bełżecki. This charter was probably drawn up on the basis o f a similar, 17th century charter granted t o weavers i n N i e m i r ó w . Cieszanów, a weavers' settlement already famous in the 17th century, maintained the t r a d i t i o n of the weavers' profession t i l l the outbreak of W o r l d W a r I I . �РЕЗЮМЕ Яцек Олендзки НОЙ А Ф Р И К И — ЖИВОПИСЬ СОВРЕМЕН­ Статья н а п и с а н а н а о с н о в а н и и и с с л е д о в а н и й , про­ веденных автором во в р е м я д е с я т и м е с я ч н о г о п р е б ы в а ­ ния в А ф р и к е в 1972 и 1973 гг., где о н п о с е т и л 13 стран. Основная проблема, з а т р о н у т а я в с т а т ь е — к а к о в ы достижения т р а д и ц и о н н о й о б щ е с т в е н н о с т и ч е р н о й А ф ­ рики в области и з о б р а з и т е л ь н ы х и с к у с с т в , о т л и ч а ю т с я ли о н и всесторонним х а р а к т е р о м , г а р м о н и ч е с к и с о ч е ­ тая п р о и з в е д е н и я с к у л ь п т у р ы , ж и в о п и с и и т а к и а з . художественного р е м е с л а . В п р о т и в н о м с л у ч а е о б я з а ­ тельна л и в д а л ь н е й ш е м п р е ж н я я м о д е л ь . Е с л и ж е модель п о д в е р г л а с ь и з м е н е н и я м , то с в и д е т е л ь с т в у е т ли это о своего рода в о з м е щ е н и и и л и о ч е м - т о ином, а также ч е м и в к а к о й м е р е это о б у с л о в л е н о . В художественном творчестве племен а ф р и к а н ­ ских стран до п о с л е д н и х д е с я т и л е т и й X I X в е к а р е ш и ­ тельно п р е о б л а д а л а с к у л ь п т у р а . Ф и г у р н а я ж и в о п и с ь , бурно р а з в и в а в ш а я с я в X V I — X I X вв., в Н и г е р и и , З а ­ падном Судане и М а л и , р о ж д а л а с ь н а т е р р и т о р и я х „ ф е о д а л ь н ы х " с т р а н , к а к городское искусство, п р о и с ­ хождение которого н е л ь з я п р и п и с ы в а т ь обществу с к о ­ товодческих и з е м л е д е л ь ч е с к и х п л е м е н либо групп, з а н и м а ю щ и х с я с о б и р а т е л ь с т в о м и охотой. Автор отмечает, ч т о в н а с т о я щ е е в р е м я с у щ е с т в у ­ ют р а з л и ч н ы е ф о р м ы н а р о д н о й ж и в о п и с и р а в н о в сель­ ской, некогда п л е м е н н о й , к а к и в городской среде плебейской либо п р о л е т а р с к о й . В п р о ч е м г р а н и ц у м е ж д у творчеством о д н и х и д р у г и х не в с е г д а м о ж н о четко определить. К самой х а р а к т е р н о й ф о р м е городской ж и в о п и с и относятся в ы в е с к и и р а з м а л е в к и н а г р у з о в и к а х . Ьыьески — прежде в с е ю в парикмахерских (муж­ ских) особенно часто в с т р е ч а ю т с я в Н и г е р и и , они п о ­ падаются т а к ж е в л . а м е р у н е , З а и р е , Н и г е р е , К е н и и и С р е д н о - А ф р и к а н с к о й .респуолике. Я р к и е а г р е с с и в н ы е по ф о р м е о н и р е к л а м и р у ю т р а з л и ч н ы е в и д ы причесок, предлагают п е р е м е н ы и л и д е м о н с т р а ц и ю своего я . Ь большинстве с л у ч а е в р а с п р о с т р а н я е т с я с т и л ь , п о д ч е р ­ кивающий с и л ь н ы й м у ж с к о й х а р а к т е р ; п о к а з ы в а ю т с я т а к ж е п р и ч е с к и в с е м и р н о и з в е с т н ы х (не т о л ь к о в А ф ­ рике) п е в ц о в л и б о г о с у д а р с т в е н н ы х д е я т е л е й . В ы в е с к и п а р и к м а х е р с к и х м о ж н о с ч и т а т ь п р о я в л е н и е м и л и сим­ волом т в о р ч е с т в а , о т о б р а ж а ю щ е г о цивилизационьые процессы, п р о и с х о д я щ и е в Африке, (^тоит отметить, что н а в ы в е с к а х н и к о г д а н е т ч е р н ы х л и ц , все они, как п р а в и л о , с в е т л ы е , п р и ч е м о б ы ч н о без н е г р о и д а л ь ных черт. Ь ы т ь м о ж е т это с в и д е т е л ь с т в у е т о стремле­ нии х у д о ж н и к о в в ы р а з и т ь и д е ю у п о д о б л е н и я ц и в и л и ­ зованному миру. В Н и г е р и и п о л у ч и л а т а к ж е г л а в н ы м образом р а з ­ витие д р у г а я г р у п п а а ф р и к а н с к и х г о р о д с к и х худож­ ников, п р е и м у щ е с т в е н н о и з о б р а ж а ю щ и х л ю д е й и ж и ­ вотных н а г р у з о в и к а х , а в т о б у с а х либо ф у р г о н а х , г/исунки э т и с о п р о в о ж д а ю т с я р а з л и ч н ы м и и з р е ч е н и я ­ ми. Все это с л у ж и т в ы д е л е н и ю о п р е д е л е н н о г о э к и п а ж а из р я д а д р у г и х , ему п о д о б н ы х . Отдельную отрасль городской живописи составля­ ет декор баров, п р е ж д е всего т е х , г д е п р о д а ю т с я п р о ­ х л а д и т е л ь н ы е н а п и т к и и к о т о р ы е одновременно и с п о л ­ няют р о л ь своего р о д а к л у б о в . В с е с т е н ы этих баров покрыты сценами, и л л ю с т р и р у ю щ и м и антиалкоголь­ ные н р а в о у ч и т е л ь н ы е т е к с т ы , с л а в я щ и е мужество., сцены б о р ь б ы со слоном и л и л ь в о м , с п о р т и в н ы е состя­ зания, а ф р и к а н с к и е п е й з а ж и , а т а к ж е и з о б р а ж е н и я животных Северной Танзании и Кении. Изображения ж и в о т н ы х м о ж н о с ч и т а т ь в ы р а ж е н и е м п о ч т е н и я со стороны м е с т н ы х л ю д е й по о т н о ш е н и ю к и х самому большому с о к р о в и щ у — н а ч и н а ю щ е й в ы м и р а т ь а ф р и ­ канской ф а у н е . Описываемые произведения порой не представля­ ют собой н и ч е г о особенного в х у д о ж е с т в е н н о м о т н о ­ шении. С этой т о ч к и з р е н и я г о р а з д о и н т е р е с н е е , н а ­ пример, к а р т и н ы н а д р е в е с н о - в о л о к н и с т ы х п л и т а х в Танзании (Масанаи) •— п л о с к и е р а с к р а ш е н н ы е и з о б р а ­ жения ж и в о т н ы х и сцены охоты. Однако они предназ­ начаются г л а в н ы м образом д л я т у р и с т о в и трудно приписывать им особое з н а ч е н и е в ф о р м и р о в а н и и х у ­ дожественных вкусов большинства а ф р и к а н ц е в . Гораздо более в а ж н о е з н а ч е н и е имеет и с с л е д о в а ­ ние т в о р ч е с т в а о т д е л ь н ы х х у д о ж н и к о в , и с к у с с т в о к о ­ торых тесно с в я з а н о с з а п р о с а м и о к р у ж е н и я . К ним принадлежит живописец С у л ы из Даванао в окрест­ н о с т я х ivaHo в Н и г е р и и . Он о б ъ е з ж а е т н а в е л о с и п е д е п л о щ а д ь радиусом, п р и м е р н о ок. 360 к м , строя и р а с ­ п и с ы в а я дома. Р е з и д е н ц и и н о т а б л е й С у л ы п о к р ы в а е т цветочными узорами, напоминающими польские из З а л и п ь я . О д н а к о ч а щ е всего он и з о б р а ж а е т ф и г у р н ы е с ц е н ы , п р е д с т а в л я ю щ и е ж и в о т н ы х , людей н а работе, х а р а к т е р н ы е т и п ы своего б л и ж а й ш е г о о к р у ж е н и я , н а ­ п р и м е р , муэдзинов, солдат, боксеров, п ь я н и ц . В с е его к а р т и н ы , с е р ъ е з н ы е , н р а в о у ч и т е л ь н ы е по с о д е р ж а н и ю , с в и д е т е л ь с т в у ю т об о т н о ш е н и и х у д о ж н и к а к и з о б р а ­ ж а е м ы м я в л е н и я м . Одновременно я р к а я , веселящая глаз, раскраска выделяет расписанные С у л е й дома среди о б щ е й серости з а с т р о е к . Е с л и с а м ы е и н т е р е с н ы е п р о и з в е д е н и я городской живописи наблюдаются в передовых странах — Ниге­ рии, К е н и и , Т а н з а н и и — то в с е л ь с к о м т в о р ч е с т в е в ы ­ с т у п а е т обратное я в л е н и е , т.е. оно у с и л ь н е е всего ц в е ­ тет в о т с т а ю щ и х с т р а н а х ; в д е р е в н я х С р е д н е - А ф р и ­ к а н с к о й .Республики, в п о г р а н и ч н ы х р а й о н а х К а м е р у ­ на и З а и р а . В целом с о б р а н н ы й н а этой т е р р и т о р и и м а т е р и а л к а с а е т с я ж и л ы х домов и к у л ь т о в ы х с о о р у ж е н и й , п р и ­ чем дома р а с п и с ы в а ю т с я г л а в н ы м образом и з в н е , в х р а м а х ж и в о п и с ь ю у к р а ш а ю т с я и н т е р ъ е р ы . Ибо д е к о р ж и л ы х здании п р е с л е д у е т р е п р е з е н т а т и в н о - п р е с т и ж ­ н ы е ц е л и , к а р т и н ы ж е в х р а м а х способствуют сосре­ д о т о ч е н н ы м р а з м ы ш л е н и я м н а д догматами в е р ы . Х у д о ж е с т в е н н ы е ф о р м ы декоративного, о ф о р м л е ­ н и я домов о ч е н ь р а з н о о б р а з н ы : н а ч и н а я с п р о с т е й ш и х мазков известью, к о н ч а я орнаментными мотивами, свя­ занными с традиционными украшениями и фигурны­ ми сценами. В этих последних затрагивается тематика, с в я з а н н а я с п л е м е н н о й т р а д и ц и е й (обряды), к а к и с о ­ временная; по содержанию они бывают сложными и запутанными. Картины в храмах символичны — на­ п р и м е р , ч е л о в е ч е с к о е сердце — они и з о б р а ж а ю т х р и ­ стианские символы, переплетающиеся с африканскими воображениями персонификации зла и различных ис­ кушений. В них в ы р а ж а е т с я синкретизм местных в е ­ рований и христианства. Современная а ф р и к а н с к а я живопись не получила е щ е до с и х н о р о ц е н к и в п р о ф е с с и о н а л ь н о й л и т е р а т у ­ р е предмета, поэтому автор статьи, к о т о р ы й б ы л о г р а н и ­ ч е н в своих и с с л е д о в а н и я х в р е м е н е м , не имел в о з м о ж ­ ности п р о в е с т и особо т щ а т е л ь н у ю оценку. Т е м н е менее, по м н е н и ю автора, м о ж н о н а о с н о в а н и и его н а ­ б л ю д е н и й с д е л а т ь н е к о т о р ы е в ы в о д ы общего х а р а к т е ­ ра, а и м е н н о : с о в р е м е н н а я а ф р и к а н с к а я ж и в о п и с ь я в ­ л я е т с я н а р о д н ы м творчеством, но отнюдь н е п л е м е н ­ н ы м искусством. Это т а к ж е та о б л а с т ь искусства к о т о р а я в ы з ы в а е т ж и в е й ш и й и н т е р е с во всех с л о я х африканского общества. В кругах интеллектуалистов и н т е р е с к этому виду и с к у с с т в а о б ъ я с н я е т с я , в ч а с т ­ ности, и тем, что оно не в ы з ы в а е т н и к а к и х а с с о ц и а ц и й с племенным прошлым. Александр Яцковски РОДНОЙ СКУЛЬПТУРЕ — КОПЕРНИК В НА­ По случаю годовщины Коперника в Польше был п р о в е д е н р я д м е р о п р и я т и й , в том ч и с л е х у д о ж е с т в е н ­ н ы х , с в я з а н н ы х с л и ч н о с т ь ю в е л и к о г о астронома. Торуньский этнографический музей объявил всеп о л ь с к и й к о н к у р с народной с к у л ь п т у р ы с к о п е р н и к о в ской т е м а т и к о й . В к о н к у р с е п р и н я л о у ч а с т и е 220 ч е ­ ловек, п р е д с т а в и в ш и х 572 р а б о т ы . Б о л ь ш и н с т в о у ч а с т ­ ников составляли известные, высоко ценимые скульп­ торы. Т а к и м образом к о н к у р с м о ж н о с ч и т а т ь р е п р е ­ з е н т а т и в н ы м м е р о п р и я т и е м , о т о б р а з и в ш и м подлинное значение явления, называемого народной скульптурой. О б щ а я т е м а т и к а с т а л а тестом, к о т о р ы й в ы я в и л точку зрения и возможности скульпторов. И з п о с т у п и в ш и х работ ж ю р и на основании ф о р ­ м а л ь н ы х к р и т е р и е в (недостаточно т о ч н ы х ) в ы д е л и л о г р у п п ы х у д о ж н и к о в : т е х , к т о о с т а л с я в е р е н стилю, к о ­ т о р ы й н ы н е с ч и т а е т с я т и п и ч н ы м д л я современной н а ­ родной с к у л ь п т у р ы , и л ю б и т е л е й в составе 55 человек. С р е д и работ л ю б и т е л ь с к о й г р у п п ы и м е л и с ь наиболее 71 �самостоятельные, самые богатые по содержанию и х у ­ дожественному замыслу композиций, скульптуры Т е о дозюша Бутыиьца и Станислава Загаевского. Большинство участников конкурса это деревен­ ские ж и т е л и с минимумом или без всякого образова­ ния, для которых Коперник является полулегендарной личностью. Некоторые из них д а ж е точно не знали кем был великий ученый. Отсюда у о д н и х х у д о ж н и ­ ков-любителей стереотипные схематические и з о б р а ж е ­ ния Коперника, а поиски ж и з н е н н о обыкновенных с и ­ туаций у других: например мать с маленьким К о п е р ­ ником либо семья Коперника (Болеслав Грабски, Александр Сломиньски). Некоторые скульптуры, и з о б р а ж а я маленького Коперника у матери на руках, воспользовались ком­ позиционной схемой Мадонны с младенцем, другие использовали Христа Горюющего для изображения Коперника, погруженного в размышлениях (превос­ ходная скульптура Дужиньского) или ж е гв. Антопия для изображения Коперника — врача с цветком лан­ дыша (Центковски). Большинство поступивших на конкурс работ вызвало впечатление, что они в какой то степени связаны с народными апокрифами или ле­ гендами о святых. Такое представление личности К о ­ перника объясняется, вероятно, тем, что он „управлял небом", и к тому ж е был Д У Х О Е Н Ы М лицом. Самую интересную группу скульптур, отличаю­ щ и х с я наиболее оригинальными композиционными ре­ шениями, группу, которая в значительной мере свиде­ тельствовала о высоком уровне конкурса, м о ж н о опре­ делить известным изречением „задержал солнце, сдви­ нул с места земной шар". Х у д о ж н и к и , стремившиеся отобразить это дости­ жение ученого, по разному, иной раз очень интересно персонифицировали его (Kopna, Фургала, Олексы). Посвященный Копернику конкурс был несомненно очень удачным мероприятием как по уровню п р е д ­ ставленных работ, так и благодаря прекрасной орга­ низации. Однако, отмечая ряд выдающихся работ, а также подчеркивая, что большинство работ отлича­ лось хорошим исполнением, свежестью и прелестью наивности, интересным замыслом и хорошим р е ш е ­ нием полихромией расцветки, автор все ж е у т в е р ж д а ­ ет, что по своему уровню они уступают давним скульптурам. Им недостает драматизма, сжатости и совершенства форм, характерных для произведений старой скульптуры, особенно куьтовой. Разумеется это утверждение не относится единственно к экспонатам выставки, которые учитывая возможности современной народной скульптуры, отличались высокими худо­ жественными качествами — оно относится к общему состоянию этой отрасли польского народного творчест­ ва в настоящее время. А н н а М и л е в с к а - М л ы н и к — ЭСТЕТИЧЕСКИЕ В К У С Ы ОБЩЕСТВЕННОЙ ГРУППЫ В З А В И С И М О ­ СТИ ОТ УРОВНЯ ЕЕ Р А З В И Т И Я . На примере анали­ за интеръеров деревенских ж и л и щ в деревне Росьцишево Варшавского воеводства. Автор пишет о результатах своих исследований проведенных в 1971 и 1972 гг. Деревня Росьцишево расположена в непосредст­ венной близости от Серпца — повятового города сред­ ней величины, который в последние годы стал быстро развиваться. До войны Росьцишево было типичной земледельческой деревней с фольварком. В 1945 г. фольварк разбили на участки, ввиду чего выравнялись размеры земельных наделов и таким образом уменьшилась разница в степени зажиточности кресть­ ян. В настоящее время деревня приобрела характер рабоче-крестьянского поселка, и с т о р и я Росьцишева ти­ пична для многих других деревень Польши. На осно­ вании этого примера м о ж н о вести наблюдения в более широких масштабах и делать выводы относительно перемен в области сельской культуры. В настоящее время население Росьцишева д и ф ф е ­ ренцировано на иных началах чем до войны. Там проживает интеллигенция (со средним образованием), занятая, за исключением учителей, в городе, ремеслен­ ники и квалифицированные рабочие, землеробы и р а з ­ норабочие. В глазах местного населения значение этих групп оценивается именно в такой очередности. С этим связано направление заимствования культурных об­ разцов. Все ж и т е л и деревни увлечены городской к у л ь ­ турой, однако не все они в одинаковой степени прони­ каются ею ввиду различного уровня образования и зажиточности. Для самой состоятельной группы з е м ­ леробов и р а б о ч и х достойным подражания образцом является быт ремесленников, так-как они сумели „лучше устроиться в жизни". В свою очередь образ­ цом ремесленников является обстановка квартир и о д е ж д а работников умственного труда. Элементы традиционного убранства ж и л и щ преоб­ ладают у земледельцев и разнорабочих, что п р е ж д е всего о б ъ я с н я е т с я и х более скромным финансовым по­ ложением. Остальные группы приобретают мебель и предметы украшения квартир в городе в мебельных магазинах. Менее зажиточное население часто пред­ почитает изделия местных столяров, считая их более прочными; более состоятельные люди п р е ж д е всего стремятся приобретать „модные" вещи. Квартира и ее обстановка с л у ж а т повышению престижа обладателя; следование моде свидетельствует о материальном по­ л о ж е н и и семьи. Вообще ж и т е л и деревни не признают скромных, неброских вещей. О ценности предмета решает ряд элементов: он д о л ж е н быть внушительных размеров, ярким, дорогим. Сельское население п о - п р е ж н е м у вос­ принимает городские образцы на основании их внеш­ него вида, причем роль играют не эстетические запро­ сы, но п р е с т и ж н ы е функции. Ценность отдельных предметов в первую очередь устанавливается с точки зрения и х практичности. Только в отношении картин, особено их тематики и i-.олорита, наблюдаются более определенные эстетические вкусы. Б а р б а р а П о л е ч к о в а — В А Л Я Ш С К И Й СУНДУК В ИСТЕБНОЙ С X V I I В Е К А Сундук со времен заселения Силезских Вескид поселенцами на валяшском праве Вероятнее всего исполнителем сундука, датированного 1691 г., был сло­ вак по фамилии Юраш. Опираясь на архивные материалы, автор статьи рассматривает вопрос наплыва словацкого населения в Силезские Бескиды. С т а н и с л а в Ф р а н ц и ш е к Г а е р с к и — СТАТУТ ЦЕШАНОВСКОГО Ц Е Х А Т К А Ч Е Й Автор цитирует и рассматривает статут ткачей с 1716 г., который был дополнен в 1730 г. Его издал для местных ткачей владелец города Цешанова, Адам Антони Б е л ж е ц к и . Надо полагать, что он опирался на статут аналогичного цеха, изданный в г. Немирове в X V I I веке. Цешанув был известен как селение ткачей, уже в X V I I в. и традиции этого ремесла сохранились в го­ роде до второй мировой войны. �WARUNKI PRENUMERATY Cena prenumeraty rocznej 72 zCena prenumeraty półrocznej 36 zł Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — mające siedzibę w mia­ stach wojewódzkich i powiatowych, m o g ą z a m a w i a ć p r e n u m e r a t ę za pośrednictwem miejscowych Oddziałów i Delegatur R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " lub bezpośrednio w Centrali K o l p o r t a ż u R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-958 Warszawa, u l . Towa­ rowa 28, konto P K O nr 1-6-100020, w terminie do dnia 25 listopada na rok n a s t ę p n y . Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — m a j ą c e siedzibę w miej­ scowościach, w k t ó r y c h nie ma Oddziałów R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " , winny opłacać p r e n u m e r a t ę w terenowo właściwych u r z ę d a c h pocztowych. P r e n u m e r a t ę k r a j o w ą dla czytelników indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe, listonosze i bezpośrednio Centrala K o l p o r t a ż u R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-958 Warszawa, u l . Towarowa 28, konto P K O n r 1-6-100020, w terminie do 10 dnia miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę ze zleceniem wysyłki za granicę, k t ó r a jest o 4 0 % droższa od prenume­ r a t y krajowej, przyjmuje Biuro K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-840 Warszawa, u l . Wronia 23, konto P K O n r 1-6-100024. Sprzedaż numerów bieżących i uprzednich Instytucjo p a ń s t w o w e i społeczne, szkoły, z a k ł a d y pracy oraz czytelnicy indywidual­ n i m o g ą n a b y w a ć t ę publikację w księgarni O ś r o d k a Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N . S p r z e d a ż g o t ó w k o w a i w y s y ł k o w a , pojedynczych n u m e r ó w i w k o n t y n u a c j i ; p ł a t n o ś ć g o t ó w k ą , przelewem lub za zaliczeniem pocztowym. A d r e s : O R P A N 00-901 Warszawa, P a ł a c K u l t u r y i N a u k i , konto P K O nr 1-0-100312, w księgarni „ O s s o l i n e u m " 50-106 W r o c ł a w , Rynek 8, w Głównej Księgarni Naukowej 00-068 Warszawa, Krakowskie Przedmieście 7, w Księgarni Naukowej 31-118 K r a k ó w , u l . Podwale 6. Prenumeratorzy mieszkający za granicą m o g ą z a m a w i a ć P O L S K Ą S Z T U K Ę L U D O W Ą za p o ś r e d n i c t w e m Centrali H a n d l u Zagranicznego „Ars Polona —- R u c h " 00-068 Warszawa, u l . Krakowskie Przedmieście 7. Bank Handlowy S.A. Warszawa konto nr 1595-006-000-00710. Indeks 37132 Indeks m i ę d z y n a r o d o w y P L ISSN 0032 —3721 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo, Wroclaw, Oddział w Warszawie 1974. Nakład 1820 egz. Objętość: 11,20 ark. wyd.; 9,00 ark. druk. Papier: ilustr. I I I kl., 120 gram, A l . Oddano do składania 26.XI.1973 r. Podpisano do druku 10.IV.1974. Wydrukowano w kwietniu 1974. Cena 18,— zł. Zam. 666, W-99. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9b44e31b8e73a695ba06ae36f8a0dec7.pdf a2fdb9d609487e8c66996888bbdb0d15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4507 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4192 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.1 ; s.64-68 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text к N Vii - IX 1973 maszu śląskiej sztuki ludowej ucze­ stniczyło, jak podaje prasa, tylko 10 a r t y s t ó w . Po p o ł u d n i u odbyły się w y s t ę p y zespołów^ ludowych, m . in. żeńskiej kapeli wiejskiej z Grodźca, Zespołu Pieśni i T a ń c a ziemi cieszyń­ skiej, zespołów: „ K o n i a k ó w " , z Lubińca, a w Muzeum Etnograficznym otwarto w y s t a w ę rzeźby w węglu, zorganizowaną przez Muzeum w Za­ brzu . I I . 1. Wystawa Cepelii na targach krakowskich. Imprezy folklorystyczne i regionalne 1—8 V I I — o d b y ł y się w K r a ­ kowie I Ogólnopolskie Targi Sztuki Ludowej. Inicjatorem tej wielkiej imprezy był literat krakowski i poseł na sejm Tadeusz H o l u j , a przygo­ tował j ą pod patronatem M K i S ko­ mitet organizacyjny pod przewod­ nictwem dyrektora Muzeum Etnogra­ ficznego w Krakowie E d w a r d a Wa­ ligóry. Targi m i a ł y na celu zo­ rientowanie zarówno w a k t u a l n y m stanie sztuki ludowej, jak w jej możliwościach handlowych, a ich pro­ gram obejmował wielki kiermasz sztu­ k i ludowej, pokaz mody inspirowanej folklorem, w y s t ę p y ludowych zespo­ łów pieśni i t a ń c a , pokazy filmów 0 tematyce regionalnej oraz wystawy towarzyszące. I tak w pawilonie B W A otwarta została wystawa sztuki ludowej zorga­ nizowana przez Cepelię, w Muzeum Etnograficznym — wystawa kafli malowanych, od najstarszych, z war­ sztatu Jana Oksitowicza, poprzez późniejsze (2. pol. X I X w.) z pracowni Teofila Michalskiego — do współczes­ nych z warsztatu Leona Necia z K a r t u z 1 Ludwika Startka z Ł ą ż k a Ordynac­ kiego, pow. J a n ó w Lubelski. W Sto­ warzyszeniu H i s t o r y k ó w Sztuki czyn­ na b y ł a wystawa „ n a i w n y c h " , zorga­ nizowana przez Biuro H a n d l u Zagra­ nicznego „ D e s a " , a w P a ł a c u Sztuki zaprezentowano rzemiosło artystyczne i pamiątkarstwo. Kiermasz został zainaugurowany 64 wielkim widowiskiem „Wesele kra­ kowskie" w wykonaniu „ K r a k o w i a ­ k ó w " i w y s t ę p a m i zespołów góralskich. Pierwsze d n i T a r g ó w poświęcono b y ł y sztuce ogólnokrajowej. W d n . 2, 3 V I I — o d b y w a ł o się ogólno­ polskie sympozjum naukowe na temat mecenatu p a ń s t w a nad s z t u k ą l u d o w ą . W sympozjum brali udział naukowcy i przedstawiciele wszystkich zaintere­ sowanych instytucji uczestniczących w Targach. Po prezentacji folkloru wszyst­ kich regionów — od 5—8 V I I zorga­ nizowano dni poświęcone kolejno 4 regionom: ziemi sądeckiej, ziemi opolskiej, Śląska i Zagłębia oraz ziemi rzeszowskiej. 5 V I I — w D n i u Ziemi Sądeckiej uczestniczyło ponad 300 reprezen­ t a n t ó w tego terenu, w y s t ę p u j ą c z bar­ w n y m widowiskiem regionalnym oraz p r e z e n t u j ą c na kiermaszu swojo wy­ roby : starosądeckie kożuszki, hafto­ wane pantofle, m a k a t k i , pierniki, zabawki, w y r o b y z w i k l i n y i m u s z y ń ­ skie meble. 6 V I I — w D n i u Ziemi Opolskiej o d b y ł się „ k i e r m a s z opolski", na k t ó r y m p r z y g r y w a ł a kapela „ F i l ó w " z D a ń c a . Po p o ł u d n i u w y s t ę p o w a ł y : kapela góralska z Sidziny, „ B i e r o wianie", Zespół Pieśni i T a ń c a „ O p o ­ le", „ D z i e r g o w i c e " . Zaprezentowano „wodzenie niedźwiedzia", „ t o p i e n i e Marzanny" oraz widowisko „Wesele śląskie". 7 V I I — w D n i u Katowic, Za­ głębia i Beskidu Śląskiego na kier­ Impreza zakończyła się 8 V I I Dniom Ziemi Rzeszowskiej, w czasie k t ó r e g o na kiermaszu sprzedawano wyroby ludowe tego regionu, odbyły się też w y s t ę p y Zespołów Pieśni i T a ń c a „ P u s t k o w i a c y " , „Stomil", ,,Forest" i kapeli ludowej z Bobowej. I m p r e z ę z a m k n ą ł galowy kon­ cert zespołów pieśni i t a ń c a . Targi cieszyły się ogromną frek­ wencją i wywołały wielkie zaintere­ sowanie. W g doniesień prasowych, oferowane wyroby znalazły licznych n a b y w c ó w t a k ż e wśród kupców za­ granicznych z Kanady, Czechosło­ wacji, N R F i Francji. W ś r ó d w y r a z ó w zachwytu dla całej imprezy pojawiły się jednak w prasie głosy krytyczne. Zwracano u w a g ę na niedostateczne przygoto­ wanie organizacyjne, na braki w masio towarowej i niewłaściwy jej asorty­ ment. Zarzucano zbyt słabą selekcję oferowanych na Targach wyrobów, kwestionując łączenie sztuki ludowej z rzemiosłem i pamiątkarstwem, w k t ó r y m nie u d a ł o ustrzec się od szmiry. Targi u j a w n i ł y — zgodnie z za­ mierzeniem o r g a n i z a t o r ó w — aktual­ ny stan rzeczy w sztuce ludowej, k t ó r y stał się podstawowym tematem dyskusji. Powszechnie zwracano uwa­ gę na złe s k u t k i komercjalizacji sztuki ludowej, na coraz wyraźniejszy brak autentyzmu i coraz niższy poziom rzemiosła. Można sądzić, że przygotowania n a s t ę p n y c h Targów, planowanych na rok przyszły, będą poprzedzone — j a k to postulowano na sympozjum — fachową dyskusją, k t ó r a pozwoli w y c i ą g n ą ć właściwe wnioski z dotychczasowych doświad­ czeń. 4 * 5 V I I — rozpoczęły się w Bukowinie T a t r z a ń s k i e j doroczne X I I „Sa­ bałowe Bajania". T r a d y c y j n ą już i m p r e z ę z a i n a u g u r o w a ł a wielka „Pa­ rada z b ó j n i c k a " w k t ó r e j udział wzięli t a k ż e uczestnicy konkursu, barwnym korowodem przejeżdżając przez wieś, Do konkursu zgłosili się gawę­ dziarze i i n s t r u m e n t a l i ś c i ze wszyst­ kich p o w i a t ó w w o j . krakowskiego oraz wielu z w o j . katowickiego i .rze­ szowskiego. J u r y pod przewodnictwem prof.dr R o m a n a Reinfussa przyznało na 4 �grody. W kategorii gawędziarzy ludo­ wych nagrodę I o t r z y m a l i : W ł a d y ­ sław Gondek z Białego Dunajca, Stanisław Chowaniec z Bukowiny Tatrzańskiej i Franciszek J u r k o w s k i ze Szczawy, pow. Limanowa. Na­ grody I I — Stanisław K l i m e k z Zabrzeży i Stefania T y r a ń s k a ze Skrzydl­ nej. W kategorii ogólnej konkursu gawędziarzy n a g r o d ę I o t r z y m a ł Józef Pitoń z Zakopanego, n a g r o d ę I I — Piotr Krzykalski z Nowego Sącza. W kategorii młodzieżowej n a g r o d ę I zdobyli: Miłka Wontarczyk z Lipnicy Małej na Orawie oraz Kazek Grac jas z żywieckiej wsi K r z y ż ó w k i . W ś r ó d instrumentalistów nagrody I otrzy­ mali: Jan Stoch z Zębu, A d a m Dole* żuehowicz z Zakopanego, S t a n i s ł a w Trzebunia z Poronina i Jan Szewczyk z Laskowej Górnej. Nagrody I I — Władysław Z a w a ł a z K ę d z i e r z y n k i w Myślenickiem, W ł a d y s ł a w Stefaniak z Leśnicy w Nowotarskiem, Bolesław Karpiel z Zakopanego, Marian Styrczula-Maśniak z Zakopanego, K a r o l Byrtek z P e ł w i Małej w Żywieckiem. W kategorii młodzieżowej — n a g r o d ę „Dziennika Polskiego" zdobył Jasiek Karpiel z Zakopanego, a n a g r o d ę „Gazety Krakowskiej" — Staszek Skupień z Suchego k . Poronina. Na­ grodę specjalną O ś r o d k a T V w K r a ­ kowie o t r z y m a ł nestor p o d h a l a ń s k i c h gawędziarzy — A d a m Pach z Zakopa­ nego, a wśród i n s t r u m e n t a l i s t ó w — Władysław Tatar z Zakopanego za kultywowanie starodawnego stylu gry na skrzypcach. Bielewicz. Kiermasz cieszył się wiel­ k i m powodzeniem, a wszystkie wy­ roby z o s t a ł y w ciągu pierwszy ch d n i wyprzedane. N a zakończenie imprezy o d b y ł y się tradycyjne góralskie dożynki, w k t ó r y c h udział wzięli t a k ż e przed­ stawiciele władz p a r t y j n y c h i p a ń s t w o ­ wych. Z okazji X jubileuszu owej beskidzkiej imprezy w y d a n y został folder pt. „ B e s k i d y — 7 3 " , do k t ó r e g o teksty opracowali: Robert Danel i Franciszek Zahrodnik. Na zakończenie imprezy o d b y ł się koncert l a u r e a t ó w , w k t ó r y m w y s t ą p i ł gościnnie Wojciech Siemion. 8 V I I — o d b y ł a się pierwsza i m ­ preza z c y k l u „Niedziela z t w ó r c ą l u d o w y m " , zorganizowana z inicjaty­ w y Muzeum w Ż y w c u . W owym pierw­ szym spotkaniu w y s t ą p i ł a J . W r ó b l o wa, b i b u ł k a r k a z Pewli Małej, demon­ strując licznie zebranej publiczności swoje umiejętności. * 5 V I I — odbył się w Wiśle i Szczyrku jubileuszowy X T y d z i e ń Kultury Beskidzkiej — wielka pre­ zentacja góralskiego folkloru, orga­ nizowana pod honorowym protekto­ ratem członka Rady P a ń s t w a i prze­ wodniczącego P W R N w Katowicach, gen. bryg. Jerzego Ziętka, oraz re­ dakcji „Dziennika Zachodniego". W tegorocznej imprezie w y s t ę p o w a ł o na estradach koncertowych 30 zespo­ łów folklorystycznych, w t y m 7 zajranicznych z CSR, J u g o s ł a w i i i Fran­ cji. Z Polski wystąpili m i n . Zespół Pieśni i T a ń c a „ H a l k a " z L u b i ń c a , zespoły regionalne z Lipowca i Pszczy­ ny, znane zespoły ludowe: „ J u h a s " z Ujsołów, „ G r o n i e " z Żywca, „ B i a ł y Dunajec" i „ P o d e g r o d z i e " z Nowo­ sądeckiego, „ O n d r a s z e k " ze Szczyrku i i n . W programie, oprócz pieśni i tańca, prezentowano też widowiska regionalne. Imprezie t o w a r z y s z y ł y w y s t a w y : w Szczyrku — wystawa Cepelii i wy­ stawa rzemiosła artystycznego, zorga­ nizowana przez I z b ę Rzemieślniczą w Katowicach, oraz wystawa sztuki ludowej Beskidów. W Muzeum w Biel­ sku-Białej pokonkursowa wystawa rzeźby ludowej, w Muzeum Beskidz­ kim w Wiśle — wystawa etnogra­ ficzna, a w P a r k u Zdrojowym — poplenerowa wystawa rzeźb A r t u r a Cienciały. W Bystrej otwarto Muzeum im. Juliana F a ł a t a . Równocześnie w Wiśle odbył się kiermasz sztuki ludowej, zorganizo­ wany przez kierownictwo Muzeum Beskidzkiego. U d z i a ł w n i m brali znani rzeźbiarze (m. i n . S. Miechówka), malarze, koronkarki z Koniakowa oraz żywiecki piernikarz Z y g m u n t T * 7 VII— w Dąbrówce Wlkp. o d b y ł a się impreza zorganizowana dla uczczenia 50-lecia Zespołu Regional­ nego oraz K o ł a Sportowego „ S o k ó ł " , działających na t y m terenie. Po zwie­ dzeniu okolicznościowej wystawy w Izbie Regionalnej o d b y ł a się uro­ czysta akademia, na k t ó r e j zostały wygłoszone przemówienia na temat roli t r a d y c j i w k s z t a ł t o w a n i u k u l t u r y wsi polskiej — dr S t a n i s ł a w a Błasz­ czyka i o historii Zespołu Pieśni i T a ń c a — Tomasza S p y c h a ł y , kie­ rownika zespołu. Po wygłoszeniu refe­ r a t ó w o d b y ł y się w y s t ę p y Zespołu P i e ś n i i T a ń c a z D ą b r ó w k i , a w dniu n a s t ę p n y m — kiermasz książek i sztu­ k i ludowej oraz festyn z u d z i a ł e m zespołów folklorystj'cznych z D ą b r ó w ­ k i , Krzepielowa, Brzeźnicy, B i a ł k o w a i Lipki. U r o c z y s t o ś ć z a k o ń c z y ł a się wiel­ ką zabawą ludową. * * 13—15 V I I — w e Wdzydzach Kiszewskich o d b y ł się t r a d y c y j n y „ J a r m a r k W d z y d z k i " , zorganizowany w skansenie przez Kaszubski Park Etnograficzny, g d a ń s k i W D K i re­ d a k c j ę „Głosu W y b r z e ż a " , obcho­ d z ą c ą właśnie swoje 25-lecie. Bogaty program obejmował po­ kazy : wędzenia r y b , w y r o b u sieci, ciągnięcia niewodu i czółna, mielenie zboża, pieczenie chleba, plecionkars­ twa, rzeźbienia i malowania na szkle oraz gry na instrumentach ludowych. Zademonstrowano też widowiska regionalne: „Wesele kaszubskie" i „ S o b ó t k i " w wykonaniu zespołu „Kaszuby" oraz obrazek ludowy „ W i e c h a " . W y s t ę p o w a ł y zespoły l u ­ dowe: „ B a z u n y " z L e ż n a , „ K o c i e w i e " ze Starogardu Gdańskiego, zespoły z Karszma, Czerska i Bytowa, „Żu­ ł a w y " z Nowego Stawu. O d b y ł się pokaz pn. „ F o l k l o r w modzie" i wielka zabawa ludowa z indywidualnymi w y s t ę p a m i i n s t r u m e n t a l i s t ó w i przy­ ś p i e w k a m i przy ogniach sztucznych. „ J a r m a r k " zgromadził t ł u m y t u ­ r y s t ó w i m i e s z k a ń c ó w okolicznych miast i wsi. Uczestnicy i prasa pod­ kreślali o g r o m n ą s p r a w n o ś ć organiza­ cyjną przebiegu imprezy. * 16 V I — 1 8 V I I I — w ramach „Solińskiego L a t a " o d b y ł y się w Solinie liczne imprezy regionalne i folklory­ styczne, m . i n . w y s t ę p y kapel ludo­ wych i zespołów regionalnych w pro­ gramie pn. „ P a r a d a R e g i o n ó w " . Od­ był się też kiermasz w y r o b ó w ludo­ wych, k t ó r e m u p a t r o n o w a ł y : Spół­ dzielnia Pracy Wikliniarsko-Koszykarskiej „ J e d n o ś ć " w R u d n i k u nad Sanem i Spółdzielnia Pracy „ P r z e m y s ł L u d o w y " w Leżajsku. * 19—22 V I I — o d b y w a ł y się „ D n i B o r ó w Tucholskich". Rozpoczęły się one u r o c z y s t ą sesją Powiatowego i Wiejskiego K o m i t e t u F J N oraz Rad Narodowych z o r g a n i z o w a n ą z okazji Święta Odrodzenia w nowo o t w a r t y m P D K W Tucholi. Poza licznymi i m ­ prezami o charakterze rozrywkowo-sportowym w programie wiele miejsca poświęcono prezentacji dorobku kul­ turalnego regionu, jego w a l o r ó w krajo­ brazowych i turystycznych. W T u ­ choli otwarta została wystawa t w ó r ­ czości ludowej regionu i nowo odkry­ tych zabytków archeologicznych, a w dniu ostatnim odbyło się spot­ kanie z artystami l u d o w y m i . * 22 V I I — w Goleniowie o d b y ł się kiermasz sztuki ludowej i prac pla­ styków amatorów, zorganizowany przez szczeciński W D K . * 4— 19 V I I I — o d b y w a ł się w Gdańsku „ J a r m a r k Dominikań­ ski—73", organizowany po raz drugi przez P M R N , Tow. Przyjaciół Gdań­ ska i r e d a k c j ę „ W i e c z o r u W y b r z e ż a " . W imprezie udział wzięło ponad 40 przedsiębiorstw z całego kraju, w obrębie Starego Miasta uruchomiono ponad 50 stoisk. Przy u l . Mariackiej czynne b y ł y stragany z wyrobami a r t y s t ó w ludowych i rzemieślników. Sprzedawano t u rzeźby, wyroby ce­ ramiczne, wyroby z w i k l i n y , burszty­ nu, k u b k i i a n t a ł k i , wycinanki, palmy i pisanki. W programie koncertowym w y s t ę p o w a ł y regionalne zespoły pieśni i tańca „Kaszuby", „Kociewie", „Żuławy" i in. * 5— 12 V I I I — o d b y w a ł y się w Pucku „ D n i D a r ó w Morza", zorga­ nizowane pod patronatem „Głosu W y b r z e ż a " . Otwarcia d o k o n a ł prze­ wodniczący P M R N w Pucku, Cezary Nawrot, k t ó r y w obecności licznie zebranych mieszkańców miasta i re­ gionu p r z e k a z a ł symboliczny klucz od bram miasta i łańcuch burmistrza najstarszemu z r y b a k ó w . W czasie trwania imprezy o d b y w a ł się jarmark, kiermasz w y r o b ó w ludowych, pokazy sztuki ludowej i tradycyjnego rze­ miosła, w y s t ę p y zespołów ludowych oraz liczne konkursy, m . i n . konkurs na najlepsze wykonanie piosenki ka­ szubskiej. Największą a t r a k c j ą pro­ gramu było widowisko obrzędowe p t . „Ścinanie k a n i " , zaprezentowane przez zespół ze Strzelna. * V I I I — w Myślenicach o d b y ł a się impreza pn. „ P o k a z ludowych na­ t c h n i e ń " . W programie zorganizowano kiermasz sztuki ludowej pow. myśle­ nickiego i zaprezentowano widowisko „Wesele Orawskie" w wykonaniu zespołu regionalnego z Zubrzycy Gór­ nej. 6.5 �1,—2 I X — w K r y n i c y o d b y w a ł się „ F e s t y n z Dziennikiem", w czasie k t ó r e g o w y s t ę p o w a ł y zespoły ludowe: „ K r a k o w i a c y " i „ D o l i n a Dunajca", zorganizowano pokaz mody opartej na motywach regionalnych oraz kier­ masz w y r o b ó w ludowych z terenu N o w o s ą d e c c z y z n y . Otwarta została wystawa prac N i k i f o r a . * 2—9 I X - - w Zakopanem odby­ wała się tradycyjna X I I „ J e s i e ń T a t r z a ń s k a " . Zainaugurowana zosta­ ła zlotem zespołów góralskich i wido­ wiskiem „ W i t o j c i e " . Pierwsze d n i poświęcono na zwiedzanie wystaw i pracowni a r t y s t ó w z a k o p i a ń s k i c h . 4 I X rozpoczął się V I Między­ narodowy Festiwal Ziem Górskich. W p o ł u d n i e b a r w n y m korowodem przedefilowały przez Zakopane ze­ społy biorące udział w konkursie, n a s t ę p n i e pod D u ż ą K r o k w i ą doko­ nano ich prezentacji, a w godzinacłi popołutlniowych o d b y w a ł y się już pierwsze w y s t ę p y . Tegoroczny Festiwal organizo­ wany b y ł pod hasłem „ O d Kaukazu po Pireneje" i skład u c z e s t n i k ó w istotnie temu odpowiadał. Zgłosiły się bowiem zespoły z 13 k r a j ó w : A u s t r i i , Bułgarii, Czechosłowacji, Francji, Hiszpanii, Jugosławii, N R D , N R K , R u m u n i i , Szwecji, Węgier, W ł o c h . Związku Radzieckiego. Z Polski w y ­ s t ą p i ł y zespoły: i m . K l i m k a Bachledy i braci Maśniaków z Zakopanego, zespół i m . Florka Skupnia z Białego Dunajca, „ L i m a n o w i a n i e " z Limano­ wej, „ G r o n i e " z Ż y w c a i „ D o l i n a Dunajca" z Biegonic, pow. N o w y Sącz. M i ę d z y n a r o d o w e j u r y , pod prze­ wodnictwem prof, dr Józefa Burszty, oceniało w y s t ę p y w trzech kate­ goriach: zespołów autentycznych, ar­ tystycznie opracowanych i stylizo­ wanych. W grupie zespołów auten­ tycznych nagrody otrzymali: „Złote Ciupagi" — zespół „ D a i s s o a r a " z R u ­ m u n i i oraz zespół „Mistrzowie węgier­ skiej sztuki ludowej", „ S r e b r n e Ciu­ p a g i " — zespół braci M a ś n i a k ó w z Zakopanego. W kategorii zespołów artystycznie opracowanych — „ Z ł o t ą C i u p a g ę " o t r z y m a ł regionalny zespół i m . K l i m k a Bachledy z Zakopanego, „ S r e b r n ą C i u p a g ę " — zespół „Dolina Dunajca" z Biegonic. W kategorii zespołów stylizowanych — laurea­ t a m i zostali: Zespół Pieśni „ S r e d e z " z Bułgarii, k t ó r y o t r z y m a ł „ Z ł o t ą C i u p a g ę " i zespół pieśni i t a ń c a „ L i p t ó w " — „ S r e b r n a Ciugapa". Ponadto przyznano po raz pierw­ szy w t y m roku wyróżnienia — „Złote Liście Jesieni T a t r z a ń s k i e j " , k t ó r e zdobyli w kat. I — zespół i m . Florka Skupnia z Białego Dunajca i ,,Coros y danzas de E s p a ñ a " z Hiszpanii. W kat. I I — „ L i m a n o w i a n i e " i „ G r o ­ nie", szwedzki zespół „Folkungagillet", zespół regionalny z Velenije (Jugosławia), „ T h u e r i n g e r Folklorist e n " z N R D oraz zespół „Macchiagh i o l i " z K o r s y k i (Francja). W kat. I I I — zespół Karaczajsko-czerskiego Obwodu Autonomicznego Rosyjskiej F S R R - - „Adijuch". N a g r o d ę W K K F i T oraz „ G a z e t y K r a k o w s k i e j " o t r z y m a ł zespół włoski „ G r u p p o Folkloristico del Pollino Castroviiari" z K a l a b r i i . W ś r ó d imprez t o w a r z y s z ą c y c h szczególnym zainteresowaniem cieszył się na Festiwalu zorganizowany przez Cepelię kiermasz sztuki ludowej, w k t ó r y m brało udział 50 t w ó r c ó w ludowych i 5 spółdzielni Cepelii krakowskiej. W czasie trwania Festiwalu od­ b y ł a się konferencja C I O F F (Między­ narodowy K o m i t e t Organizacyjny Fe­ stiwali Folklorystycznych). Festiwal zakończył się 9 I X wiel­ k i m koncertem galowym. * 9 I X — w ramach Ś w i ę t a „ T r y ­ buny L u d u " w Warszawie o d b y ł y się kiermasze sztuki ludowej, pokazy umiejętności ludowych a r t y s t ó w i wy­ s t ę p y kapel oraz ludowych zespołów pieśni i t a ń c a . * 15, 16 I X — w Nowej Słupi od­ było się uroczyste zakończenie do­ rocznych „ D y m a r e k " , organizowa­ nych przez Tow. Przyjaciół G ó r n i c t w a , Hutnictwa i Przemysłu Staropol­ skiego w Kielcach. * I X — o d b y w a ł y się „ D n i Ziemi Limanowskiej", podczas k t ó r y c h w y ­ stępowały zespoły regionalne. W iz­ bach regionalych w Jurkowie, Ol­ szówce, Laskowej i Słopnicach otwarto ekspozycję sztuki ludowej, a na r y n k u o d b y w a ł się jarmark regionalny. * I X — w skansenie w Bierko wicach o d b y ł a się z okazji d o ż y n e k zorganizowana przez Muzeum i m ­ preza p n . „ Ż n i w n i o k opolski", pod­ czas k t ó r e j zaprezentowano trady­ cyjne o b r z ę d y opolskie, związane ze zbieraniem plonów. N a estradzie w y ­ stępowały zespoły ludowe, a w za­ jeździe GS oferowano tradycyjne re­ gionalne potrawy. I m p r e z ę reżyserowała M a ł g o r z a t a Panek, o p r a w ę p l a s t y c z n ą projekto­ w a ł Ryszard K o w a l . * I X — w ramach „ Z a b r z a ń s k i e g o W r z e ś n i a — 7 3 " o d b y ł y się kiermasze Cepelii z udziałem t w ó r c ó w ludow-ych i w y s t ę p y ludowych zespołów. * I X — w Chełmie Lubelskim od­ b y ł y się D n i Chełmskiej K u l t u r y , zainaugurowane kiermaszem sztuki ludowej. * Konkursy i Wystawy 2 V I I — w salach Muzeum Ru­ chu Rewolucyjnego w B i a ł y m s t o k u otwarta została, z okazji D n i Biało­ ruskiej SRR, wystawa twórczości ludowej obwodu grodzieńskiego. N a otwarciu obecni b y l i : sekretarze K W PZPR — Władysław Juszkiewicz i Eugeniusz Złotorzyński, sekretarz K o m i t e t u K P B w Grodnie — Aleksan­ der Uljanowicz, kierownik W y d z i a ł u K u l t u r y Obwodowego K o m i t e t u W y ­ konawczego Rady Delegatów L u d u P r a c u j ą c e g o w Grodnie — Aleksander Łysków, przewodniczący PMRN w B i a ł y m s t o k u — Aleksander Czuż, dyrektor D o m u K u l t u r y w Grodnie — Marek K o p p oraz liczni przedstawi­ ciele środowisk t w ó r c z y c h Białego­ stoku. Na wystawie zaprezentowano ok. 400 e k s p o n a t ó w z zakresu haftu, tkaniny, malarstwa, rzeźby, ceramiki, pokazano także wyroby ze słomy, w i k l i n y i szkła. Wystawa obrazowała dorobek a m a t o r ó w pozostających pod opieką grodzieńskiego Domu Twór­ czości Ludowej. Ekspozycję opraco­ w a l i plastycy grodzieńscy — Wło­ dzimierz Żygałow i Włodzimierz Tka­ cz enko. * 14 V I I — w W D K w Koszalinie otwarta została wystawa na której zaprezentowano dorobek „ X I Woje­ wódzkiego Konkursu Twórczości Lu­ dowej i P a m i ą t k a r s k i e j " . W konkursie udział wzięło 59 osób, nadsyłając łącznie 902 prace z dziedziny: rzeźby, malarstwa na szkle, wycinanki, pisan­ k i , zabawki. Nagrody I otrzymali: w grupie twórców ludowych — Józef Pachnik, Eugeniusz Michalski i Wojciech Strahl. VV grupie pamiątkarzy — W ł a d y s ł a w Lachowicz ze Słupska, Barbara Sawicz z Koszalina i Zbig­ niew Waraszkiewicz z Darłowa. T ę s a m ą w y s t a w ę zaprezento­ wano później podczas „ D n i Polskich" w Neubrandenburgu (NRD). r * 15—21 V I I — w Muzeum Etno­ graficznym we Wrocławiu czynna b y ł a wystawa współczesnego garn­ carstwa ludowego mieszkańców Dol­ nego Śląska, pochodzących z innych regionów Polski. * 16 VII—-26 V I I I — w Muzeum Regionalnym w P u ł t u s k u czynna była pokonkursowa wystawa pn. „Sztuka Ludowa Puszczy B i a ł e j " . W kon­ kursie, zorganizowanym przez Za­ r z ą d Pracy Kurpiowskiego Przemysłu Ludowego „ P n i o w o " udział wzięło 120 twórców ludowych, nadsyłając łącznie 500 prac z dziedziny rzeźby, tkactwa, haftu, ceramiki, pisankarstwa i wycinanki. Przyznano nagrody i wyróżnienia. * 17—20 V I I — w klubie czytelni M B P w Inowrocławiu czynna była wystawa wycinanek ludowego twórcy Bronisława D u d y z Chojnic. * 18 V I I — rozstrzygnięty został konkurs na s z t u k ę ludową, zorganizo­ wany przez Spółdzielcze Zrzeszenie Wytwórców Przemysłu Ludowego i Artystycznego „Milenium". W kon­ kursie uczestniczyło 43 osoby, nad­ syłając łącznie 264 prac. Nagrodzono 24 a u t o r ó w . * 18 V I I — w Gdańsku rozstrzy­ g n i ę t y został doroczny konkurs sztuki ludowej Pomorza Gdańskiego, zorga­ nizowany przez Cepelię i WDK. W konkursie wzięło udział 103 twór­ ców, (głównie z powiatów kaszub­ skich: kartuskiego, kościerskiogo, wejherowskiego), nadsyłając łącznie 613 prac. Jury pod przewodnictwem dr Longina Malickiego wyróżniło 66 artystów. Nagrody I otrzymali: w dziale ceramiki — Kazimierz Adamczyk z Chmielna, Bernard Król oraz Józef i H e n r y k Kazimierczakowie z K a r t u z . W dziale pleeionkar- �stwa — Albert Speiso, z Motarzyna, Helena K n u t i Anna Ostrowska oraz Bolesław Hinc z Wdzydz i Franciszek Ostrowski z Barkoczyna. W dziale rzeźby — Izajasz Rzepa z Redy, Stanisław Rekowski z Więcków, Leo­ nard Meyer z Łapalic, W i l h e l m K u ­ jawski z Jasnej i Jan Giełdoń z Czarnej Wody. W dziale tkactwa — Ana­ stazja Pstrąg z Łaskiego Pieca, Bro­ nisława Radtke z Żelistrzewa oraz Ewa Lewko i Maria Obuchowska z Kwidzyna. W dziale haftu — Władysława Wiśniewska z Wdzydz, Ewa Wendt z Ż u k o w a i E l ż b i e t a Ebel z Wejherowa. W innych dziedzinach n a g r ó d I nie przyznano. Prace nagrodzone i wyróżnione pokazano na wystawie sztuki ludowej Polski północnej w Dworze Artusa w G d a ń s k u . wej pow. skierniewickiego, zorganizo­ wana przez Muzeum w Łowiczu i W y d z i a ł K u l t u r y P P R N w Skiernie­ wicach. N a konkurs wpłynęło 131 prac 23 a u t o r ó w , z czego 101 — z dzie­ dziny haftu. Pozostałe ograniczały się niemal wyłącznie do t k a n i n y i w y ­ cinanki. * - * 19 V I I — z okazji otwarcia w No­ wym Sączu nowego p u n k t u skupu prac twórców ludowych Spółdzielcze Zrzeszenie „ M i l e n i u m " zorganizowało wystawę prac pokonkursowych sztuki ludowej Sądecczyzny. V I I — w Muzeum Z a m k o w y m w Będzinie czynna b y ł a wystawa sztuki ludowej zachodnich republik Związku Radzieckiego. Pokazano głównie ceramikę, t k a n i n y , makaty, hafty oraz k i l i m y . * 28 V I I - - w T o r u n i u rozstrzy­ gnięty został ogólnopolski konkurs na rzeźbę ludową o tematyce kopernikańskiej, zorganizowany przez M u ­ zeum Etnograficzne w Toruniu i W y ­ dział K u l t u r y i Sztuki P W R N w B y d ­ goszczy przy poparciu M K i S . W konkursie uczestniczyło 220 rzeźbiarzy ludowych i a m a t o r ó w z ca­ łego kraju, nadsyłając łącznie 572 praco — rzeźby i płaskorzeźby w róż­ nych materiałach. Jury pod przewodnictwem Alek­ sandra Jackowskiego p r z y z n a ł o na­ grody ufundowane przez: M K i S , W y ­ dział K u l t u r y P W R N w Bydgoszczy, warszawską Cepelię i Kujawsko-Po­ morskie Towarzystwo K u l t u r a l n e . Nagrody I otrzymali: Jan Kraje­ wski i Stanisław D u ż y ń s k i z Zawidza Kościelnego, pow. sierpecki, Stanisław Korpa z Rudy, pow. sieradzki, Sta­ nisław Zagajewski z W ł o c ł a w k a oraz Janina Gozdecka z O d r o w ą ż a , pow. konecki. Nagrody I I — Wincenty Krajewski z Zawidza Kościelnego, pow. sierpecki, Teodozjusz Butyniec z Otrębusów, pow. pruszkowski, Sta­ nisław Seweryński z O d r o w ą ż a , pow. konecki, J a r o s ł a w F u r g a ł a z Wierzbna, pow. oławski, W ł a d y s ł a w a Prucnal z Medyni Głogowskiej, pow. łańcucki, Józef Kaczmarek z Cłiyczy, pow. wloszczowski, Ryszard Sęk z Budzisk, pow. łukowski oraz Jan Centkowski z Nieszawy, pow. A l e k s a n d r ó w K u ­ jawski. Ponadto przyznano 14 n a g r ó d I I I oraz wyróżnienia, w t y m 5 w y r ó ż n i e ń w kategorii t w ó r c ó w m ł o d o c i a n y c h (poniżej lat 20). Prace w y r ó ż n i o n e w łącznej licz­ bie 211 zostały później zaprezento­ wane na wystawie otwartej 11 I X w toruńskim Muzeum Etnograficz­ nym. * V I I — w Muzeum Ziemi Mazo­ wieckiej w P ł o c k u otwarta została pokonkursowa wystawa artystycznego kowalstwa ludowego. Pokazano ok. 200 prac kowali z całego w o j . war­ szawskiego . * V I I — w Łowiczu czynna b y ł a pokonkursowa wystawa sztuki ludo­ * V I I — w czasie t r w a j ą c y c h „ D n i Morza" otwarto w K l u b i e Morskim w Gdyni w y s t a w ę twórczości amator­ skiej „ludzi morza" — marynarzy, r y b a k ó w , p o r t o w c ó w — pn. „ P r z e ­ g l ą d — 7 3 " . Pokazano 432 praco 81 a u t o r ó w z dziedziny rzeźby, malar­ stwa, grafiki, rysunku, metalopla­ s t y k i , p a m i ą t k a r s t w a , modelarstwa, a t a k ż e f i l m u , fotografiki, publicy­ s t y k i i prozy. V I I I — w P D K w Sejnach otwarto w y s t a w ę t k a n i n ludowych z terenu powiatu. * 5 I X — w P D K w Łańcucie otwarta została pokonkursowa w y ­ stawa ceramiki ludowej, zorganizo­ wana przez Spółdzielnię „ P r z e m y s ł L u d o w y " w Leżajsku i P D K , pod patronatem warszawskiej Cepelii. Na wystawie pokazano prace kilkunastu garncarzy ludowych z Medyni Głogo­ wskiej, Pogwizdowa, Zalesia i Ł ą ż k a Ordynackiego. * 6 X I — w K M P i K we W ł o c ł a w k u otwarta została wystawa rzeźb cera­ micznych Stanisława Zagajewskiego. Otwarcie poprzedzono było prelekcją Aleksandra Jackowskiego. * V I I — w Skoczowie rozstrzygnię­ t y został konkurs na s z t u k ę ludową Śląska Cieszyńskiego, zorganizowany przez Cepelię. W konkursie udział wzięło 32 osoby nadsyłając 68 prac. * V I I — w N o w y m Sączu otwarto w y s t a w ę prac nagrodzonych na kon­ kursie na s z t u k ę l u d o w ą ziemi są­ deckiej. J u r y pod przewodnictwem prof, dr Romana Reinfussa przyznało nagrody I (po 1500 zł) n a s t ę p u j ą c y m t w ó r c o m : w kategorii haftu i kra­ wiectwa — Franciszkowi Jancowi, w kategorii haftu — Annie A d a m ­ czyk, zdobnictwa i r e k w i z y t ó w obrzę­ dowych — Edwardowi P a t i i . Nagrody I I otrzymali: Wojciech Aleksy, Do­ m i n i k Konopka oraz 7-letni Alfred Niczołek — za rzeźby, oraz J ó z e f Kolbusz i L u d w i k Wilusz — garn­ carze. * V I I — w Muzeum i m . W ł a d y ­ sława Orkana w Rabce otwarta zo­ stała pokonkursowa wystawa malar­ stwa na szkle. W konkursie uczest­ niczyło 40 a r t y s t ó w ludowych i ama­ torów z południowych powiatów woj. krakowskiego. N a w y s t a w ę wybrano 200 z n a d e s ł a n y c h obrazów. * 11 V I I I — w Dworze Artusa w G d a ń s k u otwarta została wielka wystawa Sztuki Ludowej Polski Pół­ nocnej, na której zaprezentowano pra­ ce w y r ó ż n i o n e na konkursach, zorga­ nizowanych w 4 w o j e w ó d z t w a c h przez w a r s z a w s k ą Cepelię, Zrzeszenie „ A r t -Region" w Sopocie oraz W y d z i a ł y Kultury P W R N i W D K w Gdańsku, Olsztynie, Koszalinie i Szczecinie. N a konkurs wpłynęło ogółem 2 112 prac 360 a u t o r ó w . * V I I I — w Muzeum T a t r z a ń s k i m w Zakopanem czynna b y ł a wystawa ludowych obrazów na szkle Zofii Roj-Gąsienica oraz prac rzeźbiarza amatora Andrzeja Biernacika. I I . 2. Stanisław Zagajewski. Włocła­ wek. Sfinks, biskwit, 6 x 955 cm, * 9IX — w Tomaszowie Maz. otwarto p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę pn. „ S z t u k a ludowa powiatu rawskiego", zorganizowaną z okazji obchodów 30-lecia P R L przez Muzeum. * 9 I X — w bydgoskim Klubie Me­ dyka zorganizowano imprezę ludową „ P a ł u k i — 7 3 " , w ramach której otwar­ ta została wystawa ś w i ą t k ó w ludo­ w y c h ze zbiorów dr Andrzeja Hofma­ na ze Żnina. O d b y w a ł y się t e ż wy­ s t ę p y zespołów ludowych i jarmark ludowych w y r o b ó w . * 10 I X — w salach wystaw czaso­ w y c h Muzeum w Łowiczu otwarta została wystawa prac ludowej arty­ s t k i Marianny Sut, zorganizowana z okazji 65-lecia jej pracy twórczej. A r t y s t k a o t r z y m a ł a n a g r o d ę jubileu­ szową Ministra K u l t u r y i Sztuki. * 16 I X — w opolskim W D K ot w a r t a została wystawa malarstwa a m a t o r ó w z terenu Opolszczyzny. Zaprezentowano ponad 100 prac ok. 50 a u t o r ó w , wybranych na prze­ g l ą d a c h powiatowych. Autorzy wy­ różnionych prac otrzymali nagrody pieniężne. 67 �20 I X — w Galerii Sztuki Ludo­ wej „ F o l k l o r " w B i a ł y m s t o k u otwarta została wystawa t k a n i n y ludowej Scholastyki Krupowicz z Janowa., pow. sokolski. * 21 I X — w P a ł a c u K u l t u r y w Po­ znaniu otwarta została Ogólnopolska Wystawa Wojskowa Amatorskiej Twórczości Plastycznej. Otwarcia wystawy d o k o n a ł z-ca szefa GZP W P gen. bryg. A l b i n Ż y t o , w asyście dyrektora P a ł a c u mgr Jana Szajka, przedstawicieli ZO ZPOP, poszczegól­ nych okręgów wojskowych oraz licz­ nie p r z y b y ł y c h gości. Z 1362 prac n a d e s ł a n y c h na w y s t a w ę zaprezentowano: 40 prac malarskich, 64 rzeźby, 2 t k a n i n y oraz 39 grafik, 2 zestawy ex-librisów i 35 plakietek ceramicznych, a t a k ż e 40 prac malarskich dzieci. Komisarzem wystawy b y ł art. piast. Janusz Matysiak. * 24 I X — w Sieradzu rozstrzy­ gnięty został konkurs na współczesną s z t u k ę l u d o w ą ziemi łódzkiej, zorga­ nizowany z okazji 30-lecia PRL przez Muzeum i W y d z i a ł K u l t u r y P P R N w Sieradzu. W konkursie udział wzięło 55 osób z 32 miejsco­ wości z pow. sieradzkiego i łaskiego. Nagrody M K i S , W y d z i a ł u K u l t u r y P P R N w Sieradzu i Ł a s k u oraz Cepelii o t r z y m a l i : Szczepan Mucha, w . Szale, Jadwiga Grala z Burzenina, Józefa Chaładaj z Monie, W ł a d y s ł a w a Dobroszewska i Anna Kruszek z R ó ż y , Rozalia Masińska z Lidzania, Maria Pawlak z Sieradza, Stanisław K o r p a z Rudy, Józefa Dominiak z B o g u m i ł o wa, Maria Wojciechowska z Chojna, Maria Balcerzak z W o l i Bałuckiej^ Czesław Czekalik ze wsi Stoczki. Ponadto przyznano 15 w y r ó ż n i e ń . j * 26 I X — w Starej Kordegardzie w Ł a z i e n k a c h warszawskich otwarta została wystawa ludowej malowanki, na k t ó r e j pokazano prace w y r ó ż n i o n e w konkursie zorganizowanym przez Cepelię z inicjatywy warszawskiego Spółdzielczego Zrzeszenia W y t w ó r ­ czego P r z e m y s ł u Ludowego i A r t y ­ stycznego. Celem konkursu było za­ poznanie się ze stanem współczesnego malarstwa ludowego i zaktywizowanie ludowych malarzy. Nagrodę specjalną MKiS — o t r z y m a ł a Weronika R a t y n a z To­ maszowa L u b . Nagrody I — Seweryn Odrzywolski z Krasnegostawu, J u l i a n Bajkiewicz z Chełma L u b . Nagrody I I — Pawek K r z a k z Czarnego Stoku, Wanda Tyszko z pow. biłgo­ rajskiego, Maria Grabowska z P ł a w y , pow. K r a ś n i k , Genowefa Zatryba, Wiesława W y r ą b e k i Danuta Ś n i a d a ł a z Ostrołęki. Ponadto przyznano nagrody I I I i wyróżnienia. I I . 3. Genowefa Z a t r y b , O s t r o ł ę k a : Makatka, ol/pł. 66 X 168 cm. I I . 4. Weronika R a t y n a . T o m a s z ó w L u b . : Zabawa weselna, ol/pł. 9 5 x 145 cm. * 26 I X — w Łęczycy został roz­ s t r z y g n i ę t y konkurs p n . „Współ­ czesna sztuka ludowa ziemi ł ó d z k i e j " . W konkursie uczestniczyło 27 t w ó r c ó w z 20 miejscowości pow. łęczyckiego. Ogółem w p ł y n ę ł o 486 prac, w t y m : 145 rzeźb, 18 tkanin, 32 plecionki, 9 p a j ą k ó w , 256 wycinanek i 36 drob­ nych o b i e k t ó w . Organizatorem konkursu b y ł o Muzeum w Łęczycy. Nagrody ufundowane przez M K i S , C P L i A , Wydział Oświaty i Wydział K u l t u r y w Łęczycy oraz Muzeum w Ł ę c z y c y — o t r z y m a l i : nagrody I — Maria Plichta ze Świnic, Aleksy Wawrzyniak z Pod­ górzy, Maria S ł o m c z y ń s k a z Gołocie. Nagrody I I — Ewa Ż d u l s k a z P i ą t e k , Franciszka P a b i a ń c z y k z Krzepocin. Ponadto przyznano nagrody I I I i w y ­ różnienia. * I X — w Klubie „ R u c h u " w Kiel­ cach czynna b y ł a wystawa r z e ź b młodego t w ó r c y ludowego Bogdana Porzucka z Łasicy k . Z a j ą c z k o w a . * I X — w świetlicy „ P i e n i n y " w K r o ś c i e n k u czynna b y ł a wystawa malarstwa i r z e ź b , zorganizowana, podobnie jak w roku u b i e g ł y m , przez g r u p ę pienińskich t w ó r c ó w ludowych. * I X — w Świetlicy Związku Pod­ halan „ Ś w a r n a " w Zakopanem czyn­ na b y ł a wystawa obrazów na szkle Zdzisława Walczaka. Polska sztuka ludowa za granicą I X — w siedzibie Polskiego 0ś r o d k a Informacji i K u l t u r y w Berlinie otwarto w y s t a w ę prac krakowskiej Spółdzielni Pracy P r z e m y s ł u Ludo­ wego i Artystycznego i m . St. Wy­ spiańskiego. Zaprezentowano wyroby o wzorach opartych na folklorze Ziemi Krakowskiej: k i l i m y , gobeliny, haftowane stroje ludowe, pantofle, futrzaki i l a l k i regionalne. W y s t a w ę otwierano przy dźwię­ kach h e j n a ł u mariackiego, a słynny lajkonik krakowski, k t ó r e m u przy­ g r y w a ł a kapela „Młoskotów", harcow a ł po ulicach Berlina. * P r z e b y w a j ą c a w Polsce ekipa ka­ nadyjskich filmowców, pod kierow­ nictwem r e ż y s e r a Donalda Winklera, n a k r ę c i ł a w Zalipiu i Bukowinie Tatrz. szereg sekwencji do filmu realizowanego z okazji Kongresu Świa­ towej R a d y R ę k o d z i e ł a Artystycz­ nego, k t ó r y odbędzie się w roku p r z y s z ł y m w Kanadzie. Kronikę opracowała Jadwiga Jarnuszkiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d8e889e116ef4a1620f5131f4a571f8.pdf 65379b52598f91001619459216deee6f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5224 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4849 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne/ LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.313-342 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t, 89, 2005 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE W i l l i a m F. P r i c e , R i c h a r d H. C r a p o , Psychologia w badaniach międzykul­ turowych, tłum. Agnieszka Nowak, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2003, ss. 214. Psychologia międzykulturowa (<cross-culturepsychology), czyli konglomerat psycho­ logii i antropologii kulturowej, to dziedzina nader słabo zaznaczająca się w nauce polskiej, rzec by można — właściwie nieobecna. Od strony psychologii możemy mówić tylko o pra­ cach Pawła Boskiego, choć trzeba wspomnieć, że autor ten reprezentuje pewien wycinek poszukiwań podejmowanych przez cross-culture psychology, który na potrzeby niniejsze­ go tekstu nazwałbym „międzykulturowością oswojoną”. Cechą charakterystyczną tego nurtu jest to, że dotyczy on społeczeństw kulturowo dla nas obcych wyłącznie pod względem treściowym, nie dotyka zaś tych, których odmienność od świata euroamerykańskiego jest strukturalna. W badaniach prowadzonych w ramach tej opcji najczęściej kulturę sprowadza się do zbioru wartości kształtujących człowieka. Mówi się więc tutaj o wpływie religii, etniczności czy języka na wymiary psychologiczne jednostki. Z kolei studia tyczące „międzykulturowości nieoswojonej” dotyczą społeczeństw mocno oddalonych kulturowo od świa­ ta badacza, a więc takich, które są— przynajmniej na początku— całkowicie niezrozumiałe. Ich „obcość” bierze się z innej organizacji strukturalnej, np. odmiennego formalnego upo­ rządkowania relacji pomiędzy przekonaniami a działaniem. W tej opcji kultura pojmowana jest nie tylko jako świat przekonaniowy, ale przede wszystkim jako praktyka społeczna, któ­ ra kształtuje sposoby konstruowania cielesności, działania pamięci, rozwiązywania prak­ tycznych problemów itp. Do jej badania wydaje się nieco bardziej predestynowana ta druga gałąź nauk społecznych, tworzących cross-culturalpsychology, tj. antropologia kulturo­ wa wraz ze swoim tradycyjnym przedmiotem studiów — społeczeństwami pierwotnymi (tu­ bylczymi, niepiśmiennymi). Niestety, w Polsce ta dyscyplina akademicka wykazuje brak zainteresowania badaniami tego rodzaju. Naturalnie, to zaniedbanie poznawcze odbija się na naszym rynku wydawniczym, stąd też monografii na dobrą sprawę prawie nie ma, a i w opracowaniach psychologia międzykul­ turowa jest ledwie wspominana przy użyciu ciągle tych samych, czasami zresztą mocno wątpliwych, przykładów: agresywni Indianie Yanomami, łagodni Samoańczycy, strojący się mężczyźni Tchambuli, kolektywni i zawstydzeni Japończycy, wyliczający swoje określenia śniegu Eskimosi itd. Dlatego też ukazanie się książki wprost odwołującej się do tej dziedziny powitałem z niekłamaną radością i zainteresowaniem. Jej tytuł— Psychologia w badaniach międzykulturowych — brzmi dumnie i wiele obiecuje. Niewiele jednak daje. Niestety, akurat ta pozycja nie oferuje dobrego wglądu w cross-cultural psychology, a tym samym okazja wprowadzenia na polski rynek pierwszej, a zarazem wartościowej książki z tego kręgu zosta­ ła zaprzepaszczona. Poniżej spróbuję uzasadnić ten sąd, przytaczając swoje wątpliwości dotyczące tego wydawnictwa. Zacznijmy od skrótowej charakterystyki omawianej pozycji. Jaki cel postawili przed sobą jej autorzy? „Książka ta jest próbą przybliżenia Czytelnikowi innych kultur, służącą przeła­ mywaniu etnoeentrycznego sposobu myślenia i stereotypów kulturowych. Naszym najważ­ niejszym celem jest pomóc Czytelnikowi w lepszym zrozumieniu podobieństw i różnic mię­ dzy ludami świata, w odniesieniu do zasad, pojęć i zagadnień psychologicznych” (s. 10). Tyle o zamiarach. - �31 4 Recenzje i noty recenzyjne Odnotujmy też, że Psychologia w badaniach międzykulturowych jest podręcznikiem akademickim wydanym po raz pierwszy w 1994 roku, swego rodzaju lekturą dodatkową do kursu początkowego na psychologii (stąd też tytuł oryginalny książki — Cross-Cultural Perspectives in Introductory Psychology — różni się nieco od polskiego). Jej struktura jest prosta, choć bardzo obszerna. Składa się na nią 16 części, których tematyka dotyczyć ma tych samych pojęć, z którymi spotykają się studenci w ramach kursu wprowadzenia do psychologii. Różnica polegać ma na przedstawieniu ich w odmiennym kontekście kulturo­ wym. Uprzedzić jednak wypada, że dokonany wybór jest dość swobodny i niezbyt spójny. Stąd też obok takich tematów jak doznania zmysłowe, pamięć, emocje, rozwój osobniczy czy osobowość, figurują także części dotyczące seksualności, psychologii zdrowia, badań i teorii psychologicznych, stanów świadomości, motywacji czy też relacji pomiędzy pozna­ niem a językiem. Każda część złożona jest z jednego, dwóch bądź trzech rozdziałów, które najczęściej stanowią krótkie opracowania wybranych badań z zakresu antropologii i psy­ chologii międzykulturowej. Każdy rozdział dotyczy innej tematyki, innego problemu oraz innego ludu. Także i tutaj wybór poszczególnych zagadnień bywa dość przypadkowy. Wystarczy wspomnieć, że w dziale poświęconym psychologii zdrowia mamy trzy rozdziały poświęcone po kolei: czarom, stylom radzenia sobie wśród dorastającej młodzieży z Nie­ miec i Izraela oraz pandemii AIDS. Dodatkowo każdy rozdział jest zaopatrzony w bibliogra­ fię, propozycję lektur uzupełniających oraz pytania do dyskusji na zajęciach. Całość spra­ wia wrażenie niezwykle urozmaiconego zbioru. Jako że nie sposób omawiać, choćby skrótowo, tak różnorodnej treści, przejdę do wyra­ żenia swych wątpliwości. Proponuję spojrzeć na Psychologię w badaniach międzykultu­ rowych pod dwojakim kątem: 1. realizacji zakładanego przez nią celu oraz 2. jakości przeka­ zywanej przez nią wiedzy. Przyjrzyjmy się najpierw przekazowi książki. Otóż nie mogę oprzeć się wrażeniu, że auto­ rom udało się osiągnąć skutek wręcz odwrotny od zamierzonego. Nie tyle obala ona stereo­ typy na temat innych kultur, co je potwierdza. Uchwycić można nawet pewną zależność: im bardziej prezentowana grupa etnojęzykowa oddalona jest kulturowo od społeczeństwa euroamerykańskiego, tym większa następuje stereotypizacj a jej obrazu. Zupełnie tak, jakby autorzy w nieuświadomiony sposób działali według reguł wiedzy potocznej. Kiedy wybie­ rają tematy odnoszące się do „międzykulturowości oswojonej” (np. zagadnienie zależności pomiędzy rasą a inteligencją w USA), wtedy stosują kryteria naukowości i nie powielają sądów zdroworozsądkowych. Kiedy jednak przychodzi im zaprezentować studia z obszaru „międzykulturowości nieoswojonej” (np. postawy wobec starych ludzi wśród kultur rdzen­ nych Amerykanów), wtedy uruchamiają swoje wyobrażenia „dzikich ludów” i szukają po­ twierdzających je przykładów. Jakie to obrazy? W pierwszym rzędzie polegają one na epatowaniu egzotyką. Dla przykładu popatrzmy na poniższy opis: „Według przedstawicieli ludu Nuer śmierć przepowiadają nie tylko poja­ wiające się w snach sceny umierania, ale także ryby pewnego gatunku oraz żółw, którego śniący nie może złapać” (s. 46). Właściwie czemu on służy? Może przybliżeniu nam symbo­ liki, jaka pojawia się w nuerskich snach? Chyba nie, bo nie dostaniemy już żadnej informacji ani na temat wyobrażeń Nuerów na temat żółwia, ani o kontekstach społecznych, w których następuje jego łowienie, ani tym bardziej nie uświadczymy żadnej wzmianki o statusie ontologicznym śnienia w tym społeczeństwie. Co za to otrzymamy? Inny lud i inny „szczegół etnograficzny”: kobiety Zulu śnią o bykach, które przebijająje rogami. I wyliczanka trwa dalej. Słowem, dostajemy informację odartą z kontekstu kulturowego. Na tym właśnie pole­ ga strategia egzotyki i dziwaczności — pokazuje się coś, co jest niby obce i niezrozumiałe, ale równocześnie atrakcyjne emocjonalnie. Oto więc mieszkańcy wyspy Dobu, żyjący jako­ by w atmosferze nieustannej podejrzliwości, członkowie ludu Ifaluk cały czas otoczeni przez świat duchów, wreszcie swoiste kuriozum: kanibalizm wśród Azteków, których kapłani pod �Recenzje i noty recenzyjne 315 pretekstem zadowolenia bogów „zezwalali głodnej populacji, aby ruszyła przed siebie i ła­ pała ludzi przeznaczonych do zjedzenia” (s. 82) — wszystkie te slajdy pomagają czytelniko­ wi w utwierdzeniu swoich przypuszczeń co do „dzikich”. Mało jednak mają wspólnego z perspektywą współczesnej antropologii kulturowej, której pierwszoplanowym wysiłkiem jest chęć takiego przybliżenia „dziwacznych” zachowań, abyśmy byli w stanieje zrozumieć jako strategie normalnego i rozsądnego działania. Po drugie, książka służąca ponoć „przełamywaniu etnocentrycznego sposobu myśle­ nia” produkuje podskórny obraz Innych jako ludzi posiadających znacznie węższy hory­ zont poznawczy niż członkowie naszej kultury, i to zarówno w zakresie wiedzy o świecie, jak i samych narzędzi poznawczych. „Dzicy” myślą trochę bardziej naiwnie niżmy, ponieważ są uzależnieni od czynników społecznych, środowiskowych itp. — tak streściłbym myśl prze­ wijającą się przez rozdziały dotyczące „międzykulturowości nieoswojonej”. Przykład? Oto Eskimosi z Aviłik, którzy sądzą, że śmierć — naturalna z naszej perspektywy — jest wyni­ kiem działania czarów. I dalej opis pewnej sytuacji. Kiedy jeden z nich zachorował, przypisy­ wał swoje schorzenie chęci zemsty ze strony ducha zmarłej żony. Jednak wystarczyło, aby badacz podarował mu dwie tabletki aspiryny z odpowiednim wyjaśnieniem ich „odczyniają­ cych mocy” i już następnego dnia nastąpiło jego „cudowne” ozdrowienie. Tłumaczenie tego przypadku, przytaczane przez autorów, nieuchronnie podąża w deterministyczną stronę — ludzie ci swoje życiowe nieszczęścia wyjaśniali czarami, albowiem kiepska była ich sytuacja ekonomiczna i społeczna. Kiedy tylko uległa poprawie, m.in. dzięki współczesnej medycy­ nie i uspokajającej sile katolickich rytuałów, wtedy czary straciły na znaczeniu. „Dzisiaj Eski­ mosi przywiązują znacznie mniejszą wagę do mistycznych przyczyn zdarzeń, ponieważ le­ piej rozumieją ich przyczyny naturalne” (s. 107). Innymi słowy, kiepskie warunki bytowe powodują wysoki poziom stresu, który z kolei próbuje być obniżany przez konstruowane ad hoc prymitywne koncepcje świata. Tego typu wyjaśnień znajdziemy w książce sporo. Inne determinizmy objaśniają tzw. „wiarę w czary” brakiem pokojowych instytucji kontroli społecznej lub socjalizacją, która wytwa­ rza lęk związany z trudnościami z kontrolowaniem agresji bądź impulsów seksualnych. Nie chodzi mi jednak o to, aby wykazywać tutaj błędność takiego sposobu rozumowania. To osobny temat, w jakim zakresie i kiedy tak się dzieje. To, na co chciałbym zwrócić uwagę, to efekt stosowania wyjaśnień deterministycznych w omawianej pozycji. Jest nim brak czyn­ nika sensotwórczego w organizowaniu świata i jego przekształcaniu. To inne zmienne mają tu moc sprawczą: środowisko naturalne, wyobrażenia zbiorowe, mechanizmy psychologiczne generowane przez siłę tradycji, ale nie ludzie jako działające sensownie jednostki. Dzięki temu Inni jawią się jako kolejne wcielenie Frazerowskiego „dzikiego”, który ciągle zadaje sobie samemu pytania i niezmiennie udziela na nie błędnych odpowiedzi. Dlaczego? Bo jest od czegoś zależny (środowiska, wyobrażeń zbiorowych, tradycji), w przeciwieństwie do nas, którzyśmy z tego typu niewoli już się wydobyli. To następna odsłona oświeceniowego mitu — stereotypu mówiącego o wyższości poznawczej ludzi Zachodu wynikającej z lepszej sku­ teczności wiedzy naukowej. W Psychologii w badaniach międzykulturowych student cią­ gle otrzymuje widome oznaki tego, że Inny stoi trochę niżej od niego na drabince rozwoju poznawczego, nie dostaje za to żadnej możliwości „wejścia w skórę ludzi stamtąd” i spojrze­ nia na świat poprzez ich usensowniające okulary. Wtedy być może zyskałby nieco inną perspektywę od wszystkowiedzącej wizji Price’a i Crapa, a tzw. „czary” przestałyby być dla niego zwykłym placebo. Wskutek tego książka wprawdzie rozgłasza wszem i wobec, że nie ma jednakiej dla wszyst­ kich natury ludzkiej (s. 14), ale jeśli się przyjrzeć wydźwiękowi poszczególnych rozdziałów łacno odkryjemy, że owszem — istnieje i ma się całkiem dobrze. Oto spis jej niektórych cech: uniwersalna jest percepcja świata, agresja, osobowość, zaburzenia psychiczne, stadia roz­ woju poznawczego i moralnego czy też wyrazy twarzy obrazujące emocje. Z kolei uzależnio­ �316 Recenzje i noty recenzyjne ne od kultury są takie dziedziny psyche jak opis percepcji świata, sposób rozumienia do­ świadczeń zmysłowych, treść marzeń sennych, depresje, płeć, sposób używania alkoholu i narkotyków. Jak widać, rdzeń ludzkiej natury został dość łatwo wyodrębniony, a zróżnico­ wane są tylko jego „rozszerzenia”. „Ludzie są wszędzie tacy sami” głosi niejawny komuni­ kat Psychologii w badaniach międzykulturowych, a jeśli pozornie wygląda na to, że się różnią, to jest to wynik ich zależności od czynników społecznych i środowiskowych. Nie­ wykluczone, że tak jest. Wolałbym jednak o tym przekonać się dzięki rzetelnej argumentacji, a nie podskórnej perswazji. Popatrzmy teraz na jakość zgromadzonej wiedzy. Aby to ocenić, przyjrzyjmy się, jak zo­ stały dobrane źródła i jak je wykorzystano. Jeśli chodzi o kwestię pierwszą, to wygląda na to, że autorzy albo nie stosowali żadnego klucza do wyboru tych, a nie innych prac (prócz skojarzeniowego), albo też klucz ten pozo­ stawał dla nich nieznany (wybór zależałby wtedy od tego, czy dane badania potwierdzają poglądy i przesądzenia autorów, czy też nie). Trudno bowiem dopatrzyć sięjakiegoś kon­ ceptualnego porządku w sposobie doboru literatury. Niektóre zagadnienia zostały omówio­ ne na podstawie dzieł autorów dlań istotnych lub wręcz nieodzownych (np. prace P. Ekmana dla kwestii powszechności mimicznych sposobów okazywania emocji lub też badania H. Conklina odnoszące się do wpływu kultury na postrzeganie kolorów), inne zaś sprawiają wrażenie opartych na dorobku mało znaczących badaczy (np. praca D. Gutmanna o uniwer­ salizmie zmian osobowości w cyklu życia albo też artykuł J. Brown traktujący o żeńskiej inicjacji). W efekcie otrzymujemy bardzo nierówną bazę bibliograficzną, w której trudno wy­ odrębnić pozycje ważne od mniej ważnych. Dodatkowo, taki sam status posiadają w niej teksty zarówno o różnym „ciężarze merytorycznym” (opracowania, raporty z badań, mono­ grafie, prace stricte teoretyczne, polemiki, przyczynki itp.), jak i pochodzące z różnych okre­ sów rozwoju dyscypliny (obok pozycji z lat 90. figurują artykuły z roku 1901 i oba są do­ myślnie uznawane za równie ważkie źródło informacji). Taką praktykę można by było jeszcze od biedy zaakceptować, gdyby nie częsty brak krytycyzmu wobec przytaczanych pozycji, który owocuje podawaniem wysoce wątpliwych sądów w aureoli prawdziwego opisu świata. Dzięki temu — że wrócę do wstrząsającego dla mnie „odkrycia” — student dowie się, iż Aztekowie uprawiali kanibalizm z powodu niedo­ statku białka w organizmie. Ten pogląd ukuty na bazie hipotezy proteinowej, zakwestiono­ wanej zresztą prawie 30 lat temu, „przesiąkł” do obiegu popularnonaukowego m.in. dzięki umiejętności perswazyjnego pisania Marvina Harrisa, ale na gruncie współczesnej ekologii kulturowej funkcjonuje co najwyżej jako ciekawostka z przeszłości. Odpowiada jednak na­ szej potrzebie egzotyki. Tego typu przykładów da się znaleźć więcej. Nie zdziwi nas to jed­ nak, jeśli popatrzymy na „wiek” poszczególnych książek i artykułów będących podstawą recenzowanej pozycji. Otóż gros ich przypada na lata 50., 60. i 70., z których te antropolo­ giczne powstały najczęściej pod wpływem psychokulturalizmu (np. prac Abrama Kardinera, Margaret Mead czy Johna Whitinga) — kierunku poddanego już dość dawno gruntow­ nej krytyce. Innymi słowy, nierzadko otrzymujemy dane wyłącznie historyczne, choć przed­ stawiane przez autorów jako stan współczesnej wiedzy. Czasami prowadzi to do sytuacji wręcz komicznych, kiedy za „najnowsze badania” uchodzi praca Reo Fortuna Scorcerers ofDobu z roku ni mniej ni więcej 1932! (s. 11). Ten dość beztroski sposób doboru źródeł jest niestety powiązany z metodą ich wyko­ rzystania. „Niestety” -— ponieważ im dalej sytuuje się rozpatrywany problem od naszego kręgu kulturowego, tym mocniej Price i Crapo hołdują zasadzie „metodologicznej przeźroczystości”. Polega ona na tym, iż twierdzi się, że świat jest, jaki jest, wystarczy go opisać i odkryć jego naturę. Narzędzia i techniki badają to, co twierdzą, że badają. Nie mówi się tu o hipotezach, które byłyby potwierdzane bądź obalane (choć, gwoli szczerości, zdarzają się chwalebne wyjątki). Nie nadmienia się za często o trudnościach metodologicznych i wyni­ �Recenzje i noty recenzyjne 317 kłych stąd rozbieżnościach w wynikach. Nie, w zamian za to autorzy oferują nam w przewa­ żającej części materiału niezachwiane stwierdzenia mówiące o tym, jak się rzeczy mają. Tak więc przytaczani badacze „odkrywają”, „znajdują”, „opisują”, „zauważają”, miast „twierdzić”, „sądzić” lub „próbować udowodnić”. Jest to o tyle przykre dla mnie jako antropologa, że w przypadku rozdziałów zajmujących się „międzykuiturowością oswojoną” Price i Crapo nie mają większych problemów z przestrzeganiem zasad krytyki źródeł. Za to, gdy zaczynają wyjaśniać „dziwaczność” zachowań ludzi z obszaru „międzykulturowości nieoswojonej”, wtedy teoria i zbudowane na jej podstawie hipotezy nagle znikają, a na placu boju pozostają same wyniki badań przedstawiane jako fakty. Wygląda na to, że im dalej i bardziej obco, tym badania prowadzi się łatwiej i przejrzyściej. Tego typu postępowanie zobaczymy wyraźnie, kiedy skonfrontujemy omawianą książ­ kę z innymi podręcznikami z tego obszaru. Dla przykładu weźmy Cross-Cultural Psycholo­ gy autorstwa J. Berry’ego i spółki (Cambridge 1992) oraz monumentalny, sześciotomowy Handbook o f Cross-Cultural Psychology pod zbiorczą redakcją H.C. Triandisa (Boston 1980-1981). Już pierwszy rzut oka pozwoli nam dostrzec, że czyni się tam dokładnie na od­ wrót. Wyniki badań przedstawiane są zwykle przy ukazaniu ich zaplecza metodologicznego i w odniesieniu do dokonań poprzedników. A ponieważ wymaga to dużej erudycji — psy­ chologia międzykulturowa to olbrzymia dziedzina — toteż nie dziwi fakt, że obydwa pod­ ręczniki są wynikiem pracy zespołowej. Po części tłumaczy to fakt porażki, jaką ponieś li Pri­ ce i Crapo, usiłując we dwójkę napisać przystępny i ciekawy podręcznik zapoznający stu­ dentów z perspektywą międzykulturową w psychologii. Ogarnąć w sposób kompetentny tak duży obszar nie jest łatwo, a zastanawiam się, czy jedna osoba może w ogóle tego do­ konać. To wyjaśnia niektóre niedostatki poznawcze samej książki, ale w dalszym ciągu pozosta­ wia otwartą kwestię celów, jakie przyświecały tłumaczowi i wydawcy podczas dokonywa­ nia wyboru tej a nie innej pozycji. Niestety, w tej sprawie skazani jesteśmy na domysły. Jakiś trop sugeruje fragment recenzji wydawniczej zamieszczony na okładce, w którym można przeczytać m.in., że zaletą tej pozycji jest jej egzotyka z punktu widzenia odbiorcy oraz „ko­ rzystny dydaktycznie silny kontrast odmienności względem współczesnego świata tech­ nologicznego, w którym toczy się życie naszych studentów”. Wynikać może z tego, że od przekazywania aktualnego stanu wiedzy ważniejsza jest atrakcyjność dydaktyczna zajęć uniwersyteckich, choćby i oparta na mocno wątpliwych przesłankach. Być może zadecydo­ wały też inne względy. Niezależnie od tego, jak było, czytelnik ponosi oczywistą szkodę poznawczą— dostaje do rąk kiepską pozycję. Czy to oznacza, że Psychologia w badaniach międzykulturowych nie ma żadnych za­ let? Ależ skąd! Są w niej rozdziały, które mógłbym z czystym sumieniem polecić każdemu zainteresowanemu tą tematyką. Zdarzają się omówienia problemów wymykające się opisa­ nym powyżej pułapkom, i to niezależnie od tego, której międzykulturowości dotyczą. Kło­ pot jednak w tym, że są one „poukrywane” wśród części złych lub mocno wątpliwych. A nie każdy, a zwłaszcza student, posiada wiedzę konieczną od oddzielenia jednych od drugich. Podręcznik winien chyba prezentować zasób wiedzy w miarę pewnej, co do której zasadno­ ści z grubsza panuje zgoda wśród wszystkich uczonych z danej dyscypliny. Tego warunku omawiana praca nie spełnia, a to każe wątpić w jej przydatność dydaktyczną. Tarzycjusz Buliński �318 Recenzje i noty recenzyjne A n n e A p p l e b a u m , Gułag, przeł, Jakub Urbański, Świat Książki, Warszawa 2005, ss. 624. Wyróżniona w 2004 roku nagrodą Pulitzera książka Anne Applebaum to monumentalna, licząca ponad pięćset stron, opowieść o historii oraz — artykułowanym z perspektywy ofiar — doświadczeniu sowieckich obozów koncentracyjnych (w skrócie określanych jako Gu­ łag). Inspiracją do jej stworzenia stało się osobiste doświadczenie autorki. Czytamy o tym we „Wstępie”: „Po raz pierwszy zetknęłam się z (...) problemem [pamięci o Gułagu— przyp. A.Rz.] kilka lat temu, podczas przechadzki po moście Karola, jednej z głównych atrakcji tu­ rystycznych cieszącej się świeżą demokracjąPragi. Szłam wśród kuglarzy i tancerzy, co kil­ kanaście kroków mijając stragany pełne obrazków z widokami pięknych uliczek, tanią biżu­ terią i breloczkami z napisem «Praga» — słowem wszystkim, czym handluje się w tego typu miejscach. Wśród tych drobiazgów były też sowieckie parafemalia wojskowe: czapki, epo­ lety, klamry od pasków i cynowe znaczki z Leninem i Breżniewem, jakie onegdaj w klapach mundurków nosiły dzieci w ZSRS. Większość klientów, kupujących sowieckie emblematy, stanowili amerykańscy łub zachodnioeuropejscy turyści. Zapewne wszyscy oburzyliby się na samą myśl o noszeniu w klapie swastyki. Nikt jednak nie miał nic przeciwko przypięciu sierpa i młota do koszulki lub czapki” (s. 13). Wywołana tym przeżyciem refleksja o (wyrosłej z nieznajomości historii) społecznej obojętności wobec zbrodni komunizmu zaowocowała — podjętym przez Appelbaum — wysiłkiem na rzecz ocalenia, a zarazem pogłębienia zbiorowej pamięci o tym, jakże ważnym i znaczącym, fragmencie przeszłości. Będący rezultatem jej kilkuletnich poszukiwań badaw­ czych Gułag zaświadcza, iż były one prowadzone z ogromnym zaangażowaniem i niekłama­ ną ciekawością poznawczą. Dowodzi tego choćby obfitość źródeł, gromadzonych przez nią niekiedy z godnym podziwu uporem i poświęceniem, dzięki mozolnej pracy w archiwach oraz w trakcie (bardzo trudnych emocjonalnie dla obu stron) rozmów ze świadkami tamtych wydarzeń — ofiarami stalinowskich więzień i łagrów. Do tego dochodzą jeszcze, wykorzy­ stywane w dużej liczbie, pamiętniki, teksty literatuiy pięknej (poddane przez autorkę uważ­ nej analizie krytycznej), dokumenty i rejestry NKWD oraz liczne opracowania historyczne. Odwoływanie się do tak wielu różnorodnych źródeł podnosi walory poznawcze pracy; spra­ wia, iż utrwalony w niej obraz Gułagu jest obrazem niezwykle bogatym i wielostronnym, obejmującym rozmaite aspekty i wymiary opisywanej rzeczywistości. Wielką zaletą książki jest także jej przystępność. Czytelny i bezpośredni sposób narracji powoduje, iż może po nią sięgnąć dosłownie każdy, bez względu na zasób wiedzy o historii Sowietów. Lekturze sprzyja też przejrzysta i klarowna konstrukcja Gułagu, realizująca się w trzech (podzielonych na kilka rozdziałów i podrozdziałów) częściach. Pierwsza i ostatnia z nich ułożone są w porządku czasowym i opowiadają historię systemu sowieckich łagrów (począwszy od jego narodzin w łatach 1917-1939 aż po apogeum i powolny zmierzch w okresie 1940-1986), druga natomiast ma charakter achronologiczny i jest poświęcona życiu codziennemu w obozach. Całość uzupełnia znajdujący się na końcu książki aneks, w którym autorka przedstawia szacunkowe dane dotyczące liczby ofiar stalinowskiego terroru oraz wielce pomocny słowniczek terminologii łagiemej i języka więziennego. Z punktu widzenia badacza kultury najciekawsza jest bez wątpienia środkowa część pra­ cy. Stanowi ona szeroką panoramę codzienności sowieckich więzień i łagrów, przy czym można w niej wyodrębnić kilka wątków tematycznych. Pierwszy z nich dotyczy złożonego procesu inicjacji w rzeczywistość „innego świata”. Jak czytamy, rozpoczynał się on z chwilą aresztowania i postępował wraz z kolejnymi etapami zniewolenia, takimi jak: śledztwo, prze­ słuchanie, pobyt w więzieniu, transport oraz przybycie do obozu, które było momentem uruchamiającym szereg rytuałów mających na celu ostateczną „przeróbkę” człowieka w zeka (bezwolną istotę, pozbawioną wszelkich atrybutów własnej indywidualności i człowieczeń­ �Recenzje i noty recenzyjne 319 stwa; nazwiska, ubrania, rzeczy osobistych), Applebaum opisuje przebieg owego wtajem­ niczenia w system z wielką uwagą i precyzją, zaznaczając zarazem, iż było ono przeżyciem do tego stopnia tragicznym, że w zbiorowej pamięci ocalałych stało się, obrosłym gąszczem metafor i symboli, mitem — niemal równie trudnym do zrozumienia jak same obozy. Kolejnym analizowanym w książce zagadnieniem jest przestrzeń łagiemego świata. Naj­ ważniejszymi jej punktami były: baraki, w których mieszkali więźniowie, karcer, stołówka, szpital, dom spotkań, w którym organizowano widzenia z bliskimi, oraz tak zwana raboczaja zona, czyli teren pracy. Każde z tych miejsc miało odrębny charakter, jak również narzucało własne, sztywne reguły dotyczące zachowania oraz poruszania się w jego obrębie. Podobnie miała się rzecz z czasem. Tak jak i przestrzeń, był on rządzony przez cały system norm i zakazów, które określały harmonogram dnia więźnia (w języku obozowym tak zwany reżim); decydowały o tym, kiedy go obudzić, podać coś dojedzenia, odprowadzić do pracy, pozwolić się umyć czy odpocząć. Adaptacja do stwarzanych przez ów system wymogów była jednym z najważniejszych, a zarazem najtrudniejszych wyzwań, jakie przynosiła egzy­ stencja w warunkach zniewolenia. Zadaniem równie wymagającym była nauka relacji i zachowań społecznych obowiązują­ cych za drutami zony. Pisząc o nich, autorka rekonstruuje kolejne szczeble hierarchii obozo­ wego świata, a także przedstawia cechy charakterystyczne poszczególnych kast i grup, które ją tworzyły. Szczególnie zajmujący jest w tym kontekście fragment dotyczący urków, czyli więźniów kryminalnych, stanowiących grupę najbardziej wyróżniającą się, a jednocześnie najbardziej wpływową spośród społeczności zaludniających łagry. Jak mówi Applebaum, urki byli rodzajem antysocjalnej ferajny, wywierającej przemożny, a przy tym silnie demora­ lizujący wpływ na życie zeków. Ich żargon — zadziwiający wymyślnością oraz niesłychaną obfitością przekleństw, obelg i wulgaryzmów — stał się z czasem „oficjalnym” językiem obozów. Opanowanie tego osobliwego kodu komunikacyjnego (często zresztą mimowolne, wynikające z osłuchania) było jednym z rytów inicjacyjnych, przez który przeszli niemal wszyscy więźniowie Gułagu. Oprócz języka, tym, co czyniło z kryminalnych osobną katego­ rię społeczną, był również odmienny (rzucający się w oczy) strój oraz rozbudowana, ściśle sformalizowana subkultura. Ogromnie ciekawy jest także u Applebaum rozdział opowiadający o więzionych w ła­ grach kobietach. Dowiadujemy się z niego, w jakim stopniu płeć determinowała życie w nie­ woli oraz jak pewne typowo kobiece doświadczenia (ciąża, poród, macierzyństwo) realizo­ wały się w rzeczywistości „innego świata”. Omawianą część książki zamykają rozważania dotyczące obozowych strategii przetrwania oraz — podejmowanych przez zeków — aktów buntu i oporu przeciwko terrorowi Gułagu. Jak już wspomniałam, to właśnie ta część recenzowanej pracy zasługuje na szczególne zainteresowanie badacza kultury. Przynosi ona bowiem, nadzwyczaj bogato i pieczołowicie udokumentowany, zapis życia codziennego w warunkach skrajnych. Pokazuje, w jaki spo­ sób człowiek reaguje na presję związanych z nimi — już zaistniałych lub zawsze możliwych — niebezpieczeństw i zagrożeń, odsłaniając tym samym istotną cząstkę prawdy o ludzkiej naturze: o jej niezbywalnych potrzebach, o ograniczeniach oraz (często zadziwiającym) potencjale fizycznym i duchowym. Na zakończenie tego krótkiego omówienia chcę podnieść dwie drobne wątpliwości, ja­ kie nasuwa lektura książki Appelbaum. Obie z nich dotyczą kwestii źródeł. Otóż po pierwsze, można się zastanawiać, czy słuszne jest przekonanie autorki o takiej samej wartości informacyjnej tekstów literackich oraz innych (nieartystycznych) przekazów na temat Gułagu. Jak bowiem wiadomo, literatura, nawet ta ściśle autobiograficzna, zakłada zawsze jakiś rodzaj kreacji, „ubarwiania” rzeczywistości (najczęściej w imię podniesienia walorów estetycznych dzieła). Tym samym podważa ona -— po części -— swą prawdomów­ ność jako świadectwa, czyli „wiernego obrazu” rzeczywistości. Oczywiście, z podobnymi �320 Recenzje i noty recenzyjne zabiegami fikcjonalizacji możemy się także zetknąć w przypadku innego rodzaju źródeł, lite­ ratura wszakże czyni to niejako z założenia, intencjonalnie. Po drugie, w omawianej pracy nie wspomina się w ogóle o dziennikach (lecz wyłącznie o pamiętnikach) jako o materiale rejestrującym doświadczenie „innego świata”. Nasuwa się w związku z tym pytanie, czy autorka nie miała do nich dostępu, czy też celowo (a jeśli tak, to dlaczego) z nich nie skorzystała. Uwagi te, w istocie drobne i raczej metodologiczne, w żadnym razie nie podważają wra­ żenia, iż Gulag to książka znakomita, imponująca nad wyraz wszechstronnym i wnikliwym potraktowaniem podjętego w niej tematu, a przy tym świetnie skonstruowana i napisana, wręcz porywająca swoją zaangażowaną i przekonującą narracją. Nie do przecenienia jest również jej wartość społeczna, wynikająca z faktu przypominania i odkłamywania tak bar­ dzo okaleczonej, a często również lekceważonej prawdy o komunizmie — jego straszliwych błędach i winach. Aleksandra Rzepkowska K e n n e t h M c R o b e r t s , Catalonia. Nation Building without a State, Oxford Uni­ versity Press, Toronto 2001, ss. 258. Pośród coraz liczniejszych studiów nad problemami współczesnych narodów i grup et­ nicznych, jakie w naukach społecznych podejmowane były w ostatnim ćwierćwieczu, do szczególnie interesujących należą badania nad „narodami bez państwa” (ang. stateless nation, nation without states). Badacze interesujący się tym zagadnieniem, wśród których nie brak wybitnych anglosaskich autorów, chętnie sięgają do studiów nad narodem katalońskim. W Polsce, oprócz przyczynkarskiego artykułu Danuty Bartkowiak, opublikowane­ go w „Sprawach Narodowościowych”, dotychczas nie ukazały się publikacje poświęcone tej tematyce. Dlatego też osobom zainteresowanym pozostaje lektura literatury obcojęzycz­ nej. Także ograniczony dostęp do katalońsko- lub hiszpańskojęzycznych pozycji skłania zainteresowanych tą problematyką do lektury przede wszystkim wydawnictw w języku an­ gielskim. Jedną z ostatnich publikacji na ten temat jest omawiana praca Kennetha McRobertsa. Autor, profesor nauk politycznych oraz dziekan Głendon College University w York, w Kanadzie, znany jest jako wybitny badacz i ekspert w dziedzinie problematyki etnicznej i politycznej Quebecu. Jest autorem wielu artykułów i monografii. Do jego głównych zain­ teresowań należą polityka językowa i porównawcza oraz bliższe etnologii i antropologii kul­ turowej kształtowanie się tożsamości narodowych, w szczególności w społeczeństwie ka­ nadyjskim. Jego najbardziej znane publikacje to: Quebec: Social Change and Political Crisis oraz Misconceiving Canada: The Struggle fo r National Unity. Książka pt. Catalonia. Nation Building without a State (Katalonia. Budowanie narodu bez państwa) to pierwsza mono­ grafia tego autora poświęcona innemu społeczeństwu. Jest ona kontynuacjąjego zaintere­ sowań tematyką związaną z narodami nie posiadającymi własnej państwowości i „Europą regionów”, a także wynikiem wieloletnich badań prowadzonych w Katalonii. W omawianej książce McRoberts dokonuje syntezy faktów historycznych, kulturowych, politycznych oraz ekonomicznych. Przechodzi od opisu do analizy tytułowego procesu tworzenia się narodu katalońskiego, który traktowany jest przez autora jako wzorcowy przy­ kład narodu nie posiadającego własnej państwowości. McRoberts koncentruje się głównie �Recenzje i noty recenzyjne 321 na ostatnim dwudziestopięcioleciu, ale, jak przystało na monografię, rozpoczyna od historii Katalonii, która wpłynęła na dzisiejszy kształt narodu. Analityczny charakter książki odzwier­ ciedla jej układ; jest ona podzielona na dziewięć rozdziałów o uporządkowanej strukturze wewnętrznej — każdy dzieli się na podrozdziały oddzielające kolejne aspekty omawianego problemu i zakończony jest konkluzją. W pierwszych dwóch częściach książki McRoberts realizuje swoje zamierzenie, którym było ukazanie, w jaki sposób „historia pełni rolę bazy, na której nacjonaliści stworzyli idee katalońskiego narodu”(s. 4). Rozdział pierwszy, „The Historical Roots ofNationhood” (Hi­ storyczne korzenie statusu narodowego), przedstawia w skrócie dzieje Katalonii, od po­ czątków jej samodzielności jako hrabstwa w XI wieku do narodzin nacjonalizmu w wieku XX. Analizuje powstanie katalońskiej odrębności kulturowej, głównie językowej, politycz­ nej i ekonomicznej. W drugim rozdziale, „The Rise of Catalan Nationalism” (Rozkwit nacjonalizmu kataloń­ skiego), autor omawia dzieje XX wieku związane z powstaniem oraz działalnością ruchów nacjonalistycznych, proces intelektualnego i politycznego ukonstytuowania się idei naro­ du katalońskiego i wyznaczników jego tożsamości. Przedstawiona zostąj e tu specyfika umiar­ kowanego katalońskiego nacjonalizmu kulturowego i językowego oraz przemiany społecz­ no-kulturowe w okresie frankizmu. Kolejne dwa rozdziały: „The Transition to Democracy” (Przejście do demokracji) i „Securing Catalonia’s Autonomy” (Zapewnianie katalońskiej autonomii) przedstawiająproces przekształceń narodu w obliczu społeczno-politycznych zmian w postfrankistowskiej Hiszpanii, McRoberts podkreśla, iż „‘rekonstrukcja’ narodu katalońskiego miała oznaczać tworzenie czegoś nowego i różnego od idei znanych z lat trzydziestych” (s. 45). Autor wni­ kliwie opisuje przyznanie statusu regionu autonomicznego i wynikającego z niego praw, szczególnie w dziedzinie kultury i polityki wewnętrznej. Podkreśla fakt, iż wiele aspektów związanych z autonomią i stosunkami między Katalonią a resztą Hiszpanii charakteryzował brak stałości i konstytucyjnej ochrony, co osłabiało szanse na trwałość nowego systemu i sprawiało, że relacje między Barceloną a Madrytem pełne były rozbieżności i umowności. W rozdziale piątym, „Political Economy: Europeanization and the ‘Region State”’ (Eko­ nomia polityczna: europeizacja i „Regiony państwa”) autor prezentuje wiele danych spo­ łeczno-ekonomicznych, które służą do przeprowadzenia dyskusji na temat teorii „regionów-państw” (angl. region states) implikowanej Katalończykom. Autor podkreśla, iż istot­ nym czynnikiem dla strategii budowania własnej etniczności, tytułowego nation building, jest przywrócenie historycznej pozycji Katalonii jako narodu, chociaż nie posiadającego własnego państwa, to niezależnego ekonomicznie, z własną silną gospodarką. Analizując podjęte przez region działania w kierunku integracji z Europąi jej instytucjami oraz rozwojem niezależnej gospodarki, wskazuje na ograniczone możliwości sukcesu narodów „bezpań­ stwowych” poza granicami państwa, do którego należą. W przypadku Katalonii dzieje się tak ze względu na wciąż silne uzależnienie od aktywności i interwencji rządu w Madrycie, odpowiedzialnego m.in. za kontakty Wspólnot Autonomicznych z Unią Europejską. W rozdziale szóstym, „Society: The Challenges o f ‘National Reconstruction’” (Społe­ czeństwo: wyzwania „Rekonstrukcji narodowej”), autor przedstawia obraz nowo zbudowa­ nego społeczeństwa, w którym następuje upadek autorytetu burżuazji, a wzrasta znaczenie władz i organizacji publicznych. Zwraca także uwagę na to, iż Katalończycy odrzucają et­ niczne kryteria przynależności narodowej na rzecz wartości substancjalnych, takich jak autoidentyfikacja, co ma istotne znaczenie w świetle relacji z dużą liczbą imigrantów mieszka­ jących w Katalonii, W rozdziale siódmym i ósmym przedstawione są elementy konstytuujące współczesną tożsamość narodową Katalończyków. W „The Catalan Language: The Politics o f Normali­ zation” (Język kataloński: polityka normalizacji), autor omawia szczegółowo normy prawa �322 Recenzje i noty recenzyjne oraz działania władz regionalnych na rzecz równouprawnienia języka katalońskiego. Zacho­ wuje przy tym dość sceptyczny stosunek do jej sukcesów, podkreślanych przez innych autorów. Zauważa, iż hiszpański jest wciąż językiem dominującym w wielu sferach, także w życiu codziennym, oraz wskazuje na ograniczenia rozwoju m.in. katalońskich mass-me­ diów ze względu na ograniczony rynek odbiorców. W rozdziale „Nation and Identity in Con­ temporary Catalonia” (Naród i tożsamość we współczesnej Katalonii), autor analizuje idee umiarkowanego nacjonalizmu, reprezentowanego przez rządzącą od ponad dwudziestu lat, prawicową partię Covergencia i Unió, które są głównym elementem dyskursu dotyczącego katalońskiej tożsamości narodowej. Wykorzystując wyniki badań opinii publicznej z 1996 roku, McRoberts poszukuje odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu idee narodowe forso­ wane przez polityków pokrywają się z przekonaniami Katalończyków. Okazuje się, iż więk­ szość badanych popiera je tylko w jednej kwestii — uznaje katalońską odrębność za opartą głównie na języku, historii i kulturze. Ponadto przeważająca część mieszkańców Katalonii postrzega jąjako wspólnotę regionalną, a nie narodową i wielu czuje się w równym stopniu Katalończykami i Hiszpanami, co jest sprzeczne z ideami umiarkowanego nacjonalizmu. Co za tym idzie, McRoberts uważa proces budowy narodu za daleki od ukończenia. W podsumowaniu autor przedstawia sytuację i przemiany zachodzące w Katalonii w szerszym kontekście europejskim. Udowadnia w nim, iż analiza przypadku Katalończy­ ków może posłużyć za przykład procesów zachodzących w większości współczesnych na­ rodów nie posiadających własnego państwa, co popiera odwołaniami do sytuacji w Kraju Basków, Flandrii, Walonii, Szkocji, Walii i kanadyjskim Quebecu. Książka McRobertsa, poprzez wieloaspektową prezentację procesu narodowotwórczego w Katalonii, stanowi pozycję nowatorską wśród anglojęzycznych publikacji. Nowe są nie tyle tezy autora, co sposób opracowania tematu. Praca McRobertsa oparta jest na ist­ niejącej już wiedzy zaczerpniętej z bardzo dużej liczby źródeł, zebranej w całość i sporządzo­ nej w postaci vademecum prezentującego osiem najważniejszych aspektów. Uważam, że udało mu się zrealizować postawiony sobie cel — ukazać, iż Katalończycy są grupą, która „reprezentuje, w szczególnie ciekawy sposób, wiele kluczowych kwestii współczesnego dyskursu (...) związanego z kształtowaniem się i obecną sytuacją narodów pozbawionych suwerenności państwowej” (s. 2). Publikacja McRobertsa jest pierwszą współczesną mo­ nografią o Katalonii i jej mieszkańcach, wcześniej ukazała sięjedynie w 1975 roku Catalo­ nia: a profile, autorstwa Victora Alby. Inne prace poświęcone były tylko wybranym, histo­ rycznym aspektom tego problemu. Dlatego też trudno porównać omawianą pracę z tymi publikacjami. Przed książką McRobertsa jedną z podstawowych lektur i kompendium wiedzy na ten temat była publikacja The Basques, the Catalans and Spain. Alternative Routes to Nationalism Mobilisation Daniela Conversi. Jest to praca o wysokim poziomie merytorycznym, o czym świadczy dobra jej recepcja w środowisku naukowym i częste jej cytowanie. Jej ograniczeniem jest jednak politologiczna perspektywa ujęcia tematu, autor skupia się bowiem głównie na jednej kwestii — nacjonalizmie, dokonując pogłębionej ana­ lizy działalności ugrupowań i partii nacjonalistycznych. W niewielkim stopniu nawiązuje Conversi do innych kwestii związanych z rolą dziedzictwa historycznego, sytuacji języko­ wej i ¡migracyjnej w Katalonii. Ponadto należy pamiętać, iż jest to studium obejmujące dwa narody — kataloński i baskijski. Także w przypadku innej, często cytowanej książki, autor­ stwa Juana Diez Medrano, jej historyczno-politologiczna perspektywa zawęża ujęcie tema­ tu. Do kanonu anglojęzycznej literatury poświęconej problematyce katalońskiej zalicza się także publikacje Salvadora Ginera, Michaela Keatinga, Kathryn Woolard oraz Montserrat Guibemau, są to jednak prace pisane wyłącznie z perspektywy socjologicznej, lingwistycz­ nej bądź politologicznej. Na tym tle książka McRobertsa jawi się właśnie jako publikacja nowatorska i może być uznana za przydatny „podręcznik” dla zainteresowanych tematyką katalońską oraz problematyką narodów nie posiadających własnej organizacji państwowej. �Recenzje i noty recenzyjne 323 Zaletą publikacji jest bogaty materiał empiryczny, na którym została ona oparta, składający się prawie ze stu wywiadów z urzędnikami, wybitnymi politykami, naukowcami, wykładow­ cami i autorami najbardziej znanych książek o Katalonii. Wśród nich znajdziemy takie osoby jak, politolog i historyk, wybitny znawca problematyki katalońskiej — Albert Balcells, ów­ czesny prezydent Barcelony — Pasąual Maragall oraz Jordi Pujol, wieloletni prezydent Generalitat, twórca idei współczesnego umiarkowanego nacjonalizmu katalońskiego. Wy­ jątkowa, w porównaniu z innymi wspomnianymi opracowaniami, jest także bibliografia, jej wykaz zajmuje ponad dziesięć stron i zawiera dużą liczbę anglo-, katalońsko-, hiszpańskoi francuskojęzycznych współcześnie dostępnych prac, artykułów, dokumentów urzędowych, a także danych statystycznych. Częste odnoszenie się w treści do tej bogatej literatury daje czytelnikowi rzadko spotykaną możliwość zapoznania się z tezami hiszpańskich i katalońskich autorów. Do lektury zachęcić może również struktura formalna pracy i jej styl. Książka jest dobrze skonstruowana; uważam, iż jej zaletąjest podział rozdziałów na podrozdziały oraz podsumowanie każdego z poruszanych tematów. Rozdziały są logicznie ze sobą połą­ czone. Kolejne zagadnienia wynikają jedno z drugiego, a wstęp do każdego rozdziału stano­ wi wyraźne nawiązanie do poprzedzającej go części. Nie brakuje w treści krótkich powtó­ rzeń, które mogą być uznane za wadę, osobiście jednak uważam, iż ułatwiają one czytelniko­ wi przyswojenie nieraz bardzo nasyconych faktami informacji. Treść przedstawiona jest w sposób przejrzysty, napisana językiem naukowym, lecz przystępnym i pozbawionym nie­ zrozumiałych pojęć. Podczas lektury można mieć wrażenie, iż uczestniczy się w prowadzo­ nym wykładzie. Wieloletnie doświadczenie autora jako nauczyciela uniwersyteckiego za­ pewne przyczyniło się do akademickiego, niemalże podręcznikowego stylu publikacji, co uważam za zaletę książki, która jest też bardzo ciekawa meiytorycznie ze względu na zasto­ sowanie opisanego już wielopłaszczyznowego spojrzenia na problem i bogactwa zawartych informacji. Interesujących jest wiele szczegółów. Wśród nich na szczególne zwrócenie uwagi zasługuje sposób, w jaki McRoberts, analizując ruchy nacjonalistyczne, a w nich wpływ burżuazji na kształtowanie idei narodu katalońskiego, nie uległ częstym tendencjom nada­ wania nacjonalizmom XIX i pierwszej połowy XX wieku charakteru interesów wyłącznie klasowych. Ciekawe jest również to, że w nowym świetle przedstawia skutki dyktatury ge­ nerała Franco. Z jednej strony mówi o „kulturowym ludobójstwie”, które szczególnie do­ tknęło język, z drugiej, wskazuje na to, jak silny wpływ miały represje na integrację społecz­ ną i umocnienie katalońskiej tożsamości narodowej. Oprócz wielu wymienionych zalet znaleźć można elementy dyskusyjne. To, co jest cechą pozytywną — przedstawienie bogatych danych, szeregu szczegółowych informacji spo­ łeczno-ekonomicznych, może czasami być przytłaczające. Za najmniej ciekawe, szczególnie dla etnologów i antropologów, uważam fragmenty rozdziału czwartego i piątego, w których pojawia się nadmiar danych statystycznych i informacji o życiu politycznym. Dyskusyjne są także, według mnie, niektóre tezy autora, w szczególności odnoszące się do efektów poli­ tyki normalizacji językowej. Dane statystyczne dotyczące liczby użytkowników katalońskie­ go i jego obecności w życiu publicznym, przytaczane wcześniej w innych publikacjach jako dowód sukcesu i fenomenu językowego, McRoberts przedstawia jako fiasko polityki języko­ wej . Słabą stronę pracy stanowić może również mała liczba porównań z innymi grupami etnicz­ nymi. Oprócz nielicznych porównań do kraju Basków i Quebecu zawartych w tekście, zaled­ wie jeden fragment podrozdziału podsumowania odnosi się do sytuacji innych „bezpaństwo­ wych” narodów. Słabością publikacji może być także przedstawienie głównie polityki i punktu widzenia katalońskiej prawicowej partii Covergencia i Unió. Brakuje w książce innych koncep­ cji budowy nowego narodu katalońskiego, związanych z lewicą, przeciwnikami Pujola, czy ówczesnym prezydentem Barcelony Pasąualem Maragallem. Pomimo tych kilku słabszych stron, książkę McRobertsa uważam za bardzo interesującą, szczególnie w porównaniu z wcześniejszymi publikacjami. Do sięgnięcia po nią zachęca �324 Recenzje i noty recenzyjne bogata bibliografia, obszerny materiał empiryczny oraz nowatorskie ujęcie tematu. O jej sukcesie stanowi to, iż autorowi udało się w jednej książce zebrać mnóstwo faktów, przepro­ wadzić ich syntezę, opatrzyć je komentarzem i stworzyć dzięki temu pierwszy „podręcznik” wiedzy o procesach kształtowania się narodów nie posiadających własnej państwowości, na przykładzie Katalonii. Miriam Miklaszewska Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie, red. Jarosław Derlicki i Wojciech Lipiński, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego & „DIG”, Warszawa 2002, ss. 264. W roku 1990 Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych proklamowało rok 1993 Międzynarodowym Rokiem Ludności Tubylczej na Świecie. Na wniosek zaś obradującej w 1993 roku Światowej Konferencji Praw Człowieka w Wiedniu ogłoszono (rezolucja 48/ /163) Dekadę Ludności Tubylczej na Świecie, która została zainaugurowana 10 grudnia 1994 roku. Celem wspomnianej Dekady, której koordynatorem programu obchodów został Wy­ soki Komisarz NZ ds. Praw Człowieka, było zacieśnienie międzynarodowej współpracy na rzecz rozwiązywania problemów ludności tubylczej w takich dziedzinach jak prawa człowie­ ka, środowisko naturalne, rozwój, oświata i służba zdrowia. Hasło natomiast, które miało przewodzić Dekadzie, brzmiało: „Ludność tubylcza: partnerstwo w działaniu”. Polskim akcentem, nawiązującym bezpośrednio do powyższej myśli, była konferencja pod tytułem „Ludy tubylcze — wymiary partnerstwa”, zorganizowana w maju 1999 roku przez Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. W konferencji tej, obok wspomnia­ nego ośrodka warszawskiego, uczestniczyli także przedstawiciele takich placówek, jak: In­ stytut Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie i Poznaniu, Instytut Etnologii i Antropolo­ gii Kulturowej UAM w Poznaniu, Instytut Krajów Rozwijających się UW, Instytut Socjolo­ gii UW, Instytut Socjologii AR w Olsztynie oraz Muzeum Narodowe w Szczecinie. Znaczne zainteresowanie, jakie towarzyszyło tejże konferencji, skłoniło organizatorów do kontynu­ owania podobnych spotkań, czego owoc stanowiła sesja z listopada 2001 roku poświęcona tematowi „Inteligencja tubylcza a tożsamość”. Autorami przedstawionych referatów byli badacze z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu, Instytutu Etno­ logii i Antropologii Kulturowej UW oraz Instytutu Socjologii UW. Na podstawie tychże referatów, wygłoszonych na obydwu konferencjach, powstały teksty, które złożyły się na zredagowaną przez Jarosława Derlickiego i Wojciecha Lipińskie­ go książkę Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie. Wspomniana książka, co podkreślają sami redaktorzy, nie ma charakteru publikacji spod znaku „materiały posesyjne” czy też „zbiór referatów z konferencji”. Stąd też zapro­ ponowany przez Derlickiego i Lipińskiego układ tekstów, który miał być podporządko­ wany przede wszystkim tematycznej spójności publikacji, nie jest ściśle związany z harmonogramem konferencji, a poszczególne artykuły nie zawsze odzwierciedlają dokład­ nie treść wygłaszanych referatów. Niemniej efekt tego zabiegu jest niezmiernie pozytywny: pozwolił on bowiem uniknąć chaotyczności, przypadkowości czy też ■ — ewentualnych — niedomówień, co, w sposób niezamierzony, zdarza się niekiedy na różnego rodzaju konfe­ rencjach. Ubolewać można jednak nad faktem, choć całkowicie niezależnym od samych re­ daktorów zbioru, iż tom nie zawiera wszystkich referatów wygłoszonych podczas wspo­ mnianych konferencji. Część z nich ukazała się bowiem już wcześniej w periodykach nauko­ wych, inni natomiast autorzy nie zdecydowali się złożyć materiałów do omawianej tu �Recenzje i noty recenzyjne 325 publikacji. Stąd też zabrakło w niej kilku tekstów poświęconych interesującym kwestiom związanym z sytuacją ludów tubylczych z różnych regionów świata, autorstwa między in­ nymi takich doświadczonych badaczy, jak Mariusz Kairski, Piotr Klafkowski, Ryszard Vor­ bich, Marek Wołodźko czy Łukasz Smyrski. Niemniej Pierwsze narody są właściwie jedną z niewielu publikacji na rynku wydawniczym w Polsce, która w tak szerokim spektrum (a jednocześnie w sposób kompetentny) przedstawia problematykę i kontrowersje wokół zagadnień dotyczących sytuacji ludności tubylczej. Podkreślić należy tu bowiem, iż użyty przez redaktorów w tytule termin „pierwsze naro­ dy”, choć odnoszący się w literaturze dotyczącej etniczności zazwyczaj do kanadyjskich Indian (First Nations), wyrażać ma takie ogólne kategorie wyobrażeniowe, jak rdzenność, autochtoniczność, tubylczość, bycie pierwotnymi mieszkańcami danego terytorium, ku któ­ rym to właśnie pojęciom, wraz ze schyłkiem XX wieku, zaczęły zwracać się coraz to nowe, do niedawna określane jako „dzikie” bądź „plemienne”, społeczności z różnych części świata. Określenie „pierwsze narody” nie dotyczy zatem wspólnot, które jako pierwsze „posiadły” świadomość narodową, lecz społeczności współcześnie artykułujących swoją odrębność etniczną i tożsamość kulturową, a jeszcze do niedawna (a nierzadko i dziś) poddanych róż­ nym formom nacisku. Opublikowane w Pierwszych narodach teksty, w myśl przyjętej przez redaktorów zasa­ dy tematycznej spójności, podzielone zostały na trzy części, których wspólnym, łączącym je motywem jest idea tubylczości. Pierwsza część, nosząca podtytuł „Wokół tubylczości. Problemy i definicje”, stanowi niejako wprowadzenie do problematyki związanej z tubylczością, zawierając teksty poruszające zagadnienia ogólne, takie jak terminologię, aspekty praw­ ne, kształtowanie się współczesnego ruchu tubylczego, i to zarówno w ujęciu globalnym, jak i w odniesieniu do poszczególnych regionów, kontynentów czy też pojedynczych państw. Natomiast artykuły zgrupowane w części drugiej: „Społeczności rdzenne wobec wyzwań współczesności” przedstawiają sytuację różnych (głównie autochtonicznych) grup etnicz­ nych, egzystujących przeważnie na obrzeżach społeczeństwa narodowego. Trzecia zaś część, zatytułowana „W poszukiwaniu nowej tożsamości”, poświęcona jest zagadnieniu działal­ ności i znaczeniu elit, liderów i inteligencji tubylczej oraz ich roli w konsolidacji ruchu tubyl­ czego, jak i w kształtowaniu tożsamości etnicznej. Po tak ogólnym zarysowaniu tematyki wyróżnionych rozdziałów można przyjrzeć się bliżej składającym się nań poszczególnym tekstom. Otwierający część pierwszą artykuł Sławoja Szynkiewicza (Ofiary wewnętrznej koloni­ zacji), wraz z tekstem Pawła Trzcińskiego (Konstruowanie współczesnej tubylczości — tubylczośćjako ideologia i obiekt prawa), wprowadzaj ą Czytelnika w meandry takich pojęć, jak „tubylczość”, „autochtoniczność”, „rdzenność”, wskazując na ich niejednoznaczność, płynność granic definicyjnych i terminologicznych czy też na towarzyszącą im otoczkę ide­ ologiczną. Otóż mówiąc o ludach tubylczych, intuicyjnie wskazuje się na społeczności od­ ległych kontynentów, zapominając jednak częstokroć, iż kwestia tubylczości dotyczy także europejskich Saamów (Lapończyków), zamieszkujących obszary Finlandii, Norwegii, Szwe­ cji i Rosji. W omawianym tu kontekście najwyraźniej sytuacja wydaje się przedstawiać na obszarach, które zostały skolonizowane w swoim czasie przez Europejczyków, jak np. na kontynencie amerykańskim1, gdzie za ludność rdzenną uznaje się Indian i Inuitów (Eskimo­ sów). Do kategorii tej powszechnie zalicza się także Aborygenów z Australii, Maorysów z Nowej Zelandii czy też innych wyspiarzy z Oceanii. Niemniej w takim potocznym (co nie oznacza, iż całkowicie błędnym) rozumowaniu tkwi pewna pułapka. Pojawia się bowiem 1 W dokumentach m iędzynarodowych, jak i w publicystyce politologicznej — od czasów dok­ tryny M onroego aż po dziś — słow o „kontynent” (liczba pojedyncza) oznacza obie Am eryki, a w ięc dwa kontynenty. Tak też termin ten rozumiany je st w niniejszej recenzji. �326 Recenzje i noty recenzyjne pytanie, kogo współcześnie, po trwającym w niektórych przypadkach nawet całe wieki pro­ cesie kulturowej i genetycznej wymiany, uznać można za „prawdziwego” lub „wzorcowego” Indianina czy Aborygena. Problem ten dotyczy zwłaszcza sytuacji Stanów Zjednoczonych, gdzie począwszy od późnych lat sześćdziesiątych XX wieku grupy indiańskie ze wschod­ niego wybrzeża (np. Indian Gay Head Wampanoag z wyspy Rhode Island, Indian Narraganset z Charlestown w stanie Rhode Island, zachodnich Peąuostów, Indian Schaghticoke i Moheganów ze stanu Connencticut, Indian Oneida, Mohawk i Cayuga ze stanu Nowy Jork czy też Indian Passamaquoddy i Penobscot ze stanu Maine), które, jak się wydawało, dawno już rozpłynęły się w wielokulturowym społeczeństwie amerykańskim, zaczęły do­ chodzić swoich praw do ziemi. Bezprecedensowym procesem, jaki toczył się przed amery­ kańskim sądem federalnym, była, opisana przez Jamesa Clifforda w książce Kłopoty z kultu­ rą1, sprawa Indian Mashpee, mająca na celu nie tyle rozstrzygnięcie kwestii własności zie­ mi, ile ustalenie, czy w istocie grupa nazywająca się plemieniem Mashpee była indiańskim plemieniem i czy była tym samym plemieniem, które w połowie XIX wieku utraciło swoją ziemię na skutek szeregu kwestionowanych aktów legislacyjnych. Sam zaś proces stał się w istocie zmaganiem między dyskursem historycznym (ciągłość kulturowa) a dyskursem antropologicznym (tożsamość kulturowa). W wyżej wspomnianym, ale także i w wielu in­ nych podobnych procesach, kwestia dotycząca tego, czy i ewentualnie w jakiej ilości zie­ mia, która przestała być własnością ludów rdzennych na skutek nielegalnych machinacji dziewiętnastowiecznych, powinna im zostać zwrócona, zeszła niejako na drugi plan, a za­ sadniczym zagadnieniem stało się pytanie dotyczące historycznej ciągłości tych wspólnot i kulturowej tożsamości ich członków, a więc pytanie, czy ubiegający się o prawa do ziemi są Indianami czy też nimi nie są. Zatem, jak widać na powyższym przykładzie, niejasności zwią­ zane z przynależnością do społeczności rdzennych uwidaczniają się także w tych państwach, w których kategoria ta wydaje się ściśle określona. Jednakże poruszając kwestie przynależności tubylczej, zarówno Szynkiewicz, jak i Trzciń­ ski podkreślają, iż bardziej kłopotliwe zadanie wiąże się z próbą wyodrębnienia kategorii ludów tubylczych w przypadku społeczeństw z Afryki i Azji. We współczesnym kontekście afrykańskim lub azjatyckim zupełnie zwodniczym okazuje się zwykłe odniesienie do sytu­ acji kolonialnej i prostego przeciwstawienia kolonizatorów („białych”) i skolonizowanych („tubylców”). Na obszarze wspomnianych kontynentów mamy do czynienia z wieloma gru­ pami etnicznymi, które niewątpliwie ulegały europejskiej kolonizacji, niemniej dziś stanowią one dominującą siłę zarówno pod względem demograficznym, jak i polityczno-kulturowym. Powstaniu zaś wielu państw postkołonialnych (zwłaszcza w Afryce), gdzie podziały poli­ tyczne (będące defacto sztucznym tworem epoki kolonialnej, a nie rzeczywistym odzwier­ ciedleniem lokalnych warunków społeczno-politycznych) zasadniczo nie pokrywają się z podziałami etnicznymi, towarzyszy nie tylko problem dominacji jednych grup tubylczych względem innych oraz związane z tym zjawisko szeroko pojętej marginalizacji, ale także trud­ ność z odróżnieniem ludności rdzennej od mniejszości etnicznych. Z podobną sytuacją mamy do czynienia w przypadku Syberii, gdzie pojawia się kwestia relacji pomiędzy dużymi naro­ dowościami takimi jak Jakuci czy Buriaci, a mało liczebnymi grupami rdzennymi, zwanymi małymi ludami Północy, odczuwającymi dyskryminację i marginalizację zarówno ze strony Rosjan, jak i wspomnianych dużych narodów syberyjskich. Jeszcze bardziej skomplikowana sytuacja wydaje się przedstawiać na subkontynencie indyjskim, gdzie społeczności plemienne są po części wprzęgnięte w hinduski, hierarchicz­ ny system kastowy. Przynależą one generalnie do kategorii zwanej adivasi, a więc ludności 2 J. Clifford, Tożsamość w Mashpee, przeł. E. Dżurak, w: tegoż, Kłopoty z kulturą: Dwudziesto­ wieczna etnografia, literatura i sztuka, przeł. E. Dżurak, J. Iracka, E. Klekot, M. Krupa, S. Sikora i M . Sznąjderman, Warszawa 2000, s. 2 9 9 -3 7 0 . �Recenzje i noty recenzyjne 327 uznawanej za najstarszy albo najbardziej zacofany element społeczeństwa w danym regio­ nie, żyjący głównie w trudno dostępnych górach i dżunglach. Niekiedy zdarza się, iż grupy kastowe zaliczane do kategorii siudrów (służby, rzemieślników), a nawet kszatrijów (stanu skupiającego elitę polityczną i militarną) mają także pochodzenie plemienne, przy czym prze­ szły one głęboki proces asymilacji, tracąc więzy ze swoimi korzeniami. Niemniej ludy tubyl­ cze (adivasi), wraz z przedstawicielami przynależnymi do kategorii dalitów (uznawanych za „niedotykalnych”, a parających się pracami powszechnie pogardzanymi, jak zamiatanie ulic, czyszczenie ustępów, palenie zwłok czy wyłapywanie bezpańskich psów) mają najniższy status spośród obywateli Indii. Zawiłościom terminologiczno-defmicyjnym dotyczących ludów rdzennych w Indiach oraz ich powiązaniom z hinduskim systemem kastowym po­ święcony został artykuł Dognosława Demskiego, M iędzy kulturą plemienną a chłopską. Warli z Maharasztry w procesie przemian. Niezmiernie interesującym artykułem jest tekst Macieja Ząbka, traktujący o zagadnieniu tubylczości na kontynencie afrykańskim, ale w nawiązaniu do kwestii praw człowieka, co pozwała wskazać na bardzo ważny kontekst, w jakim rozgrywa się walka o prawa ludów rdzennych. Problematykę tę porusza również w swoim artykule Paweł Trzciński. Wspomniani autorzy wskazują na relacje między indywidualistycznym ujęciem praw człowieka a rozpa­ trywaniem zbiorowych praw ludów z punktu widzenia ich zmarginalizowania czy prześlado­ wania, podkreślając jednocześnie, iż wspomniane dyskursy nie mogą się wzajemnie wyklu­ czać, lecz jedynie uzupełniać. » Pomimo braku koherentności i wielości definicji związanych z „tubyłczością”, co pod­ kreślają autorzy tekstów pierwszej części omawianej książki, można wskazać na pewne wspól­ ne wyróżniki, dające ogląd kondycji wielu ludów rdzennych. Należy do nich przede wszyst­ kim sytuacja podboju i marginalizacji, która przekłada się niemal na wszystkie sfery życia tych społeczności, a także wpływa na całokształt przemian, jakim sąpoddane. W zależności od tego, jak kształtowały się dzieje kontaktów z kulturą dominującą, ludy tubylcze były spychane na mniej atrakcyjne ziemie, wydzielano im specjalne terytoria, na których mogły przebywać, bądź poddawano je całkowitej eksterminacji. I tak na Syberii łowców i hodowców reniferów zmuszano do osiadłego trybu życia i przesiedlano ich z małych obo­ zowisk do stałych osad, w krajach Ameryki Łacińskiej różne grupy tubylcze koncentrowa­ no często w jednym miejscu, podobnie w Ameryce Północnej, gdzie Indian osadzano w rezerwatach, w Australii zaś, w celu wykorzenienia i oderwania młodego pokolenia od tradycyjnego środowiska, realizowano politykę przymusowego odbierania aborygeńskim rodzicom dzieci i przeznaczania ich do adopcji wśród białej ludności. Oczywiście marginaliza­ cja nie dotyczyła jedynie aspektu przestrzennego, ale także kulturowego, społecznego, eko­ nomicznego, politycznego etc., co sprawiło, iż ludy tubylcze egzystowały i przeważnie nadal egzystują na obrzeżach życia narodowego. Przypomnieć tu można chociażby, iż jeszcze w pierw­ szej połowie lat 60. XX w. władze Australii, dziś przecież modelowego kraju wielokulturowego, nie uważały Aborygenów za obywateli i nie uwzględniały ich w spisach ludności. Właśnie współczesnej sytuacji wybranych ludów tubylczych, łamaniu ich praw czło­ wieka, ich problemom i stojących przed nimi wyzwań, poświęcone są teksty zamieszczone w drugiej części tomu Pierwsze narody. Wpływ kultury dominującej — bądź to napływowej (jak ma to miejsce w przypadku Ameryki), bądź to sąsiedniej (jak w przypadku Azji lub Afryki) — na społeczności rdzenne powoduje niejednokrotnie znaczne przeobrażenia w systemie społeczno-kulturowym tych drugich. Wspomniane zaś procesy akulturacyjne znajdują swo­ je odbicie zarówno w sferze symbolicznej, w strukturze społecznej, w obrzędowości, jak i w sferze kultury materialnej czy w gospodarce. Kwestia wpływu, zapożyczeń czy też dosto­ sowania się społeczeństw rdzennych zarówno do grupy dominującej, jak i do wymogów współ­ czesności, została ukazana na przykładzie dwóch grup indiańskich z Ameryki Północnej i Południowej, w tekstach Przemysława Bartoszka {Indianie Crow w końcu XXwieku) i Alicji �3 28 Recenzje i noty recenzyjne Pasek {Aktualna sytuacja społeczno-kulturowa Indian Kofan ze wschodniego Ekwadoru). Indianie Crow, wśród której to społeczności powszechne jest bezrobocie, alkoholizm czy też wykorzystywanie autonomii, jaką zapewnia rezerwatom prawo (np, do prowadzenia kasyn), próbując połączyć swoją tradycję z nowoczesnością, coraz częściej (i z coraz lepszym skut­ kiem) promują swoje walory geograficzne, historyczne i pochodzenie etniczne dla celów tury­ stycznych. Wyrazisty zaś przejaw długotrwałego kontaktu z kulturą amerykańską stanowi ich kalendarz obrzędowy, który zawiera zarówno rytuały związane z kulturą Crow (sześciodniowy festyn Crow Fair), uroczystości o charakterze panindiańskim (Taniec Słońca) czy też typowe święta amerykańskie (Halloween, Święto Dziękczynienia). Wpływ kultury dominującej widocz­ ny jest także w przypadku Indian Kofan z Ekwadoru; powoduje on intensywne zmiany w ich kulturze materialnej, gospodarce, systemie społecznym, i daje się odczuć i zauważyć nawet w czasie trwania jednego pokolenia. Jednakże ów kontakt niesie ze sobą, niestety, oprócz sa­ mych zmian (w końcu kultura nie jest zjawiskiem statycznym), także istotne zagrożenia, które spowodowane są przede wszystkim samowolną działalnością koncernów naftowych na ich terenach oraz brakiem prawnych uregulowań zbiorowej własności ziemi. Wspomniana aktywność gospodarcza na terenach zamieszkałych przez grupy południo­ woamerykańskich Indian stanowi ważny kontekst dla zrozumienia sytuacji tych społeczno­ ści i pojawiających się zagrożeń dla ich trwania kulturowego, a nierzadko i fizycznego. Nie­ mniej należy podkreślić, iż w ostatnich latach, dzięki presji wywieranej przez różne organiza­ cje pozarządowe, w tym tubylcze, kompanie wydobywcze coraz częściej biorą pod uwagę interesy ludności rdzennej. Wciąż jednak „zderzenie kultur” prowadzi do sytuacji konflikto­ wych, jak w przypadku terytorium zamieszkałego przez Indian Janomami, gdzie niekontrolo­ wany napływ poszukiwaczy złota stanowi poważne zagrożenie dla bytu tej społeczności, czy też, jak to ma miejsce w przypadku Indian z meksykańskiego stanu Chiapas, którzy od połowy lat 90. XX wieku prowadzą walkę o prawa społeczne i polityczne. Niekorzystny wpływ na kulturę, a także na sytuację ekonomiczną wielu grup tubylczych, mają nierzadko najróżniejsze decyzje administracyjne, które w sposób pośredni je dotykają. Takie działania administracji państwowej, jak budowa autostrady, decyzja o utworzeniu parku narodowego czy zamknięcie granic państwowych (w przypadku Indii i Tybetu), mają, na co zwracają uwagę w swoich artykułach Przemysław Hinca {Pasterze Uttaranćalu. Pytania 0 przyszłość) i Rafał Beszterda (Kinnaurowie. Obraz współczesnych zmian społeczności plemiennej dystryktu Kinnaur, Himaćal Pradeś, Indie), istotny wpływ na dotychczasowe systemy gospodarcze wielu społeczności pasterskich z Himalajów, powodując często ogra­ niczenia, a nawet utratę tradycyjnego (a zarazem podstawowego) źródła utrzymania. W sytuacji narodu podbitego, mającego ograniczone możliwości politycznego i kultu­ rowego rozwoju, znajdują się także Tybetańczycy, co zmusza wielu z nich do emigracji. 1 chociaż nie stanowią oni modelowego przykładu ludu tubylczego, to jednak wspomniana sytuacja podboju i marginalizacji ze strony władz chińskich oraz fakt odwoływania się czę­ ści liderów tybetańskich do idei bliskich podejmowanym przez ruch tubylczy sprawiły, iż niezależnie od ścisłych przyporządkowań definicyjnych znalazły się także w części drugiej Pierwszych narodów teksty autorstwa Anny Urbańskiej i Agnieszki Oleśkowicz-Popiel, poświęcone uchodźctwu tybetańskiemu w Indiach i Nepalu. Mówiąc o zjawisku marginalizacji ludów rdzennych należy zaznaczyć, iż u progu XXI wieku społeczności te dysponują siecią organizacji (w tym międzyetnicznych), poprzez któ­ re zabiegają o zachowanie swoich kultur i języków, walczą o prawo do samookreślenia i róż­ nych form autonomii, a także podkreślają własną tożsamość. W państwach postkolonialnych zaś, w których to ludność miejscowa była asymilowana przez kulturę Zachodu, zaob­ serwować można podejmowanie przez część tamtejszych elit różnorodnych prób powrotu do własnej tradycji, choć nierzadko mającej znamiona „tradycji wynalezionej” (invented tradition). W kontekście tym bardzo interesującym przykładem jest tekst Wojciecha Bębna, �Recenzje i noty recenzyjne 329 w którym autor omawia wiele kontrowersji związanych z próbami wprowadzenia (w miejsce prawa opartego o prawodawstwo anglosaskie) prawa zwyczajowego — jako oficjalnego systemu prawnego w Papui-Nowej Gwinei, oraz przedstawia ewentualne konsekwencje podjęcia takiego działania. Część III Pierwszych narodów poświęcona została w całości znaczeniu i roli, jaką od­ grywają lokalni liderzy i tubylcza inteligencja w pobudzaniu oraz kształtowaniu tożsamości etnicznej, a także w powstawaniu międzynarodowych organizacji zrzeszających ludność rdzenną z wielu regionów. Wyróżniającym się artykułem jest niewątpliwie tekst Aleksandra Posem-Zielińskiego, który przybliża Czytelnikowi w sposób niezwykle interesujący, a zara­ zem bardzo wszechstronny działalność przywódców indiańskich oraz ich rolę w konsolida­ cji ruchu tubylczego w kontekście polityki wielokulturowości na przykładzie krajów andyj­ skich. Abstrahując bowiem od lokalnej specyfiki tych ruchów, dostosowanych do sytuacji poszczególnych państw i regionów zamieszkiwanych przez ludność rdzenną, można stwier­ dzić, na co wskazuje Posem-Zieliński, iż wspólnym ich celem jest umożliwienie tubylcom pełnej partycypacji w polityczno-społecznym życiu kraju, którego społeczność respekto­ wałaby zasady wielokulturowości i wieloetniczności. Natomiast uwarunkowania powsta­ nia elit tubylczych oraz i ich charakterystyki w skali lokalnej, na przykładzie boliwijskich Chacabo, przedstawia w swoim tekście Magdalena Ziółkowska-Kuflińska. Bardzo ciekawym zjawiskiem, jakie można zaobserwować współcześnie, jest także nie­ zwykłe przebudzenie etniczne (narodowe?) w azjatyckiej części Federacji Rosyjskiej, zarów­ no wśród tak liczebnych grup jak Buriaci czy Jakuci, jak i pośród takich małych ludów jak np. Jukagirzy, Koriacy, Czukcze, Czuwańczycy, Ulczowie czy Ewenkowie. Temu odrodzeniu etnicznemu, wiążącemu się z procesami przemian tożsamościowych i poszukiwania własnych dróg rozwoju wśród różnych grup syberyjskich, sprzyjał w znacznym stopniu upadek Związ­ ku Radzieckiego i odejście w latach 90. od prowadzonej przezeń polityki narodowościowej, a także wzrost znaczenia i oddziaływania międzynarodowego ruchu tubylczego zarówno w wymiarze instytucjonalnym, jak i ideologicznym. Kwestii kształtowania się czy też raczej odrodzenia świadomości etnicznej i kulturowej u ludów Syberii oraz roli, jaką odgrywają w tym zachodzącym procesie elity tych społeczności poświęcone zostały teksty Ewy No­ wickiej (Perspektywy i strategie, Koriacy we współczesnym świecie), Roberta Wyszyńskiego (Rola elit w odrodzeniu narodowym w Buriacji), Wojciecha Lipińskiego (Rdzenne ludy Jakucji. Myśliwi i profesorowie) oraz Jarosława Derlickiego (Jukagirzy. Psi ludzie). Książka, na którą składają się pokrótce omówione w niniejszej recenzji teksty, stanowi nie tylko znakomite wprowadzenie w problematykę dotyczącą ludów tubylczych, ale, co istotne, przedstawia także aktualną sytuację wielu społeczności rdzennych i marginalizo­ wanych. Niewątpliwym jej atutem jest także wielość autorów, będących w większości antro­ pologami, którzy przeszli swoistą inicjację do zawodu, jaką jest prowadzenie własnych ba­ dań terenowych. Wyniki tych penetracji były zaś niejednokrotnie publikowane w specjali­ stycznych opracowaniach oraz upowszechniane w formie uniwersyteckich wykładów. Wspomniany natomiast, bezpośredni kontakt autorów z opisywanymi ludami, zebrane — nierzadko wieloletnie— doświadczenia i obserwacje, w połączeniu z analizą sytuacji spo­ łeczno-politycznej oraz etnicznej i kulturowej w regionie, sprawia, iż teksty składające się na książkę Pierwsze narody są znakomicie przygotowane pod względem merytorycznym, a jednocześnie napisane w sposób uporządkowany, zrozumiały i przejrzysty dla Czytelnika (nawet dla takiego, który nie jest zaznajomiony z omawianą tu tematyką). Kończąc niniejszą recenzję, chciałbym się jeszcze odnieść do samej Międzynarodowej Deka­ dy Ludów Tubylczych na Świecie, do której, co zostało już zasygnalizowane, nawiązywały, bę­ dące defacto asumptem do opublikowania Pierwszych narodów, warszawskie konferencje. Otóż dziesięć lat temu zespół ekspertów z Organizacji Narodów Zjednoczonych — Gru­ pa Robocza ds. Ludów Tubylczych oraz jej organ nadrzędny: Podkomisja ONZ ds. Zapo­ �330 Recenzje i noty recenzyjne biegania Dyskryminacji i Ochrony Mniejszości (teraz nazywana Podkomisją ONZ ds. Po­ pierania i Ochrony Praw Człowieka) — zaproponował nowy (dodatkowy) międzynarodowy standard praw człowieka, uwzględniający zagrożenia, z jakimi spotyka się ludność autochto­ niczna na całym świecie. Tego samego roku Zgromadzenie Ogólne ONZ uznało przyjęcie wspomnianego projektu Deklaracji za jeden z najważniejszych celów Międzynarodowej Dekady Ludów Tubylczych Świata. I chociaż, jak wynika z raportu przedstawionego przez Rodolfo Stavenhagena, specjal­ nego sprawozdawcy ONZ, sytuacja ludności tubylczej w ostatnim dziesięcioleciu uległa poprawie, to jednak nadal staje się ona ofiarą dyskryminacji i uprzedzeń utrzymujących się wśród społeczności narodowych, a także nadal podlega marginalizacji społecznej, politycz­ nej, gospodarczej, kulturowej etc. Niewiele państw próbuje włączyć tradycyjne prawo lud­ ności tubylczej w swój system prawny, alienując tym samym ludy tubylcze i pozbawiając je możliwości samostanowienia. Natomiast ustawodawstwo krajowe, generalnie zapewniają­ ce ludom tubylczym swobodny, autonomiczny byt kulturowy, a nawet specjalną opiekę państwa, okazuje się w wielu przypadkach martwym zapisem. Poważnym zagrożeniem dla kulturowej, a nierzadko i fizycznej kondycji społeczności tubylczych jest brak (bądź nieprecyzyjność) przepisów dotyczących zbiorowej własności zamieszkiwanej przez nie ziemi oraz dostępu do znajdujących się na tych terytoriach zaso­ bów naturalnych. Stąd też, kiedy wymagają tego przedsięwzięcia ekonomiczne (np. budo­ wa wielkich zapór wodnych, pozyskiwanie bogactw naturalnych, etc.) lub interesy polityczne kraju (np. „odgórna” integracja narodowa), dochodzi często do przesiedlenia ludności au­ tochtonicznej (lub innych grup etnicznych) na ściśle wyznaczone terytoria, co powoduje nie tylko wykorzenienie ze „swojego świata”, dezintegrację kulturową i społeczną, a w kon­ sekwencji marginalizację na wielu płaszczyznach życia, ale także stwarza zjawisko uzależnie­ nia tejże ludności od instytucji państwowych lub innych placówek (np. misji), wywołując wśród niej postawę bierności i ogólnej niezaradności. 10 grudnia ubiegłego roku zakończyła się Międzynarodowa Dekada Ludów Tubylczych Świata, której głównym celem, jak już wspomniano, było uchwalenie Deklaracji Praw Ludów Tubylczych. Dążono w ten sposób do usankcjonowania minimalnego, międzynarodowego standardu ochrony i promocji praw społeczności rdzennych. Niestety, wraz z końcem Deka­ dy, strony-państwa z przygotowanego projektu Deklaracji zgodziły się zaledwie na dwa z 45 artykułów proponowanego tekstu3. Nie oznacza to jednak, iż Dekada była okresem za­ przepaszczonym. Dyskusja nad zasadnością ustanowienia międzynarodowego standardu ochrony i promocji praw człowieka, uwzględniającego sytuację ludów tubylczych, trwa nadal, czego wyraźnym potwierdzeniem było przyjęcie 20 grudnia 2004 roku przez Zgromadzenie Ogólne NZ rezolucji 59/174, która proklamowała, począwszy od 1 stycznia 2005 roku, drugą Dekadę. I choć państwa-strony zgłaszają wiele zastrzeżeń i obiekcji do obecnego projektu Deklaracji Praw Ludów Tubylczych, to nie ma wątpliwości, iż powinny być one otwarcie kon­ sultowane z organizacjami tubylczymi celem wzmacniania, a nie osłabiania tychże standar­ dów. Teksty zaś zawarte w Pierwszych narodach wydają się (choć nie czynią tego w sposób bezpośredni) poświadczać słuszność powyższego wniosku. Marcin Kwiatkowski 3Chodzi o artykuł 5 (Every indigenous individual has the right to a nationality) oraz 43 (All the rights andfreedoms recognized herein are equally guaranteed to male andfemale indigenous indivi­ duals). W miejscu tym chciałbym podziękować Pani Magdalenie Krysińskiej-Kałużnej za udziele­ nie powyższej informacji. Pełen tekst Draft United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples można znaleźć na stronie internetowej: http://www.unhchr.ch/huridocda/huridoca.nsf7(Symbol)/E.CN.4.SUB.2.RES. 1994.45.En?OpenDocument. �Recenzje i noty recenzyjne 331 Roses and red earth. Polish folk art in Australia, Macmillan Publishers Australia, red. Maria Wrońska-Friend, Melbourne 2000. W roku 1995 działające przy James Cook University w Townsville (Australia) Museum o f Tropical Anthropology otrzymało dar z Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, w postaci kolekcji polskiej współczesnej sztuki i rękodzieła ludowego. Był to efekt wymiany kolekcji, jaką oba muzea przeprowadziły w latach 1994-1999'. Otrzymane z Polski zabytki umożliwiły zorganizowanie wystawy w Perc Tucker Regional Gallery w Townsville „Roses and red earth. Polish folk art in Australia”, której autorką była Maria Wrońska-Friend, wykładowca antropologii na Uniwersytecie Jamesa Cooka. Ekspozycję tę prezen­ towano następnie w wielu miastach Australii2. Wystawę, w całości sfinansowaną przez Fe­ deralny Rząd Australii, obejrzało ponad 95 000 osób i była to jedna z ważniejszych promocji kultury polskiej w tym kraju. Towarzyszyło jej piękne wydawnictwo o tym samym co ekspo­ zycja tytule, wydane w roku 2000 w Australii przez Macmillan Publishers Australia. Kon­ cepcja merytoryczna wystawy opierała się na zestawieniu przykładów polskiej sztuki i ręko­ dzieła ludowego z pracami artystów australijskich polskiego pochodzenia, którzy w swoich działaniach artystycznych czerpią inspiracje z polskiej kultury ludowej. Omawiana publikacja stanowi ciekawe studium dotyczące polskiej sztuki ludowej oraz jej roli w życiu społeczności polonijnej w Australii. Książka składa się z czterech części pisanych przez różnych autorów. Pierwsza, autorstwa Aleksandra Jackowskiego, zatytułowana Folk art in Poland, rozpoczyna się charakterystyką tradycyjnej polskiej sztuki ludowej końca XIX i początków XX wieku. Autor podaje uwarunkowania historyczne i społeczne, które wpłynęły na ostateczny kształt kultury, a więc i sztuki wsi polskiej. Omawia historię zainteresowań polskich artystów, etnografów i historyków sztuki twórczością „ludu polskiego”. Charakteryzuje wresz­ cie pojęcie „stylu ludowego”, podając jego najistotniejsze cechy. Mając na uwadze fakt, że adresuje ten esej do australijskiego czytelnika, autor stara się wyjaśnić uwarunkowania i prze­ bieg przemian zachodzących w kulturze polskiej wsi na przestrzeni wieków, podkreślając oczy­ wiście te momenty, które wpłynęły na kształtowanie się, a następnie przemiany sztuki i ręko­ dzieła. Swoje opracowanie kończy rozważaniami nad możliwościami i sposobami zachowania i podtrzymywania twórczości i rękodzieła o charakterze ludowym oraz sztuki „naiwnej”, wska­ zując zarówno na dodatnie, jak i ujemne strony różnego typu mecenatów. Powyższy esej jest skrótowym (z konieczności) zaprezentowaniem szerokiego tematu, omawianego przez autora wielokrotnie w licznych polskich i zagranicznych publikacjach. W tym jednak przypadku uwagę zwraca dostosowanie tekstu do czytelnika australijskiego, o czym świadczą liczne komentarze dotyczące historii Polski. Tekst ten nawiązuje także do samej ekspozycji i akcentuje te przejawy twórczości i rękodzieła, których przykłady znalazły miejsce na wspomnianej wystawie. Druga część opracowania, autorstwa prof. Jerzego Smolicza, Creativity where cultures meet, jest poświęcona społeczności Australijczyków polskiego pochodzenia3. Autor zwra­ 1Współpraca ta doczekała się już kilku omówień. Porównaj: A. Nadolska-Styczyńska, Australia i Oceania w działaniach Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, w: Wśród pustyń, buszu, lasów i ogrodów, Łódź, 2003, s. 27-37; A. Styczyńska, Kolekcja z Australii i Oceanii — efekt współpracy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi z James Cook University o f North Queensland, w: Ludy i kultury Australii i Oceanii, Wrocław 2001, s. 229-235. 2Pisała o tym jej autorka Maria Wrońska-Friend w opracowaniu: Róże i czerwona ziemia: polska sztuka ludowa w Australii—wystawa objazdowa, Australia 1999-2002, „Lud” t. 87,2003, s. 402-404. 3Profesor Jerzy Smolicz — wykładowca Uniwersytetu w Adelajdzie, dyrektor Centrum Badań Międzykulturowych i Edukacji Wielokulturowej (CISME) jest dobrze znany polskim czytelnikom z wielu publikacji dotyczących wielokulturowości oraz Polonii australijskiej, a także z wykładów, jakie wygłaszał w trakcie swoich wizyt w Polsce. �332 Recenzje i noty recenzyjne ca uwagę na uwarunkowania historyczne, w jakich przybyłym do Australii Polakom przy­ szło żyć i kształtować swoją społeczność. Charakteryzuje drogi, które pozwalały na zacho­ wanie własnych korzeni i tożsamości przy równoczesnym współistnieniu w wielokulturo­ wym społeczeństwie Australii. Pierwsza polega na równoległym współistnieniu i realizowa­ niu wartości kultury własnej i australijskiej. Druga — na łączeniu i przemieszaniu różnych elementów obu kultur. Autor stwierdza, że prezentowana wystawa była przykładem tego ostatniego podejścia, łącząc różne tradycje w jedną, nową jakość. Artykuł podaje także, jakie elementy kultury polskiej są podkreślane i pielęgnowane przez Polonię australijską. Pojawiają się tu m. in.: zachowanie języka polskiego, religia, zasada gościnności oraz kulty­ wowanie polskiej kultury i sztuki, w tym sztuki ludowej. Profesor Smolicz podkreśla także rolę, jaką w utrzymaniu tożsamości narodowej odgrywają zespoły folklorystyczne, będące nie tylko sposobem zachowania polskich tradycji i tożsamości, ale także metodą ich prezen­ tacji w społeczeństwie Australii. Kolejna część publikacji to Folk art andPolish identity, autorstwa dr Marii Wrońskiej-Friend. Jest to komentarz antropologa, a zarazem przedstawiciela Polonii australijskiej. Do­ tyczy on roli, jaką w życiu tej grupy odgrywa polska kultura, a w szczególności sztuka ludo­ wa. Interesujące jest spostrzeżenie autorki mówiące o tym, że kultura ludowa jest tu kojarzo­ na z konkretnym obszarem, a więc Polską, w odróżnieniu od sztuki profesjonalnej, która dzieliła swój język wypowiedzi ze sztuką Europy. Sztuka ludowa jest natomiast kojarzona ze sztuką konkretnego miejsca w świecie. Te regionalne konotacje są według autorki jednym z głównych powodów wykorzystywania kultury i sztuki ludowej jako znaku narodowej tra­ dycji. Medium o wiele bardziej kojarzonym z samoidentyfikacją narodową grupy niż sztuka profesjonalna czy akademicka. Autorka stwierdza, że w ponad stuletniej historii polskiego osadnictwa w Australii różne elementy tradycji „ludowej” były w rozmaity sposób przejmo­ wane. Odbywało się to poprzez kontynuacje tradycji rodzinnych, przywiezionych z ojczy­ zny lub (częściej) poprzez przyswajanie wybranych elementów i ich odtwarzanie, w celu wyrażenia poczucia wspólnoty i tożsamości. W Polsce tradycyjnie pojmowana kultura lu­ dowa jest przypisana określonej grupie, to znaczy środowisku wiejskiemu. Natomiast w Australii odgrywa ona znaczącą rolę jako egzemplifikacja tożsamości narodowej. Jest re­ prezentatywna dla całej zbiorowości o polskich korzeniach, a przecież trzeba pamiętać, że społeczność ta pochodzi w przeważającej większości z miast. Jedynie w najstarszej grupie emigrantów spotyka się potomków mieszkańców przedwojennych wsi. Dalej autorka zwra­ ca uwagę na rolę, jaką w społeczności o polskim pochodzeniu odgrywa strój ludowy. Jest noszony w uroczystych, oficjalnych sytuacjach, ale rzadko się zdarza, aby był powiązany z regionem Polski, z którego pochodzi dana osoba czy rodzina. Dobierany bywa zatem cał­ kiem dowolnie. W opracowaniu znajdujemy także charakterystykę zespołów folklorystycz­ nych działających na terenie Australii, wykorzystujących tradycje folkloru polskiego. Jest ich ponad dwadzieścia. Powstały w latach pięćdziesiątych, a następnie w siedemdziesią­ tych i osiemdziesiątych. Ich instruktorzy rekrutują się z polskich zespołów o „ludowym” charakterze, albo odbywali specjalne szkolenia w Polsce. Autorka słusznie podkreśla, że tendencja wykorzystywania elementów kultury ludowej jako środka samoindentyfikacji jest charakterystyczna dla wszystkich grup polonijnych na świecie i dla wszystkich społeczno­ ści tworzących wielokulturową Australię. Wspomina także o działającym w latach pięćdzie­ siątych i sześćdziesiątych Polish Folk Theatre w Melbourne, założonym i prowadzonym przez Lidię Chramcow (z wykształcenia etnografa). Przygotowywane w nim spektakle były oparte na tematyce zaczerpniętej z kultury ludowej, a uczestnicy tych działań sami wykony­ wali potrzebne akcesoria, kostiumy i dekoracje. Część tych obiektów trafiła zresztą do Na­ tional Museum o f Australia. Maria Wrońska-Friend omawia w swoim podrozdziale także działania artystów plastyków działających w Australii, wykorzystujących w swoich projek­ tach pewne aspekty sztuki ludowej. Rzadko są to kopie obiektów oryginalnych. Zazwyczaj �Recenzje i noty recenzyjne 333 sztuka ludowa jest jedynie źródłem inspiracji twórczej. Czasem jest to efekt kontynuacji tra­ dycji i umiejętności wyniesionych z domu rodzinnego. Najczęściej jednak ta tematyka stała się obiektem ich zainteresowania dopiero po przybyciu do Australii. Artyści ci są zdania, że najprawdopodobniej nie sięgnęliby do niej, gdyby tworzyli w Polsce. Ostatnia część książki, także autorstwa Marii Wrońskiej-Friend, to Artistsprofiles, obej­ mująca 11 sylwetek autorów prac prezentowanych na wystawie. Autorka podaje informacje biograficzne, źródła i zakresy ich inspiracji polską sztuką ludową oraz charakterystykę prac i dorobek artystyczny. Nie zawsze zainteresowania artystów wiążą się z techniką czy formą, charakterystyczną dla „stylu ludowego”, ale często dotyczą konkretnego tematu, przeżyć (także tych traumatycznych) czy wspomnień. Ich prace łączą jednak te „polskie” elementy z doświadczeniami, obserwacjami i motywami typowo australijskimi. Poznajemy tutaj zatem sylwetki pisankarek: Elizabeth Pyrz-Romanyk i Krystyny Łużny; Kingi Rypińskiej, absol­ wentki Uniwersytetu Poznańskiego, malującej na szkle miasta współczesnej Australii; Felixa Tuszyńskiego, podtrzymującego w swoim malarstwie rodzinne tradycje żydowskie, ze świadomością dramatycznych doświadczeń II wojny światowej; Zdzisława Genka, który w swoich obrazach wykorzystuje polskie tradycje wiejskie. Dowiadujemy się, w jaki sposób pochodząca z Żółkwi Lidia Groblicka przedstawia w drzeworytach swoistą wizję życia w Australii. Kolejny omawiany artysta— Tadeusz Murawski, wykorzystuje w swojej twór­ czości rzeźbiarskiej motywy zaczerpnięte z szeroko pojętej polskiej kultury ludowej. Nato­ miast Danuta Michalska czerpie w swoich grafikach i pracach malarskich inspirację z tech­ nik i cech formalnych twórczości ludowej. Poznajemy tu również sylwetkę autorki niezwy­ kłych, bajkowych wręcz wycinanek— Marii Gałązki-Giętki, a także biografię i drogę twórczą Agnieszki Gołdy, absolwentki szkół artystycznych Melbourne i Adelajdy, która w swoich instalacjach zaznacza elementy zaczerpnięte z polskich tradycji i obrzędów. Ostatnią z oma­ wianych jest twórczość urodzonej już w Sydney Any Wojak, świadomie umieszczającej w swoich pracach motywy i tematy charakterystyczne dla poznanej podczas studiów w na­ szym kraju kultury polskiej i łączącej je z elementami kultury Australii. W przypadku tej wystawy mamy do czynienia z serią aranżacji tej artystki poświęconych tematowi szopki bożonarodzeniowej. Warto dodać, że książka jest wyjątkowo starannie, pięknie wydana i opatrzona licznymi kolorowymi ilustracjami. Nie jest przewodnikiem po wystawie ani jej katalogiem. Jest intere­ sującą publikacją mówiącą o miejscu i roli sztuki ludowej w życiu społecznym i artystycz­ nym Australijczyków polskiego pochodzenia. Jest to także jedno z nielicznych studiów poruszających zagadnienie roli, jaką ta twórczość odgrywa w kreowaniu tożsamości naro­ dowej Polonii australijskiej. Interesujące byłoby skonfrontowanie zawartych w niej tez z podobnymi opracowaniami dotyczącymi na przykład Polonii amerykańskiej. Szkoda, że książka trafiła do Polski w bardzo niewielkiej liczbie egzemplarzy. Warto chyba zastanowić się nad możliwością sprowadzenia tej publikacji do kraju albo podjąć próbę znalezienia in­ nego sposobu pozyskania tego wydawnictwa także dla polskiego czytelnika. Na razie jej zamówienie jest możliwe poprzez Internet, pod adresem: marketing@macmillan.com.au Anna Nadolska-Styczyńska �33 4 Recenzje i noty recenzyjne Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 8: Anna Drożdż i Agnieszka Pieńczak, Zwyczaje i obrzędy weselne, część I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red. naukowa Z. Kłodnicki, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie, Wrocław-Cieszyn 2004, ss. 448. Zawarcie związku małżeńskiego stanowiło zawsze bardzo ważny etap w życiu człowieka, posiadało także znaczący wydźwięk społeczny. Towarzyszyło mu więc wiele form obrzędo­ wych, z których część wywodziła się jeszcze z epoki przedchrześcijańskiej, inne pojawiały się wskutek inspiracji religijnej. W kulturze magicznej uświęcona trądycjąuroczystość we­ selna oznaczała przywrócenie mitycznego święta praczasu, dokonując się zaś w fazie sepa­ racji wymagała otwarcia się na tamten świat, a tym samym — stosowania różnych zabiegów 0 charakterze apotropeicznym, przestrzegania rytualnych gestów i nakazów, realizowania ściśle ustalonego porządku obrzędowego. W Kościele katolickim małżeństwo, jako trwały 1 nierozerwalny związek mężczyzny i kobiety, stanowiący wspólnotę życia i miłości, został podniesiony do godności sakramentu. Ustawiczne ścieranie się i ekspansja nowych ele­ mentów, krzyżowanie i kontaminacja tradycyjnych oraz współczesnych form uaktywniały na przestrzeni lat proces przemian, wyrażający się m.in. w stałym odchodzeniu od utartych schematów obrzędowych. Wraz ze zmianą kanonów życia dawne magiczno-symboliczne funkcje uległy dezaktualizacji, a samo wesele zmieniło się w pozbawioną motywacji świato­ poglądowej ceremonię, której realizacja w sytuacji praktyczno-komunikaeyjnej dokonuje się w zgodzie ze społecznym decorum. Wesele nadal stanowi jednak wydarzenie o dużej doniosłości w życiu rodziny. Cieszy fakt ukazania się na rynku wydawniczym wartościowej publikacji autorstwa Anny Drożdż i Agnieszki Pieńczak o zwyczajach i obrzędach weselnych. Przedstawione w niej materiały z badań prowadzonych w około 350 miejscowościach na obszarze całej Polski, wśród kilku pokoleń informatorów, umożliwiają rzetelny ogląd tradycyjnych wierzeń i wie­ dzy ludowej związanej z weselem, także dokonujących się w tym zakresie cywilizacyjnych przeobrażeń. Cenna okazała się merytoryczna inicjatywa redaktora naukowego tomu, Zyg­ munta Kłodnickiego, aby w celu zachowania wyrazistości i precyzji chronologicznej zrezy­ gnować „z uwzględnienia na mapach materiałów wyekscerpowanych z literatury etnogra­ ficznej pochodzącej z XX wieku, a dla celów porównawczych pozostawić dane wcześniej­ sze, tj. pochodzące z literatury z XIX wieku” (s. 6). Przyjęto także sprawdzoną koncepcję publikacji map wraz z tekstem objaśniającym. Pozwoliło to na wierne odtworzenie obrazu świata stereotypów i symboli oraz uwydatnienie procesu przemian dokonującego się w obrzędowości weselnej. Autorki odwołały się do kwestionariusza nr 9, opracowanego wcześniej przez Józefa Gajka przy współudziale Feliksa Olesiejuka. Poddały analizie niepu­ blikowane mapy z obrzędowości weselnej wykonane w Pracowni Atlasu Etnograficznego we Wrocławiu, nadając im bardziej przejrzystą formę, „ponownie przeanalizowały materiał z badań terenowych PAE i od nowa opracowały mapy” (s. 6). Ze względu na dużą liczbę zgromadzonych materiałów omówiły w porządku chronologicznym okres narzeczeństwa, czas przygotowań przedślubnych oraz sam ślub cywilny. Tytuły kolejnych rozdziałów: za­ loty, swaty, zaręczyny (oprać. A. Pieńczak) oraz zapraszanie gości weselnych, dziewiczy i kawalerski wieczór, zawarcie małżeństwa cywilnego (oprać. A. Drożdż) wyznaczają zakres pola interpretacyjnego i w pełni oddają istotę wyróżnionych etapów charakterystycznych dla zwyczajowości i obrzędowości weselnej. Przedmiotem refleksji stały się nie tylko zjawi­ ska historyczne, ale także kondycja dziedzictwa kulturowego i jego miejsce we współcze­ snej kulturze. Czytelna w ten sposób rzetelność naukowa ułatwia konstruktywną percepcję tomu. Każdy rozdział poprzedzony został informacjami wprowadzającymi o charakterze ogólnym, a na­ stępnie poszczególne zagadnienia usystematyzowano i uszczegółowiono, dokonując po­ �Recenzje i noty recenzyjne 335 równania zespołu faktów i zjawisk związanych z obrzędowością weselną sprzed drugiej wojny światowej z ich stanem późniejszym. Uwzględniono tu tradycje ludności przybyłej na zie­ mie zachodnie i północne. Wnikliwej analizie poddano zjawiska dotyczące nazewnictwa, chronologii, cech charakterystycznych, ról obrzędowych poszczególnych osób, dni i pór dnia pomyślnych i niepomyślnych w tradycyjnych wierzeniach ludowych, rodzajów po­ częstunków, zachowań symbolicznych, zwyczajowych nakazów i zakazów, nazw gwarowych. Bardzo pomocne dla analizy porównawczej i przy rozstrzyganiu dylematów interpretacyj­ nych stały się wypowiedzi informatorów. Zwrócono m.in. uwagę na utratę rudymentarnych funkcji kulturowych w procesie przechodzenia od symbolicznego, mitycznego waloryzo­ wania rzeczywistości w stronę alegorycznego, znakowego i estetycznego odbioru. Stosunkowo najmniej miejsca poświęcono zalotom, gdyż „temat ten — jak wyjaśniła Agnieszka Pieńczak — nie został przebadany przez pracowników atłasu i późniejszych ba­ daczy” (s. 9), a zebrane dane pochodzą tylko z jednej wsi — Brzyskiej Woli (ok. Biłgoraja). Nie zrezygnowano jednak z ich prezentacji, co zapewniło analityczny porządek, właściwy ciąg logiczny, koherencję całości tomu i spójność wywodu. Szczegółowo opracowano zagadnienia związane ze zwyczajem udawania się kawalera z osobą trzecią do rodziców dziewczyny w celu przedwstępnego omówienia sprawy zawar­ cia małżeństwa, uwzględniając także przypadki szczególne (swaty do kobiety ciężarnej oraz swaty do kobiety z dzieckiem). Zwrócono m.in. uwagę na proces zanikania tego zjawiska w środowisku wiejskim wraz z upływem czasu, także na transformację oraz wieloznaczność niektórych tradycyjnych pojęć. Terminologiczne przesunięcia semantyczne dotyczą m.in. takich określeń, jak np.: „wiano”, „posag”, „zmówiny” (por. np. s. 65, 71). Osobny podroz­ dział poświęcono „targom” przedślubnym i związanym z nimi „oględzinom”. W latach 70. XX wieku dały znać o sobie, jak słusznie skonstatowała autorka, „nowe czynniki doboru partnera życiowego związane już nie tylko ze względami materialnymi (co wcześniej było niezwykle istotne), ale głównie z uczuciami samych młodych, którzy są coraz mniej związani z własną wsią i mogą nawiązywać kontakty także poza własnym miejscem zamieszkania. Stąd swaty utraciły na znaczeniu, funkcjonując jedynie w szczątkowej formie i w określonych przez społeczność warunkach” (s. 29). Nasuwa się pytanie, czy w XXI wieku, w dobie bez­ robocia i niewątpliwej pauperyzacji części ludności, względy materialne ponownie nie sta­ ną się jednym z głównych czynników rozstrzygających o wzajemnym doborze wśród mło­ dych ludzi? Osobny rozdział tomu traktuje o zaręczynach, które wprawdzie odrębną, samodzielną formę zaczęły przybierać powszechnie dopiero wraz ze wzrostem zamożności mieszkańców wsi i oddziaływaniem kultury miejskiej (lata 70. XX wieku), jednakże zawsze stanowiły zna­ czący etap w obrzędowości weselnej. W sposób komparatystyczny, uwzględniając proces przeobrażeń, jaki dokonał się po drugiej wojnie światowej, scharakteryzowano tu role ob­ rzędowe swata, rodziców, starosty, marszałka i pozostałych uczestników. Opracowano tu również zwyczajowe wręczanie darów, rodzaje poczęstunku i związaną z nimi symbolikę, wskazano także na potencjalne przyczyny zrywania zaręczyn oraz wynikające z tego spo­ łeczne konsekwencje. Oddzielną część pracy stanowi zapraszanie gości weselnych. W kulturze tradycyjnej pora zaprosin inicjowała wszak czas święta, będąc najbardziej odpowiednią dla podejmowania czynności magii incepcyjnej. Współcześnie dobór weselników nie pozostaje kwestią przy­ padku. Czytelnik znajdzie tu pełną informację na temat m.in. osób zapraszanych, zaprasza­ jących, ustalających wykaz zaproszonych, terminów zapraszania, wierzeń i zachowań ma­ gicznych oraz elementów towarzyszących na tym etapie obrzędu (poczęstunek, błogosła­ wieństwo, oracje) ze wskazaniem cezury zaniku lub upowszechnienia się poszczególnych zjawisk. Jak się okazuje, „znaczna część informacji opisujących zwyczaj zapraszania ca­ łej wsi pochodzi od osób przesiedlonych na tereny Polski zachodniej po 1945 roku” �336 Recenzje i noty recenzyjne (s. 208). Dla językoznawcy i filologa zajmującą płaszczyznę odniesienia badawczego stano­ wić mogą pomieszczone tutaj teksty oracji osób zapraszających, których treść ustalona przez tradycję i pragmatykę, a odwołująca się do religii, przyrody i bogactwa, była w przeszłości ściśle przestrzegana. Interesująco przedstawia się ta część tomu, w której Anna Drożdż traktuje o obwarowa­ nych dawniej zachowaniami wierzeniowymi i magicznymi — spotkaniach przedślubnych (dziewiczy wieczór), także o tych organizowanych współcześnie. Znaleźć tu można pełną informację na temat czynności obrzędowych podejmowanych podczas panieńskiego wie­ czoru, takich jak: ozdabianie sali i domu weselnego, wyplatanie wianków, przygotowywanie rózgi weselnej, wypiek pieczywa obrzędowego oraz o związanych z tym zachowaniach wie­ rzeniowych. Część informacji uzyskano od osób przesiedlonych z terenów wschodnich (s. 317). Jak wiadomo, kawalerski wieczór rozpowszechnił się po drugiej wojnie światowej, jednak, jak się okazuje, paradoksalnie w tych wsiach, w których należał do miejscowej tra­ dycji, „notowano jego stopniowy zanik” (s. 357). Osobny podrozdział poświęcono popu­ larnemu w przeszłości na obszarze centralnej, wschodniej i południowej Polski zwyczaju urządzania przez narzeczonych wspólnego spotkania w wigilię wesela (tzw. wykupiny, dru­ żyny, zdawiny, dobranoc, dobranocka, pustochy, przedwesele, obigrawka, rózgowiny, opleszcziny, wicie wianków, wianki, swaszczyny). Jeszcze w okresie prowadzenia badań na zacho­ dzie Polski praktykowano „polterabend”, natomiast we wsiach usytuowanych na północ­ nym wschodzie odnotowano zanik tego zwyczaju (s. 371). Omawiany tom wieńczy rozdział o ślubie cywilnym. Zawarcie małżeństwa cywilnego początkowo stanowiło w społeczności wiejskiej zwykłą formalność i dopiero z upływem czasu stało się .jednym z równoprawnych etapów obrzędowości weselnej” (s. 378). Zaczęto nada­ wać mu uroczystą oprawę, pojawiły się nowe wierzenia oraz zachowania magiczne z nim związane, jednak, co podkreśla Anna Drożdż, opisy zwyczajów towarzyszących zanotowa­ no „w pojedynczych punktach badawczych, co sprawia, że ich wiarygodność wymaga spraw­ dzenia” (s. 379). Informacje uzyskane od najstarszych informatorów odnoszą się do przeło­ mu XIX i XX stulecia oraz okresu międzywojennego. Nie budzi zastrzeżeń szata edytorska książki. We wprowadzającym Wstępie czytelnik znajdzie pełną informację m.in. na temat obszaru badań, zasad opracowania materiałów oraz zastosowanych modyfikacjach i poprawkach. Tom zamykają: aneksy, spis map (w j. polskim i angielskim), źródła, bibliografia, w której pomieszczono .jedynie wybrane prace dotyczące obrzędowości weselnej, z reguły te, na podstawie których opracowano mapy sporządzone przez pracowników PAE w latach 80. XX wieku” (s. 415) oraz indeks nazw geograficznych. Opracowania następnych faz scenariusza weselnego wraz z wykazem informatorów i prze­ badanych miejscowości znajdą się w drugiej części tomu, którego druk przewidywany jest na 2006 rok. Reasumując, jest to zatem bardzo wartościowa praca o charakterze stricte naukowym, która poza tym, że zawiera wiele materiału historycznego, posiada również charakter inspi­ rujący. Przeznaczona jest dla specjalistów (etnografów, etnologów, folklorystów, dialekto­ logów, językoznawców), jak i również dla szerszego kręgu odbiorców — miłośników trady­ cyjnej kultury, którym zależy na rozwijaniu wiedzy o dziedzictwie kulturowym. Barbara Pabian �Recenzje i noty recenzyjne 337 J ó z e f N o w a k , Adwent i Boże Narodzenie w regionie tomaszowskim. Studium reli­ gijności ludowej, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Prace Wydziału Teologicznego, t, 134, Studia Religiologiczne t, 5, red. Hemyk Zimoń SVD, Lublin 2003, ss. 377. „W świetle religii kultura jest spotkaniem dwóch bytów — Boga i człowieka” — tymi słowami rozpoczyna omawianą monografię Józef Nowak, doktor teologii, związany ze śro­ dowiskiem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, młody (ur. 1973) badacz kultury i reli­ gijności ludowej. Jak pisze we wstępie, przedmiotem studium jest prezentacja oraz interpre­ tacja fenomenologiczna i teologiczna zwyczajów, obrzędów i wierzeń charakteryzujących okres adwentu i Bożego Narodzenia w okolicy Tomaszowa Lubelskiego w przeszłości i te­ raźniejszości oraz uchwycenie i określenie natury przemian kultury duchowej w aspekcie wierzeń i zwyczajów świątecznych. Za cel nadrzędny przyjął autor pełniejsze zrozumienie wartości tradycyjnej kultury tego regionu oraz ukazanie jej współczesnego znaczenia w kulturze ludowej i ogólnonarodowej. J. Nowak przyjmuje, że obrzędowość okołobożonarodzeniowa w klasyfikacji etnologicz­ nej zaliczana jest do tzw. rytuałów dorocznych, związanych z trwaniem i cyklicznym odna­ wianiem się kosmosu, w których obserwuje się przemieszanie elementów magicznych z re­ ligijnymi. Dokonywane podczas świąt symboliczne działania obrzędowe zatem, uzasadnio­ ne istniejącymi wierzeniami, są nasycone nie zawsze czytelnymi dla uczestników obrzędu transparentnymi znaczeniami, które nie tylko umożliwiają wzajemną więź między uczestni­ kami obrzędu, ale przede wszystkim zmierzają do kontaktowania się człowieka z rzeczywi­ stością transcendentalną. Autor wprowadza więc do podstawy metodologicznej opraco­ wania dwie kategorie: teologię ludową i łączącą się z nią — religijność ludową. Przez teolo­ gię ludową— za takimi badaczami, jak J. Szmyd, M. Rusecki, J. Salij, J. Keller, J.C. Scannone — rozumie dokonywaną przez mieszkańców wsi interpretację treści chrześcij ańskiego prze­ słania na podstawie własnego systemu znaków i symboli. Przypomina, że teologia ludowa nie buduje na akademickiej nauce o Bogu, choć ta miała i ma nadal wpływ na kształtowanie się religijnego wymiaru tradycji ludu. Z kolei religijność ludowa, zdaniem J. Nowaka, nie może być utożsamiana ze zwykłym zjawiskiem folklorystycznym, gdyż człowiek we wszyst­ kich aktach religijnych (również na poziomie katolicyzmu uniwersalnego, elitarnego czy na­ rodowego) autentycznie odpowiada na Boże objawienie i kontaktuje się ze Stwórcą. Zara­ zem od wieków niezaprzeczalną rolę w kształtowaniu religijności ludowej odgrywa duszpa­ sterska działalność Kościoła katolickiego, obok innego typu wpływów, jak elementy kultury orientalnej, krajów ościennych, oświata i wzrost świadomości społecznej ludności wsi, m.in. przez środki masowego przekazu. Podstawę materiałową opracowania stanowią wiadomości uzyskane przez autora meto­ dą etnograficznych badań terenowych, prowadzonych w latach 1995-2001 w 64 miejsco­ wościach regionu tomaszowskiego, położonego w południowo-wschodniej części woje­ wództwa lubelskiego, co złożyło się na imponującą liczbę 314 osób i 346 wywiadów. Badany teren, można rzec, jest okolony miejscowościami, od północy poczynając: Czartowczyk, Siemierz, Majdan Krynicki, Polanówka, Ułów, Kunki, Maziły, Bełżec, Pawliszcze, Huta Lubycka, Siedliska, Hrebenne i Komie. Centrum badań stanowiły Podhorce — rodzinna wieś au­ tora i Kolonia Podhorce (55 informatorów), jednakże eksploracje terenowe przeprowadzono także wśród mieszkańców innych wiosek — centrów życia parafialnego i miasta Tomaszo­ wa Lubelskiego oraz wśród zamieszkującej ziemię tomaszowską ludności ukraińskiej wy­ znania greckokatolickiego (30 informatorów), co pozwoliło uzyskać materiał służący do ob­ serwacji przemian w badanej obrzędowości, jak też przenikania się wytworów kulturowych dwu grup etnicznych i wyznaniowych, stających się wspólną własnością mieszkańców ba­ danego regionu. J. Nowak podkreśla zarazem, że najstarsi informatorzy (powyżej 80. roku �338 Recenzje i noty recenzyjne życia — 55 osób) sięgali pamięcią do przekazów otrzymanych od swoich dziadków i rodziców, co dało szansą dotarcia do tradycji ostatnich lat XIX stulecia, kiedy różnorodność brała górę nad mentalną i obyczajową uniformizacją, i skonfrontowania jej ze współczesnością. Badania terenowe zostały przeprowadzone w oparciu o kwestionariusz (por. Aneks VIII, s. 353-358) składający się z ponad 420 szczegółowych pytań, wśród których znalazły się pytania o sposoby przeżywania lub obchodzenia kolejnych dni adwentu i świąt; pytania 0 nazwy i o znaczenia słów, wyrażeń i zwrotów; pytania o teksty folkloru (przysłowia, za­ gadki, modlitewki i modlitwy, pieśni świeckie i religijne, wspomnienia); pytania o przebieg poszczególnych etapów zwyczaju wraz — co istotne — z motywacją wykonywania czyn­ ności, wyboru pory doby, osoby, rekwizytów itd., ale również pytania o znaczenie tekstów, zwyczajów, czynności, symbolikę gestów i rekwizytów, pytania o nakazy i zakazy wraz z ich motywacją. Układ kwestionariusza odzwierciedla chronologię wydarzeń roku liturgicznego 1obrzędowego okresu adwentu i świąt, co następnie znalazło odbicie w układzie recenzo­ wanej pracy. Zasadnicza część monografii została podzielona na cztery części: „Adwent” (s. 39-114), „Dzień wigilijny” (s. 115-168), „Okres Bożego Narodzenia” (s. 169-242) oraz „Korowody kolędnicze” (s. 243-274). Opisując zatem specyfikę adwentowej pobożności mieszkańców tomaszowskiej wsi (s, 43-64), autor przypomina, że adwent rozpoczyna się w ostatniej fazie roku kalendarzowego, liturgicznego i wegetacyjnego, czyli że w tym okresie spotykają się dwie rzeczywistości: przeszłość i przyszłość. Autor przedstawia katolicką wykładnię jego znaczenia jako okresu pokuty i nawrócenia oraz opisuje powojenną tradycję trzydniowych rekolekcji, odmawiania Nowenny do Dzieciątka Jezus lub powstałą w latach 90. — tradycję zawieszania wieńca adwentowego w kościele itp. Zarazem można powiedzieć, że J. Nowak skupia się raczej na literackim — a niekiedy wręcz publicystycznym, szczególnie gdy mowa 0 współczesnych przemianach — przedstawieniu klimatu tego okresu, pisząc na przykład: „W świętym czasie dnia wigilijnego na pierwszy plan wysuwają się obrzędy przeżywane w gronie rodzinnym. Domownikom udziela się atmosfera ciszy i pokoju, a jednocześnie ra­ dosnego przejęcia i pobudzenia. Wszyscy czynnie oczekująna wieczorną, niezwykłą kola­ cję” (s. 116). Jednakże badacza kultury tradycyjnej zainteresują zwłaszcza opisy zwyczaju gry na ligawce w adwencie w Rudzie Zurawickiej (s. 48), zapraszania panien przez kawale­ rów na roraty, modlitw domowych stosowanych zamiennie względem mszy roratniej (s. 50), opis oświetlających drogę na roraty lampionów, wykonanych ze zjełczałego masła pozosta­ łego po stypie człowieka zmarłego na białaczkę (s. 51, przypis 35), zwyczaju noszenia na znak czasu zakazanego czarnych ubrań w adwencie (s. 56-57) oraz rejestracja występują­ cych obok siebie potraw o polskim i ukraińskim rodowodzie, wśród których wyróżnia się zrytualizowane przygotowanie zupy adwentowej sołoduchny (59-60). Następnie J. Nowak przedstawia „Praktyki gospodarcze i domowe” (s. 64-83), które podporządkowane były za­ sadzie, przekazanej przez mieszkańców Zwiartowa, której złamanie mogło sprowadzić na zie­ mię dokumentowaną w przysłowiach chorobę: „Ludzie przed wojną w adwencie nie orali, bo ziemia martwa była, a ziemi martwej nie wolno orać”. Zakaz ten motywowany był również religią: po polach kroczyła brzemienna Maryja. Z drugiej strony, istnieje na badanym terenie możliwość siania pszenicy w wigilię Bożego Narodzenia, usankcjonowana apokryficzną kolędą bożonarodzeniową o ucieczce Świętej Rodziny Stała nam się nowina miła (s. 65­ -66). W domach w adwencie odbywały się spotkania, będące wyrazem wspólnoty wiejskiej 1 sąsiedzkiej pomocy, jak też spełniające funkcje edukacyjno-religijne, nazywane chałup­ kami, wieczorkami, wieczornicami, w czasie których przędziono len i konopie oraz skubaczkami, zwane też zdzirkami piór. Podczas nich śpiewano, np. Piórko du pióreczka, będzie dla Nastusipiękna poduszeczka, ale też czytano żywoty świętych, odmawiano ró­ żaniec, robiono figle, odnawiano ozdoby choinkowe, ćwiczono kolędy, widowiska bożona­ rodzeniowe, opowiadano zagadki, bajki itd. Zajmowano się również sprzątaniem domu i ozda­ �Recenzje i noty recenzyjne 339 bianiem go, np. kwiatami z bibuły, pająkami, ze szczególnym uwzględnieniem świętego kąta. W opinii autora, czynności te wyrażająpogłębiającą się więź międzyludzką, podobnie jak adwentowe święta, opisane w dalszej części pierwszego rozdziału, bowiem kalendarz litur­ giczny przywołuje wówczas postaci wielu świętych, których wspomnienia są w liturgii zwy­ kłymi dniami, zaś w wierzeniach mieszkańców Roztocza Tomaszowskiego (jak i wsi całej Polski) szczególny charakter mają dni czci takich świętych, jak: św. Marcin (formalnie nieprzynależący do adwentu, według świadomości ludowej — tak; s. 85-87), św. Katarzyna (s. 87-89), św. Andrzej (s. 89-97), św. Barbara (s. 89-99), św. Mikołaj (s. 99-106), Najświęt­ sza Maria Panna (kulminacja przypada na 8 XII; s. 107-108) i św. Łucja (s. 108-111). Opisu­ jąc specyfikę wymienionych świąt adwentowych, J. Nowak sprawnie posłużył się bogac­ twem zarchiwizowanych na badanym terenie przysłów, modlitewek (również ukraińskich), tekstów ludowego sennika, opisów różnorodnych wróżb dotyczących pogody na cały rok lub na nadchodzącą zimę i święta, wróżb matrymonialnych, które — w połączeniu z szeroką wiedzą na temat kultu świętych, ale również podłoża przedchrześcijańskiego omawianych tradycji — zaowocowały wartościowymi szkicami, w których objawia się umiejętność po­ głębionej, uporządkowanej analizy przejawów religijności ludowej, mechanizmów jej kształ­ towania i przemian. Drugi rozdział prezentowanej monografii, „Dzień wigilijny”, przynosi szczegółowy opis tomaszowskiej wieczerzy wigilijnej oraz czasu jąpoprzedzającego, a rozpoczyna uogólnie­ nie, że wśród mieszkańców regionu „istnieje powszechne przekonanie, że dzień wigilijny jest najważniejszym dniem roku” (s. 117) i ono warunkuje scenariusz prac wykonywanych tego dnia od rana aż do położenia cepa w poprzek snopa, co symbolizowało zamknięcie ciężkich robót i początek świątecznego odpoczynku. Autor skupił się zwłaszcza na analizie wierzeń, które znalazły wyraz szczególnie w takich zakazach, jak zakaz pożyczania, odwie­ dzania przez kobiety i związany z nim zwyczaj umawiania się gospodarzy z Siedlisk na wigi­ lijne odwiedziny, zakaz wdziewania ubrań czerwonych oraz kożucha, sprowadzającego in­ sekty, pasożyty i choroby, zakaz wymawiania z podobną motywacją słowa mak, przy jedno­ czesnym zaleceniu dodawania go w dużej ilości do potraw dla zapewnienia urodzaju itp. Autor przypomina, że przystępowanie do świętowania miało charakter komplementarny i dotyczyło tak porządkowania „nowego oblicza ducha” i zewnętrznego wyglądu ciała, jak i obszaru podwórka i chaty. Następnie, przedstawia J. Nowak, cytując relacje informatorów, zwyczaje dokumentujące wiarę w powrót i przebywanie dusz zmarłych, włącznie z nosze­ niem opłatka na groby i przywoływaniem dusz na wieczerzę. Podkreśla, że opisywane za­ chowania są wynikiem integrowania ze sobą treści religijnych, zabiegów pobudzających wegetację i płodność, ochronnych i zadusznych. W takim duchu interpretuje również sens ubieranej tego dnia choinki (s. 130-137), przy czym warto odnotować fakt może niekiedy zbyt pochopnych i jednostronnych uogólnień, czego przykładem jest objaśnienie doty­ czące zwyczaju palenia drzewek choinkowych. Według J. Nowaka świadczy on o nieprzypisywaniu.im jakiejkolwiek wartości (s. 136), podczas gdy mieszkańcy Polski powszechnie uważają, że drzewko należy spalić właśnie dlatego, że było poświęcone —- dosłownie: przez kapłana w czasie wizyty duszpasterskiej, ale i przenośnie: było darem przeznaczonym Dzie­ ciątku Jezus. Jednakże analiza semantyki choinki zaprezentowana w monografii J. Nowaka, pozostaje jedną z ciekawszych na tle literatury przedmiotu. W dalszej części rozdziału J. Nowak opisuje wieczerzę wigilijną (s. 138-160), rejestrując elementy pierwotnie agrarne, jego zdaniem, jak snopy zboża, siano i słomę wnoszone do izby, które dziś podporządkowa­ ne są odtworzeniu atmosfery nocy narodzin Jezusa. Osobne miejsce w tym podrozdziale przypadło opisowi tomaszowskich zwyczajów wigilijnych związanych z chlebem (s. 141-144), po czym na uwagę zasługuje wzmianka o potrawach pogranicza: kutii i knyszy (s. 151-152). Z przemian obyczajowości autor odnotowuje wprowadzenie od początku lat 90. dokumentacji fotograficznej i wideo członków rodziny, wyglądu dzieci, choinki, zastawy �34 0 Recenzje i noty recenzyjne stołu. Z wieczoru wigilijnego wydziela następnie autor czas „Do pasterki” (s. 160-165), po­ święcony wróżbom, zabiegom gospodarskim w sadzie i oborze oraz kolędowaniu chłopców. Podsumowując, autor stwierdza, że wigilia obfituje w symbole, do których należą „przed­ mioty, skojarzenia, działania pochodzące z różnych epok i kultur oraz miejsca. Asymilacja kompleksu przedchrześcijańskich (...) zwyczajów do obchodów Bożego Narodzenia ubo­ gaciła liturgiczne i paraliturgiczne struktury świętowania. Dzięki nadaniu im chrześcijańskiej treści spełniają obecnie nową funkcję. Symbole (...) Nie tylko wskazują i wyobrażają wyda­ rzenia historycznej betlejemskiej nocy (...), ale stanowią też źródło mocy, dzięki czemu są skuteczne” (s. 167-168) i żywotne, jak wynika z przekazów z Pawliszcza: znaki stare, co robili ojce, to i j a robie. Rozdział trzeci, „Okres Bożego Narodzenia” (s. 169-242), omawia czas nazywany w Tomaszowskiem Kolędą, Godami, godnimi świętami, trwający od nocy z 24 na 25 grudnia do święta Trzech Króli, który, przyjmując twierdzenia klasycznej etnologii, należy przyporząd­ kować do stanu przejściowego, liminalnego, fazy granicznej. Jak pisze J. Nowak, konieczne jest przestrzeganie ustalonych poprzez tradycję reguł i kościelnych kanonów dotyczących świętowania, aby nie sprowadzać zagrożenia dla pomyślności w całym nadchodzącym roku. Uwagę zwraca stwierdzenie: „Radość nocy bożonarodzeniowej wyzwalała w młodzieży potrzebę płatania figli. (...) Powszechnym czynnościom przypisywano charakter nie tylko ludyczny. Według opinii przytaczanej przez informatorki z Jeziemi (...) pozbawione bram podczas pasterki ludzkie siedziby odzwierciedlają otwarcie ludzkich serc, domów i całych wiosek na przychodzącego na świat Chrystusa” (s. 177-178). Taką interpretację badacze kultury tradycyjnej uznaliby za zbyt jednostronną, to znaczy ograniczoną do wykładni teo­ logicznej, podczas gdy pełny opis fenomenu zjawisk kultury ludowej wymaga wyjścia w stronę podmiotowej rekonstrukcji zjawisk religijności ludowej. Dlatego za interesujące poczytać trzeba przekazanie informacji o myciu się w wodzie ze srebrną monetą i sianem, zakaz dotykania łóżek i odwiedzin (jeszcze w latach 60.) w pierwszy dzień świąt, obligatoryj­ ne potrawy bożonarodzeni owego obiadu, jak gotowana wołowina, motywowana obecno­ ścią woła w stajence, a także zakaz jedzenia tego dnia mięsa, którego złamanie spowoduje ubytki bydła i trzody w oborze. Ze zwyczajów związanych z dniem św. Szczepana do ciekaw­ szych należą: opis wynoszenia resztek słomianego dziada z domu na pole i palenie go tam z odpowiednią modlitewką: Bodaki i chwasty św. Szczepan tu był, a dziadostwa nie zoba­ czył, co miało zabezpieczyć plony przed chwastami (s. 186); opisy magicznych sposobów zapewnienia, aby kury niosły się w obrębie gospodarstwa; obwiązywanie drzewek o poran­ ku, by zapewnić wczesne owoce, ponieważ święty Szczepan szczepi drzewka; opis obsy­ pywania się po mszy owsem, grochem, bobem i orzechami; zwyczaj liczenia łysych obec­ nych na mszy, przy czym parzysta ich liczba wróżyła nieurodzaj; zwyczaj liczenia i przecho­ wywania przez panny do Palmowej Niedzieli ziarenek owsa wplątanych we włosy; zwyczaj godzenia służby i inne. Autor stwierdza, że obrzędowość Bożego Narodzenia i św. Szczepa­ na wykazuje silny związek z liturgicznym życiem Kościoła, zaś „zdecydowana większość ludzkich gestów, zachowań i postaw, jeśli nie jest bezpośrednim wynikiem inspiracji teologiczno-pastoralnej, w swej warstwie znaczeniowej i interpretacyjnej zawsze kieruje się ku myśleniu kategoriami religijnymi” (s. 193). W dalszej części rozdziału, „Ostatnie i pierwsze dni roku”, jest mowa o „istniejącym do dziś fenomenie świętych wieczorów” jako czasie, gdy wedle wierzeń ludowych Pan Jezus chodzi po kolędzie, co J. Nowak interpretuje jako wezwanie, „aby Bożego Syna przyjąć w dom z otwartym sercem” (s. 195) i wspomina o zwy­ czaju opowiadania godnich gadek, tj. bożonarodzeniowych opowiadań głównie na temat pierwszych lat życia Jezusa. Nadmienia, że reliktom treści zaduszkowych związanych ze świętymi wieczorami nadano interpretację chrześcijańską. Następnie autor opisuje zwy­ czaje związane z dniem św. Jana i tradycję wizyty duszpasterskiej, wspomnienie męczeń­ stwa świętych Młodzianków oraz wierzenia związane z tzw. Sylwestrem, czyli ostatnim dniem �Recenzje i noty recenzyjne 341 roku, zwyczaje o proweniencji ruskiej zwane malankami dotyczące św. Melanii, zwyczaje religijne praktykowane do 2 lutego w parafii Krasnobród zwane adoracją Dzieciątka Boże­ go i przedstawienia jasełkowe. Omawiając z kolei obrzędowość okresu „Od Trzech Króli do Gromnicznej” (218-239), skupia się autor na rozpisaniu znaczenia i funkcji poświęconych w świątyni kredy, kadzidła, wody i złota. Podkreśla podobieństwo zwyczajów wigilijnych praktykowanych przez ludność polską do tych praktykowanych przez ukraińską, która tego dnia celebruje wigilię Bożego Narodzenia zwaną Persza Kolada. Autor przybliża specyfikę kolejnych świąt ludności unickiej i prawosławnej, skończywszy na święcie zwanym Jordan czyli Druha Kolada, gdy w liturgii wody brali udział tomaszowscy Ukraińcy, Polacy i Żydzi (s. 223-231). Omawiany rozdział zamyka szkic na temat tradycji, wierzeń i symboliki związa­ nych z Gromniczną (s. 231-239). W podsumowaniu autor akcentuje fakt pokrewieństwa obrzędowości bożonarodzeniowej sąsiadujących ze sobą narodów, które różnicę czasową wykorzystywali do wspólnego, podwójnego świętowania, co inspirowało twórczą wymia­ nę elementów ludowej kultury polskiej i ukraińskiej, specyficzną dla kresów wschodnich. Na uwagę i komentarz zasługuje fakt włączenia do monografii z zakresu religijności ludo­ wej rozdziału „Korowody kolędnicze” (s. 243-274) z racji tego, że niektóre sposoby kolędo­ wania, jak na przykład chodzenie z żywymi zwierzętami lub maszkarami, z zasady nie są za­ liczane do praktyk religijności ludowej. Właśnie co do interpretacji genezy i funkcji różnych form kolędniczych można by zgłosić zastrzeżenia. Jednakże J. Nowak w kilku miejscach pra­ cy podsuwa wyjaśnienie swojej decyzji: kolędowanie en bloc uważa za „zwyczaje ściśle obecnie związane z tajemnicą wcielenia” (s. 231), „przełomem roku i tradycyjnym kresem Bożego Narodzenia” (s. 244), zaś „pieczołowite celebrowanie wcielenia znajdowało wyraz w licznych formach kolędowania, wypełniających też — w jakim stopniu to tylko możliwe — tradycyjny scenariusz «dobrego początku»” (s. 173). Jednakowoż, autor omawia kolej­ no: kolędowanie przez grupy chłopców głównie w dniach św. Szczepana i Nowego Roku, nazywane po polsku szczodrakami, z ukraińska — polaznykami (s. 245-249); chodzenie przebierańców z szopką lub gwiazdą od Szczepana do Trzech Króli (s. 249-252); chodze­ nie z maszkarą kozy lub konia, żywe jeszcze w latach 70. (s. 252-261); specyfikę herodów na badanym terenie (s. 261-265); tomaszowskie dialogi bożonarodzeniowe (s. 265-270) i formę kolędniczą praktykowaną tylko 6 stycznia zwaną Trzej Królowie (s. 270-271). Recenzowaną monografię wieńczą imponująca bibliografia i wykaz źródeł (s. 287-313) oraz dziewięcioczęściowy aneks, zawierający wspomniany wcześniej kwestionariusz badań terenowych, mapkę badanego terenu (s. 359) oraz wybór fotografii, a także tekstów folklo­ ru, zarejestrowanych przez autora. Wśród nich znalazły się „teksty adwentowe” (s. 315— 322; wiersze i przysłowia dotyczące św. Mikołaja, pieśni śpiewane w czasie prządek, „pieśni ukazujące przemiany życia na wsi”); teksty kolęd (s. 323-334; kolędy bożonarodzeniowe i kolędy noworoczne: dla gospodarza i gospodyni, szczodrówki dla panny, dla kawalera; oraz kolędy aktualizowane); teksty grup kolędnicznych (s, 335-344; szczodraki,połaznycy, kolędnicy z szopką, z gwiazdą, pochody z koniem, obchód z kozą, herody, Trzej królowie)-, tzw. „teksty okolicznościowe” (s. 345-347; tu znalazły się ballada, fraszki ludowe, pieśń żoł­ nierska i inne, w większości z przekazów śpiewaczki wyróżnionej nagrodą im. Oskara Kol­ berga Anieli Gmoch z Bełżca) oraz trzy godnie gadki (s. 348-349). Podsumowując, godzi się stwierdzić, że omawianą publikacją J. Nowak na trwałe wpisuje się w grono badaczy kultury ludowej Tomaszowskiego, dołączając do takich postaci, jak J. Gluziński, K. Skrzyńska, O. Kolberg, H. Łopaciński, K. Zaleski, z powojnia zaś: J. Czekanowski, J. Gajek, R. Reinfuss, J. Bartmiński, M. Lesiów, J. Adamowski i inni (s. 19-23). Acz­ kolwiek należy poczynić pewne zastrzeżenie: recenzowana monografiajcst książką specy­ ficzną, a jej swoistość zasadza się na dość jednostronnym, by tak rzec, ideologizującym ujęciu zagadnień religijności ludowej. Przykładem do sformułowania takiej oceny niech będzie jeden z licznych, w podobnym duchu utrzymanych opisów, choćby sytuacji trądy- �342 Recenzje i noty recenzyjne cyjnych wigilijnych zabaw w rozrzuconym na klepisku sianie i słomie, których funkcja jest dla badaczy kultury tradycyjnej jednoznaczna: słoma jako nośnik płodności, poprzez ob­ wiązywanie nią panien, kawalerów, stołu, drzewek w sadzie itd. służy pomnażaniu najszerzej pojętej plenności. Tymczasem J. Nowak pisze: „Mieszkańcy domu leżeli na sianie i wpatry­ wali się w zapalone na drzewku świece” (s. 153) oraz „Całe rodziny, leżąc na sianie przy cho­ ince, miały czas na rozmowę i radosne przeżywanie tajemnicy wcielenia” (s. 184). Uderza również niewiarygodna idylliczność tego obrazowania, jak w opisie pierwszego dnia świąt: „Wśród domowników panowała atmosfera skupienia, harmonijnej zgody i miłości wynika­ jącej z rozradowania betlejemskim faktem. Uszlachetnienie własnej osobowości w adwencie owocowało brakiem sprzeczek wśród młodego pokolenia” (s. 179). Niewykluczone, choć trudno wyobrażalne, że taka interpretacja wynika z przekazów indagowanych informato­ rów, ale jeśli tak, to absolutnie niezbędne byłoby przywołanie dokładnych cytatów z prze­ prowadzonych rozmów. Wówczas podniosłaby się wiarygodność uogólnień badacza, jak na przykład w przypadku opisu sensu kościelnej szopki, gdy powołując się na relacje trzech osób, księdza i na obserwację własną, J. Nowak stwierdza: „Przygotowana ekspozycja z nieruchomych figur przedstawia powszechne przed wiekami oczekiwanie ludzkości na od­ kupienie i ufne oczekiwanie klęczącego przed szopką chrześcijanina na zbawczą interwen­ cję Bożą” (s. 175). Dodatkową cechą pracy jest ton publicystyczny, o którym wspomniano wcześniej, a którego oceniający wydźwięk wydaje się nie mieć związku z relacjami mieszkań­ ców wsi ani z zagadnieniami religijności ludowej, np.: „Nadmierna, często bezkrytyczna kon­ sumpcja audycji audiowizualnych stała się dla wielu ludzi sposobem na aktywność intelek­ tualną, duchową, kulturalną i społeczną” (s. 185) lub,jak twierdzą z nostalgią osoby sędzi­ we, tradycyjny przejazd saniami miał dla nich większy splendor niż przemieszczanie się szybkimi i wygodnymi, ale odwracającymi uwagę od meritum pojazdami mechanicznymi” (s. 177) i inne. Do tej grupy opinii należy również niekiedy przesadnie zdroworozsądkowe tłumaczenie tradycji, np. nieprzyrządzania potraw podczas świąt: gospodynie „spracowane i zmęczone po trudnych przedświątecznych dniach, mogły teraz odpocząć i cieszyć się świętem” (s. 181). Można ponadto odnieść wrażenie, że J. Nowak nie tylko podjął próbę opisu dwu przedmiotów badawczych: świadomości katolika, człowieka religijnego zamiesz­ kałego w okolicach Tomaszowa oraz świadomości uczestnika kultury typu ludowego, zanu­ rzonego w magicznym świecie wierzeń przedchrześcijańskich, ale sam balansuje między dwiema perspektywami opisu: spojrzeniem teologa, może duszpasterza, idealizującego i przez to upraszczającego portret religijnego mieszkańca współczesnej wsi i perspektywą ludo­ znawcy, która zakłada pełne szacunku spojrzenie na kulturę tradycyjną i pozwala idealistycz­ nie wyznaczać przestrzeń dalszych badań, co JózefNowak zapisał w ostatnim zdaniu-przesłaniu swej rozprawy (s. 280): „Mądrość ludowa zawierała w sobie prawdy proste i oczywi­ ste, dlatego trzeba na początku trzeciego tysiąclecia zmierzać do odkrycia i zrozumienia elementów doświadczeń przodków istniejących jeszcze w żywej tradycji wsi polsko-ukraiń­ skiego pogranicza”. Katarzyna Smyk-Płoska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aad70b6efebaa5ff5b4ec183cb3877e9.pdf d013625dbd593d27057a942568af857d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4092 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3819 Title A name given to the resource Z historycznego archiwum / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.3; s.196-198 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z H I S T O R Y KONKURSY „Franciszek na Bielinie, Otwocku, Karczewiu i Kamionce, bieliński, czerski, sztumski, osiecki starosta, kawaler orderu Sw. Stanisława", wydal w r. 1781 u s t a w ę dla mia­ steczka swego, Kamionki, położo­ nego w pow. lubartowskim, w któ­ rej w § I V czytamy: „Premia za płótno i przędzę: 1. Chcąc, ażeby wyrobek płócien coraz lepiej kwitnął w mieście Kamionce, w proweniencji mo­ stowego i grobelnego odkłada­ ne być powinno na premia co rok złotych 100, tj. złotych 50 na prządki a 50 na tkaczów. 2 Wyznaczone 50 zł na prządki tak wydawane będą: w dzień, który Urząd wyznaczy, wszyst­ kie osoby przędzące w mieście Kamionce przędze swoje na Ratusz przyniosą, do każdego przywiąże się kartkę, na któ­ rej imię prządki napisane b ę ­ dzie, przędzy zaś w każdym pakiecie tyle być powinno, aby z niej mogła być zrobiona sztu­ ka płótna, dopiero tkaęze miej­ scy nie patrząc na kartki trzy motki wybiorą, tej, która n a j cieniej uprzędła [wypłacić na­ leży — R. R.] — zł 24, druga [otrzyma] 16, trzecia 10, a każ­ da przędza do własnej prządki wrócić się powinna. C 196 N E D L A PRZĄDEK G O I TKACZY A W 3. Wyznaczone 50 zł na tkaczów tak mają być rozprowadzone: Tkacze na dzień przez Urząd wyznaczony każdy płótna przez siebie wyrobione na Ratusz przyniesie i znakami oznaczy. Żadna zaś sztuka do konkursu o premium przyjęta nie będzie, która dwa łokcie cpełna sze­ rokości nie ma. Pomiędzy tymi sztukami Urząd najszerszą i najcieńszą i najgęściejszą wy­ brawszy, temu tkaczowi, który ją wyrobił, każe wypłacić zło­ tych 24, drugiemu 16, trzecie­ mu 10, a płótna tym, którzy je wyrobili, nazad wrócić się powinno. 4. Sesja naznaczająca premium prządkom poprzedzić powinna sesję premium tkaczów dając czas wyrobienia płótna z przędzów do konkursów przynie­ sionych i gdyby płótno zrobio­ ne było z przędzy, która pre­ mium uzyskała a osądzono by to, aby za to płótno tkacz pre­ mium otrzymał, to Urząd miej­ ski do pierwszego premium każe złotych 3, do drugiego 2. a do trzeciego 1 więcej przy­ dać, aniżeli wyżej opisane jest, to jest, pierwsze premium czy­ ni 27. drugie 18, trzecie 11." Odpisano z oryginału, znaj­ dującego się w archiwum ZABAWKI Inwentarz rzeczy należących do obywatela świdnickiego Kaspra Helwika, który nie płacił za lokal w kamienicy Jana Bełzy przy uli­ cy św. Jana i przez pięć lat nie dawał znaku życia. „Szabelek drewnianych dziecin­ nych No 56 po Vii grosza, k o n i k ó w drewnianych dziecinnych Nr 93 po 2 gr. Raitarów albo chłopaków na koniach drewnianych 3 kopy i 24 sztuk po 1 gr. Aniołków drewnianych po 2 gr. No 30, Chłopków z dudkami No 22 po groszu. Krucyfiksów drewnianych Z DZIECINNE R XVIII C H I W U M W parafialnym w Kamionce, pow. Lubartów, dzięki uprzejmej informacji ob. To­ masza Ruska. Nadesłał R. Reinfuss. Dwór ustala wygląd ubio­ rów noszonych przez miesz­ kańców małego miasteczka w r. 1769. „Cztyrdziesta czwarta powinność: Odzienia o b y w a t e l ó w miasteczka P a w ł o w a jakie mają być. Żupan niebieski sukienny bez kontusza, pas czyrwony, czapka zielona z baran­ kiem białym, żadnej broni do boku używać nie powinni oprócz trzciny lub laski, w domu zaś każdy ma mieć strzelbę. Żony i córki mają nosić spódnice niebieskie, kamizelki takiegoż ko­ loru, fartuch biały płócienny, na głowach zaś ubiór według upodo­ bania." Pawła Ksawerego Brzo­ stowskiego ustawy dla ma­ jętności P a w ł o w a cz. Merscza pod Wilnem w r. 1769. Collectanea ex archiv. collegii iuridici. Т. I I . P A U , K r a k ó w 1938. str- 419. Na­ desłał R. Reinfuss. W I POŁ. X V I I W No 18, kolebeczek malusinkich kop 8 у 19 szt. za kopę zł. 1. Ptasz­ k ó w dziecinnych tuzinów 5 kóp у znowu 5 tuzinów po 6 gr. tuzin. Kolebek zawiesistych dziecinnych maluśkich białych drewnianych tu­ zinów kóp 22 у znowu 24 tuzinów po zł. 3 kopa. Piszczałek malowa­ nych m a ł y c h półpiętej kopy tuzi­ n ó w za zł. 5 kopa. Piszczałek bia­ łych więtszych farbowanych tuzi­ nów 40 tuzin po gr. 12. Piszczałek mniejszych także farbowanych tu­ zinów 18 tuzin po gr. 9. Piszczałek fuiar tuzinów 68 tuzin po gr. 10." (Wviatki z w i ę k s z e g o inwentarza obejmującego również towary ga­ lanteryjne, przybory do szycia, igły, zwierciadełka, okulary itp.) Acta scabinalia et advocatialia. (Inventarii. Rok 1634). Str. 1829. Wojew. Arch. P a ń s t w . K r a k ó w Syg­ nał. 240. Nadesłała Dr M. Gutkowska-Rychlewska. Dodatek do „Czasu" nr 4 z dn. 10 lutego, niedziela, 1850 г., str. 4. Wiadomości Bibliograficzne i A r ­ tystyczne. �RZEŹBIARZE W I E J S C Y W pojęciu wyrazu artysta łą­ czymy zwykle i piękność myśli, i doskonałość formy, przeto tych rzeźbiarzy wiejskich artystami na­ zwać bym się wahał. — Z w a ż m y jednak, czyli oni nie godniejsi tej szczytnej nazwy od niejednego zręcznego naśladowcy obczyzny? Ten z zaczerpniętej nauki, z obce­ go doświadczenia, z kombinacji ob­ cych myśli, wreszcie z form, do których wyszukania potrzebną po­ siada przebiegłość, sklei utwór, któ­ rym miano artysty niesłusznie zvskuje, chłopek w y ś w i e c a sam z sie­ bie i myśli, i formy bez wzorów i nauki, bez pomocy niczyjej stwa­ rza i wykonywa: utwór jego to po­ czątek sztuki — kopista to przechód, — artysta stoi już u szczytu. Nie mniej w i ę c pierwszy jak inni zasłużyć winien na wdzięczne wspo­ mnienieW w ę d r ó w k a c h moich nieraz zda­ rzyło mi się napotkać owych samoucznyeh twórców, a często płody ich podziwiałem ze względu na rzeźbiarzy, co je stworzyli i wyko­ nali — w y m i e n i ę tu znaczniejszych pokrótce. N a j w y ż e j między rzeźbia­ rzami wsiowymi stanął znany Waw­ W OKRĘGU M I A S T A K R A K O W A rzyniec Knapiński z Lipowca od ludu Pituch lub Bożek zwany; uro­ dził on s i ę we wsi Płazie r. 178i. z młodu w y k o n y w a ł w pałacu bisku­ pów krakowskich roboty stolarskie, za co go biskup Sołtyk kilkoma morgami gruntu w okolicy Lipowa obdarzył; znane są mieszkańcom Krakowa jego drobiazgowe we flaszeczkach zamknięte wyobrażenia Męki P a ń s k i e j ; w okolicznych też kościołach wiele jego u t w o r ó w znaj­ dujemy — umarł r. 1833. Uczeń jego Bryłka żyje dziś w Babicach i nie niżei stoi od swoieeo poprzednika. — W Czernichowie mieszka Kasper Sztuka, którego dziełem są rzeźby w kościele wiej­ skim w Rybny. — Wieś Bobrek posiada samoucznego drzeworytni­ ka, którego obrazków m n ó s t w o po odpustach widzieć się zdarzy. W Raciborowicach i szeroko w okolicy spotykałem Wilgusa z B i n czyc ulubieńca ś p . Sierakowskiego. Postać tego wieśniaka szatą cudow­ ności i czarodziejstwa okryła się w oczach ludu, który owoce jego zdolności za dziwy poczytywać zwykł. Pęka dzwon w Raciborowi­ cach, w miejsce dźwięcznych to­ nów, klekot rozlega się w okolicy; przybywa Wilgus, odłączeniem brze­ gów pęknięcia przypiłowaniem. wra­ ca dawny głos dzwonu na podziw wieśniakom- Jest on zarazem mura­ rzem, rzeźbiarzem, kowalem, stola­ rzem, zegarmistrzem, malarzem i budowniczym; słowem, wvkona wszystko, co zręczna ręka zdziałać może. Niedawno zrobił sztuczny w ó ­ zek, którym bez koni do pobliskiej wsi na jarmark przyjechał. — Do dziwnych o nim wieści przyczynia się i następna okoliczność którą sam z ust jego słyszałem: pomysły do budowania młockarni, składania wiązań itp. we śnie zwykle naj­ pierw mu się objawiaia, po przebu­ dzeniu wykonywa modele — a po­ m y ś l n y skutek pracy nigdy sobie, ale zawsze P. Marii przypisywać zwykł. Czynny ten a s ę d z i w y już starzec żyje w ubóstwie, a nie chciwy na zyski, zawsze zamyślony i roztargniony, skromny, grzeczny i przyjacielski. J. Ł Nadesłał dr Jerzy Zanoziński ERRATA W nr 6/1955 r. na str. 348 w przypisie 49 tytuł komunikatu prof, dra A. Bochnaka winien brzmieć: „Rzeźby z X V I I I w. w Kielcach, Jędrzejowie i Zielonkach". Na str. zaś 351, w. 35 powinno być caduco, a nie caduce. 197 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99b9f43b2e7f22ed607fe9b015d44649.pdf bf962c4297b1bc6fa1be1409b53366c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2054 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1907 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.285-348 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 IV. KRONIKA Z DZIAŁALNOŚCI ZA OKRES SPRA WOZDANIE ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO OD WRZEŚNIA 1990 DO WRZEŚNIA 1991 ROKU I. Sprawy organizacyjne Na 65 Walnym Zgromadzeniu Delegatów PTL, odbytym 15.09.1989 r. w Opolu, dokonano wyboru Zarządu Głównego Towarzystwa, Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego. Do Zarządu Głównego wybrano: dr. Tadeusza Baraniuka, mgr. Adama Bartosza, dr. Janusza Bohdanowieza, dr. Stanisława Chmielowskiego, mgr. Jana Cieś1aka, prof. dr. Zbigniewa Jasiewicza, mgr Zofię Jeż-Jarecką, mgr Krystynę Kaczko, mgr. Jana Kapłona, dr. Zygmunta Kłodnickiego, dr Annę Kowalską-Lewicką, doc. dr Jadwigę Kucharską, mgr. Jana Łuczkowskiego, dr Janinę Nijakowską, dr Ewę Sadowską, dr Teresę Smolińską, mgr. Zbigniewa Torońskiego, mgr. Romana Tubaję i mgr. Stanisława Żurowskiego. Po ukonstytuowaniu się Zarządu w skład jego Prezydium weszli: dr Janina Nijakowska - prezes, dr Zygmunt Kłodnicki - wiceprezes, mgr Roman Tubaja - wiceprezes, mgr Krystyna Kaczko - sekretarz generalny, dr Ewa Sadowska - zastępca sekretarza generalnego, mgr Zbigniew Toroński - skarbnik, dr Janusz Bohdanowicz - zastępca skarbnika i mgr Stanisław Żurowski - członek Prezydium. Przewodniczącą Głównej Komisji Rewizyjnej została mgr Teresa Lasowa, jej członkami mgr Magdalena Kopacz i dr Kazimiera Wołos, zaś przewodniczącą Sądu Koleżeńskiego - mgr Irena Wronkowska, a członkami dr Ewa Fryś-Pietraszkowa, dr Janusz Kamocki i dr Barbara Kołodziejska. W ubiegłym roku na Zjeżdzie na Orawie nastąpiła zmiana na stanowisku prezesa Towarzystwa. Wobec rezygnacji dr Janiny Nijakowskiej, funkcję prezesa przejął dr Zygmunt Kłodnicki, a dr J. Nijakowska została wiceprezesem. WZD na Orawie nadało godność członka honorowego: prof. dr Jadwidze Klimaszewskiej, mgr Zofii Cieśli-Reinfussowej, dr Wandzie Jostowej, dr. Witoldowi Paryskiemu i mgr Jadwidze Kleczkowskiej. Od września 1990 r. Prezydium odbyło cztery posiedzenia (17.11.90, 2.02.91, 19.04.91, 19.09.91), na których omawiano i zatwierdzano sprawy bieżące, związane z funkcjonowaniem Towarzystwa i jego agend. Ponadto odbyto dwa zebrania plenarne Zarządu Głównego (20.04.91 i 19.09.91), posiedzenie Rady Wydawniczej PTL oraz dwa posiedzenia Głównej Komisji Rewizyjnej. Przedstawiciele Prezydium i Zarządu Głównego kontynuowali starania w Polskiej Akademii Nauk o pozyskanie środków finansowych na działałność statutową Towarzystwa. W tym celu prezes PTL dr Zygmunt Kłodnicki odbył trzykrotne rozmowy w Wydziale I Nauk Społecznych PAN, a o finanse na wydawnictwa PTL zabiegali w PAN, MKiS i urzędach wojewódzkich - prof. dr Czesław Hernas, prof. dr Bronisław Kopczyńska-Jaworska, prof. dr Zbigniew Jasiewicz i członkowie prezydium. Prof. dr B. Kopczyńska-Jaworska reprezentując także Towarzystwo nawiązała współpracę z Fundacją im. Stefana Batorego. Realizując uchwałę 65 WZD w Opolu, po �286 paru nieudanych próbach, udało się nawiązać współpracę z Ministerstwem Edukacji Narodowej. Towarzystwo będzie konsultować programy kształcenia ogólnego w szkołach podstawowych i średnich. Po rozmowach w Departamencie Kształcenia Ogólnego MEN, przeprowadzonych przez prof. dr hab. B. Bazielich i dr. Z. Kłodnickiego, rysuje się perspektywa współpracy ze szkołami na wzór idei "Orlego Lotu" L. Węgrzynowicza, urządzanie obozów krajoznawczych ze szczególnym nastawieniem na zainteresowanie kulturą ludową. Ministerstwo byłoby zainteresowane przeszkoleniem nauczycieli, którzy mogliby prowadzić w szkołach średnich zajęcia fakultatywne o charakterze etnograficznym. Nie udało się natomiast uzyskać funduszy na opracowanie i publikację materiałów pomocniczych dla uczniów i nauczycieli. Obok starań o popularyzację wiedzy o kulturze ludowej w wydawnictwach oraz prób usprawnienia dystrybucji wydawnictw PTL, prace Prezydium, Zarządu Gl., a szczególnie prezesa dr. Zygmunta Kłodnickiego, koncentrowały się na rozwiązaniu trudnej sytuacji lokalowej biura, biblioteki i archiwum. W maju br. uzyskaliśmy stały lokal na biuro Zarządu Głównego, również przy ul. Szewskiej 36, II p. oraz dodatkowe pomieszczenia o powierzchni 99 m2 dla archiwum naukowego i biblioteki PTL. Umożliwi to prawidłowe gromadzenie i udostępnianie czytelnikom księgozbioru oraz archiwaliów, gdyż od lat agendy te borykały się z trudnościami wynikającymi z ogromnej ciasnoty lokalowej. W chwili oddania sprawozdania do druku remont pomieszczeń został już wykonany i zainstalowano w nich nowe regały. Ważną pozycję w pracach Zarządu Głównego zajmowały także sprawy związane z problemami przygotowania Zjazdu Towarzystwa w Gdańsku oraz obchodów J()()-lecia PTL, które przypadną na 1995 rok. Kierownictwo naukowe rocznicowej sesji przyjął prof. dr Zbigniew Jasiewicz, który zaproponował, by hasłem tej sesji była etnografia w nauce i kulturze polskiej. W ramach Towarzystwa działa aktualnie 19 oddziałów terenowych. W kwietniu br. został rozwiązany oddział PTL w Lesznie, z którego 2 członków przeniosło się do oddziału w Poznaniu. Przy niektórych oddziałach PTL działają Koła Zainteresowań Kulturą Ormian, Łużyczan, Asyryjczyków. łstnieje także Koło Zainteresowań Kulturą Robotniczą w Łodzi oraz Koło Filmu Etnograficznego. Przy Towarzystwie działa Pracownia Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu kierowana przez prof. dr hab. B. Linette oraz Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi kierowany przez prof. dr hab. Bronisławę Kopczyńską-Jaworską. W końcu 1990 r. Towarzystwo skupiało 1307 członków, a tym 3 członków prawnych, 9 członków honorowych zagranicznych i 5 członków zwyczajnych zagranicznych (SNS w Bratysławie). Zaległości z tytułu niepłacenia składek członkowskich według stanu na dzień 31.12.1990 roku wynosiły: za lata ubiegłe - 78.900 zł oraz za rok 1990 - 691.250, - zł przy rocznej składce za 1990 rok - 1.500 zł, zniżkowej - 750 zł. Składka członkowska od 1991 r. wynosi 7.000 zł, zniżkowa - 3.500 zł i jeśli oddziały nadal będą tak mało zainteresowane bieżącym zbieraniem składek, zaległości z tego tytułu wzrosną niepomiernie. Na koniec 1990 roku raportów finansowych, koniecznych do bilansu PTL, nie nadesłały oddziały: w Kaliszu, Opolu, Rzeszowie, Zakopanem oraz Zielonej Górze, natomiast za l półrocze 1991 roku obok wymienionych oddziałów raportów finansowych nie dostarczyły także oddziały w Łallcucie, Szczecinie i Wrocławiu. Ponadto sprawozdań ze statutowej działalności za okres od września 1990 do czerwca 1991 roku nie nadesłały oddziały w Kaliszu, Lublinie, Opolu, Rzeszowie, Toruniu, Zakopanem. W związku z tym Zarząd Główny apeluje do zarządów oddziałów o ożywienie działalności statutowej i organizacyjnej, i nadesłanie bieżących informacji do Wrocławia. Informujemy także, że do członków prawnych Towarzystwa: muzeów w Sieradzu i Toruniu zostały w lutym br. wystosowane z Zarządu Głównego pisma o zwiększenie dotychczasowej symbolicznej składki oraz o bieżące jej opłacenie i nadal czekamy na odpowiedź. Jak wynika z analizy sprawozdań tych oddziałów, które nadesłały je do lipca br. w aktualnej. niezmiernie trudnej dla kultury sytuacji finansowej, członkowie Towarzystwa swą wiedzą i umiejętnościami wspierają poczynania, służące kulturze ludowej i przyczyniające się do jej zachowania i upowszechnienia poprzez prace w komisjach kwalifikacyjnych, udział w organizowaniu oraz jury �287 przeglądów folklorystycznych, udzielaniu konsultacji a także poprzez szeroko pojętą popularyzację wiedzy o kulturze ludowej. Szczegółowe sprawozdania złożą WZD przedstawiciele oddziałów. Zarząd Główny pragnie podkreślić aktywność oddziałów w Gdańsku, Koszalinie, Krakowie, Mszanie Dolnej, Opocznie, Poznaniu i Bytomiu. W ramach współpracy naukowej ze Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym w Bratysławie, która datuje się od roku 1973, udział w tegorocznym Zjeździe PTL w Gdańsku weźmie dwóch przedstawicieli SNS. 2. Sprawy wydawnicze W okresie sprawozdawczym działalność wydawnicza nie napotykała na większe trudności. Wpłynęły na to wieloletnie doświadczenia, dzięki którym prace poszczególnych redakcji zarówno w zakresie tytułów jak i finansowego zabezpieczenia płatności honorariów autorskich, redakcyjnych, prac plastycznych, pomocniczych prac redakcyjnych i opłat druku były realnie zaplanowane i uzgadniane z Radą Wydawniczą i Prezydium Zarządu Głównego. Większość prac redakcyjnych wykonywana jest w ramach obowiązków etatowych osób odpowiedzialnych za prowadzenie działalności wydawniczej Towarzystwa. Jedynie w wypadku "Biblioteki Zesłańca", "Łódzkich Studiów Etnograficznych" i rocznika "Lud", część środków przeznaczona jest na prace redakcyjne wykonywane w ramach zleceń zewnętrznych. Środki te pochodzą z dotacji Polskiej Akademii Nauk, Ministerstwa Edukacji Narodowej, Ministerstwa Kultury i Sztuki, a także - jak w wypadku nowej serii wydawniczej "Biblioteki Zesłańca" od sponsorów prywatnych. Na potrzeby tej serii Towarzystwo uzyskało teź jednorazową dotację w kwocie 40 milionów złotych od Prezydenta Miasta Wrocławia p. Bogdana Zdrojewskiego. Niewielką kwotę pozyskano także za działalność oferowaną na łamach "Literatury Ludowej", a ponadto ze sprzedaży bieżącej produkcji wydawniczej, jak również podjętych działań akwizycyjnych, związanych ze sprzedażą książek wydanych w latach ubiegłych. I tu niezwykle ważną sprawą jest włączenie się poszczególnych oddziałów w sprzedaż wydawnictw Towarzystwa, o co Zarząd Główny apelował wiełokrotnie. W okresie sprawozdawczym ukazał się kolejny, 73 tom rocznika "Lud" za lata 1989/90, który od tego roku stał się czasopismem zarówno PTL jak i Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Ta forma edytorska pozwala na pełne pokrycie kosztów druku pisma ze specjalnych środków PAN. Kolejny tom "Ludu" jest w opracowaniu redakcyjnym i w IV kwartale br. przekazany zostanie do druku. Posiadamy pcłne zabezpieczenie finansowe na koszty związane z przygotowaniem tomu. Redaktorem naczelnym "Ludu" jest prof. dr Zbigniew Jasiewicz. Ukazał się także kolejny rocznik "Literatury Ludowej" t. XXXIV, z. 1-6/90, stanowiący pracę P. Kowalskiego pl. W.~pólczesny lolklor i lolkiorystyka. O przedmiocie poznania w dzisiejszych badaniach Iolklorystycznych, Wrocław 1990. Na rok 1991 planowane jest również wydanie zbiorczego zeszytu pisma nr 1-6/9 ł, które ukaże się w IV kwartale 1991 roku. Począwszy od tego rocznika "Literatura Ludowa" wydzieliła w obrębie swej treści dział "Pamiętniki i relacje", poświęcony wspomnieniom Polaków z pobytu na zesłaniu na Syberii, w Kazachstanie, na Dalekim Wschodzie i w innych rejonach ZSRR, w latach 1939-1956. Materiał do tego działu stanowi pokłosie konkursu na wspomnienia, zorganizowanego przez ZG PTL i dwumiesięcznik "Literatura Ludowa". Pismo posiada pełne pokrycie środków finansowych na jego realizację, pochodzące z dotacji MKiS i PAN, pozyskanych dzięki staraniom jego redaktora, prof. dr. Czesława Hemasa. Stan tek redakcyjnych jest zadowalający, a rytm pracy redakcyjnej nie budzi obaw o powstanie zaległości. Przewiduje się przekazanie w IV kwartale br. trzech zeszytów pisma za 1992 rok do drukarni. Novum w praktyce redakcyjnej pisma jest wykonanie w formie nadbitek tekstów syberyjskich, co obniży koszty druku całości. W bieżącym roku ukażą się w tej formie cztery wspomnienia pod tytułem Wspólny los. Pamiętniki dzieci z zeslania. Redakcja "Atlasu Polskich Strojów Ludowych" pod kierunkiem prof. dr Barbary Bazielich nie posiada materiałów do wydania. Postanowiono wznowić w formie reprintu zeszyt "Strój krakowia- �288 ków wschodnich", autorstwa T. Seweryna. Zeszyt ukaże się w IV kwartale br., a na jego druk uzyskano dotację z MKiS. Apelujemy do etnografów, zajmujących się strojami ludowymi, o podjęcie opracowań kolejnych zeszytów tej serii. W ramach "Biblioteki Popularnonaukowej" ukazała się książka Dobrosławy Wężowicz-Ziółkowskiej Mi/ość ludowa. Analiza mi/o.ki widniaczej ... , Wrocław 1991. Zadbano o szeroką promocję książki, której nakład w wysokości 10.000 egzemplarzy powinien przynieść zysk około 60 mln zł. Byłoby wskazane, aby oddziały podjęły się także rozpropagowania tej książki we własnych środowiskach. Redaktorem naczelnym serii jest dr Anna Kowalska-Lewicka. W serii "Archiwum Etnograficzne" w opracowaniu redakcyjnym przez dr Krystynę Kwaśniewicz znajdują się dalsze tomy pracy Jana Świętka Brzozowa i okolica Zakliczyna. Na posiedzeniu Rady Wydawniczej postanowiono nie rezygnować z druku dalszych części tej pracy, mimo iż jest ona deficytowa. Aby obniżyć koszty wydawnicze i zapewnić jednolity kształt edytorski dzieła, postanowiono wydać dalsze tomy po zakończeniu opracowania redakcyjnego całości. W okresie sprawozdawczym zakończone zostalo opracowanie przez Paulinę Suchecką Bibliografii konkursu na wspomnienia syberyjskie. Po wykonaniu prac redakcyjnych, pozyskaniu środków finansowych i opinii Rady Wydawniczej, praca zostanie skierowana do druku. Redaktorem naczelnym serii jest dr Janusz Kamocki. "Prace i Materialy Etnograficzne" czekają na propozycje autorskie. Planowane wydanie II edycji pracy dr K. Pudło Łemkowie, według opinii redaktora tej serii prof. dr. Edwarda Pietraszka, jest niecelowe. Nowa seria wydawnicza pt. "Biblioteka Zesłańca" realizowana jest przy współpracy z Wrocławską Drukarnią Naukową na zasadzie spółki przedmiotowej. W serii wydawane będą monografie problemowe, wspomnienia i zbiory antologiczne, poświęcone dziejom Polaków na Syberii. Zapewniono szeroką promocję tytułów. Ministerstwo Obrony Narodowej podjęło decyzję nabywania części nakładu każdej książki z tej serii, co zapewni stały zbyt. Mamy też kontrahenta z Kanady, który jest zainteresowany sprzedażą książek z tej serii. Negocjacje dotyczące warunków zbytu są w toku. Aktualnie w ramach serii drukowane są następujące publikacje: Michała Janika Dzieje Polaków na Syberii, reprint książki wydanej w 1928 roku; Z. Librowicza Polacy w Syberii, reprint książki wydanej w 1884 roku; Z. Orłowskiej Tajgo, pamiętna tajgo; Sto Dakiniewicza Więzień P-303. Wspomnienia lagiernika. Inne prace w przygotowaniu. Pierwsze tytuły tej serii ukażą się w IV kwartale br. W "Łódzkich Studiach Etnograficznych", pod red. prof. dr Jadwigi Kucharskiej, w br. ukazał się t. 30, natomiast tom 31 poświęcony w całości życiu codziennemu i świątecznemu robotników łódzkich został złożony do wydawnictwa. Wydawanie ŁSE finansowane jest w całości przez Polską Akademię Nauk. Rada Wydawnicza PTL postanowiła, że poza seriami PTL wyda książkę Leszka Dzięgla Lwów nie każdemu zdrów. Tom znajduje się w druku i ukaże się w IV kwartale br. Planowany nakład w wysokości 5000 egz. pokryje koszt druku i przyniesie zysk ok. 30000 000 zł. Rozpoczęto promocję książki wśród członków Towarzystwa Miłośników Lwowa i w innych środowiskach. 3. Biblioteka Naukowa i Archiwum PTL. Biblioteka Naukowa im. Jana Czekanowskiego we Wrocławiu gromadzi książki z zakresu etnografii i etnologii oraz ważniejsze opracowania z historii, archeologii, socjologii i językoznawstwa. W okresie sprawozdawczym biblioteka wzbogaciła zbiory o 475 tytułów. Księgozbiór liczy obecnie 35.730 woluminów, w tym 17.661 wol. dzieł zwartych, 16.566 wol. czasopism i serii oraz 1.503 jednostek inwentaryzacyjnych z zakresu kartografii. W ostatnim roku zakupiono 111 wol. za kwotę 2.957.300. - zł, drogą darów otrzymano 21 wol. oraz 6 wol. pochodzi z produkcji wydawniczej Towarzystwa. Ponadto, jak co roku, poważny zasób książek uzyskano z wymiany, w tym 45 wol. otrzymaliśmy z wymiany krajowej, a 292 wol. z zagranicznej, która jest głównym �289 źródłem pozyskiwania cennych etnograficznych czasopism i wydawnictw seryjnych. Wymianę prowadzimy ze 181 instytucjami w 35 krajach. Są to biblioteki uniwersyteckie, instytuty akademii nauk, muzea, towarzystwa naukowe i ośrodki kultury. W ostatnim czasie Biblioteka Naukowa PTL nawiązała nowe kontakty z następującymi instytucjami: Institut fUr Deutsche und Vergleichende Volkskunde, Miinchen (RFN), Centar ze etnolosku kartografij u, Zagreb (Chorwacja), Savaria Muzeum - Szombathely (Węgry), Kamchatka Regional Muzeum - Pietropawłowsk Kamczacki (Rosja). W zamian za otrzymane ksiąźki wysłano do kontrahentów "Lud", t. 73, ostatnio wydane numery "Literatury Ludowej", "Prace Etnologiczne" t. 13 oraz inne wydawnictwa z zapasów magazynowych. Z księgozbioru korzystali przede wszystkim pracownicy naukowi Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego oraz Pracowni Polskiego Atlasu Etnograficznego, natomiast studenci tylko w ograniczonym zakresie z powodu nieczynnej czytelni, w której zostały czasowo złożone materiały archiwalne. W ramach wypożyczeń międzybibliotecznych wypożyczono bibliotekom krajowym 24 woluminy. Dla Centralnego Katalogu Zagranicznych Wydawnictw Ciągłych Biblioteki Narodowej zaktualizowano wykaz czasopism zagranicznych, które wpłynęły do biblioteki w 1990 r. W Archiwum Naukowym PTL opracowano zbiór materiałów, będących pokłosiem konkursu na wspomnienia sybirackie. Założono osobny inwentarz dla tego zbioru, do którego wpisano 348 pozycji. Materiały te stanowią niezwykle cenny zbiór archiwaliów, dotyczących polskich zesłańców do ZSRR. Sekretarz Generalny Krystyna Kaczko Z DZIAŁALNOŚCI SPRA WOZDANIE ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO LUDOZNA WCZEGO ZA OKRES OD IX.1989 DO IX.1992 TOWARZYSTWA 1. Sprawy organizacyjne. W skład Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, wybranego na 65 Walnym Zgromadzeniu Delegatów PTL w Opolu - 15 września 1989 roku weszli: dr Tadeusz Baraniuk, mgr Adam Bartosz, dr Janusz Bohdanowicz, dr Stanisław Chmielowski, mgr Jan Cicślak, prof. dr Zbigniew Jasiewicz, mgr Zofia Jeż-Jarecka, mgr Krystyna Kaczko, mgr Jan Kapłon, dr Zygmunt Kłodnicki, dr Anna Kowalska-Lewicka, prof. dr Jadwiga Kucharska, dr Jan Łuczkowski, dr Janina Nijakowska, dr Ewa Sadowska, dr Teresa Smolińska, mgr Zbigniew Toroński, mgr Roman Tubaja i mgr Stanisław Żurowski. Członkowie Zarządu Głównego wybrali następujące Prezydium: dr Janina Nijakowska - prezes, dr Zygmunt Kłodnicki - wiceprezes, mgr Roman Tubaja - wiceprezes, mgr Krystyna Kaczko - sekretarz generalny, dr Ewa Sadowska - zastępca sekretarza generalnego, mgr Zbigniew Toroński - skarbnik, dr Janusz Bohdanowicz - zastępca skarbnika i mgr Stanisław Żurowski - członek Prezydium. Na posiedzeniu Zarządu Głównego 21.09.1990 roku złożyła rezygnację z funkcji prezesa dr Janina Nijakowska. Zarząd powołał, a 66 WZD w Jabłonce zatwierdziło na to stanowisko dra Zygmunta Kłodnickiego, powierzając dr Janinie Nijakowskiej funkcję wiceprezesa. Główna Komisja Rewizyjna zgodnie z wyborem na WZD w Opolu pracowała w składzie: mgr Teresa Lasowa przewodnicząca, mgr Magdalena Kopacz i dr Kazimiera Wołos - członkowie, a Sąd Koleżeński 19 - Lud t. LXXV �290 stanowili: mgr Irena Wronkowska - przewodnicząca, dr Ewa Fryś-Pietraszkowa, dr Janusz Kamocki i dr Barbara Kołodziejska - członkowie. W czasie omawianej kadencji Walne Zgromadzenie Delegatów nadało godność członka honorowego: mgr Marii Bytnar-Suboczowej (w Opolu), prof. dr. Jadwidze Klimaszewskiej, mgr Zofii Cieśla-Reinfussowej, dr Wandzie Jostowej, dr. Witoldowi Paryskiemu i dr Jadwidze Kleczkowskiej (w Jabłonce na Orawie) oraz mgr. Wojciechowi Błaszkowskiemu, dr Annie Kowalskiej-Lewickiej, dr. Januszowi Kamockiemu, dr Jadwidze Pawłowskiej i prof. dr Bronisławie Kopczyńskiej-Jaworskiej (w Gdańsku). W latach 1989-1992, t.zn. od Walnego Zgromadzenia Delegatów w Opolu do WZD w Szamotułach odbyło się 15 posiedzeń Prezydium, poświęconych realizacji zadań statutowych i istotnym problemom, związanym z działalnością wszystkich agend Towarzystwa. Ponadto odbyły się 4 posiedzenia Zarządu Głównego oraz 3 posiedzenia Rady Wydawniczej. Sprawy bieżące, nie wymagające zwoływania Prezydium załatwiali jego członkowie zamieszkali we Wrocławiu, a mianowicie dr Janusz Bohdanowicz i dr Zygmunt Kłodnicki, którym aktywnie pomagał mgr Zbigniew Toroński. Ograniczenie ilości posiedzeń Zarządu i Rady Wydawniczej wynikało z trudnej sytuacji finansowej Towarzystwa, dotowanego dotąd przez Polską Akademię Nauk, która z początkiem 1992 roku przestała finansować działalność statutową towarzystw naukowych. Dzięki staraniom Prezydium ZG PTL o dotacje, które to starania wspierali tacy wybitni etnologowie i folkloryści jak: prof. dr Zbigniew Jasiewicz, prof. dr Bronisława Kopczyńska-Jaworska, prof. dr Bogusław Linette, prof. dr Czesław Hernas oraz poseł na Sejm mgr Stanisław Żurowski, udało się uzyskać z Polskiej Akademii Nauk, Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Komitetu Badań Naukowych środki finansowe na pokrycie najpilniejszych potrzeb Towarzystwa i jego agend, to znaczy DWOK, ODiIE, Biblioteki Naukowej i Archiwum oraz na najważniejsze serie wydawnicze. Te ostatnie dotowali także sponsorzy, których wymienimy przy omawianiu spraw wydawniczych. O staraniach o pozyskanie środków finansowych informowano szczegółowo w sprawozdaniach, przedstawianych na WZD w Jabłonce i Gdańsku. W ostatnim roku kadencji Zarządu Głównego kontynuowano intensywne wysiłki o uzyskanie dotacji. Ministerstwo Kultury i Sztuki dofinansowało "Literaturę Ludową" i "Atlas Polskich Strojów Ludowych", przeznaczyło także kwotę 25 milionów zł na działalność ogólnotechniczną Towarzystwa oraz wsparło Zjazd w Szamotułach kwotą blisko 15 mln zł. W czerwcu 1992 r. Komitet Badań Naukowych w Warszawie podpisał z PTL umowę na finansowanie działalności agend Towarzystwa tzn. Biblioteki i Archiwum, ODiIE, DWOK oraz czasopisma "Literatura Ludowa". KBN przeznaczył na te cele 385 milionów złotych. Natomiast Polska Akademia Nauk nadal pokrywa koszty druku "Ludu" i "Łódzkich Studiów Etnograficznych" jako czasopism współwydawanych przez PTL i Komitet Nauk Etnologicznych. O spotkaniach, posiedzeniach i udziale w etnologicznych konferencjach krajowych i zagranicznych pisaliśmy w sprawozdaniach za lata 1989-1990 oraz 1990-1991. Ich celem bylo zapewnienie rozwoju naszej dyscypliny, poszerzenie wiedzy i starania o właściwą opiekę instytucjonalną nad kulturą ludową. Realizując postulaty zgłoszone na WZD w Opolu po dwuletnich zabiegach w Ministerstwie Edukacji Narodowej udało się wprowadzić do programu kształcenia ogólnego od klasy IV do VIII szkoły podstawowej oraz w szkołach średnich parę istotnych zmian w nauczaniu historii. We wstępie opracowania napisano: "Rozumne poznawanie przeszłości !Jowinno rozwijać w uczniach postawy: poszanowania dorobku ludzkości, szczególnie w zakresie kultury i cywilizacji; - łączności z dziedzictwem poprzednich pokoleń; - poszanowania i tolerancji dła innych kultur i narodów ... " W opracowaniu tym wielki udział miała prof. dr Barbara Bazielich, recenzująca dokładnie wszystkie programy indywidualne oraz dr Zygmunt Kłodnicki, zabiegający o wprowadzenie tych treści do programów szkolnych. Równolegle prof. dr Anna Szyfer brała udział w opracowaniu �291 programu geografii, a mgr Hanna Żurowska - wychowania plastycznego. Na następnym etapie do prac tych włączyły się prof. dr Bronisława Kopczyńska-Jaworska i Anna Kowalska-Lewicka. Dr Zygmunt Kłodnicki podejmował także próby nawiązania współpracy z mass mediami: Radiem i Telewizją Polską oraz z redakcją "Nowej Wsi", przygotowując całoroczny konkurs dla młodzieży szkół wiejskich pod nazwą "Rok na wsi". W przygotowaniu jest także nowa seria wydawnicza: "Regiony: tradycja i współczesność". Mają to być materiały pomocnicze dla szkół do nauki historii regionu. Jej założenia opracowali prof. dr Barbara Bazielich i dr Zygmunt Kłodnicki, którzy także rozpoczęli prace nad pierwszym tomem tej serii pl. "Dolny Śląsk". Istnieje szansa, że Ministerstwo Kultury i Sztuki dofinansuje tę serię wydawniczą. W opracowaniu jest także "Słownik Biograficzny Etnografów Polskich" pod redakcją dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, który mamy nadzieję wydać dzięki dotacji Komitetu Badań Naukowych, podobnie jak Bibliografię etnografii polskiej za lata 1986-1990; którą przygotowuje mgr Maria Niewiadomska w ODiIE. W ramach Towarzystwa działa aktualnie 19 oddziałów terenowych, skupiających około I 200 członków, w tym 3 członków prawnych i 5 członków zwyczajnych zagranicznych. Mamy ponadto 9 członków honorowych zagranicznych. Udział w tegorocznym Walnym Zgromadzeniu Delegatów zgłosił prof. dr Wiktor Gusiew z Sankt-Petersburga. Slovenską Narodopisną Spolecnost w Brat yslavie repezentować będzie Olga Danglova. Przy niektórych oddziałach istnieją koła zainteresowań kulturą ludową Ormian, Łużyczan i Asyryjczyków oraz Koło Folkloru Opoczyńskiego, natomiast zakończyło swą działalność Koło Zainteresowań Kulturą Robotniczą Łodzi. Do Zarządu Głównego PTL wpłynął wniosek z Zamościa o utworzenie oddziału PTL w tym mieście, z siedzibą w Muzeum Okręgowym. Zgodnie ze statutem PTL Zarząd Główny zatwierdził ten wniosek na ostatnim posiedzeniu. Omawiając pracę oddziałów zmuszeni jesteśmy stwierdzić, że w ciągu trzyletniej kadencji ustępującego Zarządu nie otrzymaliśmy przed kolejnymi Zjazdami rocznych sprawozdań i raportów finansowych oddziałów: w Kaliszu, Lublinie, Opolu, Rzeszowie, Szczecinie, Warszawie, Wrocławiu. Zakopanem i Zielonej Górze, a w tym roku także z oddziału w Łańcucie. Uniemożliwia to podanie Walnemu Zgromadzeniu Delegatów aktualnego stanu liczbowego członków Towarzystwa i dokonanie bardziej wnikliwej oceny pracy wszystkich jego oddziałów. Zwracamy się do Zarządów tych oddziałów z apelem o terminowe nadsyłanie sprawozdań, a do wszystkich członków Towarzystwa o wypełnianie podstawowego obowiązku statutowego, jakim jest opłacanie rocznych składek członkowskich. Ze sprawozdań nadesłanych w bieżącym roku przez oddziały: w Gdańsku, Katowicach, Koszalinie, Krakowie, Łodzi, Mszanie Dolnej, Poznaniu i Toruniu wynika, że praca ich koncentrowała się na popularyzacji wiedzy o kulturze ludowej, opiece nad twórczością ludową i folklorem oraz aktywnym udziale członków oddziałów w komisjach kwalifikacyjnych, pracach organizacyjnych i jury konkursów i przeglądów. Część oddziałów prowadzi badania etnograficzne swojego regionu i publikuje ich wyniki. Na szczególne podkreślenie zasługują prace Krakowskiego Oddziału nad przygotowaniem na jubileusz lOO-lecia PTL w 1995 roku pierwszego zeszytu "Słownika Biograficznego Etnografów Polskich", obejmującego biogramy osób nieżyjących oraz opieka tego oddziału nad grobami zasłużonych ludoznawców Żegoty Paulego i Oskara Kolberga na Cmentarzu Rakowieckim, kontynuacja wydawania Łódzkich Studiów Etnograficznych przez Oddział w Łodzi, a także starania Oddziału w Koszalinie o realizację budowy Parku Etnograficznego w Kłosie. 2. Sprawy wydawnicze Znaczne ożywienie działalności wydawniczej Towarzystwa w latach osiemdziesiątych obligowało nowo wybrany Zarząd do podjęcia starań o pozyskiwanie funduszy na tę działalność. Na posiedzeniu Rady Wydawniczej 18.xU989 roku na jej przewodniczącego wybrano �292 prof. dr. Czesława Hernasa, a sekretarzem Rady został Antoni Kuczyński. Rada Wydawnicza postanowiła, iż mimo trudności finansowych należy kontynuować działalność edytorską, podejmując intensywne zabiegi o dotacje, zapewniające dalsze ukazywanie się wszystkich serii i czasopism. W pierwszych latach kadencji uzyskano środki finansowe z Polskiej Akademii Nauk oraz Ministerstwa Kultury i Sztuki, natomiast od połowy 1991 roku, gdy zaczęła ukazywać się nowa seria pod nazwą "Biblioteka Zesłańca", zdołano zgromadzić fundusze na jej realizację z Urzędów Wojewódzkich w Tarnowie, Gdańsku i Łodzi, Rad Miejskich we Wrocławiu, Tarnowie, Gdańsku i Łodzi oraz z Kurii Biskupiej w Tarnowie. Stosunkowo niewielkie, lecz znaczące dla skromnego budżetu PTL są także dary indywidualnych sponsorów z kraju i zagranicy. Od 1991 roku Polska Akademia Nauk ograniczyła finansowanie działalności wydawniczej PTL, przeznaczając jedynie określone sumy na druk rocznika "Lud" i na "Łódzkie Studia Etnograficzne". Pozostałe tytuły, z wyjątkiem "Biblioteki Zesłańca" dotowane są doraźnie przez Komitet Badań Naukowych oraz Ministerstwo Kultury i Sztuki. Pozyskujemy także środki ze sprzedaży wydawnictw własnych, w tym głównie "Biblioteki Zesłańca", w pełni samofinansującej się dzięki korzystnej umowie, zawartej z Wrocławską Drukarnią Naukową. Kwoty otrzymane ze sprzedaży książek tej serii zasilają w znacznym stopniu budżet Towarzystwa i przeznaczone są na cele wydawnicze, administracyjne i osobowe. W okresie minionej kadencji ukazały się następujące tytuły: R. Vorbricha, Górale północnego Kamerunu, Wrocław 1990, seria "Prace Etnologiczne"; J. Świętka, Brzozowa i okolice Zakliczyna, pod red. K. Kwaśniewicz, t. l, Wrocław 1991, seria "Archiwum Etnograficzne"; D. Wężowicz-Ziółkowskiej, Miłość ludowa, Wrocław 1991, seria "Biblioteka Popularnonaukowa"; T. Seweryna, Strój Krakowiaków Wschodnich (reprint), Wrocław 1991, APSL, dwa tomy "Ludu", który od 1990 roku jest organem nie tylko PTL, lecz także Komitetu Nauk Etnologicznych (t. 73 za lata 1989-90 i t. 74 za 1990 rok), tomy 30 i 31 "Łódzkich Studiów Etnograficznych", kolejne roczniki "Literatury Ludowej" (nr 4-6/89, 1-6/90 i 1-6/91), cztery tytuły w serii "Biblioteka Zesłańca" oraz książka L. Dzięgla, Lwów nie każdemu zdrów, Wrocław 1991. Plany wydawnicze Towarzystwa zakładają kontynuowanie wszystkich serii i czasopism, gdyż poczyniono już starania o dotacje w Ministerstwie Kultury i Sztuki oraz Komitecie Badań Naukowych. Mamy zapewnienie Akademii, iż nadal będzie dotować druk "Ludu" i "Łódzkich Studiów Etnograficznych". Poważnym problemem jest dystrybucja wydawnictw, jednak dzięki różnym zabiegom akwizycyjnym udaje się wprowadzić w obieg księgarski ukazujące się pozycje. Pomoc w tym zakresie wykazują niektóre jednostki upowszechniania kultury. Mając na uwadze sytuację na rynku księgarskim, obniżono nakład czasopisma "Lud" do 500 egzemplarzy, a "Literatury Ludowej" do 800 egzemplarzy. Książki z serii "Biblioteka Zesłańca" ukazują się w nakładzie 3 000 egzemplarzy, co w pełni zaspokaja potrzeby rynku i zapewnia opłacalność ich wydawania. Seria ta uzyskała powszechne uznanie w środowiskach opiniotwórczych w kraju i za granicą np. nagrody Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce. Ukazało się na jej temat wiele publikacji prasowych, propagowało ją radio i telewizja. Jedna z książek tej serii, autorstwa Z. Orłowskiej, Tajgo, pamiętna tajgo, wydana w 1991 roku, otrzymała w br. nagrodę tygodnika "Polityka". Świadczy to o potrzebie kontynuowania tej serii wydawniczej tym bardziej, że przyczynia się ona do pozyskiwania nowych materiałów o zesłaniach i deportacjach Polaków w głąb byłego Związku Radzieckiego. Materiały te włączane są do Archiwum Naukowego PTL. 3. Biblioteka Naukowa im. Jana Czekanowskiego i Archiwum PTL Biblioteka gromadzi książki głównie z zakresu etnografii, etnologii, antropologii kulturowej oraz ważniejsze publikacje z historii, archeologii, socjologii i językoznawstwa. W okresie od ostatniego WZD Biblioteka powiększyła swoje zbiory o 408 woluminów, w całej zaś kadencji 1989-1992 księgozbiór zwiększył się o 1263 woluminy i liczy obecnie 36730 woluminów, w tym: 17849 woluminów dzieł zwartych, 16785 roczników czasopism i wydawnictw seryjnych, 1504 jednostek inwentarzowych kartografii. Głównym źródłem pozyskiwania książek �293 i czasopism jest prowadzona od lat wymiana. W okresie ostatniej kadencji otrzymaliśmy 880 woluminów, w tym 750 z zagranicy, a 130 z instytucji krajowych. Wymiana prowadzona ze 180 instytucjami zagranicznymi zapewnia bibliotece regularny dopływ najnowszej literatury etnograficznej z 35 krajów, a równocześnie dorobek polskich etnografów dociera do najważniejszych ośrodków naukowych, muzeów i towarzystw zagranicznych. Czasopisma zagraniczne, które wpływają do naszej biblioteki są rejestrowane w Centralnym Katalogu Zagranicznych Wydawnictw Ciągłych w Bibliotekach Polskich, znajdującym się w Bibliotece Narodowej, są więc dostępne dla wszystkich zainteresowanych osób i instytucji w całym kraju. Na zakup 276 woluminów wydano ponad 6 mln zł. Wpłynęło też 80 woluminów jako dary oraz 27 woluminów z produkcji własnej Towarzystwa. Z księgozbioru korzystają przede wszystkim członkowie Towarzystwa, pracownicy naukowi i studenci Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego oraz innych kierunków jak archeologia, kułturoznawstwo, historia, filologia polska i słowiańska oraz geografia. Realizowane są również wypożyczenia międzybiblioteczne. Po wielu latach starań biblioteka uzyskała dodatkowe pomieszczenie na swoje zbiory, co przyczyni się niewątpliwie do jej lepszego funkcjonowania, gdyż dotychczasowa ciasnota niezmiernie utrudniała prace. Przeprowadzono remont pomieszczeń i zamontowano pozyskane nieodpłatnie regały, przeniesiono część księgozbioru, głównie czasopisma zagraniczne. Do nowego magazynu przeniesiono również materiały archiwałne, które przechowywano dotąd w biurze PTL oraz w magazynie wydawnictw. Założona została księga inwentarzowa dla zbioru, będącego pokłosiem konkursu, ogłoszonego przez Zarząd PTL i redakcję "Literatury Ludowej". Był to konkurs na wspomnienia i materiały dotyczące pobytu Polaków na Syberii, Dalekim Wschodzie, w Kazachstanie oraz innych terenach byłego Związku Radzieckiego w latach 1939-1956. Zbiór ten liczy obecnie około 400 pozycji archiwalnych. Archiwum wzbogaciło również swe zasoby o materiały dotyczące budownictwa ludowego Wielkopolski po śp. Andrzeju Gólskim - wieloletnim członku Towarzystwa. W ostatnim roku kadencji przeniesiono także magazyn wydawnictw PTL z peryferyjnej dzielnicy Wrocławia do nowego lokalu w pobliżu siedziby Zarządu Głównego. Z zasobów magazynowych przekazano nieodpłatnie dla 6 muzeów oraz Kuratorium Okręgu Szkolnego we Wrocławiu wydawnictwa Towarzystwa z lat 1960. Sekretarz Generalny PIL mgr Krystyna Kaczko 67 WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW PTL GDAŃSK 20.09.1991 Prezes Z. Kłodnicki serdecznie powitał zgromadzonych na 67 WZD PTL delegatów, gości krajowych i zagranicznych (w osobach prof. W. Gusiewa z Sankt Petersburga i dr. J. tukana z Bratysławy) oraz organizatorów i gospodarzy: Wojewodę Gdańskiego, pracowników Oddziału Etnografii Muzeum Narodowego i Wojewódzkiego Ośrodka Kultury, a także pracowników Muzeum Historii Miasta Gdańska i Parku Etnograficznego we Wdzydzach. Prezes podziękował również za listy, które nadesłali prof. A. Wyczański Sekretarz Wydziału I PAN i prof. B. Kopczyńska-Jaworska Prezes Oddziału Łódzkiego i Kierownik ODiIE PTL. Prezes poprosił o przewodniczenie obradom Walnego Zgromadzenia Delegatów T. Lasową Prezesa Oddziału Gdańskiego i dyrektora Parku Etnograficznego we Wdzydzach. Przewodnicząca dziękując za zaszczyt powitała jednocześnie zebranych w imieniu Oddziału, będącego gospodarzem zjazdu. �294 Przedstawiła następnie porządek obrad: Otwarcie Wybór przewodniczącego obrad Powolanie protokolantek Wybór Komisji Wnioskowej Wspomnienie o zmarłych Sprawozdanie Sekretarza Generalnego Sprawozdanie Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga Sprawozdanie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Sprawozdanie finansowe Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej Sprawozdania oddzialów Nadanie godności honorowego członkostwa PTL inne sprawy Zebrani jednogłośnie zaaprobowali przedstawiony porządek obrad. ad 4. Do Komisji Wnioskowej zaproponowano i jednogłośnie zatwierdzono: Z. Torońskiego, A. Kwaśniewską, S. Chmielowskiego. ad 5. Zebrani minutą ciszy uczcili pamięć zmarłych - z Oddziału Śląskiego J. Taciny; z Mszany Dolnej A. Szendery, M. Olchawy, Z. SzylIer, W. Gawrona; z Opoczna - J. Ksyty; z Gdańska - A. Górskiego; z Poznania F. Wokroja oraz z Łodzi - 1. Lechowej, Z. Kuchowicza, D. Mądrzak, K. Wecela. ad 6. Pod nieobecność K. Kaczko, Prezes Z. Klodnicki odczytał sprawozdanie Sekretarza Generalnego. ad 7. Redaktor DWOK B. Linette przedstawił sprawozdanie z działalności Redakcji. ad 8. M. Niewiadomska zreferowała sprawozdanie ODiIE. ad 9. Skarbnik Z. Toroński przedstawił sytuację finansową PTL. ad 10. T. Lasowa odczytała sprawozdanie GKR. ad 11. Następnie odczytano sprawozdania oddziałów w następującej kolejności: Gdańsk, Kraków, Lublin, Łańcut, Łódź, Mszana Dolna, Opoczno, Poznań, o. Śląski, Warszawa, Wrocław, Zielona Góra. W tym punkcie porządku obrad Oddział Krakowski wystąpił z apelem o zbieranie składek na opiekę nad grobem Kolberga, zebrani poparli apel postulując zbiórkę pieniędzy niezależnie od zbiórki przeprowadzanej w oddziałach. ad 12. Odnośnie przyznania godności członka honorowego PTL na WZD wpłynęły następujące wnioski: z Oddziału Gdańskiego dla Wojciecha Błaszkowskiego, z Oddziału Krakowskiego dla Anny Kowalskiej-Lewickiej i dla Janusza Kamockiego, z Oddziału Łódzkiego dla Bronislawy Kopczyńskiej-Jaworskiej, z Oddziału Wrocławskiego dla Jadwigi Pawłowskiej. Po przedstawieniu kandydatur odbyło się głosowanie, w którym zebrani jednogłośnie zaakceptowali przyznanie godności członków honorowych. ad 13. Ostatnim punktem posiedzenia była dyskusja. Zobowiązany przez ZG do przedstawienia dalszej działalności PTL wystąpił R. Tubaja. Poinformowalon delegatów o klopotach finansowych spowodowanych przez cięcia budżetowe, wymuszające zmiany organizacji pracy w nauce i kulturze. Zmiana sposobu i organizacji pracy w Towarzystwie spowoduje redukcję etatów (w Biurze do 4 i 1/2). W przypadku dalszego pogorszenia się kondycji finansowej PTL, może dojść do przejścia na pracę społeczną. Prezes Z. Kłodnicki przedstawił listy od Chorwackiego Towarzystwa Etnologicznego i Ruchu Kroackich Kobiet Intelektualistek, które to instytucje w związku z wojną w Chorwacji zwróciły się do PTL z apelem o pomoc moralną w zaistniałej sytuacji. W odpowiedzi na ów apel I. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 1I. 12. 13. �295 A. Kowalska-Lewicka odczytała list Towarzystwa z prośbą o przyjęcie takich rozstrzygnięć, które doprowadziłyby do przerwania działań wojennych, skierowany do autorów apelu, Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Amnesty International, Rady Europy. Uwzględniono też uwagę M. Parnowskiej o skierowaniu listu również do ONZ. List zostanie opublikowany w prasie - Gazecie Wyborczej i lokalnej gdańskiej. W dyskusji, w której wzięli udział B. Mienicka, B. Linette, M. Parnowska i Z. Jasiewicz stwierdzono, że w sytuacji trwania konfliktu, gdy brak pełnych danych, mamy prawo do apelowania o pokój, lecz bez oceniania stron biorących udział w walce. Toteż pismo powinno zostać skierowane do obu walczących stron oraz do Parlamentu i Rządu Jugosławii. Kolejnym dyskutowanym zagadnieniem było zwolnienie z opłat podatkowych i ubezpieczeniowych zabytkowych budynków na wsi. W dyskusji udział wzięli Z. Kłodnicki, A. Kowalska-Lewicka, Z. Toroński, R. Tubaja. W sytuacji gdy właściciel zabytkowego (a jeszcze nie uznanego za taki przez Konserwatora Zabytków budynku) zamiast wnosić opłaty (są to obecnie poważne wydatki) woli dokonać rozbiórki, może ulec zniszczeniu duża liczba starych wiejskich budowli. Prezes Z. Kłodnicki, dla ratowania ginącego budownictwa, postulował wystąpienie do właściwych organów - samorządów lokalnych, zarządów gmin o zwolnienie od opłat lub przyznanie ulg ich właścicielom. Sam problem nie podlegał dyskusji, rozbieżności powstały przy ustaleniu o jakie opłaty chodzi: o podatek za obiekty gospodarcze, mieszkalne, podatek gruntowy czy ubezpieczenia. J. Cieślak wystąpił z inicjatywą wystosowania apelu dotyczącego losu Polaków na Litwie. Zebrani podzielili się co do słuszności występowania przez PTL z takim apelem. W dyskusji, w której uczestniczyli Z. Kłodnicki, A. Kowalska-Lewicka, M. Parnowska, J. Kamoch, T. Lasowa, J. Cieślak, obok głosów popierających inicjatywę, zwracano uwagę na możliwość zaszkodzenia społeczności polskiej poprzez niewczesną ingerencję w wewnętrzne sprawy Litwy. Ustalono, że A. Kowalska-Lewicka i J. Cieślak przygotują tekst pisma na najbliższe posiedzenie Zarządu Głównego PTL. J. Kamocki nawiązując do sprawozdania skarbnika zaproponował aby w obecnej sytuacji zrezygnować z płacenia przez Towarzystwo diet delegacyjnych, poprzestając na zwracaniu kosztów przejazdu i noclegu. Z. Kamocki i T. Lasowa zasugerowali, aby pomimo trudności finansowych PTL propozycję tę potraktować jako apel a nie jako wymóg formalny. Podjęto następnie sprawę wysokości składek członkowskich. Rozważając możliwość podniesienia wysokości składek do 50 tys. zł (emeryci 10 tys. zł) lub pozostając na ostatnio ustalonym poziomie równowartości 10 znaczków pocztowych zdecydowano przyjąć wariant drugi, zaś ewentualne podwyższenie składki pozostawiono do kompetencji oddziałów. Prezes Z. Kłodnicki na zakończenie dyskusji przypomniał o udziale Towarzystwa w pracach Ministerstwa Edukacji Narodowej. Zainteresowanych udziałem w tych pracach poprosił o zwracanie się do ZG lub do niego osobiście. Poinformował także zebranych o postanowieniu Zarządu Głównego aby wydawnictwa PTL wydane przed 2 laty rozdawane były oddziałom gratis, z tym aby zainteresowani pokryli koszty transportu (przesyłki lub przewozu). Z ostatnim wnioskiem wystąpiła A. Kowalska-Lewicka. Zaproponowała ustalenie nagrody honorowej PTL dla osób szczególnie aktywnych w ochronie dóbr kultury ludowej. Byłaby to nagroda prestiżowa dla zasłużonych a nie będących członkami Towarzystwa. Informacja o nagrodzie byłaby jednocześnie reklamą dla PTL. Zebrani przez aklamację zobowiązali ZG do przygotowania formy takiej nagrody. 67 WZD PTL towarzyszyła Sesja Naukowa poświęcona prezentacji aktualnych wyników badań nad kulturą ludową Pomorza Wschodniego. Przed rozpoczęciem Sesji wręczono dyplomy członków honorowych J. Pawłowskiej, A. Kowalskiej-Lewickiej, J. Kamockiemu i przekazano dyplom dla B. Kopczyńskiej-Jaworskiej. Głos zabrali również - członek honorowy PTL prof. W. Gusiew w imieniu rosyjskich etnografów i folklorystów, oraz gość ze Slovenskiej Narodopisnej Spolocnosti dr J. Cukano Jolanta Kościeiska Maria Niewiadomska �296 PROTOKÓŁ Z SESJI NAUKOWEJ TOWARZYSZĄCEJ LXVII WALNEMU ZGROMADZENIU DELEGATÓW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO POŚWIĘCONEJ PODSUMOWANIU WYNIKÓW BADAŃ NAD KULTURĄ LUDOWĄ POMORZA WSCHODNIEGO. GDAŃSK, 20 WRZEŚNIA 1991 ROKU Sesja rozpoczęła się w sali Ratusza Staromiejskiego w Gdańsku. Otwarcia dokonał prezes PTL dr Zygmunt Kłodnicki. Powitał gości przybyłych na sesję: wicewojewodę gdańskiego - prof. dra hab. Józefa Borzyszkowskiego, który przyjął honorowy patronat nad sesją. mgra Wojciecha Bonisławskiego - dyrektora Wydziału Kultury, Nauki i Sportu Urzędu Wojewódzkiego w Gdańsku, mgra Tomasza Bedyńskiego - dyrektora Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Gdańsku oraz z zaprzyjaźnionych towarzystw naukowych - prof. Wiktora Gusiewa z SL Petersburga (członka honorowego PTL) oraz dra Jarosława Cukana ze Słowackiego Towarzystwa Etnograficznego. Życzenia owocnych obrad nadesłali: sekretarz Wydziału Społecznego PAN prof. A. Wyczański, prof. B. Kopczyńska-Jaworska, dr Adam Bartosz, a obszerny list (członek honorowy PTL prof. Milovan Gavazzi z Zagrzebia). Przystąpiono do wręczenia tegorocznych, uchwalonych na WZD dyplomów honorowym członkom Towarzystwa. Otrzymali je: dr Jadwiga Pawłowska, dr Anna Kowalska-Lewicka, dr Janusz Kamocki oraz prof. B. Kopczyńska-Jaworska, mgr Wojciech B1aszkowski (nieobecny na uroczystości). Prezes wręczając dyplomy złożył w imieniu członków Towarzystwa wszystkim wyróżnionym serdeczne życzenia dalszej pomyślnej działalności na niwie etnograficznej oraz w życiu osobistym. Nastąpiły krótkie wystąpienia gości: prof. Gusiewa (zawierające syntezę działalności O. Kolberga i badań folklorystycznych polsko-rosyjskich, w tym badań kaszubskich) oraz dra tukana (o działalności Słowackiego Towarzystwa), z podziękowaniami za zaproszenie na sesję. Kończąc część oficjalną sesji dr Kłodnicki zaproponował aby poświęcić ją pamięci wielkich badaczy Pomorza - ks. W. Łęgi, ks. B. Sychty oraz dra L. Malickiego. Przewodnictwo pierwszej części sesji objęła prof. dr hab. J. Klimaszewska. Wygłoszono referaty: prof. dr hab. Józef Borzyszkowski - "Pomorze kraj pogranicza. Dzieje i kultura jego mieszkańców". Odczytanie referatu poprzedziło krótkie wystąpienie z podziękowaniami za zaproszenie na niniejszą sesję oraz powitanie zgromadzonych w imieniu Zrzeszenia Kaszubsko- Pomorskiego. Następny referat - prof. dr. hab. Brunona Synaka - "Kaszubów wizerunek własny" został odczytany przez 1. Kuniewskiego (nieobecność profesora spowodowana została ważnymi sprawami służbowymi). Ostatni referat w tej części sesji wygłosił dr Jerzy Samp - "Literatura kaszubska jako forma dialogu kultur". Przebieg dyskusji: Doc. A. Zbierski z PA N, zabrał głos w bardzo istotnej dla mIejscowego środowiska sprawie - a mianowicie konieczności powołania, w miarę istniejących możliwości, właściwej komórki PAN lub katedry etnografii na Uniwersytecie Gdańskim. Dotychczas prowadzone badania naukowe na tym polu (między innymi przez ośrodek toruński z prof. J. Klimaszewską, ośrodek łódzki z prof. J. Kucharską oraz dorywczo przez wielu innych; podejmowane obecnie interdyscyplinarne programy badań, młoda kadra pracująca w muzeach) wymagają większej uwagi i koordynacji działań. Brak placówek naukowych w zakresie etnografii powoduje brak trwałego oparcia w miejscowym środowisku naukowym, dalsze rozpraszanie sił i środków. Przykładem możliwości pozytywnego i właściwego działania są zainicjowane przed kilku laty badania socjologiczne pod kierunkiem prof. Latoszka z Uniwersytetu Gdańskiego. �297 Odczuwa się również brak kontaktów międzynarodowych. Etnologia niemiecka wykazuje stałe zainteresowanie Pomorzem, prowadzi badania, publikuje. Mobilizacja wysiłków i wspólne działanie ze Zrzeszeniem Kaszubsko-Pomorskim, Gdańskim Towarzystwem Naukowym mogłoby przynieść korzystny i tak oczekiwany przez środowisko efekt kulturotwórczy. Prof. J. Borzyszkowski z Uniwersytetu Gdańskiego, uzupełniając swoje wystąpienie wskazał na problemy i oczekiwania Pomorzan w zakresie badań i zainteresowań etnografów kaszubszczyzną i Pomorzem. Podsumowanie różnorakich i wielostronnych dążeń różnych środowisk wypada bardzo nierównomiernie, brak badań archiwalnych i poszukiwań, które rozwiązałyby i ukazały całokształt kultury i wzajemnych powiązań etnicznych na Pomorzu. Również nikłe są kontakty międzynarodowe. Konieczne jest podjęcie badań interdyscyplinarnych, łączenie się humanistów w szersze programy badawcze aby uchwycić wszystkie aspekty badanych problemów, społeczności i struktur. Od kilku lat na Uniwersytecie Gdańskim organizowane są z takim zamysłem seminaria pod nazwą Antropologia Kaszub i Pomorza - przełamujące stereotypy badawcze. Liczne już środowisko gdańskich etnografów nie ma bliskiego wsparcia w instytucjonalnych kontaktach naukowych. Bogata i zróżnicowana kultura ludowa Pomorza czeka więc na swoje lepsze dni, nowoczesne i wielostronne badania naukowe. Prof. Klimaszewska zamykając tę część sesji podziękowała referentom i uczestnikom dyskusji za cenne uwagi na temat programów i zamierzeń badawczych, inicjowania i rozwijania kontaktów naukowych i współpracy różnych środowisk. 2 l września - ciąg dalszy sesji. Po przywitaniu uczestników i komunikatach organizacyjnych prezes Oddziału Gdańskiego mgr T. Lasowa poprosiła o przewodniczenie przedpołudniowej części obrad prof. dr. hab. Z. Jasiewicza. Wygłoszono referaty: Prod. dr hab. Teresa Karwicka - "Stan badań etnograficznych na Pomorzu Wschodnim". Jako dodatkowy, uzupełniający punkt programu wprowadzono wystąpienie prof. dr hab. 1. Klimaszewskiej na temat postępu prac nad Atlasem etnograficznym Pomorza. Obok omówienia organizacji i celu takich badań, referentka zapoznała zgromadzonych z wynikami badań i na przykładach gotowych kartogramów wyjaśniła złożoną problematykę kultury ludowej Pomorza, zasięgi zjawisk, wspólne i różne elementy kultury sąsiadujących regionów, na ogólnym tle Słowiańszczyzny. Prof. Z. Jasiewicz dziękując prof. J. Klimaszewskiej za prezentację niepublikowanego jeszcze, a więc tym bardziej cennego materiału, przypomniał o dotychczasowych badaniach atlasowych pani profesor i współpracy z prof. Moszyńskim. Mgr T. Lasowa, mgr R. Tubaja "Muzealnictwo etnograficzne na Pomorzu Wschodnim" (ze względu na brak czasu i jednocześnie bardzo obfity materiał, autorzy zaprezentowali pierwszą część powstałego opracowania z cezurą czasową do 1939 r.). Dr T. Sadkowski, "Specyfika wschodniopomorskiego drewnianego budownictwa sakralnego. Szkic porównawczy". Ze względu na nieobecność autora nie wygłoszono planowanego komunikatu dra A. Błachowskiego, "Najnowsze badania nad kaszubskim łudowym drzeworytem i malarstwem na szkle". Dyskusja: Mgr E. Arszańska podniosła sprawę polsko-niemieckich kontaktów naukowych - ich braku przy specyficznej "fobii" niemieckiej. Nie znamy stanu badań niemieckich na Pomorzu po II wojnie. Kontakty takie istnieją ale na bazie badań językoznawczych (opracowany słownik języka pomorskiego, który powinien zawierać również tak interesujące nas połonizmy). Brak referatu �298 dotyczącego spraw językoznawczych na Pomorzu. Dyskutantka apeluje też o szerszą wymianę międzynarodową (tu uwaga na temat nieznajomości języka niemieckiego pośród etnografów badających Pomorze). Zauważa się też zbyt małe wykorzystanie badań archiwalnych. Materiały z badań terenowych zawierają duży stopień obcych naleciałości, zmian trudnych do uchwycenia w czasie, co przy braku określenia strefy wpływów bardzo utrudnia prawidłowy zapis i interpretację zjawisk. Na temat postulowanego w dniu poprzednim powołania nowej placówki naukowej związanej z etnografią w środowisku gdańskim, proponuje reaktywowanie etnografii na Uniwersytecie Toruńskim, która ma lepsze zaplecze naukowe, archiwalne i biblioteczne oraz czynną Katedrę Etnografii (obecnie bez studiów stacjonarnych). Nawiązując do tego głosu prof. Z. Jasiewicz stwierdził, iż ideałem byłoby powołanie dwóch dobrze działających katedr - w Toruniu i Gdańsku. Prof. J. Klimaszewska zabrała głos w kwestii wpływów niemieckich. Jej zdaniem wyniki dotychczasowych badań atlasowych przyniosły wynik określający niewielki stopień wpływów niemieckich na rodzimą kulturę. Należałoby jeszcze potwierdzić drogą badań uzupełniających. Mgr R. Tubaja - głos w sprawie niemieckiej - rozróżniania niemieckich wpływów politycznych w różnych latach (antypolskich czasów bismarkowskich czy lat 30.). Obiektywnie trzeba przyznać, że nauka polska wykazywała podobne tendencje. Stąd wypływa problem zbiorów niemieckich w muzeach polskich (przykład z ofertą sprzedaży malowanej szafy niemieckiej, z 1803 r. odrzucaną przez szereg muzeów Polski zachodniej, a kupioną do zbiorów Muzeum Etnograficznego w Toruniu). Obecnie zauważa się zjawisko poszukiwania korzeni przez ludność wysiedloną z tego terenu - objawia się to zjawiskiem wywozu obiektów etnograficznych z Pomorza do Niemiec. Na wzajemnych stosunkach zaważyło ostatnie 45 lat; należy to zmienić i stopniowo ten trudny problem łagodzić. Prof. B. Bazielich - w nawiązaniu do casusu szafy wyjaśnia, iż muzea śląskie mytom ze zbiorami przedwojennymi z Katowic), Wrocław i inne posiadają bogate zbiory zarównu tzw. "poniemieckie" jak i rodzime. Wykorzystane są bez względu na cechy narodowe na ekspozycjach stałych. Kończy wypowiedź uwagą na temat powołania katedry, iż sesja naukowa winna w podsumowaniu zawierać wnioski stricte naukowe. Problemy organizacyjne powoływania katedr itp. powinny znaleźć miejsce na Walnym Zgromadzeniu Delegatów PTL lub obradach Zarządu Głównego PTL. Podsumowanie obrad tej części sesji prof. Z. Jasiewicz zawarł w następujących punktach: istnieją złoźone związki między obiektem kulturowym, a jego etnicznością, regiony zawierają w sobie tradycję wieloetniczną, prace niemieckie - powinna tu nastąpić szersza współpraca. Kontakty zostały już nawiązane. W Poznaniu odbędzie się niebawem spotkanie etnografów polskich i niemieckich w celu ustalenia współpracy. Mgr Cieślak, ad vocem - zgłasza problem poruszenia w naukowym gronie sprawy oceny pseudonaukowych materiałów rozprowadzanych w towarzystwach niemieckich na Śląsku Opolskim. Po komunikatach organizacyjnych nastąpiła przerwa obiadowa. Obrady popołudniowej części sesji poprowadziła prof. dr hab. Teresa Karwicka. Wygłoszono komunikaty: prof. dr hab. J. Kucharska, "Rola dziedzictwa kulturowego w określeniu tożsamości etnicznej Kaszubów (refleksje i niektóre wyniki badań etnograficznych prowadzonych w Polsce i Kanadzie"); mgr A. Kwaśniewska, "Z badań nad życiem i kulturą .dawnych mieszkańców Żuław"; mgr W. Blacharska, "Obszar Borów Tucholskich w świetle badań etnograficznych"; mgr J. Kuniewski, "Antropologia kowalstwa wiejskiego Kaszub i Kociewia w XX w." Podsumowanie obrad: Skrócenie czasu trwania sesji ze względów niezależnych od organizatorów spowodowało ograniczenie czasu na szerszą dyskusję do zapytań do referentów i odpowiedzi: dotyczyło to spraw związanych z Żuławami i współczesnych problemów Kaszubów kanadyjskich (zapytania dr A. Kowalskiej-Lewickiej). �299 Przed podsumowaniem naukowej części Zjazdu prof. Karwicka poddała pod uzupełniającą dyskusję wniosek doc. A. Zbierskiego w sprawie powołania placówki naukowej o profilu etnologii w Gdańsku. Po krótkiej wymianie zdań i ustaleniach formalnych z prezesem PTL oraz zgromadzonymi na sali, ustalono iż PTL popiera podjęcie starań o powołanie takiej placówki, istnienie silnego ośrodka badawczego na terenie Pomorza jest niezwykle ważne dla dalszych badań. Zarząd Towarzystwa na swoim najbliższym posiedzeniu zadecyduje o formalnej stronie tego wniosku. Podsumowując naukową część sesji prof. T. Karwicka ujęła problematykę zawartą w referatach i komunikatach w następujących aspektach: 1. stan badań i historii muzealnictwa i zbieractwa etnograficznego, 2. opis wybranych faktów kulturowych w zróżnicowanych etnicznie regionach Pomorza, 3. badania nad problemami stereotypu kulturowego i tożsamości etnicznej. Ten ostatni temat zdaniem prof. T. Karwickiej staje się w obecnych czasach najistotniejszy dla dalszych badań. Obecnie etnografia winna zmierzać do obiektywnego rozpatrzenia sytuacji różnych grup etnicznych w jednoczącej się i jednocześnie ujednolicającej się kulturowo Europie. Uznanie praw różnych grup do samookreślenia staje się faktem. W naszym wymiarze na szczęście nie grożą nam towarzyszące nieraz temu zjawisku konflikty zbrojne jak np. obecnie w Jugosławii. Podkreślanie odrębności jako elementu wzbogacającego kulturę ogólnonarodową, poczucie łączności i przynależności obywatelskiej i politycznej do narodu polskiego, staje się głównym aspektem i motorem aktywności tych grup. Badania interdyscyplinarne Uęzykoznawców, socjologów, historyków i etnografów) stanowią o przyszłości tak potrzebnych kompleksowych badań nad kulturą Pomorza. Zakończenie sesji: Prezes PTL, dr. Z. Kłodnicki, poinformował zebranych o rozmowie z prof. J. Borzyszkowskim na temat wydania materiałów z niniejszej sesji (uzupełnionych o inne niepublikowne dotąd referaty i materiały z Pomorza z ostatnich lat oraz poprzedniej sesji) - w formie tomu pomorskiego. Prezes złożył podziękowania referentom, profesorom prowadzącym sesję .naukową oraz organizatorom zjazdu. Poinformował również, iż następny, przyszłoroczny Zjazd Towarzystwa odbędzie się w Poznaniu. Jako temat zaproponowano: "Polska kultura tradycyjna połowy XIX wieku w opracowaniach Kolberga i jemu współczesnych". Informacje organizacyjne dot. wyjazdu na wycieczkę zakończyły Zjazd. Protokół opracowała na podstawie notatek oraz nagrań magnetofonowych (w posiadaniu oddziału gdańskiego) - mgr Teresa Lasowa. Gdańsk, pażdziernik 1991 rok 68 WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W SZAMOTUŁACH 18 WRZEŚNIA 1992 R. WZD otworzył Prezes PTL Z. Kłodnicki witając zebranych członków Towarzystwa oraz gości w osobie prof. dr W. Gusiewa z Sankt Petersburga. Na wstępie przypomniał o zmarłych w ostatnim roku kolegach: Marii Suboczowej i Romualdzie Nachtmiller z Oddziału Śląskiego, Janie Bujaku z Oddziału krakowskiego, Karolu Kozerawskim i Janinie Szczulskiej z Oddziału opoczyńskiego, Danucie Stańko z Oddziału w Zielonej Górze. Zebrani uczcili zmarłych minutą ciszy. �300 Następnie Prezes przekazał życzenia owocnych obrad od członków, którzy usprawiedliwili swą nieobecność: T. Baraniuka, A. Bartosza, B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, T. Smolińskiej, S. Żurawskiego. Na Przewodniczącego obrad został powołany J. Heidenreich, który o pomoc w prowadzeniu WZD poprosił K. Kaczko, Sekretarza Generalnego PTL. Na sekretarza obrad, przy jednym głosie wstrzymującym się, wybrano M. Niewiadomską. Zgodnie z porządkiem obrad, protokół z 67 WZD PTL w Gdańsku odczytała M. Niewiadom ska. Następnie jednogłośnie wybrano składy komisji w osobach: Komisja Matka: M. Antos, M. Parnowska, J. Koszutska Komisja Wnioskowa: A. Kowalska-Lewicka, B. Turno, J. Łuczkowski Komisja Skrutacyjna: M. Trojan, M. Abdalla, A. Twardowska W dalszym porządku obrad sprawozdanie Sekretarza Generalnego w kadencji 1989-1992 odczytała K. Kaczko. Prezes Kłodnicki poinformował zebranych, że najważniejszym sponsorem WZD jest Ministerstwo Kultury i Sztuki i korzystając z obecności Pełnomocnika d/s twórczości ludowej mgr. Zdzisława Potkańskiego, złożył podziękowania na jego ręce. Z. Potkański dziękując za zaproszenie na zjazd równocześnie naświetlił nową strukturę organizacyjną MKiS. Powołana rada konsultacyjna ma udział w kształtowaniu polityki kulturalnej państwa, nastąpiło zainteresowanie obszarami twórczości ludowej, co znalazło odbicie w przyznanych funduszach na publikacje i potrzeby Towarzystwa. Z. Potkański poinformował również o projektowanym centralnym banku informacji o rzemiosłach ludowych. Zgodnie z porządkiem obrad odczytano kolejne sprawozdania. Skarbnik PTL Z. Toroński przedstawił sprawozdanie finansowe, sprawozdanie z prac Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga przedstawił B. Linette zaś M. Niewiadomska odczytała sprawozdanie z działalności Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej. Następnie przez aklamację wprowadzono zmianę do porządku obrad aby sprawozdania oddziałów odczytywać po przerwie. Po przedstawieniu przez T. Lasową sprawozdania Głównej Komisji Rewizyjnej odbyło się głosowanie nad wnioskiem GKR o udzielenie absolutorium ustępującemu zarządowi. Absolutorium udzielono przy 2 głosach wstrzymujących się. W dalszej kolejności przystąpiono do wyborów nowych władz PTL. M. Parnowska przedstawiła i krótko scharakteryzowała sylwetki kandydatów do Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego. Do ZG: T. Baraniuk, A. Bartosz, E. Bączyńska, E. Berendt, 1. Bohdanowicz, J. Cieślak, Z. Jasiewicz, 1. Heidenreich, K. Kaczko, Z. Kłodnicki, E. Kłosek, B. Kopczyńska-Jaworska, A. Kowalska-Lewicka, A. Kwaśniewska, T. Lasowa, M. Parnowska, A. Rataj, M. Rostworowska, Z. Toroński, R. Tubaja, B. Turno. (Z uwagi na propozycję kandydatury do ZG M. Parnowskiej, jej funkcję w Komisji Matce przejął B. Linette). Do GKR: J. Adamczewski, J. Łuczkowski, W. Sadowski, I. Soppa, I. Wronkowska. Do Sądu Koleżeńskiego: S. Chmielowski, F. Czyżewski, K. Wołos. W ramach dyskusji w której udział wzięły: K. Wołos, A. Kowalska-Lewicka, T. Lasowa wyjaśniono kwestie zgodności ze statutem liczby kandydatów do GKR. Po przerwie odczytane zostały sprawozdania następujących Oddziałów: Gdańsk, Katowice, Koszalin, Kraków, Lublin, Łódź, Łańcut, Mszana Dolna, Opole, Szczecin, Toruń, Warszawa, Wrocław, Zielona Góra. Wybory. Przewodniczący Komisji Matki, B. Linette rozdał kartki z nazwiskami kandydatów i wyjaśnił tryb głosowania. Następnie głosy zostały zebrane przez Komisję Skrutacyjną, która przystąpiła do prac nad ich obliczeniem. Ustępujący Prezes Z. Kłodnicki zabrał głos, aby krótko podsumować działalność oraz aby �301 podziękować osobom i instytucjom, które w ostatniej kadencji wspomogły Zarząd, głównie w poszukiwaniu funduszy. Wystąpił jednocześnie z wnioskiem do zobowiązania przyszłego Zarządu o pisemne podziękowanie osobom spoza Towarzystwa za pomoc i życzliwość. Wniosek przeszedł przez aklamacj~. Następnie Przewodniczący obrad otworzył dyskusję z prośbą o konkretne wystąpienia. Pierwsza zabrała głos A. Kowalska-Lewicka, serdecznie dziękując Z. Kłodnickiemu i Z. Torońskiemu za trud prowadzenia prac administracyjnych oraz za pozyskanie pomieszczenia na bibliotekę PTL (czego nie udało się załatwić w poprzednich kadencjach). Z. Jasiewicz zaproponował aby podstawą dalszej dyskusji stały się wnioski, które wpłynęły do Komisji Wnioskowej. Zgodnie z tym Przewodnicząca Komisji Wnioskowej A. Kowalska-Lewicka przedstawiła kolejne wnioski: l. Wniosek Oddziału łódzkiego o rozważenie możliwości poszerzenia nazwy Polskiego Towarzystwaludoznawczego o człon "Stowarzyszenie Etnologów, Folklorystów i Antropologów Kulturowych". B. Linette zauważył, że inny statut posiada Towarzystwo, a inny stowarzyszenie jako takie. Z. Jasiewicz uzasadnił wniosek tym, że PTL ma dwie grupy członków - zainteresowanych kulturą ludową ludoznawców oraz profesjonalistów z racji wykształcenia lub zatrudnienia. Wraz z postępującym procesem profesjonalizacji pojawiło się poczucie dystansu między tymi grupami. Wniosek ma na celu zapobiec szkodliwym tendencjom do utworzenia nowego Towarzystwa i przyciągnąć profesjonalistów. Z. Jasiewicz uważa że nazwę Towarzystwa należy zachować dodając uzupełnienie "i Etnologiczne". Dodania drugiego członu jak we wniosku nie uważa za najlepsze. 1. Cieślak stwierdził, że nazwa Towarzystwa (w statucie nazwanego stowarzyszeniem naukowym) jest tak ogólna, że może skupiać wszystkich, tym bardziej, że Oddziały mogą mieć ukierunkowaną działalność zgodną z zainteresowaniami członków. Proponuje pozostawić nazwę bez zmiany. E. Piet raszek podając przykłady innych Towarzystw grupujących różnych rangą specjalistów zauważył, że tendencje do tworzenia nowego towarzystwa wynikają z kompleksów osób, które będąc antropologami kulturowymi uważają się za lepsze od ludoznawców. Z. Kłodnicki zaproponował przedyskutowanie tej kwestii w oddziałach, gdyż chodzi o stworzenie miejsca dla tych, którzy dotąd nie znaleźli się w Towarzystwie. Decyzji takiej nie należy podejmować pochopnie. A. Kowalska-Lewicka wystąpiła z przekonaniem, źe zmiana nazwy nie zmieni stosunku do Towarzystwa. PTL ma luźną organizację i jest w nim miejsce dla wszystkich. Poza tym propozycja zmiany nazwy (np. brak antropologów społecznych) pociąga za sobą zmianę statutu i wykluczenie 50% członków, którzy nie są wymienieni w nazwie. Siła leży w tradycji. Postuluje nie odkładanie decyzji do przyszłego zjazdu lecz natychmiastowe przegłosowanie wniosku. Z. Jasiewicz zaproponował jednak szeroką dyskusję w środowisku. Co do wypowiedzi E. Pietraszka o innych towarzystwach zauważył, że w dyskusji chodzi nie o stopień profesjonalizacji lecz o przedmiot zainteresowań. W tym przypadku przedmiotem zainteresowań jest kultura i chodzi o poszerzenie zakresu badań oraz o upodobnienie nazwy do nazw światowych. M. Parnowska wysunęła argumenty, że zmiana nazwy pociąga za sobą koszty oraz że zbliża się stulecie Towarzystwa. M. Blacharska zauważyła, że Towarzystwo się starzeje, brak napływu młodych członków związany jest być może z archaiczną nazwą i zmiana być może przyciągnie młodych ludzi. O. Danglowa z Bratysławy stwierdziła, że również w Czecho-Słowacji są problemy paralelne, czy pozostać przy starej nazwie czy ją unowocześnić. (W tym miejscu Przewodniczący obrad przeprosił zebranych, że wcześniej nie powitał miłego zagranicznego gościa). 1. Heidenreich podsumowując powyższe wypowiedzi poprosił o przełożenie zmian na później, gdyż sprawa ta wymaga referendum wśród wszystkich członków. Jego zdaniem nazwa nie powinna ulec zmianie co najmniej przez dwa najbliższe lata, do jubileuszu IDO-lecia PTL. Sformułował do przegłosowania wniosek w następującym brzmieniu: "Wniosek o utrzymanie tradycyjnej nazwy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na okres do 1995 r. otwierając w międzyczasie możliwość szerokiej dyskusji na temat ewentualnej zmiany nazwy". Wniosek przeszedł przy 25 głosach za, 1 głosie przeciw, 3 głosach wstrzymujących się. �302 2. Wniosek Oddziału Śląskiego z zaproszeniem do Górnośląskiego Parku Etnograficznego na kolejne 69 WZD. Wniosek, z którym wystąpił J. Heidenreich oferując dobre warunki pobytu oraz chęć i wolę goszczenia delegatów został przyjęty przez aklamację. Do współpracy przy organizacji zaproszono prof. B. Bazielich. 3. Wniosek Oddziału łódzkiego z propozycją organizacji 70 WZD w 1994 r. w Łodzi z tematyką etnologicznych badań ikonosfery. Wniosek został przyjęty przez aklamację. 4. Wniosek A. Kuczyńskiego o powołanie w związku z jubileuszem PTL w 1995 r. Komitetu Organizacyjnego obchodów lOO-lecia PTL. Komitet ów miałby opracować program obchodów rocznicowych takich jak: sesje naukowe we Lwowie i Wrocławiu, opracowanie monografii PTL, publikacje biogramów słynnych etnologów polskich, wydanie słownika etnografów polskich, wybicie medalu pamiątkowego. W dyskusji w której udział wzięli A. Kowalska-Lewicka, Z. Jasiewicz, Z. Kłodnicki, J. Heidenreich, K. Wołos przypomniano, że już na jednym z zebrań Zarządu Głównego PTL powołano Z. Jasiewicza na przewodniczącego Komitetu Obchodów Jubileuszu lOO-lecia PTL. Obecnie należy jedynie sformułować wniosek o powołanie składu uzupełniającego bez dyskusji nad proponowanym przez A. Kuczyńskiego szczegółowym programem obchodów. Ułożenie programu należałoby do Komitetu, który rozważy propozycje A. Kuczyńskiego. Wniosek o powołanie przez nowy ZG PTL uzupełniającego składu Komitetu został przegłosowany jednogłośnie. l 5. J. Cieślak przedstawił wniosek o nadanie profesor Dorocie Simonides godności członka honorowego PTL. Wniosek przeszedł przy 1 głosie wstrzymującym się. Komisja Skrutacyjna przedstawiła protokół ze swego posiedzenia. Przy wątpliwościach co decyduje o kolejności przy jednakowej ilości otrzymanych głosów, K. Kaczko przedstawiła precedens, w którym zdecydował alfabet. Zgodnie z tym precedensem do ZG PTL wszedł T. Baraniuk, A. Bartosz został zastępcą. Następnie Zarząd ukonstytuował się w następującym składzie: Prezes - Z. Kłodnicki, Wiceprezesi - R. Tubaja, A. Kowalska-Lewicka, Sekretarz Generalny - M. Rostworowska; Z-ca Sekretarza Generalnego E. Berendt, Skarbnik - Z. Toroński, Z-ca skarbnika - J. Bohdanowicz, Członek ZG - T. Lasowa. l Pełne brzmienie wniosku przedłożonego przez Antoniego Kuczyńskiego podajemy poniżej gdyż zawiera on istotne dla obchodów rocznicowych propozycje. We wniosku tym w całości przyjętym przez WZD czytamy: W związku z przypadającym w roku 1995 Jubileuszem łOO-Iccia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego wnoszę o włączenie do Uchwały Walnego Zgromadzenia Delegatów przedsięwzięcia dotyczącego powołania przez nowo wybrany Zarząd ,.KOMITETU ORGANIZACYJNEGO OBCHODÓW IOO·LECIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO". który do 31 grudnia hr. opracuje program obchodów rocznicowych obejmujący między innymi następujące zagadnienia: 1. Zorganizowanie dwu imprez rocznicowych uwzględniających sesje naukowe we Lwowie i we Wrocławiu w porozumieniu ze stosownymi środowiskami naukowymi Ukrainy i Polski. Przedmiotem lwowskiej sesji naukowej mogłaby być działalność naukowa i społeczna ukraińskiego uczonego Iwana Franko, współzałożyciela Towarzystwa Ludoznawczego i jego działacza w końcowych latach XIX stulecia, a także inspiracyjna rola Towarzystwa w badaniach etnograficznych na Ukrainie w XIX i XX wieku (do czasu II wojny światowej). Materiały z tego zakresu znajdują się między innymi w zbiorach Archiwum Naukowego PTL oraz Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu. Rozmowy sondażowe w tej sprawie przeprowadzone zostały pod koniec 1991 roku przez rektora Uniwersytetu Wrocławskiego, prof. dr. hab. Wojciecha Wrzcsińskiego podczas podpisywania umowy o współpracy między Uniwersytetem Lwowskim, a Uniwersytetem Wrocławskim. 2. Opracowanie monografii pod nazwą "Polskie Towarzystwo Ludoznawcze IS95-1995". 3. Wydanie publikacji pt. "Sylwetki polskich etnografów" zawierającej szkice biograficzne wybitnych działaczy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, np. Antoni Kalina, Michał Janik, Jan Czekanowski, Józef Gajek, Stanisław Bąk, Józef Burszta. Listę biogramów przedstawi komitet organizacyjny obchodów oraz komitet redakcyjny tej publikacji. 4. Wydanie "Słownika Etnografów Polskich" przygotowywanego pod red. dr Anny Kowalskiej-Lewickiej. Koncepcja "Słownika" winna być przedyskutowana w ramach krajowego środowiska etnograficznego. 5. Publikowanie do roku 1995 cyklu artykułów na łamach czasopisma "Lud" omawiających różne aspekty działalności Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie lat minionych. 6. Wybicie medalu pamiątkowego związanego ze IOO-leciem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Propozycje powyższe nie wyczerpują całości przedsięwzięć organizacyjno-edytorskich możliwych do zrealizowania przy racjonalnym potraktowaniu obchodów rocznicowych i przyjęciu stosownego horyzontu czasowego umożliwiającego zdobycie środków finansowych oraz właściwego do ragni zagadnienia terminarza. �303 Główna Komisja Rewizyjna ukonstytuowała się w składzie: Przewodniczący - J. Adamczewski, Z-ca Przewodniczącego - I. Wronkowska, Członkowie - J. Łuczkowski, W. Sadowski, I. Soppa. Sąd Koleżeński ukonstytuował się w składzie: Przewodniczący - S. Chmielowski, Członkowie - K. Wołos, F. Czyżewski. J. Heidenreich wystąpił z wnioskiem o przedłużenie kadencji obecnych władz o jeden rok, tj. aby kolejne wybory odbyły się w 1996. Ze względu na jubileusz 100-lecia w 1995, program WZD byłby zbyt przeładowany. Wniosek przeszedł przy 1 głosie wstrzymującym się. Następnie Olga Danglowa ze Slovenskej Spolocnosti z Bratysławy przekazała pozdrowienia od swych kolegów i przedstawiła obecną strukturę swej instytucji. Na zakończenie J. Heidenreich oddał głos Z. Kłodnickiemu, który odczytał list W. Błaszkowskiego. R. Tubaja naświetlił okoliczności powstania listu. List przyjęto do wiadomości. Prezes Z. Kłodnicki podziękował delegatom i zapewnił, że w dalszym ciągu będzie odwoływał się do osób, które do tej pory zaszczycały go swą pomocą. Protok%wa/a M. Niewiadomska DZIAŁALNOŚĆ OŚRODKA DOKUMENTACJI W KADENCJI I INFORMACJI 1989-1992 ETNOGRAFICZNEJ PTL Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej z siedzibą w Łodzi prowadził działalność zgodnie z rocznymi planami pracy, zatwierdzanymi przez Prezydium ZG PTL. Pod kierunkiem Kierownika ODilE prof. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej prace prowadziła głównie M. Niewiadomska. W 1989 odeszła z pracy w ODilE PTL I. Grzelakowska, od października 1990 zatrudniona jest J. Kolińska (od kwietnia 1992 na urlopie macierzyńskim). Prace bibliograficzne W okresie sprawozdawczym, w Ośrodku opracowano bibliografię retrospektywną etnografii polskiej za lata 1926-1933. Praca ta powstała przy pomocy studenta etnografii Artura Hlebowicza, który uzupełnił posiadane przez Ośrodek materiały, a następnie wpisal je w ramach programu ISIS do komputera. Bibliografia liczy 2710 pozycji. Przygotowanie bibliografii jako publikacji planujemy na rok 1993. W sposób ciągły opracowywana jest bieżąca bibliografia etnografii polskiej za lata 1986-1992. J. Kolińska gromadzi materiały, opracowuje i wpisuje do komputera w ramach programu ISIS. Do chwili obecnej wpisanych zostało 1130 pozycji. Bibliografia za lata 1986-1990 planowana jest do publikacji w rok u 1994. Obie wymienione bibliografie są dostępne w siedzibie ODiIE w Łodzi w postaci baz danych. Kontynuowano współpracę z redakcjami: Międzynarodowej Bibliografii nauk społecznych wydawanej przez Comite Internationale pour Documentation des Sciences Sociales (łącznie selektywna bibliografia etnografii polskiej za lata 1988-1991 obejmuje 370 pozycji), Internationale Volkskundliche Bibliographie (łącznie selektywna bibliografia obejmuje 226 pozycji) oraz Redakcją Demosu (łącznie w kadencji przekazano 50 abstraktów prac polskich). Prace słownikowe W ramach prac słownikowych przygotowano próbny zeszyt termmow do wyszukiwania w komputerowych bazach danych, do tematu polska kultura materialna. Zeszyt został powielony przy pomocy ZG PTL i rozesłany do instytucji etnograficznych w 1990 r. �304 Zostały również przygotowane słowniki słów kluczowych do innych zakresów tematycznych, takich jak: kultura środowisk miejskich, religia, medycyna ludowa, etnomuzykologia, plastyka ludowa, społeczne determinanty kultury. Prace biograficzne Na zamówienie The University of Chicago Library, Ośrodek opracował na podstawie posiadanych materiałów 80 biogramów etnografów polskich urodzonych przed 1920 r. Z uwagi na ograniczoną objętość International Dictionary of Anthropology, ustalono listę 30 nazwisk, które weszły do wydawnictwa. Słownik został wydany przez Garland Publishing, New York w 1991 r. Książka jest obecnie w posiadaniu ODiIE. Ośrodek wykonywał również prace pomocnicze przy gromadzeniu materiałów do Słownika Etnografów Polskich, zainicjowanego przez dr. J. P. Dekowskiego. Po śmierci dr. Dekowskiego materiały biograficzne zostały przekazane czasowo do ODiIE, który przeprowadził wstępną analizę materialów i wykonał zestawienie przedłożone Zarządowi Głównemu. W 1990 r. wszystkie materiały zostały przekazane dr A. Kowalskiej-Lewickiej. Prace dokumentacyjne W zakresie dokumentowania etnograficznego ruchu naukowego prowadzono następujące prace; - w sposób ciągły prowadzono kartotekę osobową etnografów oraz prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych; - aby zweryfikować powyższe dane uzyskaliśmy z Systemu Informacyjnego PESEL wydruki dotyczące personaliów 996 etnografów, którzy kończyli studia, lub uzyskiwali tytuły naukowe po 1975 r. - uzupełniano na bieżąco kartotekę instytucji etnograficznych w kraju i za granicą; W okresie sprawozdawczym pracownice ODilE, w związku z możliwością posługiwania się komputerem odbywały przeszkolenie w zakresie programów baz danych i edytorskich. Nauka jest kontynuowana. W związku z otrzymaniem od UNESCO przez Katedrę Etnografii UŁ programu bibliograficznego ISIS, rozpoczęto prace nad dostosowaniem programu do potrzeb baz bibliograficznych i dokumentacyjnych. Konferencje Stałą pozycją w działalności ODiIE jest uczestnictwo i protokółowanie Walnych Zjazdów Delegatów (w obecnej kadencji - WZD w Opolu, Jabłonce, Gdańsku). W 1990 r. na zaproszenie redakcji IVB do RFN wyjechała B. Kopczyńska-Jaworska na pierwsze międzynarodowe zebranie współpracowników. Przedstawiony tam referat o polskich bibliografiach etnograficznych został opublikowany przez Redakcję IVB. Następnie B. Jaworska i M. Niewiadomska uczestniczyły w dwu międzynarodowych konferencjach redakcyjnych IVB. W 1991 w Austrii i w 1992 w Szwajcarii. Na konferencję w Szwajcarii został przygotowany referat poświęcony polskim pracom nad słownikami słów kluczowych. Praca jest obecnie w druku w Redakcji IVB. W 1990 M. Niewiadomska na zaproszenie redakcji Demos wyjechała do Drezna na zebranie redakcyjne. Inna działalność Ośrodek pełni stałą działalność informacyjną na bazie posiadanych materiałów (głównie bibliograficznych). Udzielono 52 informacji (głównie studentom Katedry Etnologii UŁ). W 1922 Ośrodek rozpoczął kolportaż wydawnictw PTL. Sprzedano książki na sumę 1118000,zł. Powyższe sprawozdanie omawia ogólnie 7.akres działalności ODilE PTL w latach 1989-1992. Szczegółowe informacje zawarte są w sprawozdaniach rocznych. Bronisława Kopczyńska-Jaworska �305 Z DZIAŁALNOŚCI SPRA WOZDANIE KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH W LATACH 1991-1992* PAN Komitet Nauk Etnologicznych PAN w okresie sprawozdawczym nadal korzystal z siedziby Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu dzięki uprzejmości władz Uniwersytetu. Natomiast posiedzenia plenarne członków odbywały się w różnych pozapoznańskich placówkach akademickich, uniwersyteckich czy muzealnych. Skład Komitetu ustalony w wyniku skomplikowanych, ogólnośrodowiskowych, korespondencyjnych wyborów, obejmuje 31 przedstawicieli w zasadzie wszystkich najważniejszych ośrodków badawczych i dyscyplin reprezentowanych w KNE. W toku kadencji nie kwestionowano przyjętej procedury wyborów, jak i ich wyników, co pozwala przypuszczać, że zostanie ona utrzymana podczas następnej elekcji, przewidzianej na wiosnę 1993 roku. W Prezydium Komitetu zasiadali: Z. Jasiewicz - przewodniczący, B. Kopczyńska-Jaworska - z-ca przewodniczącego, A. Posern-Zieliński - sekretarz naukowy, A. Zambrzycka-Steczkowska i W. Paprocka - członkinic. Skład zaś stanowili: J. Bartmiński, B. Baziclich, L. Bielawski, M. Biernacka, 1. Czajkowski, A. Czekanowska-Kuklińska, M. Drozd-Piasecka, L. Dzięgiel, M. Gładyszowa, A. Iracka-K unczyńska, A. Jackowski, H. Kapełuś, T. Karwicka, J. Klimaszewska, Z. Kłodnicki, A. Kutrzeba-Pojnarowa B. Linette, D. Markowska, E. Pietraszek, M. Pokropek, D. Simonides, Z. Sokolewicz, 1. Stęszewski, S. Tabaczyński, A. Zadrożyńska i ks. H. Zimoń. Dzięki możliwości powoływania komisji i zespołów, do których mogą wchodzić specjaliści różnych dziedzin nie przynależący do KNE, w pracach Komitetu brało udział szersze grono osób. W omawianym okresie istniało S takich zespołów: Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, pod kierownictwem doc. M. Gładyszowej, Komisja do Badań nad Współczesnością, Komisja do Badań Amerykanistycznych z prof. A. Posem-Zielińskim na czele, Zespół ds. Informacji i Dok umentacji Etnograficznej, kierowany przez prof. B. Kopczyńską-Jaworską i Zespół do Badań Rybołówstwa Tradycyjnego i Ochrony jego Zabytków, prowadzony przez prof. T. Karwicką. Różnorakie trudności spowodowały mniejszą aktywność w/w grup specjalistycznych w porównaniu do lat ubiegłych. Trzeba jednak wspomnieć o kontynuowaniu przez Zespół ds. Informacji... prac bibliograficznych i zbieraniu materiałów do tezaurusa polskiej ludowej kultury materialnej, o udziałe Komisji Amerykanistycznej w przygotowaniach i zorganizowaniu z okazji SOO-Ieciaodkrycia Ameryki konferencji "Ameryka Indiańska", o dalszych staraniach o wydanie "Słownika rybołówstwa tradycyjnego w Polsce", o współdziałaniu Komisji Karpackicj z badaczami krajów Europy południowo-wschodniej celem przygotowania międzynarodowej syntezy kultury ludowej regionu Karpat, o współpracy Komisji do Badań nad Współczesnością z Międzynarodowym Komitetem do Badań nad Współczesnością byłych krajów "socjalistycznych". Rozpoczęte w latach ubiegłych projekty badawcze finansowane za pośrednictwem Komitetu były realizowane i finalizowane przez grupy robocze działające na Uniwersytetach: Jagiellońskim i Łódzkim. Zespołem pracującym nad wybranymi dziedzinami kultury ludowej Karpat kierowała prof. A. Zambrzycka-Steczkowska, a grupie badającej pasterstwo w Karpatach Polskich (przeprowadzono kwerendę literatury ukraińskiej nt. gospodarki mlecznej, wykonano abstrakty opracowań i reprodukcje ilustracji) przewodniczyła prof. B. Kopczyńska-Jaworska, która zawiadywała takżc poczynaniami zespołu kontynuującego prace z zakresu organizacji informacji i dokumentacji w dziedzinie nauk etnologicznych (naniesiono poprawki i uzupełnienia do bazy danych bibliograficznych za lata 1929-33, zweryfikowano klasyfikacje not bibliograficznych, natomiast I I I I, • Informacja la bezpośrednio nawiązuje do sprawozdania z poczynań Komitetu w lalach 1987-1990 zamieszczonego w ••Ludzie" ~o - Lud t. t. 74, 1991. LXXV �306 w pracach słownikowych uzupełniono synonimy i nazwy gwarowe do słownika słów kluczowych kultury środowisk miejskich). Ze względu na konieczność dalszego prowadzenia prac, a niemożność finansowania ich ze środków PAN, zespół przygotowujący ilustrowany słownik rybołówstwa zwrócił się do Komitetu Badań Naukowych o przyznanie grantu na zakończenie podjętych wcześniej działań. W omawianym okresie odbyła się tylko jedna sesja naukowa, której KNE był współorganizatorem (obok Polskiego Towarzystwa Studiów Latynoamerykańskich i Muzeów: Etnograficznego i Instrumentów Muzycznych w Poznaniu). Komitetowi organizacyjnemu przewodniczył prof. A. Posem-Zieliński. Konferencja miała miejsce w Poznaniu w dniach 22-23.06.1992 L, a jej roboczy tytuł brzmiał: "Ameryka Indiańska - wielkie spotkanie kultur". Sesja składała się z czterech spotkań poświęconych następującym tematom: 1. konsekwencje spotkania dwóch światów dla Ameryki Indiańskiej w perspektywie historycznej, wprowadzenie i kierowanie dyskusją: prof. I. Rusinowa, dr hab. R. Tomicki; 2. współczesna sytuacja Ameryki łndiańskiej, prowadzenie: dr M. Posem-Zielińska, mgr M. Kairski; 3. konteksty badań nad Ameryką Indiańską: od prahistorii do studiów nad współczesnością, prowadzenie: prof. A. Posem-Zieliński, dr M. Ziółkowski; 4. dziedzictwo Ameryki Indiańskiej w świadomości społecznej mieszkańców Starego i Nowego Świata, prowadzenie: prof. E. Nowicka-Rusek, prof. M. Paradowska. Uczestnikami konferencji było około 30 amerykanistów z różnych ośrodków polskich, dla których forum to stanowiło okazję do wymiany myśli i doświadczeń, ale także przyczyniło się do integracji tego środowiska. Organizatorzy zamierzają opublikować materiały pochodzące z sesji. Posiedzenia plename odbywały się dwa razy w roku. Pierwsze w kadencji zebranie (18 ł 1991, Warszawa) posłużyło przedstawieniu sprawozdania z wyborów do KNE, elekcji nowego Prezydium, dokooptowaniu do składu członków osób zaproponowanych przez Przewodniczącego oraz zaprezentowaniu sprawozdania ustępującego Prezydium za kadencję 1988-90. Następne spotkania, z jednej strony przeznaczone były na przedyskutowanie bieżących spraw organizacyjnych Komitetu, z drugiej - na odbycie posiedzeń naukowych. Wśród kwestii będących przedmiotem zainteresowania członków KNE były m.in. powoływanie komisji i zespołów Komitetu oraz ich przewodniczących, a także problem reaktywowania Komisji Muzealnictwa, wprowadzenie etnologii do programów kształcenia ogólnego w szkołach czy możliwości Komitetu wspierania działań na rzecz czasopisma bibliograficznego "Demos". Zebranie specjalne (11 XII 1992, Wrocław) zostało poświęcone Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu i jego związkom z etnologią polską w kontekście IDO-lecia PTL. W wystąpieniach wprowadzających mówiono o aktualnej sytuacji Towarzystwa (dr Z. Kłodnicki - Prezes PTL), o jego działalności wydawniczej (mgr A. Kuczyński - Redaktor Naczelny), o PTL-u a współczesnych potrzebach środowiska etnologicznego (prof. B. Kopczyńska-Jaworska), o jubileuszowym tomie "Ludu" (prof. Z. Jasiewicz). Dyskuja oscylowała wokół dwóch zagadnień: 1. obchodów 1OD-leciaTowarzystwa. 2. kierunków i możliwości działania PTL. Wyrazem związków KNE i PTL było powołanie na Walnym Zgromadzeniu Delegatów Towarzystwa w Szamotułach (18 X 1992) prof. J. Jasiewicza na przewodniczącego Komitetu Obchodów IDO-lecia PTL. W częściach naukowych zebrań zajmowano się następującymi kwestiami: I. w Łodzi (9 XII 1991) problematyką i przebiegiem prac nad słownikiem wyrazów kluczowych dla potrzeb archiwum fotograficznego Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL. Z tezami dotyczącymi zagadnień terminologicznych tematu "kultura środowisk miejskich" zapoznały członków Komitetu dr G. E. Karpińska (Katedra Etnologii UŁ) i mgr M. Niewiadomska (ODIE). W dyskusji wyrażono uznanie twórczyniom słownika za dotychczasową pracę, wysunięto szereg propozycji zarówno metodologicznych, jak i konkretnych deskrypcyjnych; 2. na spotkaniu otwartym w Warszawie (29 V 1992) miała miejsce polemika dotycząca zagadnienia "Etnologia a antropologia. Teoretyczne i praktyczne problemy wzajemnych relacji". Wprowadzenie do dyskusji przygotowali prof. A. Posem-Zielillski (PAN) i dr W. Burszta (UAM). Przedmiotem obrad były podstawowe dła środowiska etnologów sprawy reakcji etnologii europejskiej na umacnianie się w Polsce antropologii amerykańskiej i brytyjskiej. �307 Nalc7.y także wskazać na jedno z posiedzeń Prezydium KNE z udziałem zaproszonych gości (27 IX 1991, Warszawa). Było ono poświęcone przede wszystkim sprawie wzbogacenia programów szkolnych o wiedzę z zakresu etnografii. Powołana została na tym zebraniu specjalna komisja (prof. B. Bazielich - UWrocł., prof. V. Krawczyk-Wasilewska - UŁ, dr z. Klodnicki - PTL) mająca za zadanie opracowanie odpowiedniego memoriału wraz z konkretnymi propozycjami dla Ministerstwa Edukacji Narodowej. Bezpośrednim efektem poczynań tej komisji jest fakt, że zadbano o wprowadzenie treści etnograficznych do programu nauczania historii. W okresie sprawozdawczym Komitet uzyskał nowe możliwości aktywizowania kontaktów i współpracy międzynarodowej. Prezydium PAN uchwałą z dn. 16 V 1991 r. powierzyło KNE funkcję Komitetu Narodowego ds. Współpracy z Międzynarodową Unią Nauk Antropologicznych i Etnologicznych i jednoczesne pełnienie przez przewodniczącego Komitetu Nauk Etnologicznych funkcji przewodniczącego tegoż Komitetu Narodowego w latach 1990-92. Na stanowisko sekretarza zaś powołany został dr hab. R. Tomicki. W tym miejscu należy także odnotować wybór prof. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej na przewodniczącą zespołu do badania kultury przy Parlamencie Europy z siedzibą w Strasbourgu. W dwóch posiedzeniach plenarnych Komitetu uczestniczyli zaproszeni goście z Czechoslowacji i Irlandii. Podobnie jak w latach poprzednich K NE przygotowywał dla władz naukowych pewne oceny i ekspertyzy oraz działał na rzecz utrzymania i umocnienia etnologii w strukturze nauki polskiej i świadomości społecznej. Do najważniejszych wystąpień z tego zakresu należały: l. opracowanie raportu dla Komitetu Badali Naukowych zawierającego informacje dotyczące pożądanych obszarów koncentracji badań w dyscyplinach objętych kompetencjami etnologii, etnomuzykologii, folklorystyki i studiów nad sztuką ludową, a zasługujących na wsparcie finansowe, oraz tematów badawczych, na których realizację należałoby ogłosić konkurs; 2. przygotowanie dla K BN kolejnego raportu dotyczącego oceny głównych ośrodków badawczych i zespołów naukowych tych dyscyplin, które wchodzą w ramy zainteresowań KNE; 3. sporządzenie listy rekomendowanych przez Komitet kandydatów do zespołu recenzentów projektów badawczych (tzw. grantów) w dziedzinach i dyscyplinach objętych zakresem działania KNE, przesyłanych przez badaczy indywidualnych do KBN; 4. rozesłanie ankiety nt. statusu kultury ludowej i preferowanych kicrunków jej badań adresowanej do środowiska etnologicznego (uzyskane materiały opublikowane zostały w "Ludzie" t. 74, 1991; 5. zaprotestowanie, przy poparciu Wydziału I Nauk Społecznych PAN, przeciwko przekształceniu etnologicznych studiów magisterskich w studia specjalizacyjne. W wyniku zmiany decyzji Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego uzyskano dla ctnologii status kierunku "unikatowego" (Uchwała Rady z dn. 23 IV 1992). Komitet włączył się ponadto do starań o przywrócenie etnologii w wykazie dyscyplin naukowych, w zakresie których mogą być nadawane stopnie naukowe, zakończonych wpisaniem etnologii do tego wykazu (Obwieszczenic Przewodniczącego Komisji z dn. 25 II 1992). Działalność wydawniczą prowadził Komitet wspólnie z PTL. Dzięki tej współpracy udało się utrzymać dwa czasopisma etnograficzne: "Lud" i "Łódzkie Studia Etnograficzne". Opublikowano tomy 73 i 74 "Ludu" oraz 30 i 31 "Łódzkich Studiów ... " Najstarsze czasopismo etnograficzne w Polscc, symbol trwałości i ciągłości etnologii w kraju, "Lud", jest teraz organem nie tylko PTL, ale takżc KNE. Starania o utrzymanie wydawnictw oraz zabiegi wokół ustabilizowania etnologii jako kierunku studiów magistcrskich i przywrócenia możliwości nadawania stopni naukowych z zakresu etnologii, a także inne działania, były pozytywnie odbierane przez środowisko etnologiczne, co świadczy o tym, żc Komitet może stanowić forum do dyskutowania ważnych spraw dyscypliny. Sekretarz KNE PAN Irena Kabat �308 INFORMACJA O DZIAŁALNOŚCI KOŁA ZAINTERESOWAŃ KULTURA ASYRYJSKA PRZY POZNAŃSKIM ODDZIALE PTL W OKRESIE OD MAJA 1990 ROKU OD PAŹDZIERNIKA 1992 Na wstępie chciałbym nawiązać do wystawy malarstwa i grafiki asyryjskiego artysty ze Szwecji, Hanny al-Haeka, zorganizowanej w Biurze Wystaw Artystycznych w Poznaniu, o której wspomniałem w poprzednim sprawozdaniu. Wystawione prace wzbudziły zainteresowanie innych biur wystaw artystycznych w Polsce. Za zgodą autora zostały one wystawione kolejno w Lesznie, Gnieźnie, Bydgoszczy, Ustce, Kołobrzegu. Na wernisażach bywali zwykle przedstawiciele miejscowych ośrodków kulturalnych, artyści, prasa, nieraz również radio i telewizja. Informacje o wystawach oraz opinie krytyków sztuki zamieściła lokalna prasa i informatory kulturalne. Powyższe wystawy pomogły autorowi w nawiązywaniu kontaktów pomiędzy polskimi i szwedzkimi artystami, w czego wyniku doszło do wspólnych spotkań plenerowych (m.in. w Ustce) oraz wystaw zbiorowych szwedzkich grafików (np. w Poznaniu). Warto nadmienić, żc szwedzka prasa zwróciła uwagę na powodzenie jakim cieszyły się wystawy Hanny al-Haeka, będącego członkiem Stowarzyszenia Artystów Szwedzkich. W obszernych komentarzach, zaopatrzonych w fotografie, Hanna bardzo pozytywnie podsumował wrażenia z pobytu w Polsce, gdzie w towarzystwie członków Koła zwiedził wiele miejsc historycznych w Wielkopolsce, Warszawie i na Wybrzeżu. Niektóre reportaże prasa szwedzka zatytułowała wprost "Ambasador Sodertiilje w Polsce", jako, że artysta mieszka w miejscowości Sodertiilje pod Sztokholmem, skupiającej blisko 12 tysięcy emigrantów asyryjskich. Urozmaicona twórczość Hanny al-Haeka i różnorodne techniki wyrazu artystycznego, którymi się posługuje, zainspirowały asyryjskiego grafika, Hanny Iszo Malek, doktoranta w Instytucie Historii Sztuki UAM w Poznaniu, do intensywnej pracy w celu prezentowania swoich obrazów w poznańskich galeriach. Pierwszą wystawę pl. "Sceny z życia codziennego Asyryjczyków w Syrii" zorganizowano we wrześniu 1991 roku w Ośrodku Kultury "Wierzbak". Omawiając działalność Koła w 1991 roku należy nadmienić jeszcze, że jego przewodniczący został zaproszony w listopadzie w charakterze gościa na l Kongres Asyryjczyków w byłym Związku Radzieckim. W wyniku wieloletnich kontaktów przewodniczącego Koła z zarządem Uniwersytetu Trzeciego Wieku w Poznaniu i wygłoszenia dla jego słuchaczy licznych wykładów na tematy związane z kulturą narodów Bliskiego Wschodu, został on w dniu 27 listopada 1991 roku honorowym członkiem tego towarzystwa. Wracając do roku 1990 należy wspomnieć, że w okresie letnim przewodniczący Kola udał się do Holandii na zaproszenie klubu "Mezopotamia" w mieście Enschede, by przygotować pracę na temat działających tam restauracji. Zebrane w ciągu dwóch tygodni materiały zostały po powrocie do Polski opracowane i przetłumaczone na język angielski. We wrześniu braI on udział w Oxford Symposium on Food and Cockery z referatem na temat postów i świąt u Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie. W listopadzie, dzięki staraniom Koła, Ił program Polskiego Radia nadał godzinną audycję, przy udziale kilku naukowców z ATCh, o chóralnym śpiewie kościelnym Asyryjczyków. W roku 1992 w Kole przygotowano i wygłoszono pięć odczytów. Pierwszy z nich, pod tytułem: "Asyryjczycy i ich kościoły na Bliskim Wschodzie" mial miejsce w dniu 22 kwietnia w Gdańsku na zaproszenie tamtejszego oddziału PTL. Drugi, o postach i kuchni postnej zaprezentowano 27 kwietnia w Institute of Toxicology and Nutrition w mieście Huddinge w Szwecji. W oparciu o przedstawione dane szwedzka służba zdrowia zamierza sporządzić listę okresów postnych i ich charakterystycznego jadłospisu m.in. dla asyryjskich pacjentów szwedzkich szpitali. Trzeci wykład na temat kobiety na Bliskim Wschodzie został wygłoszony na UAM w Poznaniu dla słuchaczy Uniwersytetu Trzeciego Wieku. Czwarty z kolei, o ziołach w starożytnej Mezopotamii, zaprezentowano na kolejnym Oxford Symposium on Food and Cockery w Oxfordzie. Ostatni zaś odczyt dotyczył ludowych form obchodzenia świąt kościelnych u Asyryjczyków i został wygłoszony w Lublinie na międzynarodowej konferencji. �309 W celu popularyzowania kultury asyryjskiej główny nacisk kładzie Koło na udokumentowane formy działalności w postaci publikacji. W okresie sprawozdawczym ukazało się ich kilkanaście w różnych czasopismach krajowych i zagranicznych. Michael Abdalla KONFERENCJA NAUKOWA - "EKOLOGIA I FOLKLOR" W dniach 9-12 września 1992 roku odbyła się w Łodzi międzynarodowa konferencja naukowa "Ekologia i Folklor" ("Ecology and Folklore"). Została zorganizowana przez nowo utworzony Zakład Folklorystyki Uniwersytetu Łódzkiego, jedyną tego rodzaju placówkę uniwersytecką w kraju. Komisarzem Naukowym konferencji była prof. dr hab. Violetta Krawczyk-Wasilewska Kierownik Zakładu Folklorystyki i Katedry Wychowania Muzycznego, Sekretarzem Naukowym mgr Maria Łukowska. Szeroko zakrojona problematyka konferencji koncentrowała się wokół trzech wiodących tematów, które sformułowano następująco: I. Relacja Człowiek - Natura w kulturze tradycyjnej i współczesnej. 2. Sytuacja folkloru wobec zmian społecznych, politycznych i kulturalnych. 3. Folklor wobec ekologicznych zagrożeń współczesnego świata. Uroczystą inaugurację obrad, która odbyła się w Katedr;:" v' fchowania Muzycznego przy ul. Smugowej zaszczycili goście honorowi, reprezentujący Urząd Miasta Łodzi oraz władze uniwersyteckie z Jego Magnificencją Rektorem prof. dr habi!. Michałem Seweryńskim na czele. Uczestników i gości konferencji powitała prof. dr habi!. Violetta Krawczyk-Wasilewska, która w swym wystąpieniu przedstawiła główne założenia i merytoryczny cel konferencji: "Najnowsze pojęcia: ekologia społeczna czy ekologia kulturowa są wynikiem reakcji nauk humanistyczno-społecznych na niebezpieczeństwa współczesnej cywilizacji. Do niedawna, zwłaszcza w Europie Wschodniej, pojęcie ekologii utożsamiano z ochroną środowiska naturalnego przed zagrożeniami cywilizacyjnymi i ich konsekwencjami dla życia i zdrowia człowieka. Nie dość jednak wyraźnie uwypuklano aspekt kulturowy, moralny i psychologiczny zagrożeń cywilizacyjnych. Ich wynikiem jest między innymi rozpad tradycyjnych społeczności, w których jednostki mogły odnaleźć swoją kulturową tożsamość i moralny punkt odniesienia wobec zagrożeń współczesności. Każda bowiem grupa społeczna posiada swoją tożsamość, społeczne i kulturowe korzenie, wierzenia, religię, obyczaje i rytuały, sposoby tradycyjnych zachowań oraz folklor zwany również kulturą tradycyjną lub popularną. Folklor odzwierciedla społeczną i kulturową tożsamość grupy; jest przekaźnikiem jej standardów i wartości poprzez przekaz słowny, naśladownictwo lub inne środki. Istnieje więc w formie języka, literatury ustnej, muzyki, tańca, gier i zabaw, mitologii, obrzędów i zwyczajów, wierzeń i przesądów, a także rękodzieła, architektury oraz innych faktów artystycznych. Dlatego też folklor - jako forma wyrazu kulturowego - musi podlegać ochronie na rzecz tych, których tożsamość wyraża, ale także folklor powinien być chroniony przez samych zainteresowanych, a więc grupy polączone więzami rodzinnymi, zawodowymi, narodowymi, regionalnymi, etnicznymi, religijnymi itp. Ten aspekt ochrony i obrony folkloru przed zniszczeniem i dewastacją, a także nieuczciwą eksploatacją przybiera dziś wymiar międzynarodowy, czego wyrazem jest dokument "Polecenie Ochrony Kultury Tradycyjnej i Folkloru" podpisany przez kilkadziesiąt państw członkowskich UNESCO podczas 25. Konferencji Generalnej w Paryżu, w 1989 roku. Tak więc z jednej strony mamy do czynienia we współczesnym świecie z uniformizacją kultury i rozpadem społeczności tradycyjnych, a także ze zjawiskami nietolerancji kulturowej, z drugiej zaś folklor tradycyjnych społeczności odzwierciedla ich lęki i niepokoje cywilizacyjne. Dlatego też ekologiczne aspekty badań nad kulturą, tradycją i tożsamością mają dziś istotne znaczenie." �310 Uroczystość inauguracyjną wypełniły dwa referaty - Jana Diehla, dyrektora Wydziału Ochrony Środowiska ("Report on the Environmental Protection Problems of Łódź") oraz dra Konrada Waloszczyka z Katedry Ekofilozofii Politechniki Łódzkiej, który w swym wystąpieniu ("Biocentrism against Anthropocentrism: three eco-philosophical interpretations") jako przyczynę postępującej w naszej cywilizacji degradacji środowiska naturalnego wskazał antropocentryczną filozofię życia i przeciwstawił jej filozofię biocentryczną. W trwających cztery dni obradach wzięli udział reprezentanci wielu wiodących ośrodków naukowych, zarówno polskich jak i zagranicznych. Ci ostatni, reprezentujący różne dyscypliny naukowe, przybyli m.in. z Chorwacji, Danii, Finlandii, Grecji, Izraela, Szwajcarii, Szwecji. Na siedzibę obrad wybrano Ośrodek Wypoczynkowy w Dobieszkowie pod Łodzią, mieszczący się w obrębie wspaniałej strefy klimatycznej rezerwatu przyrody "Struga Dobieszkowska". Usytuowanie obiektu w leśnym krajobrazie sprzyjało obradom i dobrze współgrało z ich tematyką. Popołudniowa sesja pierwszego dnia obrad poświęcona była ekologicznym aspektom egzotycznych kultur. Obszerny wykład dotyczący tych właśnie problemów wygłosił prof. dr Juha Pentikainen z Uniwersytetu w Helsinkach ("Shamanism as Ethnic Rcsponse to National and Ecological Crisises: A Case of Khanty in Northern Russia"). Ten niezwykle interesujący wykład ilustrowany był filmem i przeźroczami. Marjut Huuskonen z Uniwersytetu w Turku (Finlandia), specjalizująca się w problematyce archaicznej i oryginalnej kultury tradycyjnej Laponii, przedstawiła referat pl. "Mythical Aspects in the River - Saami Tradition". W oparciu o materiały dokumentacyjne pochodzące z badań w fińskiej części Laponii referentka przedstawiała niektóre aspekty złożonej problematyki stosunku człowieka do innych istot, natury, świata nadzmysłowego, przejawiające się w folklorze słownym. Kwestią wierzeń kosmologicznych wybranych plemion zachodniej Amazonii zajęła się w swoim wystąpieniu dr Magdalena Śniadecka-Kotarska z Katedry Etnologii UL. ("Ecological Aspects of Cosmology in Western Amazonian Tribes"). Wierzenia, o których mówiła tworzą zwarty system magiczno-religijny, którcgo rdzenicm jest jakżc potrzebne i w naszej cywilizacji przekonanie o potrzebie zachowywania równowagi ckologicznej. Drugi dzień obrad rozpoczął referat prof. dr. Bengta af Klintberga z Uniwcrsytetu w Sztokholmie, specjalizującego się w problematyce ludowych legend szwedzkich, a także w zagadnieniach związanych z folklorem współczesnym. Jego referat ("Modern Dangers and the Creation of Legends") dotyczył obaw wyrażanych w podaniach związanych z rzeczywistymi czy wyimaginowanymi zagrożeniami współczesnego świata, takimi jak np. naruszenie norm, ale także z kataklizmami natury technologicznej jak Czarnobyl, czy niebezpieczeństwem AłDS. Punktem wyjścia następnego referatu był również problem związany z poglądami na temat AIDS. Autorki referatu pI. "Popular World-View on AIDS Problems in Poland" - prof. dr habil. Violetta Krawczyk-Wasilewska i mgr Maria Łukowska zarysowały antropologiczny model widzenia problemu AIDS przez społeczność Rady Pabianickiej. Reakcje owej lokalnej społeczności na projekt budowy domu dla chorych pozwoliły autorkom wysnuć wniosek o izolacji świadomościowej, tradycyjnym wciąż światopoglądzie i tworzeniu mitów (na wzór społeczności tradycyjnych) zastępujących źródłową wiedzę. Referat ilustrowany był filmem. Folkloru słownego, świadomości społeczności tradycyjnych dotyczyły również wystąpienia prof. dr. Dov Noya z Uniwersytetu w Jerozolimie ("Space in Jewish Folk Tales and Legends") oraz Michele Simonsen z Uniwersytetu w Kopenhadze ("Ecological Awarnees and Holistic World-View ofTraditional Societies in Denmark"). W kolejnym dniu debat zaprezentowano teksty poruszające problcmy ekologii z punktu widzenia specjalistów różnych dziedzin. I tak, prof. dr Anna Papamichael dyrektor Hcllenistycznego Centrum Badań Folkloru w Atenach, w referacie pl. "Agricultural Tools and Machineryand Their Economical and Ecological Parameters" zajęła się wpływem, jaki na środowisko naturalne i gospodarkę lokalnych regionów wywiera użycie narzędzi i maszyn rolniczych. Mgr Violetta Przerembska z Katedry Wychowania Muzycznego UŁ w referacic "New Tendencies to the Traditional Folk-instruments Production in the Contemporary Polish Village" mówiła o zmianach w budownictwie ludowych instrumentów muzycznych, wynikłych z proccsu przemian społeczno-kulturowych wsi polskiej w ostatnich latach. Zagadnienie to, ściśle związane z ekologią kulturową, uwidacznia tendencje destrukcyjne związane z degradacją tradycyjnego środowiska �311 kulturowego. Wystąpienie dr Marii Bjorkroth z Uniwersytetu w Uppsali ("Aehieving Future through the Past: Cultural and Environmental Recycling") wiązało się z rolą kulturowego dziedzictwa i tradycji w rozwoju nowoczesnego, szwedzkiego społeczeństwa. Autorka ustosunkowała się do wpływów owej tradycji na infrastrukturalną technologię w społecznym i kulturowym kontekście. Odrębny nurt zainteresowań zaprezentowała w swym tekście prof. dr habił. Maria Ławrynowicz z Instytutu Biologii UŁ. ("Use of Hallucinogenic Mushrooms as a New Social Problems in Poland"). Prof. dr habi!. Teresa Dunin-Karwicka z Uniwersytetu w Toruniu mówiła o znaczeniu drzew w wierzeniach i kulcie, praktykach magicznych, pieśniach ludowych różnych ludów ("Trees in Slavonic Folklore"). Ostatniego dnia konferencji wysłuchaliśmy trzech referatów. Doc. dr habił. Irena Bukowska-Floreńska z Uniwersytetu Śląskiego w referacie "Customs and Rites as a Value Stabilizing Social Bonds in the Changing Circumstances of Contemporary Life" zwróciła uwagę, że istota zwyczajów i obrzędów, zawarte w ich wartościach symbolicznych i powtarzającym się rytmie realizowania przez następujące po sobie pokolenia, ma walor wartości stałej, ciągle społecznie pożądanej i uważanej za wspólną dla różnych grup społecznych. Dwa kolejne referaty dotyczyły tematyki muzycznej. Dr Zdenka Weber z Zagrzebia omówiła patriotyczne pieśni jako nowo komponowany folklor w pozostającej w stanie wojny Chorwacji, Bośni i Hercegowinie ("Music Cries for Peace and Freedom"). Wystąpienie dr. hab. Lucjana Cieślaka z Katedry Wychowania Muzycznego UŁ dotyczyło natomiast problematyki polskiej muzyki ludowej ("Polish Folk Music and 20th Century Civilization') Autor opierając się na dwóch źródłach - pieśni popularnej i folklorze z Kaszub - próbował dowieść, że folklor muzyczny jest wciąż żywy, chociaż ma inny kształt i jest bardziej nowoczesny na skutek zapożyczenia pewnych elementów z muzyki artystycznej. Bogata i zróżnicowana tematyka prezentowanych referatów prowokowała do licznych 1 ożywionych dyskusji. Referaty zostały opublikowane w pokonferencyjnym wydawnictwie. Warto też wspomnieć, iż w czasie trwania konferencji zorganizowana została wystawa książek i publikacji, na której uczestnicy i zaproszeni goście mieli możliwość zaprezentowania swego dorobku. Miłą atrakcją była też z pewnością wycieczka do gotyckiego zamku w Oporowie, gdzie w stylowych, zabytkowych wnętrzach odbył się koncert muzyki dawnej w wykonaniu studentów i wykładowców Katedry Wychowania Muzycznego UŁ. Z dużym uznaniem spotkał się również występ Akademickiego Zespołu Pieśni i Tańca "Kujon", jaki miał miejsce pierwszego dnia konferencji w Muzeum Historii Miasta Łodzi. Konfcrencja "Ekologia i Folklor" była znaczącym wydarzeniem naukowym, o czym świadczą m.in. opinie jej uczestników. Organizatorzy otrzymują obfitą korespondencję, w której podkreśla się wysoki poziom merytoryczny obrad i sprawną organizację. Wymieńmy na koniec głównych sponsorów, dzięki którym przedsięwzięcie mogło być zrealizowane: Wydział Ochrony Środowiska Urzędu Miasta Łodzi, Ministerstwo Edukacji Narodowej, Krajowe Centrum Edukacji Ekologicznej, "Papier Service", "Adaldan", "Dom-Mat". Violetta Przerembska KONFERENCJA ETNOLOGICZNA W UPPSALI W dniach od 23 do 28 września 1991 roku odbyła się w Uppsali (Szwecja) międzynarodowa konferencja etnologiczna zorganizowana przez Instytut Etnologii Uniwersytetu w Uppsali. Spotkanie w Uppsali zgromadziło kilkudziesięciu etnologów i folklorystów z następujących krajów europejskich: Danii, Szwecji, Norwegii, Finlandii, Islandii, Polski, Niemiec i Estonii. Całością prac podczas konferencji kierował prof. dr A. Gustavsson dyrektor Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Uppsali oraz pracownicy tegoż Instytutu, M. Greifender i S. Fiireby. Konferencję otworzył 23 września A. Gustavsson, który przedstawił temat przewodni obrad: niemieckojęzyczna etnologia i folklorystyka lat 80. w porównaniu ze stanem badań w Skandynawii �312 (tytuł konferencji brzmiał: "Tysksprakig etnologii och folkloristik under 1980 - talet i jiimforelse med forskningsutvecklingen i Norden"). Oprócz spotkań plenarnych, na których wygłoszono 15 referatów, odbywały się prace w sekcjach. W trakcie tych spotkań ka~.dy z uczestników prezentował własne badania oraz tendencje badawcze w etnologii poszczególnych krajów. Uczestniczyłem w pracach trzeciej sekcji, którą reprezentowali następujący badacze: N. A. Bringeus (Szwecja), F. Hammersam, L. O. Andersen (Dania), B. Rogan, O. Reiakvam (Norwegia), H. Strandberg (Finlandia). Pierwszego dnia wygłoszono dwa referaty, których autorami byli Chr. Kock (Niemcy) oraz J. Lehtonen (Finlandia). Pierwszy z badaczy zaprezentował materiał pl. "Olika vetenskapskulturer i etnologi. En jiimfOrelse mellan Sverige och Tyskiand" ("Różne sposoby przedstawiania etnologii. Próba porównania między Szwecją a Niemcami"). Autor na podstawie analizy szaty graficznej literatury etnologicznej wydawanej w Szwecji i w Niemczcch ukazał różnicc wykorzystania sztuki edytorskiej w publikacjach niemieckich i szwedzkich. Badacz z Finlandii przedstawił referat pl. "Finsk etnologi och osteuropeisk forskning. Nagra forbindelselinjer" ("Etnologia fińska i badania wschodnioeuropejskie. Kilka wzajemnych kontaktów"), w którym zwrócił uwagę na bliskie kontakty uczelni i badaczy fińskich z uczelniami rosyjskimi, węgierskimi oraz niemieckimi. W drugim dniu konferencji wygłoszono trzy referaty, których autorami byli: B. Rogan (Norwegia), Ch. Daxelmiiller (Niemcy) oraz S. Diirmeyer (Niemcy). Z tej grupy referatów na uwagę zasłużyły dwa, a mianowicie - "Norsk etnologi i jamr6relse med forskningutvecklingen i Frankrike och TyskIand" ("Etnologia norweska w porównaniu z rozwojem badań we Francji i w Niemczcch") autorstwa B. Rogana oraz S. Diirmeyer pl. "Tryska invandrare till Uddevala 1946-1968" ("Niemieccy imigranci w Uddevala w latach 1946-1968"). B. Rogan podkrcślil duże zainteresowania etnologii norweskiej kierunkami badawczymi obowiązującymi i preferowanymi we Francji oraz krajach anglosaskich, wskazał na "socjologizm" etnologii norweskiej oraz odchodzenie od języka niemieckiego jako dominującego w publikacjach etnologicznych ukazujących się w tym kraju. Drugi referat stanowił jakby wprowadzenie do szwedzkich badań nad mniejszościami etnicznymi. Autorka, bazując na przeprowadzonych wywiadach i dok umentacji archiwalnej zwróciła uwagę na trudności rodzin niemieckich w procesach integracji i akulturacji ze społecznością szwedzką. S. Diirmeyer podkreśliła, że problematyka imigracji stanowi jeden z doniosłych tematów współczesnych badal] etnologicznych w Szwecji. W ciągu dwóch następnych dni przedstawiono 5 referatów: S. Gottsch (Niemcy), A. M. Astrom (Finlandia), T. Scholze (Niemcy) oraz O. Holzapfel (Niemcy). W tej grupie referat A. M. Astrom pl. "Finsk etnologii mellan ost och viist" ("Etnologia fińska pomiędzy wschodem i zachodem") należał do najciekawszych. Autorka omówiła badania prowadzone w Finlandii oraz podkreśliła możliwość zrekonstruowania, za pomocą etnologicznych metod badawczych (strukturalizm), fińskiego etosu pracy. A. M. Astrom podkreśliła znaczenie kontaktów międzyuczelnianych w badaniach kultury obszaru nadbałtyckiego. Ciekawym punktem konferencji w Uppsali było zwiedzenie i zapoznanie się z Centralnym Archiwum Dialektu i Folkloru (ULMA). W trakcie pobytu w tej zasłużonej dla etnologii szwedzkiej placówce naukowo-badawczej, pracownik jednego z działów wygłosił referat o historii archiwum oraz wydawnictwach. W ostatnich dwóch dniach konferencji referentami byli kolejno: D. K ramer (Niemcy), F. Hammersam (Dania), N. A. Bringeus (Szwecja), O. Lofgren (Szwecja). Największe zainteresowanie wywołał referat O. Lofgrena pl. "Nationella siirarter i europiiisk etnologi. Reflektioner kring forskarsamhiillets differientiering" ("Narodowe odmienności w europejskiej etnologii. Refleksje wokół różnych podejść badawczych"). Autor podjął próbę scharakteryzowania aktualnych tendencji badawczych w etnologii poszczególnych krajów (Francja, W. Brytania, Niemcy, Norwegia, Szwecja, Polska,' Węgry i Czechosłowacja). Zauważył, że obecnie odchodzi się w publikowanych materiałach od języka niemieckiego jako "głównego" i "konferencyjnego". �313 W kontaktach instytucjonalnych, prywatnych dominuje język angielski i francuski, czasopisma ukazują się przede wszystkim w języku angielskim, dokonania etnologii francuskiej i brytyjskiej okazały si,<bardziej interesujące i przekonywujące aniżeli "tradycjonalizm etnologów niemieckich". Konferencja w Uppsali nie tylko umożliwiła referowanie szeregu zagadnień związanych z aktualnymi tendencjami badawczymi w etnologii w poszczególnych krajach skandynawskich i w Niemczech, ale pozwoliła je również przedyskutować w gronie osób skupionych w poszczególnych grupach roboczych. Biorący udział w konferencji poznali wzajemnie zakres prowadzonych badań. Na zakończenie należy podkreślić serdeczne przyjęcie uczestników konferencji przez gospodarzy. Organizatorzy zapowiedzieli wydanie materiałów - referatów z tej konferencji w osobnym wydawnictwie. Materiały mają się ukazać w roku 1992, w językach skandynawskich i angielskim. Były one j,<zykami obowiązującymi podczas konferencji. Waldemar Kopczyński IV EUROPEJSKIE SEMINARIUM ŚRODKOWOAZJATYCKIE W BAMBERGU Seminarium (4th European Seminar on Central Asian Studies) odbyło się w dniach od 8 do 12 pażdziernika 1991. Zorganizowane zostało przez zespół pracowników Instytutu Orientalistycznego Uniwersytetu w Bambergu (Ingeborg Baldauf, Bert G. Fragner, Klaus Kreisner, Semih Tezcan), zgromadziło ponad 100 uczestników zainteresowanych problematyką środkowoazjatycką z 23 krajów, nie tylko Europy ale również Azji i Ameryki. Europejskie Seminaria Środkowoazjatyckie stały się już trwałym forum wymiany poglądów między badaczami Azji Środkowej. Zapoczątkowane przez I Seminarium w 1985 roku, zwołane przez J. Waardenburga, H. Boetschotena i M. van Damme z Uniwersytetu w Utrechcie, kontynuowane były w Londynie (1987) i Paryżu (1989). Referaty wygłaszane na seminariach są publikowane!. Przewidywane jest utrzymanie organizacji spotkań co dwa lata. Wybór w Bambergu dr Turaja Atabaki na Sekretarza Generalnego Seminarium (poprzedni Sekretarz prof. dr Mark van Damme) wskazuje na utrzymanie ośrodka organizacyjnego w Departamencie Studiów Orientalistycznych Uniwersytetu w Utrechcie. Podkreślanym celem Seminarium w Bambergu była integracja wiedzy i dyscyplin zajmujących się Azją Środkową. Stąd też nie umieszczono w nazwie IV Seminarium żadnego hasła tematycznego. Przedmiotem referatów były zarówno historia jak i współczesność Azji Środkowej ujmowana w szerokiej perspektywie kulturowej i politycznej. Wydarzenia polityczne na tym terenie, a przede wszystkim konieczność wycofania się interwencyjnych oddziałów radzieckich z Afganistanu oraz procesy emancypacyjne w republikach środkowoazjatyckich, związane z rozpadem ZSRR, podtrzymały światowe zainteresowanie problematyką środkowoazjatycką. Zainteresowanie to nadal wywoływane jest ponadto bogatą i dotąd niedostatecznie znaną historią i różnorodnością kulturową regionu, głębokimi przeobrażeniami społeczno-kulturowymi i konfrontacją na tym terenie, często dramatyczną, odrębnych wzorów kulturowych oraz wieloletnimi, intensywnymi, międzynarodowymi badaniami naukowymi, m.in. Szlaku Jedwabnego, pod patronatem UNESCO. Interdyscyplinarny charakter Seminarium polegał na uczestnictwie w nim przedstawicieli wielu dyscyplin: językoznawców, literaturoznawców, etnologów i antropologów społecznych, historyków, religioznawców, filozofów, archeologów, historyków sztuki i politologów. Nie było to jednak spotkanie badaczy zamkniętych dotąd w ramach swoich wyłącznie dziedzin. Zainteresowanie obszarem Azji Środkowej od dawna bowiem nakazywało im przekraczanie granic swojej I Ulr('(Ohl Paper..•Oli Central Asia. red. M. Van Damme i H. Boeschoten, "Turkological Series" No.2, Utrecht 1987; Cultural Change and COfllinuiry jf! Central Asia, red. Shirin Akiner, Kegan Paul International, London and New York 1991; En Asie Centrale SOl'iiotique: Ethnics. Nations. Etats ... Cahiees du Monde Russe et Sovietique", vol. XXXII (I), 1991. �314 specjalności i kontekstowe ujmowanie badanej sfery rzeczywistości. Stąd też etnolog (antropolog społeczny) znajdował interesujący materiał i poglądy nie tylko w referatach przedstawicieli własnej dyscypliny ale również w innych. Wśród przeszło 80 referatów wygłoszonych w trakcie Seminarium problematykę etnologiczną omawiały m.in. następujące: dr G. Rasuly-Paleczek (Uniwersytet w Wiedniu) Pokrewieństwo i polityka w,vród Uzbeków północno-wschodniego Afganistanu; dr Lutz Rzehak (Uniwersytet Humboldta, Berlin) Pokrewieństwo i organiwLja rodowa Baludżów w radzieckiej Turkmenii; prof. Michael Zand (Uniwersytet Hebrajski, Jerozolima) Cala, kryplO - Żydzi Azji Środkowej; prof. Giovanni Stary (Seminario di Cinese, Wenecja) Grupa Shihe-Manchu w Turkiestanie chińskim; dr Thomas Hoppe (Uniwersytet w Hamburgu) Tradycyjne rolnictwo Ujgurów i proces zasolenia gleby w północnej części ha sen u Tarymu; dr Adam Molnar (Uniwersytet w Szegedzie) Magia pogody w Azji Środkowej; dr Tatiana Pang (Akademia Nauk, Sankt Petersburg) Materiały dotyczące szamanów mandżurskich w Archiwum Griehienszikowa. Etnologów polskich reprezentowali na Seminarium dr Marek Gawęcki i prof. Zbigniew Jasiewicz z Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Pierwszy z nich wygłosił wykład: Polacy i Niemcy w Kazachstanie. Zarys problematyki etnologicznej, natomiast drugi: KolekLja fotografii Leona Barszczewskiego jako źródło historyczne i etnograficzne. Wyniki badań związanych z Azją Środkową, prowadzonych w Polsce, przedstawili ponadto orientaliści: dr Danuta Chmielewska (Uniwersytet Warszawski) Przejście tradycyjnego społeczeństwa tureckiego do życia nowoczesnego; dr Henryk Jankowski (Uniwersytet w Budapeszcie i Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu) Elementy mongolskie w toponomastyce Krymu; dr Kinga Maciuszak (Uniwersytet Jagielloński) Radzieckie publikacje o Afganistanie w okresie ostatnich pię/IJastu lat; prof. Tadeusz Majda (Uniwersytet Warszawski) Płytki ceramiczne z Turkiestanu z X/V i X V wieku w Muzeum Narodowym w Warszawie; dr Jadwiga Pstrusińska (Uniwersytet Jagielloński) W~półczesny stalus grupy etnicznej Pasztunów w AJganis1anie oraz prof. Edward Tryjarski (Uniwersytet Warszawski) Języki wzdłuż Szlaku Jedwabnego. Naukowcy polscy, w tym również etnologowie, nie byli reprezentowani na wszystkich kolejnych spotkaniach w ramach Seminarium. Pierwszy kontakt etnologa z Polski z europejskim środowiskiem badaczy Azji Środkowej miał miejsce w roku 1987 w Londynie2. Znaczenie badań na tym terenie, a także polskie tradycje tych badań i osiągnięcia, wymagają nic tylko naszego uczestnictwa w następnych seminariach ale również udziału w utrzymaniu idei spotkań. Zhigniew WYSTAWA "SZOPKA KRAKOWSKA l JEJ BOHATEROWIE" W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM W KRAKOWIE, GRUDZIEŃ Jasiewicz 1991 Wystawę, której autorką jest dr Anna Mądrala-Kozieł, zdecydowano się zrobić stosunkowo niedawno, a więc w trybie przyspieszonym, gdy próby wynajęcia sal wystawowych przy ul. Krakowskiej 46, a przez to podreperowanie skromnego muzealnego budżetu nic powiodły się. Znaleziono natomiast sponsora - Zakłady Przemysłu Cukierniczego "Kopernik" z Torunia. Za odnajęcie salki na sprzedaż pierników, tradycyjnie kupowanych o tej porze roku św. Mikołajów (figurki są w dwu wersjach smakowych z polewą czekoladową i dwa razy tańsze z lukrem), serc w kilku wielkościach (w tym pakowane w domek Baby Jagi), w kształcie wielkiego astronoma - patrona zakładów, karet, mieszczek, fabryka zrefundowała techniczne przygotowanie ekspozycji (odnowienie szopek i kukiełek, malowanie klocków - postumentów, wykonanie napisów) i jej 2 Polska" Z. Jasiewicz, Azja Środkowa. Tradycja i zmiana. II Europejskie Seminarium Środkowoazjatyckie l. XXXlfI, z. l, 1989. w Londynie, "Etnografia �315 reklamę w radiu "Kraków" i RMF. Piękny plakat wprowadzający wydrukowano jeszcze na wystawę w Monachium w 1986 roku w Niemczech Zachodnich. Z powodów finansowych nie ukazał się najskromniejszy bodaj katalog powielany. W ubiegłym roku w krakowskim Muzeum Etnograficznym mieliśmy możność obejrzeć szopki krakowskie w rozwoju dziejowym formy, w tym szopek jest kilkanaście, a akcent położono na postaciach występujących w jasełkach stanowiących niezbędne wypełnienie stajenki betlejemskiej: Dzieciąlku w żłobku, Malce Boskiej, św. Józefie, trzech królach - w mniejszym stopniu, a legendarnych i związanych z Krakowem takich jak: pan Twardowski, lajkonik, smok wawelski, historycznych - ułani, Kościuszko i kosynierzy spod Racławic, komendant Piłsudski i legioniści, a w szopce okupacyjnej partyzanci z AK i uwspółcześniony Żyd z getta z opaską z gwiazdą Dawida na rękawie, tradycyjnych: król Herod, śmierć, diabeł, czarownica z maselnicą, hetman, policjant, dziad proszalny, modlący się Żyd w stroju rytualnym, Góral - druciarz (może Słowak z Jabłonkowa 'I), Cygan z nicdźwiedziem, Cyganka, ale i hejnalista z Wieży Mariackiej, król kurkowy, zwierzyniecki fiakier, wiślani galarnicy z Łęczan, Tyńca, czy Czernichowa. Kukiełki wystawiono tak w oddzielnych gablotach jak i w szopkach. Te ostatnie możemy podziwiać w kilku wielkościach (ale przeważają duże), w tym kiłka najstarszych posiadanych przez muzeum, a więc z Wieliczki sprzcd 1904 roku, wiejska z Bieżanowa sprzed I wojny światowej i z tego samego okresu wykonana na zamówienie Stanisława Wyspiańskiego dla jego dzieci, również wielokrotnie nagradzanego twórcy współczesnego nam - Wacława Malika ze Zwierzyńca, czy emerytowanego pracownika muzeum sI. kustosza K. Szewczyka. Szopki nie są podpisane przez twórców ani nie podano z jakiego okresu pochodzą. Postaciom z przedstawień szopkowych, kukiełkom i uruchamianym motorkiem kręcącym się w kółko czy nieruch omy m, towarzyszą opisy pochodzące z tekstu zanotowanego przez Stanisława Estreichera (pod pseudonimem Jan Krupski) od murarzy z przedmieść krakowskich - zespołu Michała Ezenekiera z Krowodrzy (a potem Czarnej Wsi) chodzącego z szopką od 1864 roku, z legend krakowskich z różnych zbiorów, a także światło (niektóre z eksponatów mają podświetlaną scenę lub witraże) i delikatna muzyka (kolędy). Wiele z postaci szopkowych, tradycyjnych w jasełkach krakowskich, jak na przykład "Pan Jezus in triptici figurae, Najświętsza Panna i św. Józef, Trzy króle, 7 osóbek ubranych po polsku, 5 Murzynów, 3 osoby po niemiecku, 3 osoby po księsku, 3 gołąbków, 3 aniołów, Węgrzy, kozak, 4 dziewice, 4 chłopaków przyklękających snycerska robota, 10 chłopaków w sukmanach, 2 Górale, 2 hajducy" znanych jest już z inwentarza spadkowego po rajcy krakowskim i kupcu korzennym Józefie Wadowskim z 1738 roku. Ewa Janina Sadowska WYSTAWA "ZAOLZłE W OCZACH TWÓRCÓW LUDOWYCH" W INSTYTUCIE HISTORII ARCHłTEKTURY I KONSERWACJI ZABYTKÓW POLITECHNIKI KRAKOWSKIEJ, SIERPIEŃ 199ł W salach ekspozycyjnych w sklepionych piwnicach kompleksu dawnego więzienia św. Michała przy ul. Kanoniczej I wystawiono prace amatorów plastyków - członków Klubu Twórców Ludowych przy Sekcji ·Folklorystycznej Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Czecho-Słowacji: rzeźby Gustawa Brudnego, Jana Heezko, Pawła Kufy, Karola Kalety, Bronisława Procnera i Jerzego Szkatuły przedstawiającego sceny z życia Górali beskidowych na Zaolziu (prace polowe - orka, sianokosy, pasionka na halach, zrywka drewna, zbieranie chrustu, kopanie ziemniaków, myśliwego z dziewczyną, kapelę ze skrzypcami, basetlą i wyrostkiem świstającym na palcach, odpoczywających starzyków, przysłuchujące się pary młodzieży, gaździnę piorącą w balii i drugą z putniami, parobka ubijającego nogami kapustę w beczce, kobietę z maselnicą, gazdę z psem i drugiego wiozącego na taczce wory mąki). Malarstwo olejne Stanisława �316 Orszulika realistycznie przedstawiające sielskie krajobrazy Beskidu Śląskiego w różnych porach roku, z drewnianymi chałupami na tle masywu górskiego, i dla kontrastu, przerażające purpurowo-pomarańczowo-czarne w tonacji szyby, dymy, hałdy w księżycowym krajobrazie przemysłowym przy kopalniach i hutach pogranicznej Stonawy - to co z krajobrazem zrobił człowiek. Rysunki piórkicm Władysława Macury dające w sposób bardzo precyzyjny obraz zabytków (zamki, dwory) i dawnego budownictwa ludowego tego tcrenu (chałupy, młyn, kuźnie, krzyż przydrożny). Antoni Szpyrc pokazał w malarstwie na szkle świat wiejski i małomiasteczkowy Zaolzia; obrzędy takic jak orszak Mikołajów z aniołem i diabłem, adoracja szopki, śmigus dyngus, ale i z obijaniem dziewcząt misternie z wikliny plecionym batogiem, chodzenie z gaiczkiem, a także pary w strojach: laskich, góralskich małomiasteczkowych z Jabłonowa, cieszyńskich, sceny z życia dawnego Jabłonkowa, rzemieślników przy pracy (szewca, bcdnarza, garncarza, młynarza). Scenariusz wystawy i katalog przygotowała Ewa Sadowska. Ewa Janina Sadowska MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA W lUŻNO-SACHALlŃSKU "BRONISŁAW PIŁSUDSKI - BADACZ LUDÓW SACHALINU" W dniach od 31 października do 2 listopada 1991 roku w Jużno-Sachaliński (Rosja) odbyła się międzynarodowa konferencja pod nazwą: "Bronisław Piłsudski - badacz ludów Sachalin u". Zorganizowano ją w nawiązaniu do 125 rocznicy urodzin zesłańca i badacza kultury Ajnów i innych ludów Sachalinu i Przyamurza. Organizatorami konferencji byli: Sachalińskie Okręgowe Muzeum Krajoznawcze oraz Towarzystwo Badań Sachalin u i Wysp Kurylskich. Poprzedziły ją prawie dwuletnie przygotowania prowadzone przez komitet organizacyjny, którym kierował W. M. Łatyszew, dyrektor Sachalińskiego Okręgowcgo Muzcum Krajoznawczcgo w lużno-Sachalińsku. Różnorodna działalność B. Piłsudskiego na Sachalinie, we Władywostoku, w Japonii, Polsce, Francji i w innych krajach Europy stwarzała potrzebę wielopłaszczyznowej konsultacji na etapie organizacyjnych przygotowań. Włączyli się do niej uczeni japońscy, liczne grono uczonych rosyjskich a także Polacy. Wspomnieć należy, że w ramach przygotowań organizacyjnych gościli w Jużno-Sachalińsku językoznawca z Poznania Alfred Majewicz, etnograf z Wrocławia Antoni Kuczyński i historyk nauki z Warszawy Zbigniew Wójcik a także pracownik Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie lózef Żytek. Konsultacje pozwoliły na pełniejsze ogarnięcie spraw związanych z biografią, badaniami i działalnością społeczno-polityczną Bronisława Piłsudskiego, które w szczegółowej formie zostały rozwinięte podczas konferencji. Oprócz uczonych z całego świata na konferencję przybyli członkowie rodziny B. Piłsudskiego mieszkający w Japonii, wywodzący się z ajnuskiego pnia genealogicznego. Pierwszy dzień konferencji rozpoczęto posiedzeniem plenarnym. Otworzył je J. N. Miszuta, wicegubernator okręgu. W krótkim, emocjonalnym wystąpieniu, w imieniu władz i administracji okręgu, pozdrowił on zebranych życząc interesującej i twórczej pracy. Nast«pnie etnografowie, historycy, filolodzy i językoznawcy z wielką uwagą wysluchali referatu głównego, przygotowancgo przez W. M. Łatyszcwa, pl. "Sachalin - przeznaczenie Bronisława Piłsudskiego". Refercnt omówił prawie 20-letni okres życia uczonego, od udziału w próbie zamachu na życie Aleksandra III po wyjazd do laponii. Okres ten spędził on na sachaliIlskiej katordze w bardzo ciężkich warunkach. W. M. Łatyszew podkreślił, że Piłsudski zdołał przełamać kryzys i rozpacz intuicyjnie odnajdując drogę, której podporządkował dalsze swe życie. Drogą tą było badanic rdzcnnej ludności wyspy: Niwchów, Ajnów, Oroków. �317 Zagadnieniom rdzennej ludności wyspy poswlęcono cztery wystąpienia posiedzenia plenarnego. J. A. Scm (Państwowy Instytut Pedagogiczny im. Hercena, Sankt-Petersburg) 1 dokonał analizy sporządzonego przez B. Piłsudskiego "Projektu zarządzania Ajnami z wyspy Sachalin". Dokument ten o typie ustawodawczym obejmował sprawy zarządzania, organizacji społeczeństwa oraz funkcjonowania administracji w swoistych warunkach życia na wyspie. J. A. Sem rozpatrywał opracowanie jako próbę niesienia rzeczywistej pomocy niewielkim ludom Sachalinu. Niewątpliwie jest on kontrowersyjny, a nawet utopijny. Zdaniem referenta liczne sugestie uczonego pozostały jednak aktualnc do dziś. "Spuścizna naukowa B. Piłsudskiego a stan współczesny rdzennej ludności Sachalin u" to temat wystąpicnia M. S. Wysokowa (Sachalińskie Centrum Dokumentacji Historii Nowszej, JuŻno-Sachalińsk). Rcferent omówił teoretycwe założenia myśli badacza i realia życia, wskazując na współczcsny byt Niwchów i Oroków. Podobne problemy stanowiły trcść emocjonalnych, mocnych wystąpień przedstawicieli małych ludów Sachalinu: N. W. Sołowiowa (Asocjacja Ludów Północy Okręgu Sachalińskiego, acha) i G. N. Psiagina (Noglicki Rejonowy Komitet Wykonawczy, Nogliki). Odnotowano, że w ostatnich dzicsięciolcciach wydano dziesiątki zarządzeń państwowych, republikańskich i miejscowych, ukicrunkowanych na poprawę życia i bytu ludów Północy. W praktyce pozostały jedynic deklaracjami. G. N. Psiagin przedstawił propozycje, które - jego zdaniem - mogłyby rzeczywiście doprowadzić do przywrócenia tradycyjnego obrazu życia oraz podniesienia poziomu materialnego bytu. N. W. Sołowiow, na przykładzie sachalińskich Oroków, przedstawił mapę ekologicznych i socjalnych nieszczęść ludu, oceniając ogólne jego położenie jako katastrofalnc. Fot. I. Uczestnicy konferencji w Jużno-Sachalińsku (1991) na tle pomnika Bronisława Piłsudskiego. �318 Wystąpienie Kazuyasu Kimury (Sapporo, Japonia) dla większości uczestników konferencji stanowiło nieoczekiwane zaskoczenie. Referent mówił bowiem o B. Piłsudskim - swoim dziadku. Wspomniał ponadto o swoim ojcu Sukez6, synu Piłsudskiego, oraz o jego siostrze Kiyo, i ich życiu. W spotkaniu uczonych brały udział także dwie wnuczki polskiego badacza Ajnów. Referat Y. Kotani (Uniwersytet Nagoya, Japonia) został poświęcony znanemu etnografowi, badaczowi kultury Ajnów - J. Batchelorowi. Działał on w tym samym czasie co B. Piłsudski. Referent dokonał analizy kontaktów naukowych Piłsudskiego z Batchelorem i F. Boasem. Poznaniu tych kontaktów poświęcony zostanie interesujący japoński program, pod nazwą "Etnologiczne badania kultury materialnej kolekcji ajnuskich w muzeach północnoamerykańskich". Prace drugiego dnia konferencji zorganizowano w czterech sekcjach, w których analizowano sprawy bardziej szczegółowe, a mianowicie zagadnienia związane z twórczością i życiem uczonego, kulturą duchową i materialną aborygenów oraz historią Sachalin u w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku. W sekcji "Bronisław Piłsudski - życie, twórczość, spuścizna naukowa" omawiano problemy związane z życiem badacza. Komunikaty uczestników tej sekcji uzupełniały informacje przedstawione przez W. M. Łatyszewa w głównym referacie oraz pozwalały poznać drogę życiową uczonego po opuszczeniu Sachalinu. Do sachalińskiego okresu w jego życiu nawiązywał komunikat B. S. Szostakowicza (Uniwersytet Irkucki). Referent dokonał analizy treści mało znanych źródeł, zachowanych w zbiorach różnych bibliotek i archiwów: Centralnej Biblioteki AN Litwy, Oddziału Archiwum AN ZSRR w Sankt-Petersburgu oraz Polskiej Akademii Nauk. Są to rękopisy, rysunki i fotografie wykonane przez Piłsudskiego. Komunikaty K. Inoue (Uniwersytet Chiba, Japonia) oraz pracownika Muzeum Przymorskiego im. W. K. Arseniewa I. I. Babcewej (Władywostok) dotyczyły władywostockiego okresu pracy 8. Piłsudskiego. Babcewa przedstawiła dane o nieogłoszonych dokumentach ze zbiorów muzeum odnoszących się do tematu ,,8. Piłsudski i Towarzystwo Poznania Kraju Amurskiego". Analiza tych dokumentów, roboczych notatek, telegramów, formularzy (razem 25 jednostek) pozwala poznać dotychczas słabo znane fakty biografii uczonego, a zarazem historię najstarszego muzeum rosyjskiego na Dalekim Wschodzie. K. Inoue w swoim komunikacie zwrócił uwagę na ostatnie miesiące pobytu 8. Piłsudskiego na Dalekim Wschodzie, a zwłaszcza wydarzenia lata 1905 roku. Wystąpienie Y. Uchidy, pracownika Muzeum Ajnów w Shiraoi (Japonia), dotyczyło kolejnego, japońskiego okresu życia i działalności B. Piłsudskiego. Wiadomo, że uczony w Shiraoi zbierał i spisywał folklor miejscowych Ajnów. Między innymi zorganizował z trzema starymi Ajnami przesłuchania zapisów na wałkach woskowych, chcąc stwierdzić, które z nich zostały nagrane właśnie tam. Ostatniemu, europejskiemu okresowi życia uczonego, poświęcił swe wystąpienie prof. Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu - A. F. Majewicz. Tytuł jego referatu "Samobójstwo'!" zaintrygował uczestników spotkania. Prof. Majewicz rozpatrywał wersję samobójstwa uczonego oraz prawdopodobne przyczyny tego rozpaczliwego kroku skłaniając się ku przypuszczeniom, że był to nieszczęśliwy wypadek. Językoznawca polski T. Wicherkiewicz (Uniwersytet im. A. Mickiewicza) przedstawił analizę dwóch artykułów Piłsudskiego "Sytuacja Ajnów sachalińskich" (1906 r., ogłoszony po japońsku) i "Krótki rys bytu ekonomicznego Ajnów na wyspie Sachalin" (1907 r., w języku rosyjskim). Omówiono szczegółowo wszelkie różnice tych tekstów. Na tej podstawie stwierdzono, że artykuł w języku japońskim jest skróconą, oraz przetłumaczoną "po literacku", wersją opracowania rosyjskojęzycznego. O bibliografii B. Piłsudskiego na Zachodzie mówiła starszy bibliograf P. Polansky (Uniwersytet Hawajski, USA). O kolekcjach Piłsudskiego dotyczących małych ludów Dolnego Amuru �319 i Sachalinu w zbiorach muzeów Dalekiego Wschodu oraz historii ich powstania, pracownicy muzealni M. M. Prokofiew (Sachalińskie Okręgowe Muzeum Krajoznawcze, Jużno-Sachalińsk) i W. W. Kobko (przymorskie Muzeum Krajoznawcze, Władywostok) przedstawili komunikaty. J. Szyszygin (Ministerstwo Kultury Jakucji, Jakuck) opowiedział o wkładzie polskich zesłańców w poznawanie ludów Jakucji oraz o pracach Ekspedycji Jakuckiej Oddziału Wschodniosyberyjskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego (lata 1894-1896). W sekcji zajmującej sil; problemami historii i etnografii aborygenów Sachalin u przedstawiono 15 komunikatów. Mapa etniczna wyspy od połowy XIX do XX wieku stanowiła wynik badań T. P. Roon (Sachalińskie Okręgowe Muzeum Krajoznawcze, JuŻno-Sachalińsk). Referentka prześledziła zmiany osiedlania się grup niewielkich ludów, określiła przyczyny zmian oraz główne etapy procesu. Na mapie oznaczono ponadto współczesne regiony zamieszkiwania aborygenów. Komunikat oparto na materiale źródłowym, w większości dotychczas nie ogłaszanym. Fot. 2. Afisz wystawy towarzyszącej konferencji w Jużno-Sachalińsku (1991). �320 Problemom, dotyczącym wszystkich ludów Sachalin u, poświęcony został komunikat pracownika Narodowego Muzeum Etnologii S. Sasaki (Osaka, Japonia) pl. "Handel u ludów Dolnego Amuru i Sachalinu w XVIII i XIX wieku". Wystąpienie oparto na materiałach źródłowych japońskich, chińskich i rosyjskich. Pozostałe komunikaty prezentowane w tej sekcji poświęcono problemom Ajnów, Oroków i Niwchów. Badacze T. Namba (Muzeum Kultury Ajnów, Uniwersytet Hokkaido, Japonia) i M. Haginaka (Japonia) w swych wystąpieniach analizowali problemy funkcji pałeczek inau oraz przeznaczenie kobiecych przewiązek biodrowych u Ajnów Sachalinu i Hokkaido. Tematykę ajnuską prezentowali również pracownicy z Chabarowska i JuŻno-Sachalińska. A. A. Ponomariowa (Chabarowskie Muzeum Krajoznawcze) opowiedziała o historii powstania kolekcji ajnuskiej. Pierwsze przyjęto do muzeum przedmioty przekazane z Sachalin u w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku. Wystąpienie zilustrowano przeźroczami. Pracownica Muzeum Artystycznego z Jużno-Sachalińska T. V. Pieskaja mówiła o interesującym eksponacie, a mianowicie o makiecie "Święto niedźwiedzia u Ajnów sachalińskich". Makietę pozyskało Sachalińskie Okręgowe Muzeum Krajoznawcze w ł959 roku. Pochodziła ona z Przymorza. Kompozycja, wykonana z miękiszu chleba, pochodzi z początku XX wieku. Wiele nowego prezentowały komunikaty poświęcone Niwehom. Ich autorkami były reprezentantki tego ludu, mieszkanki Noglik, G. D. Lok i L. D. Kimow. Pierwsze z wystąpień poświęcono kuchni Niwchów. Jako typowe dla tej kuchni odnotowano obfitość różnorodnych produktów rybnych i jagodowych, dziko rosnących roślin, okopowych i korzeni. Tematem komunikatu Kimowej była odzież Niwchów. Wystąpienie oparto na wspomnieniach o codziennej i odświętnej odzieży kobiet, mężczyzn i dzieci. Referentka scharakteryzowała także strój ślubny, zwróciła również uwagę na technikę szycia odzieży tradycyjnej. Komunikaty uczonego z Sankt-Petersburga J. A. Sema i pracownicy Sachalińskiego Okręgowego Muzeum Krajoznawczego T. P. Roon prezentowały niektóre problemy historii i etnografii jeszcze jednego, bardzo nielicznego, rdzennego ludu Sachalin u - Oroków. Sem rozpatrywał złożone zagadnienia etnogenezy. T. P. Roon przedstawiła wstępne wyniki rozpoznania etnograficznego Oroków. Analizowała materiały zebrane w terenie wiosną i latem 1991 roku w jednym z regionów ich zwartego osiedlenia, w osadzie Wał w Rejonie Noglickim. Kultury ludów Przymorza dotyczyły wystąpienia pracowników muzealnych Kraju Chabarowskiego. N. A. Sobolewskaja (Chabarowskie Muzeum Krajoznawcze) opowiedziała o badaniach, ochronie i wykorzystaniu unikatowego kompleksu pomników historyczno-kulturowych w prastarej nanajskiej wiosce Sikaczi-Alan. T. W. Lementowicz (Dalekowschodnie Muzeum Artystyczne, Chabarowsk) przedstawiła uwagi o nanajskim kobiercu, jego wartości artystyczno-estetycznej. Rzeźba rytualna Nanajów i Olczów stanowiła temat komunikatu T. A. Kobanowej (Muzeum Radzieckiej Plastyki, Komsomoisk na Amurze). Archeologowie Przymorza, Sachalinu i Japonii obradowali w podsekcji "Problemy dawnej historii Sachalin u", prowadzonej przez O. A. Szubina (Sachalińskie Okręgowe Muzeum Krajoznawcze, Jużno-Sachalińsk), w której omawiano dzieje przedrewolucyjnych badań archeologicznych wyspy, stan współczesny prac oraz dalsze zamierzenia badawcze. O trudnych problemach periodyzacji kultury Ajnów na Sachalinie mówili archeologowie A. A. Wasilewskij i N. N. Płotnikow (Jużno-Sachaliński Państwowy Instytut Pedagogiczny). Zabytkom kultury Ajnów poświęcił swe wystąpienie M. M. Prokofiew (Sachalińskie Okręgowe Muzeum Krajoznawcze, JuŻno-Saehalińsk). Problemy archeologii pobliskich Sachalinowi terytoriów Przymorza i Japonii zaprezentowano w komunikatach I. Nakamury (Muzeum Historii Kolonizacji Hokkaido. Sapporo, Japonia) i N. A. Kononienko (Instytut Historii, Archeologii i Etnografii Dalekowschodniego Centrum Naukowego AN ZSRR). W sekcji problemów języka i folkloru aborygenów Sachalinu obradowali językoznawcy, filolodzy z Japonii, Nowosybirska, Sankt-Petersburga, Władywostoku i JuŹno-Sachalińska. Specjaliści z zakresu leksykologii i leksykografii Instytutu Filologii Oddziału Syberyjskiego AN �321 ZSRR (Nowosybirsk), było ich w tej sekcji pięciu, od dawna gruntownie zajmowali się badaniem języków tungusko-mandżurskich. Wynikom studiów oraz zamierzeniom badawczym poświęcone zostało wystąpienie B. W. Bołdyriewa. Dokonano dotychczas analizy stopnia identyfikacji różnych języków lej grupy. Do mało poznanych zaliczono język Oroków zamieszkałych na Sachalinie. Historia poznawania tego języka stanowiła temat wystąpienia badacza japońskiego J. Ikegami (Uniwersytet Sapporo, Japonia). W komunikacie przedstawiono przegląd badań tego problemu na Sachalinie i Hokkaido, rozpoczynając analizę od połowy XIX wieku. Współczesną sytuację językową wśród Oroków wschodniego Sachalinu przedstawiła Ł. W. Ozolina (Instytut Filologii Oddziału Syberyjskiego AN ZSRR, Nowosybirsk). Język niwchijski, genetycznie rzecz traktując, stanowi enklawę. Tradycyjnie jest on zaliczany do języków paleoazjatyckich. Niwchowie, mając za sąsiadów ludy tungusko-mandżurskie, pozostawali pod ich wpływem. Zagadnieniom kontaktów tych ludów poświęcono dwa referaty specjalistów nowosyberyjskich : A. M. Piewnowa i M. M. Chasanowej. Rozpatrując zapożyczenia, głównie z zakresu kultury materialnej i duchowej, Piewnow ocenił je jako stosunkowo późne. Wpływy językowe nie były głębokie i były głównie jednokierunkowe. Podobnego zdania była również Chasanova, wskazując na znaczny wpływ ludów tungusko-mandżurskich na całą kulturę Niwchów. Z komunikatem o jednym z gatunków folkloru Niwchów - tylgur - wystąpiła znawczyni języka niwchijskiego G. A. Olaina (Instytut Historii, Archeologii i Etnografii Dalekowschodniego Centrum Naukowego AN ZSRR, Władywostok). Pokrewne tematycznie było wystąpienie A. B. Ostrowskiego (Muzeum Etnografii Ludów ZSRR, Sankt-Petersburg). Zainteresował się on tekstami mitologicznymi Niwchów, zebranymi przez B. Piłsudskiego. O semantyce imion Niwchów opowiadała badaczka N. A. Łajgun (Administracja Okręgu Sachalillskiego, JuŻno-Sachalińsk). Wiele lat pracowała jako metodyk miejscowego urzędu oświaty G. S. Szczetinina (lużno-Sachalińsk). Przedstawiła ona dzieje tworzenia systemu nauczania Niwchów w szkołach na Sachalinie zwracając uwagę na problemy zachowania rodzimego języka u dzieci tego ludu. Podobne problemy dotyczą Ajnów w laponii. Komunikat o odradzaniu się języka ajnuskiego przedstawił H. Nakagawa (Uniwersytet Chiba, Japonia). Do dorobku B. Piłsudskicgo z zakresu folklorystyki Ajnów nawiązała K. Murasaki (Uniwersytet Hokkaido). Przeanalizowała ona zapisy pieśni miłosnych Ajnów sachalińskich, sporządzone w latach 1903-1905. Porównała je z zapisami dźwiękowymi pieśni miłosnych z dokumentacji innych badaczy. Fizyk T. Asakura z Instytutu Elektroniki Stosowanej (Uniwersytet Hokkaido) opowiedział o pracy badawczej i eksperymentalnej zmierzającej do przywrócenia jakości zapisów na walkach. W laboratorium opracowano metodę słabego nacisku igły odtwarzającej, co dało możliwość rozszyfrowania zapisu na nieruchomym cylindrze. Dźwięki innych wałków odczytano za pomocą specjalnie opracowanej melody odbicia promieni laserowych. O folklorze Ajnów mówiła również L. I. Rublowa (lużno-Sachaliński Państwowy Instytut Pedagogiczny). Na podstawie tekstów zebranych przez B. Piłsudskiego przeanalizowała ona styl bajek. T. W. Czykowa wygłosiła komunikat "W sprawie formantów toponimicznych języka ajnuskiego w toponimii Okręgu Sachalińskiego". W komunikacie tym zaprezentowano interesującą próbę porównawczych studiów toponimii. Pozwoliło to poznać wiele ważnych spraw związanych z życiem Ajnów. O dorobku naukowym innego polskiego etnografa S. Poniatowskiego mówił M. D. Simonow (Instytut Filologii Oddziału Syberyjskiego AN ZSRR, Nowosybirsk). Komunikaty przedstawione w sekcji "Sachalin w drugiej połowie wieku XIX i na początku XX wieku" bezpośrednio nie wiązały się z osobą B. Piłsudskiego i jego dorobkiem naukowym. Historię kolonizacji Sachalinu oraz zaludnienia wyspy w drugiej połowie XIX wieku omawiała O. T. Bazalijskaja, pracownik Państwowego Archiwum Okręgu Irkuckiego. Komunikat przygotowano na podstawie dokumentów z tego naj starszego archiwum Dalekiego Wschodu, wśród których zachowały się interesujące materiały, także do historii Sachalinu. Jest tam np. zespół osobowv 11 - Lud l. LXXV �322 N. W. Kiry/owa, Korsakowskiego omówił znanego Szpitala badacza W. M. Sierebrennikow Fot. 3. Prezydium Syberii Okręgowego. konferencji - i Dalekiego Jego (Państwowe Archiwum Okręgu prowadzący obrady Dokumenty mówil o historii Oddziale dyrektor z ezlerech archiwum zespołów, archiwum, lym W. S. Sobolew. mówiła Boh<ltcrcm jej wysl,/picnia człowiek sachalitlskiej ropy Na I. Akademii podslawie (polska), boga l,! baz« źródłową działacz pochodzącego z osady prelegentki O holenderskich lingwista badaniom Do historii, z Holandii swych ciekawszych jak Tjeerd Jego rodzice, de Graaf M. Vriesa w ramach i literatury. Icdwie O IDnym Iwanowicz Jcgo imię RAN. ZOlow - związane jest chłopi z Guberni (Jużno-S<lchalillski A. I. Pawłow<l Charkowskiej, zostali zesłani wieku. z<linteresowaniach rodaków- wyspy maleria/ów, JęzykoZn<lWSIW<l Georgij oświecony. rosyjskim. w poznaniu naftowej. Ado-Tymowa. w kOI1cU XIX referat lej placówki. (Instytut O historii opanowania Sachalinu przez Rosjan mówil l. A. S<lmarin Pai\slwowy Instytut Pedagogiczny). Komunikat op<lrto n<l wspomnieniach na wyspę wygłasza archiwum Nauk najważniejszych P. Sorokina energiczny. i studia Irkuckiego). w najstarszym O roli był pradziad lekarza szkice z Irkucka. się również RAN. on zadziwiająco rodzinnym, nieprzeciętn<l. z odkryciem zachowały Archiwum przedstawił razem Sankt-Petersburg). osobowość Sachalinu Petersburskim r«kopisy, prof. A. Majewicz historyk I R96-1899 w lalach nie ogłoszone B. Szostakowiez obecnie Wschodu. dotychczas I. J. prac Sachalinem, (Uniwersylet a w tym o spotkaniach Groningen). i P. F. Siebolda tcj sekcji Iskrzyckaja należały (Moskiewski Najwięcej Niemca na służbic trzy komunikaty Uniwersytet z Ajnami, uwagi rz"du opowiadał poświęcił on holenderskiego. dotyczące Pai\stwowy) zarówno analizowala �323 problemy Sachalinu w kontekście literatury Komunikaty S. W. Bykczyna Uniwersytet P,1I1stWOWy) poświl(cono W. Doroszewicza, Podczas Ponadto (Instytut pisz<!ccgo trzcciego. uroczyście końca sachalillsk i początku XIX AN RB, Mińsk) tematyce zawsze iej XX i S. J. Korniłowa w twórczości wieku. (Moskiewski znanego pisarza wyników obrad. po rosyjsku. ostatniego odsłonięto rosyjskiej Literatury dnia pomnik konferencji, nastąpiło B. Piłsudskiego, podsumowanie dłuta rzeźbiarza sachalińskiego W. N. Czebotoriewa. ..,.....c Me". ••• u •..• ~ )••• ····1". I o . OIUO.1CIU"e ------Fot. 4. Koperta oraz okolicznościowy stempel, otwarcia Program rum jednego konferencji przewidywał z regionów 30 uczestników w degustacji spotkania potraw Konferencja były audycje również zamieszkiwania spotkała oglądało rosyjskicj. Ponadto tytułem Ahorl'!Ji'ni Sac!Ja/il1l1, w opracowaniu Konferencji oraz jego badania wydany towarzyszyla także etnograficznc. biografii badacza oraz kolekcje etnograficznc Kala/Oil H'.I's/ml'y, pokazano Ajnów, został bibliofilski w dniu urodzin Nogliki Niwchów, ludowego Pisała uczestniczyło o niej prasa B. Piłsudskiego pierwszy Dobrym Bronisława W. Łatyszewa. życie unikatowych - B. Piłsudskiego źródeł zgromadzone przcwodnikiem Piłsudskiego, lokalna, dzienniku pod zbiorowym konferencji, obrazująca centPonad "Larsz". prac inicjatora - Niwchów. miejsce w centralnym wystawa po raz i Oroków. po.(-w;l'('()nej 125 rocznicy bytu - takźe na niej wiele nierzadko Niwchów druk głównego Zgromadzono do osady na Sachalinie. znalazły okolicznościowa - pocztowego Sachalinu i warunkami konferencji telewizji Północy wystl(PY zespołu zainteresowaniem Obrady do obiegu etnograficzną ludów się z życiem oraz sil( z dużym w radiu i telewizji. wycieczkę rdzennych zapoznało narodowych wprowadzone konferencji. dotyczących przez niego po wystawie Jużno-Sachalińsk był �324 1991. Cennym dopełnieniem zagadnień rozpatrywanych na konferencji był także trzeci numer ukazującego się w lużno-Sachalińsku "Biuletynu Krajoznawczego", 3: 1992, ze specjalną dedykacją Bronisławowi Piłsudskiemu i obszernym wstępem charakteryzującym jego życie i badania nad ludami Dalekiego Wschodu. 71umaczy/i z rosyjskiego Antoni Kuczyński, Zbigniew Marina lszczenko Wójcik WYSTAWA "BRONISŁAW PIŁSUDSKI - BADACZ LUDÓW DALEKIEGO (MUZEUM AZJI I PACYFIKU W WARSZAWIE) WSCHODU" Tak została nazwana wystawa zorganizowana w dniach od 81istopada 1991 do 10 lutego 1992 r. przez Muzeum Azji i Pacyfiku w jego Galerii Azjatyckiej przy ul. Freta 5 w Warszawie, przy współpracy Sachalińskiego Okręgowego Muzeum Krajoznawczego w lużno-Sachalińsku i Przymorskiego Zjednoczonego Muzeum im. W. K. Arseniewa we Władywostoku. Wystawa była przedsięwzięciem podjętym w Polsce dla spopularyzowania tego znanego w świecie uczonego i jego dziedzictwa naukowego w jego własnej Ojczyźnie, z okazji obchodzonej 2 listopada 1991 roku 125 rocznicy urodzin Bronisława Piłsudskiego. Ekspozycja składała się z trzech części: biograficznej, etnograficznej oraz publikacji B. Piłsudskiego i o nim. W części biograficznej pokazano fotografie i dokumenty - krajobraz rodzinnego Zułowa na Litwie, domy, w których Piłsudscy mieszkali w Wilnie, portrety rodziców Bronisława - lózefa i Marii z Billewiczów Piłsudskich, członków konspiracyjnego kółka samokształceniowego "Spójnia", do którego należeli m.in. Bronisław i lózef Piłsudscy, gmach Uniwersytetu Petersburskiego, w którym studiował Bronisław, członkówantycarskiego spisku Frakcji Terrorystycznej Narodnej Woli (za udział w nim został skazany na śmierć, a następnie na sachalińską katorgę), zdjęcia więźniów transportowanych statkiem wokół południowych wybrzeży Azji na Sachalin, fotografie sprzed wieku Aleksandrowska i Rykowskoje, w których przebywał Piłsudski na katordze, obrazki katorżników przy pracy i cerkwi, w której budowie uczestniczył Piłsudski, szopę, w której mieściło się Sachalińskie Muzeum w czasach kiedy Piłsudski gromadził dla niego zbiory etnograficzne i przyrodnicze oraz współczesny gmach tegoż Muzeum, zbudowany przez lapończyków w 1937 roku, panoramę Władywostoku z początków XX wieku i gmach miejscowego muzeum, w którym pracował Piłsudski po zwolnieniu z katorgi, grupę przyjaciół Bronisława w laponii i zdjęcie jego syna i wnuka zamieszkałych w laponii i reprezentujących dalekowschodnią linię rodu Piłsudskich, budynek Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem, w którym Piłsudski pracował podczas pobytu w Galicji, korespondencję, jaką w tym czasie prowadził ze znanymi polskimi pisarzami oraz ze Smithsonian Institution w Waszyngtonie a takźe poświęcony mu artykuł, opublikowany w jednym z polskich pism emigracyjnych we Francji w związku z jego śmiercią. Część etnograficzna wystawy prezentowała zebrane przez Bronisława Piłsudskiego obiekty kultury materialnej i duchowej oraz wykonane przez niego fotografie sachalińskich Niwchów i Ajnów oraz nadamurskich Nanajów. Pokazano w tej części m.in. oryginalną odzież i obuwie wykonane ze skóry łososia, bogato zdobione chałaty i pasy Ajnów, interesujące rzeźby - maski Nanajów, modele zabudowań mieszkalnych i gospodarczych Niwchów i Nanajów oraz łodzi rybackich, sieci, warsztatów tkackich, broni myśliwskiej, narzędzi i sprzętów domowych, ajnuskich ozdób dla niedźwiedzi, duży wybór zabawek dla dzieci oraz amuletów myśliwskich, leczniczych i kultowych ludów Azji Północno-Wschodniej, w tym ajnuskie paliki kultowe "Inau·'. Szczególnie interesujące były fotografie Ajnów sachalińskich, na których wyraźnie widać ich odmienność od innych ludów tego regionu świata, będącą do dziś nie rozwiązaną zagadką i przedmiotem studiów �325 Fot. I. Pomnik Bronisława Piłsudskiego na dziedzińcu muzeum w JuŻno-Sachalińsku. Warszawy", 1993: 146). (Rep. "Życie nad ich pochodzeniem. Do tej części wystawy zaliczyć również należy słynne wałki fonograficzne Piłsudskiego, na których w początkach XX wieku zarejestrował pieśni obrzędowe Ajnów. Wałki zostały przez niego przywiezione do Polski, cudownie odnalezione w okresie międzywojennym w Krakowie i później zapomniane, ponownie odnalezione po drugiej wojnie światowej i odczytane przy pomocy techniki laserowej w Japonii. Poświęcono im m.in. międzynarodowe sympozjum naukowe w Sapporo w 1985 roku, a na motywach odtworzonych z wałków pieśni skomponowano tam ajnuską "operę". Film, na którym zarejestrowano ten spektakl, był pokazywany podczas wystawy w Galerii Azjatyckiej. Wraz z wałkami pokazano również współczesny im fonograf Edisona. Ostatnia część wystawy była poświęcona publikacjom naukowym Bronisława Piłsudskiego, w językach: polskim, rosyjskim, angielskim, niemieckim, japońskim i francuskim, poczynając od jego pierwszych sprawozdań meteorologicznych, opublikowanych w latach 1895 i 1896 w "Kalendarzu Sachalińskim", aż po zbiór wszystkich jego prac, nierzadko unikatowych dzisiaj egzemplarzy, jak np. książka pl. Materials for the study of the Ainu language and folklore, wydanej w Krakowie w 1912 roku. Pokazano również dokumentację międzynarodowego sympozjum nt. dorobku naukowego B. Piłsudskiego, jakie odbyło się w Japonii w 1985 roku, a także - dołączone już w czasie trwania wystawy - pierwsze materiały z kolejnego międzynarodowego sympozjum, jakie odbyło się na Sachalinie niemal równocześnie z omawianą wystawą, z okazji 125 rocznicy urodzin B. Piłsudskiego. Zdołano także pokazać m.in. fotografię pomnika Bronisława Piłsudskiego, odsłoniętego 2 listopada 1991 w Jużno-Sachalińsku oraz okolicznościowe koperty i znaczki pocztowe, wydane z tej okazji przez miejscową pocztę. �326 Fot. 2. Moment otwarcia wystawy, przemawia dyrektor Muzeum Azjii i Pacyfiku w Warszawie Andrzej Wawrzyniak. (Fot. W. Osica) Wystawa stała się czynnikiem inspirującym zainteresowanie polskich środków masowego przekazu osobą B. Piłsudskiego. Przed i w czasie trwania wystawy Polskie Radio nadało co najmniej cztery audycje, m.in. z udziałem polskiej dziennikarki pracującej w radiu sachalińskim oraz dyrektora Sachalińskiego Muzeum Krajoznawczcgo. Co najmniej trzykrotnie pokazano wystawę w Telewizji Polskiej (a także w Telewizji Moskiewskiej). Kilka artykułów ilustrowanych zdjęciami ukazało się na jej temat w polskiej prasie. W Galerii Azjatyckiej odbyło się kilka spotkań i imprez towarzyszących wystawie. Regularnie organizowano pokazy filmów o B. Piłsudskim i ludach Azji Północno-Wschodniej i ich kulturze, historii odnalezienia i odczytania wspomnianych już wałków fonograficznych. W związku z prezentowanymi na wystawie próbkami dalekowschodnich ziół leczniczych, zebranymi przez B. Piłsudskiego, zorganizowano ł 5 listopada 199 J spotkanie z prezesem Amurskiej Federacji Tsunami, Walerym Owsiannikowem i jego polskim partnerem, prezesem Polskiej Federacji Tsunami, Ryszardem Muratem. Kilkumiesięczny pobyt B. Piłsudskiego w Japonii, w latach 1905-1906, był pretekstem do zorganizowania na wystawie, przy współpracy Ambasady Japonii w Warszawie i Towarzystwa Polsko-Japońskiego, prezentacji japońskiej muzyki dworskiej "Gagaku", w ramach programu dorocznych "Dni Japońskich w Polsce". l lutego 1992 roku odbył się w Galerii Azjatyckiej publiczny pokaz polskiego filmu telewizyjnego o B. Piłsudskim - Starszy Brat oraz spotkanie z autorem filmu, red. Witoldem Stefanowiczem. W spotkaniu uczestniczyli m.in. mieszkający w Polsce członkowie rodziny Piłsudskich. Kilka dni wcześniej, tj. 25 stycznia 1992 roku, spotkali się z publicznością Galerii Azjatyckicj Katarzyna i Andrzcj Mazurkiewiczowic, którzy opowicdzicli o swoich wędrówkach syberyjskich, ilustrując opowieść przeźroczami. �327 Wystawa była oka7j,! do spotkali osób zainteresowanych ludami Azji Północno-Wschodniej oraz dzicjami Bronisława Piłsudskiego. Ekspozycję zwiedziły m.in. jego bratanica - p. Zofia Lisowska z m<;żem, która uczestniczyła w uroczystości otwarcia wystawy, oraz córki Marszałka Józefa Piłsudskiego. Wanda Piłsudska i Jadwiga Jaraczewska, a także członek i kronikarz tej rodziny, Witold Kowalski z Londynu. Zaszczycili również wystawę swoją obecnością, a wcześniej współpracą przy jej zorganizowaniu, polscy znawcy przedmiotu - profesor Alfred F. Majewicz z Poznania i Antoni KuczYliski z Wrocławia. Dwukrotnie gościli w Polsce zasłużeni rosyjscy popularyzatorzy wiedzy o życiu i działalności Bronisława Piłsudskiego oraz opiekunowie jego dalekowschodnich zbiorów - główny kustosz Sachaliliskiego Muzeum Krajoznawczego, p. Kira J. Czerpakova i pracownik naukowy Przymor- Fot. 3. Zofia Lisowska - bratanica B. Piłsudskiego wraz z mę7.em oraz Wiera W. Kobko współautorka scenariusza wystawy, pracownik Muzeum im. K. W. Arseniewa we Władywostoku. Fot. W. Osica. �328 skiego Muzeum im. W. K. Arseniewa, p. Wiera W. Kobko, autorki scenariusza etnograficznej części wystawy. Gościli także dyrektorzy Sachalińskiego Muzeum Krajoznawczego, pp. Władysław M. Łatyszew i Marina lszczenko, którzy w Warszawie spotkali się m.in. z liczną grupą polskich nauczycieli zainteresowanych tematem wystawy, a ponadto odwiedzili Wrocław i Poznań, gdzie również uczestniczyli w spotkaniach naukowych. Wystawa w Galerii Azjatyckiej Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie miała przypomnieć wybitnego i powszechnie znanego w świecie uczonego, a równocześnie przyczynić się do spopularyzowania w Polsce wiedzy o odległych i mało u nas znanych ludach Dalekiego Wschodu oraz ich oryginalnych kulturach, których badaniem zajmował się Bronisław Piłsudski. Ocena realizacji tego zamierzenia nie jest jednoznaczna. Z jednej strony rzeczywiście udało się nam stosunkowo nieżle nagłośnić sprawę w środkach masowego przekazu, zorganizować kilka spotkań itp. Z drugiej jednak strony zainteresowanie publiczności wystawą było stosunkowo niewielkie. Wydaje się, że dominujące w naszym życiu codzienne problemy skutecznie odwracają uwagę społeczeństwa od spraw odległych w czasie i przestrzeni, nawet ciekawych i cieszących się znacznie większym zainteresowaniem za granicą - w Japonii, Rosji, Europie Zachodniej i Ameryce. Na koniec czuję się zobowiązany do wyrażenia wdzięczności tym instytucjom w Polsce i za granicą, które współpracowały z Muzeum Azji i Pacyfiku w urzeczywistnieniu projektu wystawy, a mianowicie: Sachalińskiemu Okręgowemu Muzeum Krajoznawczemu w lużno-Sachalińsku i Przymorskiemu Zjednoczonemu Muzeum im. W. K. Arseniewa we Władywostoku, Muzeum Tatrzańskiemu im. Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem, które dostarczyło na wystawę fotografie i dokumenty z czasów pobytu Piłsudskiego w Galicji. Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, który wypożyczył nam wałki fonograficzne Piłsudskiego oraz Muzeum Techniki w Warszawie, które uzupełniło ekspozycję fonografem Edisona, Smithsonian Institution w Waszyngtonie, która przekazała na wystawę list B. Piłsudskiego i zaoferowała wyposażenie kolekcji zdjęć Piłsudskiego, Stowarzyszeniu Polska - Związek Radziecki (obecnie: Polska - Rosja), które wsparło nasze przedsięwzięcie materialnie, Muzeum Antropologii i Etnologii im. Piotra Wielkiego w Petersburgu, które zaoferowało nam największą, prawdopodobnie nigdy i nigdzie nie eksponowaną część zbiorów etnograficznych Piłsudskiego, oraz Muzeum Historycznemu Hokkaido w Sapporo, które zgłosiło podobną gotowość przysłania nam swojej części zbiorów Piłsudskiego (dwie ostatnie oferty nie zostały niestety wykorzystane z przyczyn techniczno-organizacyjnych), a także wszystkim wymienionym tu i nie wymienionym osobom, których bezinteresowny udział przyczynił się do realizacji naszego celu. Mam nadzieję, że wystawa "Bronisław Piłsudski - badacz ludów Dalekiego Wschodu" przyczyni się do spopularyzowania w Polsce wiedzy o wartościach kulturowych innych narodów (co jest także głównym zadaniem Muzeum Azji i Pacyfiku) a tym samym do lepszego wzajemnego zrozumienia, współpracy i przyjaźni narodów. Sądzę ponadto, iż była ona ogniwem łańcucha działań podejmowanych przez różnych ludzi i instytucje dla upowszechnienia wiedzy o polskim wkładzie do światowej nauki i kultury i o tych Polakach, z których nasz naród powinien być dumny. Józef UPOWSZECHNIANIE WYNIKÓW BADAŃ BRONISŁAWA NAD LUDAMI DALEKIEGO WSCHODU Pewne ożywienie które zauważalne jest i popularyzacyjnych który sprawuje pieczę Żytek PIŁSUDSKIEGO związane z popularyzacją dorobku naukowego Bronisława Piłsudskiego, w różnych inicjatywach krajowych - sensu stricto naukowych, a także nie bierze swego początku z jakiegoś jednego ośrodka koordynacyjnego, nad rozwojem badań i studiów tyczących się biografii tego wybitnego �329 badacza ludów Dalekiego Wschodu - Ajnów, Niwchów i Oroków - oraz jego dorobku naukowego. Prace w tym zakresie prowadzone są niezależnie od siebie w trzech ośrodkach akademickich i naukowych w Polsce, tj. w Poznaniu, Warszawie i Wrocławiu. Skoro już napomknięto o tych "ośrodkach" warto może wspomnieć i o tym, że z wyjątkiem zespołu poznańskiego, połączonego także w jakimś sensie unią personałną z Międzynarodowym Instytutem Studiów Etnolingwistycznych i Orientalnych założonym i prowadzonym przez profesora Alfreda Majewicza w Stęszewie koło Poznania, posiadającego środki finansowe z grantów zagranicznych na studia żródłowe i prace edytorskie nad Dziełami Zebranymi B. Piłsudskiego, inne przedsięwzięcia organizacyjno-badawcze związane z postacią B. Piłsudskiego prowadzone przez wspomnianych już: A. Kuczyńskiego i Z. Wójcika, nie posiadają instytucjonalnego oparcia i realizowane są z tzw. środków własnych. Wszyscy wymienieni powyżej utrzymują rozległe kontakty naukowe, prowadzą wymianę informacji i wspomagają się w realizacji nadrzędnego celu jakim jest możliwie szybkie i pełne ogarnięcie wiedzą i dokumentacją źródłową poszczególnych etapów życia B. Piłsudskiego oraz recepcji jego badań nad ludami Dalekiego Wschodu we współczesnej antropologii kulturowej. Skoro mowa o tych kontaktach nadmienić wypada, iż obejmują one różne ośrodki naukowe w kraju i za granicą, a w liczbie tych ostatnich wymienić należy archiwa, muzea, uniwersytety i instytuty Rosyjskiej Akademii Nauk, podobne placówki w Japonii, w Niemczech, Stanach Zjednoczonych. W ostatnim okresie do grona osób zajmujących się B. Piłsudskim doszedł jeszcze Witold Kowalski z Londynu - Warszawy, a w marcowym biuletynie (1990) Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce opublikowano specjalny komunikat, w którym między innymi czytamy: " ... wiedza o życiu osobistym Bronisława Piłsudskiego jest bardzo fragmentaryczna. W rękach rodziny zachowała się tylko garŚĆ listów i kilka fotografii. Olbrzymie jego zbiory, gdzie obok materiałów ściśle naukowych znajdowały się notatki, listy etc. uległy rozproszeniu w czasie ł wojny światowej, reszta zaś spłonęła w Instytucie Wschodnim w Warszawie we wrześniu 1939 roku. Chcąc uratować od zapomnienia pamięć o życiu stryja, Dr Wanda Piłsudska rzuciła ostatnio myśl systematycznego zbierania wszelkich pamiątek mających związek z Bronisławem Piłsudskim. Pracy porządkowej podjął się Witold Kowalski z Londynu. W związku z tym zwracamy się do wszystkich osób, w których rodzinach zachowała się pamięć o Bronisławie Piłsudskim, korespondencja, wzmianki w pamiętniku, wspólne fotografie, czy przekazy ustne - z prośbą o przysłanie ich pod adresem: Witold Kowalski, 6 Columbia Point, London SE 16 1 BE. Brak jest zwłaszcza danych o życiu Bronisława Piłsudskiego w łatach 1906-19ł4 w Galicji oraz z lat I wojny światowej, gdy przebywał w Wiedniu, Szwajcarii i Paryżu". Wiemy także, że konkretyzuje się myśl pełniejszego przedstawienia i opracowania zasobów źródłowych dotyczących B. Piłsudskiego, znajdujących się w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem, a 5 tom "Rocznika Podhalańskiego" (1991) odkrywa nieco z nich i odpowiednio opisuje, co bez wątpienia jest wydarzeniem szczególnym. Jakkolwiek z treści artykułu nie wynika jednoznacznie, że właśnie Zakopane, a właściwie Muzeum Tatrzańskie zamierza dalej zajmować się problematyką związaną z życiem i pracą B. Piłsudskiego, to nie od rzeczy będzie sugestia by właśnie ta placówka, powiązana naj mocniej z działalnością Bronisława Piłsudskiego w okresie jego pobytu w Galicji stała się kolejnym "ośrodkiem" badawczym, który podejmie systematyczną pracę oraz zorganizuje kolejną konferencję międzynarodową poświęconą tej niezwykłej w historii naszej nauki postaci wraz z upamiętnieniem zasług jakie B. Piłsudski położył na rzecz "badania ludu góralskiego" Podhala. Przypadająca na listopad 1991 roku 125 rocznica urodzin Bronisława Piłsudskiego nie miała w nauce polskiej charakteru szczególnych obchodów. Wypada jednak wspomnieć, że zainaugurowano ją otwarciem wystawy pod nazwą "Bronisław Piłsudski badacz ludów Dalekiego Wschodu; ze zbiorów muzeum na Sachalinie i we Władywostoku" w Galerii Azjatyckiej przy ulicy Freta 5 w Warszawie, będącej placówką Muzeum Azji i Pacyfiku, kierowanego przez Andrzeja Wawrzyniaka. Gwoli dokumentacyjnej zwięzłości podkreślić trzeba, iż było to w tydzień po rozpoczęciu na Sachalinie międzynarodowej konferencji poświęconej B. Piłsudskiemu (zob. str. 3 ł6), z udziałem referatowym polskich specjalistów - A. Kuczyńskiego, A. Majewicza �330 i T. Wicherkiewicza. Rocznicowe przedsięwzięcia rozciągnęły się w czasie aż do roku 1992 i obejmowały, oprócz scharakteryzowanej już warszawskiej wystawy, przede wszystkim wielorakie formy edytorskie, naukowe i popularne, w tym także audycje radiowe i telewizyjne. Zacznijmy może od przedsięwzięć edytorskich. Na czoło wysuwają się tutaj zabiegi poczynione przez redakcję rocznika "Lud", w których efekcie na jego łamach opublikowano artykuły poświęcone B. Piłsudskiemu, przygotowane przez specjalistów z Okręgowego Muzeum Krajoznawczego w Jużno-Sachałińsku z inicjatywy Władysława Łatyszewa, dyrektora tej placówki. a także artykuł A. Kuczyńskiego i opracowanie B. Piłsudskiego opublikowane po raz pierwszy w Polsce, z odnalezionego w Tomsku autografu. Ponadto nakładem wydawnictwa CIA-BOOKS - SVARO, LTO z Poznania ukazała się książka A. F. Majewicza, Dzieje i wierzenia Ajnów, Poznań 1991, zawierająca wiele nowych informacji dotyczących B. Piłsudskiego (zob. recenzja tej książki w bieżącym tomie "Ludu", s. 272). W roku 1991 w Instytucie Językoznawstwa Uniwersytetu im. A. Mickiewicza obroniona została praca magisterska pt. Krackij oczerk ekonomiczeskogo hyca Ajnow na O. Sachalin i Karafuto ainu-no jotai Bronislawa Pilsudskiego. Komparatywna analiza cekstów z uscaleniem ich genezy i chronologii, napisana przez Tomasza Wicherkiewicza, pod kierunkiem pror. dr. hab. Alfreda Majewicza. Ustalenia autora przedstawione zostały także na wspomnianej już sachalińskiej konferencji. Ponadto w trakcie realizacji znajdują się inne prace przygotowywane pod kierunkiem A. Majewicza przez Jolantę Olejniczak na temat: DziałalnoŚ£' społeczna Bronislawll Piłsudskiego po powrocie na ziemie polskie i jej dokumentacja; Agnieszkę Oanielewską na temat: W poszukiwaniu nieznanych tekstów rękopiśmiennych i opublikowanych Bronisława Pi/sudskiego. Wyniki kwerendy w tym także dotycząca korespondencji Bronisława Piłsudskiego do pisarza japońskiego Futabatei Shimei, ze zbiorów archiwalnych Uniwersytetu Waseda w Tokio. Wspomnieć tu także trzeba, iż w 1989 roku w ramach Wyższego Studium Fotografii w Warszawie, napisana została praca pl. Wykorzystanie fotografii w dorobku naukowym BrOIlisława Pi/su dskiego - recepcja jego fotogrąfii etnograficznej, antropologicznej i społecznej wykonanej w latach 1895-/905 na Sachalinie. Artystyczny aspekt tej fotografii, autorstwa Norberta Komana. Ponadto w ramach przygotowań do wydania Dziel Zebranych B. Piłsudskiego udostępniono specjalistom część jego rękopiśmiennej spuścizny w formie niskonakładowych preprintów wydawanych przez Instytut Językoznawstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, które po odpowiednim opracowaniu merytorycznym i redakcyjnym wejdą w skład wspomnianych powyżej Dzieł wydawanych w języku angielskim pod ogólnym tytułem Collected lłbrks of Bronisław Piłsudski, edited !Illder the general supervision of Alfred F. Majewicz przez International Institute of Ethnolinguistic and Oriental Studies powstałym w Stęszewie koło Poznania, którym kierujc wspomniany już pror. dr Alfred Majewicz. Preprinty te to: B. Piłsudski, Ainu prayer Texts, z. 1-4, Sapporo- Poznań 1984-1985; tenże, Materials for the study of the Orok (Uiltll) language and folklore, z. 1 Poznań 1985 i z. 2 Poznań 1987; tenże, Materials for the study of the Olcha (Ułca/Mangun/Nani) language and folklore. Sapporo - Poznań 1984-/985, wszystkie w opracowaniu redakcyjnym A. Majewicza opublikowane w ramach zeszytów Instytutu Językoznawstwa UAM w Poznaniu. Wśród przedsięwzięć edytorsko-organizacyjnych związanych zc 125 rocznicą urodzin B. Piłsudskiego należy wymienić także publikacje, które ukazały się w kraju i za granicą. Są to opracowania: A. Kuczyński, Bronislaw Piłsudski czyli sztuka słu:enia ludziom i nauce. "Niepodległość", t. 24: 1992; tenże, Katorżnik z rodu Pilsudskich, "Sybirak", l: 1991; tenże, Bronislaw Pi/sudski. Katorżnik i etnograf, "Sybiracy", nr 29-30: 1991; tenże, Bronislaw Piłsudski wieczny tulacz, "Semper Fidelis", nr 2-3: 1991; tenże, Na kresach Azji. Szkic o Bronisławie Piłsudskim, "Przegląd Kresowy", nr I; 1992; tenże, Etnograf z pŹ('tnem katorżnika, czyli rzecz o Bronislawie Piłsudskim, "Magazyn Wileński", nr 5-6, 1992; Literacki ohraz Bronisława Piłsudskiego, "Kresy Literackie", nr 2: 1992; tenże, Bronislaw Piłsudski lind his eontribucion to the Ethnographical Museology, "Ethnologia Polon a", vol. 15/16: 1991; W. Kowalski, Króckie policyczne życie Bronislawa Piłsudskiego. Ścieżka ohok drogi, "Nowy Świat" z dnia 30-31 maja 1992 rok u i komentarze, �331 oraz pomieszczony w "Roczniku Podhalańskim", 5: 1992 szkic Wacława Polakiewicza pl. Był także BrOIlisław, zawierający ciekawy materiał ilustracyjny, między innymi fotografię pisanego przez Bronisława Piłsudskiego zawiadomienia o jego odczycie o Ajnach. Na marginesie tej publikacji rodzi się refleksja, że opublikowano stanowczo za mało jak na wielkie zasługi tego badacza dla ożywienia życia naukowego w Zakopanem, jego działalności społecznej na Podhalu i organizatorskiej w zakresie etnografii tego regionu jak również edytorskiej. luż choćby z tego względu możemy się domagać od Muzeum Tatrzańskiego wydania archiwaliów Sekcji Etnograficznej Towarzystwa Tatrzallskiego, pisanych nieraz przez B. Piłsudskiego oraz innych materiałów źródłowych dotyczących jego osoby. W liczbie rocznicowych przedsięwzięć znajduje się także opracowanie W. Łatyszewa i Z. Wójcika pl. Bronisław Piłsudski i jeyo badania meteoroloyiczne na Sachalinie (maszynopis w posiadaniu autorów tego szkicu) przygotowywane do druku. Bazą źródłową tego artykułu były archiwalia odnalezionc w Centralnej Bibliotece Akademii Nauk Litwy w Wilnie oraz znajdujący się w archiwum w Tomsku rękopis projektu organizacji sieci meteorologicznej na Sachalinie. Organizatorem tej sieci - nowatorskiego przedsięwzięcia jak na owe czasy - był B. Piłsudski, który w latach 1896-1897 opublikował dwa artykuły: pl. Obzor poyody IV selenii Rykowskom na ostrowie Sachalin w 1895 y. (po nOIVomu stilju) "Sachalinskij kalendar" 1896, s. 101-106 i Obzor pogody w selenii Rykowskom Tymowskoyo ok ruga w 1896 godu (po nowomu stilju), tamże, 1897, s. 160-173. Rękopis zapisów meteorologicznych B. Piłsudskiego znajduje się w Bibliotece Akademii Nauk Litwy w Wilnie, sygn. F 9-2340. Rocznicowe obchody legły także u podstaw inicjatywy wydawniczej, która przyoblekła się w kształt książki zatytułowanej Bracia Bronisław i Józef Piłsudscy na Syberii, autorstwa A. Kuczyńskiego i Z. Wójcika, przygotowywanej do druku w ramach "Biblioteki Zesłańca", wydawanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Opracowanie to zostanie wzbogacone studium B. Piłsudskiego pl. Z wyprawy do Oroków na wyspę Sachalin w 1904 roku (odnalazł je w Tomsku M. W. Łatyszew i ogłosił z rękopisu w 1989 roku w lużno-Sachalińsku) oraz jego niezmiernie ważnym rzec można aktem prawnym zatytułowanym Projekt zarządzania Ajnami z wyspy Sachalin, z krótkimi komentarzami do poszczególnych punktów, również ogłoszonym po raz pierwszy w języku polskim dzięki współpracy z sachalillskim ośrodkiem badawczym, zajmującym się pracami nad spuścizną naukową B. Piłsudskiego, tj. wspomnianym już Sachalińskim Okręgowym Muzeum Krajoznawczym w luźno-Sachalińsku. Być może zakres tej książki poszerzony zostanie o inne źródłowe teksty B. Piłsudskiego znajdujące się w polskich archiwach. Staraniem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego ukazała się w "Ilustrowanym Magazynie Polskim - Relax", nr 12: 1992 wychodzącym w Chicago, stosowna notka informacyjna zatytułowana Pomnik B. Pi/sudskiego na Sachalinie poświęcona omówieniu ważniejszych rezultatów sachalińskiej konferencji naukowej, w kraju natomiast podjęte zostały zabiegi w Ministerstwie Łączności o wydanie znaczka pocztowego z podobizną B. Piłsudskiego, nadania imienia jednej z sal Wydziału Historycznego Uniwersytetu Wrocławskiego imienia B. Piłsudskiego, a także nazwania jego imieniem jednej z ulic lub placu w Zakopanem oraz umieszczenia stosownej tablicy w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem upamiętniającej jego zasługi dla tej placÓwki. By zakres tych informacji był pełniejszy przywołać trzeba także krótki film historyczno-biograficzny o B. Piłsudskim, zatytułowany Starszy Brat, autorstwa W. Stefanowicza emitowany przez Telewizję Polską w programie ogólnopolskim w 1991 roku, a także audycje radiowe w rozłgłośni warszawskiej z udziałem A. Majewicza, Z. Wójcika i l. Żytka oraz we wrocławskiej - z udziałem A. Kuczyńskiego, U. Lubcckiej i W. Łatyszewa. Mimo dużego rozproszenia różnych inicjatyw naukowych i popularyzacyjnych związanych z postacią B. Piłsudskiego, udało się na przestrzeni ostatnich paru lat wprowadzić postać tę w szerszy obieg społeczny i naukowy, zarówno w kraju jak i poza jego granicami - przede wszystkim w Japonii i Rosji. W kraju natomiast trwa nadal przebijanie się z różnymi inicjatywami naukowymi i popularyzacyjnymi. Oto bowiem - o czym wspominał A. Majewicz w cytowanej już publikacji towarzyszącej warszawskiej wystawie - " ... tzw. Komitet Badań Naukowych w Warszawie, monopolista od pieniędzy na naukę, nic uzna I w ogóle za celowe dofinansowanie końcowej fazy tego projektu �332 (wydania Dzieł Zebranych) badawczego. Póki co, kompromitacja i wstyd. I nieśmiertelność mimo to". Okazuje się też, że łatwiej było urealnić pomysł wzniesienia na Sachalinie pomnika B. Piłsudskiego i zorganizowania tam międzynarodowej konferencji, aniżeli zrealizować u nas zamiar wydania znaczka pocztowego z jego podobizną, którego emisja jest ciągle blokowana przez Ministerstwo Łączności Rzeczypospolitej Polskiej. Anloni Kuczyński Antoni Kuczyński Zbigniew Wójcik BIBLIOGRAFIA PRAC POLSKICH AUTORÓW O BRONISŁAWIE PIŁSUDSKIM PISZĄCYCH W obrębie przedsięwzięć dokumentacyjnych związanych z postacią Bronisława Piłsudskiego, podjętych między innymi w ramach przygotowań do wydania Dziel Zebranych, jednym z ważniejszych jest sporządzenie pełnej bibliografii jego prac, drukowanych i rękopiśmiennych, dokumentów urzędowych, fotografii, korespondencji i innych materiałów źródłowych. Pierwsze próby dokumentacyjne w zakresie bibliografii podjęte zostały przed laty przez Kazimierę Zawistowicz i Juliusza Zborowskiego. Później kontynuowali je Antoni Kuczyński, Alfred Majewicz, Kazimierz Malinowski, Henryk Swienko oraz japoński etnolog Koichi Inoue, który podczas konferencji naukowej poświęconej Bronisławowi Piłsudskiemu w Sapporo (1985) przedstawił najpełniejszą na owe czasy bibliografię B. Piłsudskiego, poprzedzoną wieloma kwerendami w Japonii, Polsce, Rosji, Francji i Niemczech. Jego ustalenia uwzględnione zostały przez A. Majewicza, który w parę lat później, korzystając także z innych publikacji, ogłosił skrupulatnie zestawioną Bibliography of Works by Bronislaw Piłsudski. For the Edition of the Collected Works of Bronislaw Pilsudski, Poznań 1990 (druk powielony, Instytut Językoznawstwa UAM w Poznaniu). Dzisiaj nie jest aktualna, bowiem udało się odnaleźć inne jeszcze prace B. Piłsudskiego. Z wyjątkiem pracy A. Majewicza pozostałe wykazy bibliograficzne nie ukazały się w formie oddzielnych publikacji; stanowiły załączniki do opracowań poświęconych B. Piłsudskiemu. Prace te zestawione są w poniższej bibliografii. Należy spodziewać się, że przygotowywana angielskojęzyczna wersja Dziel Zebranych B. Piłsudskiego poszerzy znacznie aktualny stan wiedzy o pracach tego badacza opublikowanych w czasopismach krajowych i zagranicznych. Tutaj natomiast zestawiono po raz pierwszy bibliografię prac polskich autorów, piszących o Bronisławie Piłsudskim, korzystając z materiałów źródłowych będących w posiadaniu redakcji Dziel Zebranych ale i znacznie je poszerzając o inne prace pominięte w tych zbiorach, odnalezione w czasie żmudnych kwerend. Zdajemy sobie sprawę, że publikowany wykaz nie jest z całą pewnością kompletny, że dalsze poszukiwania źródłowe przyniosą nowe uściślenia, zdecydowaliśmy się jednak na opublikowanie tej bibliografii wierząc, iż może być ona przydatna dla przyszłych badaczy chcących uczynić B. Piłsudskiego przedmiotem swoich studiów naukowych. �333 * 1. Aku [= Antoni Kuczyński] 1992 - al-oclaw - Sachalin, "Nasz Uniwersytet". Pismo społeczności Uniwersytetu Wrocławskiego, nr 6, s. 15, Wrocław 2. Armon Witold 1981 - Piłsudski Bronislaw Piotr (czasem podpisywał się Ginet-Piłsudski 1866-1918) , "Polski Słownik Biograficzny", t. 26, s. 305-308, W rocła w - Warszawa - Kraków - Gdańsk - Łódź 3. Bańczerowski Jerzy 1964 - Zapisy fonograficzne Ajnów, "Biuletyn Fonograficzny", nr 6, s. 91-96, Poznań 4. Bańczerowski Jerzy 1985 - On discovery and first attempts at rerecording B. Piłsudski's Ainu phonographic materia/s, [w:] Proceedings ofthe International Symposium on B. Piłsudski's Phonographic Records and the Ainu Culture; Edited by Executive Committee of the International, Symposium Hokkaido University, s. 10-20, Sapporo 5. Bańczerowski Jerzy, Majewicz Alfred F. 1985 - Toward a restoration of Bronislaw Piłsudski's scholary bequeathal, Adam Mickiewicz University Institute of Linguistics, Working Paper, nr 14, s. 1-26 i załącznik, Poznań 6. Bazylow Ludwik 1975 - Syberia, s. 113, 169, 501, Warszawa 7. Bazylow Ludwik 1984 - Polacy w Petersburgu, s. 275-276, Wrocław 8. Bieliński Stefan 1936 - Król Ajnosów, "Prosto z Mostu" - Tygodnik Literacko-Artystyczny, r. 2, nr 5, s. l, Warszawa 9. Bratkowski Stefan 1991 - I nna Syberia, "Tygodnik Powszechny", nr 28, s. 4-5, Kraków 10. Bron ... 1893 - Bronislaw Piłsudski, "Przedświt", seria II, nr 3, s. l, Londyn 11. Budny Michał 1988 Bronislaw Piłsudski. (Życie i twórczo.~c1, "Niepodległość", t. 21, s. 180-197, Nowy Jork �334 12. Cabanowski Marek 1990 - Discoverer of the Ainu, "The Warsaw Voice", nr 7, s. II, Warszawa 13. Cisek Janusz 1992 - Kalendarium działalno.ki Józefa Piłsudskiego. Uzupełnienie do Kroniki życia Józefa Piłsudskiego 1867-1935, s. 9-11, 16, 183, Nowy Jork 14. Cia rus (= Nowaczyński Adolf) 1908 20 Lat na Sachalinie. Losy i prace naukowe Bronisława Piłsudskie{]o, "Świat", nr 3, nr 12, s. 10-11, Warszawa 15. Czachowski Kazimierz 1938 - Wac/aw Sieroszewski. Życie twórczo.fe:' s. 102-111, Lwów 16. Danielewska Agnieszka 1992 - W poszukiwaniu nieznanych tekstów rękopdmiennych i opublikowanych Bronisława Piłsudskie{]o. Wyniki kwerendy. Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr. Alfreda F. Majewicza w Katedrze Językoznawstwa Porównawczego i Orientalnego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Maszynopis pracy w zbiorach International Institute Ethnolinguistic and Oriental Studies. w Stęszewie. 17. Danilowski Gustaw 1913 - Bronisław Piłsudski, etnograf polski, "Tygodnik Ilustrowany", nr 10, s. 186-187, Warszawa 18. Datko Andrzej 1983 Bronisław brat Józefa, "Przegląd Powszechny", nr II, s. 241-247, Warszawa 19. Fogler Janusz 1988 - Wyspa na końcu swtata, "Razem", nr 3, s. 15-17, Warszawa 20. Gadomski Adam 1929 - PoLacy odkrywcy i podróżnicy, "Kalendarz Ilustrowany Kuriera Codziennego rok 1929", s. 135-143, Kraków 21. Garlicki Andrzej 1981 - U źródeł obozu belwederskiego, s. 12, 14, 16-17, 19,21, 24-25, 30, 59. Warszawa 22. Garlicki Andrzej 1990 - Józef Piłsudski 1867-1935, s. 7-12, 14, 16, 20, 41, Warszawa 23. G.V. [= Gasztowtt Wacław] 1918 - N(xrologie, "Bulletin Polonais Literaire, Scientifiqe et Artistique", nr 359, s. 227, Paryż �335 24. Gładysz Mieczysław 1967 - Julius: Zborawski. Z historii etnografii Podhala, "Etnografia Polska", t. II, s. 44-61, W rocła w - Warszawa - Kraków 25. Gross Feliks 1934 - Sybir, zesłanie, nauka, "Droga", rocznik 13, nr 9, s. 802-810, Warszawa 26. [Hamolecki Konstanty?] 1893 - Bronisław Piłsudski, "Przedświt", seria l, nr 3, s. I, Londyn 27. H.P. [= Poznańska H. (?)] 1935 - Bronisław Piłsudski. Zarys biogrąficzny, "Sybirak", nr 4, s. 12-15, Warszawa 28. Historia ... 1973 - Historia etnoyrajii polskiej, pod red. Małgorzaty Terleckiej, s. 99, 176, 308, 332, Wrocław 29. Historia ... 1976 - Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii. Materiały : konj'erencji we Hłoclawiu, pod red. Józefa Babicza i Antoniego Kuczyńskiego, t. 102, s. 7,13-14,51-56,58,65,103,117,120,122,125, 127, 136-137, 156, 161, 164, 201-210, 214, 222, 228, Wrocław 30. Janik Michał 1928 - D:ieje Polaków na Syberii, s. 19, 418-420, Kraków 31. Janta-Połczyński Aleksander 1936 - Ziemia jest okrągła, s. 241-298, Warszawa 32. Jesionowski Alfred 1938 - Polacy na Dalekim Wschodzie, "Morze", nr 5, s. 26-27, Warszawa 33. Jaster Jan 1957 - Przedmowa [w:] Sieroszewski Wacław, Wvród kosmatych ludzi. Klucz Dalekiego W~chodu. Cejlon, najpi('kniejsza wyspa świata, Warszawa 34. Jędrzejewicz Wacław 1986 - Kronika ::ycia Józej'a Piłsudskiego 1867-1935, t. 1-2, s. 21-31, 36, 38-39, 41-48 w tomie I, Londyn 35. Kaczmarek Leon 1953 - Fonoyraj' na usługach dialektologii i etnografii muzycznej w Polsce, "Lingua Posnaniensis", [nr] 4, "Biuletyn Fonograficzny", [nr I], s. 19-54, Poznań 36. Kempf Zdzisław 1982 - Orientalizm Wacława Sieroszewskiego. Wątki japońskie, s. 17-18, Warszawa �336 37. Koman Norbert 1989 - Wykorzystanie fotografii w dorobku naukowym Bronisława Piłsudskiego - recepcja jego fotografii etnograficznej, antropologicznej i społecznej wykonanej w latach 1895-1905 na Sachalinie. Artystyczny aspekt tej fotografii. Praca dyplomowa wykonana w Wyższym Studium Fotografii w Warszawie, pod kierunkiem Juliusza Garzteckiego. Maszynopis pracy znajduje się u prof. dr A. F. Majewicza - International Institute of Ethnolinguistic and Oriental Studies, Warszawa 38. Kons. (?) 1991 - Słynne wałki z pieśniami Ajnów. Wystawa dorobku Bronisława Piłsudskiego, "Express Wieczorny", r. 45, nr 216, s. 3, Warszawa 39. K[otwicz] W[ładysław] 1936 - Bronisław Piłsudski, [w:] Piłsudski Bronisław, Pie,~ni liryczne Gilaków (Ze spuścizny rękopiśmiennej wydał W. Kotwicz), "Rocznik Orientalistyczny", t. XII, s. 159-167, 175, Lwów 40. Kovalskis Vitoldas Aleksandras 1992 - Bronislavas Ginetas Pilsudskis (1866-1918), "Svyturys", nr 9-10, s. 10-12, Wilno 41. Kowalski Witold 1992 - Ścieżka obok drogi. Krótkie polityczne życie Bronisława Piłsudskiego, "Nowy Świat", nr 127, dodatek "Podró~e i Marzenia", s. 8, Warszawa 42. Krzywicki Ludwik 1958 - W'ipomnienia, t. 2, s. 49; t. 3, s. 260, 267-270, 278, 329, 1959 Warszawa 43. Kuc Monika 1992 - Galeria Azjatycka. Na Sachalinie, "Gazeta Wyborcza", nr 8; dodatek "Gazeta na Weekend", nr 2, s. 10, Warszawa 44. Kuczyński Antoni 1968 - Wkład Polaków w badania nad ludami Syberii ich kulturą, "Lud", t. 51, cz. 2, s. 558-560, Wrocław 45. Kuczyński Antoni 1972 - Syberyjskie szlaki, s. 8, 18, 23, 280, 335, 356-358, 360-364, 355-367, 378, 398, 429-430, 436, 405-408, 447, 468, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk 46. Kuczyński Antoni 1972 - Shiberia-no kenkyii-to keizai-hatten-ni okeru Parando-no kaken, "Chiri", nr 6, s. 71-79, Tokio 47. Kuczyński Antoni 1973 - Wkład nauki polskiej w badania Ajnów i ich kultury. "Studia z Dziejów Geografii i Kartografii", pod red. Józefa Babicza; "Monografie z Dziejów Nauki i Techniki", t. 87, s. 395-414, Wrocław- Warszawa- Kraków-Gdańsk �337 48. Kuczyński Antoni 1977 - The contribution of Polish scientists to the investigation in Ainu culture, "Ethnologia Polon a", t. 3, s. 121-124, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk 49. Kuczyński Antoni 1981 - Zarys historii polskich obserwacji i badań etnograficznych w Azji północnej, .<irodkowej i wschodniej, "Polskie badania obcych kultur ludowych". Materiały z konferencji we Wrocławiu w dniach 25-26 listopada 1978 r., "Acta Universitatis Wratislaviensis", nr 572, s. 73-74, Wrocław 50. Kuczyński Antoni 1985 - Bronislaw Piłsudski as a Practician and Theoretician of the Ethnographic Museology, [w:] Procedings ofthe International Symposium on B. Piłsudski's Phonographic Records and the Ainu Culture; Edited by Executive Committee of the International Symposium Hokkaido University, s. 265-271, Sapporo Si. Kuczyński Antoni 1987 - Hakuhutsukangaku-jitsumuka oyobi rironka-to shite-no Buronisuwafu Piusutsuki, [w:] Kato K., Kotani Y. (eds.) Piusutsuki shiryo-to hoppo shominzoku hunka-no kenkyu, Bulletin of the National Museum of Ethnology, Special Issue. nr 5, s. 123-129, Osaka 52. Kuczyński Antoni 1988 - Relacja Bronisława Piłsudskiego. Dobrze jest wierzyć szamanom, "Przyjaźń", nr 52-53, s. 11, 17, Warszawa 53. Kuczyński Antoni 1988 - "Król Ajnów" "Sprawy i Ludzie". Tygodnik polityczno-społeczny, nr 38, s. 10, Wrocław 54. Kuczyński Antoni 1989 - Ludy dalekie a hliskie. Antologia polskich relacji o ludach Syberii, s. 6, 14, 19-20, 27, 36-38, 40, 61, 224, 290, 306, W rocła w - Warszawa - Kraków - Gdańsk 55. Kuczyński Antoni 1990 - Józef Marszałkiem, Bronisław - Królem. Z Piłsudskim na kraj świata. Wywiad z A. Kuczyńskim - rozmawiała Anita Tyszkowska, "Dziennik Dolnośląski", nr 59, s. 8, Wrocław 56. Kuczyński Antoni 1991 - Bronisław Piłsudski and his contribution to the ethnographical museology, "Ethnologia Polona", t. 15/16, s. 169-175, Poznań 57. Kuczyński Antoni 1991 - Bronisław Piłsudski - wieczny tułacz, "Semper Fidelis", nr 2-3, s. 16-19, Wrocław 22 - Lud t. LXXV �338 58. Kuczyński Antoni 1991 Bronisław Piłsudski. Katorżnik i etnograf, "Sybiracy", nr 29, s. 22; nr 30, s. 22-23, Warszawa 59. Kuczyński Antoni 1991 - Katorżnik z rodu Piłsudskich, "Sybirak", nr l, s. 21-34, Białystok 60. Kuczyński Antoni 1991 - Bronisława Piłsudskiego droga do etnografii, "Lud", t. 74, s. 143-174, Wrocław 61. Kuczyński Antoni 1992 - Na kresach Azji. Szkic o Bronisławie Piłsudskim, "Przegląd Kresowy", nr 1, s. 1-4, Chełm 62. Kuczyński Antoni 1992 - Etnograf z piętnem katorżnika, czyli rzecz o Bronisławie Piłsudskim, "Magazyn Wileński", nr 4-5, s. 6-9, 12, Wilno 63. Kuczyński Antoni 1992 - Czas niespełnionych nadziei, czyli Bronisława Piłsudskiego pobyt na polskiej ziemi, "Magazyn Wileński", nr 16, s. 5-8, 12, Wilno 64. Kuczyński Antoni 1992 - Twórcze rezultaty syberyjskiej niewoli, "Magazyn Wileński", nr 21-22, s. 38-41, Wilno 65. Kuczyński Antoni 1992 - Literacki obraz Bronislawa Piłsudskiego, "Kresy Literackie", nr 2, s. 4-7, Chełm 66. Kuczyński Antoni 1992 - Bronislaw Piłsudski - czyli sztuka slużenia ludziom nauce, "Niepodległość", t. 24, s. 173-226, Nowy Jork 67. Kuczyński Antoni 1992 - Wrocław-Sachalin "Nasz Uniwersytet". Pismo społeczności Uniwersytetu Wrocławskiego nr 6, s. 15 68. Kuczyński Antoni 1992 - Upowszechnianie wyników badań Bronislawa Piłsudskiego nad ludami Dalekiego Wschodu, "Lud", t. 75, s. Wrocław 69. Kuczyński Antoni, Wójcik Zbigniew 1992 - Bibliografia prac polskich autorów piszących o Bronislawie Piłsudskim, "Lud", t. 75, s. 332-348 Wrocław �339 70. Lech Zofia 1989 - Bronisław Piłsudski na Dalekim Wschodzie, "Życie Warszawy", nr 140, dodatek pod nazwą "Historia i Życie", nr 12, s. I i 4, Warszawa 71. Lutosławski Wincenty 1917 - Król Ajnów, "Dziennik Związkowy", nr 55, Chicago Uwaga: odpis artykułu sporządzony ręką Józefa Komendy na prośbę Juliusza Zborowskiego znajduje się w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. 72. Lutosławski Wincenty 1918 - Bronisław Piłsudski, "Dziennik Związkowy", nr 149, s. 4, Chicago Uwaga: odpis artykułu sporządzony ręką Józefa Komendy na prośbę Juliusza Zborowskiego znajduje się w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. 73. Łuczaj Andrzej [= Leszek Bednarczuk] 1985 Bronisław Piłsudski - badacz kultury Ajnów, "Znak", nr 5, s. 135-143, Warszawa 74. [Łukaszewicz Józef] 1981 - Pierwszy marca 1887 roku. Wspomnienia Józefa Łukaszewicza. Zebrał, przełożył, przedmową i przypisami opatrzył Stefan Bergman, s. 11, 36-37, 46, 55, 59, 69, 76, 78, 81, 163, 166, 168, 180, Warszawa 75. Łukawski Zygmunt 1978 - Ludllo.~ć polska w Rosji 1863-1914, s. 190, 195, Wrodaw- Warszawa-Kraków-Gdańsk 76. Łukawski Zygmunt 1981 - Historia Syberii, s. 292, W roda w - Warsza wa - Kraków - Gdańsk 77. Majewicz Alfred F. 1977 - P6rando-llo ainu kenkyii. Karafuto chosa-nado furui rekishi, "Mainichi Shimbun" (yiikan), nr 33826, s. 5, Osaka 78. Majewicz Alfred F. 1977 - On B. Piłsudski's unpublished Ainu material, "Hoppa Bunka Kenkyii". Bulletin of the Institute for the Study of North Eurasian Cultures Hokkaido University, nr 11, s. 83-94, Sapporo 79. Majewicz Alfred F. 1980 - The importance of the Polish contribution to the study of the Ainu and their language, "Lingua Posnaniensis", t. 22, s. 93-122, Warsza wa - Poznań 80. Majewicz Alfred F. 1992 - Porando-ni okeru ainu kenkyii-no rekishi-ni tsuite, �340 81. Majewicz 1983 82. Majewicz 1983 - 83. Majewicz 1984 - 84. Majewicz 1984 85. Majewicz 1984 86. Majewicz 1985 - 87. Majewicz 1987 88. Majewicz 1988 - 89. Majewicz 1988 - 90. Majewicz 1989 - (ed.) Adam Mickiewicz University Institute of Linguistics Working Paper 3, Poznań: Institute of Linguistics Alfred F. Dzieje i legendy Ajnów, s. 12,38,40,45-46,55-62,85-86,94, 104-121, 145, 155, 177, 193, 204, 207, 224, 228, 232-233, 234, 241, Warszawa Alfred F. Sur les matl?riaux inconnus de B. Piłsudski relies aux peuples aborigenes de /'ile Sakhaline et de /'Amour inferieur, [w:] Siberie 2 (ed.) Boris Chichlo, Paryż: Institut du Monde Sovietique, Et de L'Eurape Centrale et Orientale Alfred F. Ajnu. Lud, jego język i tradycja ustna, s. 11, 17, 26, 32, 34-35, 39, 44,52,64,66,68, 70-74, 93, 105, 122, 125, 127, 130-132, 134, 137, 176, 177-178, Poznań Alfred F. Juyiisei masu bunka-no fukugen-Piirando-nn ainu kenkyu, "Asahi Shimbun", nr 35369, s. 10, Sapporo Alfred F., Majewicz Elżbieta Bronisław Piłsudski's Olczan-Polish glossary with English equivalents, Lingua Posnaniensis", t. 27, s. 71-96, Warszawa-Poznań Alfred F. The ICRAP project concerning B. Piłsudski's work on peoples and languages of Sakhalin and Lower Amur, "Lingua Posnaniensis", t. 28, s. 109-115, Warszawa-Poznań Alfred F. Ku pełnej ocenie dorobku naukowego Bronisława Piłsudskiego, "Przegląd Orientalistyczny", nr 142, s. 153-163, Warszawa Alfred F. Badacz i przyjaciel sachalińskich tubylców - naukowa sylwetka Bronisława Piłsudskiego, "Literatura Ludowa", nr 4-6, s. 41-50, Wrocław Alfred F. Researcher and friend of Sakhalin natives - the scholary profile of Bronisław Piłsudski, "Hemispheres", nr 5, s. 215-228, W racła w - Warszawa - Poznań - Gdańsk Alfred F. The Oroks: past and present, [w:] Alan Wood, R. A. French (eds.) The development of Siberia, people and resources, s. 124-146, Londyn: Macmillan �341 91. Majewicz Alfred F. 1990 - Ainu prayer texts as recorded by Bronisław Piłsudski, "Rocznik Orientalistyczny", t. 46, z. 2, s. 87-91, Warszawa 92. Majewicz Alfred F. 1990 - Bibliography of works by Bronisław Piłsudski, Adam Mickiewicz University Institute of Linguistics. Documentation 2, s. 1-23 nlb. Poznań 93. Majewicz Alfred F. 1991 - Issledowatiel i drug narodo w Sachalina, "Krajewedczeskij Biulletin", nr 3, s. 98-109, J użno-Sachalińsk 94. Majewicz Alfred F. 1991 - Dzieje i wierzenia Ajnów, s. 14,25,48,54,61,69-71,76-94,107,123,125, 127-134, 139, 142-144, 152-161, 168-179, 181-191, 193, 206, 211-227, 243-245, 248, 263-264, Poznań 95. Majewicz Alfred F. 1991 - Kompromitacja i wstyd. I nieśmiertelność pomimo - waga i istota dokonań Bronisława Piłsudskiego, [w:] Bronisław Piłsudski - badacz ludów Dalekiego Wschodu. Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie. [Katalog wystawy], s. 2-3, Warszawa 96. Majewicz Alfred F. 1992 - "Suicide?" [W:] Murasaki K. et al. (eds.) Saharin-to B. Piusutsuki. Piusutsuki-o meguru Hoppa-no Ryojitsu-ka Iinkai, s. 138-144, Sapporo 97. Majewicz Alfred F. 1992 - Twins, or problem of reliability in Ainu studies, [w:] "Nenrin-Jahresringe" (eds.) K. Miiller und W. Naumann, s. 103-105, Wiesbaden 98. Majewicz Alfred F. 1992 - Grammatical person in Ainu folkloristic narratives, [w:] "Pan-Asiatic Linguistics". Proceedings of the Third International Symposium on Language and Linguistics, S. Luksaneeyanawin et al (eds.), vol. l, s. 198-204, Bangkok 99. MK (?) 1992 - Starszy brat Marszałka, Warszawa 100. Malinowski Kazimierz 1970 - Prekursorzy muzeologii polskiej, s. 78-98, 130-135, 137-138, 140, 143-146, 148, 152, 154-155, 158, Poznań 101. Maślińska Irena 1991 - Bronisławem Piłsudskim interesuje się Europa. W cieniu brata, "Express Wieczorny", nr 240, s. 4, Warszawa �342 102. N ałęcz Daria i Tomasz 1986 - Józef Piłsudski - legendy i fakty, s. 84-85, 87, 89-90, 94, 101, 132, Warszawa 103. Nitsch Kazimierz 1960 Parę osobistych wspomnień o Bronisławie Piłsudskim, [w:] Ze wspomnień językoznawcy, s. 100, 210-216, 223-224, Kraków 104. Olejniczak Jolanta 1992 - Działalność społeczna Bronisława Piłsudskiego po powrocie na ziemie połskie i jej dokumentacja, Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr. Alfreda F. Majewicza w Katedrze Językoznawstwa Porównawczego i Orientalnego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Maszynopis pracy w zbiorach International Institute Ethnolinguistic and Oriental Studies w Stęszewie, Poznań 105. [Olszewicz Bolesław] 1922 - Bronisław Piłsudski, "Przegląd Geograficzny", t. 2 za lata 1920-1921, s. 162, Warszawa 106. Paźniewski Włodzimierz 1986 - Ludzie niezwykli. Japońska rodzina Piłsudskiego, "Katolik", nr 27, s. 12, Katowice 107. Piechowski Adam 1985 - Zapomniana postać z dziejów Zakopanego: Bronisław Piłsudski, "Podhalanka", nr 2, s. 44-49, Ludźmierz 108. Piechowski Adam 1985 - Polski badacz Ajnów, "Poznaj Świat", nr 9, s. 18-19, 30, Warszawa 109. Piłsudska Aleksandra 1989 - Jł'spomnienia, s. 89, 91, 94, Warszawa 110. Piłsudski Józef 1937 - [List do redakcji w sprawie Bronisława Piłsudskiego], [w:] Pisma Zebrane, t. 1, s. 37-39 Warszawa 111. Piłsudski Rowmund 1988 - Kronika rodu Piłsudskich, s. 34, Londyn 112. Płygawko Danuta 1986 - Sienkiewicz w Szwajcarii. Z dziejów akcji ratunkowej dla Polski w czasie pierwszej wojny .vwiatowej, s. 97-98, Poznań 113. Pobóg-Malinowski Władysław 1934 - Niedoszły zamach 13 marca 1887 roku udział w nim Polaków, "Niepodległość", nr 10, s. 21-35, Warszawa �343 114. Polska ... 1918 - Polska w kulturze powszechnej. Dzieło zbiorowe, pod red. Feliksa, cz. 1, s. 189, Kraków 115. Polska ... 1939 116. 117. 118. 119. 120. 121. 122. 123. 124. 125. 126. Polska i Polacy w cywilizacjach .fwiata. Słownik encyklopedyczny, pod red. Władysława Po bóg-Malinowskiego, t. l, zeszyt 3, s. 258-259, Warszawa [Polskie Towarzystwo Ludoznawcze] 1992 - Pomnik B. Piłsudskiego na Sachalinie, "Relax", Ilustrowany Magazyn Polski, nr 12, s. 16, Chicago Reychman Jan 1930 - Zapomniany badacz Podhala, "Zakopane", nr 10, s. 2, Zakopane Reychman Jan 1971 - Peleryna, ciupaga i znak tajemny, s. 107, 149, 156-159, Kraków Romer Eugeniusz 1989 Pamiętnik paryski (1918-1919), Do druku przygotowali Andrzej Garlicki, Ryszard Świętek, s. 153, 155-156, W rocła w - Warszawa - Kraków - Gdańsk - Łódź Rzeźba Andrzej 1992 - Wystawa w Galerii Azjatyckiej. Bronisław Piłsudski - kto to jest? "Polska Zbrojna", nr 16, s. 5, Warszawa Sieroszewski Wacław 1914 - Bronisław Piłsudski, urodził się w 1866 r. w Zułowie w pow. święciańskim, -1921 zmarł w roku 1918 w Paryżu, "Rocznik Podhalański", nr 1, s. V-XXX, Zakopane Sieroszewski Wacław 1926 - W{:ród kosmatych ludzi, Warszawa Sieroszewski Wacław 1934 - Marszałek Józef Piłsudski, s. 9-12, Warszawa Sieroszewski Wacław 1937 - Bronisław Piłsudski. Materiały do biografii Bronisława Piłsudskiego, "Sybirak", nr l, s. 28-42, Warszawa (Przedruk z "Rocznika Podhalańskiego" nr 1: 1914-1921, s. V-XXX). Sieroszewski Wacław 1961 - Dzieła, t. 18. Szkice podróżnicze i wspomnienia, s. 219-274, Kraków [Skowronek Jerzy, Alicja Bochenek, Marek Cichowski, Krzysztof Filipow] 1986 - Cmentarz Polski w Montmorency, s. 94, 195, 261, Warszawa �344 127. Słabczyński Wacław 1953 - Polscy obrońcy ludów kolonialnych, "Problemy", nr 5, s. 298-307, Warszawa 128. Słabczyński Wacław 1954 - Polacy badacze Syberii, "Wiedza i Życie", nr 21, s. 590-596, Warszawa 129. Słabczyński Wacław 1988 - Polscy podróżnicy i odkrywcy. Wydanie drugie zmienione (uzupełnienia Tadeusza Słabczyńskiego), s. 144-145, 373, 419, Warszawa 130. Słabczyńscy Wacław i Tadeusz 1992 - Piłsudski Bronisław Piotr [w:] Słownik podróżników polskich, s. 146-148, Warszawa 131. Sokolewicz Zofia 1973 - Miejsce etnografii polskiej w nauce obcej (do 1939 r.), [w:] Historia etnografii polskiej, pod red. Małgorzaty Terleckiej, s. 176, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk 132. Sokolewicz Zofia 1987 - Etnografia i etnologia, [w:] Historia nauki polskiej, pod red. Bohdana Suchodo1skiego, t. 4, 1863-1918, cz. Ill, s. 883, Warszawa 133. Stecki Konstanty 1969 - Początki kolekcjonerstwa etnograficznego na Podhalu, "Lud", t. 53, s. 232-246, Wrocław - Poznań 134. Surwiłło Jerzy 1992 - Wileńskimi śladami Józefa Pilsudskiego, s. 5, 13, Wilno 135. Swienko Henryk 1973 - Antropologia społeczna Bronisława Piłsudskiego, "Prace Instytutu Nauk Ekonomiczno-Społecznych Politechniki Warszawskiej" nr 4, s. 85-117, Warszawa 136. Swienko Henryk 1979 - Jt'kład Bronisława Piłsudskiego do etnografii religioznawczej, "Studia Religioznawcze", nr 14, s. 77-98, Warszawa 137. Szcześniak Bolesław 1954 - Polonica japońskie (materiały japońskie dotyczące wpływów kulturalnych oraz wiedzy o Polsce w Japonii), "Teki Historyczne", t. VI, nr 3-4, s. 160-176, Londyn 138. Szpotański Stanisław 1934 - Bronislaw Pilsudski i jego studium o krzyżach litewskich, "Świat", nr l, s. 3-4, Warszawa �345 139. Talko-Hryncewicz Julian 1920 - Bronisław Piłsudski jako badacz Dalekiego Wschodu, "Naprzód", nr 112, s. 3-4, nr 113, s. 3-4, 140. Talko-Hryncewicz Julian 1920 - Bronisław Piłsudski jako badacz Dalekiego Wschodu, "Orli Lot", nr 1, s. 141. Talko-Hryncewicz Julian 1922 - Bronisław Piłsudski, [w:] Bronisław Piłsudski, Krzyże litewskie. Życiorysem autora poprzedził Dr Julian Talko-Hryncewicz, s. III-XIII, 142. Uziembło Adam 1987 - Ludzie i Tatry, s. 209-211, Kraków 143. Wicherkiewicz Tomasz 1991 - »Kratkij oczerk ekonomiczeskogo byta Ajnow na o. Sachalin« i »Karafuto ainu-no jotai« Bronisława Piłsudskiego. Komparatywna analiza tekstów z ustaleniem ich genezy i chronologii, Praca magisterska wykonana pod kierunkiem profesora Alfreda F. Majewicza w Instytucie Językoznawstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 144. Wicherkiewicz Tomasz 1992 - Reading and comparing Bronisław Piłsudski's Russian and Japanese language articles on economic life of Sakhalin Ainu, [w:] Murasaki K. et al. (eds.) Saharin-to B. Piusutsuki. Piusutsuki-o meguru Hoppa-no Ryojitsu-ko Iinkai, s. 157-171, Sapporo 145. Wkład ... 1976 - Wkład Polaków do kultury świata, pod red. Mieczysława Krąpca, Piotra Tarasa, Jana Turowskiego, s. 789, Lublin 146. Wroniszewska Danuta, Wroniszewski Aleksander 1991 - Ziomkowie Marszałka, "Prawo i Życie", nr 46, s. 11, Warszawa 147. Zaleski Zygmunt Lubicz 1918 - Ś.p. Bronislaw Ginet-Piłsudski, "Jeniec Polak", nr 36, s. l, Le Pey (Francja) 148. Zawistowicz Kazimiera 1930 - Bronisław Piłsudski, 21.X.1866-17.v1918, "Wiedza i Życie", nr 1, s. 25-40, Warszawa 149. Zawistowicz Kazimiera 1937 - Bronislaw Piłsudski, 21.X.1866-17.V.1918, "Sybirak", nr l, s. 43-50, Warszawa 150. Zawistowicz Kazimiera 1939 - Jeszcze o Bronislawie Piłsudskim, "Sybirak", nr 3, s. 9-12, Warszawa �346 151. Zborowski Juliusz 1929 - Muzeum Tatrzańskie. Rok 1928/29 i plany na przyszłoH, "Wierchy", r. 7, s. 145-169, Kraków (toż [w:] Zborowski Juliusz, Pisma Podhalańskie, t. 1, Kraków 1972, poz.) 152. Zborowski Juliusz 1934 - Wspomnienia, "Ziemia", nr 1-2, s. 5-9, Warszawa (toż [w:] Zborowski Juliusz, Pisma Podhalańskie, t. l, Kraków 1972, poz. ) 153. Zborowski Juliusz 1936 - Sprostowanie (B. Piłsudski na Podhalu nie posługiwał się fonografem), "Ziemia", nr 4-8, s. 208, Warszawa 154. Zborowski Juliusz 1972 - Pisma Podhalańskie, t. 1, s. 8, 16-17, 19,24, 26-27, 30-33, 45, 74, 202, 219-220, 292, 308-314,461-462; t. 2, s. 113-115, 120, Kraków 155. Zborowski Juliusz 1976 - Z dziejów ludoznawstwa i muzealnictwa na Podhalu: Sekcja Ludoznawcza Towarzystwa Tatrzańskiego (1911-1919). Opracował W. H. Paryski, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. 6, s. 35-115, Kraków 156. Zieliński Stanisław 1934 - Piłsudski Bronisław, [w:] Mały słownik pionierów polskich kolonialnych morskich, s.363-364, Warszawa 157. [Z.z.] 1992 Tę wystaw{' należy zobaczyć. Zbiory Bronisława Piłsudskiego, . "Słowo Powszechne", nr 7, s. 6, Warszawa 158. Żeromski Stefan 1926 - O Adamie Żeromskim. Wspomnienie, s. 54-57, Warszawa (Wcześniejsze wydanie w 1919 roku) 159. Żeromski Stefan 1912 - Uroda życia. Część trzecia, Łoskot śmigła, s. 187-220, 229-243, Kraków oraz wydania późniejsze 160. Żytek Józef 1991 - Bronisław Piłsudski 1866-1918, [w:] Bronisław Piłsudski badacz ludów Dalekiego Wschodu, [Katalog Wystawy], Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, s. 5-17, Warszawa 161. Żytek Józef 1992 - Wystawa "Bronisław Piłsudski - badacz ludów Dalekiego Wschodu", Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, "Lud", t. 75, s. 324, Wrocław �347 * Autorzy bibliografii zapowiadają kontynuowanie jej w latach następnych z zamiarem uzupelnienia o nowe tytuły, których identyfikacja wymaga żmudnych poszukiwań. W pierwszej jednak kolejności przedstawiona tu bibliografia zostanie w niedługim czasie przekształcona w tzw. bibliografię rozumowaną. W takim ujęciu korzystający z niej będą mogli zorientować się, które z prac zawierają nową faktografię tyczącą się życia i pracy B. Piłsudskiego, a które są powtórzeniem raz już omawianych zagadnień. Ujęcie takie będzie niezwykle pomocne dla biografów tej postaci, przy czym planuje się w dalszej kolejności poszerzenie bibliografii o prace zagranicznych autorów piszących o B. Piłsudskim, mające odzwierciedlać recepcję jego badań we współczesnej antropologii kulturowej. Wreszcie na koniec planowane jest opublikowanie bibliografii prac B. Piłsudskiego wraz z zestawieniem materiałów znajdujących się w archiwach oraz bibliotekach krajowych i zagranicznych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d70144b6577a34ee225cdce4bb05296.pdf 2ca368fca80d1b9c84f27197c9eec65a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5356 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4977 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.344-353 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Summary of articles Anna Beata Bohdziewicz, Photographs from a Journey The author registered her journey to Afghanistan, India and Nepal, made years ago, by means of "mundane" notes and n the most detailed diary. On Memory and the Threats Facing It. A n Interview with Ryszard Kapuściński The conversation with the outstanding Polish reporter Ryszard Kapuściński broached several motifs and themes associated with memory. The opening reflections concern memories of the birthplace and the first remembered images, sounds and words. Kapuściński, who was born i n the provincial town of Pińsk (the Polesie region), recalled moments spent in his home town and reconstructed the phenomenon of private memory. He went on to consider biographic memory and, while discussing the book Podróże z Herodotem (Travels w i t h Herodotus), indicated the important role played i n his writings by Herodotus and his writings. The third theme pertains to threats encroaching on memory. Here, Kapuściński pointed out three basic sources existing i n the Western world: the appearance of mechanical carriers of memory, the excess of information in contemporary reality, and the acceleration of the historical process - each of those issues is subjected to a thorough analysis. Franklin R . Ankersmit, The Sublime Dissociation of the Past: or how to Be(come) what One Is no Longer Forgetting has rarely been investigated i n historical theory. Insofar as it attracted the attention of theorist at all, forgetting has ordinarily been considered to be a defect i n our relationship to the past that should be overcome in one way or another. The only exception is Nietzche who so provocatively sung the praises of forgetting i n his On the Use and Abuse of History (1874). But Nietzsche's conception is the easy victim of a consistent historicism and therefore i n need of correction. four types of forgetting are identified i n this essay. central in the essay's argument is the fourth type. This is the kind of forgetting taking place when a civilisation "commits suicide" by exchanging a previous identity for a new one. hegel's moving account of the conflict between Socrates and Athenian state is presented as the paradigmatic example of this kind of forgetting . Two conclusions follow from the analysis of this type of forgetting. First, we can now understand what should be recognized as a civilisation's historical sublime and how the notions of the historical sublime and of collective trauma are related. second, it follows that myth and (scientific) history do not exclude each other; on the contrary, (scientific) history creates myth. This should not be taken to be a defect of history, for this is precisely how it should be. Kerwin Lee Klein On the Emergence of Memory in Historical Discours. This article comes from: "Representations" winter 2000, N o 69 344 Katarzyna Kaniowska Memory and Anthropology Interest i n memory appeared i n anthropology together with a special auto-reflection whose outcome assumed the form of a change of the paradigm. The emergence of such transformations, reinforced by the powerful impact of hermeneutic, became the reason why reflections on knowledge and cognition, borrowed from the adherents of hermeneutic, inclined anthropology to resign from the effort of building successive theories of culture for the sake of a more in-depth self-knowledge, well aware of the specificity of anthropological cognition. It now became necessary to discuss anew the old problems of the objectivity of cognition, the object and the subject, sources, interpretations and the perception of the significance of such components of cognition which the old paradigm did not recognise or outright neglected. The text, rhetoric and narration, treated as important elements of the procedure of cognition, generated interest i n the determinants of the dialogue, the discourse, and the specificity of anthropological knowledge. Performed from the perspective of the new paradigm, the analysis of the processes of cognition i n anthropology disclosed that the heretofore applied manners of explanation must be reconstructed and expanded. If the purpose of the explanation is to consist of comprehension then one should permit those elements which up to now have been seen as extra-logical, to participate i n the explanation. In this instance, the author would be inclined to recognise the inclusion into cognition of extra-logical elements of cognition, and the granting of equal rank to subjectivism, envisaged as one of the most important features of contemporary anthropology. The recognition of subjectivism as an additional value and the process of noticing that this value appears i n a dialogue which builds the knowledge of both its participants is prominent, since by doing so one notices that anthropological knowledge stems from a subjective experience, interpretation and understanding of the world by the persons under examination, as well from the subjective experience and interpretation (and sometimes understanding) of the world by the researcher - both his own world and examined reality. It is the different manner of thinking about anthropological cognition and knowledge which stirred the anthropologistsO interest i n memory (primarily semantic). The discussions about memory conducted i n contemporary anthropology demonstrate clearly its assorted interpretations. The author would like to draw attention to three manners of comprehending memory, fundamental i n his opinion, which come to the fore i n such discussions, and to indicate the ensuing problems. Those three manners of analysing memory and its role i n cognition appear i n present-day anthropology i n accordance with one of the following convictions: memory as the source of anthropological knowledge; memory as the object of the knowledge possessed by anthropologists; and memory as a tool of cognition. Czesław Robotycki Remembrance of People's Poland - an Anthropologist and the Experiences of the Past of Own Culture Once the epoch of the People's Republic of Poland receded into the distant past there emerged differentiated stands vis a vis this historical fact, together w i t h attempted descriptions and a documentation of the systemic reality of bygone days. The author maintains that there exist two levels of description - one which appears i n official censored publications, wherein the criterion of the selection �SUMMARY OF ARTICLES of facts lay i n the class aspect, and a second one, suggesting the swiftest possible riddance of this legacy, which either entails remembering it as part of history or the obliteration and liquidation of all traces of the infamous past. C. Robotycki dealt with the nature of such history and its authors, and analysed the historical, ethnological and sociological perception of the phenomenon of People's Poland, based on multiple publications, scientific studies and reminiscences. genealogical link between the two works, but with the ideological bond. The "adventure" described by Barthes, i . e. seeing a photograph of his deceased mother, could be treated as a not entirely successful "experiment" of repeating the experiment w i t h involuntary memory, described by Proust. In this respect, the "ritual" presented in Smoke, which consists of an encounter with a photograph of the deceased wife, appears to be much more complete and successful. Dariusz Czaja, The Black Box. On the Idea of Absolute Memory Can one remember everything? W h a t does it mean to "remember everything", and what is the sense of such an activity? Upon the example of two literary texts, the author of the article tried to resolve those questions - by resorting to All the Names by Jose Saramago he delved into the concept of the Archive, and by alluding to the Encyclopaedia of the Dead by Manilo Kis he tried to disclose the idea of the omniscient Encyclopaedia. Both those institutions harbour the ambition of recording the existence of every human creature, and are overwhelmed by a desire not to ignore a single one. By referring these literary creations to St. Augustine's brilliant reflections about memory (Confessiones) the author inquired about the conditions for a possible emergence of the idea of absolute memory. He tried to answer a question about such a manner of constructing of the human intellect which would make possible the emergence of this essentially metaphysical idea. Marcin Brocki The Semiosis of Memory in Ethnograph In recent years, auto-narration (various "remembered texts") i n ethnography has been transferred from its former role of evidence to that of ethnographic material. I n this fashion, memory has been treated as a tool for a semiosis of the past which, i n addition, operates on both sides of research-interpretation, i . e. the researched and the researcher. I n thus conceived memory, authenticity, envisaged as the expression of truth, becomes a challenge. Accepting the initial thesis maintaining that ethnography consists of the creation of texts about texts, one may observe the mechanisms of an autobiographical reconstruction of the past, those "remembered texts", perceived as the manners of its textualisation (and thus operationalisation), i n order to disclose the creation of the world depicted in the research praxis of ethnography. I n contemporary anthropology the memory of researchers and, hence, proof of that which "is really taking place on the spot", became the same sort of data as all others. A t the same time, the investigators had lost the power to proclaim that i n those instances where personal experience and memory participate i n a slight degree i n the construction of data we obtain superior data, as well as to make a contrary statement, namely, that we achieve such data i n those cases when we permit personal experience and memory (also native) to speak independently (which is not a only naive, but also an erroneous belief). Waldemar Kuligowski On History, Literature, the Present and Other Forms of Forgetting The point of departure for the reasoning presented by the author is that culture is, first and foremost, memory, the mechanism of storing and recreating certain models and experiences as well as assorted types of knowledge. Today, this situation is undergoing a profound change. Research conducted by historians has shown that historical consciousness expresses not so much familiarity with facts as their interpretations; subjective visions of reality include contemporary literature (at least from the time of Proust) and photography. Moreover, the social sciences describe present-day society as "nowist", "generation n o w " or "generation X", distinctly indicating the severance of ties with history, continuum and cultural memory. The author concludes that social life - the media, production, politics and love - are governed by temporariness and sometimes by outright disposability. Memory has become an embarrassing, provincial and old fashioned feature, neither fashionable nor trendy. Sławomir Sikora, "Memory: the Space in Which Events Recur". On Photography Smoke by Paul Auster and Wayne Wang (1995) apparently embarks upon a theme similar to Roland Barthes' Camera Lucida (1980), and tackles it anew, an approach that could be concurrent with Auster's opinion, which has served as the title of the essay. The author tried to prove that the photographic m o t i f which does not appear i n the foreground in Smoke, is actually essential for this film. Moreover, it could be treated as a sui generis creative expansion of certain experiences described by Barthes i n Camera Lucida (the existence of such a relation is also indicated by several motifs i n Barthes' biography). The essay, however, is not concerned merely with following the 345 Magdalena Sztandara On the "Ethnographic Quality" of Photography The "ethnographic quality" of photography consists not only of the effort of documenting details of everyday life, but also of the fact that, on the one had, photography appears to recreate the relations between man and the word and, on the other hand, it records emotions. The author of the article is interested i n photography which documents the outline of the departing world and registers the assorted manners of viewing it and its conceptualisation. The ethnographic aspect is also a task for the spectator, a game which he could conduct with an unknown world. Our memory stores photographic stills which we use to construct an image of the past. Photography urges that it may survive, so that it could perpetually revive a bygone world. Marcin A . Kafar On the Essence of the A leg to Stand on by Oliver Sacks and To jest wasze życie (This is Your Life) by Małgorzata Baranowska A n analysis of two examples of the so-called literature of malady, namely. by the American neurologist Oliver Sacks and To jest wasze życie by the Polish poetess Małgorzata Baranowska. Both books are interpreted as autobiographical testimony of the lives of the authors, who translated their own experiences of a lengthy illness (Małgorzata Baranowska) and suffering caused by a grave accident (Oliver Sacks) into literary imagery. �SUMMARY OF ARTICLES Marcin A . Kafar focused his attention primarily on indicating and defining the role played by literature and the Word as such, which i n the face of an illness proved to be a significant heuristic measure (and contributed, i . a. to constructing knowledge about the illness) as well as a therapeutic and cathartic medium. In a wider context it is possible to connect them with art motifs encountered i n situations of individual and social crises, which - i n the opinion of the author of the article could indicate the existence of a sui generis pattern of symbolic activity, revealed at the moment of man's opening to a different reality, whose distinct examples include illness Dipesh Chakrabarty Who Speak for "Indian'Pastsl The problem of rewriting the history of the once colonial countries is one of the main concerns of the Subaltern Studies Group. Dipesh Chakrabarty, Professor of South Asian Studies and History at the University of Chicago and member of this group recalls at the beginning of his article an opinion that owing to the project of Subaltern Studies, "perhaps for the first time since colonization Indians are showing sustained signs of reappropriating the capacity to represent themselves [within the discipline of history]" . However, being a historian himself, he adds that although he finds the congratulation gratifying, it is premature. The main problem, according to Chakrabarty, is the perception of the academic discourse of history, which almost always treats "Europe" as "the sovereign, theoretical subject of all histories, including the ones we call 'Indian,' 'Chinese,' 'Kenyan,' and so on." The "other" histories somehow seem to belong to the "history of Europe" and thus are always in the position of subalternity. However, it is interesting to notice that Chakrabarty treats "Europe" (in his article "Europe" is always put i n inverted commas) as some sort of abstract, "hyperreal" figure, "whose geographical referent remain[s] somewhat indeterminate." But it is this "Europe" that is often perceived as the cradle of ideas such as the nation state, citizenship or capital. 2 Apart from being i n the position of subalternity, the history and self-representation of the postcolonial countries had to face another problem. Imperialist and expansive Europe constructed certain metanarratives, i n which the world was divided into the centre (Europe) and its peripheries. The centre celebrated the idea of the nation state, and as its influence on colonies lasted for centuries, the peripheral countries had to accept the view that the nation state is the most desirable form of political community. So if we consider the "Indian nation," for example, we will notice that it was divided into peasantry and "modern" elite. The desire to be "modern" resulted in, as H o m i Bhabha justly called i t , "mimicry" of European lifestyle, behaviour, fashion, but also of trends i n literature and the subject of history. Thus "Indian" history, as Dipesh Chakrabarty put it, "even i n the most dedicated socialist or nationalist hands, remains a mimicry of certain 'modern' subject of 'European' history and is bound to represent a sad figure of lack and failure." The author of the article, i n his attempt to undermine the candour of the "universal" history, asks questions which for most Europeans may seem to be absurd: " W h y is history a compulsory part of education of the modern person i n all countries today including those that did quite comfortably without it until as late as the eighteen century? W h y should children all over the world today have to come to terms with a subject called 'history' when we know that this 346 compulsion is neither natural nor ancient?" The reason for such an attitude lies i n the very nature of history, which became an excellent tool i n the hands of European imperialism. Making an impression of objective and unbiased science based on the analysis of historical facts, the "European" history created certain metanarrative in which Europe was always presented i n an idealised way. This narrative, however, was nothing but "a piece fiction told to the colonized by the colnizer i n the very process of fabricating colonial domination." Dipesh Chakrabarty does not confine himself to the criticism of using history for colonial practices. I n his project of "provincializing Europe" Chakrabarty claims that the "universal" history should be devoid of elements celebrating the idea nation state or citizenship and instead include chapters describing all the ambivalences, contradictions, the use of force, the tragedies and the ironies that have always attended it. The author realises that such a history will attempt an impossible, as it requires the academic discourse of history turn against itself. Nevertheless, he is convinced that the dream about history that is free from all the themes of citizenship and the nation state will last until these motives stop dominating the narratives of historical transition. Peter Martyn - Return to India This text amounts to a recollective account of the opening stages of one man's journey to the Indian Subcontinent some six months before the international terrorist attack on selected commercial and governmental establishments i n the United States. Determination to follow the path of a traveller and avoid the most stereotypical behaviour and practices of western or westernised holiday-makers, fun seekers, ersatz spiritualists and hedonists entailed a heated baptism of being more solidly down and out than superficially 'hip' and 'with-it' i n Delhi. While resorting to the fundamental abilities to observe, experience and describe, and thus discarding i n the face of India's utter vastness the conventional methods of academic research, the visitor drew on the world-weary commentary to Louis Malle's documentary film of 1969 and the demonic writings of a non-resident Bombayite as principal sources of inspiration and insight. After four days of encountering the still overwhelmingly traditional Moslem, as opposed to modernising Hindu, way of life i n the Indian state capital, the traveller took advantage of the fabled British legacy of the impressively updated railway network to journey to the Punjab, which, alongside Kashmir and Bengal-Bangladesh, lies at the very core of the post-independence Hindu-Muslim Partition. Having made use of the mercifully uncommercialised Punjabi H i n d u - S i k h and inevitably subdued Moslem ethno-cultural melange surviving i n Amritsar as a watering hole before crossing the only open border check-point into Pakistan, the itinerant experienced something of a revelation i n the Muslim Republic's second, but historically, culturally and intellectually its primary, urban centre: Lahore. The delayed adoption of 'new-age' capitalism and comparative underdevelopment of tourism as an industry left the wayfarer somewhat suspended i n time between a world strongly reminiscent of so many of his forefathers and the new epoch of high-tech, internationalised 'economics' and globalite smash-and-grab trend setters. I n view of the commitment made to journey around the main part of the subcontinetal delta during the month available to him, the traveller could remain no �SUMMARY OF ARTICLES longer than five days i n the city - a perfect time, nevertheless, to keep malaise, disenchantment or disillusionment well at bay - before recrossing the post-1947 Divide into Hindustan. The moral to this part of the adventure might be that some of the last remaining anthropologically and socially less tainted parts of the world are those which have managed to preserve something of their cultural identity by maintaining maximum distance and some form of constant resistance to what was once termed westernisation and is currently most typically defined as globalisation. The delayed sequel to this part of the story would have to end in the summer of 2003 in London, where, as a result of the virtual collapse of organised professional travel in Pakistan, the visitor's individual guide to Lahore is currently seeking work in any commercial enterprise that will employ him. Jo Harper Which Blair? This paper is a shorthand summary of various ways in which the language politicians choose to use alters the symbolic terrain key political actors choose and are able to inhabitat. It looks at how by reworking language, politicians alter perceptions and even recollections of the past. It deals, if only i n outline, with how (re) constructed political identity can reshape political action and possibly also political outcomes. The paper looks at the ways i n which the British Labour Party under Tony Blair has since the mid-1990s sought, and largely succeeded, i n reinventing the party's collective symbolic recollections, those parts of the collective political memory that defined what is was/is to be 'of Labour' and by so doing shifted the ideological debate, in so far as it stood, thus laying the ground for a fundamental realignment of British politics. Tomasz Sikora The Bwiti Initiation Rite The author attempts to bring the reader closer to the impact which may be made upon cultural memory and inter-generational transmission by traditional initiation rites applying hallucinogenic substances and mirrors. The presented analysis refers to the rites of admittance to the secret Bwiti society among the Fang people i n Gabon: myths concerning the origin of the hallucinogen (taberbathe iboga) and its psychopharmacological properties, as well the techniques of employing mirrors i n ritual practices. Ewelina Pawlus, Adjugated Elements. Earth and Fire in the Oeuvre of "Władysław Hasior Author discusses a heretofore insufficiently examined the range of Hasior's works associated w i t h the use of unconventional artistic substance, such as energy, earth and fire. The example of St. Sebastian, In Memoriam of Hostages Shot in Nowy Sącz (Golgotha), Fiery Pieta and Sun Chariot forms a basis for a presentation of the artist's pioneering approach: earth i n Hasior's endeavours assumed the character of a casting mold and substance. I n its structure, the artist carved an outline of the shape of the planned sculpture, reinforced the emergent form with iron rods, and poured cement, another substance with earth connotations. The obtained cast produced the effect of the "excavation-like and rough texture of the natural foundation from which it had been extracted". Into the indentations of the set cement mass the artist poured an inflammable substance thanks to which, after ignition, the sculptures attained their ultimate shape. Hasior discovered the inspiration for the technique of casting cement 347 sculptures i n the soil while visiting an abandoned cemetery in Aix-en-Provance which contains stone, man-shaped sepulchres dating from the Roman period. By resorting to such a drastic defiguration of the human figure, negating the canons of the beauty of man conceived as a perfect creature, Hasior referred to the events of the second world war and i n particular to the execution of hostages i n Nowy Sącz. I n this fashion, his "land sculptures" became, i n the opinion of the author of the article, tantamount to the raw art of Dubuffet and Wols, and especially the Hostages cycle by Fautrier (this thesis opposes the opinions voiced by certain critics who accentuated Hasior's precursory role i n land art). The sculptures are a three-dimensional consequence of confrontations with the structure of the paintings by the aforementioned artists; they are also a statement about the human condition i n the face of wartime atrocities, the voice of a generation which reached down to the "eschatological stratum connected with existential moods originating from the war - Tadeusz Brzozowski, Jan Lebenstein and Tadeusz Kantor, whose artistic declarations are reflected in the poetry of Tadeusz Różewicz, another representative of this generation. The analysis of the symbolic of the earth and fire elements embarks upon an attempt at interpreting the sculptures. It must be noted that only the Sun Chariot group remains distant from wartime events, and becomes, i n the light of the suggested interpretation, a joyful work celebrating revitalisation, fertility and the life-giving forces of earth and fire. Jerzy S. Wasilewski The Travelling Ethnologist (4). Who Says Bonjour to Whom on Mont Blanc? An Attempted Anthropology of Conventional Behaviour A n attempt at an anthropological reflection on the customary greetings exchanged by tourists hiking i n the high mountains. How are we to interpret the tradition of saying bonjour, Grźss Gott or hello, so common along Alpine trails? Is it the symptom of an authentic feeling of a certain community i n the conditions of a perilous wilderness, which must have been experienced by the first explorers? Or are we dealing with some sort of a cultural compulsion of creating if only a semblance of a perfect and friendly human community i n an ideal paradise, as i n the case of national parks? Or is this a case of hyper-civilised behaviour enforced by the all-prevailing elegance, as i n the Swiss Alps? The most magnificent Alpine peaks become a backdrop for a new iconosphere (ÓshrinesÓ - the works of modern sacral or metaphysical art, advertisements, omnipresent icons of consumerism, etc.), which outright endowed even the most exquisite mountains w i t h additional sophistication, forcing us to retain conventional forms. Piotr Szacki, To Remember The presented text deals with "memory" and remembrance within the formula of a museum exhibition. Originally it was intended as a diptych, whose only realised fragment was "to have", devoted to testimonies of possession within the collections of an ethnographic museum. The autonomous topic of "memory" involves the category of time, and is associated with the phenomenon of OpossessionÓ. The meaning of commemoration may be discovered within the interpretation of objects and beyond the sphere of the commonplace interests of collectors. The article cites examples of carriers of information which constitute the �SUMMARY OF ARTICLES message of the devised exhibition. They include photographs, especially family and of ceremonial groups, personal belongings, likenesses described as "portraits", inscriptions and signs displayed on everyday objects, monuments and terminological registers. Such a survey of material testimony reflects the intentions which brought them to life: the construction of a myth, the creation of evidence, the experiencing of an awareness of a "generalised" past, and the process of rendering precise the identity of an individual by placing it i n time. Iwona Święch Chest A spotted chest i n the collection of the Museum of the Region of Kujawy and Dobrzyń - the only piece of furniture of its sort originating from this terrain - inspired the author to pursue new tracks and meanings i n an attempt at discovering something long forgotten. The history of objects, which demonstrates the extent to which memory is an act of the imagination, can be enthralling. Stephanie West, Aristeas According to Herodotus Aristeas was an Early Greek epic poet and an extremely mysterious figure, until recently regarded as a traveller and a "shaman". He was the author of the lost Arimaspea, used by Herodotus i n his description of Scythia and neighbouring regions (book I V ) . Herodotus also told the story about the strange circumstances of Aristeas disappearance, his return six years later, yet another disappearance and rematerialisation after 240 years. S. West conducted a detailed analysis of the pertinent fragment from Herodotus, and upon its example demonstrated his methodology, which consists of a rationalisation and demythologisation of legends and tales. The ensuing conclusion made it possible to suggest theses relating to the character of Aristeas work conceived as a prototype of the utopian voyage genre. Jean-Pierre Vernant, The Mythical Aspects of Memory This article, already a classic, by one of the most acclaimed French Hellenists comes from the oft reissued Mythe et Pensée chez les Grecs. David R . Lachterman, Noos and Nostos : The Odyssey and Sources of Greek Philosophy Linguistic research has demonstrated a semantic link in archaic Greek between the words noos (intellect) and nostos (return). The author explores the presence of this connection i n Homer's Odyssey and, at the same time, reveals its significance for the philosophical and literary notion of "the beginning". Wojciech Michera, Lathestai. On the Temptation of Oblivion The poetic word - whose persuasive impact brings to mind erotic temptation or narcotics - buries i n "oblivion" the anxiety and anguish of painful contemporaneity : this is one of the prominent themes of archaic and classical Greek culture. The author presented it upon the example of the prologue to Theogony by Hesiod and selected motifs from Homer's Odyssey , concentrating predominantly on the complex and ambiguous relations between the categories of "oblivion" and "memory" as well as "truth" and "lies" i n the domain of poetical praxis. "The Reality of the Gods". A Conversation about Pani na żurawiach (Lady of the Cranes), a Book by Wiesław Juszczak (Warsaw) The discussion about the latest publication by Professor Wiesław Juszczak, the author of numerous books and dissertations on the history and philosophy of art, was attended by Włodzimierz Lengauer, a Hellenist, Henryk Paprocki, an Orthodox theologian, Bohdan Kos, a historian of cabalistic thought, and the anthropologists Zbigniew Benedyktowicz, Wojciech Michera and Dariusz Czaja. The speakers stressed the importance and originality of Juszczak's book not only within the context of Hellenistic studies but also for fundamental reflections concerning the relations between religion, culture and art. The participants of the discussion also indicated the fact that the author tackled a problem basic for Greek culture as a whole, namely, the conception of the deity and his relation towards the world. First and foremost, they noted that the examined dissertation introduced a new paradigm into studies dealing with Greek religion and religiosity, and that by avoiding positivistic simplification the author transferred deliberations on the reality of gods onto a metaphysical basis. Polemical opinions pertained not so much to the fundamental thesis of the book as to the possibility of a contemporary reconstruction of the spiritual world of Greek antiquity. "Not All Is Lost..." Fragments of a Discussion Accompanying the Promotion of Pani na żurawiach (Lady of the Cranes) a Book by Wiesław Juszczak i n The Galery "Bunkier Sztuki" (Kraków), 29 May 2003 The discussion about the book by Professor Juszczak, held i n Cracow, attracted Ireneusz Kania, an outstanding essayist and translator, Father Jan Andrzej Kłoczowski, a Catholic theologian, Lech Trzcionkowski, a classical philologist, Mieczysław Porębski, an historian of art, and Cezary Wodziński, a philosopher. The speakers underlined the unique boldness and originality of the proposed interpretation of Greek theology. They also indicated the excellent philological and philosophical expertise of the author, accentuating the extensive perspective (linguistic, theological and cultural) and creative reference to Walter Friedrich Otto's slightly forgotten study work about Greek gods, relegated to the margin. The participants of the discussion declared i n unison that the publication by Professor Juszczak initiates a totally novel approach to Greek religiosity and compels the reader to revise wellenrooted views. A reexamination of the relations between Greek theology and the Christian world appears to be particularly intriguing. Wiesław Juszczak, The Myth. An Introduction A methodological introduction to yet another book by Wiesław Juszczak, published i n the wake of his Realność bogów (The Reality of the Gods) which dealt with Greek antiquity. The author proposed more precise characterisations of the definition of the myth and mythical qualities i n writings and statements by J. R. R. Tolkien, and examined the relations between myth and such categories as poetry, tale, legend and fable, whose meaning remains close to the former. W. Juszczak concluded that the element most essential from the vantage point of the language of the myth eludes our cognitive instruments. The myth cannot be defined: "Seemingly, we have beset only this particular thing; our snares are insufficiently effective and our nets are not thick enough to capture that which is most important". Andrzej Peńkos - "The Seat of Art" of Johann Michael Bossard - a Total Place of Creation Kunstaette 348 Bossard near Jesteburg-L (llau is not an �SUMMARY OF ARTICLES artist's home i n the universally accepted meaning of the term. From 1912, J. M . Bossard, i n 1907-1944 a professor of sculpture i n Hamburg, was engaged i n the realisation of the idea of the Gesamtkunstwerk in nearby Jesteburg. He erected a house whose form, designed by him, evoked N o r t h German brick architecture. Together with his wife, Jutta Krul, Bossard devised the outfitting and the transformation of the house and the studio located within. In 1926, he began erecting a Kunsttempel (temple of art). L (llau was a site and object of creativity; i t time, it absorbed Bossard's entire oeuvre. The artist referred to O l d Germanic sagas and myths as well as motifs from Greek and Indian culture, contemporary theosophy and the philosophy of Nietzsche. His residence changed into a monument of art, a painted and sculpted treatise (or an "immense sketch", as Bossard himself described it) about the great truths of life and death, destruction and creation. The uneven artistic level of the entity is a feature characteristic probably for all attempts at Gesamtkunstwerk realisations. N o t having found a suitable place i n the history of twentieth-century art, Bossard's Kunstaette still awaits a more insightful anthropological interpretation. A n Interview Held by Katarzyna Górska with Małgorzata Baranowska. I Went to Town The fundamental function of the illustrated postcard is to provide testimony of a certain locality. My collection contains also personal postcards made especially for me. I have a postcard by the painter Kajetan Sosnowski and letters from Wisława Szymborska, which are always written on postcards executed by her. Postcards, however, achieve importance simply by the fact that they are part of a collection. Each collector has his own perception of the world and selects a suitable context. The existing multitude of postcards means that, as a rule, the collectors concentrate on a given theme. A t the outset each envisages a certain ideal collection, but is never capable of amassing it. It is simply impossible to have a complete set of postcards, not only because there are so many of them but due to the fact that they are a living thing which takes place between assorted people. Similarly to a sense of humour, postcards testify about the specificity of a certain country although today they are becoming increasingly uniformised. The postcard is a child of a developed industry, to a considerable degree ousted by the cinema; today, it wages a losing battle with the internet and the mobile phone. Zbigniew Osiński, Osterwa and the Reduta Theatre in Notes by Limanowski During the 1990s researchers gained access to numerous new material about the Reduta Theatre, one of the most important being the heretofore unpublished Notatniki (Notes) and other sources by Mieczysław Limanowski, entrusted by his heiress to the Earth Museum at the Polish Academy of Sciences i n Warsaw. 349 Notatniki are actually a quasi-diary tale, whose characteristic features include an effort to overcome circumstances disintegrating the author's personality and decomposing his tattered biography. The notes are composed primarily of texts-biographical events, composed of incidents, plots, anecdotes, ideas, and portraits, presented in fragments, fractions of situations and silva particles. Cited today, they could comprise a historical example of writing focused not on "rhetorics", "calligraphy" or polished texts, but "writing a life", something which several decades later students of literature described as "contemporary silva rerum". The author did not attach prime importance to problems or eventual theoretical order. Limanowski envisaged his memos as a rough copy and notes of a more or less intimate character, which predominantly supplied material for planned reminiscences, and which as an on-the-spot record were to exercise the memory. Their existing form was not intended for publication. Tadeusz Byrski described the Reduta Theatre as the "antechamber of the theatre", writing that: "[...] I discerned in this a confirmation that actually everything is a theatre, and that we always should keep i n mind this impaired form". Sometimes, this "impaired form", recognised by its contemporaries as marginal, becomes a centre and the most prominent space. This fact is also demonstrated by Limanowski's Notatniki, and the Reduta self-reflection contained therein, which can be noticed much more distinctly from our perspective. A n examination of the material provides important data for reflections on the way i n which, by conducting a lively dialogue w i t h our ancestors, we do not have to succumb to the temptations of Zeitgeist, such as cynicism and pragmatism, together with all of their consequences. Krzysztof Lenartowicz, The Architecture of Fear Can contemporary architecture be a medium for representing the Holocaust ? The Jewish Museum i n Berlin, designed by Daniel Liebeskind, brings the viewer closer to the perspective of a Holocaust victim. Abstract forms: corrections of the perspective, operating w i t h lights, changes i n the heights of interiors, deviations from the vertical and horizontal, and altered qualities of acoustic space influence emotions, evoke visions, and render "unspeakable absence" tangible. Bogusław Jędruszczak, A Father's Memory After his discharge from a Soviet camp, Mieczysław Jędruszczak, a Home Army soldier arrested by the N K V D in 1944, reconstructed and documented wartime reality. He became renowned primarily as the"guard of the wall" - once he realised that a fragment of the Warsaw Ghetto wall survived i n the courtyard of the house i n which he lived since 1950, he devoted part of his life to commemorating this particular trace of the Holocaust. �Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY • C U L T U R A L A N T H R O P O L O G Y • ETHNOGRAPHY • A R T 2002, Vol.LVI No 3-4 (262-263). Index 369403. ISSN 1230-6142. Price 24 zl INSTITUTE OF A R T POLISH A C A D E M Y OF SCIENCES, CULTURE F U N D A T I O N Contents No 3/4 MIKOŁAJ G I M I L O W A N N A BEATA B O H D Z I E W I C Z RYSZARD KAPUŚCIŃSKI F R A N K L I N R. A N K E R S M I T H K E R W I N LEE KLEIN 2003 Memory, transl. Jan Gondowicz Photographs from a Journey O n Memory [Interwiew with Ryszardem Kapuściński by Zbigniew Benedyktowicz i Dariusz Czaja] The Sublime Dissociation of the Past or How to BE(COME) What One Is N o Longer, transl. Joanna Benedyktowicz, Maciej Bańkowski O n the Emergence of Memory i n Historical Discourse transl. Maciej Bańkowski COLLOQUIA ETHNOLOGICA MEMORY AS A C U L T U R A L A N D COGNITIVE CATEGORY KATARZYNA KANIOWSKA CZESŁAW ROBOTYCKI DARIUSZ CZAJA WALDEMAR KULIGOWSKI SŁAWOMIR SIKORA M A R C I N BROCKI MAGDALENA SZTANDARA M A R C I N KAFAR DANIEL VOGEL DIPESH C H A K R A B A R T Y PETER M A R T Y N JO HARPER T O M A S Z SIKORA E W E L I N A PAWLUS JERZY S. WASILEWSKI PIOTR SZACKI I W O N A ŚWIĘCH Memory and Anthropology Remembrance of People's Poland - an Anthropologist and the Experiences of the Past of O w n Culture The Black Box. O n the Idea of Absolute Memory History, Literature, the Present and Other Forms of Forgetting "Memory: the Space i n W h i c h Events Recur". O n Photography The Semiosis of Memory i n Ethnography O n the "Ethnographic" Quality of Photography O n the Essence of the A Leg to Stand on by Oliver Sacks and To jest wasze życie (This is your life) by Małgorzata Baranowska India's Past - or Europe's? W h o speaks for "Indian" Pasts? A Return to India W h i c h Blair Project? Memory as a Political Justification Tool - the "New Labour Party" The Bwiti Initiation Rite Adjugated Elements Ethnologist Underway (4). W h o Tells W h o m Bonjour? A n Attempt to Anthropologize Casual Behaviour Remembering Chests GREEK REMEMBRANCE STEPHANIE WEST JEAN PIERRE V E R N A N T DAVID LACHTERMAN WOJCIECH MICHERA WŁODZIMIERZ LENGAUER Aristheas and Herodotus, transl. Wiesław Juszczak The Mythical Aspects of Memory Noos and Nostos: The Odyssey and Sources of Greek Philosophy [transl. Wojciech Michera].... Lathestai. O n The Temptation of Oblivion Do the Greek Gods still live? 350 �SUMMARY OF ARTICLES ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DARIUSZ CZAJA, M A R I U S Z D O B K O W S K I , B O H D A N KOS, WIESŁAW JUSZCZAK, WOJCIECH M I C H E R A , HENRYK PAPROCKI, ROBERT PAWLIK, LECH ROBAKIEWICZ CZESŁAW ROBOTYCKI, LECH SOKÓŁ, WŁODZIMIERZ S T A N I E W S K I LECH SOKÓŁ WIESŁAW JUSZCZAK T O M A S Z W I T SZERSZEŃ ANDRZEJ PIEŃKOS K A T A R Z Y N A GÓRSKA, ZBIGNIEW OSIŃSKI The Reality of the Gods • debate on Wiesław Juszczak's book Lady of the Cranes Great Journey to the Source. A Voice i n the this Disussion on the Reality of the Gods The Language of M y t h The Town and Photography „The Seat of A r t " of Johann Michael Bossard - A Total Place of Creation I Am Collecting the Spirit of Postcards -Interview with Małgorzata Baranowska Osterwa and the Reduta Ensemble i n Limanowski's Notes REVIEWS B A R B A R A MAJOR M A R I A POPRZĘCKA Renata Rogozinska's Passion-Play Inspirations Conterporary Religious A r t i n Poland MEMORY ENCLAVES KRZYSZTOF L E N A R T O W I C Z BOGUSłAW JĘDRUSZCZAK The Architecture of Fear A Father's memory Contents No 1/2 W I K T O R ZBOROWSKI H A N N A FARYNA-PASZKIEWICZ ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ DARIUSZ CZAJA M A R I A POPRZĘCKA JULIA H A R T W I G GEORGE STEINER PAUL RICOEUR YOSEF H A Y I M Y E R U S H A L M I I V A N G. M A R C U S MAŁGORZATA NAŁĘCKA B O H D A N KOS WOJCIECH M I C H E R A JACEK ZIEMEK R U T H ELLEN GRUBER 2003 Bidding Farewell to Piotr Paszkiewicz To Be as Rich as Forsythe Memory Map Paradoxes of Memory. Some Doubts Instead of Introduction The Image Concealed by Our Eyelids Beautiful Sisters, Blame Grammars of Creativity, transl. Jerzy Łoziński The Abuses of Natural Memory: Restrained Memory, Manipulated Memory, Imposed Memory, transl. Wojciech Bohkowski Biblical and Rabbinic Foundations. Meaning i n History, Memory and the Writing of History, transl. Dariusz Czaja Nutrition, Magic and Mnemonic Gestures, trans. Amelia Franas Cursed Blessing Memory and Time-space i n a Search for a Whole. Several Remarks about the Renaissance Theatre of Memory and the Charms of Cosmology Obliviscere. O n the Temptation of Oblivion and the Dilemmas of Representation Memento. Do You Remember This? Then Look Cities without Jews, transl. Agnieszka Nowakowska 351 �SUMMARY OF ARTICLES M A R C I N SWIETLICKI A N N A BOLECKA ANTONI KROH A M E L I A FRANAS JOANNA ZDANOWSKA STEFANIE PETER GERDIEN VERSCHOOR JAN GONDOWICZ LEV LOSIEV WOJCIECH BOŃKOWSKI DARIUSZ CZAJA EWA MALEC B O H D A N KOS MAŁGORZATA DZIEWULSKA, PIOTR KŁOCZOWSKI H A N N A BALTYN PIOTR SOMMER A L E K S A N D R A MELBECHOWSKA-LUTY M O N I K A RUDAŚ-GRODZKA MARIA JANION MICHAŁ O T O R O W S K I MAŁGORZATA B A R A N O W S K A D A N U T A KUŹNICKA CZESŁAW RZOŃCA STANISŁAW TABISZ My Little Diary Memory and Childhood The O l d River Valley. The Brass, A Dog Called Puk, Typewriters Execution of Memory Bargeld's Couch, or O n the Manner of Describing a Spectator Kogel Mogel as the "Polish madeleine"? The Destroyer-Romanticist Blixa Bargeld Recollects Poland, transl. Maciej Bańkowski Whiskers - Polish Reminiscences, transl. Ella Osuch, Dorota van den Bercken Memory Palace Josif Brodski's Venice, trans. Dymitr Romanowski Twelve Pigs Examine Their Reflection i n a Mirror. O n the Venetian Legend O n the Way to Venice. Imaginary Journeys The M y t h of Venice. The Production of Memory Poems A Remembered Conversation: I would not like to aay too much Drawerlandia Summer Monuments -"Figures" of Deceptive Memory Slavdom. Memory and Oblivion i n the Parisian Lectures by A . Mickiewicz and Novels by J. I . Kraszewski Uncanny Slavdom The Memory of Conspirators Postcards. A n Unideal Collection (3). Remember Me! Grzegorzewski's Gombrowicz Zbysław Marek Maciejewski (1946 - 1999) A Conversation with Zbysław Maciejewski Notes on the Authors Summary of Articles KONTEKSTY można przeczytać i kupić w barze kawowym green coffee Warszawa ul. Marszałkowska 84/92 tel. +22 629 83 73 zapraszamy codziennie od 7:00 do 23: 00 GREEN COFFEE - CAŁA N A D Z I E J A W K A W I E 352 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb7bfb76f7ff7b0fd982a54c2f170d2a.pdf 99ac497e7968b5952cb3a7c74bea6546 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2313 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2146 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.64 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY OF K a t a r z y n a K a n i o w s k a , SURREALISM AND ETHNOG­ RAPHY The task of the article is to show connections between ethnology (through French ethnology) and surrealism. The begining of the structural ethnology is put up in twentieth. In these days the intelectual atmosphere of France was dominated by surrealism. Ethnology of that period, like surrealism, treated the domain of culture as a mental reality and the best way to study it was rather linked with intellectual treatment than with the knowledge of experience. There was the same area of interest for ethnologists and poets: myth, dream, sacrum. M. Leiris insisted on the fact, that situation of research is always cocreated by researchers therefore describing experiences one is to notice the reality (a person) being examined and the reality of the research worker as well. There was also underlined the meaning of the inner experience. (G. Bataille and autobiography as a source). A ban and its transgressions were the main rule of culture for ethnology and for surrealists. Surrealism also consolidated in ethnology the bias to operate the model of culture (model a priori -created on special, universal rules which govern the domain of culture). M o n i k a S z n a j d e r m a n , ON ETHNOGRAPHICAL SURREALISM The article is a summary of James Clifford ideas concerning ethnographical surrealism expounded in his book The Predica­ ment of Culture. Twentieth-century ethnography, literature and art, specially in the chapter On Ethnographic Surrealism. L u d w i k S t o m m a , CHARM OF ONE'S MISTAKE The author is konwn to the readers of our periodical for his interest in the presence of myth in history (France) seen with the eyes of an anthropologist. The present article concerns three famous tourist attractions, that is the Tour of Eiffel, the Triumphal Arch, and the Basilica of Sacre Coeur. The author tries to explain why the Tour of Eiffel has become a symbol of freedom, mostly sexual (primarily symbol of progress and industrial thought - change of the subject in ideology), the Triumphal Arch - of tolerance (was conceivable as an edifice to glorify Revolution and Empire - change of ideology itself), and why the Basilica of Sacre Coeur is generally associated by tourists with impres­ sionists (the idea to build a basilica - a testimony of conservatism of the new power - was linked with the thought of concilation for ,,disgraceful days of the Paris Commune" - chronological con­ fusion). Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z , A SPECTRE OF THE CENTRE OF THE UNIVERSUM. A CONTRIBUTION TO THE ANTH­ ROPOLOGY OF MODERN TIMES The author concentrates his attention on the Joseph Stalin Palace of Culture and Sciences. A gift of the Soviet Union and a monument of the Social Realism, the skyscraper is 230 metres high and situated in the very centre of the city. Its construction in the city destryed and ruined by the Nazis started in 1952. Completed in 1955, the Palace of Culture houses numerous cultural institutions, theatres, cinemas, an auditorium where the congreses of the then Communist Party took place, and the site of the Polish Academy of Sciences. The myth and the anti-myth of the Palace of Culture is analyzed on the grounds of the records kept at the Palace's archives, press reports, annual reports of its construction, panegyrics, and propaganda texts. Moreover, deep symbolic structures, particularly the motifs of the symbolicism of the centre, the „centrę of the w o r l d " (motif of the column of Heaven Axis Mundi) are presented. The author analyzes the evolution of the motifs of contemporary literature that contribute to the creation of the myth of the Palace of Culture, emphasizing the impact and significance of the Palace as a symbol of contemporary artistic culture and its manifestations, an inter­ mediary symbol between the synchrony of the text and the memory of culture. The contemporary myth of the Palace of Culture comprizes the ideas referring to the archaic symbols of the centre of the world (the constant point enabling the transition between the three levels of reality: heaven - earth - depths of the earth) and the elements accentuating its unreal, Utopian, blurred and spectral character. 64 ARTICLES J a c e k O l ę d z k i , GESTURES OF HOPE The author wants to pay his attention for the negligent subject in Poland - gestures research. The clasp of this article is the analysis of sport gestures (or rather gestures manifested by sportsmen during the games). The article begins with the precise analysis of the modification of the meaning of „Kozakiewicz gesture", the winner of pole vault during the Olympic Games in Moscow in 1980. After the winning jump Kozakiewicz had shown the irritated, whistling audience, cheering their competitor "a gesture" - putting one of the forearms on the other bent in elbow - this gesture has become not vulgar anymore but generally aproved symbol of the resistance and objection against soviet political domination. It has achieved in Poland almost the meaning of Churchill gesture during the war (raising hand with two fingers showing - " V " ) . The author writes that though sometimes one can say about the individual influence in creating gestures, usually there are anony­ mous, colective, relative and conventional (it would be useful to write a gesture dictionary for different cultures). Supporting his constatations he quoted patterns from many cultures. He thinks that one of the most important classification is repartition for affirmative gestures and denying gestures (gestures of friend­ liness and aversion). He hints the poverty of gestures in a traditio­ nal rural society (observations first of all from Ziemia Dobrzyńska countryside). The article's last part concerns the describing of joy, triumph and thankful gestures observed during World Football Championship in Italy in 1990. A n t o n i K r o h , B a r b a r a M a g i e r o w a , THE PRIVATE LEXI­ CON OF CONTEMPORARY POLISH (AN INTRODUCTION AND SAMPLES OF ENTRIES) We publish excerpts from the lexicon which is preparated to print. The lexicon contains about 30000 entries: words, expres­ sions, catch words, clap-traps, proverbs, etc. which one can find out in contemporary polish language in Poland. Lexicon contains entries (or their new meanings) which can not be find in other lexicons or dictionaries of Polish. This lexicon is documentation and testimony of the expresions often use from time to time and regionally but which are meaningful in some times. It deals with Polish of the last 45 years. L u c j a n G r a j n y , AN EXHIBITION OF ŻYWIEC FOLK SCULP­ TURE MADE OF STONE The report on exhibition of sculpture made of stone is pretext to treat of a contemporary development of the sculpture in Żywiec area. Region of Żywiec has its long lasting and rich traditions of sculptures made of stone (presented at the exhibition as well). The open centres of stone-work have existed over there until the thirties of this century. Recently these traditions were brought back to life by Ryszard Biel who his passion for collecting folk art transformed to his own artistic activity conciously tied with folk art tradition. In the beginning he created using different tech­ niques to approach at last sculpture made of stone. From the eighties he started his work at the Club in Wieprz where he established atelier of sculpture of stone. This sculpture atelier was left by many young talented sculptors. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , ANTONI TOBOROWICZ It is difficult to say Toborowicz is a folk artist though traditional folk sculpture made a great impression on him and his produc­ tions are related to it. The great consciousness of self, of his creative way is characteristic for Toborowicz. Different stages of his life are connected with different dwellingplaces and different creative techniques. Finally, he had chosen life in countryside and its creative tradition was nearest to him. His openness to values is very characteristic, he is not routinist in any meaning even having chance for material profits. Nowadays he creates figures of stone (big and small, using sometimes different materials) and wood engravings. A letter from the artist to the author of the article is added. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a024849d26fb8bca58a718aed6e52dcc.pdf ba2e3111837b95fabed9d04df030fc40 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4015 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3755 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.5 ; s.161 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A W Y S T A W A POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ W KIJOWIE Prasa Ukrainy Radzieckiej poświęca wiele uwagi wysta­ wie polskiej sztuki ludowej w Kijowie. «Wystawa ta stała się jeszcze jednym ogniwem, łączącym bratnie na­ rody słowiańskie — pisze Ł. Władicz w artykule p. t. «Twórczość wyzwolonego narodu» zamieszczonym w pi­ śmie «Radjanskie mustectwo» z dnia 25. 5. 1949 r. Autor artykułu podkreśla, że zawsze bogata sztuka ludowa w Polsce dopiero obecnie dojdzie do szczytu swego roz­ woju, Polska Ludowa bowiem otacza najtroskliwszą opieką ludzi utalentowanych. Starannie przygotowana wystawa — pisze dalej autor obrazuje wszystkie gałęzie polskiej sztuki ludowej i przemysłu artystycznego, podkreśla też ścisłe więzy, łączące polską sztukę ludową z ukraińską. Fakt pozwala stwierdzić, jak bliskie są duchowo oba narody słowiań­ skie. «Prawda Ukramy» z dnia 22. 5. br. poświęca wystawie kijowskiej 2 artykuły. Pierwszy, podając przebieg otwar­ cia wystawy, zwraca uwagę na jej znaczenie kulturalne i polityczne. Drugi, pisany przez A. Krzyżyckiego p. t. «Twórczość bratniego narodu polskiego», poświęcony jest merytorycznej stronie wystawy. Autor przeprowa­ dza dokładną ocenę poszczególnych eksponatów, pod­ nosząc ich wartość artystyczną i specyfikę narodową. Na szczególną uwagę — podkreśla autor — zasługuje fakt, że większość eksponatów pochodzi z okresu powo­ jennego. Fakt ten świadczy dobitnie o bujnym rozwoju sztuki ludowej i przemysłu artystycznego w Polsce De­ mokratycznej. 160 Reprodukcje na sir. 137, 138, 139 i fotografie na str. 156, 157, 158, 159 wykonał St. Deptuszewski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c24e3ddb6369ef8d8db098a34645356d.pdf 6a3faad563b625ff7dab37ac94d19780 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4010 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3750 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.5 ; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA Miesięcznik, Organ Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej ПОЛЬСКОЕ Н А Р О Д Н О Е ИСКУССТВО Ежемесячный журнал L'ART P O P U L A I R E P O L O N A I S Revue mensuelle P O L I S H P E A S A N T Monthly revue R Włodzimierz ludowej E A R T S Sokorski — O właściwy stosunek do sztuki A R T Y K U Ł Y T E O R E T Y C Z N E Dynowski Witold — Historycyzm w sztuce ludowej cz. V O P R A C O W A N I A ; Bojarska Irena — Krakowska ceramika ludowa w zbiorach Muzeum Przemysłu Artystycznego w Krakowie. R O K III D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y Kolago Władysława piowskiej. Kronika — Konkurs na wnętrze chaty kur­ M A J 1 9 4 ( 9 , v i » 5^ W L^C) ^ Г. Л) O . ' ' Reinfuss Roman — Przyczynek do ikonografii obrazów janosikowycb na szkle malowanych w «- u ^ [j^J/ytył SX-'ttU-k^ Nr 5 �Kafel wykonany przez krakowskiego garncarza Teofila Michalskiego. Fot. R. Reinfus � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12c7489c9dc45a4145120b33b4fd777c.pdf a276a051443f86f1406d552d04bb609e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:807 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:742 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.249-254 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К ТА О N I К А „Etnografia Polska", t. X V I I , z. 2 I V S E M I N A R I U M N A U K O W E OLSZTYŃSKIEGO OŚRODKA B A D A N N A U K O W Y C H POŚWIĘCONE P R Z E M I A N O M MAŁYCH M I A S T WOJEWÓDZTWA OLSZTYŃSKIEGO (IŁAWA, 29-31 M A J A 1972 R.) Było to kolejne doroczne seminarium organizowane przez Komisję Etnograficzno-Socjologiczną Pracowni Badań nad Współczesnością Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie. W lipcu 1971 roku Ośrodek Badań Naukowych podjął badania -sondażowe w trzech miasteczkach w o j e w ó d z t w a olsztyńskiego: w Bisztynku, Lidzbarku Welskim i Rynie. Podstawą wyboru tych miasteczek do badań była różnorodność po­ chodzenia terytorialnego ludności oraz odmienność życia gospodarczego. W Bisztyn­ ku i Rynie mieszka duży procent ludności n a p ł y w o w e j , natomiast dla Lidzbarka charakterystyczna jest zasiedziałość mieszkańców. Bisztynek jest miasteczkiem rol­ niczym, Lidzbark rzemieślniczo-handlowym. R y n ma charakter rolniczy, a jedno­ cześnie jego położenie na szlaku jezior mazurskich stwarza korzystne warunki do rozwoju turystyki. Badania sondażowe miały na celu uchwycenie specyfiki życia tych trzech społeczności małomiasteczkowych. Interesowano się życiem gospodar­ czym i społeczno-kulturalnym. Indywidualne wywiady o rodzinie i uczestnictwie jej członków w kulturze pozwoliły badającym dokładniej uchwycić najważniejsze problemy. Kierownicy poszczególnych grup badawczych przedstawili na seminarium spe­ cyficzne cechy badanych miasteczek. W z w i ą z k u z tym w referatach można było zauważyć różne metody podejścia do problemów małych miast. Magister Bożena Beba szuka w historii Lidzbarka Welskiego wytłumaczenia jego obecnej sytuacji. Magister Regina Drewek i mgr Krzysztof Braun zatrzymują się nad współczesnoś­ cią, ukazują najważniejsze aktualnie problemy Bisztynka i Rynu. Magister B. Beba stwierdziła, że o charakterze dzisiejszego Lidzbarka zdecy­ dowało rozwijające się przez wieki rzemiosło oraz zasiedziałość mieszkańców. Po­ w s t a ł e po I I wojnie zakłady przemysłowe stały się jakby kontynuacją dawnego rzemiosła (pracują na bazie tych samych surowców). W Lidzbarku nadal jest czyn­ nych 69 warsztatów. W życiu miasteczka dużą rolę odgrywa tzw. grupa obywateli w y w o d z ą c y c h się przeważnie z rodzin rzemieślniczych. Autorka referatu zwróciła u w a g ę na patriotyzm lokalny oraz poczucie ich odrębności wobec sąsiadów. T a k a sytuacja w p ł y w a ł a mobilizująco na postawy mieszkańców wykazujących dużą aktywność w życiu społecznym. Miało to w p ł y w na rozwój działalności instytucji kulturalno-oświatowych, niektóre z nich działają do chwili obecnej. Uzyskany w wyniku badań materiał d a ł możliwość wyboru dalszej tematyki badań, która będzie dotyczyła roli tradycji w kształtowaniu specyfiki społeczności miasteczka Lidzbark Welski. O uczestnictwie w kulturze małego miasta na przykładzie Bisztynka mówiła mgr R. Drewek. Uczestnictwo w kulturze określiła za A. Tyszką jako „indywidu- �250 KRONIKA alny udział w zjawiskach kultury, przyswajanie jej treści, u ż y w a n i e dóbr, podle­ ganie obowiązującym w niej normom i wzorom, a także tworzenie jej nowych wartości oraz odtwarzanie i przetwarzanie istniejących". Autorka referatu, opie­ rając s i ę na klasyfikacji A. Kłoskowskiej dotyczącej warstw kultury, o m ó w i ł a elementy kultury o charakterze symbolicznym („tzn. elementy o charakterze ściśle lokalnym, swoiste, dające s i ę całkowicie zamknąć w ramach społeczności i zbli­ żone do typu kultury ludowej"). W wyniku badań stwierdzono, że społeczność B i ­ sztynka ma charakter tradycyjny, świadczą o tym m.in. rodzaje kontaktów oso­ bowych oraz formy wykorzystywania czasu wolnego. W dalszych badaniach uwzględniany będzie w p ł y w różnych c z y n n i k ó w na tradycyjny układ kultury. Magister K . Braun, omawiając przemiany społeczno-kulturowe miasteczka Ryn, wykorzystuje doświadczenia kierunku funkcjonalnego w geografii osadnictwa i ur­ banistyki. Opiera s i ę na ustalonej przez ten kierunek definicji miasta traktowanego jako zbiór instytucji pełniących funkcje lokalne zaspokajające potrzeby mieszkań­ c ó w i miasta (funkcje endogeniczne) bądź zaspokajających potrzeby zaplecza (funk­ cje egzogeniezne). W wyniku badań sondażowych autor stwierdził, że R y n powi­ nien pełnić funkcje usługowe w stosunku do rolniczego zaplecza, zaspokajać eko­ nomiczne i kulturalne potrzeby mieszkańców oraz rozwinąć usługi turystyczne (z racji położenia na szlaku turystycznym). W dalszych badaniach zostanie ustalona struktura funkcjonalna miasta i jego ludności. Będą badane zachowania przestrzen­ ne ludności związane z rolą Rynu jako ośrodka usługowego w stosunku do wsi gromady Ryn. Prześledzona zostanie działalność instytucji, które mogą zdecydo­ w a ć o utworzeniu w miasteczku ośrodka gospodarczo-kulturalnego. Ilustracją sytuacji małych miast w w o j e w ó d z t w i e olsztyńskim były referaty demograficzne i ekonomiczne. Docent dr hab. Mikołaj Latuch przedstawił struk­ turę pochodzenia terytorialnego aktualnych mieszkańców miast w o j e w ó d z t w a . Dok­ tor Jerzy Suchta o m ó w i ł jedną z funkcji małych miast, a mianowicie ich rolę w stosunku do rolniczego zaplecza. W celu dokonania porównania sytuacji małych miast w woj. olsztyńskim i w innych regionach kraju przedstawiono komunikaty z woj. krakowskiego (mgr H. Wachowicz m ó w i ł a o demograficznym rozwoju małych miast; przeczytano ko­ munikat doc. dra E . Pietraszka przedstawiający etnograficzno-historyczną cha­ rakterystykę małych miast) oraz komunikaty z woj. poznańskiego (mgr B. Maj ukazał perspektywy rozwoju m a ł y c h miast, a mgr B. Januszkiewicz przedstawił problematykę etnograficzną m a ł y c h miast Wielkopolski). Problematyka m a ł y c h miast znajdowała s i ę i do dziś jest na marginesie badań demografów, ekonomistów, planistów, geografów. Brali oni pod u w a g ę rolę ma­ łych miast w sieci osadniczej. Etnografowie nie podejmowali tej tematyki badaw­ czej. Na seminarium przedstawiono pierwsze próby ujęcia problemu. Socjologów interesowało tworzenie s i ę nowego społeczeństwa w małych miasteczkach oraz zachodzące w nich zmiany kulturowe. Obecnie podejmowane s ą badania nad funk­ cjami małych miast oraz czynnikami miastotwórczymi. Należałoby uwzględnić rolę tradycji historycznej w kształtowaniu specyfiki miasta. W badaniach nie należy, jak słusznie zauważyła prof, dr A. Kutrzeba-Pojnarowa, zapominać o ludziach — mieszkańcach tych miast i ich potrzebach. Małgorzata Orlewicz �KRONIKA 251 V I OGÓLNOPOLSKI F E S T I W A L F O L K L O R Y S T Y C Z N Y W PŁOCKU 1-2 L I P I E C 1972 R. Imprezy folklorystyczne w Polsce zyskały sobie w ostatnich latach dużą popu­ larność. Prócz organizowanych sporadycznie w różnych miastach Polski, od kilku lat odbywają się również imprezy stałe, posiadające już w chwili obecnej swoje tradycje. Do takich należą między innymi Ogólnopolskie Festiwale Folklorystyczne w Płocku, organizowane rokrocznie, począwszy od 1967 roku. Program festiwali płockich obejmuje koncerty zgłoszonych zespołów folklorystycznych z terenu całej Polski, w y s t ę p y kapel ludowych oraz imprezy towarzyszące, np. kiermasze sztuki ludowej, wystawy fotograficzne, plastyczne itp. Od 1970 r. na zakończenie każdego festiwalu odbywa się sesja naukowa. Tegoroczny V I Ogólnopolski Festiwal Folklorystyczny w Płocku zainauguro­ w a ł koncert mazowiecki. W koncercie tym w z i ę ł y udział zespoły istniejące na tere­ nie Mazowsza, reprezentujące folklor tego regionu. I tak, jako najlepsze należy w y m i e n i ć zespoły kurpiowskie: z Kadzidła (pow. Ostrołęka) i ze wsi Wykrot k. My­ szyńca. Pierwszy z nich to istniejący od wielu lat zespół C P L i A „Kurpianka", który znany już jest ze swoich w y s t ę p ó w zarówno w kraju, jak i za granicą. Zespół ten przedstawił w sposób autentyczny folklor Puszczy Zielonej, a w i ę c pieśni (na u w a g ę zasługuje tu wspaniały głos solistki), tańce (m.in. polka trzęsiona, gonienie po zastolu, pełne temperamentu taniec „powolniak"). Obraz tego zespołu nie byłby pełny, gdyby nie w s p o m n i e ć o kapeli, którą charakteryzowały dwie zalety: auten­ tyzm i dobre przygotowanie. Drugi z wymienionych — zespół ze w s i Wykrot — jest zespołem młodym, zarówno jeśli w z i ą ć pod u w a g ę okres jego istnienia, jak i wiek jego członków. Mimo to i tu mieliśmy do czynienia z bardzo udanym poka­ zem dobrze odtworzonego folkloru. Wszystkie elementy składające się na w y s t ę p zespołu, a w i ę c strona muzyczna, choreograficzna, strój, gwara, przedstawione były (podobnie jak w przypadku poprzednio wspomnianego zespołu) bardzo wiernie. Na potwierdzenie tego wystarczy w s p o m n i e ć chociażby przytrampywanie, powolniaka lub młodsze tańce, jak olander czy stara baba. Niezwykle udane były także w y s t ę p y solistki w zespole kobiet z Celestynowa (pow. Otwock), która śpiewała stare, ludowe pieśni swego regionu. Trudno nie w s p o m n i e ć tu o autentyzmie, skoro w y k o n a w c z y n i ą była starsza kobieta, prezentująca repertuar z okresu własnej m ł o ­ dości. S ł o w a uznania należą się także muzykantom z Czermna (pow. Gostynin). W wykonywanych tańcach w y c h w y c i ć można było zanikające obecnie, charakte­ rystyczne cechy maniery wykonawczej. W omawianym koncercie inauguracyjnym Festiwalu w y s t ę p o w a ł y także inne, nie wspomniane dotychczas zespoły z następujących miejscowości: Budki (pow. Przasnysz), Karniewo (pow. M a k ó w Maz.), Słubice (pow. Gostynin), Sanniki (pow. Gostynin) oraz dziecięcy zespół z Myszyńca. Wszystkie one przygotowały s w ó j program bardzo starannie, a usterki, które zauważyć się dały w ich w y s t ę p a c h , zostaną z pewnością już Wkrótce usunięte. Nieco w i ę k s z ą u w a g ę należałoby z w r ó ­ cić na stronę muzyczną niektórych zespołów, głównie na odpowiedni dobór instru­ m e n t ó w i proporcje między nimi. Wprowadzanie akordeonów nie zawsze jest ko­ rzystne, gdyż nie tylko zmieniają charakter kapeli, ale także niejednokrotnie za­ głuszają inne instrumenty wchodzące w jej skład. Podsumowując tę pierwszą festiwalową Imprezę, należy podkreślić jej w y ­ soki, w zasadzie bardzo w y r ó w n a n y poziom. Niemała w tym zasługą etnochoreografa mgr Grażyny Dąbrowskiej, która sprawuje opiekę merytoryczną nad zespo­ łami na terenie w o j e w ó d z t w a warszawskiego. �252 KRONIKA Wydawałoby się, że po tak udanej imprezie drugi dzień Festiwalu potwierdzi przypuszczenie, iż większość stanowią zespoły dobre, prawidłowo rozumiejące sens swego istnienia i związanej z tym ściśle działalności. I tu chyba nastąpił początek rozczarowania. Otóż, spośród jedenastu zespołów, które w dwóch imprezach pre­ zentowały swój program (pominięto tu występy zespołów wybranych do udziału w programie telewizji), jedynie kilka zasługuje na wyróżnienie. Pierwszy z nich to Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Cieszyńskiej z Cieszyna, istniejący o k o ł o dwudziestu lat i posiadający w swym dorobku cały szereg imprez w kraju i za granicą. Zespół ten zdobył już niejednokrotnie c z o ł o w e miejsce na festiwalach folklorystycznych. Jego repertuar oparty jest na oryginalnych materiałach terenowych i oddaje w peł­ ni charakter i bogactwo folkloru swego regionu. Niezbyt dobrze m o ż e się stało, że autentyczny skład kapeli poszerzony został o inne instrumenty. W sumie jednak w y s t ę p tego zespołu zaliczyć można do najlepszych w tegorocznym F e s t i w a l u . N i e w ą t p l i w i e ciekawy jest Zespół Regionalny przy Kole Gospodyń Wiejskich w B u ­ kowcu Górnym (pow. Leszno, woj. poznańskie). Jest to jeden z tych niewielu zespołów, które powstały samorzutnie i które skupiają starszych ludzi (przeciętna wieku jego członków — sześćdziesiąt kilka lat) prezentujących na scenie auten­ tyczne tańce, zabawy, pieśni w tej formie, jaką zapamiętali z czasów swej m ł o ­ dości. Zespół ten przedstawił szereg pieśni i t a ń c ó w swego regionu, m.in. przewi­ jany, wiwat, mikołajek, pisany. Istotne uzupełnienie stanowiła kapela w auten­ tycznym składzie (dudy, skrzypce). Poza o m ó w i o n y m i w dniu tym wystąpiły jeszcze: Kapela z Nowego Miasta n. Pilicą (pow. Rawa Maz., woj. łódzkie) oraz zespoły regionalne z następujących miejscowości: z Rzeczycy (pow. R a w a Maz., woj. łódzkie) — „Rzeczyca", z Nowego Stawu (pow. Malbork, woj, gdańskie) — „Żuławy", z Lipska (woj. kieleckie) — „Powiśle", z Sidziny (woj. opolskie), Baborówka (pow. Szamotuły, woj. poznań­ skie), Trzciany (woj. rzeszowskie), Głuska k. Lublina. Ponadto udział w Festiwalu w z i ą ł także chór z Grodźca (pow. Będzin, woj. katowickie) . W programie wy­ mienionych zespołów można było w y c h w y c i ć szereg niekiedy bardzo znacznych usterek. Te ostatnie przeważały w występie Kapeli Ludowej z Nowego Miasta, której towarzyszyło dwoje śpiewaków. Niezbyt udany wydaje s i ę także w y s t ę p Chóru Kół Gospodyń Wiejskich Ziemi Będzińskiej z Grodźca. Program tego ze­ społu •— to mieszanina autentyzmu ze stylizacją. Przeplatanie tych form bez ko­ mentarza wprowadza z pewnością wiele nieporozumień. Nie sposób też nie wspo­ m n i e ć o Zespole Pieśni i Tańca „Żuławy", którego program oparty jest na odmien­ nych założeniach. Na Żuławach tradycyjny folklor nie zachował s i ę do chwili obecnej, a źródła pisane są tak skąpe, że nie dają podstaw do opracowania pro­ gramu. W tej sytuacji zespół sięgnął do folkloru regionów sąsiednich oraz sko­ rzystał z prób rekonstruowania folkloru muzycznego Żuław, podejmowanych przez miejscowych kompozytorów. Takie ujęcie programu jest z pewnością dyskusyjne i budzić m o ż e nawet wiele zastrzeżeń. Względy te stwarzają konieczność szerszego o m ó w i e n i a programu czy nawet jego poszczególnych pozycji przed w y s t ę p e m ze­ społu (szczególnie na Festiwalu, na którym zespoły prezentowały folklor swoich regionów). J 2 1 Wysoki poziom tego zespołu to przede wszystkim zasługa mgr Janiny Mar­ cinkowej oraz Władysława Rakowskiego i Jerzego Drozda. Bardziej szczegółowe dane o zespołach, które wystąpiły na tegorocznym F e ­ stiwalu w Płocku, znaleźć można w : Informator. VI Ogólnopolski Festiwal Folklo­ rystyczny, Płock, 1-2 lipiec 1972. 2 �ROLNICTWO CHŁOPSKIE A F R Y K I WSCHODNIEJ 243 zamieszkanej g ł ó w n i e przez p l e m i ę Luo, rozdrobnienie a f r y k a ń s k i c h gospo­ darstw j u ż pod koniec lat czterdziestych dochodziło do granic absurdu, gdy w s c h o d n i o a f r y k a ń s k i gospodarz d y s p o n o w a ł a r e a ł e m ziemi z ł o ż o n y m z o k o ł o 30 s k r a w k ó w pola, rozproszonych i o d l e g ł y c h od siebie o k i l k a ­ n a ś c i e nieraz k i l o m e t r ó w . K i k u j u , jeszcze liczniejsi, w dodatku poprzez po­ l i t y k ę a l i e n a c y j n ą ś c i e ś n i e n i w s w y m stanie posiadania ziemi zdatnych pod u p r a w ę , odczuwali s k u t k i r o s n ą c e g o przeludnienia conaj mniej w dwójnasób. około 8 km f— R y c 2. Sztuczne, ufortyfikowane wsie Kikuju, zakładane przez Anglików na w z g ó ­ rzach i tworzących działy wodne grzbietach górskich podczas powstania Mau-Mau, do których pod przymusem przesiedlano ludność afrykańską z rozproszonych pier­ wotnym obyczajem zagród. Wg J . M. P r i t c h a r d a Africa, London 1969, s. 112. Przede w s z y s t k i m jednak w trakcie powstania M a u - M a u w polityce angielskiej w K e n i i n a s t ą p i ł zasadniczy z w r o t . Po pierwsze, B r y t y j c z y c y postanowili p r z y s p i e s z y ć zaplanowany j u ż uprzednio r o z w ó j r o l n i c t w a a f r y k a ń s k i e g o i w r o k u 1954 p r z y s t ą p i o n o do realizacji tak zwanego P l a n u Swynnertona. P o l e g a ł o n na szerokiej, wszechstronnej polityce rolnej, ma­ j ą c e j na celu r o z w ó j a f r y k a ń s k i e j gospodarki c h ł o p s k i e j wedle nowoczes­ n y c h w y m o g ó w . W y m a g a ł o to naturalnie u p o r z ą d k o w a n i a u s t r o j u rolnego, dostarczenia c h ł o p u a f r y k a ń s k i e m u ś r o d k ó w i podniet do inwestowania i u n o w o c z e ś n i a n i a swej gospodarki. W p r z e c i w i e ń s t w i e do c z a s ó w przed­ w o j e n n y c h p o ł o ż o n o nacisk na s p e c j a l i z a c j ę p r o d u k c j i i wprowadzenie r o ­ ślin t o w a r o w y c h , p r z y u t r z y m y w a n i u naturalnie u p r a w r o ś l i n ż y w i e n i o ­ wych. Suma n i e m a l 11 m i l . f u n t ó w w y d a n a na r e a l i z a c j ę P l a n u S w y n n e r t o n a w latach 1954-1960 p o z w o l i ł a na udzielenie c h ł o p s t w u t u b y l c z e m u k r e ­ d y t ó w , prace nawodnieniowe, a t a k ż e na z a k ł a d a n i e t e r e n o w y c h s p ó ł d z i e l skich. Do roku 1956 niemal całą ludność K i k u j u z okręgów wiejskich dystryktów Kiambu, Fort Hall i Nyeri przesiedlono do takich wsi. W sumie przesiedlono około 830 tys. Afrykanów i zbudowano przeszło 170 tys. nowych domostw. J . M. P r i tc h a r d , Africa, London 1969, s. 112. �244 L E S Z E K DZIĘGIEL Roślina 1953 1958 Kawa 4000 1300 35 3000 200 18000 12 000 2 000 10 000 10 000 Pyretrum Herbata Ananasy Trzcina cukr. 1963 43 30 6 18 25 000 000 000 000 000 1968 71 500 48 000 12000 25 000 45 000 Zamierzone fazy wprowadzania roślin towarowych do gospodarki c h ł o p a a f r y k a ń s k i e g o w K e n i i wedle przyjętego przez brytyjskie w ł a d z e kolo­ nialne planu rozwojowego z lat 1946—1955, u z u p e ł n i o n e g o tak zwanym Planem S w y n n e r t o n a . Liczby o z n a c z a j ą ilość a k r ó w , przeznaczonych pod u p r a w ę danej rośliny w poszczególnych latach 24 n i zbytu, przetwarzanie p ł o d ó w r o l n y c h i na wprowadzenie intensywnego i n s t r u k t a ż u rolnego w ś r ó d a f r y k a ń s k i c h r o l n i k ó w K e n i i . Po drugie, pod koniec lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h A n g l i c y u ś w i a d o m i l i sobie ostatecznie, iż wycofanie się ich z trzech k r a j ó w A f r y k i Wschodniej jest nieuchronne i że u s i ł o w a n i a utworzenia z K e n i i p a ń s t w a , w k t ó r y m gar­ stka b i a ł y c h m i a ł a b y u p r z y w i l e j o w a n ą , r z ą d z ą c ą p o z y c j ę , s ą r ó w n i e n i e ­ realne, co szkodliwe dla d ł u g o t e r m i n o w y c h i n t e r e s ó w b r y t y j s k i c h w A f r y ­ ce. W r o k u 1962 r z ą d b r y t y j s k i w y r a z i ł g o t o w o ś ć w y k u p u f a r m i plantacji k e n i j s k i c h „ s e t t l e r s ó w " , k t ó r z y w obliczu n a d c h o d z ą c e j n i e p o d l e g ł o ś c i nie chcieli żyć w p a ń s t w i e r z ą d z o n y m przez A f r y k a n ó w . Ziemie t y c h ludzi, o b e j m u j ą c e o k o ł o 1,25 m i l . a k r ó w , z u ż y t o na osiedlanie a f r y k a ń s k i c h r o l n i ­ k ó w . D o d a ć w y p a d n i e , iż ó w w y k u p ziem od b i a ł y c h i osadzenie na n i c h A f r y k a n ó w p o c h ł o n ę ł y z n a c z n ą część sum ( p o c z y n a j ą c od r o k u 1962), j a k i e A n g l i a p r z e z n a c z y ł a na r o z w ó j r o l n i c t w a w K e n i i i z a a b s o r b o w a ł y w i ę k ­ szość personelu s ł u ż b y rolnej. S p o ś r ó d z r e s z t ą 6 0 - t y s i ę c z n e j rzeszy b i a ­ ł y c h o s a d n i k ó w w y e m i g r o w a ł o z K e n i i u progu jej n i e p o d l e g ł o ś c i zaledwie o k o ł o 20 t y s i ę c y . Reszta pozostała, d e c y d u j ą c się na mniej l u b bardziej l o j a l n ą w s p ó ł p r a c ę z r z ą d e m Jomo K e n y a t t y i z a c h o w u j ą c swe p o s i a d ł o ­ ści ziemskie. O p r ó c z w s z a k ż e d w u poprzednio opisanych e l e m e n t ó w zmiany, j a k i e p r z y n i o s ł y r o l n i c t w u a f r y k a ń s k i e m u w K e n i i lata p i ę ć d z i e s i ą t e , a w i ę c o p r ó c z rozwojowego P l a n u S w y n n e r t o n a i akcji w y k u p u ziem b i a ł y c h o s a d n i k ó w przez r z ą d b r y t y j s k i , dokonywanej na rzecz c h ł o p s t w a t u b y l ­ czego, dołączył się t u element trzeci, k t ó r e g o niepodobna w ż a d n y m w y ­ padku p o m i n ą ć . O ile z b r o j n y r u c h M a u - M a u b y ł w zasadzie z r o z u m i a ł y m przejawem protestu u p o ś l e d z o n e g o c h ł o p s t w a a f r y k a ń s k i e g o , k t ó r e po u t r a ­ cie nadziei na lepsze c h w y c i ł o się rozpaczliwych f o r m w a l k i i u s i ł o w a ł o s z u k a ć w y j ś c i a w powrocie do p l e m i e n n y c h o b r z ę d ó w , o t y l e tego rodzaju 24 De W i l d e , t. 2, op. cit., s. 3. �253 KRONIKA Podsumowując powyższe, bardzo pobieżne o m ó w i e n i e dwóch pierwszych dni Festiwalu należy chyba podkreślić, że obok zespołów wysokiej klasy istnieje jeszcze wiele takich, które niejednokrotnie nie znają w dostatecznym stopniu folkloru re­ gionów, które prezentują, czy też nie rozumieją celu, jaki powinien przyświecać ich działalności. Wydaje się jednak, że w z w i ą z k u z coraz szerzej roztaczaną mery­ toryczną opieką f a c h o w c ó w dobre chęci i zapał ludzi pragnących propagować ro­ dzimy folklor zostaną odpowiednio ukierunkowane. Potwierdzeniem tego była Sesja Naukowa, która miała miejsce w dniu 3 lipca w siedzibie Towarzystwa Naukowego Płockiego. Na posiedzeniu tym mgr J . Mar­ cinkowa przedstawiła zebranym referat „Folklor taneczny i problemy jego opra­ cowania", który poza stroną teoretyczną zawierał wiele cennych uwag mających swe źródło w długoletniej praktyce autorki. Drugi z referatów — „Środki insceni­ zacji a konwencje estetyczne w folklorze" — wygłoszony został przez mgra A. Ś l e dziewskiego. Zarówno referaty, jak i imprezy festiwalowe znalazły oddźwięk w dy­ skusji. Poruszone w niej problemy zostały zasygnalizowane już w y ż e j . Podkreślano też konieczność zwrócenia większej uwagi na poszczególne zespoły i propagowany przez nie folklor. Zastanawiano się nad potrzebą pełniejszego wykorzystywania przez instruktorów istniejących materiałów oraz nad koniecznością sięgania do autentycznych źródeł, jakie jeszcze znaleźć można w terenie. Szczególnie cenne były uwagi dwojga dyskutantów: etnochoreografa mgr G . Dąbrowskiej i muzyko­ loga dra J . Stęszewskiego, którzy zwrócili u w a g ę na wiele problemów związanych z odtwarzaniem wybranych w y c i n k ó w folkloru na scenie. Na zakończenie należy podkreślić w a g ę festiwali folklorystycznych, doniosłą rolę, jaką odgrywają w procesie popularyzowania folkloru. Niejednokrotne, p o w a ż ­ ne nawet usterki w programach zespołów, z czasem z pewnością ulegać będą re­ dukcji. Wydaje się, że poważną rolę powinny w tej kwestii odegrać pofestiwalowe sesje naukowe. Dobrze stałoby się jednak, gdyby w przyszłości w sesjach tych brali udział przedstawiciele czy instruktorzy wszystkich zespołów uczestniczących w imprezie. Fachowe rady i wskazówki, które padają pod ich adresem powinny być wzięte pod u w a g ę w ich dalszej pracy. Warta przemyślenia wydaje się także sprawa podzielenia zespołów zgłaszanych na Festiwal w Płocku na trzy grupy, aby idąc za wzorem innych festiwali uniknąć mieszania różnych form pokazu folkloru. I tak, należałoby stanowczo oddzielić zespoły prezentujące folklor autentyczny od zespołów pokazujących folklor opracowany artystycznie czy stylizowany. Festiwal ujawnił potrzebę opracowania szeroko pojętego poradnika, który stałby s i ę pomocą w codziennej pracy zespołów folklorystycznych. Poradnik taki zawierać winien w s k a z ó w k i f a c h o w c ó w (muzykologa, choreografa, etnografa), informacje o impre­ zach folklorystycznych z dokładnym komentarzem oraz bibliografię prac i mate­ riałów przydatnych dla zespołów. Kwestia wprowadzenia szerszego komentarza słownego, omawiającego tuż przed w y s t ę p e m zespołu charakterystyczne cechy fol­ kloru poszczególnych regionów, która poruszona została także w dyskusji, powinna być jeszcze gruntownie przemyślana i wprowadzona możliwie jak najszybciej. Na­ leży się spodziewać, że dopiero wtedy słuchacz będzie w stanie prawidłowo od­ bierać prezentowany program, a impreza łączyć będzie trzy aspekty: estetyczny, rozrywkowy i dydaktyczny. Krystyna Tubaja � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c21e16d44a5ffc4c80e94f1682b5f872.pdf b77318c841154d81dc85e8fecdc42ce0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1740 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1611 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.347-363 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. XLVII: 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANTROPOLOGICZNE B A D A N I A WŁASNOŚCI W NIEMCZECH Mimo, że Niemcy są dla Polski jednym z najważniejszych i najbliższych sąsiadów, to do dzisiaj niewiele wiadomo na temat współczesnej, niemieckiej etnologii i antropologii kulturowej: instytucji i prowadzonych badań. W ostatnich latach czołowe miejsce wśród tamtejszych pla­ cówek prowadzących badania społeczne zajął bezspornie Max Planck Institut für Ethnologische Forschung (MPI) w Halle. Jest to instytucja w pracach której dominuje język angielski, więc znacznie częściej spotkać się można z nazwą Max Planck Institute for Social Anthropology. Został on założony w roku 1999 w ramach Towarzystwa Maxa Plancka (odpowiednika Pol­ skiej Akademii Nauk), przez dwóch antropologów: prof. Günthern Schlee (z University of Bielefeld, Niemcy) i prof. Chrisa Hanna (z University of Kent, Wielka Brytania). Instytut składa się z dwóch departamentów: „Integration and Conflict" (Integracja i konflikt), prowadzonego przez pierwszego z założycieli i „Postsocialist Eurasia" (Postsocjalistyczna Eurazja), którego dyrektorem jest prof. C. Hann. Ponadto działają tam dwie grupy: „Legal Pluralism" (Prawny pluralizm), kierowana przez prof. prof. Keebet i Franza von Benda-Beckmann (Erasmus Univer­ sity i Wageningen University, Holandia) oraz „Siberia Project" (Projekt syberyjski), nad którą pieczę trzymają obaj dyrektorowie instytutu. Od roku 1999 w Instytucie realizowany był szeroki program badawczy „Property relations" (Stosunki własnościowe), zakończony w tym (2003) roku konferencją „Changing Properties of Property" (Zmieniające się właściwości własności), która odbyła się w dniach 2-4 lipca. Konferencja rozpoczęła się w środę (02.07.) o 9:30 w głównej sali seminaryjnej Max Planck Institute for Social Anthropology, przywitaniem, wygłoszonym przez prof. C. Hanna. Następnie głos zabrali: prof. prof. K. i F. von Benda-Beckmann oraz Melanie Wiber (z University of New Brunswick, Kanada), którzy wygłosili wspólny referat „The properties of property: an intro­ duction to the Workshop (Właściwości własności: wprowadzenie do sesji). Wystąpienie to skła­ dało się głównie z pytań badawczych, dotyczących własności i kwestii z nią związanych. Prof. K. von Benda-Beckmann zauważyła, że w ostatnich latach powstało wiele nowych typów włas­ ności oraz diametralnie zmieniły się stosunki własnościowe. Jej zdaniem, ma to ogromny wpływ na życie społeczne ludzi. Wspomniała także o problemach definicyjnych, trudnościach w roz­ dzieleniu własności prywatnej i publicznej oraz narzucaniu innym kulturom europejskiego rozumienia własności. Wypowiedź prof. F. von Benda-Beckmann dotyczyła przede wszystkim uosabiania własności z prawami człowieka oraz różnorodności form własności i ich powiązań. Prof. M . Wiber, dodała, że rodzaje własności zmieniają się ponieważ człowiek jest wyposażany w coraz to nowsze przedmioty i obiekty. Zwróciła także uwagę na kwestie własności intelektual­ nej i dziedzictwa kulturowego, regionalnego i lokalnego rozumienia własności oraz trudności w znalezieniu wspólnych punktów w stosunkach własnościowych. O 10:00 rozpoczęła się pierwsza sesja: „Property, the state and beyond" (Własność, państwo i dalej), którą poprowadził gospodarz - prof. C. Hann. Jako pierwszy głos zabrał dr Toon van Meijl (Univeristy of Nijmegen, Holandia), który wygłosił referat pt. „Who owns the fishe­ ries? Changing views of property and its distribution in postcolonial Maori society" (Kto jest 1 1 Towarzystwo Maxa Plancka zostało założone w roku 1948, jako spadkobierca Towarzystwa Kaisera Wilhelma. Nazwane na cześć znanego niemieckiego fizyka, żyjącego w latach 1858-1947. �348 KRONIKA właścicielem terenów rybackich? Zmieniająca się perspektywa własności i jej rozpowszechnia­ nie w postkolonialnej społeczności Maorysów). W swoim wystąpieniu przedstawił on proces przekazywania Maorysom ich terenów rybackich przez rząd Nowej Zelandii. Po przerwie na kawą, konferencję prowadził dr Thomas Widlok (z MPI), a jako pierwsza głos zabrała dr Deborah James (z London School of Economics and Political Science). Jej wystą­ pienie, zatytułowane „The tragedy of the private: owners, communities and the state in South Africa's land reform programme" (Tragedia prywatnego: właściciele, społeczności i państwo w południowo-afrykańskim programie reformy ziemskiej), dotyczyło przekazywania ziemi bia­ łych posiadaczy („sprzedających z własnej woli") w ręce ludności murzyńskiej („kupujących z własnej woli") oraz trudności w przezwyciężeniu rozumienia własności z okresu apartheidu. Diametralnie inne było wystąpienie prof. Esther Kingston-Mann (z University of Massachu­ setts, USA), zatytułowane „The romance of privatization: historical case studies from England, Russia and Kenya" (Romantyka prywatyzacji: historyczne studia przykładów z Anglii, Rosji i Kenii). Autorka przedstawiła w nim podejście do prywatyzacji: posiadaczy ziemskich i chłopów w Anglii, chłopów w Rosji po roku 1906 oraz rolników postsocjalistycznych (ze szczególnym uwzględnieniem Kenii w połowie X X wieku). Po godzinnej przerwie na lunch, o godzinie 14:00 kolejną część sesji poprowadziła dr Julia Eckert (z MPI). Jako pierwszy wystąpił dr Tilman Hannemann (z University of Bremen, Niemcy) z referatem pt. „Disposal rights on property and women's inheritance in greater Kabylia: from local notions and religious politics to colonial emancipationist ideology" (Prawo rozporządzania własnością i kobiecym spadkiem w Dużej Kabylii: od lokalnego rozumienia i polityki religijnej po kolonialną ideologię emancypacyjną). Przedstawił on historyczny proces kształtowania się praw kobiet w Kabylii do własności: spadku lub posagu, w okresie francuskiej kolonizacji. Rozdźwięk między przepisami a praktyką został opisany jako uwikłany w lokalne rozumienie własności, w praktykę religijną, ale także inteligencki ruch na rzecz emancypacji kobiet. Kolejny referat, zatytułowany „Land regulation in a Mexican community. A practice approach to property rights" (Regulacje ziemskie w społeczności meksykańskiej. Podejście praktyczne do praw własności), został przedstawiony przez dr Monique Nuijten (z Wageningen University, Holandia). Był on w całości poświęcony meksykańskiemu prawu rolnemu z lat 90-tych X X wieku i rządowemu programowi PROCEDE oraz trudnościom w ich wprowadzeniu, ze względu na tra­ dycyjne więzi społeczne i rozumienie własności w Meksyku. Po przerwie na kawę, dalszą część konferencji poprowadziła prof. K. von Benda-Beckmann, a jako pierwszy głos zabrał prof. Charles Geisler (z Cornell University, USA). W swoim referacie zatytułowanym „Ownership and the edges of globalization" (Posiadanie i granice globalizacji), zastanawiał się on nad przyszłością własności i posiadania w globalizującym się świecie. Szcze­ gólny nacisk autor położył na de-terytorializację państw i utratę ich suwerenności. Jako ostatni wystąpił prof. G. Schlee z referatem pt. „Restitution and compensation in postwar Somalia" (Restytucja i kompensacja w powojennej Somalii), poświęconym pracom organizacji międzynarodowych nad zwrotem własności lub kompensacjami dla ludzi, którzy stracili swoją własność podczas wojny w Somalii. Szczególny nacisk położył autor na kwestię powiązań własności z procesem pokojowym oraz trudnością, wręcz niemożliwością wprowadze­ nia w życie rezolucji dotyczących własności ze względu na panującą w Somalii przemoc. W czwartek (03.07) kolejną sesję, zatytułowaną „Lessons from post-socialist developments" (Lekcje z rozwoju postsocjalistycznego), rozpoczął prof. G. Schlee, a jako pierwsza wystąpiła prof. Pauline Peters (z Harvard University, USA) z referatem „Beyond embeddedness: a challange raised by a comparison of the struggles over land in African and postsocialist countries" (Wychodzenie z kryzysu: wyzwanie rzucone przez porównanie walki o ziemię w Afryce i kra­ jach postsocjalistycznych). Na podstawie badań terenowych, porównała ona proces prywatyzacji ziemi w Afryce z krajami postsocjalistycznymi Europy, znanymi jej głównie z literatury. Kolejny referat pt. „Land as asset, land as liability: property politics in rural Central and Eastern Europe" (Ziemia jako środek, ziemia jako odpowiedzialność: polityka własnościowa na obszarch wiejskich Europy Środkowej i Wschodniej), przedstawił dr Thomas Sikor (z Humboldt �KRONIKA 349 University, Niemcy). Bazując na przykładach z Bułgarii, Czech i Polski przedstawił on pro­ ces prywatyzacji w kontekście wypełniania przez nowych właścicieli ziemskich obowiązku ochrony środowiska. Po krótkiej przerwie, dalszą część konferencji poprowadziła prof. M . Wiber, a jako pierwszy wystąpił prof. C. Hann z referatem pt. „The moral economy of decollectivisation: historical justice and contemporary survival in the postsocialist countryside" (Moralna ekonomia de-kolektywizacji: historyczna sprawiedliwość i współczesne przetrwanie w postsocjalistycznej wsi). Referat ten był podsumowaniem badań pracowników instytutu w ramach programu badawczego „Property relations", którego owocem będzie praca zbiorowa pod redakcją C. Hanna pt. „The postsocialist agrarian question". Kolejny referat, zatytułowany „Land reform and farm restructuring in Russia. Property and production relations in post-Soviet farm enterprises" (Reforma ziemska i transformacja rolna w Rosji. Własność i stosunki produkcyjne w post-sowieckich przedsiębiorstwach rolnych), przed­ stawił mgr Oane Visser (z University of Nijmegen, Holandia). Autor, na podstawie badań prze­ prowadzonych w obszarach wiejskich w północnej, środkowej i południowej Rosji, opisał funk­ cjonowanie prywatyzowanych sowchozów, które obecnie zmieniają się w przedsiębiorstwa rolne. Jako ostatni tego dnia wystąpił dr John Eidson (z MPI) z referatem pt. „Real existing socialist property. Orthodox theory and heterodox practices among cooperative farmers in the German Democratic Republic" (Realnie istniejąca własność socjalistyczna. Teoria ortodoksyjna i heterodoksyjna praktyka wśród rolników kolektywnych w NRD). Wypowiedź ta koncentrowała się wokół pytania „jak faktycznie wpłynął socjalizm na stosunki własnościowe?". Autor wyróżnił cztery poziomy tych stosunków: partyjną definicję własności, wprowadzenie reformy rolnej i kolektywizacji, zmianę struktury stosunków własnościowych na wsi oraz doświadczenia ludzi uwikłanych w te procesy. Piątek (04.07) rozpoczął się kolejną sesją „Between private and public" (Między prywatnym i publicznym), którą otworzyła i poprowadziła dr Anne Griffiths (z University of Edinburgh, Wielka Brytania). Prof. M . Wiber przedstawiła referat pt. „Relative publics, repatriation, and cultural property: Which public? Whose culture?" (Względność publicznego, repatriacji i włas­ ności kulturowej: Jakie publiczne? Czyja kultura?). Na przykładzie kradzieży szamańskich atry­ butów z kanadyjskiego muzeum etnograficznego, wskazała szerokie grono „rzekomych" właś­ cicieli tych przedmiotów i dowiodła względności pojęć własność publiczna - prywatna. Niezwykle ciekawe ujęcie własności przedstawił także prof. Gisli Palsson (University of Iceland, Islandia) w referacie „Appropriating family trees: genealogies in the age of genetics" (Dopasowanie drzew genealogicznych: genealogie w erze genetyki). Opisał on islandzki projekt stworzenia bazy z danymi genetycznymi Islandczyków i ich przodków oraz sporu dotyczącego praw własności do rzeczonej bazy danych. Po krótkiej przerwie dalszą część sesji poprowadził prof. Robert Layton (z University of Durham, Wielka Brytania). Kolejny referat, zatytułowany „How communal is communal, and whose communal is it? Lessons from Minangkabau" (W jaki sposób komunalne jest komunalne i czyje jest? Lekcje z Minangkabau), przedstawili prof. prof. K. i F. von Benda-Beckmann. Opie­ rając się na przykładach z Indonezji, zauważyli, że istnieje wiele rodzajów własności komunal­ nych i wynikających z nich praw. Z kolei, prof. Edella Schlager (z University of Arizona, USA) w swoim wystąpieniu pt. „Cooperation and opportunism among property rights holders" (Współpraca i oportunizm mię­ dzy beneficjantami praw własności), opisała strukturę i zasady korzystania z zasobów wodnych rzeki Kolorado. Funkcjonujący tam system, przyznaje pierwszeństwo eksploatacji rzeki, tym, którzy osiedli nad nią jako pierwsi. Po przerwie na lunch, rozpoczął się ostatni blok konferencji: „Property and economics" (Włas­ ność i ekonomia), który poprowadził prof. C. Hann. Mgr Frank Muttenzer (z Ecole Supérieure des Sciences Agronomiques, Madagaskar) wystąpił z referatem pt. „The folk conceptualization of property and forest-related going concerns in Madagascar" (Ludowa konceptualizacja włas­ ności i rozgrywających się kwestii związanych z lasami na Madagaskarze). Był on poświęcony �350 KRONIKA przejmowaniu kontroli nad otaczającymi lasami przez wspólnoty wiejskie na Madagaskarze, w kontekście tak zwanej postkolonialnej demokratyzacji . Dr Uta-Maria Niederle (z Max Planck Institute for Research into Economic Systems, Niem­ cy) zaprezentowała zupełnie odmienne spojrzenie na własność - z punktu widzenia ekonomisty. Jej wystąpienie zatytułowane „Naturę and evolution of property: an economic view on anthro­ pological findings" (Natura i ewolucja własności: ekonomiczne spojrzenie na antropologiczne znaleziska), opierało się w całości na braku wspólnych punktów w ekonomicznych i antropo­ logicznych definicjach własności. Po krótkiej przerwie, ostatnią część konferencji poprowadził prof. F. von Benda-Beckmann, a referat przedstawił prof. Robert Hunt (z Brandeis University, USA). Jego wystąpienie pt. „Work, property, incentive: the curious case of forager food sharing" (Praca, własność, stymulacja: przypadek podziału pożywienia w społecznościach myśliwsko-zbierackich), dotyczyło różnego rodzaju form własności i ich różnorodności wśród tradycyjnych społeczności myśliwskich. Prof. C. Hann podziękował serdecznie uczestnikom i poruszył kwestię publikacji przedsta­ wionych referatów w pracy zbiorowej we wrześniu b.r., na zakończenie otworzył dyskusję. W jej trakcie uczestnicy zauważyli brak zadowalających podejść teoretycznych i metodologicznych do stosunków własnościowych. Podkreślali także, że tytuł konferencji dobrze oddał zawartość prezentowanych referatów. Końcowa część dyskusji poświęcona była niejasności i wieloznaczności pojęcia „własność". Poszczególne osoby zastanawiały się nad słusznością umieszczania wielu kwestii w tzw. „koszyku własności". Jako ostatni głos zabrał prof. F. von Benda-B eckmann, który postulował kontynuację prac na teoretycznymi ujęciami własności, podziękował również wszyst­ kim uczestnikom za wkład w konferencję. Podczas konferencji nie zabrakło także okazji do bliższego poznania uczestników. Po zakoń­ czeniu pierwszego dnia, odbyło się przyjęcie w Instytucie. Drugiego dnia natomiast organizatorzy zaprosili wszystkich do restauracji na uroczystą kolację. Konferencja była wydarzeniem niezwykle ciekawym, mieszczącym się w ramach nowych antropologii, takich jak 'antropologia prawa' czy 'antropologia organizacji'. Wśród wszystkich wystąpień, moje szczególne zainteresowanie wzbudziły wystąpienia dr Toona van Meijl, prof. Charlesa Geislera, prof. Chrisa Hanna, prof. Melanie Wiber, prof. Gisli Palssona oraz prof. Roberta Hunta. Oczywiście, nie chcę przez to powiedzieć, że pozostałe były mniej ciekawe, jednak te wymienione były związane z moimi własnymi zainteresowaniami badawczymi lub po prostu przedstawione w inspirujący i niekonwencjonalny sposób. 2 Jarosław Der lic ki SYMPOZJUM JEDWABNEGO SZLAKU W X I A N (CHINY) W dniach 18-21 listopada 2002 r. odbyło się w Xian (Chiny) sympozjum LTNESCO poświę­ cone podsumowaniu 10-letniego projektu przyznającego stypendia na badania naukowe dotyczące tematów związanych ze starożytnym Jedwabnym Szlakiem (Hirayama Silk Roads Fellowship Programme). Dlatego też na podsumowaniu sympozjum gośćmi honorowymi byli organizatorzy projektu, w tym fundator stypendium, japoński artysta malarz prof. Ikuo Hirayama, oraz inni działacze UNESCO - m.in. Ahmed Jalali, Noboru Noguchi. Oprócz organizatorów w spotkaniu udział wzięło 50 naukowców - w tym 10 wybitnych specjalistów w tej dziedzinie oraz 40 wy­ branych stypendystów. Organizatorami sympozjum byli: Stowarzyszenie Przyjaźni z Zagranicą w Shaanxi, Biuro do Spraw Kulturowych Reliktów prowincji Shaanxi, Komitety UNESCO w Chinach i w Japonii, Fundacja Dziedzictwa Kulturowego w Chinach oraz Stowarzyszenie Przy­ jaźni Japońsko-Chińskiej. Gospodarzem sympozjum był rząd prowincji Shaanxi, a sale wykła­ dowe udostępnił uniwersytet im. Jiao Tong w stolicy prowincji Xian. Przeprowadzanej przez rząd na siłę, bez uwzględnienia ludzkich potrzeb czy zwyczajów. �KRONIKA 351 Program stypendium „Jedwabnego Szlaku" objął ogółem 100 stypendystów z 29 krajów (w tym 5 z Polski). Sympozjum wieńczyło także obchody roku Dziedzictwa Kulturowego, za który ONZ uznało rok 2002. Interesującą postacią jest fundator stypendiów prof. Ikuo Hirayama. Jako dziecko przeżył on wybuch bomby atomowej w Hiroszimie. Uratował się, lecz dopiero po wielu latach uwolnił się od chorób spowodowanych napromieniowaniem. Był stypendystą UNESCO w 1963 r. jako artysta malarz. Pamiętając tragedię Hiroszimy postanowił głosić pokój i zrobić wszystko, aby przyczynić się do ratowania pozostałości i śladów różnych historycznych kultur rozkwitających w przeszłości wzdłuż Jedwabnego Szlaku. Tworząc programy w ramach UNESCO i finansując je, zainicjował ideę stworzenia „kulturowego Czerwonego Krzyża". Według tej koncepcji, wiele obiektów dawnych kultur, które np. skradziono i nielegalnie wywieziono z kraju, w którym powstały, należy traktować jako „kulturowych uchodźców", tak jak np. dzieła sztuki pochodzące z Muzeum Sztuki w Kabulu lub doliny Bamiyan w Afganistanie. Sympozjum wieńczące ten projekt było zatem tylko niewielką częścią szerokiej działalności zmierzającej do poznawania i ochrony zabytków dawnych kultur. Referaty wygłoszone na nim dotyczyły wielu dziedzin nauki - historii, archeologii, historii sztuki, architektury, sztuki, antro­ pologii, lingwistyki, numizmatyki i metod konserwacji. Poruszały również zakres problematyki z różnych obszarów, będących częścią starożytnego Jedwabnego Szlaku, prowadzącego z róż­ nych stron, z Bliskiego Wschodu, Europy, Indii, Azji Centralnej, do chińskiego miasta Changan (współczesne Xian). To historyczne miasto, niejednorodne kulturowo, z dość liczną ludnością muzułmańską, było początkiem starożytnego szlaku. Interesujące były referaty specjalistów z różnych dziedzin, zajmujących się Jedwabnym Szla­ kiem, zaproszonych na sympozjum w charakterze ekspertów. „Zagadki starożytnego Jedwabnego Szlaku" (Richard N . Frye), „Odmiany kultu przodków odzwierciedlone w sacrum i profanum" (Isenbike Togan), „Nowe dokumenty baktryjskie z Guzgan" (Nicholas Sims-Williams), „Gdzie Wschód styka się z Zachodem: kamienne meble pogrzebowe obcokrajowców żyjących w Chinach" (Judith Lerner, Annette Juliano), „Wpływy buddyjskie na obrzędy Bema" (Yutaka Yoshida), „Doli­ na Orkhon jako obszar cywilizacji koczowniczej i miejsce wymiany kulturowej" (Norov Urtnasan). Prezentowane przez stypendystów materiały można podzielić na: referaty dotyczące stoso­ wania nowych metod i analiz, służących np. konserwacji zabytków; referaty analizujące odkryte dokumenty (Baktria, Persja), stare teksty (Mezopotamia) czy inskrypcje nestoriańskie. Osobną dziedzinę obejmowały referaty poświęcone wpływom Jedwabnego Szlaku na islamską sztukę (kaligrafia, miniatury), architekturę (karawanseraje), czy rzemiosło, np. wyrób szkła. Pozostałe prezentacje obejmowały wiele innych aspektów tej starożytnej drogi - szlaki morskie, fortyfikacje wojskowe, ruchy nomadów, drogi ekspansji buddyzmu w Azji, czy też indyjską odnogę Jedwab­ nego Szlaku, łącząca Azję Południową z Azją Centralną. Kilka prezentacji poruszało tematy antropologiczne. Przeważały rozważania nad kulturą nomadów pojawiających wzdłuż rożnych odcinków jedwabnego szlaku („Etniczne aspekty dzie­ j ó w nomadów wzdłuż Jedwabnego Szlaku", Bilegt Luvsanvandan z Mongolii). Omawiano wpływ dawnych koczowników przybyłych do Azji Południowej z Azji Centralnej na kulturę miejsco­ wych ludów oraz wkład ich kultury w formowanie się cywilizacji indyjskiej. Wskazano również na pewne elementy kulturowe potencjalnie łączące współczesnych koczowników i pasterzy tego obszaru, obcego pochodzenia ze starożytnymi nomadami („Koczowniczy wzdłuż indyjskiej od­ nogi Jedwabnego szlaku", Dagnosław Demski z Polski). Poza tym Zulyani Hidayah z Indo­ nezji przedstawił referat pt. „Żywność malajska w erze Srivijaya i jej związki z Jedwabnym Szlakiem", a Raushan Mustafina z Kazachstanu - „Kobiety i religie na granicy stepu intensyw­ nych Jedwabnego Szlaku". Obok prezentacji osiągnięć naukowych, uczestnicy sympozjum dyskutowali również na temat, co należałoby uczynić obecnie, kiedy wiele zabytków i materiałów etnicznych znika z terenów położonych na szlaku z upływem czasu. Dochodzi do zniszczeń zabytków lub wywo­ żenia ich za granicę. Proceder ten wymaga zdecydowanych działań na szczeblu rządów poszcze­ gólnych krajów i na forum ONZ. Stąd apel zebranych naukowców i działaczy UNESCO, aby �352 KRONIKA Jedwabny Szlak uznać za dziedzictwo kultury ludzkości. Dzięki temu uzyskałby on status gwaran­ tujący większą troskę o zachowanie obiektów leżących na tej trasie, liczącej tysiące kilometrów. Deklarację przyjęto jednogłośnie, podkreślając m. in., że ludzkość zostawiła po sobie wiele przykładów dziedzictwa kulturowego, zarówno namacalnego, w postaci obiektów materialnych, jak i nieuchwytnego, w formie idei. Utrata tego dziedzictwa będzie nieodwracalna. Z nastaniem X X I w. obowiązek ten nabrał szczególnej wagi. Obiekty należące do dziedzictwa kultur przesz­ łości są stale zagrożone zniszczeniem nie tylko z powodów naturalnych, ale dzieje się też tak w konsekwencji działalności człowieka (urbanizacja, trzęsienia ziemi, konflikty międzynarodowe, wojny domowe i terroryzm). Chociaż do tej pory już 33 miejsca zostały umieszczone na liście zagrożeń światowego dziedzictwa, to w istocie dużo większa liczba takich obiektów wymaga natychmiastowej ochrony i konserwacji. W związku z ideą przekazywania cennych obiektów światowego dziedzictwa następnym gene­ racjom, UNESCO ustanowiło „Konwencję dla Ochrony Kulturowej Własności na Wypadek Kon­ fliktów Zbrojnych". UNESCO nalega, by społeczność międzynarodowa ratyfikowała tę konwen­ cję. Deklaracja z Xian została przesłana w liście do sekretarza generalnego ONZ Kofi Annana. O trafności i dalekowzroczności tej idei świadczą wypadki zaistniałe w trakcie wojny w Ira­ ku, w lutym 2003 roku, kiedy to łupem złodziei padły cenne zbiory dziedzictwa narodowego z kolekcji Muzeum Narodowego w Bagdadzie. Dagnosław Demski „KULTURA I ŚWIADOMOŚĆ POLAKÓW N A WSCHODZIE. TRADYCJA I WSPÓŁCZESNOŚĆ" Wrocław-Krzydlina Mała, 10-12 października 2002 Tematyka konferencji, zorganizowanej przez Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, Ośrodek Badań Wschodnich tegoż Uniwersytetu oraz Oddział Dolnośląski Stowarzyszenia „Wspólnota Polska", została zakreślona bardzo szeroko. Umożliwi­ ło to jej uczestnikom przedstawienie wielu zagadnień, składających się na niezwykle ciekawą całość, ukazującą różne oblicza polskości, jej przejawy, działania podejmowane dla zachowania i rozwoju polskiego dziedzictwa (obecnie i w przeszłości), jak też wskazującą na problemy, z jakimi borykają się Polacy na Wschodzie (w tym przypadku termin 'Wschód' dotyczy przede wszystkim wybranych obszarów dawnego Związku Radzieckiego). Podczas sesji plenarnej prof. Ewa Nowicka przypomniała - przedstawione już w jednej z publikacji (Nowicka 2000) - typy polskości, odwołując się do przykładów Litwy (polskość zagrożona), Białorusi (polskość ograniczona), Syberii (polskość sentymentalna) i Kazachstanu (polskość rezydualna). Moim zdaniem, przypisywanie jednego typu polskości zbiorowości za­ mieszkującej poszczególne państwa czy obszary geograficzne prowadzi do znacznych uprosz­ czeń, schematów, do tworzenia modeli nie mających odniesienia do rzeczywistości. W każdym z wymienionych państw czy obszarów geograficznych można bowiem z pewnością spotkać różne odmiany polskości. Można też, być może, wskazać jeszcze wiele innych ich rodzajów. Do takich wniosków prowadzą m.in. badania, jakie przeprowadziłam wśród Polaków mieszkających w za­ chodnich i centralnych rejonach Białorusi (Kabzińska 1999). Do referatu E. Nowickiej odniosła się też krytycznie w swoim wystąpieniu (w drugim dniu konferencji) prof. Elżbieta Smułkowa. Polaków na Białorusi, ich historii i perspektyw, aktualnych problemów i zagrożeń, koniecz­ ności obrony przed asymilacją, powstrzymania migracji, tworzenia polskiej inteligencji w Repu­ blice Białoruś, dotyczył referat dr. Tadeusza Kruczkowskiego, prezesa Związku Polaków na Białorusi (z referatu tego jasno wynika, że polskość na Białorusi jest dziś nie tylko ograniczona, r 1 1 W związku z nieobecnością dr. Kruczkowskiego we Wrocławiu, referat został odczytany przez p. mgr Helenę Giebień. �KRONIKA 353 ale i zagrożona). Tematem referatu ks. prof. Franciszka Rosińskiego była natomiast nieznana szerzej sytuacja religijno-kulturowa Polaków na Sachalinie w połowie X X wieku. Z uwagi na dużą liczbę zgłoszonych wystąpień, organizatorzy zmuszeni byli dokonać po­ działu na dwie sekcje, co - jak zawsze w takich przypadkach - pozbawiło uczestników Konfe­ rencji możliwości wysłuchania wszystkich referatów. W Sekcji I dominowała tematyka tożsamościowa. Mówiono o niej m.in. na przykładzie twór­ czości literackiej osób związanych z Wileńszczyzną (regionem będącym „małą ojczyzną" dla wielu Polaków) reprezentujących jeden z nurtów pisarstwa narodowego. Autorka referatu, dr hab. Krystyna Kossakowska-Jarosz, z Opola, operowała terminami 'antropologia miejsca', 'geografia pamięci i emocji', 'antropologia refleksyjna'... Warto zastanowić się nad tym, co kryje się pod tymi efektownymi nazwami . Grupa słuchaczy pomaturalnej szkoły rolniczej w Białej Wace (Wileńszczyzną), studiujących w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie (m.in. na kierunkach: agroturystyka i dziedzictwo kulturowe w regionie) stała się obiektem obserwacji mgr Anny Adamowicz (Wilno) i dr Ireny Kotowicz-Borowy (Warszawa). Badaczki interesował wpływ pobytu w Polsce i w środowisku studencki na tożsamość narodową młodych Polaków z Litwy. Okazało się, że badana grupa czuła się w Polsce (wśród „swoich") bardziej obco niż na Litwie (wśród „obcych" - Litwinów), co w wielu przypadkach przyczyniło się do zmian identyfikacji narodowej oraz do wzrostu pozytywnych ocen Wileńszczyzny jako miejsca zamieszkania. O tym, jak złożonym pojęciem jest 'polskość', jak wiele ma ona twarzy i jak różne są typy i poziomy polskiej tożsamości, mówiła prof. dr hab. Elżbieta Smułkowa (Warszawa). Wymieniła ona i scharakteryzowała następujące kategorie: Polacy o bardzo wyraźnej świadomości narodo­ wej, Polacy z pochodzenia oraz „kościelni Polacy", opierający swą identyfikację wyłącznie na katolicyzmie. E. Smułkowa podkreśliła, że - mówiąc o Polakach na Wschodzie - powinniśmy pamiętać o zróżnicowaniu tej zbiorowości i unikać generalizacji. Również badając szczegółowe zagadnienia, np. relacje „swoi" - „obcy", musimy wziąć pod uwagę to, że może ona kształtować się i funkcjonować odmiennie na różnych terenach. O kilku typach polskości mówiła także dr Anna Engelking (Białystok), odwołując się do własnych badań terenowych przeprowadzonych na Grodzieńszczyźnie. Wyróżniła ona Polaków świadomych narodowo oraz Polaków-katolików, reprezentujących - jej zdaniem - przednarodowy lub anarodowy wariant polskości. Z takim stwierdzeniem trudno się zgodzić. Z badań prze­ prowadzonych przeze mnie (również na obszarze Grodzieńszczyzny) wynika np., że katolicyzm - utożsamiany z polskością - jest często traktowany jako podstawowy wyznacznik tożsamości narodowej, a zarazem znaczący element polskiej kultury (Kabzińska 1999). W wielu przypad­ kach ponadto, kategorie polskości wymienione przez autorkę referatu występują łącznie. Wiele kontrowersji i ożywioną dyskusję wzbudził referat dr. Juliana Z. Winnickiego (Wro­ cław). Autor szczegółowo przeanalizował białoruskie - obowiązujące współcześnie - podręczni­ ki szkolne i akademickie do nauki historii, by ukazać, w jaki sposób budowana jest dziś historia Białorusi, jakim warsztatem posługują się twórcy podręczników i jaki jest ich stosunek do dzie­ jów Polski i Polaków (szerzej na ten temat patrz: Winnnicki 2003). O Polakach na Białorusi mówił dr Mirosław Sobecki (Białystok), przedstawiając wyniki ba­ dań pilotażowych dotyczących m.in. różnych typów identyfikacji (religijnej, narodowej, regio­ nalnej, kulturowej, europejskiej) członków tej grupy. Poruszył on także bardzo ważną kwestię, jaką jest zakres znajomości polskiej kultury przez Polaków mieszkających na Białorusi, ich funk­ cjonowanie w polskiej przestrzeni kulturowej i jej wpływ na identyfikację poszczególnych osób. Wyniki wstępnych badań nad stanem świadomości narodowej i środowiskowo-grupowej mieszkańców wybranych zaścianków szlacheckich na Grodzieńszczyźnie przedstawił Paweł Masłowski (Wrocław). Autor postawił bardzo ważne pytanie: Czy istnieje polskość na badanych przez niego terenach i jaki jest jej stan? Dalsze badania pokażą, jaka będzie odpowiedź. 2 2 O znaczeniu pojęć takich jak: 'geografia pamięci i emocji', a także wielu innych, należą­ cych do obszaru tzw. 'geografii kulturowej', pisze m.in. Roch Sulima (2001, s. 129-130). �354 KRONIKA Inne pytanie dotyczy pozytywnych i negatywnych czynników wpływających na stan świado­ mości narodowej Polaków. Kwestia ta (rozpatrywana na przykładzie Białorusi i Ukrainy) była przedmiotem referatu ks. prof. Romana Dzwonkowskiego SAC (Lublin). Do czynników pozy­ tywnych ks. Dzwonkowski zaliczył: wybór Polaka na papieża, rozwój polskiego szkolnictwa i polskojęzycznej prasy oraz odrodzenie życia religijnego. Czynnikami negatywnymi są: niski stopień pamięci historycznej i poziomu wykształcenia polskiej społeczności w badanych krajach, a także brak wychowania religijnego młodego pokolenia. Ksiądz Dzwonkowski stwierdził po­ nadto, że usuwanie języka polskiego z Kościoła na Ukrainie i Białorusi prowadzi do „samobój­ stwa etnicznego" mieszkających tam Polaków, dla których od wieków Kościół był bastionem polskości, a katolicyzm - „polską wiarą". Sytuacja Polaków na Litwie i Białorusi była przedmiotem referatu dr. Cezarego Żołędowskiego (Warszawa). Ukazał on różnice w relacjach Polaków z grupą dominującą w tych krajach, szukając ich przyczyn w odmiennych realiach politycznych, historycznych, ekonomicznych oraz różnych modelach społeczeństwa. Wiele uwagi poświęcono kwestiom językowym, ich związkom z zachowaniem polskiej toż­ samości, w tym również - bolesnemu dla znacznej większości Polaków mieszkających na tere­ nach byłego Związku Radzieckiego - problemowi ograniczania dostępu do języka polskiego w kościołach. Irena Czerniak (Grodno) przedstawiła wyniki swoich badań nad językiem kazań wygłasza­ nych przez księży pracujących na Grodzieńszczyźnie oraz związkiem wyboru języka homilii z identyfikacją narodową duchowieństwa. Językowi liturgii poświęcony był także bardzo intere­ sujący referat mgr Heleny Giebień (Lida - Wrocław), oparty również na wynikach badań tereno­ wych, przeprowadzonych przez nią w wybranych parafiach powiatu lidzkiego. Zgromadzone materiały znakomicie ilustrują sytuację językową w poszczególnych parafiach. Ukazują ponadto relacje między wiernymi i duchowieństwem, konflikty na tle językowym, spadek autorytetu księży w związku z ich udziałem w procesie depolonizacji Kościoła. Autorka podkreśliła, że księża nie mówią poprawnie w żadnym języku, posługują się mieszanką językową, co jest negatywnie odbierane przez wiernych. Ogranicza też możliwość nauczania któregoś z języków używanych w kościołach na Białorusi za pośrednictwem duchowieństwa. Z dużym zainteresowaniem wysłuchano referatu mgr. Koj ego Mority (Kioto - Warszawa) na temat „mowy prostej" - funkcjonującej współcześnie na Białorusi i w przeszłości na terenach Wielkiego Księstwa Litewskiego, zmian w sposobie rozumienia tego terminu i znaczenia, jakie mu przypisywano - od opozycji wobec języka sakralnego po język „drugiej kategorii", przeciw­ stawiany językom pisanym, literackim. W kilku wystąpieniach wskazano na rolę prasy polskiej w upowszechnianiu polszczyzny i kształtowaniu polskiej tożsamości. Przedmiotem uwagi badaczy były zarówno tytuły wydawane w przeszłości, np. wychodząca w latach 1912-1914 gazeta Nad Swisłoczą (referat dr. Dariusza Tarasiuka z Lublina), jak też ukazujące się współcześnie. Takim tytułem jest m.in. Głos znad Niemna - pismo Związku Polaków na Białorusi. Mówiła o tym mgr Tatiana Zaleska (Grodno), jedna z redaktorek Głosu, przypominając również tradycje polskiej prasy na Białorusi. Beata Biesiadowska (Warszawa) omówiła natomiast szereg tytułów prasowych przeznaczonych dla Polaków na Łotwie {Słowo polskie, Nasz czas, Echo Rygi, Polak na Łotwie, Czas Łatgałii). Autorka stwierdziła, że sytuacja prasy polskiej na Łotwie jest bardzo trudna, przede wszystkim ze względów finansowych, ale też np. z uwagi na kłopoty z dystrybucją. Niektóre tytułu (przede wszystkim wydawane w Warszawie Echo Rygi) znane są tylko z nazwy; żaden z rozmówców mgr Biesiadowskiej nie widział ich na oczy. Dwa referaty dotyczyły cmentarzy. Grzegorz Tokarz (Wrocław) omówił kwestię cmentarza Orląt Lwowskich we współczesnej publicystyce polskich nurtów politycznych. Nieznane szerzej źródła, przytoczone przez dr. Tokarza, ukazały w nowym, niezwykle ciekawym świetle problem lwowskiego cmentarza, jednostronnie i wybiórczo ukazywany w krajowych mediach. Bardzo interesujący referat, dotyczący polskich grobów na cmentarzu katolickim w Kiszyniowie (Mołdawia), przedstawiła mgr Regina Bogucka-Lebiedź (Wrocław). Ukazała ona drama- �KRONIKA 355 tyczną walkę Polaków o ocalenie pamiątek polskiej przeszłości, jak też rolę cmentarza w za­ chowaniu ich tożsamości narodowej i ciągłości kulturowej. Podkreśliła również, że cmentarz katolicki odegrał znaczącą rolę w tworzeniu poczucia wspólnoty kiszyniowskich Polaków. Podobne znaczenie ma Cmentarz Orląt dla ludności polskiej mieszkającej we Lwowie (mówił o tym G. Tokarz). Zdecydowana większość referatów przedstawionych w Sekcji I dotyczyła Białorusi. Poje­ dyncze wystąpienia poświęcone były Litwie, Ukrainie, Łotwie i Mołdowie. Dwa referaty doty­ czyły natomiast Polaków z Bukowiny (Rumunia). Przedmiotem uwagi dr. Eugeniusza Kłoska (Wrocław) i mgr Heleny Krasowskiej (Warszawa) był język badanej grupy, jej „małe ojczyzny", działania na rzecz odrodzenia polskości i zachowania polskiej kultury. Badaczy zainteresowały też np. sposoby świętowania, widziane jako element tożsamości. Przedstawione referaty oparte były na wynikach badań terenowych przeprowadzonych w bukowińskich wioskach. Obserwacjami z pobytu wśród Polaków na Kaukaskich Wodach Mineralnych podzielił się z uczestnikami konferencji ksiądz Stanisław Draguła (Wrocław). Opowiedział on również o ak­ cjach podejmowanych na rzecz polskiej mniejszości mieszkającej w tym odległym i nieznanym w Polsce zakątku świata, m.in. o działalności charytatywnej i duszpasterskiej. W swoim referacie omówiłam bardzo trudną sytuację Kościoła Rzymskokatolickiego w Rosji, zastanawiając się nad wpływem nasilającego się obecnie konfliktu między Kościołem i Cerkwią Prawosławną na wiernych, przede wszystkim na Polaków, stanowiących większość wśród rosyj­ skich katolików. Ukazałam przyczyny kryzysu i zagrożenia dla przyszłości Kościoła, wynikające m.in. z ponawianych przez Cerkiew oskarżeń o prozelityzm i żądań ograniczenia działalności misyjnej (również katechetycznej, charytatywnej i zakonnej), jak też z podkreślania obcości ka­ tolicyzmu na „kanonicznych terytoriach prawosławia". Część referatu poświęciłam problemowi depolonizacji Kościoła na Białorusi, Ukrainie i Litwie. Wystąpienia prelegentów z I I Sekcji zasadniczo można podzielić na dwie grupy: do pierwszej zaliczają się referaty dotyczące sytuacji Polaków na Kresach Wschodnich oraz w Imperium Rosyjskim, zaś do drugiej - wystąpienia traktujące o problemach adaptacji Polaków ze Wschodu, którzy - w ostatnich latach - zdecydowali się na osiedlenie w naszym kraju. W trakcie prac I I sekcji przedstawiono łącznie 30 referatów, po których odbywała się dyskusja. Ze względu na ograniczony charakter tego sprawozdania omawiamy zaledwie kilka wystąpień, które, naszym zdaniem, były szczególnie cenne. Jan Trynkowski w referacie pt. Polscy zesłańcy wobec ludów autochtonicznych Zabajkala podkreślił przede wszystkim konieczność adaptacji Polaków do zupełnie nowych, nieznanych warunków. Autor miał na myśli zarówno konieczność przystosowania się do odmiennej przy­ rody, jak też przymus przewartościowania sposobu myślenia w kontaktach z ludnością auto­ chtoniczną. Warto powtórzyć za autorem, iż polscy zesłańcy w nowych warunkach podejmowali nie tylko wyzwanie przetrwania, lecz także prowadzili szereg przedsięwzięć o charakterze oświa­ towym i cywilizacyjnym, szczególnie w końcu lat 30-tych i 40-tych X I X wieku, gdy na Zabaj­ kalu pojawili się znakomicie wykształceni i zorganizowani zesłańcy ze Stowarzyszenia Ludu Polskiego. Postawy Polaków względem ludów autochtonicznych były spolaryzowane: z jednej strony dominowało poczucie wyższości i pogarda, z drugiej - zainteresowanie, tolerancja, spora­ dycznie nawet fascynacja. W dalszej części prac sekcji referat przedstawił dr Marek Gawęcki {Kontakty z ojczyzną a tożsamość Polaków w postsowieckim Kazachstanie). W pierwszej części swego wystąpienia ustosunkował się do wydarzeń historycznych ostatniego wieku, w tym do kolejnych akcji zsyłek Polaków do Kazachstanu i osiedlania na wieczność, bez nadziei na powrót w ojczyste strony. Losy ludności polskiej w Kazachstanie wpisane były w sekwencje kolejnych wydarzeń histo­ rycznych - a szczególnie I I wojny światowej; w dalszych latach nawet te ułomne związki pomię­ dzy drewnimi Poljakami a ojczyzną zaniknęły. Po okresie przemian początku lat 90-ych władze RP przystąpiły do odbudowywania związków pomiędzy krajem a Polakami w Kazachstanie. Warto tu - za Autorem - wskazać na wyznanie jako ważki czynnik stanowiący element określenia narodo­ wego Polaków. Położenie naszych rodaków w Kazachstanie zmieniło się wraz z rozbudzeniem �356 KRONIKA aspiracji narodowych Kazachów. Szereg dyspozycji prawnych przyjętych w połowie lat 90-ych nastawionych było na dyskryminację ludności napływowej, w tym również Polaków. W pewnym sensie efekty działań władz kazachskich można dostrzec nawet na podstawie spisu ludności z 1999 roku. Zgodnie z nimi, na obszarze całej republiki mieszkało ponad 47 tysięcy naszych rodaków (w 1989r. było ich prawie 60 tys.). Jak zauważył sam Autor, podjęte w latach 90-ych działania władz polskich nie wpłynęły znacząco na rozwój polskiej kultury i odrodzenie świa­ domości narodowej Polaków mieszkających w Kazachstanie. O losach Polaków w azjatyckiej części byłego ZSRR mówił w trakcie swego wystąpienia (Cena polskości - spojrzenie na tożsamość Polaków na Dalekim Wschodzie w oparciu o losy wspólnot z Błagowieszczeńska i Wladywostoku) ks. Włodzimierz Siek SVD. Na podstawie wła­ snych doświadczeń duszpasterskich opisał losy i sytuację wiernych z podległej mu parafii. Zaznaczył on m.in., że osoby narodowości polskiej, które w każdym kolejnym pokoleniu odczu­ wają coraz mniejszą więź z ojczyzną, nie zawsze trafiały na Daleki Wschód z przymusu. Bez wątpienia stosunek władz RP do ludności polskiej zmienił się po 1989 roku. O jednym z najważniejszych elementów tej zmiany traktowało wystąpienie p. Krystyny Staroń. Referat pt. Wspomaganie nauczania polskiego na Wschodzie przez nauczycieli z Polski zawierał bardzo szczegółowe (i aktualne) dane o rozmiarach i kierunkach pomocy udzielanej polskojęzycznym szkołom w byłym ZSRR. Autorka przybliżyła początki pracy nauczycieli w 1989r. (jeszcze w czasach ZSRR), a następnie zaznaczyła, iż początek nowego wieku oznaczał rozpoczęcie dzia­ łalności polskich pedagogów w Armenii, Kirgistanie oraz w Estonii. Dla wielu osób może być zaskoczeniem, że na tak olbrzymim terytorium byłego ZSRR pracuje łącznie 152 nauczycieli z Polski, których praca nie ogranicza się do przeprowadzenia lekcji. Polski nauczyciel w odległej syberyjskiej osadzie jest także instytucją, osobą darzoną zaufaniem przez lokalną społeczność, kimś, kto dzieli los z ludnością autochtoniczną. Do efektów pracy nauczycieli Autorka zaliczyła rozbudzenie zainteresowania polską kulturą, a także wzrost poczucia tożsamości kulturowej i etnicznej wśród pobierających naukę dzieci i dorosłych. O podobnej problematyce traktował referat pt. Szkolnictwo polskie w obwodzie lwowskim na Ukrainie, dr Aleksandry Lubonewicz. Autorka zaznaczyła na wstępie, że do 1989r. na obszarze republiki funkcjonowały zaledwie dwie szkoły z wykładowym polskim. Współcześnie funkcjonują przedszkola, szkoły oraz szkoły sobotnie (narodowościowe). Autorka podkreśliła, iż najbardziej efektywną formą przybliżenia do polskości są szkoły podstawowe, w których naucza kadra peda­ gogiczna, często posiadająca dyplomy ukończenia szkół wyższych w Polsce. Jednak, jak wynikało z referatu, szkolnictwo polskie nie dociera do wszystkich skupisk Polaków w tym kraju. Trwające dwa dni wystąpienia I I sekcji pozwoliły jej uczestnikom na jeszcze pełniejsze roz­ poznanie historii, a także współczesności Polaków w byłym ZSRR. Autorzy licznych wystąpień podkreślali, stosunkowo mało znaną polskiemu społeczeństwu, kwestię roli cywilizacyjnej na­ szych rodaków w byłym Imperium Rosyjskim. Kilkoro autorów, którzy zdecydowali się na opi­ sanie teraźniejszości ludności polskiej w post-radzieckich republikach, wskazało na problemy wynikające z konieczności funkcjonowania Polaków na tych terenach w zmieniających się wa­ runkach ustrojowych. Burzliwa dyskusja, jaka toczyła się po wielu referatach i uwaga, z jaką słuchano każdego wystąpienia świadczą o tym, że konferencja była niezwykle potrzebna. Jeden z uczestników zapytał, jakie korzyści przyniesie ona Polakom na Wschodzie. Pytanie to łączy się m.in. z kwe­ stią udziału badaczy, również tych, którzy prezentowali efekty swoich prac podczas Konfe­ rencji, w rozwiązywaniu problemów polskiej zbiorowości, mieszkającej za naszą wschodnią granicą. Jako badacze nie mamy najczęściej możliwości podejmowania decyzji o znaczeniu politycznym, ani też np. wpływania na rządy krajów, w których - poza granicami Macierzy - mieszkają Polacy, by pomóc im w rozwiązywaniu trudnych problemów. Ważne jest natomiast samo zaangażowanie się w badania, informowanie o ich wynikach, odkrywanie kolejnych kart z przeszłości i współczesności naszych rodaków, tworzących grupy mniejszościowe w różnych krajach świata. Stąd - potrzeba publikowania efektów badań, także prezentowanych podczas omawianej tu Konferencji. �357 KRONIKA Wielkie uznanie, a także słowa podziękowania za trud i wysiłek należą się organizatorom: dr Małgorzacie Michalskiej i dr. Antoniemu Kuczyńskiemu, a także księżom klaretynom, w których Ośrodku (w Krzydlinie Małej) mogliśmy gościć. Mamy nadzieję, iż spotkania przybli­ żające wiedzę o historii i współczesności Polaków w byłym ZSRR będą odbywały się częściej. Tematów do rozmów na pewno nie zabraknie. LITERATURA K a b z i ń s k a I . 1999, Wśród„kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej {naro­ dowej) Polaków na Białorusi, Warszawa, Instytut Archeologii i Etnologii PAN. N o w i c k a E. 2000, Polacy czy cudzoziemcy? Polacy za wschodnią granicą, Kraków, Wydaw­ nictwo „Nomos". S u l i m a R. 2001, Glosy tradycji, Warszawa, Wydawnictwo DiG. W i n n i c k i Z.J. 2003, Współczesna doktryna i historiografia białoruska {po roku 1989) wobec Polski i polskości, Wrocław, Oficyna Wydawnicza Arboretum. Paweł Hut, Iwona Kabzińska „ODKRYWANIE HUCULSZCZYZNY" 11 października 2002 roku Muzeum Etnograficzne w Gdańsku Oliwie otworzyło wystawę pt. „Odkrywanie Huculszczyzny", która prezentowana była do końca lutego 2003 roku. Jej drugą edycję wyeksponowano w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu w dniach - od 10 kwietnia do końca sierpnia 2003 roku. Wystawa ta poświęcona została polskiej fascynacji terenem Huculszczyzny. Region ten, na­ leżący w okresie międzywojennym do I I Rzeczypospolitej, niegdyś modny i często odwiedzany przez turystów, kuracjuszy, twórców i badaczy, zostając na skutek decyzji jałtańskich po drugiej stronie granicy, na długie lata znika prawie całkowicie z horyzontu naszej świadomości. Rene­ sans zainteresowań Huculszczyzną obserwujemy od lat 90-tych, co wiąże się z powstaniem nie­ podległej Ukrainy i otwarciem regionu na ruch turystyczny. Huculszczyzną oczarowywała przy­ byszów przed 100 laty i podobnie oddziałuje teraz. Wystawa ukazywała przejawy tej fascynacji w malarstwie, literaturze, etnografii, krajoznaw­ stwie, fotografii, kolekcjonerstwie huculskich pamiątek, zarówno dawniej, jak i dziś. Celem wy­ stawy było ukazanie fenomenu Huculszczyzny i jego odzwierciedlenia w polskiej, zbiorowej świadomości. Oliwska wystawa była pierwszą tak szeroką i wieloaspektową prezentacją zjawi­ ska „Huculszczyzną" w Polsce. Wykorzystano w niej zbiory wielu muzeów polskich, bibliotek oraz kolekcje prywatne. Wystawa składała się z dwóch integralnych części. Pierwsza, pt. „Huculszczyzną w sztuce", prezentowała obraz regionu utrwalony przez malarzy, grafików, rysowników, drzeworytników głównie z końca X I X i 1 poł. X X wieku. Na płótnach wielu malarzy można było odnaleźć oma­ wianą krainę i zamieszkujących j ą ludzi. Pokazano prace czterech największych malarzy Hu­ culszczyzny: Fryderyka Pautscha, Kazimierza Sichulskiego, Teodora Axentowicza i Władysława Jarockiego. Obok tych słynnych nazwisk znaleźć można było inne: Stanisława Daczyńskiego, Józefa Jaroszyńskiego, Karola Zyndrama Maszkowskiego, Stanisława Jankowskiego, Józefa Jaśniewicza, Leona Kowalskiego, Michała Borucińskiego, Seweryna Obsta, Zygmunta Józefczyka, Juliusza Zubera. Poprzez grafikę i rysunek Huculszczyznę przybliżali: Edmund Bartłomiejczyk, Leon Wyczółkowski, Wacław Wąsowicz, Władysław Żurowski. Postaci Hucułów ukazane zo­ stały także na rycinach publikowanych w różnych czasopismach z przełomu X I X i X X wieku. Wielu malarzy zafascynowanych było postaciami Hucułów i ich grekokatolickimi obrzędami, stąd najczęstszymi tematami były portrety Hucułów, sceny z życia obrzędowego, wizerunki cerkwi. �358 KRONIKA Niewiele powstało prac pejzażowych. Artyści na pierwszym planie umieszczali z reguły postacie Hucułów oraz sceny z ich życia. Płótna malarzy stanowiły cenne uzupełnienie drugiej części wystawy nazwanej „Huculszczyzna w etnografii i krajoznawstwie". Tę część wystawy otwierały mapy tego terenu. Towarzystwo Karpackie w Warszawie specjalnie na wystawę przygotowało mapę zasięgów Huculszczyzny według różnych badaczy. Zaprezentowane zostały także czeskie, austriackie i polskie wojskowe mapy Czarnohory. Obok map ukazane zostały najstarsze i międzywojenne przewodniki po tym terenie. Można było zobaczyć oryginalny przewodnik Jana Gregorowicza z 1881 roku oraz nieco późniejszy przewodnik Leopolda Wajgla. Obok górskich, znanych przewodników - Mieczysława Orłowicza czy Henryka Gąsiorowskiego - zaprezentowany został kajakarski przewodnik po Prucie i Czeremoszu Stanisława Szymborskiego. Poprzez publikacje w czasopismach i wydane prace zaprezentowany został dorobek naukowy badaczy Huculszczyzny. Wielki wkład w pozna­ nie etnografii Huculszczyzny wnieśli tacy badacze jak: Wincenty Pol, Oskar Kolberg, Adam Fischer, Jan Falkowski, Włodzimierz Harasymiuk, Włodzimierz Szuchiewicz.. Podkreślono także wielki wkład Oskara Kolberga w tworzenie słynnej wystawy etnograficznej w 1880 roku w Koło­ myi, która w znacznej mierze spopularyzowała i rozsławiła region. Mocnym akcentem zaznaczony został na wystawie dorobek badawczy Henryka Gąsiorowskiego. Po raz pierwszy pokazane zostały jego oryginalne albumy z najstarszymi fotografiami Czarnohory, wykonanymi przez niego na pocz. X X w oraz widokówkami, które także sam wydawał. Rodzina Gąsiorowskich udostępniła również na wystawę dyplom nadania honorowego członkostwa PTT w Kołomyi dla H. Gąsiorowskiego oraz zakupioną przez niego w 1906 roku, w Szkole Przemysłu Drzewnego Kołomyi, kołyskę. Eksponat nie doczekał się końca wystawy z uwagi na przyjście na świat kolejnego Gąsiorowskiego (kołomyjska kołyska służy bowiem kolejnym pokoleniom Gąsiorowskich, jest swoistą sztafetą, wciąż obecną w życiu rodziny). Henryk Gąsiorowski był nie tylko znakomitym krajoznawcą, autorem do dziś cenionego przewodnika po Beskidach Wschodnich, ale także fotografem, etno­ grafem, kolekcjonerem zabytków huculskich. Jego kolekcja, złożona w Muzeum w Grudziądzu, dzięki wystawie mogła być zaprezentowana szerokiej publiczności, a postać niezwykle zasłużo­ nego dla popularyzacji Huculszczyzny człowieka mogła wyjść z cienia. Na wystawie ukazane zostały też prace literackie związane z Huculszczyzną. Wymienić tu należy dramat Józefa Korzeniowskiego Karpaccy górale, od którego zaczęła się kariera pieśni „Czerwony pas", oraz słynną tetralogię Stanisława Vincenza Na wysokiej połoninie, która rozsła­ wiła Huculszczyznę daleko poza jej granicami. Zaprezentowane na planszach fotografie ukazy­ wały Huculszczyznę z początku X X wieku i współczesną. Porównując je można było odnaleźć wiele podobieństw w krajobrazie. I choć dużo się przez lata zmieniło, wciąż jeszcze można od­ naleźć na Huculszczyźnie drewniane cerkiewki, stare kapliczki, charakterystyczne ogrodzenia zwane woiyniami, ludzi śpieszących na odpusty w strojach ludowych i oczywiście piękno dzikich, ukwieconych gór. Autentyczne stroje Hucułów, z mnóstwem ozdób i dodatkowych atrybutów, również zostały pokazane na wystawie. W klimat Huculszczyzny wprowadzała zaaranżowana na wystawie izba huculska z charak­ terystycznym piecem, kolorowymi tkaninami, obrazkami na szkle malowanymi, skrzyniami zdo­ bionymi w typowe dla tego regionu rozety, sprzętami domowymi, naczyniami. Zwiedzających zachwycała różnorodnością form, ciepłymi, zielono-brązowymi barwami i bogactwem orna­ mentyki ceramika pokucka. Na wystawie znalazły się dzbany, talerze, świeczniki (trijce), kropielniczki, szkatułki, solniczki wykonane na przełomie X I X i X X wieku przez huculskich mistrzów ceramicznych z Kosowa, Kut, Kołomyi, Pistynia. Niedościgłym mistrzem tego rzemio­ sła był Aleksander Bachmiński (Oleksa Bachmatiuk). W swoim życiu ozdobił około 150 pieców, które często sam stawiał. Piec u Bachmatiuka zamówił także cesarz Franciszek Józef I , który zachwycił się wyrobami huculskimi na wielkiej wystawie etnograficznej w 1880 roku w Koło­ myi. Nieograniczony był zakres kafli piecowych Bachmatiuka - to prawdziwa feeria obrazów i tematów, w których rzeczywistość splata się z baśnią i światem ludowych wierzeń. Na piecach huculskich tworzona była swoista ikonografia życia Hucułów, przedstawiona za pomocą pro­ stego, naiwnego malarstwa. Odnaleźć można na kaflach scenki z życia codziennego, postacie �KRONIKA 359 żołnierzy, muzykantów, tancerzy, zwierząt, sylwetki domów i cerkwi. Piece huculskie do dziś stanowią niezwykłą wartość kolekcjonerską. Huculi słynęli także z wyrobu bogato zdobionych przedmiotów drewnianych i mosiężnych. Wyroby te bardzo chętnie nabywali turyści. Rozwinął się więc swoisty przemysł ludowy nastawiony na wytwarzanie pamiątek. Na wystawie pokazane zostały intarsjowane i inkrustowane koralikami i macicą perłową talerze, laski, szkatułki, noże do papieru, papierośnice, kielichy, potrójne świeczniki będące wyrobami słynnych mistrzów: Szkryblaków, Siemieniukow, Hrymaluków działających pod koniec X I X i w 1 poł. X X w. Do dzisiaj tworzy się na Huculszczyźnie podobne wyroby, choć już bez takiej pieczołowitości i mi­ strzostwa, jak dawniej. Współczesne polskie i ukraińskie publikacje poświęcone Huculszczyźnie zamykały tę część wystawy. Na otwarcie wystawy przybyły tłumy miłośników Hucułszczyzny, nie tylko z Trójmiasta. Już w drzwiach muzeum witała gości kapela „Czeremosz" Romana Kumłyka z Werchowyny (d. Żabie­ go), która później dała mały koncert. Całonocny występ kapeli odbył się w Bacówce na Jantarowej. Znakomity muzyk huculski Roman Kumłyk jest już w Polsce znany, toteż na koncert jego kapeli przybyło wielu wielbicieli muzyki huculskiej. 12 października odbyła się w Pałacu Opatów w Oliwie całodniowa, międzynarodowa sesja popularnonaukowa towarzysząca wystawie. Zorganizowana została we współpracy Muzeum Etno­ graficznego w Oliwie z Towarzystwem Karpackim w Warszawie. Konferencja w znakomity spo­ sób poszerzała zagadnienia zasygnalizowane na wystawie. Towarzystwo Karpackie, na którym spoczywał główny ciężar organizacji sesji, uznało, że jej celem jest nie tylko przedstawienie polskiego i ukraińskiego dorobku w zakresie poznawania Huculszczyzny, ale także próba okreś­ lenia obszarów możliwej współpracy obu narodów w działaniach na rzecz ochrony środowiska kulturowego i przyrodniczego tej części Karpat oraz jego promocja. Intencje organizatorów naj­ lepiej oddają sformułowane w komunikacie słowa: „Huculszczyznę odkrywano już wielokrotnie. Odkrywali ja Polacy i odkrywali j ą Ukraińcy, jak dotychczas - z reguły osobno. Chcielibyśmy, aby nasza sesja była pierwszym krokiem do wspólnego jej odkrywania, ale też do wspólnych wysiłków na rzecz chronienie jej unikatowego środowiska przyrodniczo-kulturowego". List intencyjny organizatorów spotkał się z nadspodziewanie dużym zainteresowaniem. To­ też listę chętnych referentów dość szybko zamknięto, z uwagi na ograniczony czas konferencji. Materiały dotyczące Huculszczyzny zaprezentowali naukowcy i krajoznawcy, specjaliści róż­ nych dziedzin z Polski i Ukrainy. Przedstawione referaty poświęcone były etnografii i architektu­ rze Huculszczyzny, jej percepcji w literaturze i malarstwie, badaniom tego terenu, turystyce w kontekście przeszłości i teraźniejszości. Referat wprowadzający Andrzeja Wielochy (Towa­ rzystwo Karpackie w Warszawie) zaznajamiał z granicami Huculszczyzny, wyznaczanymi przez różnych badaczy, oraz kryteriami oceny zasięgów tego obszaru. Roman Czmełyk (Muzeum Etnograficzne we Lwowie) przybliżył ukraińskie badania etnograficzne prowadzone po I I wojnie światowej. Mówił też o wspólnej austriacko-ukraińskiej inicjatywie badań Huculszczyzny. Temat badań etnograficznych kontynuowała autorka wystawy, Wiktoria Blacharska (Muzeum Etnogra­ ficzne w Gdańsku), koncentrując się na osiągnięciach polskich etnografów i muzealników w tym zakresie. Iwan Hreczko ze Lwowa mówił o złej kondycji kultury ludowej Hucułów za czasów władzy radzieckiej i o trudnościach, na jakie napotykali wówczas kolekcjonerzy i zbieracze za­ bytków kultury materialnej Hucułów. Ihor Czehowskij - etnograf z Uniwersytetu w Czerniowcach - zaprezentował swój materiał poświęcony praktykom magicznym Hucułów. Urszula Janicka-Krzywda (Muzeum Etnograficzne w Krakowie) mówiła o opryszkach huculskich na podstawie mitów i folkloru słownego Huculszczyzny. O tym jak pisano o Hucułach w literaturze austriac­ kiej dowiedzieć się można było z referatu Renaty Makarskiej (Instytut Slawistyki Uniwersytetu w Jenie). Nieznany obraz Huculszczyzny, wyłaniający się z listów Stanisława Vincenza do ukra­ ińskich przyjaciół, bardzo interesująco zaprezentowała Olga Ciwkacz z Uniwersytetu w Iwano-Frankiwsku (d. Stanisławowie). O huculskich inspiracjach w malarstwie polskim opowiedział Grzegorz Niewiadomy (Polskie Towarzystwo Tatrzańskie w Gdańsku). Zagadnienia związane z architekturą ludową Huculszczyzny i badaniami prowadzonymi od lat na Huculszczyźnie przez zespół architektów Politechniki Łódzkiej za pomocą slajdów przedstawił Włodzimierz Witkowski. �360 KRONIKA Osiągnięcia nieznanego szerszemu gronu, a niezwykle zasłużonego, badacza Huculszczyzny - Henryka Gąsiorowskiego - zaprezentował Kazimierz Ciechanowicz z Gdańska, etnografka Anna Mielczewska (Muzeum w Grudziądzu) omówiła natomiast szczegółowo kolekcję huculską Henryka Gąsiorowskiego, znajdującą się w zbiorach grudziądzkiego muzeum. O działalności szkoły rzemiosł artystycznych w Kosowie w kontekście tradycji i współczesności dowiedzieć się można było z referatu Katarzyny Tur-Marciszuk (Lublin). Andrzej Ruszczak z Gdańska omówił działalność Czarnohorskiego Oddziału PTT, a Igor Jakiwczuk z Wydziału Turystyki w Jaremczu zasygnalizował zagadnienia związane z rozwojem współczesnej turystyki na Huculszczyźnie i współpracy polsko-ukraińskiej w tym zakresie. W oliwskiej sesji wzięło udział kilkadziesiąt osób z całej Polski. Referaty wygłoszone na sesji opublikowane zostały przez Towarzystwo Karpackie w najnowszym, 25 numerze Płaju, do którego odsyłam zainteresowanych. Jak zwrócili uwagę badacze ukraińscy, była to pierwsza konferencja tak wieloaspektowo omawiająca ten ciekawy region. Szeroko zakrojone działania związane z zaprezentowaniem Huculszczyzny odbiły się wiel­ kim echem nie tylko w Trójmieście i nie tylko wśród muzealników. Wystawa i sesja zwróciły szerokiej publiczności uwagę na ten urzekający, niegdyś położony w najodleglejszym zakątku Polski region, mocno obecny w świadomości Polaków dawniej i intensywnie odkrywany dziś. Mam też nadzieję, że te działania były swoistą promocją pięknego i gościnnego regionu, który warto odwiedzić, aby powędrować po mało zadeptanych górach ,zapoznać się z kulturą Hucułów i dla siebie samego odkryć urok tego terenu. Wiktoria Blacharska „SZTUKA KORONKI. STRÓJ I WNĘTRZE" Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej - Priifferowej w Toruniu, maj - wrzesień 2002. Scenariusz i komisariat wystawy: Kinga Turska - Skowronek Do muzeum przychodzi się przede wszystkim, by patrzeć, oglądać. W trakcie wędrówki po wystawie wzrok staje się najintensywniej zaangażowanym zmysłem. Kontakt z obiektami i ich układem może u każdego z widzów uruchomić różnego rodzaju skojarzenia uwarunkowane osobowością i prywatną „historią" odbiorcy, a w efekcie - rodzić osobiste przeżycia. Może się tak dziać, ale nie musi. Odwiedzający często oczekują od muzeum czegoś więcej, jakiejś propo­ zycji, która pomogłaby wywołać intensywniejsze przeżycie, czy przeobraziłaby ich z biernych widzów w uczestników. Oczywiście, wokół każdej wystawy mogą być i są kreowane różnego rodzaju wydarzenia okołomuzealne. Rzadko jednak się zdarza, by były one traktowane jako nie­ zbędny element towarzyszący ekspozycji. Zazwyczaj mają one charakter drugoplanowy. Dlatego warto zwrócić uwagę na propozycje, które oferowała wystawa „Sztuka koronki. Strój i wnętrze", a właściwie projekt o tym samym tytule obejmujący również pokazy i warsztaty wykonywa­ nia koronek, a także sprzedaż niezbędnych narzędzi i materiałów do ich wyrobu. Sama wysta­ wa była monografią jednego, wąskiego tematu. Taki rodzaj prezentacji należy dziś do kanonu wystawiennictwa etnograficznego. Dzięki wiążącym się z wystawą, pozostałym elementom przedsięwzięcia zyskała ona jednak nowe walory. Projekt u samego początku został tak po­ myślany, by dać odbiorcy kilka niezależnych, ale połączonych ze sobą propozycji uczestnictwa w muzealnym wydarzeniu. Wystawa prezentowała koronki wytwarzane ręcznie, występujące w środowisku wiejskim i miejskim od końca X I X do końca X X wieku. Eksponaty pochodziły z obszaru, który po I I wojnie światowej znalazł się w granicach Polski, choć można było znaleźć wyjątek od tej reguły, a mianowicie serwetę z przynależącego przed 1939 rokiem do Polski woj. wileńskiego. �361 KRONIKA Na kształt wystawy miało wpływ kilka kryteriów. Jednym z ważniejszych był podział na koronkę tworzoną i występującą w środowisku wiejskim oraz miejskim. Stąd pierwsza część wystawy dotyczyła koronki funkcjonującej w kulturze wsi, głównie z przełomu X I X i X X wieku. Skupiono się na prezentacji koronki szydełkowej jako najpowszechniej stosowanej do zdobienia wnętrz na wsi. Ponadto zdecydowano się na ukazanie wykorzystania koronki w strojach odświęt­ nych Kurpiów z Puszczy Białej i Zielonej oraz Górali Śląskich. Zdobnictwo tego rodzaju było bardzo charakterystyczne dla odzieży wymienionych grup etnograficznych, zyskało zróżnicowa­ ne i spektakularne formy. W pierwszej części ekspozycji znalazły również miejsce przykłady koronek tworzonych współcześnie na Kurpiach i w Beskidzie Śląskim dla odbiorców z miasta. Druga część wystawy przedstawiała koronkę wytwarzaną i stosowaną w środowisku miejskim, przy czym istotny i podkreślany był fakt, że niektóre z tych rodzajów koronek stanowiły inspira­ cję dla twórczości wiejskich koronczarek. Zaprezentowano tu również przykłady koronek kloc­ kowych i siatkowych z wnętrz wiejskich, pochodzących z 2 poł. X X wieku. Drugim, ważnym kryterium, które zastosowano aranżując wystawę, była technika wykonania koronki. Wydzielono cztery grupy koronek: szydełkową, klockową, siatkową i czółenkową. Ko­ ronka szydełkowa, jako najpopularniejsza na wsi, miała najbogatszą reprezentację. Wyłącznie jej poświęcona była pierwsza część wystawy. W obu częściach natomiast dążono do ukazania, w jaki sposób koronkę wykorzystywano do zdobienia wnętrz domowych oraz odświętnej odzieży. Koronki zaprezentowano głównie na obitych ciemnoniebieską tkaniną planszach, co dało bardzo ciekawy efekt pod względem estetycznym. Zastosowanie kontrastowego tła pozwoliło uwypuklić różnorodność wzorów koronek, podkreśliło ich ażurową strukturę. Ten zabieg oraz wertykalna prezentacja obiektów, zajmujących w pierwotnym środowisku najczęściej horyzon­ talne położenie, pozwoliły widzowi zobaczyć znane mu często przedmioty, w nowy, interesujący sposób. Koronki w kształcie kół różnych rozmiarów, widywane w codziennym życiu przeważnie we fragmentach, wystających spod wazonu, misy z owocami, doniczki, można było zobaczyć inaczej. Ich kształt mógł np. przywołać bardzo dalekie, niecodzienne, a nawet szokujące skoja­ rzenie z występującymi w kulturze Dalekiego Wschodu mandalami . Oczywiście, wschodnie mandale są bardzo zróżnicowane pod względem przedstawianych motywów. Tym, co je łączy jest kształt koła i wyraźnie zaznaczony centralny punkt oraz spełnianie roli kontemplacyjnej i wspomagającej koncentrację (Jung 1993, s.79-87). Koronkowe formy w kształcie koła z zaak­ centowanym punktem centralnym także zapraszały do kontemplacji i skupienia. Pozwalały oder­ wać się od codzienności, dając wytchnienie i odpoczynek. Była to oczywiście jedna z możliwych ścieżek. Wystawa została tak pomyślana, by estetyczne doznania nie stanowiły jedynych, które widza na niej spotkają. Prawdopodobnie, gdyby rozmieszczenie obiektów na pionowych planszach było jedyną formą zaprezentowaną widzowi, ten szybko uległby uczuciu znużenia. Dlatego dobrze się stało, że werty­ kalny porządek, zbudowany przez plansze, został urozmaicony innymi propozycjami. Jedną z nich były gabloty budujące płaszczyzny horyzontalne i skłaniające do innego patrzenia, ku dołowi. Za­ prezentowano w nich głównie narzędzia potrzebne do wyrobu poszczególnych koronek, a także wstawki do poduszek, czepce szydełkowe Górali Śląskich, kołnierzyki, niektóre serwetki. Inną formą urozmaicenia wystawy, a jednocześnie podstawową, jeżeli chodzi o ukazanie spo­ sobów, w jaki wykorzystywano koronkę we wnętrzu domu i do zdobienia stroju, stały się aranża­ cje przestrzenne, stworzone za pomocą sprzętów domowych oraz ustawienie manekinów. Widz nie tylko mógł zapoznać się z wielością wzorów wstawek do poduszek, ale również zobaczyć, jak prezentowały się one na samej poduszce, a ta - na łóżku. Dane mu było obejrzeć nie tylko różnorodność serwetek, ale również, w jaki sposób zdobiły one stół, święty kąt, bieliźniarkę itd. W końcu, mógł podziwiać nie tylko poszczególne elementy odzieży zdobione koronką, ale zoba­ czyć, jak wyglądał odświętny strój w całości. Zastosowanie plansz, gablot i aranżacji przestrzennych dało widzowi możliwość ujrzenia pre­ zentowanego zjawiska, zarówno w szczegółach, jak i w szerszym spektrum. Zastosowanie plansz 1 W sanskrycie słowo mándala oznacza koło. �362 KRONIKA sprawiło, że koronka stała się główną bohaterkę wydarzenia. Plansza stanowiła dla niej tło, umoż­ liwiła i skłaniała do kontemplacji detalu. Aranżacje wnętrz pozwoliły natomiast zobaczyć koron­ kę jako element większej całości, uzmysłowić sobie jej dekoracyjną rolę wobec przestrzeni do­ mowej, a także wobec człowieka. I tak, widz zwiedzając wystawę miał do czynienia na przemian to z jedną perspektywą, to drugą: kadr, rozszerzenie planu, kadr, rozszerzenie planu... Wystawie towarzyszyły teksty dotyczące definicji, historii i funkcji koronki, opisujące po­ szczególne techniki wykonania. Pewne zastrzeżenia mógł budzić monotonny język komentarzy dotyczących historii i opisu technik. Sformułowanie lapidarnych, a jednocześnie wyczerpują­ cych tekstów w przypadku tej tematyki jest jednak niezwykle trudne. W ramach pierwszej części wystawy zorganizowano „sklepik", gdzie można było nabyć go­ towe koronki, narzędzia i materiały niezbędne do ich wyrobu. Zaaranżowano go w konwencji wystawy, tak że granica pomiędzy nimi była bardzo delikatna. Warto zwrócić uwagę na dyskretne umieszczenie znaków firmowych sponsorów. Widz pod­ czas zwiedzania był właściwie „chroniony" przed kontaktem z nimi (natrafiał na nie tuż przy wyjściu). W czasach, kiedy człowiek „skazany" jest na wszechobecność reklam, takie rozwiąza­ nie mogło budzić tylko wdzięczność. Tu musi jednak paść pewna krytyczna uwaga dotycząca tytułu projektu i wystawy. Był on krótki, zgodnie z wymogami współczesnej komunikacji językowej, ale, niestety, nie-komunikatywny. Już pierwszy człon: „Sztuka koronki" mógł budzić wątpliwości. Słowo 'sztuka' jest w języku polskim wieloznaczne i prócz związku ze sferą artystyczną może również być określeniem doty­ czącym ilości (np. jedna sztuka koronki, dwie sztuki koronki). Dołączenie do pierwszego członu tytułu drugiego: „Strój i wnętrze" spowodowało dalsze komplikacje i wzmocniło niejasność komu­ nikatu, bo o jakie wnętrze chodzi? Koronki? Stroju? A może o wnętrze ludzkie, a jeśli tak, to czy 0 jego wnętrze jako organizmu biologicznego, czy też wnętrze rozumiane psychologicznie? W przypadku omawianej wystawy nie można poprzestać jedynie na informacji o samej eks­ pozycji, ponieważ została ona pomyślana jako część szerszej formuły. Pominięcie milczeniem kompleksu działań okołowystawowych zubożyłoby obraz przedsięwzięcia. Wystawa prezento­ wała przede wszystkim koronkę jako dzieło sztuki, eksponując jej walory estetyczne. Jak jednak napisała w komentarzu wystawy autorka projektu, sztuką jest dla niej samo dzieło, ale również proces jego tworzenia (Turska-Skowronek 2002, s. 5). Dlatego tak ważnym elementem projektu stały się pokazy, w trakcie których widzowie mogli być świadkami powstawania koronek, podzi­ wiając jednocześnie biegłość i kunszt koronczarek. Istotną rolę spełniły też kursy poszczegól­ nych technik koronczarskich, w których można było spróbować swoich sił w roli autora koronek. Pokazy wykonywania koronek zostały przygotowane na otwarcie wystawy. Warsztaty twór­ ców usytuowano tak, by każdy znalazł się w pobliżu tej części wystawy, która była poświęcona demonstrowanej technice. Dzięki temu widzowie mogli jednocześnie obserwować przebieg pra­ cy koronczarskiej i jej efekt. Możliwość kontaktu z twórcą jest zawsze elementem aktywizują­ cym widza i uatrakcyjniającym wystawę. Oczywiście, najbardziej pożądane by było, aby takie pokazy odbywały się w trakcie całego okresu trwania wystawy. Niestety, z wielu przyczyn, m.in. organizacyjnych, nie było to możliwe. W to miejsce zastosowano inne rozwiązanie. Pokazy utrwa­ lono na video i przygotowano film prezentujący wykonywanie koronki klockowej, czółenkowej, siatkowej, i szydełkowej. Każdy ze zwiedzających, jeśli tylko zechciał, miał możliwość obejrze­ nia na miejscu filmu i poszerzenia w ten sposób swojej wiedzy o te aspekty fenomenu koronki, których nie można zaprezentować w sposób statyczny. Dużym walorem filmu były komentarze 1 opowieści twórców koronek. Należałoby jednak poprawić jego jakość techniczną. Obok wystawy i pokazów bardzo istotnym elementem projektu były kursy poszczególnych technik koronczarskich. Odbyło się dwadzieścia pięciodniowych warsztatów, w których wzięły udział 182 osoby, z różnych stron Polski. Uczestnicy, a właściwie uczestniczki, w ramach opłaty za kurs otrzymywały na czas jego trwania bilet umożliwiający wielokrotne zwiedzanie wystawy. Taki rodzaj kontaktu z ekspozycją miał zupełnie inną jakość, niż jednorazowa wizyta. Dzięki tej formie i zajęciom praktycznym w profesjonalny sposób zapoznano z problematyką koronek duże grono osób. Warsztaty stały się jednocześnie pretekstem do tworzenia więzi pomiędzy uczest- �KRONIKA 363 niczkami kursów. Wspólnie spędzany czas, wspólna praca i zainteresowania prowadziły do ukon­ stytuowania się grupy, być może tylko na czas trwania warsztatów, lecz nie długość kontaktów jest istotna, ale ich jakość i intensywność. Wojciech Burszta pisał (za Michel Maffesoli), że typowym zjawiskiem dla współczesnej kul­ tury jest tworzenie się „nowoplemion", czyli „czasowych wspólnot empatycznych, w ramach których realizuje się jakiś określony «pomysł na życie», aby choć na krótko, uciec od polikulturowości i nieokreśloności codziennych realiów" ( Burszta 1998, s. 165). Istnieje bardzo szerokie spektrum grup, które można określić mianem „nowoplemion", od kolekcjonerów znaczków począwszy, na grupach o charakterze religijnym skończywszy. Jak twierdzi Burszta: „Nowoplemiona zapewniać mają swoim członkom jakiś rodzaj zakotwiczenia i usensownienia własnego życiorysu, gwarantują i oferują minimum komfortu, że jest się w grupie, do której można metonimicznie przylegać" (tamże). Tradycyjne więzi społeczne: rodzinne, zawodowe, czy sąsiedzkie nie zaspokajają już potrzeb współczesnego człowieka. W związku z tym poszukiwane i budowa­ ne są nowe więzi, m.in. na bazie wspólnych zainteresowań, tak jak miało to miejsce na warszta­ tach koronczarskich, organizowanych w ramach opisywanego projektu. Być może, dzięki propo­ zycji Muzeum powstało kolejne „nowoplemię", umożliwiające pewnej grupie współczesnych kobiet zaspokojenie potrzeb, które nie są realizowane w ich środowisku? Autorka projektu pod­ kreśliła, że bardzo istotny był dla niej jego warsztatowy aspekt, ze względu na propozycję, którą oferował kobietom: „wyrwanie" z kręgu codzienności poprzez zmianę miejsca, środowiska, odmienny rodzaj aktywności . W tym kontekście można pokusić się o stwierdzenie, że projekt zyskał nawet walory terapeutyczno-społeczne. Odwiedzający wystawę mógł poprzestać na tradycyjnym jej oglądzie, mógł go jednak wzbo­ gacić poprzez bezpośrednie obejrzenie pokazów wykonywania koronek przez twórców lub filmu o koronkach. Dzięki kursom miał też możliwość przeobrażenia się z widza w autora koronek. 2 Olga Kwiatkowska LITERATURA B u r s z t a W.J. 1998, Antropologia kultury, Poznań, Wydawnictwo Zysk i S-ka. J u n g C G . 1993, Mandala. Symbolika człowieka doskonałego, Poznań, Wydawnictwo Brama - Księga Włóczęgów i Uczonych. T u r s k a - S k o w r o n e k K. 2002, Komentarz wystawy. 2 Informacja pochodzi z wywiadu przeprowadzonego przez autorkę recenzji z Kingą Turską-Skowronek. �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. 1. Wpłaty na prenumeratę przyjmowane są na okresy roczne. Cena prenumeraty krajowej na 2004 r. wynosi 25,00 zł, a cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% wyższa od krajowej. 2. Wpłaty na prenumeratę: - na teren kraju - przyjmują jednostki kolportażowe „Ruch" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania lub siedziby prenumeratora. 3. Cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę: Cena prenumeraty + rzeczywiste koszty wysyłki. Zlecenia na prenumeratę dewizową, przyjmowane od osób zamieszkałych za granicą, realizowane są od dowolnego numeru. Wpłaty przyjmuje Oddział krajowy Dystrybucji Prasy „Ruch" SA na konto: Pekao SA I V O/W-wa 12401053-40060347-2700-401112-001 lub kasa Oddziału. 4. Informacji o warunkach prenumeraty i sposobie zamawiania udziela „RUCH" SA OKDP, 00-958 Warszawa, skrytka pocztowa 12, ul. Jana Kazimierza 31/33 lub telefonicznie: (22) 5328-731, 5328-820, 5328-816; fax 5328-732; internet: www.ruch.pol.pl; e-mail: prenumerata@okdp.ruch.com.pl 5. Terminy przyjmowania wpłat na prenumeratę krajową i zagraniczną: do 5.12 - na pierwszy kwartał roku następnego, na I półrocze i na następny rok. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a23002c12cc60d13a73d1e7183bfcd3f.pdf f7c60028ca2c73bb61eb1f7ed06b96cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1739 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1610 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.325-346 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E , R E C E N Z J E I OMÓWIENIA „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI MAŁŻEŃSTWA RADŻPUCKIE JAKO ŹRÓDŁO D O B A D A Ń S I E C I R E L A C J I S P O Ł E C Z N Y C H W R A D Ż A S T A N I E W X V - X V I I w. The M e r t i y o Rathors o f M e r t o , Rajasthan. Select Translations Bearing on the H i s t o r y o f a Rajput Family, 1462-1660, Richard D . Saran, N o r m a n P. Ziegler (red.), A n n A r b o r 2 0 0 1 , t. 1-2 Jest to j e d n a z n i e w i e l u w s p ó ł c z e s n y c h k s i ą ż e k p o ś w i ę c o n y c h tradycji r a d ż p u c k i e j p ó ł n o c ­ nych I n d i i , (Rudolph 1963; D.Sharma 1966; G.Sharma 1968, 1970; Fox 1971; K o l f f 1992; Singhji 1994; H a r l a n 1992), t y m cenniejsza, że k r ą g tej tradycji stanowi w a ż n y segment k u l t u r y h i n d u i ­ stycznej, o d z n a c z a j ą c y s i ę w i e l o m a o d r ę b n y m i , t y p o w y m i dla tej w a r s t w y l u d n o ś c i cechami. P o m i m o w z m o ż o n e g o w ostatnich latach zainteresowania i n n y m i ź r ó d ł a m i h i s t o r i i i k u l t u r y R a d ż p u t ó w , do tej pory s i ę g a l i ś m y p r z e w a ż n i e do klasycznej literatury rodem z okresu k o l o n i i bry­ tyjskiej (Tod 1899). B y ć m o ż e ta praca b ę d z i e p o c z ą t k i e m nowej fali s t u d i ó w p o ś w i ę c o n y c h t e m a t o w i r a d ż p u c k i e j wersji k u l t u r y indyjskiej. N a p r z e ł o m i e X V - X V I w. f u n k c j o n o w a ł y j u ż silne p a ń s t w a r a d ż p u c k i e w t y m rejonie p ó ł ­ n o c n y c h I n d i i . D o najsilniejszych z n i c h n a l e ż a ł y k r ó l e s t w a r z ą d z o n e przez k i l k a w y b i t n y c h r o d ó w : M e w a r ze s t o l i c ą w U d a i p u r i Chitor (pod panowaniem Sisodiyo Gahlot), M a r w a r z g ł ó w ­ n y m i o ś r o d k a m i w Jodhpur i Bikaner, oraz m n i e j s z y m i , np. w M e r t a ( w r ę k a c h rodu Rathor) oraz Jaisalmer (pod panowaniem r o d u B h a t t i ) , Amber/Dhundhar, c z y l i dzisiejszy Jaipur (pod k o n t r o l ą rodu K a c h v a h o ) oraz B u n d i (pod w o d z ą rodu Hado C a u h a n ó w ) . Mniejsze p a ń s t w a b y ł y opa­ nowane przez inne rody: Sirohi, Pali, Sanchor ( D e v r o , Sonagaro i Sanchoro Cauhan), Barmer, Pungal (Rathor), Dungarpur, Vamsvalo (Aharo Gahlot), Amarsar, Sikargadh (Sekhavat Kachvaho) i Bandhavgadh (Vaghelo Solanki). Poza granicami w s p ó ł c z e s n e g o R a d ż a s t a n u z n a l a z ł y się silne p a ń s t w a : G w a l i o r (Kachvaho) w dzisiejszym stanie Madhja Pradesz i U m a r k o t (Sodho Panwar) w p a k i s t a ń s k i m Sindzie. K s i ą ż k a ta jest t ł u m a c z e n i e m na j ę z y k angielski starych k r o n i k k s i ą ż ę c e g o r o d u Rathor z M e r t a , m ł o d s z e j l i n i i k r ó l e w s k i e g o rodu z Jodhpur w R a d ż a s t a n i e . A u t o r z y pracy p r z e t ł u m a ­ c z y l i w c a ł o ś c i k r o n i k ę (vigat) oraz fragmenty k r o n i k (khyat i Aitihasik Batam), obejmujące X V - X V T I w. D u ż a w a r t o ś ć przedstawionej p u b l i k a c j i w y n i k a z a r ó w n o z bogactwa m a t e r i a ł u , j a k i sposobu j e g o prezentacji. D z i ę k i temu poszerza się r ó w n i e ż k r ą g jej c z y t e l n i k ó w - i n d o l o g ó w , h i s t o r y k ó w , h i s t o r y k ó w ś r e d n i o w i e c z a , badaczy m i l i t a r i ó w , a n t r o p o l o g ó w , czy g e n e a l o g ó w . M a t e r i a ł z o s t a ł u p o r z ą d k o w a n y w taki s p o s ó b , by o d d z i e l i ć od siebie fragmenty odmienne pod w z g l ę d e m t r e ś c i i formy. Najbardziej i n t e r e s u j ą c e i godne u w a g i s ą - u ł o ż o n e w k o l e j n o ś c i prezentowania - organizacja s p o ł e c z n a R a d ż p u t ó w , lista s u k c e s o r ó w r o d u , chronologia w y d a ­ r z e ń , t ł u m a c z e n i a k r o n i k r a d ż p u c k i c h ( I tom). R ó w n i e interesujące i n i e z b ę d n e o k a z a ł y się dodatki r o z j a ś n i a j ą c e kontekst d z i e j ó w rodu w postaci a n e k s ó w , np. s ł o w n i k p o j ę ć charakterystycznych dla tego ś r o d o w i s k a k u l t u r o w e g o i czasu. Poza t y m listy w o j o w n i k ó w p o l e g ł y c h w b i t w i e , tak istotne dla r a d ż p u c k i e g o widzenia ś w i a t a , g d y ż tego rodzaju „ l i s t y p o l e g ł y c h na polu b i t w y " , w y r y t e na kamieniach s t o j ą c y c h w p o b l i ż u k a ż d e j r a d ż p u c k i e j w s i , spotykamy jeszcze dzisiaj. W d r u g i m tomie autorzy p r e z e n t u j ą listy m a ł ż e ń s t w i c z ł o n k ó w rodu k r ó l e w s k i e g o z Jodhpur i M e r t a , n a s t ę p n i e d o ś ć s z c z e g ó ł o w e noty biograficzne przedstawicieli k i l k u g ł ó w n y c h r o d ó w r a d ż p u c k i c h ( B h a t t i , Cauhan, Gahlot, Kachvaho, Panwar i Rathor), a t a k ż e skoligaconych z n i m i rodzin m u z u ł m a ń s k i c h (Khanzada K h a n ) i kast z w i ą z a n y c h z a d m i n i s t r o w a n i e m r o d ó w R a d ż p u ­ t ó w Rathor (Bhandari, M u m h a t o , Pancholi). S ą one bogatym ź r ó d ł e m do rekonstrukcji i analizy �326 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A istoty, i m e c h a n i z m ó w budowania a l i a n s ó w m i ę d z y r o d a m i , a t a k ż e d z i e j ó w p o s z c z e g ó l n y c h d y ­ nastii. T o m I I u z u p e ł n i a fragment p o ś w i ę c o n y t e r m i n o l o g i i z w i ą z k ó w p o k r e w i e ń s t w a w R a d ż a stanie. Z a ł ą c z o n e na z a k o ń c z e n i e indeksy nazwisk postaci oraz nazw m i e j s c o w o ś c i ułatwiają poruszanie s i ę po tej obszernej p u b l i k a c j i . Razem praca l i c z y ponad 800 stron r ó ż n o r o d n e g o materiału dotyczącego kultury radżpuckiej. K i m s ą R a d ż p u c i ? Formalnie zaliczani s ą do jednej z w a r s t w ( w a r n ) h i n d u i z m u - k s z a t r i j ó w - w a r s t w y w o j o w n i k ó w i w ł a d c ó w . Z w y k l e p o m i j a s i ę fakt, ż e hinduistyczny m o d e l w a r n o w y - b r a m i n i , kszatrijowie, k u p c y i siudrowie lub p i ą t a warna „ n i e d o t y k a l n i " - o b o w i ą z y w a ł w r ó ż ­ nych c z ę ś c i a c h I n d i i , n a k ł a d a j ą c się na regionalne tradycje. W w y n i k u tego procesu o g ó l n o i n d y j s k i wzorzec u l e g a ł m o d y f i k a c j o m p o d w p ł y w e m adaptacji do regionalnych w a r u n k ó w . N a j l e p s z y m tego p r z y k ł a d e m s ą p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e Indie, gdzie p o d z i a ł na cztery w a r s t w y s p o ł e c z n e n a ł o ­ ż y ł s i ę na d ł u g ą t r a d y c j ę l u d ó w k o c z o w n i c z y c h i pasterskich, f u n k c j o n u j ą c y c h na t y m terenie. L u d n o ś ć o b s z a r ó w , w k t ó r y c h p r z e w a ż a ł y stepy, n i e u ż y t k i i pastwiska, ż y ł a z w y k l e w p ł y n n y c h grupach z a j m u j ą c y c h s i ę pasterstwem lub ł u p i e n i e m innych. L u d y te b y ł y r u c h l i w e , zbrojne, dosko­ nale a d a p t u j ą c e s i ę do n o w y c h w a r u n k ó w , d z i e l ą c s i ę na mniejsze jednostki s p o ł e c z n e , kiedy i c h r u c h l i w o ś ć słabła. C h a r a k t e r y z o w a ł a j e e l a s t y c z n o ś ć , z m i e n n o ś ć , kult wodza, w z g l ę d n a r ó w n o ś ć m i ę d z y c z ł o n k a m i , otwarty status, a przede w s z y s t k i m z d o l n o ś ć do zawierania sojuszy, potwierdza­ nych kontraktami m a ł ż e ń s k i m i . T y p o w ą s t r u k t u r ą takiej „ h o r d y " b y ł o biradari, c z y l i braterstwo, w s p ó l n o t a ł ą c z ą c a m ę s k i c h p o t o m k ó w braci p o c h o d z ą c y c h od jednego przodka, t a k ż e braci ojca. Funkcjonowanie w k r ę g u grup k r e w n i a c z y c h i s o j u s z n i k ó w , w y k s z t a ł c i ł o postrzeganie ś w i a t a z perspektywy p ł y n n e g o p o d z i a ł u na grupy o r ó w n y m statusie. I c h granice w y z n a c z a ł y w i ę z y sojuszy m i ę d z y t y m i grupami lub w r o g o ś ć wobec i n n y c h , z k t ó r y m i nie z a m k n i ę t o jeszcze sta­ r y c h s p o r ó w (vair). Ś w i a t w i d z i a n y w tych kategoriach r ó ż n i ł s i ę od klasycznej koncepcji czte­ rech s t a n ó w ( w a r n ) h i n d u i s t y c z n y c h , k t ó r y c h granic nie m o ż n a p r z e k r o c z y ć , charakterystyczny dla m y ś l i b r a m i ń s k i e j . S t ą d w i e l e t y p o w o hinduistycznych instytucji j a k kasty, system j a d ź m a n a , zasady ż y w i e n i a , z n a l a z ł y s w ó j w y r a z nieco odmienny od b r a m i ń s k i e g o m o d e l u . A u t o r z y k s i ą ż k i p o d e j m u j ą w ą t e k p o s t ę p u j ą c e j e w o l u c j i R a d ż p u t ó w od stanu koczowniczej hordy, a d a p t u j ą c e j s i ę do z m i e n i a j ą ­ cego s i ę otoczenia - do etapu grupy p a n u j ą c e j na s w o i m t e r y t o r i u m . P r z y j ę t e przez n i c h r a m y czasowe s ą w ł a ś c i w e - p o c z ą t e k istnienia R a d ż p u t ó w i formowanie s i ę tej w a r s t w y na zachod­ n i c h o b r z e ż a c h I n d i i to V I I I - X I I w. n.e. D r u g i okres, ś r o d k o w y , przypada na X V I I - pocz. X V I I I w . , c z y l i do m o m e n t u upadku dynastii m o g o l s k i e j . Ostatni okres i c h ś w i e t n o ś c i n a s t ą p i ł k i e d y indyjskie k s i ę s t w a feudalne z n a l a z ł y s i ę pod panowaniem b r y t y j s k i m oraz obejmuje czasy po uzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i przez Indie. S k ą d w y w o d z ą s i ę R a d ż p u c i ? Istnieje k i l k a teorii na temat i c h pochodzenia. P r z e w a ż a p o g l ą d o i c h c u d z o z i e m s k i c h korzeniach, ł ą c z ą c y c h i c h z l u d n o ś c i ą S a k ó w ( S c y t o w i e ) , K u s z a n ó w , G u r d ż a r ó w , a nawet S o g d y j c z y k ó w p r z y b y ł y c h z A z j i Centralnej. Wskazuje s i ę r ó w n i e ż na po­ chodzenie miejscowe, plemienne R a d ż p u t ó w . W p u b l i k a c j i autorzy p r e z e n t u j ą j e d n ą z g a ł ę z i w i e l k i e g o r o d u r a d ż p u c k i e g o - Mertiyo R a t h o r ó w z R a d ż a s t a n u . M e r t i y o s t a n o w i ą b o c z n ą l i n i ę k r ó l e w s k i e j l i n i i z Jodhpur, o d d z i e l o n ą w s z ó s t y m p o k o l e n i u R a t h o r ó w , od s y n ó w w ł a d c y Jodha - z a ł o ż y c i e l a miasta Jodhpur. B r a c i a D u d a i Varsingh nie n a l e ż e l i do l i n i i s u k c e s o r ó w w ł a d z y i c h ojca, p o n i e w a ż b y l i synami czwartej ż o n y w ł a d c y . W zamian za z o b o w i ą z a n i e wsparcia a r m i i w ł a d c y na w y p a d e k wojny, otrzymali n o w e tereny do zasiedlenia. W ten s p o s ó b M e r t i y o Rathor u f o r m o w a l i o d r ę b n e bractwo (birada­ r i ) , p o w i ą z a n e w i ę z a m i p o k r e w i e ń s t w a z l i n i ą k r ó l e w s k ą z Jodhpur oraz z i n n y m i b r a c t w a m i n a l e ż ą c y m i do r o d u Rathor w R a d ż a s t a n i e . Prezentowana w pracy l i n i a w ł a d c ó w z Jodhpur o b j ę ł a 13 p o k o l e ń , w y w o d z ą c y c h s i ę od w s p ó l n e g o przodka Rav Salkho, k t ó r y o t r z y m a ł numer 1 - 1 . N a j w i ę k s z y w ł a d c a Jodha ( 5 - 1 ) - z a ł o ż y c i e l miasta Jodhpur p r z y p a d ł na 5 pokolenie i r z ą d z i ł w I I p o ł o w i e X V w. Ostatni w ł a d c a ( 1 3 - 1 ) n a l e ż a ł do 13 pokolenia i u m a r ł w I I p o ł o w i e X V I I w. Specyficzny s p o s ó b prezentacji tej pracy pokazuje, j a k cennym ź r ó d ł e m dla b a d a ń k u l t u r y s ą k r o n i k i rodowe. C a ł y I t o m pracy jest bardzo i n t e r e s u j ą c y m i n i o s ą c y m d u ż ą w i e d z ę o m ó w i e n i e m �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 327 RECENZJE I O M Ó W I E N I A w a ż k i c h dla tego k r ę g u tradycji cech k u l t u r o w y c h . To jedna z najlepszych prac na temat k u l t u r y r a d ż p u c k i e j p o w s t a ł a w ostatnich latach. Obejmuje o m ó w i e n i e struktury s p o ł e c z n e j , e l e m e n t ó w obyczaju r a d ż p u c k i e g o , k t ó r y jest s z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c y , g d y ż dotyczy d w o r u , zasad po­ k r e w i e ń s t w a , poza t y m w y m i e n i a l i s t y z w i ą z a n y c h z d w o r e m u r z ę d n i k ó w itp. P r z e m y ś l e n i a te w y n i k a j ą z analizy t ł u m a c z e ń n i e k t ó r y c h f r a g m e n t ó w ś r e d n i o w i e c z n y c h k r o n i k tego r o d u , z lat 1462-1660. S ą to n i e z b ę d n e elementy do rekonstrukcji ś w i a t a R a d ż p u t ó w z tego okresu. Sama publikacja k r o n i k m o ż e stać się ź r ó d ł e m dla analiz tego s p o ł e c z e ń s t w a i j e g o kultury. M a m t u na m y ś l i t e r m i n o l o g i ę p o k r e w i e ń s t w a , sieć relacji s p o ł e c z n y c h R a d ż p u t ó w , w i d o c z n y c h na podstawie zawieranych przez w ł a d c ó w m a ł ż e ń s t w , oraz odzwierciedlenie t y c h relacji w prze­ strzeni. C h c ę p r z e d s t a w i ć te trzy elementy - sieci relacji, p o l i t y k ę a l i a n s ó w i m a ł ż e ń s t w - oraz ziemie lub terytoria, w y k o r z y s t u j ą c m a t e r i a ł y zawarte w opublikowanej kronice. W s p o ł e c z e ń s t w i e z ł o ż o n y m , j a k i m jest cywilizacja indyjska, jednostka i grupa u w i k ł a n e s ą w w i e l e poprzeplatanych ze s o b ą k r ę g ó w szerszego z a s i ę g u i sieci relacji, t w o r z ą c y c h p o ł ą c z e n i a m i ę d z y r ó ż n y m i sferami ż y c i a , gospodarki, k u l t u r y i t d . Sprowadzenie r z e c z y w i s t o ś c i w y z n a w ­ c ó w h i n d u i z m u do kasty jest d u ż y m uproszczeniem, s z c z e g ó l n i e w p r z y p a d k u R a d ż p u t ó w . Jed­ nostka funkcjonuje w grupach r o d o w y c h i terytorialnych, k t ó r y c h granice s ą jasno zdefiniowane. W p r z e c i w i e ń s t w i e do grup, sieci relacji c h a r a k t e r y z u j ą s i ę przekraczaniem s z t y w n y c h granic: t e r y t o r i a l n y c h , p o k r e w i e ń s t w a , czy klas s p o ł e c z n y c h . W ś w i e c i e k u l t u r y r a d ż p u c k i e j istotne znaczenie ma co najmniej k i l k a r o d z a j ó w sieci relacji: p o k r e w i e ń s t w a i p o w i n o w a c t w a , polityczna, ekonomiczna, handlowa, rytualna. Pierwsza z n i c h ( s i e ć relacji p o k r e w i e ń s t w a ) wyznaczana b y ł a przez zawieranie m a ł ż e ń s t w oraz t o w a r z y s z ą c e temu strategie, m a j ą c e na uwadze istotne dla rodu alianse polityczne. D z i ę k i temu p o w s t a ł y z ł o ­ ż o n e wzajemne p o w i ą z a n i a , w y n i k a j ą c e z p o w s t a ł y c h u k ł a d ó w w p o k o l e n i u ojca w ł a d c y , j e g o w ł a s n y c h z w i ą z k ó w oraz z relacji n a s t ę p c y tronu i r o d z e ń s t w a . S i e ć relacji p o l i t y c z n y c h , p o w i ą z a n a z d ł u g o f a l o w ą p o l i t y k ą d y n a s t y c z n ą r o d u , b y ł a r ó w n o ­ c z e ś n i e obrazem r o z ł o ż e n i a siły i w ł a d z y w danym regionie, w i ę k s z y m n i ż k s i ę s t w o . Relacje tego rodzaju c z ę s t o p r z e k r a c z a ł y t a k ż e granice s p o ł e c z n o ś c i , kast i w y z n a ń . S i e ć relacji e k o n o m i c z n y c h z w i ą z a n a b y ł a z p r z e p ł y w e m t o w a r ó w i u s ł u g oraz r e g u l u j ą c y c h j e decyzji. W p r z y p a d k u k s i ę s t w r a d ż p u c k i c h m i a ł y one bardziej lokalny, w e w n ę t r z n y charakter w z w i ą z k u z feudalnym systemem w y m i a n y k o n c e n t r u j ą c y m się w o k ó ł dworu. Pewien w p ł y w na te relacje m i a ł y szlaki handlowe p r z e c h o d z ą c e przez terytorium danego k s i ę s t w a . W z a l e ż n o ś c i od dogodnego p o ł o ż e n i a na g ł ó w n y c h szlakach handlowych, znaczenie tego rodzaju sieci w z r a s t a ł o . O s o b n ą s i e c i ą relacji s ą p o w i ą z a n i a rytualno-religijne. N a t y m p o z i o m i e w y r a ź n a staje s i ę p r z y n a l e ż n o ś ć p a ń s t w r a d ż p u c k i c h do c y w i l i z a c j i indyjskiej i h i n d u i z m u . P o w i ą z a n i a rytualne p o l e g a j ą na z w i ą z k a c h z p e w n y m i sektami h i n d u i s t y c z n y m i (Nath, Gosain), t a k ż e na podejmo­ w a n i u w y p r a w w ramach indyjskiego systemu o ś r o d k ó w p i e l g r z y m k o w y c h . D l a Radżputów s z c z e g ó l n i e istotne b y ł y m i e j s c o w o ś c i p i e l g r z y m k o w e H a r d w a r nad Gangesem i D w a r k a u za­ chodnich w y b r z e ż y G u d ż a r a t u . C z y m jest p o k r e w i e ń s t w o ? J e ś l i jest to zasada o r g a n i z u j ą c a w s p ó ł ż y c i e s p o ł e c z n e (Szynkiew i c z 1992), to w kulturze r a d ż p u c k i e j przybiera ona n a s t ę p u j ą c ą f o r m ę - pochodzenie od w s p ó l ­ nego przodka, o b o w i ą z u j e t e ż w s p ó l n o t a gospodarcza oraz z w i ą z k i z c z ł o n k a m i grupy, z k t ó r e j p o c h o d z i ł a matka lub inne kobiety. R e g u ł y te u w i d a c z n i a j ą p r z e s t r z e ń m o ż l i w y c h związków i relacji, co m o ż e m y n a z w a ć polem p o k r e w i e ń s t w a . M o ż n a j e o p i s a ć przez takie parametry j a k z a s i ę g , o b o w i ą z u j ą c e r e g u ł y oraz mechanizmy powstawania i p r z e k s z t a ł c a n i a tego pola. N a u w a g ę z a s ł u g u j e s z c z e g ó l n i e staranne przytoczenie przez a u t o r ó w w y s t ę p u j ą c e j w prze­ kazach r a d ż p u c k i c h ś r e d n i o w i e c z n e j t e r m i n o l o g i i p o k r e w i e ń s t w a . W i e m y , j a k i e p r o b l e m y stwa­ rza rekonstrukcja takich danych w terenie, gdzie stosowanie p o j ę ć wydaje s i ę b y ć d o w o l n e , a c z ę s t o z m i e n i a j ą s i ę one pod w p ł y w e m r ó ż n y c h c z y n n i k ó w z e w n ę t r z n y c h . N i e t y l k o z r ó ż n i ­ cowanie t e r m i n o l o g i i jest istotne, ale t a k ż e odmienne pole semantyczne tych p o j ę ć . R ó d r a d ż p u c k i s t a n o w i ł w s p ó l n o t ę e g z o g a m i c z n ą . Ten rodzaj w s p ó l n o t y pochodzeniowej m i a ł dla R a d ż p u t ó w istotne znaczenie. W y r a ż a ł s i ę w symbolice, np. j e d n a nazwa r o d u , w ł a d z a nad o k r e ś l o n y m t e r y t o r i u m lub posiadanie n a d z i a ł u z i e m i , posiadanie fortu-stolicy, k u l t b o g i n i �328 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A o p i e k u ń c z e j ( k u l a devi) oraz ś w i a d o m o ś ć w s p ó l n e g o przodka i m i t u pochodzeniowego. Z g o d n i e z z a s a d ą i m odleglejszy przodek, t y m liczniejsza grupa ( S z y n k i e w i c z 1992, s. 135), r a d ż p u c k i r ó d l i c z y ł kilkaset lub k i l k a d z i e s i ą t t y s i ę c y o s ó b . R ó d s t a n o w i ł n a d r z ę d n ą k a t e g o r i ą ł ą c z ą c ą R a d ż p u t ó w o nazwisku Rathor. N i e wszyscy z n i c h b y l i ze s o b ą spokrewnieni. W relacje m i ę d z y s o b ą w c h o d z i l i c i , k t ó r z y m i e s z k a l i w t y m sa­ m y m regionie. R a d ż p u c i żyli w bractwach (biradari), s t a n o w i ą c y c h w s p ó l n o t ę pochodzenia od jednego przodka. W podanym okresie autorzy w y l i c z a j ą 20 g ł ó w n y c h bractw (biradari) w k r ę g u samego rodu R a t h o r ó w . W i ę k s z o ś ć z nich n o s i ł a nazwy od imienia przodka, k t ó r e g o u w a ż a l i za z a ł o ż y c i e l a brac­ twa. Jeśli oddzielenie n a s t ą p i ł o na skutek zasiedlenia nowej ziemi, nazwa p o c h o d z i ł a od nazwy geograficznej, np. M e r t i y o . W y n i k a z tego, ż e s p o ś r ó d 20 biradari p r z e w a ż a j ą te, o d w o ł u j ą c e s i ę do p r z o d k ó w braci z s z ó s t e g o pokolenia l i n i i k r ó l e w s k i e j z Jodhpur, s ą linie m ł o d s z e (7 i 8 pokolenie) i starsze (2, 3 lub 5 pokolenie). W sojuszach z n a l a z ł y s i ę stare rody R a t h o r ó w , nie m a j ą c e w s p ó l ­ nych p r z o d k ó w z w ł a d c a m i Jodhpur. Te dane ś w i a d c z ą o dynamice p o d z i a ł ó w rodu. Z u p ł y w e m czasu dziedziczenie n a s t ę p u j e w l i n i i k r ó l e w s k i e j , t y l k o n a s t ę p c a tronu o t r z y m y w a ł tytuł, fort i w i ę k s z o ś ć ziem. Jego m ł o d s i bracia o t r z y m y w a l i n a d z i a ł y ziemi. L i n i a k r ó l e w s k a p o z o s t a w a ł a jedna, rosła natomiast liczba l i n i i m ł o d s z y c h i biradari, u t r z y m u j ą c y c h s i ę na swojej ziemi. R o d y r a d ż p u c k i e , s z c z e g ó l n i e linie senioralne b y ł y czasem ograniczone potencjalnymi m o ż ­ l i w o ś c i a m i sojuszy m a ł ż e ń s k i c h . S t ą d rola r e g u ł y hipergamii w takich strategiach. Bez m o ż l i w o ­ ści dziedziczenia f u n k c j o n o w a ł o potomstwo z nieprawego ł o ż a . Jednak znamy w y j ą t k i w historii K a c z h u , k i e d y to dziecko z takiego m a ł ż e ń s t w a - Godji - z o s t a w a ł o n a s t ę p c ą tronu. Genealogia o d g r y w a w a ż n ą r o l ę p o r z ą d k u j ą c wszystkie o d ł a m y r o d ó w , dostarcza t e ż informacji o kierunkach p o k r e w i e ń s t w a i sposobach jego zorganizowania ( S z y n k i e w i c z 1992, s. 68). Genealogia stanowi w z ó r do n a ś l a d o w a n i a . Rody m a j ą s z c z e g ó l n e znaczenie dla R a d ż p u t ó w , k a ż d y z nich podtrzymuje t r a d y c y j n ą n a z w ę . O d p o w i a d a j ą one g r u p o m endogamicznym u p o z o s t a ł y c h kast. O d w o ł u j ą s i ę do w i ę z i s p o ł e c z n e j t y p u genealogicznego, gdzie w a r t o ś c i ą b y ł a o d l e g ł o ś ć senioralnej l i n i i p o s i a d a j ą c e j w ł a d z ę lub z i e m i ę . W t y m typie w i ę z i istotne b y ł y liczba i z a s i ę g tych w i ę z i . W polityce a l i a n s ó w m a ł ż e ń ­ skich r o d ó w r a d ż p u c k i c h l i c z y ł o s i ę p o k r e w i e ń s t w o przez m ę ż c z y z n ę , j a k i filiacje przez kobiety, w t y m r ó w n i e ż przez m a ł ż o n k ę . C h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą dla p o j ę ć rodu i l i n e a ż u jest ich z m i e n n o ś ć i pewna u m o w n o ś ć . Z w i ą z a n e jest to ze z j a w i s k i e m dzielenia s i ę grup na mniejsze, n i e z a l e ż n e , po k i l k u pokoleniach. W ten s p o s ó b dawne w i ę z i z p o t o m k a m i k r e w n y c h sprzed k i l k u p o k o l e ń , t r a c ą swe znaczenie i w k r a c z a j ą w bardziej o g ó l n ą k a t e g o r i ę r o d u (sakh). Natomiast l i n e a ż , j a k o grupa s k ł a d a j ą c a s i ę z c z ł o n k ó w o w s p ó l n y m znanym przodku, nie przekracza z w y k l e trzech p o k o l e ń . W i ę ź p o m i ę d z y n i m i podtrzymuje p a m i ę ć ż y w y c h i aktualna w s p ó l n o t a i n t e r e s ó w . O f u n k c j o n o w a n i u danego bractwa d e c y d o w a ł a j e g o z d o l n o ś ć do zbrojnej obrony swojej z i e m i . Z i e m i a leży u podstaw wszystkich strategii sojuszy m i ę d z y r ó ż n y m i rodami. W w y o b r a ż e n i a c h r a d ż p u c k i c h ma ona n a j w i ę k s z ą w a r t o ś ć . Z i e m i a n a l e ż ą c a do w ł a d c y dzieliła s i ę na wsie o r ó ż n y m charakterze - wsie s ł u ż e b n e wobec w ł a d c y , w o l n e wsie, z a m i e s z k a ł e przez i n n y c h zbrojnych, k o r z y s t a j ą c y c h z d o c h o d ó w w zamian za s ł u ż b ę z b r o j n ą na rzecz w ł a d c y . Przypomina to zasady w y o d r ę b n i a n i a s i ę kategorii szlachty zagrodowej w Polsce, z a m i e s z k u j ą c e j z a ś c i a n k i i kolonie. Krajobraz krainy r a d ż p u c k i e j u z u p e ł n i a ł y wsie nadane braminom i i n n y m kastom, p o w i ą z a n y m ze ś w i ę t o ś c i ą - Czaranowie oraz wsie plemienne, nie zawsze p o d p o r z ą d k o w a n e w ł a d c y . Z z i e m i ą w i ą ż ą s i ę inne koncepcje t y p o w e dla tej k u l t u r y - ochrona granic, u t r z y m a n i e i o b o w i ą z e k karmienia swoich ludzi przez patrona. Znane s ą powszechnie zasady p o ż y w i e n i a i w s p ó ł - b i e s i a d o w a n i a , f o r m u ł o w a n e przez b r a m i n ó w , np. p o d z i a ł na kacza/pakka, r e g u ł y m ó w i ą ­ ce, z k t ó r y c h r ą k m o ż n a p r z y j ą ć p o ż y w i e n i e i j a k i e p o ż y w i e n i e , a z k t ó r y c h r ą k nie w o l n o j e ś ć w żadnym wypadku. W h i n d u i s t y c z n y m ś w i e c i e R a d ż p u t ó w o b o w i ą z u j ą inne zasady z w i ą z a n e z p o ż y w i e n i e m . T u nie m a r e g u ł n a k a z u j ą c y c h lub z a k a z u j ą c y c h , kto z k i m m o ż e z a s i ą ś ć do stołu. W n i o s e k z tego jest t a k i , ż e R a d ż p u t j e p o ż y w i e n i e z r ą k k a ż d e g o , z w y j ą t k i e m n i e d o t y k a l n y c h . Problem d o t y c z y �A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, 329 RECENZJE I O M Ó W I E N I A / BIKANER IV JAISALMER ^ODH^UR • • • \ MgRTA "••» SIND A RADZASTAN. ^ AMBER/JAIPUR • ' ^ - - ^ / 1 5 W A L IIOR BA^MER ^ - - 'gul BUNDI V^^CHITdR"-|R0H| l VSANCHOR - - " ^ VI V . - " " UDAIPUR UMAR^0JW|]^^^; 0 VIII B t MORZE ARABSKIE l U J \ GUDŻARAT &AWANAGAR • stolice p o t ę ż n y c h p a ń s t w O stolice p a ń s t w o mniejszym znaczeniu • •DUNGARHURC wsie nadane przedstawicielom m ł o d s z y c h l i n i i k r ó l e w s k i c h lub wsie, z k t ó r y c h p o c h o d z i ł y ż o n y c z ł o n k ó w rodu R a t h o r ó w I II III IV V VI VII VIII Rathor Kachvaho Gahlot Bhatti Cauhan Sodho Panwar Sankhlo Panwar Jadeja Przestrzenny z a s i ę g sieci relacji R a d ż p u t ó w Rathor z Jodhpur w X V - X V I I w. rys. A . i D . Demscy nie tego, z k i m m o ż n a b i e s i a d o w a ć lub nie, ale j e ś l i „jesz m ó j p o k a r m " znaczy, ż e oddajesz s i ę pod m o j ą o p i e k ę i jestem za ciebie odpowiedzialny. I I t o m p u b l i k a c j i z o s t a ł przedstawiony w bardzo i n t e r e s u j ą c y s p o s ó b . A u t o r z y z a m i e ś c i l i w y ­ b ó r t ł u m a c z e ń tych f r a g m e n t ó w k r o n i k , k t ó r e d o t y c z ą z a p i s k ó w k o l i g a c j i r o d z i n n y c h - w t y m genealogii, i m i o n , rodzin i miejsca pochodzenia ż o n , i m i o n braci, sióstr, dzieci, w t y m s y n ó w , czy c ó r e k . Przytaczane dane w s k a z u j ą na z n a c z ą c e dla R a d ż p u t ó w informacje, na z a w i ł o ś c i w z a j e m ­ nych koligacji z innymi rodami radżpuckimi. N a podstawie tej w y j ą t k o w e j prezentacji m o ż e m y u s t a l i ć n i e k t ó r e dane, ś w i a d c z ą c e o ramach ś w i a t a w y z n a w c ó w h i n d u i z m u , j a k ż e odmiennego od h i n d u i z m u w w y d a n i u M a n u s m r y t i czy b r a m i ń s k i e g o ś w i a t a hierarchii i granic. I d ą c tropem wzajemnych relacji i z a l e ż n o ś c i , j e s t e ś m y w stanie o d t w o r z y ć m a p ę o d z w i e r c i e d l a j ą c ą sieć wzajemnych relacji p o m i ę d z y g ł ó w n y m i i mniej w a ż n y m i r o d a m i R a d ż p u t ó w , i n n y m i ich sojusznikami oraz z a l e ż n ą od nich s ł u ż b ą . M o ż e m y po­ t r a k t o w a ć t ę c z ę ś ć k r o n i k j a k o ź r ó d ł o , z k t ó r e g o uzyskamy dane p o z w a l a j ą c e nam w y j ś ć poza stereotyp w y z n a w c y h i n d u i z m u , stworzonego przez idee Gandhiego, czy nawet poza stereotyp Radżputa jako w ł a d c y i wojownika. �330 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A Spisy m a ł ż e ń s t w , przedstawione w pracy, p o t r a k t o w a ł e m j a k o ź r ó d ł o do analiz r o d z a j ó w i t y p ó w relacji oraz ich z a s i ę g u na obszarze dzisiejszego R a d ż a s t a n u z X V - X V I I w. i s ą s i e d n i c h s t a n ó w . N a tej podstawie m o ż n a u s t a l i ć : - relacje R a t h o r ó w , kto ( n a s t ę p c a tronu, bracia) i z k i m w c h o d z i ł w relacje? - hierarchie tych m a ł ż e ń s t w i relacji - j a k i e t y p y m a ł ż e ń s t w d o m i n o w a ł y i k t ó r e z nich m i a ł y szanse na dziedziczenie? Czego nie m o ż n a b y ł o w y c z y t a ć z list m a ł ż e ń s t w ? B r a k tam p e ł n e j listy m ł o d s z y c h braci i ich m a ł ż e ń s t w , k t ó r a u m o ż l i w i ł a b y opis z a l e ż n o ś c i ich z w i ą z k ó w od ś l u b ó w starszego brata. Z k r o n i k w y ł a n i a s i ę obraz w y z n a w c y h i n d u i z m u daleki od przestrzegania m o n o g a m i i m a ł ­ ż e ń s k i e j . W ł a d c y w Jodhpur w t y m okresie posiadali, j a k s i ę okazuje od 6 do 25 ż o n . L i c z b a braci s i ę g a ł a 25, z p o d z i a ł e m na tych, co uzyskali c z ę ś ć z dziedzictwa po ojcu, oraz tych, k t ó r z y nie z n a l e ź l i s i ę w t y m podziale, np. c ó r e k , k t ó r e z o s t a ł y wydane za m ą ż . Rekonstrukcja w z a j e m n y c h relacji i „ w y m i a n y " kobiet ( m a t k i , siostry, c ó r k i ) , t y p y tej „ w y m i a n y " , r z u c a j ą ś w i a t ł o na obo­ w i ą z u j ą c e zasady gry a l i a n s ó w czy w r o g o ś c i m i ę d z y r o d a m i . K w e s t i a m a ł ż e ń s t w w h i n d u i z m i e , z p u n k t u w i d z e n i a kodeksu M a n u , przedstawiana jest w postaci 8 t y p ó w , z czego cztery uznane s ą za zgodnie z p r a w e m dharmy, a p o z o s t a ł e za niegod­ ne bramina i i n n y c h c z ł o n k ó w w y ż s z y c h w a r s t w h i n d u i z m u . M o ż n a j e p o d s u m o w a ć j a k o relacje t y p u h i p e r g a m i i , i z o g a m i i i h y p o g a m i i . Jeśli w y k o r z y s t a m y k r o n i k i M e r t i y o Rathor do z w e r y f i ­ k o w a n i a t y p ó w k o n t r a k t ó w m a ł ż e ń s k i c h , o k a ż e s i ę , iż spotykamy tu k i l k a t y p ó w - w y m i a n a k o b i e t z k r ę g u „ r ó w n o r z ę d n y c h " r o d ó w , hipergamia ( d o l o ) , konkubinaty, w y d a w a n i e kobiet za w y z n a w c ó w islamu oraz m a ł ż e ń s t w a pozakastowe. L i s t a ś l u b ó w i dzieci R a t h o r ó w z l i n i i w Jodhpur obejmuje 6 p o k o l e ń w ł a d c ó w M e r t o od c h w i l i o d ł ą c z e n i a s i ę tej bocznej c z ę ś c i r o d u od dynastii z Jodhpur i z a ł o ż e n i a k s i ę s t w a M e r t o . P o z w o l i ł e m sobie na dokonanie k i l k u analiz m a t e r i a ł u zamieszczonego w kronikach. W y n i k a z nich p o d z i a ł na rody, w k t ó r y c h w y m i a n a kobiet zachodzi w s p o s ó b nieograniczony ( B h a t t i , Czauhan, Kaczvaho, Sisodiyo Gahlot). Grupa kilkunastu r o d ó w p r z e w y ż s z a pod t y m w z g l ę d e m w y r a ź n i e pozostałe, które mają kilka p r z y p a d k ó w wymiany małżeńskiej w przeciągu opisywa­ n y c h tu 200 lat ( d o k ł a d n i e 198). K r o n i k i w y m i e n i a j ą p e w n ą l i c z b ę r o d ó w , z k t ó r y m i toczy się, albo z o s t a ł z a k o ń c z o n y , d ł u g o l e t n i spór. R o z w i ą z a n i e p r o b l e m u p i e c z ę t u j e ś l u b . Poza t y m k r ę g i e m w y m i a n y z n a l a z ł y s i ę inne, w o g ó l e nie w y m i e n i a n e rody, co m o ż n a r o z u m i e ć , ż e pozo­ s t a j ą one poza k r ę g i e m tej w y m i a n y . Osobno przedstawiam r ó d R a t h o r ó w , j a k o s t r o n ę „ b i o r ą c ą k o b i e t y " i „ d a j ą c ą kobiety", co w tradycyjnym h i n d u i z m i e posiada istotne znaczenie, p o n i e w a ż tej pierwszej przypisuje s i ę w y ż s z y status. K r ó l e w s k a linia rodu Rathor j a k o strona „ b i o r ą c a k o b i e t y " w c h o d z i ł a n a j c z ę ś c i e j w sojusze m a ł ż e ń s k i e z n a s t ę p u j ą c y m i rodami r a d ż p u c k i m i : Bhatti 11, K a c l w a h o 10, K e l h a n Bhatti 9, Sisodiyo Gahlot (Chitor) 9, Bhatti (Jaisalmer) 8, D e v r o Cauhan (Sirohi) 7, Sancoro Cauhan 6, Sonagaro Cauhan (Pali) 6, H a d o Cauhan ( B u n d i ) 5, Cauhan 5, Sekhavat K a c l w a h o (Amarsar, Sikargadh) 4, Jhala 4, Sodho Pamvar ( U m a r k o t ) 4, A h a r o Gahlot (Dungarpur, Vamsvalo) 3, N a r u k o K a c l w a h o 3 Razem (Bhatti 28, Cauhan 28, K a c l w a h o 17, Sisodiyo Gahlot 12, Panwar 6, Jhala 4, Sodho Panwar 4, Vaghela Solanki 4, Yadam/Yadav 2, Jadeja 2, Caura, Tank, Gaur 1) R a d ż p u c i Rathor z Jodhpur j a k o strona „ d a j ą c a kobiety", n a j c z ę ś c i e j n a w i ą z y w a l i relacje z n i ż e j wymienionymi rodami: K a c l w a h o ( A m b e r ) 7, B h a t t i (Jaisalmer) 5, Sisodiyo Gahlot (Citor) 4, D e v r o Cauhan (Sirohi) 3, K a c l w a h o ( G w a l i o r ) 3, A h a r o Gahlot 2, Vaghelo Solanki (Bandhavgadh) 2. Razem ( K a c l w a h o 10, Gahlot 6, Vaghela Solanki 2, Sodho Panwar, Jhala, Jadeja 1, m u z u ł m a ­ nie 2, d w ó r m o g o l s k i ) . N a tej podstawie m o ż n a r e k o n s t r u o w a ć w z o r y hierarchii m i ę d z y r o d a m i . Jeśli u z n a ć , ż e R a d ż p u t ó w o b o w i ą z y w a ł y te same zasady, co innych w y z n a w c ó w h i n d u i z m u , to prawdopodobnie w y ­ żej od R a t h o r ó w z Jodhpur stały rody K a c l w a h o i Sisodiyo Gahlot, s z c z e g ó l n i e i c h k r ó l e w s k i e linie z A m b e r i Udaipur. Tam w y d a w a n o za m ą ż n a j w i ę c e j kobiet. N i ż e j z n a j d o w a ł y s i ę rody, od k t ó r y c h brano k o b i e t y - B h a t t i i Cauhan. D o ś ć d u ż a liczba kobiet p r z y j m o w a n y c h ze strony �331 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A K a c h v a h o i Gahlot m o ż e w s k a z y w a ć na p r a k t y k ę w y m i a n y kobiet m i ę d z y t y m i r o d a m i . P o z o s t a ł e r o d y - Pamvar i Jhala - m a j ą mniejsze znaczenie, s t o p i e ń w y m i a n y kobiet m i ę d z y n i m i jest w y r a ź n i e n i ż s z y od poprzednich, co m o ż e ś w i a d c z y ć o d r u g o r z ę d n y m znaczeniu lub o pozosta­ w a n i u w m n i e j s z y m lub w i ę k s z y m stanie w r o g o ś c i . Takie w n i o s k i p ł y n ą przy powierzchownej analizie b i o r ą c e j pod u w a g ę n a z w y r o d ó w , nie u w z g l ę d n i a j ą c e j z r ó ż n i c o w a n i a w e w n ę t r z n e g o l i n i i tych r o d ó w . W k a ż d y m przypadku n a l e ż a ł o b y dodatkowo w z i ą ć pod u w a g ę , z jakiej l i n i i - k r ó l e w s k i e j czy bocznej - pochodzi ż o n a w ł a d c y oraz z której ż o n y w ł a d c y pochodzi n a s t ę p c a . N i e w ą t p l i w i e do k r ó l e w s k i c h l i n i i n a l e ż e l i Kaczvaho z A m b e r , t a k ż e Kachvaho z G w a l i o r , Sisodiyo Gahlot z Citor, czy B h a t t i z Jaisalmer. K t o zostaje n a s t ę p c ą tronu? Z danych p o c h o d z ą c y c h z k r o n i k i w y n i k a , ż e w i ę k s z o ś ć n a s t ę p ­ c ó w tronu p o c h o d z i ł a z jednej z trzech pierwszych ż o n , poza t y m z p i ą t e j , a nawet z d z i e s i ą t e j żony władcy. To s ą relacje s p o ł e c z n i e uznane. M a m y p e w n o ś ć , ż e d u ż o w i ę k s z a w y m i a n a kobiet z a c h o d z i ł a poza o f i c j a l n y m o b i e g i e m , g e n e r o w a n y m przez p o l i t y k ę sojuszy m i l i t a r n y c h . W i d o c z n a jest korelacja m i ę d z y s p o ł e c z n i e u z n a n y m i relacjami m a ł ż e ń s k i m i , a w i ę k s z y m dystansem przestrzen­ n y m m i ę d z y r o d a m i w c h o d z ą c y m i w sojusz. P o z o s t a ł e m i a ł y miejsce, j a k s i ę m o ż e m y s p o d z i e w a ć , w w ę ż s z y m k r ę g u k s i ę s t w a , m a j ą t k u , o k o l i c y czy d w o r u . W y j ą t k i e m b y ł y m a ł ż e ń s t w a b r a m i n ó w i innych administratorów związanych z dworem radżpuckim. Jest to zaledwie j e d e n z a s p e k t ó w ś w i a t a , w j a k i m ż y l i R a d ż p u c i . O t r z y m u j e m y obraz całej sieci relacji, p o k a z u j ą c y r o d y w ł a d c ó w , z k t ó r y m i warto m i e ć sojusze, r o d y o n i ż s z y m statusie, o d d a j ą c e swoje c ó r k i w e d ł u g zasad hipergamii, c z y l i w y ż e j oraz r o d y n a j e m n i k ó w w o j s k o w y c h b ę d ą c y c h na s ł u ż b i e . Hipergamia u m o ż l i w i a sojusze regionalne, ł ą c z ą c w rezultacie r ó ż n e grupy w o k ó ł w s p ó l n e g o systemu statusu (Fox 1971, s. 41). N a k o ń c u s t o j ą z w i ą z k i t y p u konkubinaty. P o w i ą z a n i a te m o ż n a p r z e ł o ż y ć na obraz przestrzenny, p o k a z u j ą c y wzajemne relacje m i ę d z y „ z i e m i ą " , gdzie kobiety s y m b o l i z u j ą z w i ą z k i nie t y l k o z ich rodem i j e g o s i ł ą m i l i t a r n ą , ale t a k ż e relacje m i ę d z y t e r y t o r i a m i . N a tej podstawie m o ż n a b u d o w a ć w y o b r a ż e n i a na temat l o g i k i stra­ tegii m a ł ż e ń s k i c h R a d ż p u t ó w tego okresu. N a z w i s k a r o d ó w , z k t ó r y c h p o c h o d z i ł y k o b i e t y oraz miejsca ich pochodzenia (pihar), umoż­ l i w i ł y stworzenie mapy. W y n i k a z niej, ż e obszar dzisiejszego R a d ż a s t a n u m o ż n a p o d z i e l i ć nie t y l k o na k s i ę s t w a , ale r ó w n i e ż na granice o d d z i e l a j ą c e ziemie n a l e ż ą c e do poszczególnych r o d ó w . N a tak w y o d r ę b n i o n y c h obszarach, stolice i g ł ó w n e f o r t y - m i a s t a z a j m o w a ł y l i n i e senioralne. M ł o d s z e l i n i e osadzane b y ł y w mniejszych fortach lub we wsiach. P o w s t a ł a d z i ę k i temu mapa wskazuje na ziemie zdominowane przez siłę p o s z c z e g ó l n y c h r o d ó w . N a z a k o ń c z e n i e p r a g n ę z a s u g e r o w a ć , ż e taki obraz ś w i a t a o d z w i e r c i e d l a ł d y n a m i k ę z m i a n w grupach tego t y p u , tzn. o p ł y n n y m , c z ę ś c i o w o k o c z o w n i c z y m charakterze. P o d l e g a j ą c a k o l e j ­ n y m p o d z i a ł o m r o z r a s t a j ą c a s i ę grupa, zachowuje: l i n i ę k r ó l e w s k ą ( s e n i o r a l n ą , b i e g n ą c ą w z d ł u ż n a s t ę p c ó w t r o n u ) ; k r ą g arystokracji krewniaczej w o k ó ł w ł a d c y ; ś r e d n i e l i n i e zachowujące status w ł a ś c i c i e l i z i e m s k i c h ; m ł o d s z e i o d l e g ł e l i n i e , zdegradowane n i e m a l do r o l i c h ł o p ó w ; n a j m ł o d s z e i najbardziej o d l e g ł e od w i e r z c h o ł k a drabiny rodowej grupy, k t ó r e praktycznie w y ­ p a d ł y poza r ó d , k a s t ę . O b o w i ą z y w a ł a zasada, ż e i m bliżej patrona i d w o r u , t y m w i ę k s z a szansa na zachowanie dawnej r a d ż p u c k i e j t o ż s a m o ś c i . M o i m zdaniem taka dynamika zmian macierzystej grupy pokazuje proces k s z t a ł t o w a n i a s i ę kast s ł u ż e b n y c h wobec l i n i i k r ó l e w s k i e j , zaliczanej do kategorii s i u d r ó w . LITERATURA Fox R . G . 1971, Kin, Berkeley. Clan, Raja and Rule. State-Hinterland Relations in Preindustrial India, H a r l a n L . 1992, Religion and Rajput Women. The Ethic of Protection in Contemporary Narra­ tives, Berkeley. K o 1 f f D . 1992, Naukar, Rajput, Sepoy - The Ethnohistory of the Military Labour Market in Hindustan, 1450-1850, Leiden. �332 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A Rudolph S. 1963, The Princely States o f Rajputana: Ethic, A u t h o r i t y and Structure, Journal S harm a of Political D . 1966, Rajasthan Rajasthan Earliest S h arm a Prepared Life of Mughal 1970, Rajasthan the Ages: the Orders Szynkiewicz in Medieval Influence, Studies, S i n g h j i V. 1994, The Rajputs Tod Through under Indian t. 24, s. 14-32. a Comprehensive of the Government and Authentic of Rajasthan, Histoiy t. 1: From of the Times to 1316 AD, Bikaner. G. 1968, Social to the Impact - Science, Rajasthan and Antiquities U r s z u l a Kaczmarek, Spod znaku AD) With Special Reference Agra. of Saurashtra, S. 1992, Pokrewieństwo. J. 1899, Annals (1500-1800 Agra. London. Studium of Rajasthan, Warneńczyka, etnologiczne, L o n d o n , t. Warszawa. 1-2. P o z n a ń 2002, w y d a w n i c t w o A R S N O V A , ss. 404 H i s t o r i a B u ł g a r i i jest d o s y ć s ł a b o znana w Polsce, c h o c i a ż zainteresowania badawcze w tej dziedzinie m a j ą d ł u g ą t r a d y c j ę . Wystarczy w s p o m n i e ć Jana Grzegorzewskiego, k t ó r y dla ich roz­ w i j a n i a z a ł o ż y ł w 1903 r. s t a c j ę n a u k o w ą „ H y a c i n t a e u m " . Jej sofijska ekspozytura (druga b y ł a w K o n s t a n t y n o p o l u ) z a p o c z ą t k o w a ł a nie t y l k o okres o ż y w i o n y c h k o n t a k t ó w p o l s k o - b u ł g a r s k i c h w X X w., ale w n i o s ł a w i e l k i w k ł a d w r o z w ó j polskiej orientalistyki. M i m o to do dzisiaj z w i ę k ­ s z y m zainteresowaniem n i ż czasy najnowsze cieszy s i ę dawna historia B u ł g a r ó w , gdy na i c h z i e m i a c h i s t n i a ł a s t a r o ż y t n a Tracja i ś r e d n i o w i e c z n e p a ń s t w o b u ł g a r s k i e ze s t o l i c ą w Plisce. N i c w t y m dziwnego - w t e d y n a j w y ż s z y p o z i o m o s i ą g n ę ł a kultura s t a r o b u ł g a r s k a . T y m cenniej­ sze s ą j e d n a k te opracowania, k t ó r e s t a r a j ą s i ę ł ą c z y ć r e f l e k s j ę h i s t o r y c z n ą ze w s p ó ł c z e s n o ś c i ą . D o tej grupy n a l e ż y omawiana k s i ą ż k a . P o d b ó j z i e m b u ł g a r s k i c h najpierw przez w ł a d c ó w bizantyjskich w X I w , a d w i e ś c i e lat p ó ź ­ niej przez T u r k ó w , z a h a m o w a ł r o z w ó j p a ń s t w o w o ś c i b u ł g a r s k i e j . K l ę s k a w b i t w i e na K o s o w y m Polu nie t y l k o s p o w o d o w a ł a u t r a t ę politycznej n i e z a l e ż n o ś c i , ale p r z y n i o s ł a t a k ż e d ł u g o t r w a ł e panowanie m u z u ł m a ń s k i c h s ą s i a d ó w , k t ó r e z a g r o z i ł o B u ł g a r o m w y n a r o d o w i e n i e m . D o p i e r o w X V I I I w. Paisij Chilendarski s t w o r z y ł i d e o l o g i ę n a r o d o w ą s t a w i a j ą c ą j a k o naczelne zadanie w y z w o l e n i e narodowe. N i e z w y k l e istotne znaczenie m i a ł y p o d j ę t e w ó w c z a s d z i a ł a n i a m a j ą c e na celu stworzenie b u ł g a r s k i e g o szkolnictwa i usamodzielnienie C e r k w i p r a w o s ł a w n e j . Z a p o c z ą t k o ­ w a ł o to w X I X w k s z t a ł t o w a n i e s i ę nowoczesnego narodu b u ł g a r s k i e g o . Zapatrzeni w dzieje w ł a s n y c h z r y w ó w n i e p o d l e g ł o ś c i o w y c h , Polacy c z ę s t o z a p o m i n a j ą , ż e w X I X w. d r o g ą zbrojnej w a l k i o n i e p o d l e g ł o ś ć p o d ą ż a ł y t a k ż e inne narody s ł o w i a ń s k i e , w ś r ó d k t ó r y c h b y l i B u ł g a r z y . Jest to w j a k i m ś sensie z r o z u m i a ł e , p o n i e w a ż r e a l n ą pomoc w walce S ł o ­ w i a n o m p o ł u d n i o w y m o k a z y w a ł a Rosja - g ł ó w n y przeciwnik polskiej n i e p o d l e g ł o ś c i . N i e z a l e ż n i e od t y c h z ł o ż o n y c h u w a r u n k o w a ń losy obu naszych n a r o d ó w w X I X w. c z ę s t o s i ę p r z e p l a t a ł y . P r z y k ł a d e m jest pomoc okazana N e o f i t o w i B o z w e l e m u przez p o l s k ą e m i g r a c j ę w T u r c j i podczas j e g o z a b i e g ó w o u n i e z a l e ż n i e n i e się C e r k w i bułgarskiej od patriarchatu k o n s t a n t y n o p o l i t a ń s k i e g o . Z g ł o s z o n e przez B o z w e l e g o postulaty z a s t ą p i e n i a greckiego w ł a d y k i przez duchownego b u ł g a r ­ skiego i w p r o w a d z e n i a m o d l i t w w j ę z y k u n a r o d o w y m s p o w o d o w a ł y internowanie duchownego na ś w i ę t e j G ó r z e A t h o s . Dopiero w 1870 r. W y s o k a Porta w y d a ł a firman z e z w a l a j ą c y na p o w o ł a ­ nie o d r ę b n e g o egzarchatu b u ł g a r s k i e g o . K i l k a lat p ó ź n i e j , w w y n i k u w o j n y rosyjsko-tureckiej kongres b e r l i ń s k i z d e c y d o w a ł o u t w o r z e n i u z a l e ż n e g o od T u r c j i K s i ę s t w a B u ł g a r s k i e g o . Informacje d o t y c z ą c e b u ł g a r s k i e j historii z a j m u j ą niewiele miejsca w omawianej k s i ą ż c e , po­ n i e w a ż A u t o r k a u z n a ł a , ż e s t a n o w i ą t y l k o o g ó l n e ramy, w k t ó r y c h k s z t a ł t o w a ł y s i ę stosunki p o l s k o - b u ł g a r s k i e . Takie rozumowanie jest z r o z u m i a ł e , c h o c i a ż na p o c z ą t k u pierwszego rozdzia­ łu m o ż n a b y ł o p o d a ć nieco w i ę c e j informacji o b u ł g a r s k i e j historii. Zamiast tego znajdujemy tam obszerny w y w ó d na temat z w i ą z k ó w p o l s k o - b u ł g a r s k i c h od ś r e d n i o w i e c z a po w i e k X X . Oficjalna w y k ł a d n i a w y p r a w y k r ó l a W ł a d y s ł a w a I I I pod W a r n ę z p e w n o ś c i ą nie zaspokoi d o c i e k l i w o ś c i h i s t o r y k a , ale stanowi w ł a ś c i w y p u n k t w y j ś c i a do o m ó w i e n i a z w i ą z k ó w polsko-bułgarskich �333 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A w X I X i X X w. I c h i s t o t n ą c z ę ś c i ą b y ł o d t ą d u d z i a ł W ę g r ó w , k t ó r y c h k r ó l e m b y ł W a r n e ń c z y k . W w i e k u X I X w s p ó l n i e z Polakami w a l c z y l i o n i z o b c ą p r z e m o c ą . M a m na m y ś l i opisane szcze­ g ó ł o w o losy u c z e s t n i k ó w w ę g i e r s k i e j r e w o l u c j i 1848 r. Ten fragment dobrze ukazuje stosunek autorki do historii. Zamiast oceniania i ferowania w y r o k ó w , znajdujemy p r ó b ę w y j a ś n i e n i a i zro­ zumienia p r z y c z y n k o n w e r s j i na islam c z ę ś c i polskich o f i c e r ó w internowanych przez T u r k ó w na terenach dzisiejszej B u ł g a r i i . B e m , Stein i K m e t a nie posiadali p r z e c i e ż ś r o d k ó w finansowych hr. W ł a d y s ł a w a Zamoyskiego, u m o ż l i w i a j ą c y c h zachowanie n i e z a l e ż n o ś c i . Z b l i ż e n i e p o l s k o - b u ł g a r s k i e z a p o c z ą t k o w a ł y w X I X w. kontakty osobiste l i t e r a t ó w i uczo­ n y c h , a potem t a k ż e d z i a ł a l n o ś ć pierwszych organizacji, k t ó r e p o d j ę ł y trud w y d a w a n i a w ł a s n y c h czasopism i organizowania r ó ż n e g o rodzaju imprez o k o l i c z n o ś c i o w y c h . Opis tych w y s i ł k ó w za­ m y k a j ą c pierwszy r o z d z i a ł , stanowi d o s k o n a ł e w y j a ś n i e n i e dla zaprezentowanego dalej nasilenia tej d z i a ł a l n o ś c i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . B u ł g a r i ę o d w i e d z i ł y w t e d y liczne polskie delegacje instytucji i ś r o d o w i s k o ś w i a t o w y c h . K u l m i n a c j ą tych k o n t a k t ó w b y ł o otwarcie latem 1935 r. mauzoleum W ł a d y s ł a w a W a r n e ń c z y k a , z u d z i a ł e m polskiej delegacji oficjalnej i cara B u ł g a r i i - Borysa. R o z d z i a ł , podobnie j a k p o z o s t a ł e , z o s t a ł zaopatrzony w n i e z w y k l e bogaty m a t e r i a ł ikonograficzny. O b o k z d j ę ć , znajdujemy tu kopie d o k u m e n t ó w , plany, mapy, tabele. Szkoda, ż e nie zawsze w y t ł u m a c z o n o d o k ł a d n i e ich z w i ą z e k z tekstem, j a k w przypadku k o p i i karty t y t u ł o ­ wej Trzech bułgarskich pieśni Aleksandra C h o d ź k i (s. 39), oraz nie w y j a ś n i o n o d o k ł a d n i e j t r e ś c i , j a k w przypadku przytoczonego na s. 49 w y k a z u w y d a t k ó w na b u d o w ę pomnika k r ó l a W ł a d y s ł a w a pod W a r n ą , k t ó r y nie zawiera przypisu d o t y c z ą c e g o waluty. D r u g i r o z d z i a ł ( k s i ą ż k a ma u k ł a d rzeczowy) prezentuje d w i e w y b i t n e postacie n i e z w y k l e zasłużone dla r o z w i j a n i a s t o s u n k ó w polsko-bułgarskich: Jana Grzegorzewskiego Z e m b r z u s k ą - G u r z y ń s k ą . Trafnie z a t y t u ł o w a n o go Na pograniczu kultur, i Wandę b o w i e m d z i a ł a l n o ś ć bo­ h a t e r ó w o b e j m o w a ł a styk Europy i A z j i . S z c z e g ó l n i e dobrze w i d a ć to w pracy wspomnianego w c z e ś n i e j J. Grzegorzewskiego, k t ó r y ma w i e l k i e z a s ł u g i nie t y l k o dla r o z w o j u k o n t a k t ó w z B u ł ­ g a r i ą , ale t a k ż e dla powstania polskiej t u r k o l o g i i . Wanda Z e m b r z u s k a - G u r z y ń s k a z o s t a ł a o k r e ś ­ lona m i a n e m „ c z ł o w i e k a d w ó c h kultur". M n i e j znana w Polsce n i ż Grzegorzewski, jest wspania­ ł y m p r z y k ł a d e m zachowania polskości w trzecim pokoleniu. Urodzona w Sofii w 1889 r. u k o ń c z y ł a tam g i m n a z j u m i po studiach w e L w o w i e p o w r ó c i ł a do B u ł g a r i i by z a j ą ć s i ę tam dzia­ ł a l n o ś c i ą na rzecz k o l o n i i polskiej. Z powodzeniem ł ą c z y ł a d z i a ł a l n o ś ć d z i e n n i k a r s k ą z l i t e r a c k ą . D o w o d z ą tego reprodukowane w k s i ą ż c e autografy wierszy napisanych w dwóch językach - p o l s k i m i b u ł g a r s k i m . N i e z a p o m n i a ł a o B u ł g a r i i po powrocie do P o l s k i . Z Poznania, gdzie o s i a d ł a w r a z z m ę ż e m , k o n t y n u o w a ł a s w o j ą p r a c ę na rzecz z b l i ż e n i a polsko-bułgarskiego. W i e l k o p o l a n i e docenili j e j w k ł a d w rozwijanie d z i a ł a l n o ś c i organizacji s p o ł e c z n y c h i k u l t u r a l ­ n y c h - po ś m i e r c i j e j c i a ł o s p o c z ę ł o w krypcie z a s ł u ż o n y c h na cmentarzu s t a r o ł ę c k i m . Trzeci r o z d z i a ł - Polonia bułgarska, jest najobszerniejszy i zawiera r o z w a ż a n i a , k t ó r e , j a k s ą d z ę , z d e c y d o w a ł y o p o d j ę c i u w y s i ł k u napisania k s i ą ż k i . Zaprezentowano w n i m losy w s p ó ł ­ czesnej P o l o n i i w B u ł g a r i i , w oparciu o w ł a s n e badania. U w a ż a m , ż e podnosi to z n a c z ą c o war­ t o ś ć tej c z ę ś c i k s i ą ż k i . A u t o r k a u k a z a ł a s z e r o k ą p a n o r a m ę ż y c i a polonijnego, p o c z y n a j ą c od o g ó l ­ n y c h danych na temat l i c z e b n o ś c i i s k ł a d u s p o ł e c z n e g o , przez w i a d o m o ś c i o ż y c i u r e l i g i j n y m i znaczeniu j ę z y k a polskiego, po o m ó w i e n i e instytucjonalnej strony f u n k c j o n o w a n i a Polonii - D o m Polski oraz inne organizacje. W rozdziale, obok obszernej informacji zebranej podczas l i c z n y c h w y j a z d ó w badawczych, p o d j ę t o t a k ż e p r ó b ę analizy relacji m i ę d z y p o l s k o ś c i ą a P o l o n i ą i prezentacji P o l a k ó w j a k o grupy narodowej. Te ciekawe fragmenty, o d w o ł u j ą c e s i ę do wydanej przez a u t o r k ę d z i e s i ę ć lat w c z e ś n i e j k s i ą ż k i Dzieje Polaków na ziemiach bułgarskich (Poznań 1993), i l u s t r u j ą nie t y l k o z d j ę c i a i cytaty z d o k u m e n t ó w , ale t a k ż e fragmenty r o z m ó w przeprowa­ dzonych z bohaterami r o z d z i a ł u oraz napisane przez nich wiersze. W y w o d y te u k a z u j ą wszech­ s t r o n n o ś ć z a i n t e r e s o w a ń badawczych k u l t u r o z n a w c y , opartych na osobistym zaangażowaniu. Podczas lektury w y c z u w a l n a jest empatia, z j a k ą A u t o r k a ukazuje p o s z c z e g ó l n e problemy. N a tle poprzedniego znacznie skromniej prezentuje s i ę ostatni, czwarty r o z d z i a ł , o m a w i a j ą c y g r u p ę B u ł g a r ó w p r z e b y w a j ą c y c h w Polsce po I I wojnie ś w i a t o w e j . U . Kaczmarek p r z y p o m n i a ł a , ż e pierwsi B u ł g a r z y osiedlali s i ę w Polsce j u ż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . D o tej tradycji n a w i ą z u j e �334 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A w s p ó ł c z e s n a , nieliczna b u ł g a r s k a emigracja, l i c z ą c a w e d ł u g danych ambasady b u ł g a r s k i e j w War­ szawie ok. 5 tys. o s ó b . M i m o znacznie mniejszej o b j ę t o ś c i tego r o z d z i a ł u , n a l e ż y u z n a ć c e l o w o ś ć j e g o napisania. Tak n i e w i e l e p r z e c i e ż w i e m y o a k t y w n o ś c i organizacji b u ł g a r s k i c h z a ł o ż o n y c h w Ł o d z i i W r o c ł a w i u w ostatniej dekadzie u b i e g ł e g o stulecia. I c h o b e c n o ś ć p o d k r e ś l a d ą ż e n i e do zachowania r ó w n o w a g i i d w u k i e r u n k o w o ś c i w y m i a n y p o l s k o - b u ł g a r s k i e j . Jednak niezbyt prze­ k o n u j ą c o realizuje cel ukazania „ z n a c z ą c e j o b e c n o ś c i B u ł g a r ó w w Polsce". O w a o b e c n o ś ć n i g d y a ż tak z n a c z ą c a nie b y ł a . Z p o w o d z e n i e m za to u d a ł o s i ę A u t o r c e z r e a l i z o w a ć p o z o s t a ł e cele postawione opracowaniu: ukazanie d z i e j ó w s t o s u n k ó w p o l s k o - b u ł g a r s k i c h , p r z y b l i ż e n i e najbar­ dziej z a s ł u ż o n y c h w tej dziedzinie postaci oraz zarysowanie obrazu polskiej k o l o n i i w B u ł g a r i i . Urszula Kaczmarek o p u b l i k o w a ł a k s i ą ż k ę , k t ó r a podsumowuje p o d j ę t y przez n i ą w i e l e lat temu trud dokumentowania historii z w i ą z k ó w p o l s k o - b u ł g a r s k i c h . Obszerny m a t e r i a ł i k o n o g r a ­ ficzny u z u p e ł n i a j ą c tekst potwierdza w i e l k i e z a a n g a ż o w a n i e A u t o r k i w o m a w i a n ą t e m a t y k ę (na k i l k u z d j ę c i a c h znajdziemy j e j p o s t a ć ) . N i e b ę d z i e przesady w stwierdzeniu, ż e stanowi j e g o i n t e g r a l n ą c z ę ś ć . W i d a ć to nawet w formie p o d p i s ó w p o s z c z e g ó l n y c h r y c i n , k o n t y n u u j ą c e j m y ś l r o z p o c z ę t ą w t e k ś c i e . K s i ą ż k ę zaopatrzono w obszerna b i b l i o g r a f i ę , indeksy osobowy i nazw geograficznych oraz spis tabel. K o ń c z y j ą podsumowanie z a t y t u ł o w a n e Zamiast zakończenia, k t ó r e jest d o s y ć nietypowe. Zamiast analizy i o g ó l n y c h w n i o s k ó w , znajdujemy w n i m r e f l e k s j ę p o ś w i ę c o n ą w y b i t n y m Polakom b ę d ą c y m duchowymi p r z y w ó d c a m i bułgarskiej Polonii. Dzisiaj, gdy p i s z ę te s ł o w a , w i e m , ż e jest to ostatni r o z d z i a ł napisany przez U r s z u l ę Kaczmarek, k t ó r e j n a g ł a ś m i e r ć z a m k n ę ł a a k t y w n o ś ć n a u k o w ą . Dlatego f o r m ę z a k o ń c z e n i a o d c z y t u j ę j a k o zapro­ szenie do k o n t y n u o w a n i a b a d a ń nad p r o b l e m a t y k ą s t o s u n k ó w p o l s k o - b u ł g a r s k i c h . Jestem prze­ konany, ż e n a s t ę p n i badacze b ę d ą p a m i ę t a l i o tej k s i ą ż c e i o d o r o b k u j e j A u t o r k i . Andrzej Piotr Ż u k , Społeczeństwo w działaniu. wych ruchów w Polsce, społecznych Ekolodzy, feministki, skłotersi. Socjologiczna Fur i er analiza no­ Warszawa 2 0 0 1 , W y d a w n i c t w o N a u k o w e S C H O L A R , ss. 261 K i m s ą feministki i ekolodzy? W i ę k s z o ś ć s p o ł e c z e ń s t w a polskiego posiada j u ż p e w n ą ( c z ę s t o nie p o z b a w i o n ą stereotypizacji) w i e d z ę na ten temat. K o j a r z y m y ich g ł ó w n i e z g ł o ś n y m i happenin­ gami i demonstracjami w obronie kobiet lub nadmiernie eksploatowanej przyrody. N a j c z ę ś c i e j d o c i e r a j ą do nas s k r a w k i i c h rzeczywistych p o g l ą d ó w i form a k t y w n o ś c i . Jednak k i m s ą skłotersi? Wszystkich zainteresowanych o d p o w i e d z i ą na to pytanie, a t a k ż e d o g ł ę b n y m zrozumieniem feno­ menu n o w y c h r u c h ó w s p o ł e c z n y c h kieruję do k s i ą ż k i Piotra Ż u k a : Społeczeństwo Ekolodzy, feministki, skłotersi. Socjologiczna analiza nowych ruchów społecznych w w działaniu. Polsce. Owe trzy nowe ruchy s ą tutaj p r z y c z y n k i e m do g ł ę b s z e j refleksji nad k o n d y c j ą ś w i a t a w s p ó ł ­ czesnego. O t r z y m u j e m y d u ż ą d a w k ę w i e d z y o s p o ł e c z e ń s t w a c h zachodnich, k t ó r e w c z e ś n i e j n i ż Polska w e s z ł y w f a z ę p o n o w o c z e s n ą . Poznajemy podstawowe elementy postmodernistycznej k r y t y k i s p o ł e c z e ń s t w a konsumpcyjnego i k u l t u r y masowej. Jej n o ś n i k i e m s ą w ł a ś n i e nowe ruchy s p o ł e c z n e , k t ó r e na stałe w p i s a ł y s i ę w j u ż w krajobraz ś w i a t a zachodniego. Przy okazji rekonstruowania ruchu ekologicznego, ś r o d o w i s k a feministek oraz s k ł o t e r s ó w p o w s t a ł r ó w n i e ż d o s k o n a ł y obraz s p o ł e c z e ń s t w a polskiego na p r o g u trzeciego t y s i ą c l e c i a . A u t o r dzieli s i ę z n a m i bardzo i n t e r e s u j ą c y m i u w a g a m i na temat istnienia klasy ś r e d n i e j , k o n d y c j i p o l ­ skiej inteligencji, sytuacji m ł o d z i e ż y oraz funkcjonowania s p o ł e c z e ń s t w a obywatelskiego. Tak w i e l e w ą t k ó w z o s t a ł o r o z w i n i ę t y c h dla potrzeb lepszego osadzenia n o w y c h r u c h ó w s p o ł e c z n y c h w k o n t e k ś c i e p o l s k i m . Jak wskazuje Ż u k , s t a n o w i ą one na naszym gruncie zjawisko nowe. S ą m a ł y m i e n k l a w a m i w a r t o ś c i ponowoczesnych, n o ś n i k a m i innowacyjnego p o d e j ś c i a do status quo. Za t e o r e t y c z n ą p o d b u d o w ę dla opisania problemu badawczego s ł u ż ą przede w s z y s t k i m teorie n o w y c h r u c h ó w s p o ł e c z n y c h . P r z y w o ł a n a zostaje koncepcja A l a n a Touraina, w której za nowe ź r ó d ł o k o n f l i k t ó w s p o ł e c z n y c h uznano h i s t o r y c z n o ś ć . Walka na najbardziej o g ó l n y m poziomie t w o ­ rzenia r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n e j , w której s t a w k ą jest kontrola orientacji kulturowych, jest w ł a ś n i e �335 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A ruchem s p o ł e c z n y m . P o d ł o ż e m na k t ó r y m r o d z ą s i ę nowe ruchy jest społeczeństwo postindustrial- ne. W t y m n o w y m typie s p o ł e c z e ń s t w a n a s t ę p u j e p r z e s u n i ę c i e w kierunku takich w a r t o ś c i s p o ł e c z ­ n y c h j a k : decentralizacja, s a m o r z ą d n o ś ć , nacisk na a u t o n o m i ę oraz zachowanie t o ż s a m o ś c i . N o w e ruchy nie s t a w i a j ą sobie j u ż za cel otwartej w a l k i z systemem (tak j a k m i a ł o to miejsce w przypadku tradycyjnego ruchu robotniczego), przede w s z y s t k i m s ą zainteresowane poszerzaniem społeczeń­ stwa obywatelskiego oraz zmianami j a k o ś c i o w y m i na poziomie ż y c i a jednostki. N a o b r z e ż a c h m a t e r i a l i z m u oraz w a r t o ś c i t r a d y c j o n a l i s t y c z n o - r e l i g i j n y c h , uznawanych za d o m i n u j ą c e w kulturze polskiej, nowe ruchy s p o ł e c z n e i n k o r p o r u j ą ten w ł a ś n i e m o d e l k u l t u r o w y . Jak d o w o d z i Ż u k , j e d y n i e inteligencja oraz m ł o d z i e ż alternatywna m o ż e b y ć b a z ą s p o ł e c z n ą dla tego t y p u d z i a ł a l n o ś c i . Polska klasa ś r e d n i a pozostaje raczej wierna w a r t o ś c i o m materialistyczn y m i nie stanowi (tak j a k ma to miejsce w s p o ł e c z e ń s t w a c h zachodnich) zaplecza dla t y c h r u c h ó w . R o d z i m e r u c h y m a j ą r ó w n i e ż i n n ą g e n e z ę od swoich starszych o d p o w i e d n i k ó w na Zachodzie. N i e z r o d z i ł y s i ę z k o n t r k u l t u r y lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h , k t ó r a w Polsce nie m i a ł a tak w i e l k i e g o i m p e t u i w p ł y w u na o b o w i ą z u j ą c y m o d e l kultury. D l a e k o l o g ó w w a ż n y m i inspiracjami b y ł a j e d y n i e P o m a r a ń c z o w a A l t e r n a t y w a , natomiast w i ę k s z o ś ć w a ż n y c h dla n i c h w z o r c ó w prze­ n i k n ę ł a w latach o s i e m d z i e s i ą t y c h z Europy Zachodniej i S t a n ó w Zjednoczonych. R ó w n i e ż zdaniem feministek, trudno o d n a l e ź ć inspiracje t y p o w o polskie dla i c h ruchu. Ist­ n i e j ą c a w Polsce L i g a K o b i e t s t a n o w i ł a w ł a ś c i w i e zaprzeczenie i d e i f e m i n i s t y c z n y c h , k t ó r e r o z p r z e s t r z e n i ł y s i ę w ó w c z a s w ś w i e c i e zachodnim. Podobna sytuacja m a miejsce w p r z y p a d k u s k ł o t e r s ó w . Idea s k ł o t i n g u , p o l e g a j ą c a na zajmowaniu przez m ł o d y c h l u d z i p u s t o s t a n ó w i t w o r z e ­ n i u pewnego rodzaju k o m u n , p r z y w ę d r o w a ł a prosto z europejskich ś r o d o w i s k alternatywnych w r a z z p o c z ą t k i e m lat d z i e w i ę ć d z i e s i ą t y c h . S z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c e fragmenty k s i ą ż k i p o ś w i ę c o n e s ą rekonstrukcji p o d s t a w o w y c h struk­ tur organizacyjnych, bazy s p o ł e c z n e j oraz w a r t o ś c i i c e l ó w , j a k i e t o w a r z y s z ą prezentowanym ś r o d o w i s k o m . A u t o r p o k u s i ł s i ę o stworzenie w s p ó l n e j p ł a s z c z y z n y dla p r z e k o n a ń i postaw k a ż ­ dego z r u c h ó w . N a podstawie przeprowadzonych b a d a ń ankietowych, za w a r t o ś c i k o n s t y t u u j ą c e dla u c z e s t n i k ó w n o w y c h r u c h ó w s p o ł e c z n y c h u z n a ł wartości postmateriałistyczne. ci t y c h ś r o d o w i s k s k ł a n i a j ą s i ę k u d y s k u r s o w i postmodernistycznemu, Reprezentan­ kwestionując istnienie w s z e l k i c h p r a w d absolutnych. M o ż e m y z a o b s e r w o w a ć w ś r ó d nich zanik w i a r y w n i e o m y l n o ś ć n a u k i i z b a w c z ą moc w y t w o r ó w technologicznych. Respondenci p r e z e n t u j ą t a k ż e p o n o w o c z e s n ą p o s t a w ę wobec r e l i g i i , b u d u j ą w ł a s n e koncepcje tzw. „religii p r y w a t n e j " . Z jednej strony zieloni, feministki i słotersi o d r z u c a j ą w a r t o ś c i przedmaterialistyczne (zinstytu­ c j o n a l i z o w a n ą religię, patriotyzm, t r a d y c y j n ą r o d z i n ę , w a r t o ś c i propagowane przez k o ś c i ó ł kato­ l i c k i , itd.). Z drugiej, s p r z e c i w i a j ą s i ę przejawom kultury materialistycznej ( k o n s u m p c j o n i z m o w i , komercjalizacji, p r a k t y k o m m i ę d z y n a r o d o w y c h korporacji, makdonaldyzacji s p o ł e c z e ń s t w a ) . I c h propozycje m o ż e m y zatem o k r e ś l i ć mianem trzeciej fali kulturowej, nie k o r e s p o n d u j ą c e j z d w o m a poprzednimi modelami. N o w e ruchy p r z y j m u j ą najczęściej s t r u k t u r ę l u ź n y c h sieci, celowo rezygnu­ j ą c z centralnego punktu decyzyjnego. Obok stałych c z ł o n k ó w p o s i a d a j ą d u ż ą l i c z b ę z w o l e n n i k ó w , k t ó r z y u j a w n i a j ą swa o b e c n o ś ć w momencie konfrontacji ze status quo. D o podstawowych f o r m ich a k t y w n o ś c i s p o ł e c z n e j n a l e ż ą : demonstracje, happeningi, sitingi, blokady i okupacje. Ponadto orga­ nizowane s ą zloty, spotkania, kluby dyskusyjne dla c z ł o n k ó w i s y m p a t y k ó w ruchu oraz d z i a ł a l n o ś ć pomocniczo-informacyjna (np. porady dla kobiet w klubach feministycznych). S k ł o t y p e ł n i ą t a k ż e c z ę s t o r o l ę regionalnych a n i m a t o r ó w k u l t u r o w y c h dla sceny alternatywnej. Ż u k t ł u m a c z y zjawisko n o w y c h r u c h ó w s p o ł e c z n y c h poprzez r e k o n s t r u k c j ę i c h c e l ó w , m o t y ­ w ó w , zasad organizacji, f o r m a k t y w n o ś c i . N i e s ą to jednak d o k ł a d n e monografie p o s z c z e g ó l n y c h r u c h ó w . D l a o s ó b s z c z e g ó l n i e zainteresowanych k t ó r y m ś z nich m o g ą to b y ć informacje nie­ w y s t a r c z a j ą c e , poutykane w g ą s z c z u teoretycznych r o z w a ż a ń . M i m o , iż nowe ruchy m o g ą s i ę w y d a w a ć j e d y n i e i l u s t r a c j ą dla w a ż n i e j s z y c h p r o c e s ó w spo­ ł e c z n y c h , i c h rola nie jest w tej k s i ą ż c e bagatelizowana. Warto na c h w i l ę z a t r z y m a ć s i ę nad p r o ­ p a g o w a n y m i przez nich p o g l ą d a m i , c h o ć p o z o s t a j ą one z j a w i s k i e m d o ś ć egzotycznym w naszym s p o ł e c z e ń s t w i e . Okazuje s i ę b o w i e m , ż e poza demonstracjami i g ł o ś n y m i happeningami niosą ze s o b ą i n t e r e s u j ą c e , nowe w a r t o ś c i k u l t u r o w e . Ż u k nie n a w o ł u j e do i c h akceptowania, j e d y n i e �336 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A akcentuje i c h istnienie. Nade wszystko k s i ą ż k a ta jest s w o i s t y m p r z e w o d n i k i e m po ś w i e c i e posti n d u s t r i a l n y m oraz meandrach postmodernistycznych teorii, k t ó r e p r ó b u j ą go o b j a ś n i a ć . Pobudza do refleksji nad m o ż l i w y m i m o d e l a m i k u l t u r o w y m i , j a k i e j u ż w k r ó t c e m o g ą z a i s t n i e ć w s p o ł e ­ c z e ń s t w i e p o l s k i m . Dyskretnie w p r o w a d z a nas za k u l i s y p o n o w o c z e s n o ś c i . Joanna Roch Sulima, Głosy tradycji, Warszawa 2 0 0 1 , W y d a w n i c t w o D i G , ss. W 2000 r o k u Roch Sulima o p u b l i k o w a ł Antropologię codzienności. Cukras 184 Głosy tradycji są - jak czytamy w „ P o s ł o w i u " - d o p e ł n i e n i e m tej k s i ą ż k i . U k a z u j ą zarazem nowe m o ż l i w o ś c i odczyta­ nia w s p ó ł c z e s n e j kultury, w k t ó r e j , m i m o szybko z a c h o d z ą c y c h zmian, w c i ą ż jeszcze obecne s ą elementy p r z e s z ł o ś c i , tradycji. Sulima o d k r y w a j e w „ ś w i a t o p o g l ą d a c h potocznych, w folklorze, m i t o l o g i a c h ś r o d o w i s k o w y c h , we w s p ó ł c z e s n y c h przejawach c z e g o ś , co o k r e ś l a s i ę p o w s z e c h n ą p a m i ę c i ą k u l t u r o w ą czy e s t e t y c z n ą , u o b e c n i a j ą c ą s i ę w lekturze krajobrazu, p r z e j a w i a n i u s i ę sacrum, w m ó w i e n i u o swojej « n a j b l i z s z e j o j c z y z n i e » , w ś w i ę t o w a n i u , r y t u a ł a c h p o l i t y c z n y c h , w l o k a l n y c h « w z o r a c h u m i e r a n i a » , w spontanicznych ekspresjach, np. w t z w t w ó r c z o ś c i naiwnej i nieprofesjonalnej, w o b i e g o w y c h standardach k u l t u r y popularnej" (s. 182). Z a u w a ż a l n e jest w y c z u l e n i e A u t o r a na przemijanie i pragnienie ocalenia c h o ć b y c z ą s t k i tego, co odchodzi w n i e p a m i ę ć lub t r w a t y l k o w swej - n a j c z ę ś c i e j p r z e k s z t a ł c o n e j - formie z e w n ę t r z ­ nej, z m i e n i a j ą c p i e r w o t n y sens. Sulima wskazuje na naruszenie istoty w i e l u z a c h o w a ń , k t ó r e w r o s ł y w n a s z ą k u l t u r ę , a d z i ś - w t ł o c z o n e w t r y b y gospodarki r y n k o w e j , traktowane j a k t o w a r t r a c ą dawne znaczenie, s t a j ą s i ę n i e z r o z u m i a ł e dla l u d z i o m a m i o n y c h k o n s u m p c y j n y m stylem ż y c i a , nie p o j m u j ą c y c h istoty sacrum, nie u m i e j ą c y c h m y ś l e ć kategoriami s y m b o l i c z n y m i , nie z n a j ą c y c h h i s t o r i i w ł a s n e j grupy, j e j kultury, w ł a s n y c h korzeni. W i d z i m y c h o c i a ż b y j a k bardzo z m i e n i a s i ę s p o s ó b obchodzenia n a j p i ę k n i e j s z e g o ze ś w i a t dorocznych - B o ż e g o Narodzenia. Jak w y k o r z y s t u j e s i ę charakterystyczne d l a ń zachowania ( ś p i e w a n i e k o l ę d , o f i a r o w y w a n i e podar­ k ó w , strojenie c h o i n k i , dzielenie s i ę o p ł a t k i e m ) dla c e l ó w k o m e r c y j n y c h . W rozdziale z a t y t u ł o ­ w a n y m „ K o l ę d y p o l s k i e " A u t o r p r z y p o m i n a c z y m b y ł ( i b y ć p o w i n i e n ) czas B o ż e g o Narodzenia, j a k i e miejsce z a j m u j ą k o l ę d y w b o ż o n a r o d z e n i o w y m ś w i ę t o w a n i u , j a k ą w i n n y p e ł n i ć r o l ę . A n a l i ­ zuje teksty w i e l u nieznanych szerzej k o l ę d (od ś r e d n i o w i e c z n y c h po w s p ó ł c z e s n e ) , o d c z y t u j ą c ich znaczenie. Teksty te m ó w i ą o w i ę z i c z ł o w i e k a z B o g i e m , o u c z ł o w i e c z e n i u B ó s t w a , o d o k o ­ n u j ą c e j s i ę w czasie B o ż e g o Narodzenia przemianie, g l o r y f i k a c j i u b ó s t w a (rozumianego j a k o ż y c i e z B o g i e m , w B o g u ) , o darze i ofierze. J ę z y k k o l ę d , tych ś p i e w a n y c h w k o ś c i o ł a c h i t y c h „ d o m o w y c h " , jest „ s w o j s k i " , „ t u t e j s z y " , s ł u ż y ukazaniu ś w i a t a bliskiego, znanego t y m , k t ó r z y j e s t w o r z y l i . Jest w k o l ę d a c h r a d o ś ć , ś w i a d o m o ś ć uczestnictwa w n i e z w y k ł y c h wydarzeniach. N i o s ą one w s p o m n i e n i a rodzinnego d o m u , b l i s k i c h . P r z y w o ł u j ą n i e p o w t a r z a l n ą a t m o s f e r ę daw­ n y c h ś w i ą t , ale t e ż - j a k pisze Sulima - „ m o g ą b y ć « n a r z e d z i e m » zakorzenienia s i ę w Universum" (s. 14). Jest to s z c z e g ó l n i e w a ż n e d z i ś , „ g d y pasma tradycji s i ę p o r w a ł y , gdy coraz bardziej j e s t e ś ­ my «znikąd»" (tamże). W k o l e j n y m rozdziale ( „ P o l s k i s p o s ó b umierania") A u t o r przytacza teksty m ó w pogrzebo­ w y c h t w o r z o n y c h i w y g ł a s z a n y c h przez A d a m a Pacha ( 1 9 0 7 - 1 9 8 0 ) nad g r o b a m i o s ó b z w i ą z a ­ n y c h za ż y c i a z Zakopanem i Podhalem. W j a k ż e osobisty, niepowtarzalny s p o s ó b m ó w i ł on o z m a r ł y c h i ich z w i ą z k a c h z regionem, w k t ó r y m i dla k t ó r e g o ż y l i , o tych, k t ó r z y t w o r z y l i p o d h a l a ń s k ą w s p ó l n o t ę . Jak w i e l k ą m i ł o ś c i ą do c z ł o w i e k a i z i e m i , po której s t ą p a ł przepojone s ą jego mowy pożegnalne. M o w y pogrzebowe w y r a s t a j ą z tradycji staropolskiej. S z c z e g ó l n i e r o z k w i t a j ą w czasach baro­ k u , n a j b l i ż s z e jednak s ą - j a k p o d k r e ś l a Sulima - tradycji renesansowej, z charakterystycznym dla niej kreowaniem z a s ł u g i przydawaniem ich z m a r ł e m u . W mowach pogrzebowych A d a m a Pacha p o j a w i a j ą się przede w s z y s t k i m obrazy ż y w o t a , j a k i e z m a r ł y w i ó d ł na ziemi. S ą w nich t a k ż e obec­ ne wizje z a ś w i a t ó w i p o d r ó ż y m i ę d z y ś w i a t a m i , sama ś m i e r ć natomiast jest prawie niewidoczna. �A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, 337 RECENZJE I O M Ó W I E N I A S u l i m a p o d k r e ś l a , że refleksja nad l u d o w ą e s c h a t o l o g i ą jest uboga, s z c z ą t k o w a . Niezwykle rzadkie s ą t e ż refleksje nad l u d o w ą w y o b r a ź n i ą (s. 40). Zagadnienie to z o s t a ł o zasygnalizowane przez A u t o r a w rozdziale „ S ł o w o i sacrum". N a w y b r a n y c h p r z y k ł a d a c h p r ó b u j e on p r z e d s t a w i ć k o d sakralny w s p ó ł c z e s n e j t w ó r c z o ś c i ludowej (pisanej), z charakterystycznymi dla niej uzasad­ n i e n i a m i t y p u magicznego i religijnego. Zarysowany z o s t a ł r ó w n i e ż p r o b l e m z w i ą z k u m i ę d z y m i t a m i n a r o d o w y m i i l u d o w y m i . A u t o r przypomina, ż e kultura l u d o w a d z i ś j u ż nie istnieje, ż y j e t y l k o jej m i t , ż y j ą marzenia o niej, nie jest natomiast obecna w dyskusjach, r o z w a ż a n i a c h . C i e r p i ­ m y na „ k o m p l e k s c h ł o p s k i " . M o ż e s i ę on j e d n a k „ o k a z a ć s w o i s t y m k a p i t a ł e m na p r z y s z ł o ś ć , rezerwuarem z n a c z e ń s y m b o l i c z n y c h , ale nie ekonomicznych, o d r ó ż n i a j ą c y c h nas w u n i f i k u j ą c e j s i ę g w a ł t o w n i e kulturze E u r o p y i ś w i a t a " (s. 103). Tytuł r o z d z i a ł u , w k t ó r y m o m a w i a n e s ą te kwestie ( „ M i t y polskie i m i t y l u d o w e " ) nie wydaje s i ę n a j s z c z ę ś l i w i e j dobrany. M i t y l u d o w e , o k t ó r y c h pisze A u t o r , s ą p r z e c i e ż t a k ż e polskie, podobnie j a k m i t y narodowe, c h o ć c z ę s t o trudno p r z e p r o w a d z i ć w y r a ź n e granice m i ę d z y n i m i . I n n y m t y p e m t e k s t ó w , do k t ó r y c h s i ę g n ą ł Sulima, jest poezja, zrodzona w czasie s t r a j k ó w (1970, 1980), o k r e ś l o n y c h przez A u t o r a omawianej k s i ą ż k i m i a n e m „ d r a m a t u społecznego". W wydarzeniach tych d o s t r z e g ł on p o d o b i e ń s t w o do turnerowskiej w s p ó l n o t y egzystencjalnej (communitas). Z o s t a ł y one przeanalizowane w e d ł u g schematu o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a . Z d a n i e m Sulimy, „ k o n c e p c j a Turnera podsuwa p o m y s ł y « e t n o g r a f i c z n e g o » badania zjawisk i r u c h ó w p o l i ­ t y c z n y c h , uzasadnia t e ż s e m i o t y c z n ą m e t o d ę badania d z i a ł a j ą c y c h i d e o l o g i i oraz i c h z n a k o w y c h n o ś n i k ó w w postaci t e k s t ó w poetyckich, wszelkiego t y p u p r z e k a z ó w j ę z y k o w y c h " (s. 75). B y ć m o ż e , A u t o r o w i uda s i ę z a c h ę c i ć e t n o l o g ó w do p ó j ś c i a t y m tropem. K o l e j n y rodzaj t e k s t ó w literackich, k t ó r e z a i n t e r e s o w a ł y S u l i m ę , p r z y n a l e ż y do tzw. literatury brukowej, p o w s t a j ą c e j m . i n . w ś r o d o w i s k a c h robotniczych. Jej p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć c y k l p o w i e ś c i S t a n i s ł a w a Dobiasza ( 1 9 1 2 - 1 9 9 5 ) . N a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c i ł Sulima, wydanej w 1988 r o k u , p o w i e ś c i Gorhom, czyli goryl profesora Belmondo, u w y p u k l a j ą c cechy charakterystyczne dla „ k u l t u r y ferajny warszawskiego P o w i ś l a " (s. 94). W k o l e j n y m rozdziale znajdziemy w i e l e bardzo c i e p ł y c h s ł ó w o t w ó r c a c h „ n a i w n y c h " i ich d z i e ł a c h . Punktem w y j ś c i a do r o z w a ż a ń s ą d w i e k s i ą ż k i : Sztuka Jackowskiego ( w y d . w 1995) i Ostatni wiejscy muzykanci, zwana naiwną, Aleksandra Andrzeja B i e ń k o w s k i e g o ( w y d . w 2001). Jest to w ł a ś c i w i e obszerna recenzja o b y d w u d z i e ł i refleksja nad n i m i . Sulima k ł a d z i e nacisk na charakter biograficzny o d c z y t y w a n y c h przez niego bardzo o s o b i ś c i e prac. P o s ł u g u j ą c s i ę przy­ k ł a d a m i o p o w i e ś c i biograficznych „ n a i w n y c h " malarzy i r z e ź b i a r z y oraz w i e j s k i c h m u z y k a n t ó w , p o d k r e ś l a znaczenie tego t y p u ź r ó d e ł dla badania kultury i jej t w ó r c ó w . W i n n y m miejscu Sulima przenosi czytelnika w cudowny, tajemniczy, malarsko-naiwny ś w i a t f i l m ó w Jana Jakuba Kolskiego ( „ P o g r z e b kartofla", „ J a n c i o Wodnik", Pograbek", „ G r a j ą c y z tale­ rza", „ C u d o w n e miejsce"). Ś w i a t ten jest p e ł e n alegorii i s y m b o l i , d w u b i e g u n o w o ś c i . R z ą d z ą n i m w i e l k i e n a m i ę t n o ś c i , ż y w i o ł o w o ś ć . W niepowtarzalny, u r o k l i w y s p o s ó b K o l s k i o d w o ł u j e s i ę do m i t ó w i „ s n ó w l u d z k o ś c i , zaszyfrowanych w c i ą ż jeszcze w ś w i e c i e k u l t u r y ludowej, a m o ż e j u ż t y l k o w m i c i e tej k u l t u r y ? " (s. 126). Bezkresna w y o b r a ź n i a pozwala K o l s k i e m u na kreowanie ś w i a t a z pogranicza snu i j a w y , fantastycznego i realnego zarazem. M a l u j ą c s ł o w a m i wizerunek ludowego ś w i a t a z f i l m ó w Kolskiego, Sulima ukazuje m o ż l i w o ś c i analizy, jakie stwarza antropologia wizualna. W i n n y m miejscu (rozdział „ M a ł e ojczyzny") o d s ł a ­ nia natomiast przed czytelnikiem sposoby interpretacji t e k s t ó w charakterystyczne dla „ g e o g r a f i i k u l t u r o w e j " i takich j e j o b s z a r ó w j a k „ g e o g r a f i a emocjonalna", „ g e o g r a f i a p a m i ę c i " „ g e o g r a f i a w s p ó ł c z u c i a , n i e s z c z ę ś c i a , b e z r a d n o ś c i " (s. 129-130). „ W drugiej p o ł o w i e X X w i e k u - pisze Sulima - obserwujemy p o w r ó t s p o ł e c z n e g o znaczenia « g e o g r a f i i k u l t u r y » , p o w r ó t do l o k a l i z m u , k t ó r e g o zmierzch r o z p o c z ą ł s i ę w Europie w X I X w . " (s. 129). N i e w y o b r a ż a m sobie etnologicznych b a d a ń nad „ m a ł y m i ojczyznami" bez s i ę g n i ę c i a do tek­ s t ó w Sulimy, do j e g o r o z w a ż a ń nad „ m a ł ą o j c z y z n ą " j a k o f i g u r ą m y ś l e n i a antropologicznego, a t a k ż e m o t y w e m dialogu kultur, pluralizmu, multikulturalizmu (s. 141). A u t o r zastanawia s i ę t a k ż e nad obrazami „ m a ł y c h ojczyzn" w praktyce ż y c i a lokalnego, zadając pytanie, J a k m o g ł o b y w y ­ g l ą d a ć d o ś w i a d c z a n i e « m a ł e j o j c z y z n y » przez bezrobotnego, przez m i e s z k a ń c a popegeerowskich �338 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A osad, m i e s z k a ń c a w y l u d n i o n e j w s i , czy nawet peryferyjnej dzielnicy w i e l k o m i e j s k i c h aglomera­ c j i . M o ż e s i ę p o j a w i ć pytanie: j a k w y o b r a ż e n i e « m a ł e j o j c z y z n y » konfiguruje s i ę w przekona­ niach i strategiach m a r k e t i n g o w y c h lokalnego h u r t o w n i k a , a j a k w ś w i a d o m o ś c i s a m o r z ą d o w c a , nauczyciela w d r a ż a j ą c e g o ministerialny program edukacji regionalnej, dziennikarza lokalnej ga­ zety czy r o z g ł o ś n i radiowej, a wreszcie - j a k a jest t r e ś ć tego w y o b r a ż e n i a dla m i ł o ś n i k a p a m i ą t e k regionu, c z y l i - regionalisty [ . . . ] " (s. 143-144). Kolejne pytanie dotyczy globalizacji i nowej l o k a l n o ś c i . J u ż same t y t u ł y p o d r o z d z i a ł ó w : „ m e t a f o r a matecznika", „ m e t a f o r a m r o w i s k a " , „ m e t a ­ fora « r u c h o m y c h k r e g ó w » " , „ « m a ł e o j c z y z n y » j a k o « r u c h o m e stanowiska archeologii p a m i ę c i » " , p r z y c i ą g a j ą u w a g ę czytelnika, z a c i e k a w i a j ą , z a c h ę c a j ą do lektury, s y g n a l i z u j ą spotkanie z no­ w y m z j a w i s k i e m , o b i e c u j ą i n t e l e k t u a l n ą p r z y g o d ę . Bardzo w y r a ź n a staje s i ę r ó w n i e ż potrzeba refleksji nad w s p ó ł c z e s n y m r o z u m i e n i e m takich p o j ę ć j a k : ' r o d o w ó d ' , 'genealogia', ' b i o g r a f i z m ' , ' r o d z i m o ś ć ' , ' s w o j s k o ś ć ' , ' o b c o ś ć ' , ' i n n o ś ć ' . Sulima z a c h ę c a do r o z w a ż a ń m . i n . nad koncepcją matecznika, rozpatrywanego nie t y l k o w k o n t e k ś c i e „ m a ł y c h o j c z y z n " , ale t e ż - szeroko rozu­ mianej k u l t u r y P o l a k ó w : „ K a ż d y ma j a k i ś s w ó j « m a t e c z n i k » , a z u z m y s ł o w i e n i a tego faktu m o ż e w y n i k a ć szansa nowej w s p ó l n o t y k u l t u r y polskiej, « r o z u m i e n i a się» i p r z e ż y w a n i a wzajemnego, r o z u m i e n i a się «u z r ó d e ł » i m o ż l i w o ś ć porozumienia się co do e l e m e n t a r i ó w . Zatem idea « m a t e c z n i k a » staje s i ę postulatem h u m a n i s t y c z n y m " (s. 153). Z p e w n o ś c i ą warto z a s t a n o w i ć się nad t ą „ n o w ą w s p ó l n o t ą polskiej k u l t u r y " . M a m j e d n a k w ą t p l i w o ś c i , czy tego typu w s p ó l n o t a k i e d y k o l w i e k istniała, czy istniała kultura, w której uczest­ n i c z y l i b y wszyscy Polacy. P a t r z ę też sceptycznie na m o ż l i w o ś ć realizacji tej w s p ó l n o t o w e j idei w dzisiejszym ś w i e c i e , w polskich realiach. Prac Rocha S u l i m y nie trzeba n i k o m u r e k o m e n d o w a ć . Głosy tradycji są m i jednak szczegól­ nie bliskie. To k s i ą ż k a do niespiesznego czytania, smakowania k a ż d e g o s ł o w a , delektowania s i ę p r z e m y ś l e n i a m i A u t o r a , k t ó r y obficie czerpie z dorobku rodzimej etnologii ( a n t r o p o l o g i i k u l t u r o ­ w e j ) , u k a z u j ą c rozliczne m o ż l i w o ś c i jej zastosowania do analizy t e k s t ó w literackich i f i l m o w y c h oraz w y b r a n y c h zjawisk k u l t u r y ( m . i n . „ m a ł y c h ojczyzn"). Głosy tradycji urzekają pięknem sło­ w a , g ł ę b i ą i bogactwem refleksji, j a s n o ś c i ą w y w o d ó w . To k s i ą ż k a , do k t ó r e j m o ż n a w r a c a ć po w i e l o k r o ć , nie c z u j ą c z n u ż e n i a , w p r o w a d z a j ą c a czytelnika w nieznane obszary, k s z t a ł t u j ą c a n o w e spojrzenie na o t a c z a j ą c y nas ś w i a t , w z b o g a c a j ą c a w i e d z ę o n i m i m o ż l i w o ś c i a c h j e g o poznania. A u t o r ma ś w i a d o m o ś ć przemijania ś w i a t a , coraz szybciej p r z e b i e g a j ą c e g o procesu zmian k u l t u r o w y c h , u l o t n o ś c i ludzkich d z i a ł a ń , w y t w o r ó w , szuka jednak w y t r w a l e ś l a d ó w p r z e s z ł o ś c i we w s p ó ł c z e s n e j r z e c z y w i s t o ś c i , „ z a k o t w i c z o n e j w t r a d y c j i " (s. 182). Ratuje j e d n o c z e ś n i e t ę prze­ s z ł o ś ć od zapomnienia, pozwala j ą z r o z u m i e ć , u s z a n o w a ć , dostrzec obecne w niej p i ę k n o . Iwona Mniejszości narodowe i etniczne w mediach elektronicznych. Modele, wizerunki, A n d r z e j Sadowski, Tadeusz Skoczek (red.), B i a ł y s t o k 2002, Instytut S o c j o l o g i i , w B i a ł y m s t o k u , Telewizja Polska S.A., ss. Kabzińska oczekiwania, Uniwersytet 146 O m n i e j s z o ś c i a c h etnicznych i n a r o d o w y c h m ó w i s i ę d z i ś w i e l e , m . i n . w ś r o d o w i s k a c h nau­ k o w y c h . Coraz w i ę c e j miejsca p o ś w i ę c a j ą i m też r ó ż n e g o t y p u media. O k a z j ą do dyskusji nad o b e c n o ś c i ą m n i e j s z o ś c i etnicznych i n a r o d o w y c h w mediach b y ł a druga j u ż konferencja, zorga­ nizowana w B i a ł y m s t o k u ( w grudniu 2001 roku) przez Instytut Socjologii tamtejszego U n i w e r s y ­ tetu oraz T e l e w i z j ę P o l s k ą S.A. Omawiana tu k s i ą ż k a jest p l o n e m owej konferencji. T o m o t w i e r a a r t y k u ł A l u n a Daviesa, z a t y t u ł o w a n y „ M o d e l e funkcjonowania audycji dla m n i e j s z o ś c i . Redagowanie audycji dla W a l i j c z y k ó w w W i e l k i e j B r y t a n i i " . Tekst rozpoczyna s i ę od s ł ó w : „ W s p a n i a ł ą r z e c z ą w Europie jest to, ż e s ą przede w s z y s t k i m m n i e j s z o ś c i , nie ma tu w i ę k s z o ś c i " (s. 13). To prawda, ż e nie istnieje europejska w i ę k s z o ś ć , c h o ć podejmowane s ą w y s i ł k i ( t a k ż e w Polsce) z m i e r z a j ą c e do u k s z t a ł t o w a n i a takiej ponadnarodowej i ponadlokalnej kategorii, w y r a ż a j ą c e j s i ę w o ś w i a d c z e n i u : „ J e s t e m E u r o p e j c z y k i e m " . Jeśli natomiast w e ź m i e m y �A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A 339 pod u w a g ę p o s z c z e g ó l n e kraje, regiony, czy c h o ć b y metropolie trudno nie z a u w a ż y ć , ż e miesz­ k a j ą w nich z a r ó w n o w i ę k s z o ś c i , j a k i m n i e j s z o ś c i etniczne i narodowe, w r ó ż n y s p o s ó b d o ś w i a d ­ c z a j ą c e swojej o b e c n o ś c i . „ N a g ł a ś n i a n i e " p r o b l e m ó w m n i e j s z o ś c i , czy c h o ć b y samo i n f o r m o w a n i e o ich istnieniu w r ó ż n y c h krajach, sprzyja z m i a n o m w charakterze relacji m i ę d z y n i m i a grupami w i ę k s z o ś c i o w y ­ m i , zmusza t e ż do refleksji nad e t n i c z n ą m a p ą ś w i a t a i miejsca, w k t ó r y m ż y j e m y . W procesach t y c h w a ż n ą r o l ę o d g r y w a telewizja. W w i e l u krajach Europy przedstawiciele r ó ż n y c h mniejszo­ ści etnicznych i n a r o d o w y c h w y w a l c z y l i sobie d o s t ę p do niej. M o g ą p r e z e n t o w a ć audycje po­ ś w i ę c o n e a k t u a l n y m p r o b l e m o m w ł a s n e j grupy, jej kulturze, historii, tradycjom. W omawianej tu k s i ą ż c e s w o i m i d o ś w i a d c z e n i a m i d z i e l ą s i ę osoby z w i ą z a n e z: t e l e w i z j ą w a l i j s k ą w A n g l i i ( A . D a vies), s ł o w e ń s k ą w A u s t r i i ( M i r k o Bogataj), programami t e l e w i z y j n y m i i r a d i o w y m i przeznaczo­ n y m i dla m n i e j s z o ś c i m i e s z k a j ą c y c h w Polsce (Waldemar Janda, Jerzy M u s z y ń s k i , Piotr T y m a , Waldemar B r y ś , D i e t m a r Brehmer), na Ł o t w i e ( V l o d y m i r Strój), w Estonii (Evgenia Happonen), na K r y m i e (Walerij I . N y z o w y j ) i i n . Wszyscy p o d k r e ś l a j ą p i l n ą k o n i e c z n o ś ć k s z t a ł c e n i a profe­ sjonalnych dziennikarzy d y s p o n u j ą c y c h nie t y l k o o d p o w i e d n i m warsztatem i d o ś w i a d c z e n i e m , ale t e ż doskonale r o z u m i e j ą c y c h sprawy, j a k i m i ż y j ą m n i e j s z o ś c i etniczne i narodowe oraz spe­ c y f i k ę p o s z c z e g ó l n y c h grup. W Polsce podejmowane s ą p r ó b y k s z t a ł c e n i a takich o s ó b , m . i n . we w s p ó ł p r a c y z K r a j o w ą R a d ą Radiofonii i T e l e w i z j i , M i n i s t e r s t w e m Spraw W e w n ę t r z n y c h i A d ­ ministracji, Stowarzyszeniem D z i e n n i k a r z y Polskich, A k a d e m i ą T e l e w i z y j n ą (na ten temat p i s z ą m . i n . : Izabella C h r u ś l i ń s k a , K r z y s z t o f K r z y ż a n o w s k i , Jerzy U s z y ń s k i i Andrzej Sadowski). Ist­ nieje poza t y m k o n i e c z n o ś ć „ k o n k u r o w a n i a z t y m « p o t w o r n y m z a l e w e m » t e l e w i z y j n y c h kana­ ł ó w " k o m e r c y j n y c h (Davies, s. 13). W i d z ó w trzeba z a i n t e r e s o w a ć , p r z y c i ą g n ą ć i p r z e k o n a ć , ż e oferowany i m program w j ę z y k u m n i e j s z o ś c i jest j e d y n y , niepowtarzalny ( t a m ż e ) . Bardzo w a ż n e jest t e ż dostrzeganie i u w z g l ę d n i a n i e o c z e k i w a ń r ó ż n y c h o s ó b i ś r o d o w i s k . W Maastricht, Amsterdamie i Durbanie, a t a k ż e w Radzie U n i i Europejskiej, p r z y j ę t o progra­ m y m a j ą c e p r z e c i w d z i a ł a ć r a s i z m o w i , ksenofobii, d y s k r y m i n a c j i rasowej, nietolerancji. C e l o m t y m s ł u ż ą m . i n . media, p o d e j m u j ą c e p r o b l e m y m n i e j s z o ś c i etnicznych i n a r o d o w y c h . Z a s a d n i c z ą r o l ę ma tu do s p e ł n i e n i a telewizja. Jest ona - j a k pisze Tadeusz Skoczek - „ m e d i u m s t w o r z o n y m do wspierania i propagowania m n i e j s z o ś c i . To ona sankcjonuje uhonorowanie praw k a ż d e j dia­ spory w naszym s p o ł e c z e ń s t w i e i daje i m realne tego poczucie. Telewizja jest t e ż najlepszym « a d w o k a t e m m n i e j s z o ś c i ) ) , bo t y l k o ona m o ż e p o k a z a ć c a ł ą ich s y t u a c j ę , z ł o ż o n o ś ć , b a r w n o ś ć , bogactwo. To jest j e d n y m z z a d a ń tak zwanej m i s j i telewizji publicznej i z o s t a ł o zapisane j a k o nakaz w ustawie o r a d i o f o n i i i t e l e w i z j i " (s. 20). Jak w y n i k a z „ A n e k s u " , opracowanego przez T. Skoczka, w latach 1999-2001 w polskiej t e l e w i z j i nadano w i e l e p r o g r a m ó w p o ś w i ę c o n y c h m n i e j s z o ś c i o m . Tego t y p u programy s ą obecne przede w s z y s t k i m w t e l e w i z j i regionalnej, z w ł a s z c z a na wschodzie kraju. C z ę ś ć z n i c h ma cha­ rakter c y k l i c z n y ( p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć program „ S a m i o sobie" - „ m a g a z y n m n i e j s z o ś c i naro­ d o w y c h : b i a ł o r u s k i e j , u k r a i ń s k i e j , litewskiej, tatarskiej, romskiej; e m i t o w a n y raz w t y g o d n i u w j ę z y k a c h n a r o d o w y c h " (s. 117), w i ę k s z o ś ć s t a n o w i ą jednak audycje przygotowane w z w i ą z k u z w a ż n i e j s z y m i w y d a r z e n i a m i k u l t u r a l n y m i , ś w i ę t a m i r e l i g i j n y m i lub u k a z u j ą c e d z i a ł a l n o ś ć r ó ż n e ­ go t y p u s t o w a r z y s z e ń r e p r e z e n t u j ą c y c h interesy o k r e ś l o n e j m n i e j s z o ś c i etnicznej czy narodowej. N a tle d o r o b k u p o s z c z e g ó l n y c h telewizji regionalnych stosunkowo dobrze p r e z e n t u j ą s i ę - m o i m zdaniem - o b y d w a programy t e l e w i z j i publicznej. O d r ę b n y m zagadnieniem jest kwestia odbioru p r o g r a m ó w p o ś w i ę c o n y c h m n i e j s z o ś c i o m przez t e l e w i d z ó w , z a r ó w n o n a l e ż ą c y c h do m n i e j s z o ś c i , j a k i tych, k t ó r z y r e p r e z e n t u j ą g r u p ę d o m i n u j ą c ą . Badania przeprowadzone w drugiej p o ł o w i e 2000 r o k u przez p r a c o w n i k ó w Instytutu Socjologii U n i w e r s y t e t u w B i a ł y m s t o k u , d o t y c z ą c e funkcjonowania dziennika regionalnego w społecznej ś w i a d o m o ś c i (objęto n i m i 1200 o s ó b z w o j . podlaskiego), ś w i a d c z ą o t y m , że w i ę k s z o ś ć w i d z ó w (70%) reprezentuje postawy akomodacyjne ( „ D z i e n n i k regionalny p o w i n i e n s ł u ż y ć w s z y s t k i m m i e s z k a ń c o m n i e z a l e ż n i e od ich kulturowej specyfiki"), 2 1 % r e s p o n d e n t ó w przejawia postawy asymilacyjne ( „ D z i e n n i k powinien s ł u ż y ć przede w s z y s t k i m kulturze polskiej, p o n i e w a ż ł ą c z y ona wszystkich m i e s z k a ń c ó w " ) , 17% - postawy integracyjne ( „ D z i e n n i k regionalny p o w i n i e n s ł u ż y ć �340 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A w s z y s t k i m m i e s z k a ń c o m ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m i c h specyfiki k u l t u r o w e j " ) , w 1 1 % p r z y p a d k ó w natomiast m o ż n a m ó w i ć o postawach tolerancyjnych ( „ K a ż d a z w y r a ź n i e w y o d r ę b ­ n i o n y c h grup k u l t u r o w y c h p o w i n n a d y s p o n o w a ć w ł a s n y m d z i e n n i k i e m r e g i o n a l n y m " ) ; (s. 68). Z d a n i e m A . Sadowskiego, na podstawie w s p o m n i a n y c h b a d a ń m o ż n a w n i o s k o w a ć o t y m , ż e zdecydowana w i ę k s z o ś ć w i d z ó w oczekuje „ p o m i j a n i a p r o b l e m a t y k i m n i e j s z o ś c i o w e j w mediach oraz przystosowania s i ę z r ó ż n i c o w a n y c h k u l t u r o w o r e s p o n d e n t ó w do ofert t r e ś c i m e d i a l n y c h skie­ r o w a n y c h do w s z y s t k i c h m i e s z k a ń c ó w r e g i o n u " (s. 68). M a m w ą t p l i w o ś c i , czy m o ż n a w y c i ą g ­ n ą ć tak daleko i d ą c e w n i o s k i , d o t y c z ą c e prezentacji „ p r o b l e m a t y k i m n i e j s z o ś c i o w e j " w mediach, na podstawie pytania u w z g l ę d n i a j ą c e g o j e d n ą a u d y c j ę , j a k ą jest „ D z i e n n i k regionalny". Cytowane w y p o w i e d z i nie ś w i a d c z ą - m o i m zdaniem - o generalnym braku akceptacji dla p r o g r a m ó w po­ święconych mniejszościom. C z ł o n k o w i e d z i a ł a j ą c e g o w Polsce Stowarzyszenia M n i e j s z o ś c i N a r o d o w y c h u w a ż a j ą , ż e pro­ gramy telewizyjne i radiowe dla grup m n i e j s z o ś c i o w y c h p o w i n n y b y ć nadawane c z ę ś c i e j n i ż dotychczas, najlepiej codziennie. Powinna r ó w n i e ż z o s t a ć opracowana „ k o n c e p c j a d o t y c z ą c a o g ó l ­ nie o b e c n o ś c i problematyki etnicznej w publicznych ś r o d k a c h masowego przekazu" ( M . Bogataj, s. 88). Z d a n i e m autora, „ c h o d z i o to, aby p r z e k r a c z a ć wszelkie granice, k t ó r e nas d z i e l ą . Potrze­ bujemy c z e g o ś , co b y m n a z w a ł radiem s ą s i e d z k i m , radiem bez granic [...] Jeden duch, ale k i l k a j ę z y k ó w [...] K o m u n i k o w a n i e ponad granicami b ę d z i e ł ą c z y ć ze s o b ą s ą s i a d ó w [ . . . ] , bo o n i na­ p r a w d ę nie c h c ą w p r z y s z ł o ś c i , k i e d y k o l w i e k z n a l e ź ć s i ę z n o w u naprzeciw siebie j a k o przedsta­ w i c i e l e gorszej kultury, s t ł u m i e n i przez k u l t u r ę w y ż s z ą , k t ó r a jest nacechowana w ł a ś n i e p o l i t y k ą siły ze strony d o m i n u j ą c e g o czynnika [...] M u s i m y s i ę n a p r a w d ę p o z n a ć , jeden drugiego, i w ten s p o s ó b da s i ę w y r a z swojej potrzebie porozumiewania s i ę , w s p ó ł p r a c y wzajemnej"(s. 89). Przy­ s z ł o ś ć p o k a ż e , w j a k i m stopniu koncepcje, o k t ó r y c h w s p o m n i a ł M . Bogataj uda s i ę w c i e l i ć w ż y c i e . B ę d z i e to z p e w n o ś c i ą w y m a g a ł o d u ż e g o z a a n g a ż o w a n i a nie t y l k o przedstawicieli po­ s z c z e g ó l n y c h m n i e j s z o ś c i , ale t e ż i n n y c h o s ó b w s p ó ł p r a c u j ą c y c h z m e d i a m i . Z d u ż y m zainteresowaniem p r z e c z y t a ł a m a r t y k u ł K a z i m i e r z a K r z y s z t o f k a , pt. „ A u t o p r e ­ zentacja m n i e j s z o ś c i etnicznych w mediach elektronicznych". A u t o r ukazuje o m a w i a n y p r o b l e m w szerokiej perspektywie, z w r a c a j ą c u w a g ę na p o s t ę p u j ą c e z r ó ż n i c o w a n i e w s p ó ł c z e s n e g o ś w i a ­ ta, p r o w a d z ą c e do utraty w s p ó l n e g o k o d u komunikacyjnego, zjawisko etnodemokracji ( „ ż ą d a n i e decentralizacji w ł a d z y w e d ł u g k r y t e r i ó w etnicznych", s. 95), t r u d n o ś c i z r e a l i z a c j ą postulatu „ i n t e g r a c j i obywatelskiej z poszanowaniem prawa do r ó ż n i c y " ( „ i n t e g r o w a ć obywatelsko, lecz nie u n i f i k o w a ć k u l t u r o w o " , s. 94), f i k c y j n o ś ć z a ł o ż e n i a o r ó w n o ś c i kultur. P o d k r e ś l a j e d n a k r ó w n o c z e ś n i e , ż e i s t n i e j ą szanse dialogu m i ę d z y kulturami i poznania i n n y c h kultur. A u t o r wska­ zuje t a k ż e na k o n i e c z n o ś ć zmian m o d e l u p o l i t y k i kulturalnej, tak by u w z g l ę d n i a ł on znaczne z r ó ż n i c o w a n i e , w r ę c z z i n d y w i d u a l i z o w a n i e ludzkich potrzeb we w s p ó ł c z e s n y m ś w i e c i e . D o t y ­ czy to t a k ż e t e l e w i z j i , „ n a d a j ą c y c h setki p r o g r a m ó w etnicznych, k t ó r e nie w y w o ł u j ą szerszego rezonansu s p o ł e c z n e g o . Po c z ę ś c i w y n i k a to z m a ł o atrakcyjnej f o r m u ł y p r o g r a m ó w , t w o r z o n y c h c z ę s t o przez samych przedstawicieli m n i e j s z o ś c i , ale t a k ż e z p r z y c z y n bardziej o b i e k t y w n y c h " (s. 97). A t r a k c y j n o ś ć p r o g r a m ó w etnicznych m o ż n a z p e w n o ś c i ą p o d n i e ś ć ( p r a c u j ą nad t y m spe­ c j a l i ś c i ) . Warto natomiast z a s t a n o w i ć s i ę nad o w y m i „ o b i e k t y w n y m i p r z y c z y n a m i " b r a k u szer­ szego zainteresowania w s p o m n i a n y m i audycjami, c z ę s t o t a k ż e w ś r ó d samych przedstawicieli m n i e j s z o ś c i etnicznych i narodowych. Z d a n i e m K . Krzysztofka, s p o ł e c z e ń s t w o masowe p o w o l i odchodzi w p r z e s z ł o ś ć . „ R o d z i s i ę pomasowe. Strategie konsumpcji s ą w stanie z a s p o k o i ć najbardziej z i n d y w i d u a l i z o w a n e potrze­ by. Produkcja gotowej w y o b r a ź n i sprawia, ż e ludzie p o s z u k u j ą coraz mocniejszych w r a ż e ń i prze­ ż y ć , k o l e k c j o n u j ą j e j a k przedmioty materialne" (s. 98). W i e l e miejsca A u t o r p o ś w i ę c i ł relacjom m i ę d z y g l o b a l i z a c j ą i l o k a l n o ś c i ą (zjawisko glokalizacji). Z w r ó c i ł t e ż u w a g ę na to, ż e k u l t u r a lokalna m a w y m i a r narodowy, etniczny lub regionalny, a eksponowanie r ó ż n i c w y n i k a nie t y l k o z o b o w i ą z k u przystosowania s i ę do s t a n d a r d ó w europejskich, lecz jest zwyczajnie o p ł a c a l n e . Tekst K . K r z y s z t o f k a zmusza do refleksji nad p r z y s z ł o ś c i ą i k i e r u n k i e m z a c h o d z ą c y c h obec­ nie z m i a n . Czy r z e c z y w i ś c i e , j a k pisze Autor, „ w y g r a j ą t y l k o te m i k r o k u l t u r y , t a k ż e pograniczne, k t ó r y m uda s i ę p r z e t ł u m a c z y ć swe w a l o r y na spektakl i dobrze s p r z e d a j ą c y s i ę p r o d u k t r y n k o w y , �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 341 RECENZJE I O M Ó W I E N I A z a ś te, k t ó r e nie b ę d ą do tego zdolne u l e g n ą muzeifikacji, u t r a c ą s w y c h Kulturtraegerów Najbardziej realne jest przetrwanie przez u r y n k o w i e n i e {survival through marketization)" [?]. (s. 100). W t y m miejscu c h c i a ł o b y s i ę z a p y t a ć , co stanie s i ę np. z religiami? Czy i one p r z e t r w a j ą t y l k o wtedy, gdy z n a j d ą odpowiednie f o r m y u r y n k o w i e n i a , j e ś l i b ę d ą u m i a ł y s i ę s p r z e d a w a ć ? C z y na­ p r a w d ę „ i d e n t y f i k o w a ć się z narodem b ę d ą c i , k t ó r z y tego z e c h c ą , k t ó r z y b ę d ą s i ę c z u ć Pola­ k a m i , L i t w i n a m i , U k r a i ń c a m i czy B i a ł o r u s i n a m i nie dlatego, czy nie t y l k o dlatego, ż e s i ę n i m i u r o d z i l i , ale dlatego, ż e taki b ę d z i e i c h w y b ó r . I nie t y l k o o n i , t a k ż e c i , k t ó r z y u r o d z i l i s i ę gdzie indziej, a w y b r a l i ż y c i e w polskiej w s p ó l n o c i e o b y w a t e l s k i e j " (s. 105)? Co j e d n a k b ę d z i e decy­ d o w a ć o takich wyborach? Czy istotnie ł a t w i e j b ę d z i e d z i e d z i c z y ć k u l t u r ę nie przez t r a d y c y j n ą s o c j a l i z a c j ę , ale przez j e j u r y n k o w i e n i e ? Czy w a l k a o dziedzictwo k u l t u r o w e , j a k a toczy s i ę np. m i ę d z y B r e t o ń c z y k a m i i N o r m a n d c z y k a m i , m o ż e b y ć rozpatrywana j e d y n i e pod k ą t e m o s i ą g n i ę ­ cia k o r z y ś c i z „ p r z e m y s ł u d z i e d z i c t w a " (s. 102)? M o i m zdaniem, zjawiska, o k t ó r y c h pisze K . Krzysztofek, w s k a z u j ą c k i e r u n k i z m i a n k u l t u r o ­ w y c h , j a k i e z a c h o d z ą obecnie, p o w i n n y z a i n t e r e s o w a ć e t n o l o g ó w . O t w i e r a s i ę przed n a m i n o w y obszar b a d a ń . N a l e ż a ł o b y t e ż z a s t a n o w i ć s i ę nad w i e l o m a k w e s t i a m i , np. nad przekazem dzie­ d z i c t w a k u l t u r o w e g o we w s p ó ł c z e s n y m ś w i e c i e , r o z u m i e n i e m tradycji, stosunkiem do w ł a s n e j kultury, nad „ s w o j s k o ś c i ą " i „ o b c o ś c i ą " , relacjami m i ę d z y centrum i peryferiami, t w o r z e n i e m się r ó ż n e g o typu w s p ó l n o t i powstawaniem nowych w y z n a c z n i k ó w identyfikacji, a wreszcie - nad f u n k c j o n o w a n i e m k u l t u r y w ś w i e c i e poddanym d y k t a t o w i e k o n o m i i , gospodarki r y n k o w e j i wszechobecnej komercji. K i l k a lat temu z a c h ł y s n ę l i ś m y s i ę w r ę c z m o ż l i w o ś c i a m i prowadzenia s t u d i ó w nad r ó ż n y m i z j a w i s k a m i z zakresu e t n i c z n o ś c i , e g z e m p l i f i k u j ą c j e m . i n . w y n i k a m i b a d a ń terenowych przepro­ w a d z o n y c h na w y b r a n y c h obszarach b y ł e g o Z w i ą z k u Radzieckiego. D z i ś , j a k s ą d z ę , stajemy wobec n o w y c h w y z w a ń i m o ż l i w o ś c i . Tempo z m i a n w y m u s z a na nas coraz szybsze reagowanie na nie, nie t y l k o przez rejestrowanie f a k t ó w i o b s e r w a c j ę transformacji k u l t u r o w y c h ( w t a k i m zakresie, w j a k i m jest nam to d o s t ę p n e ) , lecz t a k ż e przez poszukiwanie n o w y c h metod badaw­ czych i s p o s o b ó w opisu r z e c z y w i s t o ś c i , u l e g a j ą c e j z m i a n o m w b ł y s k a w i c z n y m tempie (zastana­ w i a m s i ę np. czy m o ż n a d z i ś jeszcze m ó w i ć o kategorii „ d ł u g i e g o trwania"). K i e d y przed paroma laty p r o w a d z i ł a m badania w ś r ó d P o l a k ó w m i e s z k a j ą c y c h na B i a ł o r u s i , z e t k n ę ł a m s i ę z p o j ę c i e m 'pomieszanego ś w i a t a ' . O k r e ś l a n o n i m czasy wojenne i powojenne, k i e d y r o z p a d ł s i ę ś w i a t znany, b l i s k i m o i m r o z m ó w c o m , kiedy „ w s z y s t k o z o s t a ł o p o ł a m a n e , po­ k r ę c o n e " . Z m i e n i ł s i ę s k ł a d l u d n o ś c i w p o s z c z e g ó l n y c h m i e j s c o w o ś c i a c h , z a n i k ł y dawne w a r t o ś c i , w i e l e o s ó b d o ś w i a d c z y ł o psychicznego rozdarcia, zawieszenia m i ę d z y p r z e s z ł o ś c i ą i t e r a ź n i e j ­ s z o ś c i ą . M a m w r a ż e n i e , ż e ś w i a t , w k t ó r y m ż y j e m y „ p o m i e s z a ł s i ę " jeszcze bardziej. Warto obser­ w o w a ć , co w y n i k n i e z owego „ p o m i e s z a n i a " . Czy r z e c z y w i ś c i e b ę d z i e tak j a k p r z e w i d y w a ł , cyto­ w a n y przez K . K r z y s z t o f k a , L e o p o l d Senghor, ż e „ c z ł o w i e k p r z y s z ł o ś c i b ę d z i e - multiple man, bo wszyscy j e s t e ś m y m i e s z a ń c a m i " (s. wielokulturowy 101)? Iwona Kabzińska Okolice. Kwartalnik etnologiczny, nr 1:2003, w y d . K o ł o N a u k o w e S t u d e n t ó w E t n o l o g i i U n i w e r ­ sytetu M i k o ł a j a K o p e r n i k a w Toruniu, redaktorzy: Sebastian D u b i e l , R a f a ł I w a ń s k i , Robert P i o t r o w s k i , opieka naukowa: dr Violetta W r ó b l e w s k a i dr Wojciech Olszewski, ss. 149 D a w n o nie c z y t a ł a m etnologicznej pracy z t a k ą p r z y j e m n o ś c i ą i zainteresowaniem. A u t o r z y p u b l i k u j ą c y na ł a m a c h Okolic sanie t y l k o dobrze z a p o w i a d a j ą c y m i się etnologami, ale m a j ą w y r a ź n e z a c i ę c i e literackie. S z c z e g ó l n i e ujął mnie a r t y k u ł K a m i l i Kotlarz, b ę d ą c y f i n e z y j n ą a n a l i z ą d w ó c h f i l m ó w niemieckiego r e ż y s e r a W i m a Wendersa: „ N i e b o nad B e r l i n e m " i „ L i s b o n story". A u t o r k a znakomicie p o ł ą c z y ł a . u m i e j ę t n o ś ć antropologicznego o g l ą d u i n t e r e s u j ą c e g o j ą w y c i n k a r z e c z y w i s t o ś c i z poetyckim sposobem pisania. Wraz z n i ą i W i m e m Wendersem w ę d r u ­ j e m y u l i c a m i Berlina i Lizbony, poznajemy ich m i e s z k a ń c ó w , r e p r e z e n t u j ą c y c h r ó ż n e ś r o d o w i s k a �342 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A i kultury, zanurzamy s i ę w p r z e s t r z e ń miast, s p o g l ą d a j ą c na nie z perspektywy baudelaire'owskiego spacerowicza (Jlaneura). Oddychamy i c h a t m o s f e r ą , s ł y s z y m y d ź w i ę k i , czujemy zapachy... A u t o r k a odczytuje p r z e s ł a n i e f i l m ó w i interpretuje k o d k u l t u r o w y , k t ó r y m p o s ł u ż y ł s i ę r e ż y s e r ( o d w o ł u j e s i ę t u do antropologicznych kategorii m i t ó w , s y m b o l i , r y t u a ł ó w , sytuacji granicznych, o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a , przenikania s i ę c z a s ó w , j a k i do postaci p e ł n i ą c y c h r o l ę m e d i a t o r ó w ) . Z w r a ­ ca t e ż u w a g ę na s p o s ó b , w j a k i Wenders ukazuje E u r o p ę - o t w a r t ą , bez granic administracyjnop o l i t y c z n y c h , w i e l o k u l t u r o w ą , w i e l o j ę z y c z n ą , a jednak p o ł ą c z o n ą w p e w n ą ( t r u d n ą do nazwania) c a ł o ś ć . Bohater „ L i s b o n story" na pytanie o n a r o d o w o ś ć bez wahania odpowiada: „ E u r o p e j c z y k ! " G ł ó w n y m i bohaterami f i l m u „ N i e b o nad B e r l i n e m " s ą anioły. Ż y j ą c e w ś r ó d l u d z i , o p i e k u j ą c e s i ę n i m i , p r ó b u j ą c e z r o z u m i e ć i c h problemy. Jeden z nich zrzeka s i ę swej a n i e l s k o ś c i , by stać s i ę c z ł o w i e k i e m i m ó c - j a k on - s m a k o w a ć ż y c i e , w jego w i e l o ś c i d o z n a ń i w y d a r z e ń , r a d o ś c i i cierpieniu, j a k i e niesie. O t y m , ż e a n i o ł y s ą w ś r ó d nas p r z y p o m i n a w Okolicach Paulina A n t k o w i a k , a n a l i z u j ą c feno­ men w s p ó ł c z e s n e j p o p u l a r n o ś c i tych istot i ich miejsce w popkulturze. P r z y w o ł u j e ona t a k ż e f i l m Wendersa, p o d k r e ś l a j ą c ludzkie cechy a n i o ł ó w , ich s a m o t n o ś ć , w y o b c o w a n i e , rozdarcie m i ę d z y d w o m a r z e c z y w i s t o ś c i a m i . A u t o r k a p o d k r e ś l a , ż e istnieje d z i ś w y r a ź n e zapotrzebowanie na anio­ ły z dziecięcych modlitw, w y o b r a ż e ń , religijnych opowieści - opiekuńcze, pośredniczące w kon­ taktach z B o g i e m , w y p e ł n i a j ą c e d u c h o w ą p u s t k ę , ł a g o d z ą c e poczucie s a m o t n o ś c i w s p ó ł c z e s n e g o c z ł o w i e k a ( m i m o ż e i one m o g ą b y ć samotne). Z d a n i e m autorki, obserwujemy d z i ś o d w r ó t od racjonalnego m y ś l e n i a . J e s t e ś m y ś w i a d k a m i odrodzenia religijnego, t ę s k n o t y za d u c h o w o ś c i ą , a zarazem - egzystencjalnego k r y z y s u c z ł o ­ w i e k a (s. 16). W t y m m . i n . m o ż n a s z u k a ć p r z y c z y n fenomenu p o p u l a r n o ś c i a n i o ł ó w i p r a w d z i ­ wej „ « e k s p l o a t a c j i » anielskich w ą t k ó w " (s. 9). P. A n t k o w i a k p r ó b u j e w y j a ś n i ć p r z y c z y n y p o p u ­ l a r n o ś c i a n i o ł ó w , o d w o ł u j ą c s i ę do prac E.E. Freeman i A . Grima. P i s z ą c o modzie na a n i o ł y i „ a n i e l s k i m biznesie" u ś w i a d a m i a nam, ż e - podobnie j a k wszelkie m o d y i zjawiska k u l t u r y masowej - o w a fascynacja postaciami a n i o ł ó w m a charakter p r z e j ś c i o w y . M o ż n a - j a k s ą d z ę - z a d a ć pytanie: Jak d ł u g o b ę d ą s i ę one jeszcze z n a j d o w a ć na scenie, w blasku r e f l e k t o r ó w ? Jak d ł u g o t r w a ć b ę d z i e medialny hałas w o k ó ł nich? K i e d y z o s t a n ą sprowadzone za kulisy i kto zajmie ich miejsce? R o d z i s i ę t e ż pytanie, czy tak w i e l k a potrzeba obcowania z a n i o ł a m i , otaczania s i ę ich f i g u r k a m i i obrazkami, poszukiwania informacji o przejawach i c h d z i a ł a l n o ś c i , o o b e c n o ś c i w ś r ó d l u d z i , w p ł y w a na z m i a n ę oblicza ś w i a t a i charakter l u d z k i c h z a c h o w a ń . Czy nasz ś w i a t staje s i ę lepszy? Niestety, nie dostrzegam z w i ą z k u m i ę d z y t y m i z j a w i s k a m i . M o d a , p o p k u l t u r o w a p o w i e r z c h o w n o ś ć , biznes, b e z r e f l e k s y j n o ś ć , w y b i ó r c z e traktowanie r e l i g i i , s y n k r e t y z m w i e r z e ­ n i o w y , nie m a j ą nic w s p ó l n e g o z d u c h o w y m odrodzeniem, z r z e c z y w i s t ą , g ł ę b o k ą p r z e m i a n ą c z ł o w i e k a . N i e c z y n i ą go lepszym, ani mniej samotnym i z a g u b i o n y m . A n i o ł y s ą d z i ś j e d n y m i z w i e l u b o h a t e r ó w k u l t u r y masowej. F u n k c j ę t ę p e ł n i ą t e ż n i e k t ó r e postacie literackie (zjawisko potteromanii), f i l m o w e (Batman, Superman, Spiderman), l i c z n i ak­ torzy, m u z y c y , sportowcy. W Polsce t a k i m bohaterem jest A d a m M a ł y s z . C h o ć w swej s k r o m ­ n o ś c i stroni od k i b i c ó w , jest j e d n o c z e ś n i e ich u l u b i e ń c e m , b o ż y s z c z e m t ł u m ó w , z w ł a s z c z a k i e d y z w y c i ę ż a . . . Jest t e ż dla w i e l u o s ó b w z o r e m : sportowca, m ę ż a , ojca, c z ł o n k a lokalnej s p o ł e c z n o ­ ści. O fenomenie m a ł y s z o m a n i i , w której k r e o w a n i u z n a c z ą c ą r o l ę o d e g r a ł y media, pisze w Oko­ licach Tomasz Szopa. Wskazuje on m . i n . na s p o ł e c z n e skutki „ m a ł y s z o n a ł o g u " , „ m a ł y s z o o b s e s j i " - pojawienie s i ę p o z y t y w n y c h w z o r ó w z a c h o w a ń , wzrost zainteresowania s k o k a m i n a r c i a r s k i m i i u p r a w i a n i e m tej d y s c y p l i n y sportu i i n . Wskazuje t e ż na w y k o r z y s t a n i e M a ł y s z a przez ś w i a t biznesu i reklamy. P o j a w i ł s i ę ponadto bohater narodowy, k t ó r y w y z w o l i ł w Polakach poczucie d u m y i r a d o ś c i , p o d n i ó s ł i c h na duchu, p o ł ą c z y ł (przynajmniej na j a k i ś czas). Podobnie j a k w p r z y p a d k u fenomenu, j a k i m jest moda na a n i o ł y , m o ż n a j e d n a k z a p y t a ć , czy fascynacja M a ł y s z e m s p o w o d o w a ł a g ł ę b o k i e przemiany w naszym s p o ł e c z e ń s t w i e ? C z y nie i s t n i e j ą z b y t wielkie różnice m i ę d z y d e k l a r o w a n ą akceptacją wzoru, j a k i m niekwestionowanie m o ż e b y ć M a ł y s z , a r z e c z y w i s t y m i zachowaniami tych, k t ó r z y u w a ż a j ą go za swego i d o l a ? 1 1 Zainteresowanym z j a w i s k i e m „ m a ł y s z o m a n i i " polecam r ó w n i e ż a r t y k u ł Mariusza Czubaja (Czubaj 2 0 0 2 ) . �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 343 RECENZJE I O M Ó W I E N I A M e d i a s ą nie t y l k o p o t ę ż n ą siłą, m a j ą c ą moc kreowania i d o l i ( w p r z y p a d k u M a ł y s z a kreacja ta jest u s p r a w i e d l i w i o n a ) . W p ł y w a j ą one t a k ż e na w i e l e ludzkich z a c h o w a ń , j a k t e ż np. na upo­ wszechnianie p e w n y c h w z o r c ó w p ł c i oraz ról s p o ł e c z n y c h p e ł n i o n y c h przez m ę ż c z y z n i kobiety. P r z y k ł a d e m m o g ą b y ć d o w c i p y o kobietach, k r ą ż ą c e w internecie. Z a i n t e r e s o w a ł y one Joannę Cukras, k t ó r a p o d d a ł a j e konfrontacji z p a n u j ą c y m i obecnie stereotypami „ p ł c i p i ę k n e j " , sygnali­ z u j ą c niezmiernie c i e k a w y p r o b l e m badawczy. 2 Internet m o ż e t a k ż e s ł u ż y ć t w o r z e n i u r ó ż n e g o typu w s p ó l n o t , r ó w n i e ż e t n i c z n y c h . U m a c n i a 3 poczucie w i ę z i , j a k t e ż w y d a t n i e wspomaga proces kreowania r o d z i m y c h b o h a t e r ó w . S ł o w a c k i e strony internetowe s ą np. p r a w d z i w ą k o p a l n i ą w i e d z y o A n d y Warholu ( p r a w d z i w e nazwisko: 4 A n d r i j W a r h o l a ) . Z zamieszczonego w Okolicach tekstu Sebastiana D u b i e l a w y n i k a , ż e A n d y 5 Warhol jest przede w s z y s t k i m p o s t a c i ą o t o c z o n ą k u l t e m przez s ł o w a c k i c h R u s i n ó w . L i d e r z y tej grupy na r ó ż n e sposoby p o d k r e ś l a j ą r u s i ń s k i e korzenie artysty, p r ó b u j ą - o d w o ł u j ą c s i ę do j e g o postaci - o ż y w i ć s p o ł e c z n o ś ć r u s i ń s k ą n a S ł o w a c j i , o d b u d o w a ć i w z m o c n i ć jej t o ż s a m o ś ć etniczno- k u l t u r o w ą , by o g r a n i c z y ć proces s ł o w a c y z a c j i . S. D u b i e l , z d u ż ą z n a j o m o ś c i ą f a k t ó w , opisuje zabiegi l i d e r ó w s ł o w a c k i c h R u s i n ó w d ą ż ą c y c h do uczynienia z Warhola r u s i ń s k i e g o bohatera, s p a j a j ą c e g o g r u p ę , z której s i ę w y w o d z i ( n i e z a l e ż n i e od j e g o osobistej identyfikacji) poczuciem d u m y z posiadania tak w y b i t n e j postaci w ś r ó d swoich c z ł o n k ó w . J e d n o c z e ś n i e o d b y w a s i ę „ d e konstrukcja a m e r y k a ń s k i e g o m i t u Warhola" (s. 77), „ p r z e p i s y w a n i e go na w r a ż l i w o ś ć R u s i n ó w " (s. 78). K r e o w a n i u r u s i ń s k o ś c i Warhola i p o d t r z y m y w a n i u r u s i ń s k i e j t o ż s a m o ś c i grupy s ł u ż y m . i n . festiwal organizowany co r o k u w M e d z i l a b o r c a c h . Elementy sacrum ł ą c z ą s i ę tu z p o s p o l i t ą l u d y c z n o ś c i ą , naukowe odczyty z z a b a w ą . N a j w a ż n i e j s z e jednak jest to, ż e R u s i n i m a j ą „ s w e g o świętego", z którego m o g ą być dumni. D o p r z e s z ł o ś c i - w r ó ż n y c h celach - w r a c a j ą nie t y l k o liderzy grup etnicznych czy narodowi p r z y w ó d c y . Wiele o s ó b interesuje się np. dziejami w ł a s n e j rodziny, p o s z u k u j ą c korzeni, prawdy o przodkach, a w i ę c - w j a k i e j ś części - t a k ż e o sobie. S z c z e g ó l n i e ciekawe w y d a j ą się dzieje rodzin mieszanych pod w z g l ę d e m identyfikacji etnicznej (narodowej), z r ó ż n i c o w a n y c h w y z n a n i o w o , j ę z y k o w o , m i e s z k a j ą c y c h na pograniczu k u l t u r o w y m , n a r o d o w y m , a t a k ż e tych, k t ó r y c h ż y c i e p r z y p a d ł o na p r z e ł o m o w e okresy dziejów. P r z y k ł a d e m takiej rodziny s ą bohaterowie a r t y k u ł u R a f a ł a I w a ń s k i e g o . Pisze on o swojej rodzinie, z w i ą z a n e j z Toruniem i dzielącej losy m i e s z k a ń c ó w miasta, najpierw w zaborze pruskim, potem - w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i po wojnie. Pytania o p r z e s z ł o ś ć r o d z i n n ą i postawy ludzi m i e s z k a j ą c y c h na pograniczu k u l t u r o w y m i n a r o d o w y m , ludzi, k t ó r z y z n a l e ź l i się w sytuacjach granicznych, nie dają I w a ń s k i e m u spokoju. Zaczyna odtwa­ r z a ć „ w i e l k ą " i „ m a ł ą " historię, nie bojąc się trudnych p y t a ń , zdając sobie zarazem s p r a w ę z tego, ż e b ę d z i e m u s i a ł się z m i e r z y ć z odpowiedziami na nie. Chce jednak p o z n a ć p r a w d ę . W 1989 r o k u ojciec R a f a ł a w y j e c h a ł z ż o n ą i j e g o p r z y r o d n i m bratem do N i e m i e c . Ten m o m e n t stał s i ę dla niego p r z e ł o m o w y nie t y l k o z u w a g i na z m i a n ę osobistej sytuacji. P o j a w i ł o s i ę pytanie: „ C z y p ł y n i e we mnie niemiecka k r e w lub czy c z ę ś ć moje r o d z i n y nie w y k a z a ł a s i ę n i e g o d n y m P o l a k ó w zachowaniem podczas I I w o j n y ś w i a t o w e j ? " I w a ń s k i chce d o w i e d z i e ć się, k i m b y l i c z ł o n k o w i e j e g o rodziny, chce p o z n a ć m o t y w y i c h w y b o r ó w , decyzji. N i e kryje przy t y m emocjonalnego z a a n g a ż o w a n i a , p r ó b u j ą c z r o z u m i e ć niemiecko-polskie p o d z i a ł y przebiega­ j ą c e przez j e g o r o d z i n ę i o k r e ś l i ć w niej swoje miejsce. 2 P r z y k ł a d e m s ą Indianie z plemienia Oneida, „ k t ó r e j u ż w y m a r ł o j a k o kultura". P r z e t r w a ł a j e d n a k b i o l o g i c z n i e n i e w i e l k a grupa o s ó b , p r z y z n a j ą c y c h się do pochodzenia z tego plemienia. Z a c z ę ł y one o d t w a r z a ć k u l t u r ę grupy, jej dzieje, narzecze. „ R o z r z u c e n i po Stanach p o t o m k o w i e [Oneida] o d n a l e ź l i s i ę na t e r y t o r i u m i n t e r n e t o w y m , « z a a n e k t o w a l i » c z ę ś ć sieci, s t w o r z y l i w s p ó l ­ n o t ę w i r t u a l n ą . [...] P o w s t a ł a n o w a s p o ł e c z n o ś ć , k t ó r a z p e w n o ś c i ą nie z u b a ż a , a wzbogaca k u l t u r ę " (Krzysztofek 2002, s. 104). 3 O w y k o r z y s t a n i u internetu dla p o d t r z y m y w a n i a w i ę z i i t o ż s a m o ś c i etnicznej pisze w t y m t o m i e Etnografii Polskiej Katarzyna K u l i k o w s k a , p r z y w o ł u j ą c p r z y k ł a d K a r a i m ó w . 4 5 Pisze o t y m K . Krzysztofek (2002, s. 105). Czy do nich n a l e ż ą strony internetowe, o k t ó r y c h w s p o m i n a K . Krzysztofek? �344 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A Tekst napisany przez R. I w a ń s k i e g o jest d o b r y m p r z y k ł a d e m sposobu prezentacji r o d z i n ­ n y c h d z i e j ó w , w p l e c i o n y c h w „ w i e l k ą " h i s t o r i ę , a zarazem - z n a j o m o ś c i f a k t ó w oraz w i e l k i e j w r a ż l i w o ś c i i u m i e j ę t n o ś c i patrzenia na r z e c z y w i s t o ś ć z r ó ż n y c h perspektyw. Jest t e ż w a ż n y m w polskiej literaturze etnologicznej p r z y k ł a d e m w y k o r z y s t a n i a m a t e r i a ł ó w b i o g r a f i c z n y c h ( i s t n i e j ą c y c h i w y w o ł a n y c h przez badacza) dla ukazania s k o m p l i k o w a n y c h relacji p o l s k o - n i e m i e c k i c h , rozpatrywanych na poziomie narodu oraz c z ł o n k ó w jednej rodziny, m a j ą c y c h od­ m i e n n ą identyfikacją, różne poglądy. P r z e s z ł o ś ć - bolesna, nie do k o ń c a w y j a ś n i o n a , n i e z r o z u m i a ł a - wraca w artykule J a r o s ł a w a Maszczaka. I I w o j n a ś w i a t o w a , A k c j a „ W i s ł a " , losy m i e s z k a ń c ó w w s i T w o r y l n e (dzisiejsze w o j . podkarpackie), Polacy, U k r a i ń c y , N i e m c y , Rosjanie... Repatriacja l u d n o ś c i u k r a i ń s k i e j , ż o ł n i e r z e U P A i Wojsko Polskie... Ile kart, takich j a k te, k t ó r e o d s ł a n i a Maszczak, kryje jeszcze historia? Ile z n i c h jeszcze poznamy? Jak wiele jest w s i , takich j a k Tworylne, k t ó r y c h m i e s z k a ń c y z a p ł a c i l i ż y c i e m , w y g n a n i e m , t r u d n y m i do w y o b r a ż e n i a cierpieniami za decyzje p o l i t y k ó w ? Z takich l o s ó w , j a k te, przedstawione - w w i e l k i m s k r ó c i e - przez autora, na podstawie relacji D y m i t r a K u z i o , dawnego m i e s z k a ń c a w s i , s k ł a d a s i ę historia. N a j c z ę ś c i e j smutna, tragiczna, b o l e ś n i e o ż y w a j ą c a w p o w r a c a j ą c y c h co j a k i ś czas wspomnieniach. A r t y k u ł J. Maszczaka został opatrzony przez r e d a k t o r ó w informacjami o historii w s i Tworylne, od lokacji na prawie w o ł o s k i m przed 1456 r o k i e m , w dobrach K m i t ó w , do c z a s ó w PRL. Szkoda, ż e nie wskazano ź r ó d e ł tych w z m i a n e k , przede w s z y s t k i m m ó w i ą c y c h o najdawniejszych dzie­ jach miejscowości. Pierwszy numer Okolic cechuje r ó ż n o r o d n o ś ć tematyki, podejmowanych p r o b l e m ó w i sposo­ b ó w ich przedstawiania. A u t o r z y d o t y k a j ą dramatycznych c z ę s t o d z i e j ó w jednostek, rodzin i grup l o k a l n y c h , a n a l i z u j ą wybrane zjawiska w s p ó ł c z e s n e j kultury. Znajdziemy t e ż w t o m i e niecodzien­ n ą r e l a c j ę z p o d r ó ż y . W t e k ś c i e A r k a Szulca, z a t y t u ł o w a n y m „ A m e r y k a , A m e r y k a . . . " , opisany z o s t a ł areszt dla nielegalnych i m i g r a n t ó w , b ę d ą c y c z ę ś c i ą w i ę z i e n i a w hrabstwie Y o r k (zachodnie w y b r z e ż e U S A ) . P r z e b y w a j ą c e tam osoby r e p r e z e n t u j ą r ó ż n e grupy etniczne, n a r o d o w o ś c i , po­ s ł u g u j ą s i ę r ó ż n y m i j ę z y k a m i . Miejsce to jest m i k r o s k o p i j n y m o d b i c i e m mieszanki k u l t u r o w e j , j a k ą t w o r z ą m i g r a n c i p r z e b y w a j ą c y nielegalnie w U S A . Z tekstu nie w y n i k a , w j a k i s p o s ó b autor relacji z e t k n ą ł s i ę z o p i s y w a n ą przez siebie g r u p ą . C z y ż b y sam trafił do aresztu j a k o nielegalny imigrant? N a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c i ł Szulc Pasztunom z Pakistanu i Afganistanu oraz osobom p o c h o d z ą c y m z P e n d ż a b u . Pisze jednak r ó w n i e ż o przedstawicielach w i e l u i n n y c h k r a j ó w i k u l ­ tur. Okazuje się, ż e areszt, w k t ó r y m p r z e b y w a j ą nielegalni i m i g r a n c i m o ż e b y ć z n a k o m i t y m miejscem b a d a ń , etnologicznych obserwacji. Przybysze z r ó ż n y c h k o n t y n e n t ó w , z t y s i ę c y „ m a ­ ł y c h o j c z y z n " , m ó w i ą r ó ż n y m i j ę z y k a m i , m a j ą odmienne tradycje, w y r o ś l i w r ó ż n y c h kulturach. Ł ą c z y i c h nadzieja na lepsze ż y c i e w w y ś n i o n e j , wymarzonej A m e r y c e . I n n y rodzaj „ n o t a t e k z p o d r ó ż y " , m a j ą c y c h miejscami charakter bardzo osobistych z w i e r z e ń , znajdziemy w artykule M a ł g o r z a t y S o k o ł o w s k i e j . A u t o r k a p r z e ż y w a i n t e l e k t u a l n ą w ę d r ó w k ę do ś w i a t a literatury, w p o s z u k i w a n i u t e m a t ó w badawczych. Wskazuje prace, k t ó r e j ą zafascyno­ w a ł y , z a c h w y c i ł y ( j e d n ą z nich s ą Szczeliny istnienia, Joanny Brach-Czaina, w y d . w 1992 r o k u ) . W k o ń c u zatrzymuje s i ę na postaci M i r c e a Eliade i i n d y j s k i m etapie j e g o ż y c i a . P o d r ó ż do I n d i i z a o w o c o w a ł a nie t y l k o l i c z n y m i pracami n a u k o w y m i , osobistym d o ś w i a d ­ czeniem konfrontacji „ e u r o p e j s k o ś c i " z „ h i n d u s k o ś c i ą " , ale t e ż p r z y n i o s ł a Eliademu spotkanie z f a s c y n u j ą c ą k o b i e t ą ( b y ł a n i ą M a j t r e i D e v i , c ó r k a profesora Dasgupty, u k t ó r e g o m i e s z k a ł ) . Spotkanie to stało s i ę i m p u l s e m do napisania p o w i e ś c i pt. Majtreji ( w y d . polskie, 1988). Odpo­ w i e d z i ą na t ę k s i ą ż k ę b y ł a Na hanyate, M a j t r e j i D e v i ( w y d . polskie pt. Mircea, 1993). D l a M . S o k o ł o w s k i e j o b y d w i e k s i ą ż k i b y ł y t y m , czego s z u k a ł a . O d c z y t a ł a j e w s p o s ó b g ł ę b o k i , sub­ telny, „ p o kobiecemu", p o s ł u g u j ą c s i ę j e d n o c z e ś n i e w i e d z ą a n t r o p o l o g i c z n ą . A r t y k u ł M . S o k o ł o w s k i e j z a c h ę c a do lektury ( b y ć m o ż e , ponownej) o b y d w u prac, j a k t e ż konfrontacji w ł a s n e g o sposobu ich odczytania z t y m , j a k i proponuje m ł o d a A u t o r k a , nie u k r y ­ w a j ą c a przy t y m t r u d n o ś c i , z j a k i m i z m a g a ł a s i ę , by z a m k n ą ć w s ł o w a c h swoje m y ś l i , odczucia, w r a ż e n i a , emocje, by p o k o n a ć o g a r n i a j ą c e j ą czasem poczucie b e z r a d n o ś c i , p u s t k i , n i e m o c y tworzenia, t o w a r z y s z ą c e p r z e m o ż n e m u pragnieniu pisania, p o s z u k i w a n i u swojego miejsca we w s p ó ł c z e s n e j etnologii. �345 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A W j e d n y m z d z i a ł ó w pisma, n o s z ą c y m n a z w ę „ O k o l i c e m a ł y c h ojczyzn", zamieszczony z o s t a ł zapis r o z m o w y przeprowadzonej przez A n n ę S t r z e l e c k ą z pisarzem, Augustynem Baranem. M o ż e ­ m y ponadto p r z e c z y t a ć dwa teksty tego autora. W „ J a n Sas - na p o c z ą t k u b y ł las" w i d z i m y p o l s k ą w i e ś ( w w o j . podkarpackim), w y l u d n i a j ą c ą się, p o z b a w i o n ą perspektyw, biernie p o d d a j ą c ą się l o ­ sowi. W i e ś , do której „jak do każdej w s i w Polsce, ale t y l k o w Polsce - w r a c a j ą przegrani" (s. 136). W i e ś , której m i e s z k a ń c y s z u k a j ą ucieczki od r z e c z y w i s t o ś c i w alkoholu i d y s k o t e k o w y m h a ł a s i e , w p a t r u j ą się w ekrany t e l e w i z o r ó w , o b s e r w u j ą c jednak r ó w n o l e g l e , z u w a g ą , życie s ą s i a d ó w . K o l e j n e opowiadania A . Barana, „ K r e w pobratymcza" zaczyna s i ę od s ł ó w : „ P o l a c y nie l u b i ą n i k o g o " (s. 142). Prawda to, czy literacka fikcja? Jeden z e l e m e n t ó w stereotypowego w i z e r u n k u naszego narodu? Czy r z e c z y w i ś c i e „ t e n d z i w n y stan" nielubienia jest „ p r a w i e nieznany u i n n y c h n a c j i " ( t a m ż e ) ? Z n ó w powraca m o t y w k o n f l i k t ó w p o l s k o - u k r a i ń s k i c h , k r z y w d , o k t ó r y c h nie m o ż n a z a p o m n i e ć , c h o ć b y s i ę c h c i a ł o , k t ó r e tak trudno w y b a c z y ć , a p r z e c i e ż jest to konieczne, by m ó c z a c z ą ć wszystko od nowa. P a m i ę ć m o ż n a w y k o r z y s t y w a ć do r ó ż n y c h celów. M o ż e ona s ł u ż y ć odtwarzaniu r o d z i n n y c h d z i e j ó w , historii grupy lokalnej, narodu, m o ż e t a k ż e z n i s z c z y ć w s p ó l n o t ę , p o d z i e l i ć j ą , s k ł ó c i ć . M o ż e b y ć ź r ó d ł e m informacji o p r z e s z ł o ś c i - o kraju r o d z i n n y m , ukochanych miejscach i oso­ bach, m o ż e j e d n a k r ó w n i e ż u t r u d n i a ć porozumienie, wybaczenie, dialog. Pierwszy numer Okolic zamyka felieton R a f a ł a N a w r o c k i e g o , z a t y t u ł o w a n y „ Ł o w c ó w nie­ d ź w i e d z i - od zaraz!" Zabawny, ś w i e t n i e napisany tekst, k t ó r e g o bohaterem jest m i ś ( w r ó ż n y c h postaciach) dotyka - poruszanego t a k ż e przez i n n y c h a u t o r ó w - p r o b l e m u k o n f l i k t u . W l e k k i e j , ironicznej formie A u t o r p r z y p o m i n a o istnieniu opozycji m i ę d z y n a t u r ą i k u l t u r ą , a t a k ż e o t y m , w j a k i s p o s ó b m o ż e r e a g o w a ć na n i ą c z ł o w i e k . Redaktorzy pisma, w „ S ł o w i e od...", z a p r a s z a j ą c z y t e l n i k ó w w „ o k o l i c e znane z o p o w i a d a ń , miejsca magiczne, zatopione w s ł o w a c h p e j z a ż e c o d z i e n n o ś c i . . . Okolice strachu i ś m i e r c i , p o d r ó ż y do kresu i na kresy..." (s. 3). I n f o r m u j ą też, że w p i ś m i e „ u k a z y w a ć s i ę b ę d ą teksty z zakresu f o l k l o r y s t y k i , p r o b l e m a t y k i etnicznej i n a r o d o w o ś c i o w e j , j a k r ó w n i e ż z antropologii s y m b o l i c z ­ nej, a n t r o p o l o g i i c o d z i e n n o ś c i , a t a k ż e opisy p o d r ó ż y , eseje i felietony etnologiczne. W n a s t ę p ­ n y c h numerach [...] p o j a w i ą s i ę r ó w n i e ż d z i a ł y recenzji i korespondencji" ( t a m ż e ) . Okolice są ponadto „ c z a s o p i s m e m etnograficznych d o c i e k a ń i z a p i s ó w naszych s p o t k a ń z o d m i e n n o ś c i ą i c o d z i e n n o ś c i ą " ( t a m ż e ) . W y j a ś n i a s i ę w i ę c tajemnica t y t u ł u pisma. M a m y zarazem z a p o w i e d ź w i e l o ś c i t e m a t ó w (jest ona w i d o c z n a j u ż w p i e r w s z y m numerze) i w ę d r ó w e k po r ó ż n o r o d n y c h obszarach, w t y m r ó w n i e ż niebadanych jeszcze przez r o d z i m ą e t n o l o g i ę . N a w e t j e ś l i znajdziemy s i ę j e d y n i e na o b r z e ż a c h tych o b s z a r ó w (jak m ó g ł b y s u g e r o w a ć t y t u ł pisma), j e ś l i pewne pro­ b l e m y z o s t a n ą j e d y n i e zasygnalizowane, naszkicowane c i e n i u t k ą k r e s k ą , warto o d b y ć t ę p o d r ó ż w p o s z u k i w a n i u inspiracji, a t a k ż e - dla p r z y j e m n o ś c i , p ł y n ą c e j z lektury studenckich t e k s t ó w . Z n i e c i e r p l i w o ś c i ą czekam na kolejne tomy, ż y c z ą c autorom i redaktorom n i e s ł a b n ą c e g o z a p a ł u , niewyczerpanych p o m y s ł ó w , doskonalenia u m i e j ę t n o ś c i , t a k ż e technicznych, by u n i k n ą ć w p r z y s z ł o ś c i w y s t ę p u j ą c y c h , niestety, w p i ś m i e b ł ę d ó w . Ż y c z ę w i e l u c z y t e l n i k ó w oraz tego, by Okolice b y ł y czytane i ż y w o komentowane przez ś r o d o w i s k o etnologiczne w c a ł y m kraju. LITERATURA C z u b aj M . 2002, L e c i z nami M a ł y s z . M i ę d z y bohaterem k u l t u r o w y m a i d o l e m popkultury, Kultura popularna: Krzysztofek [ w : ] Mniejszości kiwania, Graffiti na ekr@nie, W. G o d z i ć (red.), K r a k ó w , w y d . R A B I D , s. 8 5 - 9 5 . K . 2002, Autoprezentacja m n i e j s z o ś c i etnicznych w mediach elektronicznych, narodowe i etniczne w mediach elektronicznych. Modele, wizerunki, A . Sadowski, T. Skoczek (red.), B i a ł y s t o k , Instytut S o c j o l o g i i , ocze­ Uniwersytet w B i a ł y m s t o k u , Telewizja Polska S.A., s. 9 4 - 1 0 7 . Kulikowska K . 2003, M i ę d z y a s y m i l a c j ą a u t r z y m a n i e m ś w i a d o m o ś c i etnicznej. T o ż s a m o ś ć s p o ł e c z n a K a r a i m ó w w Polsce, Etnografia Polska, t. 47, z. 1-2, s. 2 6 7 - 2 8 4 . Iwona Kabzińska �N A J N O W S Z E WYDAWNICTWA I N S T Y T U T U A R C H E O L O G I I I E T N O L O G I I PAN MONOGRAFIE: Archeologia w teorii B. B a l c e r . krzemienia. Z. A . B u k o , P. U r b a ń c z y k (red), Warszawa 2000, ss. 660, ryciny. - Krzemionki - Świeciechów. Związki osady neolitycznej z kopalniami z epoki brązu epoki Warszawa 2002, ss. 191, ryciny. Bukowski, Znaleziska z dorzecza Civitas i w praktyce, Ćmielów bursztynu w zespołach i z wczesnej żelaza Odry oraz Wisły, Warszawa 2002, ss. 157, ryciny, mapy. et villa. Miasto i wieś w średniowiecznej Europie Środkowej, C. B u s k o , J. Klapszte, L . L e c i e j e w i c z , S. M o ź d z i o c h (red.), W r o c ł a w - P r a h a 2002, ss. 476, ryciny. M . D u 1 i n i c z, Kształtowanie się Słowiańszczyzny Północno-Zachodniej. Studium archeologiczne. Warszawa 2 0 0 1 , ss. 323, ryciny. Europe around the year 1000, S. K a d r ó w , U progu w Europie Środkowej, Z. K o b y l i ń s k i , P. U r b a ń c z y k (red.). Warszawa 2 0 0 1 , ss. 488, ryciny. nowej epoki. Gospodarka i społeczeństwo wczesnego okresu epoki brązu K r a k ó w 2 0 0 1 , ss. 313, ryciny. Teoretyczne podstawy konserwacji dziedzictwa archeologicznego. Warszawa 2 0 0 1 , ss. 295, ryciny. J. K o p a c z , Początki epoki brązu w strefie karpackiej w świetle materiałów kamiennych, Kraków w państwie wczesno- 2 0 0 1 , ss. 207, tablice. S. M o ź d z i o c h , Castrum piastowskim, Od narodzin munitissimum Bytom. Lokalny ośrodek władzy Warszawa 2002, ss. 320, ryciny. do wieku dojrzałego. Dzieci i młodzież w Polsce, M . D ą b r o w s k a , A . Klonder, E. M a z u r (red.), cz. 1-2, Warszawa 2 0 0 2 - 2 0 0 3 . Słowianie i ich sąsiedzi M. R ę b k o w s k i , strzenne we wczesnym Piei*wsze i kulturowe. średniowieczu. lokacje M . D u l i n i c z (red.), L u b l i n 2002. miast w księstwie zachodniopomorskim. Przemiany prze­ K o ł o b r z e g 2 0 0 1 , ss. 2 6 1 , ryciny. B I B L I O T E K A ETNOGRAFII POLSKIEJ [pod r e d a k c j ą Jolanty K o w a l s k i e j ] Nr53,K. Hermanowicz-Nowak, -kułturowe. Nr 54,1. Kabzińska, (narodowej) N r 55, Podhale. Strój górali Beskidu Śląskiego. Funkcje społeczno- tożsamości etnicznej Warszawa 1997, ss. 1 3 1 + 3 6 r y c i n . Wśród Polaków Tradycja „kościelnych na Białorusi. we współczesnej N r 56, Czas zmiany, czas trwania. Studia Polaków". Wyznaczniki Warszawa 1999, ss. 208. kulturze wsi [red. D . T y l k o w a ] . K r a k ó w 2000, ss. 458. etnologiczne, J. K o w a l s k a , R. T o m i c k i , S. S z y n k i e w i c z (red.), Warszawa 2003, ss. 390. STRONA INTERNETOWA INSTYTUTU (INFORMACJE O B A D A N I A C H , BIBLIOTEKA, KSIĘGARNIA): www.archaeology.pl KSIĄŻKI I CZASOPISMA MOŻNA TAKŻE ZAMAWIAĆ: broniek@iaepan.edu.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a5c57bd788f0c1a2c27da7fa1e3dbe73.pdf 8ff8568a64b011914a6889d641e8b714 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1742 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1612 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.3-5 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ AKADEMII NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XLVIII Zeszyt 1-2 Warszawa 2004 �REDAKTOR: IWONA KABZIŃSKA Członkowie Rady Redakcyjnej: Jarosław Derlicki (sekretarz Redakcji), Dagnosław Demski, Janusz Mucha, Maria Paradowska, Andrzej Woźniak Zespół recenzentów: Mirosława Drozd-Piasecka, Wanda Paprocka, Ryszard Tomicki Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, A l . Solidarności 105 E-mail: red_etno@iaepan.edu.pl Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska Zdjęcie na okładce: Na jarmarku. Kurpie. Puszcza Zielona 1957 | Fot. Jacek Olędzki Archiwum Zakładu Etnologii IAE PAN Korekta: Redakcja i Autorzy Etnografia Polska © Copyright 2004. A l l Rights Reserved A l l papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska Etnografia Polska is regularly indexed in the International Bibliography of the Social Science? in IBZ - CD-ROM; IBR - International Bibliography of Book Reviews of Scholarly Literature IBR - CD-ROM Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality 01-216 Warszawa, ul. Brylowska 35/38, tel. 631 45 18 Drukarnia: PUIP, Jachranka 94 Objętość 25 ark. wyd. Nakład 350 + 10 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY CZĘŚĆ I Zbigniew J a s i e w i c z - Etnologia polska przed rokiem 1956 i jej reakcja na wprowa­ dzanie wzorów radzieckich Polish ethnology in 1945-1956 and its response to introducing Soviet patterns to Polish science Ryszard T o m i c k i - Ibérica frankowsciana. W 120 rocznicę urodzin Eugeniusza Frankowskiego Ibérica Frankowsciana. The 120th birth anniversary of Eugeniusz Frankowski Grzegorz D ą b r o w s k i - Muzyka Oskara Kolberga The music of Oskar Kolberg 5 15 17 35 37 55 CZĘŚĆ I I Mirosława D r o z d - P i a s e c k a - Globalizacja - proces i próby jego opisu przez nauki o społeczeństwie Globalization - the process and attempts of its description by social sciences Anna M a l e w s k a - S z a ł y g i n - Tradycja stosowania pojęcia dyskurs i jego przydatność w antropologii współczesności Tradition of the usage of the notion of discourse and its usefulness in the studies in anthropology of the present time Jolanta K o w a l s k a - Nowy opis obyczajów The new description of customs Inga K u ź m a - Krótki zarys historii i problematyki francuskiej etnologii symbolicznej . . . A short outline of the history and problems of French symbolic ethnology Jarosław K o l c z y ń s k i - W poszukiwaniu symboliki pustki, ciemności i milczenia . . . . A Quest for the Symbolic Meaning of the Void, Darkness and Silence Robert P i o t r o w s k i - Skrzypce, taniec i czarty - o diabolicznym charakterze muzyki Fiddle, dance and devils. On the diabolic character of music 57 79 81 96 99 Ill 113 1 30 131 147 149 159 CZĘŚĆ III Janusz M u c h a - „Sukcesja etniczna" w parafii katolickiej w niewielkim mieście ame­ rykańskim „Ethnic succesion" in a Roman Catholic Parish in an American Town Magdalena Ś n i a d e c k a - K o t a r s k a - Przyczyny udziału kobiet w walkach powstań­ czych - guerrilli w Ameryce Łacińskiej The reasons for women's participation in uprising battles - Guerrilla in Latin America Joanna K s i ą ż e k - Problemy integracyjne niemieckich przesiedleńców z Rosji w Niemczech The integration problems of the German immigrants from Russia in Germany 161 175 177 195 197 219 �Andrzej W o ź n i a k - Przedmiejskie gry i zabawy. O czasie wolnym i świętowaniu na Gocławiu w dwudziestoleciu międzywojennym 221 Suburban games and entertainment. Leisure time, holidays and cérémonies in the community of Gocław in 1918-1939 252 KRONIKA Anioły na/w Zielonym Wzgórzu: konferencja angelologiczna, Karpacz 21-23 listopada 2003 - Anna Brzozowska-Krajka Współczesna etnologia francuska - sesja Société d' Ethnologie Française, Musée National des Arts et Traditions Populaires, Paryż, 17-19 marca 2004 - Inga Kuźma „Wszystko jeszcze przed tobą": Być młodym na Syberii - Jarosław Derlicki 253 255 257 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA Dagnosław D e m s k i - Narracje łotewskie, czyli przeszłość w świetle relacji osobistych historii 263 Kościół katolicki na Syberii. Historia - Współczesność - Przyszłość, A. Kuczyński (red.), Wydawnictwo DTSK Silesia, Wrocław 2002, ss. 780 - Anna Milewska-Młynik 270 Tadeusz Kruczkowski, Polacy na Białorusi na tle historii i współczesności, Słonim 2003, ss. 272, tabele, mapy - Helena Giebień 273 Mirosław Marczyk, Grzyby w kulturze ludowej, Wrocław 2003, Wyd. ATLA 2, ss. 168 - Violetta Wróblewska 277 Wojciech Olszewski, Patriotyzm i tolerancja. Nurt humanistyczny w polskiej myśli etnologicznej do drugiej wojny światowej wobec procesów etnicznych na Kresach, Toruń 2001, ss. - Zdzisław J. Winnicki 281 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c49f5daf195864ffaf0e98c7a620772f.pdf 46a0fb03bdc14b4772b3e9fb4976a528 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4547 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4227 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17,z.1, s.61-62 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text architektury, rzeźby, fotografował stroje ludowe, chło­ pów przy pracy itp. Powstało w ten sposób archiwum o dużej wartości naukowej. Większość bowiem zdjęć Świeżego stanowi dziś dokument jedyny i niepowta­ rzalny. Poza pracą naukową J. Świeży prowadził jako etnograf bardzo żywą i rozległą działalność społecz­ ną. Był długoletnim prezesem Lubelskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członkiem Towarzystwa Teatrów i Chórów Ludowych, współ­ pracował blisko z Muzeum Lubelskim, Wydziałem Kultury WRN i lubelskim Domem Kultury, pomagał w organizowaniu konkursów i wystaw sztuki ludo­ wej, wygłaszał na terenie Lublina i województwa mnóstwo odczytów i pogadanek na tematy etnogra­ ficzne, współpracował z zespołami pieśni i tańca, K W roku 1960 Janusz Świeży nawiązał bliższy kon­ takt z Katedrą Etnografii i Etnologii UMSC w Lub­ linie, gdzie prowadził naukę rysunku dla studenfów, zdobywając sobie, dzięki walorom osobistym i nie­ zwykłej sumienności w pracy, ogólną sympatię wśród kolegów i uczniów. Zgon J. Świeżego, który po krót­ kiej nieuleczalnej chorobie nastąpił w dniu 9 paź­ dziernika 1962 r., okrył głęboką żałobą wszystkich, którzy kiedykolwiek zetknęli się z tym wartościowym i do głębi dobrym człowiekiem. Roman zjazdy Doroczny, ogólnopolski Zjazd PTL odbył się w 1962 r. w Łańcu­ cie w dniach od 28 do 30 wrześ­ nia. Tematyka naukowa Zjazdu poświęcona była zagadnieniom l u doznawstwa Rzeszowszczyzny. Wy­ głoszone zostały następujące refe­ Reinfuss K N Opieka nad plastyką ludową sprawowana w 1962 r. przez Ze­ spół do Spraw Sztuki Ludowej MKiS koncentrowała się, podobnie jak w latach ubiegłych, głównie na zagadnieniach organizacji wy­ staw i konkursów, przydzielaniu stypendiów szczególnie uzdolnio­ nym twórcom ludowym oraz udzia­ le w konferencjach, zjazdach itp., poświęconych sprawom związanym ze sztuką ludowa. W ciągu roku zorganizowano ogółem 24 konkursy i wystawy. Przyznano 180 nagród na sumę 144 600 zł. Zakupiono na wystawach 969 eksponatów dla muzeów za sumę 204 950 zł. Przyznano 64 sty­ pendia na sumę 100 300 zł. Kontynuowano również ścisłą współpracę z CPLiA i PTL. Z inicjatywy lub przy pomocy Zespołu prowadzone były penetra­ cje terenu i badania sztuki ludo­ wej. Na terenie woj. olsztyńskiego przeprowadzono przygotowania do konkursu pamiątkarstwa; na tere­ nie woj. poznańskiego i bydgoskiego prowadzone były badania przygo­ towawcze do wojewódzkich wystaw sztuki ludowej; przy pomocy Ze­ społu Muz. Etnograficzne we Wroc­ ławiu przeprowadziło na terenie Dolnego Śląska badania współczes­ nej plastyki obrzędowej, a Woj. Dom Twórczości Ludowej w Gdań­ sku wykonał dokumentację hafciarstwa kaszubskiego w celu przy­ gotowania retrospektywnej wysta­ wy haftu. Konferencje, projektując dla nich stroje ludowe. Zasługą Świeżego było wskrzeszenie i wprowadzenie na scenę stroju krzczonowskiego, który stał się dziś reprezentacyj­ nym ubiorem ludowym Lubelszczyzny. raty: prof. dra Józefa Burszty „Podłoże historyczne kształtowania się kultury ludowej wsch. Rze­ szowszczyzny", doc. Franciszka Ko­ tuli „Typy budownictwa wiejskie­ go w Rzeszowskiem", dr Olgi Gajekowej i mgr Jadwigi Kleczkowskiej „Problemy etnograficzne i folk­ lorystyczne w nauczaniu języka polskiego" oraz kilka komunika­ tów naukowych (mgr Antoni Kunysz „Badania nad średniowiecz­ nym osadnictwem Rzeszowszczyz­ ny", Jan Micał „Ludowe zespoły weselne w Łańcuckiem", mgr Te­ resa Szetela „Lasowiackie piece malowane", mgr Irena Kłak „Współ­ czesne garncarstwo ludowe w po­ wiecie łańcuckim", dr Władysław Balicki „Lecznictwo ludowe w re­ jonie łańcuckim" i „Zbiory etno­ graficzne z terenu łańcuckiego"); ponadto złożono informacje o pra­ cach muzeów w Przemyślu, Sanoku, Rzeszowie i Jarosławiu. Podczas narady pokazano liczne prace rzeźbiarzy przywiezione przez nich do CPLiA. W pierwszym dniu narady odczyt dla przybyłych 30 rzeźbiarzy wygłosił prof. dr Tadeusz Seweryn. W drugim dniu dokonano przeglądu i oceny przy­ wiezionych prac, po czym nastąpiła dyskusja, którą zapoczątkowała dłuższa wypowiedź red. A. Jackow­ skiego. Zebrani wysłuchali rów­ nież podczas narady wypowiedzi przedstawicieli CPLiA na temat organizacji zakupów, spraw surow­ ca itd. Organizatorzy umożliwili twórcom ludowym zwiedzenie War­ szawy oraz zbiorów sztuki ludo­ wej w Muz. Kultur Ludowych w Młocinach. Rzeźbiarze zamieszkali w Domu Chłopa. Po obradach rzeź­ biarze udzielali wywiadów dzien­ nikarzom i sprawozdawcom Radia. Nakręcono również film dla Tele­ wizji i dla Kroniki Filmowej. W obradach wzięli udział przed­ stawiciele Min. Kultury i Sztuki. W czasie Zjazdu otwarta została pierwsza ekspozycja Muzeum Re­ gionalnego Ziemi Łańcuckiej w Łańcucie, powstałego z inicjatywy PTL, oraz pokonkursowa wystawa ceramiki ludowej z Medyni Gło­ gowskiej, Pogwizdowa i Zalesia (recenzję wystawy zamieścimy w nrze 3/4). Wśród przybyłych na naradę rzeźbiarzy znaleźli się m. in. Ign. Kamiński, Jan Lamęcki, Marian Ruszkowski, Stanisław Dużyński, Wincenty Krajewski, Feliks Czaj­ kowski, Zygm. Skrętowicz, Teofil Kożuchowski, Wiktor Rysio, Adolf Milczanowski, A. i B. Grabscy. Konkursy Narada rzeźbiarzy ludowych współpracujących z CPLiA odbyła się w dniach 4 i 5 grudnia w War­ szawie. Celem zorginizowanej przez CPLiA pierwszej tego tvpu imprezy było omówienie wspólnie z samymi twórcami problemów artystycznych i warsztatowych ich pracy, sytuacji materialnej i wa­ runków bytowych, a także spraw związanych ze sprzedażą rzeźb przez CPLiA w kraju i za granicą. i wystawy Wystawa sztuki ludowej pow. brzezińskiego eksponowana była w październiku i listopadzie w Brze­ zinach, a następnie przeniesiona została do Tomaszowa Mazowiec­ kiego. Wystawę poprzedziły bada­ nia terenowe zorganizowane przez Muzeum Etnograficzne w Łodzi i w Tomaszowie Maz. Ogółem zgromadzono ponad 500 zabytko­ wych i współczesnych eksponatów z dziedziny tkactwa, garncarstwa, zdobnictwa wnętrz, stroju. Wysta61 �wa połączona była z konkursem na eksponaty współczesne. Pierw­ sze nagrody — ufundowane przez Min. Kult. i Szt. oraz Wydz. Kult. WRN i PRN — przyznano Józefie Wojciechowskiej z Zawady (za wy­ cinanki), Józefowi Butkiewiczowi z Tomaszowa Maz. (za ceramikę) i Mieczysławowi Kubackiemu z Godaszewic (za pisanki), a także Agnieszce Karpiowej z Łaznowa (za kołacz weselny). Z okazji wy­ stawy wydano katalog. nisława Kosiarska. Z okazji wysta­ niu ub. r. i styczniu br. wystawa sztuki ludowej woj. szczecińskiego. wy wydano katalog. * Z końcem listopada otwarta zo­ stała w lubelskim Klubie MPiK wystawa malarstwa Nikifora. Na wystawie zgromadzono kilkadzie­ siąt prac malarza oraz aktualne zdjęcia fotograficzne obrazujące co­ dzienne życie i twórczość Nikifora. Odczyt o Nikiforze wygłosił mgr A. Jackowski. Wystawa, zorganizo­ wana przez J. Ziółkowskiego, po­ siada wydany później (po zamknię­ Wojewódzki Dom Twórczości ciu ekspozycji) katalog. Ludowej i Wydział Kultury PWRN * w Gdańsku zorganizowały wystawę pt. „Sprzęt tradycyjny i sztuka ludowa Powiśla". Wystawę pokaza­ Sztuka ludowa z powiatu Wy­ no w gmachu PDK w Kwidzynie sokie Mazowieckie pokazana była (w październiku i listopadzie), a na wystawie otwartej w grudniu następnie (w grudniu) przeniesiono w Wysokiem Maz., zorganizowanej ją do Elbląga. Zestaw eksponatów przez Muz. Okręgowe w Białym­ zgromadzonych na wystawie stwo­ stoku i Wydz. Kult. PWRN. Była rzył możliwość założenia muzeum ona rezultatem penetracji tereno­ regionalnego. Wśród blisko 500 eks­ wej przeprowadzonej w 80 miejsco­ ponatów znalazło się wnętrze cha­ wościach. Zgromadzono Ók. 100 eks­ ty z umeblowaniem i wyposaże­ ponatów trzydziestu autorów •— niem gospodarskim, wyroby ozdob­ z zakresu tkactwa i stroju, ple­ ne z żelaza, plecionki, sprzęt ry­ cionkarstwa, zabawkarstwa i sztuki backi. 30 twórców współczesnych obrzędowej. nadesłało na wystawę rzeźby, haf­ ty, plecionki, malarstwo na szkle. Dnia 13.XII.1962 rozstrzygnięto * konkurs na zdobnictwo w drewnie, obejmujący 26 wsi woj." krakow­ Wystawa sztuki ludowej Ziemi skiego. W konkursie wzięło udział Płockiej otwarta była w Muzeum 59 autorów, którzy nadesłali ok. Płockim w październiku i listo­ 300 prac z zakresu rzeźby figural­ padzie. Pokazano eksponaty prze­ nej, bednarstwa, snycerki, zabaw­ ważnie zabytkowe, pochodzące ze karstwa i plecionkarstwa. Otwar­ zbiorów muzealnych (Muz. Kult. cie wystawy pokonkursowej prze­ Lud. w W-wie, Muz. Diec. w Płoc­ widuje się w kwietniu br. Organi­ ku). Reprezentowane były: rzeźba zatorami konkursu byli: Pracownia w drzewie, meblarstwo, zdobnictwo Badania Plastyki Ludowej IS PAN wnętrza, ceramika, zabawki, stroje. i Wydz. Kult. WRN w Krakowie. * * Objazdowa wystawa wycinanki Dwudziesty, jubileuszowy kon­ kurpiowskiej czynna była w paź­ kurs na szopki krakowskie, zorga­ dzierniku w sali Ratusza Miej­ nizowany przez Muz. Historyczne skiego w Pułtusku. m. Krakowa, odbył się 14.XII.1962. Na konkurs nadesłano 73 szopki. * Cztery równorzędne pierwsze na­ grody przyznano: Zygmuntowi Gra­ Wystawę kieleckiej ceramiki barskiemu, Zbigniewowi Grzechowi, ludowej otwarto w Iłży w listo­ Ferdynandowi Sadowskiemu i Sta­ padzie. Wystawa zorganizowana — nisławowi Paczyńskiemu. Recenzję w ramach obchodów Roku Ziemi z konkursu zamieszczamy na in­ Kieleckiej — przez Wydział Kul­ nym miejscu. tury PWRN i cepeliowską Spół­ * dzielnię „Chałupnik" w Iłży miała charakter retrospektywny, ze szcze­ gólnym uwzględnieniem dorobku W grudniu rozstrzygnięty zo­ artystycznego ludowych ceramików stał w Lublinie konkurs na ludowe kieleckich z lat ostatnich. Pokazano kowalstwo artystyczne woj. lubel­ zarówno wyroby garncarskie jak skiego. Akcję konkursową prowa­ i rzeźby ceramiczne. Pierwszą na­ dziły, w porozumieniu z Wydz. grodę na wystawie otrzymał po­ Kult. PWRN, krakowska Pracow­ śmiertnie Andrzej Rokita z Rę­ nia IS PAN i Muz. Lubelskie. dzina. Wśród 9 ceramików odzna­ czonych drugimi nagrodami zna­ leźli się m. in.: Stanisław Pastuszkiewicz, Franciszek i Tadeusz Bab­ W salach woj. Domu Kultury lowie, Konstanty Ciepielewski, Sta­ w Szczecinie otwarta była w grud­ 62 v W Miami na Florydzie, w Museum of Modern Art, odbyła się w listopadzie wystawa współczes­ nej polskiej sztuki ludowej i pry­ mitywnej. Ekspozycja obejmowała głównie rzeźbę w drzewie, tkactwo i malarstwo. Osobny dział wystawy stanowiły prace profesorów i wy­ chowanków Liceum Technik Pla­ stycznych im. A. Kenara w Zako­ panem. Znaczną część eksponatów zakupiono do stałych zbiorów Mu­ zeum. Z okazji wystawy wydano ilustrowany folder. * Muzeum Polskie w Chicago urządziło w listopadzie wystawę polskiej sztuki ludowej na wiel­ kiej wystawie sztuki ludowej róż­ nych narodów. W salach Muzeum odbyła się w tym samym czasie wystawa malarstwa na szkle He­ leny Roj-Ciaptakowej. Na wystawie zgromadzono 37 obrazów malowa­ nych już w Chicago, gdzie Ciaptakowa przebywała u krewnych. W listopadzie 1962 otwarto w Muzeum Historii Włókiennictwa w Łodzi wystawę norweskiej sztu­ ki ludowej, zorganizowaną w ra­ mach umowy kulturalnej polskonorweskiej. Zgromadzono ekspona­ ty ze wszystkich dziedzin norweskiej sztuki ludowej: rzeźbę i malarstwo, strój i tkaniny, meble i sprzęty gospodarskie, także wyroby ze skó­ ry i rogu. W pierwszym kwartale br. wystawa pokazana będzie w Warszawie. * W salach Muzeum w Będzinie otwarta została z końcem 1962 r. wystawa sztuki ludowej Indonezji. Pokazano lalki z teatru marionetek i cieni, tkaniny batikowe, ozdobną broń itp. Eksponaty pochodzą z da­ ru wybitnego polskiego uczonego, botanika prof. dra Mariana Raci­ borskiego. * W ramach wymiany kulturalnej z Węgrami w dniach 5—20.X.1962 przebywał na Węgrzech dr Kazi­ mierz Pietkiewicz, zapoznając się z badaniami nad sztuką ludową oraz z muzealnictwem etnograficz­ nym. W czasie pobytu w Budapesz­ cie dr K. Pietkiewicz wygłosił w Muzeum Etnograficznym odczyt o polskiej sztuce ludowej. * Na wniosek Prezydium MRN w Krynicy Sąd w Muszynie po­ stanowił ustalić akt urodzenia Ni­ kifora. Na podstawie posiadanych informacji za datę jego urodzenia przyjęto — 1 stycznia 1895 r. Na­ dano Nikiforowi nazwisko Krynicki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7f0c98004d6b37d4c8e5c700fbeb34c.pdf f9ff4e586aabbfc5bf9d7ae42002f578 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3732 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3505 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �T R E Ś Ć : Tadeusz Seweryn Orawski Aleksander Dominika Błachowski Orbis Pictus Bujnowska, 67 tkaczka dywanów podwójnych Norbert Lippóczy Franciszek Edward Oskwarek Kotula Emilia Pietraszek Chmiel XV Kunczyńska Kunz Richard Jefabek Konkurs (Brno) na z z konkurs ludowe i pośmiertne) 106 . 110 . szopek . . . artystyczne . Wspomnienie Vydra 111 pa­ 116 n i e żyje . pośmiertne o . . prof. Vaclaviku badań . 120 dr 120 121 Kronika Summary . Bydgoszczy P r o f . d r Josef Antonim Sprawozdania 101 (wspomnienie powojenny miątki Ludwik maluje Z historycznego a r c h i w u m . Stan majątkowy garncarzy Rss. Anna 87 znowu 125 of articles Na okładce: Malowidło z szafy orawskiej. tytułowej: Fragment szopki krakowskiej. Kraków. Fot. Jan Swiderski. 127 Fot. Michał Maśliński, 1959 r. Wyk. Antoni Na stronie Wojciechowski, �polska sztuka ludowa KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI PAN ROK XIV 1960 NR 2 �KOMITET Mgr mgr prof, prof, prof, REDAKCYJNY Aleksander Jackowski, Kazimierz Pietkiewicz, dr Ksawery Piwocki, dr Roman Reimfuss, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander J a c k o w s k i , za­ stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e ­ go: prof, d r R o m a n R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, r e d a k t o r działu: m g r A n ­ na Kunczyńska, redaktor techniczny: M a r i a Kluków ska, okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń. Tłumacz: Doris Ronowicz. Red.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d4f5a2d76d919faacce526a8221d6f26.pdf 171ddd58384f21035b561f960f3b6aa6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4550 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4229 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.2, pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa I N S T Y T U T S Z T U K I PAN R O K XVII 1 9 6 3 NR 2 �P O L S K A KWARTALNIK S Z T U K A INSTYTUTU SZTUKI PAN L U D O W A ROK XVII 1963 NR 2 TREŚĆ Kazimierz Pietkiewicz Rola i znaczenie artystycznej tradycji lu­ dowej we współczesnej kulturze polskiej 65 Janina Dydowiczowa Wielkopolskie zapusty 72 Barbara Znaczenie techniki wykonania w bada­ niach nad haftem ludowym (Na przykła­ dzie śląskich haftów krzyżykowych) , 81 Tradycyjne poglądy na piękno przyrody w wypowiedziach chłopów Kurpiowskiej Puszczy Zielonej 97 Bazielich Jacek Olędzki RECENZJE Maria Przeździecka „Ikonen-Museum" (Kunstsammlungen der Stadt Recklinghausen). Erweiterter Kata­ log 1960 110 KRONIKA Ill SUMMARY OF ARTICLES 112 PE3KDME 112 Na okładce: Siwaki z Białej Podlaskiej. Fot. Jan Świderski KOMITET REDAKCYJNY — mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Ksawery Piwocki, prof. dr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY — redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, zas­ tępca redaktora naczelnego: prof. dr Roman Reinfuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, współpracownicy: mgr Anna Kunczyńska, mgr Wacław Sułkowski, redaktor techniczny: Maria Klukowska, układ graficzny: Jadwiga Jarnuszkiewicz. Tłum.: Doris Ronowicz (ang.), Natalia Stasińska (ros.). Red.: Instytut Sztuki PAN, Warszawa, ul. Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, ul. Krak. Przedmieście 21/23. / � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a6fd12e3ed38a2e41523df9118657991.pdf 82bf2a79b81c81d3f44267c191a46062 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1141 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1050 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1956 t.56 s.2-7 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LUD TONI 1,V ��u L ORGAN ORGANE D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO DE LA SOCIETE POLONAISE ZAŁOŻONY W D'ETHNOLOCIE ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OG0LNEGO ZBIORU TOM LV WYDANO POLSKIE Z ZASIŁKU POLSKIEJ TOWARZYSTWO W R a c Ł A W AKADEMII NAUK LUDOZNAWCZE - P O Z N A Ń 1971 �RADA WYDAWNICZA JOZEF BURSZTA (PRZEWODNICZĄCY RADY), MARIA FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KOWALSKA-LEWICKA, CZESŁAW HERNAS, ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JA WORSKA, KAZIMIERA ZAWISTOWICZ-ADAMSKA I. ././\ /(,,::;'.r"-J :'-..- - l ~.:; l . \,t- REDAKTOR JÓZEF BURSZTA Sekretarz Redakcji Konrad Wypych Okładkę projektował Zbigniew KLimczyk POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 1971 REDAKCJA, WROCŁAW, UL. SZEWSKA 36 REDAKTOR, POZNAŃ, UL. KANTAKA 4 Nakład 800 egz. Ark. wyd. 27,63, ark. druk 25,25 + 3 wklejki. Papier ilustr. kl. III. Oddano do składania 24 VIII 1971r. Druk ukończono w styczniu 1972r. Cena zł 50,--. Zam. 782/71. K-lO. ------ ------- ---------- WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA �Spis L W 25-LECIE treści ZIEM ZACHODNICH Stanisław N o wac z y ń s k i, Przemówienie powitalne Wiesław S a u t e 1', O narodowej roli folkloru na Ziemi Lubuskiej Józef B u I' S z t a, Etnografia polska a Ziemie Zachodnie Dorota S i m o n i d e s, Opolska literatura ludowa w folklorze Nadodrza Anna S z y f e 1', Badania nad procesami integracji kulturowo-społecznej Mazurach i Warmii Wojciech G l u z i ń s k i, O istocie i funkcjach muzeów regionalnych II. STUDIA, ROZPRAWY, 9 11 15 29 na 45 53 ARTYKULY Karol D c j n a, Dialektologiczna regionalizacja polskiego obszaru etnicznego Aleksander P o s e l' n - Z i e l i ń s k i, Antropologiczna interpretacja ruchów społeczno-religijnych trzeciego świata. Oceny i propozycje Konrad W y p y c h, Pieniądz lokalny na wyspach Palau -, Anna K o z Y l' a, Bwń wojenna ludów Oceanii Bogusław Z a n i e w s k i, Adopcja dzieci u Polinezyjczyków Ill. OMOWIENIA, Georges PRZEGLĄDY WYDAWNICTW Warszawa Bednarczuk) 181 193 217 225 1968, Kloska) Otakar N a h o d i l, Kultur und Humanitiit. Prolegomena einer Theorie der Kultur. Bad Krotizgen 1970 (Józef BUTSzta) Abschied vom Volksleben. Untersuchungen des Ludwig-Uhland-Instituts del' Universitiit Tilbingen im Auftrag der Tu,binger Vereinigung filI' Volkskunde, herausgegeben von Hermann Bausinger, Gottfried Korff, Martin Schade und Rudolf Schenda, Tiibingen 1970 (Gerhard Kloska) Panemuniu D z li k a i. Lietuvos TSR Moksiu Akademijos Institutas, Vilnius 1970 (Alicja 173 I CZASOPISM C h a b o n n i e r, '-Rozmowy z Claude Levi-Straussem. (Gerhard 83 115 129 153 lVrATERIALY Bolesław J a n u s z k i e w i c z, Żywa tradycja święcenia zwierząt gospodarczych w południowej Wielkopolsce Jan S z a j b e l, Materiały rękopiśmienne Bożeny Stelmachowskiej w Archiwum Polskiej Akademii Nauk Oddział w Poznaniu Irena T u r n a u, Polska kolekcja Pat'lstwowego Muzeum Etnografii Narodów Związku Radzieckiego w Leningradzie Krzysztof Wo l s k i, Bhartiya Lok Kala MandaI (Indyjski Instytut Sztuki Ludowej) w Udajpurze Gerhard K los k a, Problem wartościowania w etnografii IV. RECENZJE, 69 241 244 245 247 �6 Philip A 11 i s o n, Cross River Monoliths, Lagos 1968 (Andrzej Mikolajczyk) Dzieje folklorystyki polskiej 1800-1863. Epoka przedkolbergowska. WrocławWarszawa-Kraków 1970 (Agata Skl'ukwa) Vido L a t k o v i ć, Narodna knjizevnost I, Beograd 1967 (Kole Simiczijew) Balkanska narodna m'drost. Usporedici na b'lgal'ski, sr'bski, turski, rum'nski, gr'cki lalbanski poslovicl i pogovorki. Sofija 1968 (Kole Simiczijew) Dorota S i m o n i d e s, Współczesna śląska proza ludowa. Opole 1969 (Józef Burszta) (Medard Tarko) K o m a r o w s kij, Pjat tysjacz budd Enku. Moskwa Ozgowicz) (Henryka Wesołowska) Sobisiak) (Walerian 278 281 Poznań 1970 (Wa284 Ethnologia Slavica, Bratislava 1970 (Anna Kowalska-Lewicka) Ethnology. An International Journal of Cultural and Social Anthropology. Pittsburgh 1968, t. 7 (Miroslawa Pasem-Zielińska). Ethnology. An International Journal of Cultural and Social Anthropology. Pittsburgh 1969, t. 8 (Mirosława Pasem-Zielińska). . Glasnik na Etnoloskiot Muzej, Skopje 1960 (Kole Simiczijew) Jahrbuch des Museums fiir Volkerkunde zu Leipzig. Bd. XXVI, Berlin 1969 Csterreichische 276 283 N o w a k, Gwary chazackie w powiecie rawickim. Wypych) Letopis. Jahresschrift 274 279 . Barbara B a z i e l i c h, Barwne wyszycia na płótnie u górali karpackich. Bytom 1970 (Zofia Grodecka) Josef Va I' e k a, Vetrne mlyny na Morave a ve Slezsku. Uherske Hradiśte (Kom"ad 269 273 Ozgowicz) lerian 261 265 1968 (Edward Wanda T e l a k o w s k a, W kręgu chłopskiej kultury. Inwencja ludowa we współczesnej WytWÓl'CZOŚCi. Warszawa 1970 (Boleslaw Januszkiewicz) Cornel I r i m e, Marcela F o c s a, Romanian icons painted on glass. Bucharest 1968 (Barbara Bazielich) Florea Bobu F lor e s c u, Paul P e t r e s c u, Paul H. Stahl, Arta populara de pe Valea Bistritei. Bucuresti 1969 (Barbara Bazie lich) Jacek a l ę d z k i, Sztuka Kurpiów. Wroclaw-Warszawa-Kraków 1970 (Ed- 1967 258 271 Januszkiewicz) Henryk 254 266 Folklor w życiu współczesnym. Materiały z Ogólnopolskiej Sesji Naukowej w Poznaniu. Poznań 1970 (Anna Maciejewska) Olga A. G a 11 c k a ja, Narodnoje iskustwo Polszi. Moskwa 1970 (Boleslaw ward 251 252 256 W świecie pieśni I bajki. "Studia folklorystyczne", Wrocław-WarszawaKraków 1969 (Elżbieta Millerowa) Franciszek K o t u l a, Hej leluja - czyli o wygasających starodawnych pleśniach kolędniczych w Rzeszowskiem. Warszawa 1970 (Barbara Andrzejczah) Uwagi autora Hej, leluja do uwag recenzentki tejże pracy (F1'Qnciszek Kotula) Ryszard G ó I' S k i, Oskar Kolberg. Zarys życia i działalności. Warszawa 1970 Georgij 250 286 290 296 299 302 des Instituts fii,r sorblsche Volksforschung. Bautzen 1970 Sobisiak) Zeltschrift 305 fUr Volkskunde, t. 73, Wiedeń 1970 (Walerian So- bisiak) Schweizerlsches Archiv fiir Volkskunde, i 1969 (Wale1'ian Sobisiak) 307 t. 64, z. :3/4 i t. 65, z. 3/4, Basel 1968 310 �7 Zeitschrift fii,r Volkskunde, t. 66, Stuttgart 1970 (Józef Burszta) Kultura, Casopis za teoriju i sociologiju kulture kulturnu politiku, Beograd 1970 (Aleksander 313 315 Posern-Zieliński) V, KRONIKA Festiwale, "dni", konkursy w 1969 r. (Zofia Piotrowska) Na marginesie folkloryzmu (Violetta Krawczyk) IV. Ogólnopolska Konferencja Etnograficzna poświęcona zagadnieniu zmian kulturowych. ArtUl'ówek pod Łodzią, 13-14 listopad 1970 r. (Anna Kowalska-Lewicka) 321 323 Konferencia slovanskych etnografov na Orave (Jan Komorovsky) Pierwsze międzynarodowe sympozjum poświęcone etnograficznym badaniom nad pożywieniem, Lund 21-25 sierpień 1970 r. (Anna Kowalska-Lewicka) IV Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczn.e, Poznań 23-25 IV 1971 r. (Maria 319 Paradowska) 327 329 60-lecie urodzin Prof. dra Mariana Jakóbca (Kole Simiczijew) 60-lecie urodzin akademika bułgarskiego Petra Dinekowa (Kole Simiczijew) Jubileusz akademika Haralampije Polenakovicia (Kole Simiczijew) Badania terenowe przeprowadzone przez muzea w latach 1968-1970 (Elżbieta K1'ólikowska) 335 336 338 339 Skanseny (Elżbieta Królikowska) Dni folkloru i sztuki ludowej na Dolnym Śląsku (Konrad Wypych). Festiwal folklorystyczny i sesja naukowa w Lubaniu (J.M.) Wykaz prac magisterskich z etnografii wykonanych na uniwersytetach polskich w 1970 r. (Zofia Piot1'owska) Uzupełnienie do Wykazu prac magisterskich z etnografii wykonanych na uniwersytetach polskich w XXV-leciu PRL (Zofia Piotrowska) Etnograficzne wystawy czasowe eksponowane w 1970 r. (Elżbieta Królikowska) Doktoraty i habilitacje z zakresu etnografii w latach 1968-1970 (Elżbieta Królikowska) XLV Walne Zgromadzenie 325 344 346 349 350 352 353 354 PTL i sesja naukowa w Międzyrzeczu (Kon1'ad Wypych) 357 Sprawozdanie Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z działalności w okresie kadencji od 22 X 1967 do 18 IX 1970 r. (B1'onisława Jaworska) 360 Kongres Etnologii Europejskiej w Paryżu 24-28 sierpień 1971 r. (Anna Ku- trzeba-Pojnarowa) 371 VI. IN MEMORIAM Władysław Swirski (Konrad Wypych) Lutoslawa Hajówna (Bolesław Łopuszański) Jan Rompski (Elżbieta Królikowska) Zofia Durbas (Elżbieta Królikowska) Józef Kupiec (Elżbieta Królikowska) 377 378 379 380 380 VII. VARIA Najważniejsze nabytki zagraniczne Biblioteki Polskiego znawczego za rok 1970 (J. Gerlach-Kłodnicka) Towarzystwa Ludo381 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1a5b3d5b1433bddfae114e20d230bc6.pdf 8337e0c8198ac579257c76598eed96b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:563 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:514 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.440-500 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O MIĘDZYNARODOWA N I K O N F E R E N C J A L U D O W E J W dniach Konferencja terenach wie. 16 d o górskich, Obrady (do od spraw plenarne, cim Konferencji Karpat, stawa tam też również góralskiej. nich pomieszczeniach, wątpliwie W muzea 3 się i folklorystami Warszawie Sztuki w Byli Placówki 1 i PAN: d) Pracownia naradach też tematyce w sąsiednich w czterech a) w c) wzięło się w Krakowie Atlasu i osób obcych i i Słownika ludowej udział terenu Biblioteki wy­ kul­ programu w odpowied­ wpływała prawie w archeolodzy, Etnografii Małopolski IHKM; nie­ wszystkie Instytutu Polskich Zakładu oraz 2 Poza etnografa­ innych dyscyplin historycy, w b) arehi- Krakowie, Pracownia Folklorystyczna Agrarnych Gwar Karpatach. 28 p r z e d s t a w i c i e l i Pracownia Badań trze­ z dotyczących artystyczne, reprezentujących Pracownie Archeologii Pracownia gmachu w etnograficznej elementów językoznawcy, Zakłady Krako­ podkomisji wyświetlano pomieszczeniach nadesłanych na P A N toczyły tam t y m walory kultury antropolodzy, Zakład Ludowej Warszawie; o i I H K M jak zjazdu, Międzynarodowa naukowej. 135 badaniami to: oraz w imprezy K U L T U R Y naukowo-badawczenaukowo-badawczo-dydaktyczne zajmujące naukowych. całość przy Krakowie Karpatach budownictwa) wszystkich uczestniczyło placówki i i w Etnografii biuro polskich posiadających na Konferencji polskie mi dodatnio się zorganizowana koncentracja BADANIOM w zjazdu, krótkometrażowe została Taka Zaklad rzemiosła publikacji się ludowej Prezydium znajdowało filmy najcenniejszych tury przez folkloru, Tam A K A R P A T A C H kultury posiedzenia pasterstwa, PAN. POŚWIĘCONA W 1964 r. o d b y l a badaniom zorganizowana Oddziału dniu 19 m a j a poświęcona K Łodzi Badania Instytutu Historii w Sztuki Krakowie; Językoznawstwa w Kra­ kowie. Katedry 2 Etnografii Historii b) c) Narodów Katedry Katedra logii WSP w tedra ZSRR, Etnografii w I n n e Lublinie; b) U n i w e r s y t e t y : Ogólnej Historii i e) Katedra W y ż s z e : Zakład Budownictwa i Etnografii Geografii Katedra Muzyki, Etnografii, Antropologii, d) Katedra M. W S R i Osadnictwa — w., Polskiego; X V I — X V I I Etnografii i Kopernika w.; Etno­ w To­ Gospodarczo-społecznej Polski Wodnych Krakowie X V I I I — X X Języka Polski Geografii Ekonomicznej Budownictwa U J w Polski Uniwersytetu Katedra Melioracji Katedry Historii Historii Warszawskiego; a) Przyrodniczych Podstaw a) i Socjologii, Teorii Łódzkiego: Uniwersytetu S z k o ł y Krakowie; c) K a t e d r a wyższych: Etnografii Uniwersytetu UMCS runiu. szkół Słowian, SGPiS w w Warszawie; Krakowie; Wiejskiego d) K a ­ Politechniki Krakowskiej. 3 Muzea: a) g o w e : Bytom, Rabka, Żywiec. Tatrzańskie Lublin, w Zakopanem, Rzeszów; Etnograficzne c) r e g i o n a l n e : w Krakowie; C i e s z y n , Myślenice, b) o k r ę ­ Przemyśl, �441 KRONIKA tekci, geografowie prowadzanymi nicy że przybyło Katedry Konferencja badań wiązywaniu szych a w Romine, znawstwa, Brał (Magyar b) w w m. in. przez sytetu rumuńska pro С. w roz­ okres dal­ . powinny objąć Bułgarii również Nauk Sofii ta Akademia Debreczynie w nie i o pogłębienie szeroko tylko Jugosławii, dotych­ zakreślonych Slovenská fakulty vied: (Bratysława), (Bratysława); В. w współ­ dyscyplin akademia védy folkloristiku ośrodki Českoslo­ (Praga), Brnie: University etnograficzne (Academia de Etnografie) Folkloru oraz a) b) oraz Etnogra­ J . E . Purkyně; działające Republice! Cluj (Filiala i Etnografii Ukrainśkoji (Egyeteml w ra­ Populare Cluj, i Néprajzi na Nauk Instytutu Intézet), musieli Sec­ Aka- Mystectwo- tematyki odwołując w tej ostatniej w (Magyar Uniwer­ jedynie streszczenia dr Christo Wakarelski, Bułgarskiej Institut i chwili Akademii Nauk Muzej). Jugosławii. Prof. przyjazd, dr nadesłał Mi­ swoje badań. międzynarodowej przedstawiony Budapeszcie przyjazd. Etnografski międzynarodowych przebieg w Budapeszcie tj. przedstawi­ Etnograficznego przedstawił Etnograficznego na Naukite w delegaci, przysłali odwołać Bałkanach i Muzeum dwaj nie przybyli jedynie przedstawiciele został Ukraińskiej R S R , Instytut Etnograficznego Inni Akademii Osoportja) chwili Akademija Muzeum Muzeum). Węgierskiej Néprajzi osiągnięcia Dotychczasowy perspektywiczny innych Martinie. Nauk Néprajizi (Zagrzeb), 'dotyczące a Bukareszcie Sectia A. hudo'tanej Uniwersytetu filosofické reprezentant ostatniej Konferencję Gava^zi Katedry w międzynarodowe badaczy oddelenle etnografii w też Etnohrafiji). Instytutu (Byłgarska Na rodzaju jak Üstav Instytut Sztuki, Etnograficznej pracownik 1 0 1 0 najbliższy górskie Instytucje: reprezentowała (Akademija Muzeum Etnograficzne uwagi na aktualnego pomocnych ' Kijowie gdyż tego ib) muzeum Folclor, Nemzeti w że seminář Akademii jedynie referatów, 9 nauk zorganizowanie Dialektologioké národně udział Sekcji lován tereny etnografów, Brnie; Historický Folkloru Tudoimányos em. tak­ Akademii podsumowaniem ustalenie i G r e c j i . Chodziłoby Üstav reprezentowany Nauk 8 i następujące jazyka I n s t i t u t u l de Był ciel i poszukiwania także Etnografie). 7 a 7 Folklorystyki innych międzynarodowej (Btraty s ł a w a ) , věd: -a) Rumuńskiej 6 też Karpat, sprawę, były ústav Slovenské Delegacja domii Węgier , 6 i zagra­ Konferencji jak planowe zarówno (pobočka) seminář, toral 5 przeglądem skali ale przecież slovenského Muzea: 5 w sobie akademie oddział mach i Albanii mobilizujące Üstav venská D. poza badawczych, Reprezentowane fický założenia kulturowych nawet Národopisný jego Rumunii , ZSRR , Etnografii prze­ Z kompleksowych. działanie 4 celu, w etnograficzne. 9 i planów naukowo-badawczymi badania Muzea . Cele Karpat, metod Zdajemy с) na i etnograficznych, systematyczne przyszłości badań i regiony czasowych a) miała zagadnień Dalsze pracami związane Instytuty Etnografii zarówno wytycznych wszystkie być 4 1. stanu z których winny reprezentujących a oraz Karpatach 17 d e l e g a t ó w : z C z e c h o s ł o w a c j i , Bułgarii , Nauk i agrotechnicy, w artykule: akcji badawczej oraz plan Zarys planu do Badania Kultury Ludowej M. działalności i organizacji Międzynarodowej Komisji w Karpatach, „ E t n o g r a f i a P o l s k ą " , t. 6: 1 9 6 2 , s . 1 5 — 4 0 . G ł a d y s z , �KRONIKA 442 naświetli do wszechstronnie ujęcia dawcze istoty zapewni gromadzenie etnograficznych się to m. zagadnień dotyczących karpackich elementy, grupy które in. w wienie analizie podstawowe znaczenie kultury i ludności i kultu­ wyznaczyć poszczególne geograficznego strony nadal 'i i łatwiej chodzi o opartego środowiskowych, posiadające rozważaniu łączyły góralskiej dyscyplin. przy na wszech­ które mogące dalszym ujawnią posiadać rozwoju oraz przedsta­ istotne kulturalnym górskich. W nawiązaniu których łącznie Otwarcia nał prof, żywym do Konferencji dr Władysław serdecznym i które się wywarły". ze Karpatami na tował prof. tym polskiego, tych dla Rumuńskich, kowych sobą że po choć gdzie przyrodnicze, wybrane pole mogącej w jak przynieść i że dla ważne na doceniali zasadniczą wyniki Prof. W. współpracę się praca nieraz naszej, ale i do Karpat za jedyną zadań bogaty zagadnienia międzynarodowej nie tylko od wykonania Karpatach narodu należąc międzynarodową na zacy­ dla Szafer Wskazując w znaczenie poczynając do wpływ jak znajomością Karpatach, — kul­ zaintereso­ dowodził, zmierzającą rozwinięcia wielki tradycji Pol uważa zazębiają siebie swoim określił nich drogę, właśnie na doko­ w różne z przyszłości". w jak Wincenty gospodarczych. referatach badawcze i — wyrosły stuletniej pierwsi jest pracowali Wisły, stwierdził, Już które które Nauk podkreślając rozwoju już należący Karpat trudną, Karpat, mieszały, przeszło nich wiele źródła obrady, Akademii PAN, historycznym polskich. Do humanistycznych, Konferencji, o teraźniejszości wybraną, przebiegały Polskiej rzeczywisty znaczenie w „znajomość którzy badawczych Prezydium członek krzyżowały, badaczy jego aż imieniu wspomniał Szafer, założeń którego obszarze. uczonych, właściwie w obrad referatów. przemówieniu Ponadto badań 47 Szafer, wokoło wania Przebieg powyższych wygłoszono „kręgosłupem, tury, i drugiej zagospodarowywaniu 2. są Z bądź ba­ materiałów etnicznej tym środowiska warunków tradycyjne planowanym struktury przy rolę kontaktów. obrazu też wydatnie innych spojrzenia się się postępowanie porównywalnych dzieliły określić Takie dokumentacją jak Da historycznym historycznej elementy w genezy, również różnorodnych współczesnego stronnej ziem jak i obiektywnego ludnościowych. procesie etnograficzne, wielowiekowych zarówno grup jednolitych bardziej przyczyniając kulturowych. ugruntowanych i do tematykę, zjawisk bardziej poszerzonych Przyczyni rowej opracowywaną występujących nau­ program humanistyczne stanowi najtrafniej inicjatywy światowej naukowej, nauce i kul­ turze. Dyrekcję oraz prof, mawiając rych z w poznania Karpaty, ność imieniu procesy panowania Jawna proces przez dalszym nurtująca praw ciągu łatwo dekomponując i sił że badań Jego w regionie w wielu do środowisko dr się wicedyrektor, J . Pazdur prze­ etnograficznych, trwałe dostosowanie prowadzi Pazdur, Prof. do elementy jej praw. przyrodniczym, wypadkach wypaczeń, ludzkie Etnograf takim współczesna które przez któ­ wynikają jak dąż­ odbijają się niewłaściwe przyrody. przemówienia badaczy i Jan znaczenie cywilizacyjny. właśnie dr Prezydium. podkreślił dowodów, przyrodą prof, członek człowieka kulturowe cywilizacji, wykorzystywanie W Instytutu dostarczyć nad reprezentowali Dynowski, jest przyrody może losach P A N Witold przedmiotem obserwując na I H K M dr myśl prof. współpracy J . Pazdur zwrócił międzynarodowej w uwagę, zakresie że od kultury �KRONIKA ludowej w Karpatach warunkach znalazła organizacyjno-naukowych w jakim to Badania nych podjęte tej W badaczy zainteresowanych podjęcia na wiele jak przez jedność jest wokół warunki poczynając w obecnych nowych możliwości do p r z e p r o w a d z a n i a skupionych współpraca oprawę, badań, cywilizacyjną. związków regionu i wspól­ karpackiego. historyczne może od tej K o n f e r e n c j i , Program do oraz referaty pomimo w w na­ zakres szczególnie dyscyplin, udział za z I H K M trud którymi się n i e o d z o w n a . Dyrekcji posiedzenia , 1 2 ująć w plenarne folkloru kilka różnorodności oraz staje Mieczysław P A N W za­ za sta­ 1 3 , oraz 1 1 rzemiosła w i czterech wytwórczości . 1 5 można kompleksowości a dr t a k liczny sesji. pasterstwa dużej i prof, oraz Karpat, nauki Wydziałowi obejmował spraw: obrad przedstawicieli rozwoju I tej budownictwa Wygłoszone których nadano kultury strony obecnym Konferencji podkomisjach 1 4 w ze zebranych owocnych problematyką podziękowanie jaką powitał życzenia zwłaszcza etnografów złożył Konferencji z a wyrażone referatów, kończeniu nieniu wskazują, i przejść, organizatorów dziękując w rzutuje wytworzona Gładysz, domowej warunki dopiero tych myślenia. imieniu ranną dogodne narodów być przełamana podstawy powstaniu przyrodniczy etnografów rodzime naukowa czasach szerszego przez w Zaściankowość region realne Dzięki zaistniały zakresie celów szych swe społeczno-politycznych. 443 zasadniczych tematycznej ujednoliceniu grup merytorycznych, koncentrowano prowadzonych i się n a zagad­ planowanych prac badawczych. Do grupy plenarnych, pierwszej które w o l s k i e g o , dzie badań badań w kulturą ludową z badania kultury nia kulturą nad w w sąsiednich w w ludności charakter (M. w górskich, w w w ludową w Badania k i , Sofia, organizacji przeprowadzanych (J. P o d o iák, ZSRR Bratysława, Komisji Kijów, Ukraińskich) ludności do Bada­ (A. P o r y c k i , kulturą po­ polskie S t a h 1, B u k a r e s z t , Karpatach nad w Badania Kraków, Rumunii-(P. meto­ o i Czechosłowackiej Rumunii), nad kulturą (Ch. W a f e a r e i s i staniu obrad D o b r o ­ {Uwagi teoretyczny Czechosłowacji Karpatach), n a początku dr. K a z i m i e r z a dotyczyły G ł a d y s z , Międzynarodowej góralskiej badawcze prof. Karpatach) obszarach Polsce Karpatach), ludowej wygłoszone oraz góralskiej Bułgarii). Druga dotyczyła 1 1 relski Na grupa 1 2 zator 1 3 doc. głównie posiedzeniach (Sofia), dyr. dr (Łódź) Obradom 1 4 1 3 dr Przewodniczył plenarnych Božena i Bronisława Przewodniczył prof, posiedzeniu dr dr plenarnym prowadzonych Christo Kazimiera WakaZawisto- (Bratysława). Berezowski Kopczyńska-Jaworska Sobieski (Warszawa), organi­ (Łódź). (Warszawa); organizator Podkomisji (Toruń). inż. H e n r y k d r Ján M j a r t a n (Kraków). na archiwalnych przewodniczyli: dr Stanisław doc. dr M a r i a n mgr również części i(Bratysiawa), dir J á n M j a r t a n prof, po kolejno Zambrzycka-Kunachowicz Gładyszowa a Mílová Klimaszewska Przewodniczył Anna przedstawionych terenowych, przewodniczył Podkomisji dr Jadwiga mgr referatów prac wicz-Adamiska ria P A N , mającą tj. w w referaty inauguracyjną pasterską działalności i zadania Bułgarii i krajach, Sprawozdanie Stan kulturą Karpatach należy prelekcją czł. k o r e s p . nad szczególnych nad zaliczyć poza Jost (Zakopane); organizator Podkomisji (Kraków). (Bratysława); organizator Podkomisji dr M a ­ �KRONIKA 444 przez te dyscypliny uwagę przy referaty z zakresu: znawstwa dla (C. H. badania górskich w o l s k a , Galicji stan w wędrówek Z karpackich) i z wczesnym grupę ludowej wiednich rakter w ogólny, albo (Brno), Znaczenie kultury i wa), Współczesne пате H. tych referaty: iz Ze w zostały F i g u ł a, pastwisk Karpatach we i handlu referaty: w kształtowaniu badaniach i nad etnograficznych (drugą część też R. między­ J e ř á b k a badań kulturalne bibliografią się kar­ nad sta­ referatu (Warsza­ w Bieszcza­ Podhala; nad cha­ zorgani­ B i e r n a c k i e j społeczno-gospodarcze odpo­ dotychczas jak to M. kul­ w z jakie potrzebie O Polskich; Prace żadnej krajowych, Były dziedzin posiadające się w zagadnienia, (Kraków), (Zakopane), poszukiwaniach wygłoszone referaty zarówno dyskusji. Karpatach Rumuńskich stan w w poszczególnych badań nad Tak N. D u - na pod­ tradycyjnymi autor w zaję­ wygłosił w sumujące W referacie polskich dorobek do pieśni badawczy spraw pewnego kultury, rzemiosła i Rzemiosła pomyślane wiejskim drzewne dwa w w Karpatach Karpatach opracowania okresu czy wytwórczości Stan i (problematyka przedstawione na M. L. też szczególnym elementy problematyki tekstoogólniejsze, wysuwające referaty domowej, badań badawcza). proble­ wygłoszone a mianowicie nad rzemiosłem M a ś l i ń s k i e g o podkomisji (Kraków), Podobnie do Š t i k a F o 1d e s powyższe znaczenie niektóre (Kraków), Polskich, pasterstwa J . ze folkloru Również posiadały wygłosili rozwoju pasterstwem Z działal­ pasterstwa karpackim; (Warszawa), ogólną zakres etnograficznych; spraw góralskich. Z a m b r z y c k i e j - Ku n а с h o w i с z przemysłem na"d do w Etapy szałaśnictwem J . S a d o w n i k a ludowych spraw prac badań podkomisji określonej • d z i e d z i n y podkomisji nad węgierskich Karpat. do (Warszawa), współczesnych przedstawiały wchodzącymi podkomisji porównawczych Przegląd podkomisjach zagadnieniami więc problematyce studiów były logicznej i w aktualnych jedynie podejmowały K u t r z e b a - P o j n a r o w a (Budapeszt), na (K. terenu podstawowych n i e mieściły karpackich, B i a ł e g o nowych podkomisji. A. Karpatach matykę swą transportu Z. referatów i uwzględnieniem A. struk­ Obecny pasterskiej). Pierwsze zawarte tym o kilku stanowiły przeobrażenia Karpat problematykę bo D o b r o ­ Warszawa, rolnictwie i c h tematyką szerszych P a r y s k i e g o ludności (Brno), przy sesjach rolnictwa O z tematyką komunikacji, (Cluj), komisji Zgodnie wymagały rozwojem W. a na traktujące dotyczących Wyjątek ludowej; nem ności tere­ (M. agrotechniki O a r a- na przestrzennym zagospodarowania Kraków, referaty które podkomisji, packiej ciami Z а к i, badawczych omawiane narodowych, w stanowiły podkomisjach. były dach; ekonomicznej Polskich), В. В hodowli B e r e z o w s k i , melioracji (A. Karpatach. bardziej zowanych nie archeologii zamierzeniach tury Karpatach systemami Historyczne etnografii; zróżnicowaniem S. połud­ kultury średniowieczu). Trzecią lub w nad nad Polskich; wsi poznania regionalizacja geografii Braty­ historii Kraków, dla to języko­ życia źródło P o d r a ż a , pod Były pasterską), z jako i brane H a b o v š t i a k , przydatność ilościowym geograficzne pasterskich badań A. 1773—1914), Karpatach A. terminologią w. być Znaczenie Dokumenty XVIII i ich stanie w'latach Studia Kraków, kulturowych Kraków, w nad Kraków, połowie winny kulturowych. Kraków, Karpatach; badania gospodarczymi Zmiany n o w s к i, Łódź, tur w a drugiej regionami badawcze zagadnień K a r a ś , M a d u r o w i с z - U r b a ń s к a, nad nach (M. G r a d o w s k a , w wyniki ludowej językowy A. Małopolski wsi; kultury atlas B o b i ń s k a , niowej których podstawowych językoznawstwa badań Słowiański sława, naukowe, opracowywaniu zostały budownictwa, �KRONIKA tj. J M j a r t a n a Słowacji, oraiz budownictwem pracy to M. akcji Słowacji; A. (Kraków), na nad wokół pozytywnych o skali od z kulturą ogólnokarpackiej. czasu charakterze współ­ przystąpienia monograficznym Gospodarka organizacji polaniarska pasterskiej na łazach Gospodarka (Łódź), za­ badań. zorganizowanej bo (Łódź), Formy znacznie związanych w rezultatów Referaty różnorod­ rozpoczętych zagadnień najwcześniej, aktualnie duża niektórych dopiero porównywalnych (Bratysława), muzycznego Dudy wsi (Bratysława), Improwizacja Zasygnalizowano ludowej. oraz p e w n y c h Zwyczaje i terenie między pieśniami Ochotnica, pow. technika daleko Karpat mleczna górali Nowy wariacyjna również i i hodowlane; zwyczajach Przeobrażenia (Warszawa), pozycji terenie tatrzańskich oraz temat a O. górali E l s c h e k wierzeń mu­ i zwycza­ J . K l i m a s z e w s k a Drzewa (Kraków), Karpat społecznej prace: S z u r m i a k - zachodniokarpackiej na T. K a r w i e k a na A. Targ, w poszukiwania ludowych zaawansowane Polskich; zagadnień społecznych, a m i a n o w i c i e : rolnicze magii przedstawili na Analogie przykładzie zyce s k a się badawczej. (Warszawa), gorczańskich rzeniach, na badań przegląd aasługuje Obok tematykę K o w a l s k a - L e w i c k a folkloru - B o g u c k a ruń), stan Polskich. zakresu S o b i e s k i jów tematów. t y m odcinku J. P o d o l á k Karpatach Z na ludowym i .stanowiły podkreślenie K o p с z у ń s к a - J a w ог s к a Karpatach; w na elementów przykład międzynarodowej środkowej tym koncentrujących wymowny В. podkomisjach przedstawiono sporo zapoczątkowanej wygłosili: w prac posiadała Stanowi Przy budownictwem Problematyka Polskich. w opracowywanych już referatów pasterską do badań. nad (Kraków), Karpatach wygłoszone monograficznie awansowanych Większość w referaty przeprowadzanych ność badań Gł a d y s z o w e j ludowym Pozostałe Stan (Bratysława), M. 445 Polskich; bacy na w В. В (To­ wie­ a z i ń- przykładzie Skalnego Podhala. W podkomisji renci kilka tematy to w H. (Praga), dium cje szerszym referaty: k o v á do zarobkowe na orawski; C z a j k o w s k i Łemków i (Kraków), nictwem polaniarskim referatach staje coraz się innych etnografów obecnie do znaleziska 1а к budownictwa Charakterystyczne (Kraków), konfrontacji gospodarcze omówiono dyscyplin w w przeprowadzanymi Z poiouńe X I X i nad opra­ funkcją (Praga), Koliby (Zakopane), Dom w Chochołowie; wiejskiego D. X X T y l k o w a w. w budownictwem Beski­ i osad­ Żywieckim. stosunkowo j a k też się badaniami pełnym aktualnie i zakresie opracowywanej traktowana rozwiązywaniu staje Łosie. budownictwa Pogórzem; stu­ Migra­ określoną drewniane badań dla przykłady V a řek a cechy drugiej zróżnicowana c z y folklorystów ściśle Były S t a ň ­ (Łódź), wieś J o s t o w a przyległym (Kraków), w pięciolecia, bardziej z Beskidzie J. W. Budownictwo (Chochołów), w je: badań; >ze J . Města stanowiły związanych Przedstawili Starého Maziarska (Lublin), refe­ wybrane historycznych. Podhalu; M i s i ń sк a budownictwa najnowszych w M. i na ze Karpatach; spraw J . K o l e b a c i z ubiegłego i świetle Bojków badawcze udział form Budownictwo Sądeckim; W M. В г у J. P l u c i ń s k i u w historycznych. w J. dzie Podhalu; podkomisji przemian „kram" włókienniczego ludowej przedstawili ujmujących środowiskowych mechanice O domowej monograficznego uwarunkowań włókiennictwa regionalnych tle zwane w i wytwórczości typu (Zakopane), Znaczenie na Referaty rzemiosła opracowań aspekcie J o s t współczesnego cowań spraw, rodzajów a terenowymi. podejmowanych szczególnie Sporo też wyniki tematyki, wielopłaszczyznowo. problemów konieczny, zarówno pilny głosów w która Dlatego przez związku w dysku- �KRONIKA 446 sjach kierowano pod adresem gromadzeniu historyków pomocy w krojach h i s t o r y c z n y c h , j a k też u s t a l e n i a rekonstrukcyjnych, nikania. z W też w Jakkolwiek postulat wspomnieć, stu pozostaje laty, sobie badań n a d kulturą nawzajem i zanim i drugim nia polu dopiero Wiemy „Etnografią wtedy mogło także, t e n spotężony chcąc j a k ważne konsekwencje etnografią zarówno d l a genezy badanych wyrazów nania integracyjne pomiędzy wywołane E. przyczyniły Sapira , M nego w naukach 1 9 . znakomitego a Dyskusja w wanych 16 w badawczych, Zgodnie referatów także podnoszono, poszczególnych „Nauka Nowoczesna nieco krajach Polska", R. problematyka że w historii bada­ języ­ ludową, jak poczy­ odcinku badań językoznawcy kierunku teoretycz­ 21 poza rozszerzeniem analizowania wzrost nowych konfrontacja tendencje stoso­ gromadzonych wyników badaw­ doprowadzić w dziedzinie „Nauka zawar­ do pogłębienia 1 (37), s . 1 7 3 — 1 7 9 ; nauki, jednym rodzaju dyskusji i ich wzaiemna Światowe kraju, ale n a anthropology . wnikliwszego 10: 1962 n r się współpracy na nowego zmierzających znaczny to objaśnią . zwłaszcza przyniosła, uwag j a k też Zob. n p .E . K u j a w s k i , wych, (42), treścią wiadomości, metod materiałów. czych wywołana nich elementy wygła­ międzywojennym social mianowicie tego amerykańskiego się m . i n . d o u g r u n t o w a n i a etnologicznych, rozwoju Wówczas prace n a d kulturą okresie przed Jagiellońskiego, poznania z e ścisłej badań dyscyplinami, działalnością l a już w z e sobą, do krokiem" w bo Karpat". n a którym wynikają Przecież tymi Uniwersytetu , form prac t e n prelekcjach monograficzne 1 7 dla rozwoju 3. W a ż n i e j s z e tych kałkuł talk międzydyscyplinowej, swoich prowadzącą o kompli­ też n a t y m m i e j s c u się kiedyś ażeby iść p e w n y m z terenowych, całość, potrzeba, i rozlicznych pierwszy, stoków zejdą prze­ sesjach postulatu ona znaczenie tym w północnych rzetelną można, posiada o geografii i historyka nastąpić, poprzedziły kończyć koznawstwa też z profesor Należy współpracy ważne Pisał ich podejmowanych P o l bodaj konieczność celach wypływające trudności wymagają planowania. dróg tego prze­ w lat n a licznych poważne odcinkach Wincenty Karpat. etnografa utworzą to będzie n a etapie i korzyści realizacja naukowe n a wielu chociaż od kilku badania j a k niezmiernie słuchaczy że „prace są , t o przecież do i c h w wytworów nasilenia że napotyka X I X w. jako wywodził, 1 6 odnośnie kulturowych tradycyjnych wykrywaniu polskiej ludności zjawisk nauki wysuwał sprawę, połowie zapoznając nadal nazw omawiane jednak etnografii zdając w to językoznawców wspomnieć, naukowych współczesne że w kilkunastu szanych przy dla rozwoju zespołowego, i do ujmowania t y m należy międzydyscyplmowej znaczeniu działania ważki z czasopismach doniosłym kacje. szczególnie związku integracji czy materiałów B. Polska", muszą badań nauko­ S u c h o d o l s k i , R. 1 0 : 1962 n r 6 s . 18 n . Kałkuł 18 W . P o l , Rzut 1 5 Zob. К. M o s z y ń s k i , Wrocław 1 9 6 2 , s . 39 n . wian, 2 0 Kilka s. 2 1 o 'rachunek, oka na północne Zob. E . S a p i r , uwag (45), (łac.) calculus 1 7 O sposobach Language, językoznawstwie obliczenie, stoki New Karpat, badania York amerykańskim, kalkulacja'. Kraków kultury 1921; P o r . też „Nauka 1851, s. 112. materialnej J . K u r y Polska", Prasłoł o w i c z , R . 1 1 : 1963 n r 3 162. Z o b . J . H e r s k o v i t s , Man and his Works, New York 1956, s. 8 n . �447 KRONIKA do rewizji Karpat. być dotychczasowych Istniejące traktowane szerzenia i jako port, patach innych Dzięki czynności badanej kultury. cona zagadnienia na czych braków wiane w idące w kultur z karpackich zostanie cały a tym tych drugiej i szereg zajęć elementów rola obcych, i trans­ w Kar­ w rozwoju głównie wiele ludności. Niektóre np. z zajęć pasterstwa udział zbyt wieku zwró­ zasadni­ z nich upra­ wywoływały rozwojem daleko^ dawnych wszedł stosunkowo roz­ innych handel była istnieje inż. H . J o s t — powinny zwłaszcza jego badaczy X I X Tak mówił także określona przeto połowie kulturowe. o czym a ludności i konieczność szeregiem samym uwaga kultury na góralskiej, właściwiej pasterstwem, z zakresu społeczne całym ludności w metalurgicznych" — uwagę metalurgiczne", dotychczasowa jeszcze i rozwój niewystarczające również rolnictwem produkcyjnych, materiałach i się „przemysły związane przeobrażenia mysłów stają egzystencji temu Ponieważ Karpatach pochodzenie Zwrócono nad podstawę Północnych. wśród badań j a k rzemiosło, stanowiących na syntetyczne tymczasowe. pogłębienia produkcyjnych, poglądów opracowania do „prze­ miejscowych odległych, głównie zachodnioeuropejskich. Wobec nowych nieczność tych na wej. Toteż wiele z obcych nich dotyczących stanowiło z w karpackim etnogenezy tylko jako na zaś i badanym pomoc krajów zrębu elementów Takie rozwiązujących kulturo­ dużą z tych opar­ rozwiązywaniu obszarze kulturowych. dla językoznawców W każdego może postępowanie zagadnienie dialektach karpackich, o którym mówił ko­ definicji struktury robocze. rozmieszczenie fal zachodzi niektórych językoznawców zróżnicowanie z korzyścią regionie rewizji zakresu etnicznych przez Kartograficzne i nosiciela terminów w nawet traktować ruchów dokładniejsze będzie również a hipotezach należy wyznaczenie izapożyczeń. przynieść badawczych używania, dotychczasowych zagadnień będzie osiągnięć ostrożniejszego dr W. twórcy Truszkowski (Kraków). Zwrócono w także Północnych uwagę Karpatach na z karelski). Elementy kulturowe, żytności, riały w czynią do ogóle dążyć gólnych w ten obszar rekonstrukcji Karpatach. ności K a r p a t jednym z chronologii przy na tych się rezerwatów europejskich 2 2 zadecydowały wyróżnić i Bałkanów, j a k również badaniach . W kultury Ch. wspólne cechy lokalne mate­ badań z strukturze Wa- staro­ dających toku działających o zjawiska te, które mają (dr t e r e n a c h z odległej nasilenia wpływów które tym powinno się przedsłowiańskich poważniejszych kultur cywilizacyjnych, Przy liczenia elementów które przetrwały wczesnych do ustalenia centrów konieczność istnieniem należy poszcze­ kulturowej dla całej (dr C h . lud­ Waka- relski). Należy karpacką, t u podkreślić, stawiających uniwersalny staje i schematyczny, się r a ż ą c o sposobów nów, w których dokonują ków tego rodzaju badawczych zadań znajdujemy 2 2 ratu: potrzeb. przecież Zwrócił Znaczenie na których całkowicie Stąd to dążenie przystosowywanych się n i e c o odmiennie należałoby dążyć w Poza zagadnieniami jednorodne to uwagę również karpackiej związanych stosowanie przyjąć ani do nie tyle do istotnymi dla prof. z "punktu В. odrzucić całych pewnej dla G u n d a widzenia zjawisk sposób nie można, w regio­ kulturowych. myśl niewielkich etnologii pogłę­ nawet koncentracji badań w Karpat tematyką w różnorakich najmniejszych przeobrażenia z metod do używania zakresie planowania elementy kultury głęboko problematykę, m a t e r i a l n y c h , co do k o o r d y n a c j i wysuwanych badaczy jej niewystarczające. bionych Obok że d l a s z e r e g u jasno i nawet środ­ ogólnie obszarów Bałkanów, streszczeniu refe­ europejskiej. �KRONIKA 448 a przy t y m interesujące scypliny. W wanych winno do tych w planowaniu nastąpić bliskiej zywania — współpracy, etnografii, prof. co sesji w krajów, i — doprowadzić ale także instytucji podejmujących Dobrowolskiej oczywiście której dorobek poznanie rozproszenie z naukowy badanego 2 3 podobną może do inne jest dy­ zaangażo­ problematykę, porozumienie, posiadał obszaru. t e m a t y c z n e , zrozumiałe przedmiot w etnografów Karpatach troska jak o jest coraz miarę rozwoju zajmujących świadomy pełniejsze badawczej syntetycznych, też całych Poza gólne i ogólnym ośrodki zmierzające szybkiego wszelkie Ujemną zresztą i zmian rozwią­ cechy jego rzetelnego stroną wobec jej dziłoby Wśród konieczność podkomisji, co o było rozległego społecznej wymianę pomocy może zakresu roli poszerza w cenie przeglądu większej z potrzebami na łoby gruntowniej głyby zyskać za ski). głębszym tendencją Należy kologiczny, ludową nik) oraz 2 3 ośrodki stawa A. wybrane Aneks Łodzi (Instytut Uniwersytetów kultury z ilustrująca osiągnięte w spraw wiele referaty PAN), niektóre Krakowie, a (org. także Łodzi i się przez opra­ przy akcję słownictwa do a tech­ stałe m. celów publi­ in. zwró­ związanych podejmowanych z tema­ badawczego nimi zosta­ problemy o n o w e zespoły (org. doc. d r M. doc. d r celu rozwoju mgr słownego mo­ Z. i mgr Zakłady z muzy­ melodykę J. Sadow­ J . Klimaszewska). przez Polskiej wnio­ Biały), Sobieski) (org. robocze (zob. poinformowanie wyniki współpracujące Lublinie. także ożywić rozszerzyć również zademonstrowana Pracownię ale niezbędnych warsztatu podjętej terenowe 5-leciu oraz na Cho­ naświetleniu. folkloru miały przede również dyscyplin, związku (org. planów, ludowego byłoby rolnictwa Karpat uzupełniała ostatnim winno z obecnie w poszcze­ współpracy poszczególnych się razie i c h dalszego duchowej obszaru i Warszawie Sztuki w w np. przez kontaktów. tak zostały r o z b u d o w a n e instrumentalistykę działy jak monotematycznych, archiwalnych wysuwane do regionów, obrębie Winno pokrewnych Szurmiak-Bogucka), Komunikaty planszowa Krakowie, zespół trwałej opracowań wysunięto uzgodnienie wzbogaconego podkomisji badawczej naukowe. a jak wszechstronniejszym I I . Ostatnie tematyce pasterstwo) kowie wymienić mgr i celu w itd. Nadto źródeł do u s a m o d z i e l n i e n i a obejmujący Zob. ficznej tu (org. tak się stałych spotkań itd. Konieczne t e n sposób opracowanych, na Niektóre z istniejących z wyraźną W tego form gospodarczych, badawczych pomocą jako poszerzeniem kwestionariuszy leksykalnych, etnograficznymi. etnograficznych i badawczych. pasterstwa udostępnianie stała współczesnego, stosowanych do dokładne map zoologicznego wyników uwagi wiodących postaci rolnictwa, opracowań wyodrębniających badawczych wyników roboczych zarówno wyczerpujących pogłębieniem na ludowej jest górskich. wielorakich nie tylko naukowych botanicznego, kowanie dróg kultury dowodem k o n k r e t n y c h faktów przyszłych częstotliwość i osadnictwa, nicznego, tów różnych metod przygotowywania dalszym nawiązywania bibliograficznych, badaniach do badaniem Najlepszym kulturowego o pomnożenie kierunków nad pozwoliłoby doświadczeń, obrazu obszarów zwiększoną wymianę uwag. poszczególnych omówieniem głównie cowań dla rzetelnie tych oparcie sąsiednich dyskutowano międzynarodowej. wszystkim przecież dającej zarówno Karpat się wymowy ujmowanie też p r z e s z ł e g o . C h o d z i podstawy w a M. wielu dyscyplin nieustannie. Każdy w na wkładu wielkie się szereg zadań. trwałego zbyt etnografów gdzie regionalnym, zdaniem Przedstawiony i nie tylko wypadkach, w czasie badawcze Etnografii Sztuki nimi o etnogra­ poszczególne polskie obrad wy­ (budownictwo, I H K M Ludowej Katedry w PAN Kra­ Etnografii �449 KRONIKA 4. Z a k o ń c z e n i e W ostatnim dniu obrad uchwalono doc. d r A . K u t r z e b a - P o j n a r o w ą , komisjach oraz Program naradzie obrad oświatowych Na na i został (53 osoby) w Zubrzycy tekturą na Prezydium zamknięty Orawę i Podhale wieś drewnianą, a także Ostatnim Tatrzańskiego się W w sumie wych jednym była końcowych dr K. w podsumowaniu laty przez najlepiej współpracy i na naukowo-organizacyjnej, i uzgadniania naukowych cjami, nie jak metod Wyświetlono 2 4 pod Turbaczem", „Obrzędy stare Program 2 5 w „Na wycieczki Zubrzycy „Janos został z wyraz (prof, oraz polegało przed krajów. działalności wspólnej naukowego, polskich rozbudowy instytu­ i rozszerze­ badaczy Oświatowych „Hej, bystra „Jan jako Dodajmy, pt.: woda", Chyboń naro­ tematyki poszczególnymi przez na pięcioma sześciu zakresu o zacieśnienie Filmów Hat „Gdzieś „Pasterska Jachimiak", dwór". wzbogacony oraiz temu naukowo-badawczym. Dębna", stoi . współpracujących dbałość beton", 2G J . Mjartan) do do warsztatu Wytwórni Orawie Górnej co pomiędzy froncie wysta­ znajdu­ krajów Konferencji poszerzonej szczególnie i Dano podejmowania tak Ta . 2 7 P. S t a h l , dr zarówno z Międzynarodo­ zapoczątkowanej f wzbogacenia „Drewno wiosenne", 2 8 kierunku pomyślanym się etnograficznych Polsce naukowo-badawczej w produkcji rzeźby", dr obecnie potraktowana filmy „Ratujemy tanecznego też „Kacwin", opowieść", a indywidualnych. szeroko w archi­ Doliny zbiorami poszczególnych Znaczenie Karpat międzynarodowych, została w Gładysz). wniosków, zmierzały kontaktów czynnik szereg badawczych, kontaktów współpracy Istotny M. jego najpożyteczniejszych Ch. Wakarelski, obszarze jak wytyczne też magazynów z z skansen wylotu zapoznanie urządzonych zorganizowanych dr było także się podhalańską u . 2 4 autokarem rozbudowujący a filmów Karpat wycieczka pasterskie wycieczki jedna terenu zachowaną pod­ 1). najnowszych z Zakopanem, Czechosłowację, uchwalono zwiedzili dobrze przez plenarnych w Aneks jednodniowa przedstawicieli dr (prof, z zreferowanych projekcją zabudowania niewątpliwie obrad się trasy w (zob. etnograficznej Uczestnicy Etnograficznych Polskę Główne . przemówieniach Konferencji dów. odbyła punktem Zawistowicz-Adamska, ugruntowaniu Na to Konferencji w z dwugodzinną tematyce typowe Chochołowskiej. jącymi 2 5 wniosków na posiedzeniach Konferencji Chochołów wami Muzeum o Konferencji Górnej, kilkanaście a wysuniętych dokumentalnych zakończenie Konferencji przez występ (młodzieżowego zespołu miejscowego szkolnego zespołu w Chocho­ łowie. Z 2 G prof. 2 7 był w wystawami Juliusz Jedyną „II sunkowo 6 o nych w niezbyt wielki, w Polsce, i Ludomira albowiem obecną jak utworzenia „Etnografia też na poprzedziło w o zapoznał charakterze Etnografów" Sawickiego. 42 wygłoszone kilka spotkań Czechosłowacji. Międzynarodowej Polska", t. 4 : w a, V Konferencja Międzynarodowej patach (Smokowiec 17—20 29 - .rtnoĘrafia naukową Geografów prof. Tatrzańskiego Uczestników Muzeum. międzynarodowym zorganizowany Wkład etnografów referaty w Polsce był przypadało sto­ tylko etnograficznej. Konferencję sprawie patach, przez Muzeum imprezą Słowiańskich głównie tematyce 2 8 historią dyrektor poważniejszą Zjazd 1927 r. oraz Zborowski, P o l s k a , t, I X X 1962), Zob. Komisji 1 9 6 1 , s. Komisji i M. Badań 339—343; A . do „Etnografia Badań Polaka", narad roboczych Kultury K u t r z e Kultury urządza­ Konferencja G ł a d y s z , Ludowej w Kar- b a - P o j n a r o Ludowej w t. 7 : 1 9 6 3 , ,s. 4 9 2 — 4 9 5 . Kar­ �KRONIKA że chociaż na Konferencji są jeszcze dujących rozwój się całość akcji nadal o całości kowym, a Ta kontakty osobiste szeroko naszej których badaczy poszczególnych akcji co w wytyczonych żywsze i badaczy aniżeli instytucji w badawczej rozwoju o wiele Przeróżne naukowo-organizacyjnych, powikłania rezultacie skuteczniejsze formalne niekorzystnie o tak poważnym decy­ hamują odbija znaczeniu nau­ politycznym. pomyślana rozwoju pomyślnego to przecież zobowiązań. międzynarodowej nawet zespołowego perspektywy współdziałania, podejmowaniu powiązań na posiada ramach impreza dyscypliny. naukowa Przyczyniła przeprowadzających współdziałania, jak to się posiadała swoją bywa jeszcze mianowicie do działalność np. u inne scalania naukową większości znaczenie wysiłków poza dla nie­ formami pracowników' muzeów regionalnych. Każdy utrwala zjazd i a nade w dalszej wszystko, w (Aneks współpracy gotowość sfera rodzaju II), a nade innych chęci n a u k o w e j najlepiej, oraz kulturą. ich (Aneks I), przez żywe jest Wniosek w mającym związku się z Kongresem odbyć w Moskwie być osiągnięcia, badawcze, wykorzystane naukowa i aż nadto przemyślane refe­ i pogłębienia osobiście M. czy W. H. regionem bliskiej zadeklarowana Dobrowolską, Paryskiego. przedstawicieli zainteresowanie Uchwalone udziału prof. przez sesja liczne również Śmiałowskiego A n e k s 1. jak prof. nowe możliwości mogące tego dotyczące współpracy wnoszona jak psychiczne Dowodzą wnioski wyrażona R. nowe i społecznej. K a r p a c k a wszystko dyscyplin gdy uwidacznia odkrywa siły wydarzenia. Baranowskiego, świadczy zadania, świeże pracy naukowej tego B. swoje porozumienia, wyzwala współdziałania zowskiego, spełnia zakres gdy owocnej obfitowała raty naukowy powiększa różnych Karpat i S. Bere­ Ta atmo­ dyscyplin Bałkanów I wnioski Nauk Antropologicznych i Etnologicznych 1 9 6 4 г.: Z a l e c a się S e k r e t a r i a t o w i G e n e r a l n e m u M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i d o B a ­ dania Kultury Ludowej w K a r p a t a c h i sąsiednich t e r e n a c h górskich, aby zwrócił się do poszczególnych Akademii Nauk państw zainteresowanych w . w . b a d a n i a m i o poparcie w n i o s k u , j a k i zostanie złożony U n i i n a u k antro­ pologicznych i etnologicznych na Kongresie w Moskwie o utworzenie w r a ­ m a c h tejże U n i i stałej M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i do B a d a n i a K u l t u r y Ludowej w K a r p a t a c h i sąsiednich o b s z a r a c h górskich, która z k o l e i m o g ł a b y swoją działalnością o b e j m o w a ć także i n n e o b s z a r y górskie. ( W n i o s e k w y s u n i ę t y p r z e z prof. dr. M . Gładysza). 2. Wnioski dotyczące celu i zakresu badań M K K K : A b y uniknąć j a k i c h k o l w i e k nieporozumień w związku z a k t u a l n y m i pole­ m i k a m i w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j , K o n f e r e n c j a s t w i e r d z a r a z j e s z c z e , że M i ę d z y ­ narodowa K o m i s j a do B a d a n i a K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h m a wyłącznie n a celu koordynację planów i uzgodnienie metod b a d a w c z y c h , p r z y w s z e c h ­ stronnym poznawaniu kultury ludowej w jej rozwoju h i s t o r y c z n y m . (Wniosek delegacji czechosłowackiej). W związku z t y m s t w i e r d z e n i e m dr C h . W a k a r e l s k i (Bułgaria) postuluje wspólne kontynuowanie p r a c n a d pogłębieniem m e t o d y k i badań oraz danie pierwszeństwa t y m zagadnieniom, k t ó r e są w s p ó l n e d l a w s z y s t k i c h t e r e n ó w . P o n a d t o K o n f e r e n c j a uznała z a ważne podjęcie e k s p e r y m e n t a l n y c h b a d a ń �451 KRONIKA kompleksowych dotyczących w y b r a n y c h w s i w poszczególnych k r a j a c h celem wypracowania metod badań p r z y u d z i a l e specjalistów i n n y c h d y s c y p l i n , j a k antropologia, archeologia, historia, socjologia, językoznawstwo, geografia eko­ nomiczna, agrotechnika i inne n a u k i techniczne. (Wniosek wysunięty przez doc. d r A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a . Z o b . też p k t 3 ) . 3. Wnioski dotyczące podkomisji już utworzenia nowych podkomisji i zmian w strukturze działających: a) P r o p o n u j e się u t w o r z e n i e stałej p o d k o m i s j i przy M K K K do badania budownictwa ludowego. W niektórych k r a j a c h p o d k o m i s j e takie praktycznie j u ż istnieją, a b a d a n i a nad budownictwem ludowym są t a k d a l e c e zaawan­ s o w a n e , że w y o d r ę b n i e n i e tego działu p r a c y i z o r g a n i z o w a n i e międzynarodo­ w e g o p o r o z u m i e n i a w t y m z a k r e s i e s t a j e się p i l n e i n i e z b ę d n e . W związku z t y m n a wniosek prof. dr. R . Śmiałowskiego (Politechnika Krakowska) postuluje się i n t e n s y w n i e j s z e n i ż d o t ą d b a d a n i a coraz szybciej ginącego b u d o w n i c t w a drewnianego w Karpatach, Ponadto oceniając wartości regionalne, a r t y s t y c z n e i h i s t o r y c z n e b u d o w ­ nictwa ludowego występującego w dużym ugrupowaniu w Chochołowie, pow. Nowy Targ, Konferencja przyjęła w n i o s e k wystąpienia do w ł a d z pań­ s t w o w y c h o u t w o r z e n i e n a terenie tej w s i r e z e r w a t u X V I I I - i X I X - w i e c z n e g o budownictwa podhalańskiego i otoczenie ochroną konserwatorską w myśl u s t a ­ w y o „Ochronie D ó b r K u l t u r y i M u z e a c h " istniejących b u d y n k ó w , j a k r ó w ­ nież o z a p e w n i e n i e odpowiednich architektonicznych form i lokalizacji dla n o w o w z n o s z o n y c h . ( W n i o s e k uczestników p o l s k i c h S e k c j i Budownictwa). b) W z w i ą z k u z z a d e k l a r o w a n ą g o t o w o ś c i ą w s p ó ł p r a c y i z a z ę b i a n i e m się wielu zagadnień w prowadzonej akcji badawczej proponuje się utworzenie p o d k o m i s j i geografii e k o n o m i c z n e j . ( W n i o s e k prof, d r S . B e r e z o w s k i e g o i prof, dr M. Dobrowolskiej). c) K o n f e r e n c j a postuluje utworzenie podkomisji do s p r a w dokumentacji celem szybkiego i jednolicie dla wszystkich krajów zainteresowanych potrak­ towanego opracowania materiałów a r c h i w a l n y c h i zbiorów m u z e a l n y c h . ( W n i o ­ sek uczestników p o l s k i c h i czechosłowackich). W związku z t y m K o n f e r e n c j a przyjęła również w n i o s e k prof, dr B . B a ­ ranowskiego, postulujący przeprowadzenie badań statystycznych (kartogra­ f i c z n e ujęcia i c h w y n i k ó w ) n a t e r e n i e b. m o n a r c h i i austro-węgierskiej doty­ czących z a g a d n i e ń r o l n i c t w a i h o d o w l i w p o d o b n y sposób, j a k to zostało p r z e ­ prowadzone d l a terenów G a l i c j i końca X I X w. d) Z a l e ż n i e o d u z n a n i a k o n t r a h e n t ó w p r o p o n u j e się pra'c działającej podkomisji pasterskiej n a zagadnienia oddzielnej podkomisji rolnictwa. (Dla Polski uchwalono sowej g r u p y rolniczej do b a d a n i a rolnictwa). я rozszerzenie zakresu rolnicze, utworzenie utworzenie tymcza­ e) D z i a ł a j ą c a p o d k o m i s j a d o b a d a n i a r z e m i o s ł a i w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j ze w z g l ę d u n a n i e c o i n n y d o tej p o r y k i e r u n e k p r a c b a d a w c z y c h w P o l s c e i C z e ­ c h o s ł o w a c j i u t r z y m a tę o d r ę b n o ś ć d o 1 9 6 5 г., p o c z y m o b a k r a j e przystąpią do w y m i a n y k w e s t i o n a r i u s z y i uzupełnienia b a d a ń n a o d c i n k a c h , n a których nie były one prowadzone przez drugiego z kontrahentów dla u z y s k a n i a m a ­ teriałów w pełni porównywalnych. 4. Wnioski dotyczące aikcji wydawniczej: a) M i ę d z y n a r o d o w a Konferencja uchwala zwrócenie się do Dyrekcji I H K M P A N j a k o jej organizatora o w y d a n i e d r u k i e m materiałów oraz refe­ ratów wygłoszonych w czasie obrad. b) K o n f e r e n c j a uchwala zwrócenie się d o A k a d e m i i innych krajów za pośrednictwem i c h przedstawicieli o uwzględnienie w długofalowych planach cyklu wydawnictw poświęconego k u l t u r z e ludowej K a r p a t i sąsiednich obsza­ rów górskich wydawanego pod wspólnym tytułem: „Acta Ethnographica Carpathica". Proponuje się w s p ó l n y j ę z y k d l a t y c h w y d a w n i c t w (francuski). c) D l a i n n y c h p u b l i k a c j i d o t y c z ą c y c h r ó ż n y c h z a g a d n i e ń z d z i e d z i n y k u l ­ t u r y l u d o w e j w K a r p a t a c h p r o p o n u j e się — w n a w i ą z a n i u d o u c h w a ł z e b r a n i a Komisji do badania kultury ludowej w K a r p a t a c h , odbytego w Smokowcu �KRONIKA 452 w 1 9 6 2 г. — ustalenie wspólnego s c h e m a t u wydawniczego i kolejności i c h publikowania w ramach wydawnictw krajowych. W związku z t y m zaleca się G e n e r a l n e m u S e k r e t a r i a t o w i p o d j ę c i e p r a c n a d u j e d n o l i c e n i e m koniecznej terminologii fachowej. d) K o n f e r e n c j a postuluje jako pierwszoplanowe kontynuowanie prac nad bibliografiami kultury ludowej w K a r p a t a c h i sąsiednich o b s z a r a c h górskich i podjęcie w y d a w n i c t w tych bibliografii w zainteresowanych krajach w for­ mie zbliżonej do dotychczas wydanych bibliografii polskiej i słowackiej (obejmującej wydawnictwa przynajmniej d o 1 9 6 2 г.), a n a s t ę p n i e wydawanie ich w formie powielonej (z t ł u m a c z e n i e m t y t u ł u n a j ę z y k f r a n c u s k i ) n a b i e ­ żąco co r o k u z m o ż l i w o ś c i ą p r z e d r u k u w „Carpatica". e) P o n a d t o Konferencja proponuje podjęcie wydawnictwa archiwaliów oraz wydawnictwa albumowego obejmującego wytwory z zakresu kultury ludowej z terenu K a r p a t (przede w s z y s t k i m ze zbiorów muzealnych) oraz w y ­ d a n i e j a k o szczególnie w a ż n e ( n a w n i o s e k p o d k o m i s j i f o l k l o r y s t y c z n e j ) tomów: Polskie pieśni i muzyka ludu, seria Podhale i B a d a n i e t a ń c a grup regionalnych karpackich, а w n a s t ę p n e j k o l e j n o ś c i Karpackie instrumenty muzyczne. 5. Wniosek o nawiązaniu współpracy z innymi instytucjami: Konferencja postuluje, aby Komisje Krajowe przystąpiły do organizo­ wania badań kompleksowych z udziałem o d p o w i e d n i c h placówek Akademii N a u k zajmujących się b a d a n i a m i w K a r p a t a c h , a szczególnie a p e l u j e o n a w i ą ­ z a n i e bliższej w s p ó ł p r a c y z zakładami historii, ekonomii, i geografii gospo­ darczej, językoznawstwa (zwłaszcza uwzględniającej prace atlasowe). Konferencja proponuje zwrócenie się do k a t e d r ' u n i w e r s y t e c k i c h , IBL-u i muzeów o zwiększenie stopnia z a i n t e r e s o w a n i a w i c h p r a c a c h problematyką karpacką. 6. Wniosek o uczczeniu jubileuszu prof, dr Jiřígo Horáka czł. ČSAV, Praga): W związku z 80-leciem urodzin prof, dr J . Horáka (4 X I I 1884) K o n f e ­ rencja w u z n a n i u J e g o w i e l k i c h zasług położonych dla rozwoju etnografii i f o l k l o r y s t y k i słowiańskiej oraz Jego współpracy z M K K K postanowiła prze­ słać M u w y r a z y u z n a n i a i s e r d e c z n e życzenia d a l s z e j o w o c n e j pracy. 7. Wnioski do krajowych Akademii Nauk: R e p r e z e n t a n c i poszczególnych placówek biorących udział w obecnej Kon­ f e r e n c j i , j a k też p r z e d s t a w i c i e l e r ó ż n y c h p a ń s t w p r o s z e n i są o z d a n i e przez n i c h s p r a w o z d a n i a z tej K o n f e r e n c j i zarówno a k a d e m i o m n a u k s w o i c h państw oraz reprezentowanym i n s t y t u c j o m i z w r ó c e n i e się d o n i c h o a k c e p t a c j ę pro­ ponowanych form współpracy międzynarodowej i krajowej w zakresie badań kultury ludowej K a r p a t i sąsiednich o b s z a r ó w górskich. A n e к s Wykaz powielonych tez i streszczeń I. B a r a n o w s k i terenach -survenus, licie), de ss. 2 * Podane Uość stron Bogdan, górskich w Tezy Zmiany Galicji 1773—1914, w dans II referatów i streszczenia w stanie latach ilościowym en komunikaty *) referatów 1773—1914 l'élevage oraz rejonizacji hodowli na (Changements-nombre et aire- regions i montagneuses de la Ga- (2). nawiasach zamieszczona w tłumaczenia nawiasach tytułów dotyczy wskazują na tłumaczenia. tekst dwujęzyczny; �KRONIKA B a z i ń s k a nego ple ąu'en (Evolutions fournit (Etat SÍS, 3 B i a ł y la migrations ralne w es. 2 na przykładzie du „baca" SJcal- sur Vexem- (2). wędrówek pasterskich dans 2e w les Karpatach Karpates Pol- de Pologne), du Pogórze w concernant O les E1 s с h eк tout (Signification logie européenne), ss. J o s t o w a 2 du et la culture les Łosie), ss. wiejskiego u (Traits Bojki 3 (2). Łem­ caracteristiques comparée avec nad celle tradycyjnymi recherches des regions zaję­ ethnographiques karpatiques O la wariacyjna de w la Rou- zachodniokarpackiej Variationstechnik badań des en nad recherches in der et Karpates les badań etat west-karpa- karpackiej ze sur nad szczególnym la Karpates), actuel polonais), culture pasterstwem hongroises consideration i stan Słowiański vie pastorale ss. 2 (2). budownictwem des ludowym investigations sur la s s . 1 (2). z punktu karpatienne widzenia du point etnologii de vue europej­ ďune ethno- Atlas linguistique Językowy slave et les a badania recherches nad sur terminologią la terminologie (1). Znaczenie komunikacji, ludowej w transport karpatique), ss. 2 cours (1). kultury de kultury Henryk, hale), wsi au s s . 2 (1). Richard, populaire południowej kultury sur de Pogórzem (Nouveaux (Problemes en Anton, munications, huillier budownictwa Łemki und (Revue de (UAtlas rozwoju wsi poznania connaissance village technika Problematyka B é l a , Znaczenie J e ř á b e k i spéciálement populaire pastorale), de życia Méridionale etnograficznych węgierskich Polskich skiej pasterską (Le badaniach ss. 1 Maria, H a b o v š t i a k sources les (Improvisation Karpatach G u di d a Petite-Pologne traditionnelles Karpat construction en Rumuńskich Przegląd Lászlo, G ł a d y s z o w a do źródło (1). Improwizacja uwzględnieniem prenant 2 occupations Volksmusik), F f i l d e s z jako z przyległym nowych ludowej thischen culturelle (3). Oskar, muzyce kultu­ et (3) cechy chez ss. Karpat ss. 2 i économique w. — Łosie konfrontacji avoisinant), ludności manie), wieś paysanne Nioolae, ciami siecle Karpa­ développement (2). Dokumenty Charakterystyczne construction D u n áг e XVIIie w le społeczno-gospodarcze ss. 3 XVIII et (2). Jerzy, i Bojków la 3 rolnictwa Vétat sociále, Alicja, campagnarde Maziarska Manía, C z a j k o w s k i ków Bieszczady), vie du -ss. 2 ss. t sur transformation połowie la i rozwojem przeobrażenia G r a d o w s k a moitié de les stanem recherches polonais) (La drugiej de paysanne), B r y l a i k Karpates dans w nad de Współczesne Celina, (Documents K a r a ś bacy sociále pastorales badań Bieszczadach Małopolski J o s t stan Vopportunité en contemporaine la potrzebie (De Maria, B o b i ń s k a i des O Vagriculture w Rocheux), Obecny Polskich B i e r n a c k a en Podhale społecznej la position (4). tach de par Stanisław, Zbigniew, de pozycji subies actuel B e r e z o w s k i skich Przeobrażenia Barbara, Podhala 453 et ss. mechanice 2 transportu Karpatach du (A commerce i handlu propos dans de la w kształtowaniu Vimportance formation des de la com* cul ture (3). ludowej na Podhalu (Mécanique populaire en Pod­ (2). Wanda, Mieczysław, Dom orawski Znaczenie (La cabane językoznawstwa oravienne), dla ss. 3 badań (2). kultury ludowej �KRONIKA 454 w Karpatach culture (L'importance populaire К а г w i с ik a terenie les dans Jerzy, Żywieckim le de dans Beskid nad Żywiec), (Exploitation nais), s k a - L e w i c k a (Economie laitiěre les de la vie de pastorale ss. la ludowych croyances, la na magie et (2). osadnictwem la polaniarskim colonisation et polaniarska montagne dans ss. Etapy dans clairieres w les w ss. 2 Karpatach Karpates Polo- rozwoju problemes Karpatach pasterstwa (Étapes des Polskich (2). etnograficznych les Helena, w Karpatach du développe- ouvrages ethnographiques Antoni, przydatność dla et l'opportunité sprzęt pasterski de Historyczne etnografii pareille badania (L'étude histo- etude pour l'ethno- et équipement (2). i (Art décoratif pa- (2). Rzemiosło Michał, (Metiers P o d r a ż a i ich Zdobnictwo ss. 2 M a ś l i ń s k i cza mleczna Polonais), prac d'économie 2 Janos, storaux), du bois drzewne en w Karpates — Karpatach — problematyka inhérents problěmes badaw­ aux recherches), 1 (1). M i s i ń s k a du en Ján, actuel des do l a i k wacji Stan de dans les i Karpates Roman, (Sur recherches skich Jan, Z T y l k o w a Z na en en na population Słowacji Slovaquie), karczowiskach terrains ss. (Etat 2 (2). Środkowej d'essouchement ss. 1 Sło­ de Slova­ sujet des w l'étude de Kar­ la cul­ w zakresie recherches sur kultury la ludowej culture populaire (1). hodowlą de problematyki ludowej pour (1). naukowo-badawcze nad kultury badania Internationale objectifs ss. 4 au do Commission et badań de Z Danuta, Beskidzie V a ř e к a la owiec Vélevage de na tekstologicznej textologie dans terenie Beskidu Środkowego b r e b i s e n Moyen-Beskide), polskich les chants ludowych de s s . 2 (1). pieśni góral­ montagnards polonais), (1). Jaroslav, sannes pasterskiej Karpates), (Etat (Problemes 1 de ludowym populaire Komisji la d'Ukraine), R e i n f u s s S a d o w n i k budownictwem pastorale potrzeby Ukraińskich les (Migrations (2). construction organizacji activités Stan A., Podhalu 2 s s . 1 (2). populaire Karpat la Międzynarodowej {Des P o r y c k i ss. nad sur ďorganisation Centrale), na travail), badań Formy działalności ture de recherches Ján, patach zarobkowe quite (Formes quie en Migracje Maria, Podhale M j a r t a n w i et Gospodarka gospodarczymi region graphie), M a n g a SIS. sur s s . 3 (3). regionami rique Š t i k a zwyczajach les Gospodarka de Anna, d u r o w i с z - Uг b a ń s k a nad Z recherches (2). Karpates współczesnych contemporains), — les ss. 3 construction clairieres Anna, dans problematyce ment Po i dans Pologne), Bronisława, K u t r z e b a - P o j n a r o w a M a magii arbres budownictwem la ss. 2 des pour 2 (2). s s . 2 (2). K o w a l w des de (Sur K o p c z y ń s k a - J a w . o r s k a Polskich ss. role Karpates badań Z Beskidzie linguistique wierzeniach, (Du les la Karpates), w Polskich coutumes w les Drzewa Teresa, Karpat К o 1e b а с z de dans du studium Budownictwo Sądeckim Beskid Josef, dénommées zagadnienia Koliby „kram?' (Les du Sącz zwane a la analogii gospodarcze constructions en 2e moitié „kram" lumiere karpackiego w drugiej d'attenances du XIXe w świetle des dernieres szalaśnictwa, polowie et dans au i w les fermes X X " siecle), ostatnich recherches), ss. XIX badań ss. XX ss. (Les 2 (2). 2. w. pay1 (1). huttes �455 KRONIKA W a k a r e l s k i cherches Badania Christo, sur la culture nad Z a m b T z y c k a - K u n a c h o w i c z slem Ż a k i wiejskim w O Andrzej, rolnictwie w Kultury blematyka prac w Irena Karpatach w Instytut Ludwik w E u PAN Carpates Uwagi au Stan Warszawie), haut- pro­ i s s . 2. Badania Ośrodka Łódzkiego Prace Krakowie), 1960—1963 przez w Krakowie, w Badania działalności nad naukowo-badawcze Zakład Etnografii IHKM Sztuki Pracowni Ludowej Badania W Krako­ Sztuki Ludowej ss. 3 . Katowicach w Katowicach Gliwicach), Z badań N i z i ń s k a Sekcji Irena Etnograficznej przeprowadzonych naukowo-badawcze Zbigniew Katedry w (Katedra w Beskidzie (Zakład Etnografii Śląskiego Śląskim Instytutu w latach i w bada­ dydaktyczne Krakowie Etnografii Etnografii j a k J a n (Katedra skich, w Bieszczad, Łodzi), w latach w Krakowie), Jagielloński niach les s s . 2. Placówki Uniwersytet w E w a (Pracownia (Muzeum P A N w 1961—ШЗ, B i a ł y średniowieczu. dans Etnografii terenie Etnografii karpacka Naukowy Naukowego 2. przemy-* PAN Sztuki I H K M wczesnym i s s . 2, s s . 3. Tematyka D u b i e l rzemiosłem powojennym, {Re­ s s . 5 (2), s s . 2. w F r y ś - P i e t r a s z k o w a Śląski na Etnografii (Zakład Krakowie, Instytutu (Zaklad Karpatach, prowadzone Sztuki wie), we Bułgarii PAN Anna (Zakład ludową N i z i ń s k a Instytut nad w Bułgarie), Komunikaty etnograficznych M i s i ń s к a Maria PAN badań okresie Г agriculture Materialnej K u t r z e b a - P o j n a r o w a w en naoikowo-badawcze Historii kulturą w Karpatach (Sur górskiej s s . 2 (2). Placówki Instytut Stan Polskich II. 1. ludności montagnarde Anna, Karpatach historyczno-archeologiczne -moyen-age), kulturą de la population Słowian Etnografii U J ) , Tematyka Słowian Uniwersytetu Słowian karpacka Jagiellońskiego, U J ) , Zbiory karpackie ss, 6. w muzeach pol­ s s , 4. O g o r z a ł e k Grażyna ludności wsi tach końca od Zawoja XIX (Katedra (w w. Etnografii powiecie do 1961 г., Sucha s s . 4. Słowian w U J ) , Zajęcia województwie krakowskim) pozarolnicze w la­ �KRONIKA 456 Uniwersytet Łódzki M 'i s ii ń s к a Maria Uniwersytet Marii M a r c z a k Krystyna Etnografii i terenie 3. w Barbara w śląskiego Lublinie Etnografii i Etnologii Marii 1961—1964, Badania UMCS), Curie-Skłodowskiej w Katedry Lublinie na s s . 2. z nim lui est Województwo nem), nem w a Helena le badań nad Beskidzie montagnards de badań pracowników teGórno­ 2. Z w Beskide im. im. strojem Śląskim et la Silesie), W. góralskim (Sur les production re­ domesti­ s s . 5 (1). na Tatrzańskie obszarze Orkana Orkana W. im. naukowo-badawczej przeprowadzonej sz (Muzeum (Muzeum działalności Z w T. i Podhala, Z Rabce), działalno­ s s . 2. Chałubińskiego w Zakopa­ Tatrzańskiego w Zakopa­ Muzeum Tatr w Rabce, &s. 2. rzeszowskie Antoni badań (Muzeum w nad osadnictwem przez Stefan ss. 4. 4. Różne (Muzeum J a w o r s k a polskich w Przemyślu), górnym solanek Rola dorzeczu Sanu, w Przemyślu), Bronisława, M i e n i c k a etnograficznych z Przemyślu, Dom w ss. przysłupowy Barbara zakresu w rozwoju osadnictwa s s . 3. wczesnośredniowiecznym Muzeum w prac 1960—1963, (Łódź), kultury górnym dorzeczu Sanu 1. na Pogórzu Materiały ludowej Karpackim, do Karpat bibliografii za lata s s . 10. K i r y g o w s k i Władysław Krakowie), T y l k o w a des Muzeum przeprowadzanych L e w ss. domową dans Maria wczesnohistorycznego Z Bytomiu, Cieszynie), Z Bytomiu), krakowskie Województwo K u n y w costume naukowo-badawczej Ś r e d n i a w przez w wytwórczością associée e с h o w s к a-B u j а к ści (Muzeum le Okręgowe przeprowadzonych Okręgowego concernant qui Muzeum Śląskim Barbara związaną que (Górnośląskie Beskidzie Muzeum cherches w w Uniwersytetu latach 1. katowickie P o l o с zk o w a — pkt Muzea renowych L (Katedra Etnologii Karpat z i e l i c h г Komunikaty, Curie-Skłodowskiej Województwo B a zob. Danuta „Wierchy" (Zakład (PTTK — Zarząd notatka Etnografii Główny, Komisja bibliograficzna, I H K M P A N ss. w Turystyki Górskiej 2. Krakowie), Projekcja wy- �457 KRONIKA branych filmów choix T y l k o w a oświatowych films de o documentaires Wycieczka Danuta, montagneuses á d'Orawa na et tematyce sujets Crawę Podhale), etnograficznej ethnographi 'i (Projection ues), ss. 2 ± Podhale (Excursion .ss. 2 (2), m a j p a dans MUZEUM regions les 1. Mieczysław JUBILEUSZ ďun (2). E T N O G R A F I C Z N E G O W Gładysz WARSZAWIE (1888—1963) Idea szawie gromadzenia wcześnie, światłejszych dążyły do zaszły lata wyprawa Leopold szej postaci w dzięki Gloger, Pierwszym lewski, następnie Ciszewski, ostatnią S. pełnili cenne historycznymi, pochodzące dużej to, części że etnografii się pozaeuropejskim najeźdźca muzeum do tego czącym z szczątek doszło, symbolem teraźniejszością, Etnograficzne, się wszystko ogniem kolczugi stratę, w swym ale i a z tylko w liczniejsze jedynie się tak eksponatów. materialnej, dawnymi Dużą wartość tych jeszcze posiadało Włoch zbio­ i Hisz­ kolekcję Jani­ syberyjskich Piłsudskiego. terenów jak granicami (minimalnego wśród do zbio­ W dziale południowej przeszłości. to, też od dniach co i Kultura wojny posiadało Azji ze giliacki gliniany ogniwem tylko Jak krzy­ przeszłość Warszawie przedwojennych? ekspo­ dawnego garnek. łączącym w nauka 1939 r . W zgliszcz n i e pozostały istnieje i w nieprzemija­ i ogólnoludzkiej. wydobyte szczątki Ludowej zbiory poprzedzających Muzeum pierwszych wojownika stały Wasi­ Stanisław Australii. wyrazie Polski Zygmunt 30 0 0 0 w. Bronisława doszczętnie się etnogra­ był wspomnianą Oceanii, przy powstałym Krakow­ Jugosławii, kultury narodowej japońskiego XX-lecie posiadające już gdy zniszczył znalazły żałosne w chłopską. zbiory Afryki to należy zniszczenia, że również dla naszej wystawy że t e z z przy okresu obejmowały je latach X I X z Potocki, pałacyku zbiory objętych Słowacji, giliaoko-jakucka Wschodu, dokumentu jubileuszowej kulturę Rumunii, w gmachu polskiej, ziem Głównymi Kregier, 1902 r. sięgającą 1 połowy Kubarego niepowetowaną hitlerowski wartości zycji kolekcja Bliskiego dzisiaj poniosły Jana z pierw­ Równo­ Jastrzębowski, W kolekcję pochodziły pozaeuropejskiej znajdowały oraz Niestety, polska miejskich n a Kamerunu, wyróżniała obiekty europejskich: Szczęsny kultury sięgające ach jego finanso­ Rogozińskiego, polskich. połączono do zorga­ ówczesne otwarcie otwarto Frankowski. dużą pojętej, środowisk Ameryki już i na muzeum. Kicka, przeniesiono kolejno: Eugeniusz zbiorów Anc, Etnograficznego szeroko krajów z Anny, 1888 r . Rogozińskiego, umożliwiły jednak chłopskiej w forme towarzysz Muzeum Rolnictwa nadały War­ prywatne kultury Dopiero przyszłego dtział inni. ludowej ry Zbiory i zabytki w i z innych i zbiory Później funkcję niej w kolekcje wydarzeniem podwaliny Muzeum posiadało oddziaływania jące niego były stanowiło kowskiego tę i z Dudrewicz, Sw. kierownikiem Muzeum folklorystyki, zbiorów kościoła zbieraczy Stanisława powstaje Bagateli. Przemysłu obok Poniatowski wojnę Specjalnie i przez stworzyły to pokoleń. Głośnym Powrócił zwolenników były tradycyjnej staraniom Czamoski, na zanik Kamerunu prywatnym Muzeum Przedmieściu, ficzne. rów i Benni, Zoologicznym wcześniej panii. do stolicy. znalazła Zrazu przyszłych muzealnej. egzotyczna byli: dla J a w o r n i c k i , Szmidecki, Sparný Ogrodzie i instytucji Warszawie w. dostrzegając rozproszonym dotaicjom ofiarodawcami ludowej X I X zabytków Janikowski. Przywiezione cześnie skim które społeczeństwo wystawy już kultury 1 połowie jej które w przez w jednostek, nizowaną była już zachowania wydarzenia, wana zabytków bo Jak Muzeum zwykle �KRONIKA 458 Dywa, t a k i w i tym wypadku inicjatywa. Podjęta w rzeczy ludowych, znalazła władz ludowego państwa. konieczna była trzebie nie lada i słuszności, mentarnych Dzisiaj nugiewicz, członek dzi w latach odbudowy cinach w stajnie i a następnie całą palącym Polskę, teoretycznych poświęcił współpracował dyr. przede jako pierwsze zana została tacji na ich W. na w pierwszy niom terenie innych dziedzin Bardzo była konferencja zobowiązująca pejskiej zrealizowana, pozycji tej i była wiązał współpracę ny, z a Kenii, prawie Mozambiku, Nigerii, Kamerunu, sięgają liczby i w 1952 r . pewniającymi tego z do Konga, Togo Ok 2500. doszły do przekazania jednak W. powiększenie rozmi­ zawdzięcza częściowo W do 1948 r . A. re­ zbiorów Organizacji W wy­ współ­ pierwszych weszły i dr nawią­ eksploa­ Kutrzebianka. i w Lubelskiem Polsce laitach stroju) następnych reprezentująca stroju W jego 1950 r. której łowickiego i jako stara­ i zabytki W. Jostowa. i etnografii nie została zbiorów o tymże kultur egzotycznych. Objął Ghany, Zgromadzone pracy 12 000 p o z y c j i . remont Górnej przez zbiory w roku on z Wolty, Mali, obiekty Muzeum Równocześnie rnłacińskiego swoją Tanganiki, do rosły z na­ medycy­ zbiory niego pełni tysięcy realizatorem samym doktor Abisynii, pozaeuro­ kilka wykształcenia kolejno uchwała ona Energicznym W Muzeum jego z dostarczając podążał i rozwoju 1 9 4 7 r. eksponatów egzotycznego. niestrudzonej zbiorów w powiększenia badacz Afrykę, sumy się p r o f i l u dotychczas Korabiewicz, Rodezji, Dzięki do mgr i-Dahomeju. ogólnej że działu Muzeum Czarną strojów, Gładyszowa. etnograficznych Pomimo podróżnik całą od terenie archaicznego komplety założeń zbieracz, Rzesizowskiam d l a kształtowania utworzenie Muzeum w zabytki M. na ba­ nad i c h do Niemal Szewczyk. dr zadań J . Chełmińska-Świątkowska, cenne muzeów się splot warszawskiego, przez objąć regionu. muzea ze strony zamiłowania penetracją mgr muzeum młocińsklm. umożliwiła uchwały Muzeum drugie i J . Klimaszewska — ' Z . odzyskać zabytków. następnych. najbardziej działania organizacyjnych pracy w do Mło­ zamieniony po Krakowie. kierowali: kierowana dyrektorów przyczyniła dr Sądeckiem wydarzeniem wszystkie zbiorom i w pracę kultury ważnym w się delegatura podjęła i lat komplety Polski, zawdzięcza 1 9 4 6 r. w należało Pozyskaniu niego Ło­ na gromadzenie kurpiowskich przez w eiedzibą niestrudzony ' ele­ instytucji Ministrów części starań. etnografii terenie Podhalu południu kustosz w w in. cenne Krakowie na podjęły i braku energicznego w ludzi. Chętnik, kolekcję z a że o po­ 1946 r. J a n M a - Radę tworzyło staraniom Zebrane z katedrami terenie Jeż-Jarecki, Jego W pierwsze podstaw uwagi Adam inwentarzowe pracami m. interesy z zapisy współpraca uzyskano wiele piękną wycinanek. po wszystkim pirzeiz b r a k dr kurpiowskiej. i tamtym powstała Manugiewicz wszystkim ramienia (skąd jeszcze przy podstaw z tymczasową to r a z e m poparcie naciskiem, Etnograficznego pomieszczenia; stworzenie Wszystko od wymagała jego gromadzenia szerokie całym przez zamieszkały, się p r z e d e było z Muzeum kulturze konstruowanych, Z nastawiając potęgowanych chwil Sytuacja i i naturalne. kierunkach, indywidualność idea Warszawy, Muzeum Warszawie, odremontować z tworzenia upoważniony częściowo instytucji. pracy Muzeum w ich siłę życia i p r z e k o n a n i e ruin do dyrektor został dwóch problemem nowej trudnych, i pobrühlowskim. w jeszcze się t o p r o s t e Etnograficznego zdewastowany, daniami w wydaje podkreślić przemożną przystąpić założyciel jednocześnie pałac, łowany może w ludzie, niewoli, kontynuatorów właśnie dymiących życia, tworzyli politycznej wojnie tu międzywojennych, Równie raz ostatniej wśród PKWN, pałacyku zniszczony latach Należy do być Muzeum zdążającego po Muzeum w odwaga, wiara by środków muzealnej. historię 1888 г., Nigru, 1963 r. szybko pracami pałacyku, za­ stara- �KRONIKA nia o skompletowanie kadry 1 9 4 9 r. 'została otwarta wrosnę wanym prowizorycznym kultur i ludów rosyjskich kach jęto dalszą tem była skład sza, w sztuka 1952 r. dr B. z uwagi w na wsi siłą Delimat, — stroju wyruszyła W dotyczących polskich zbiorów regionów. rejs W po zaczął W 1 9 5 3 r. Wisie ze wystawa pracę tema­ ustalać zmarłego Szczecina mgr kusto­ do W. na pod­ Jej również miejsce przeszedł podjęli się sal­ polskich, i w s i nadwiślańskich. Muzeum. Na zbudo­ odremontowanych pierwszy okresie wcześniej w różnych celu zbiorów wystawę w tym naukowych rok c o zaś prawie pracą w jako ostrą są z — Młocin Jeż-Jarecki z dobra się na w więcej pomieszczeń. tym na spo­ miejsca Ze nie wyjazdy spro­ miej­ dla siedzibę nurt na po­ wzrasta­ może renomowana stałą wartki celowa i wystawową, młocińska niedzielne oddalenia wtopić coraz Poza zazna­ gospodarczej działalnością siedziba się najbardziej strukturze centralnej. racji poczęły jak wymagały że Młociny, winno wyraźniej dysponowanych instytucji jaką w kolizję prawda, odpowiednia usługową które metraż przemawiać jest zmian zbiorów, całkowicie coraz eksploracyjna zachodzących Muzeum nie Muzeum akcja wchodziło wypoczynkowa, szawiaków, swą dążeniach Energiczna przysparzała potrzebom które a ambitnych zaczynała scowość otwarto tego biograficznym później dla miasteczek Mazowsza. gwałtowność chłaniającą stać Rok wystawowe. do ekspozycja wstępem Chełmińskiej-Świątkowskiej, T. magazynowanie, jącą inicjatywę: debiuty specjalnie pierwsza świata. przeznaczona sprzeczności. łecznej w Kaznowska. Niestety czać pierwsze obszernym uroczyście pracowników Jadwigi — z 100 k o m p l e t ó w ludowa personalny mgr mgr ok. na barce, — Młocinach rejonów pałacyku oryginalną pływająca i w Oceanii tych eksponowano pracowniczej pawilonie i badaczy zabytkowego której i Afryki 459 war­ Muzeum, kulturalnego życia stolicy. W 1955 r. został nień na jego sztuki zmianom. i opieki w ten Idąc nie łatwe, w z z te tej mimo wanej z dyspozycji i w ten opieki nad dr jej nad i i, i i kształtowaniu ich prac. twórców, 1958 r. usilne Sztuki w jak kon­ to zada­ wyposażoną, próżniowy. korzystania Posu­ z nich, wydarzeniem przekazaniu uzyskanych ludową, Umożliwiło środkom ściśle poprzez powstały jedyne Centkowski, dyrekcji, o m u terytorialnie Ministerstwem ich warsztatu, realizo­ Muzeum współczesnej obejmującym z a to oddawanym dokumentacji zasięgu starania dobrze twórczością Kudła, rozpoczęto n i e było Ważnym z zbiorów 1958 r. o stałym Tak dla otrzymanych 12 0 0 0 o b i e k t ó w , uzupełnianej współpracuje w zagad­ koniecznym zawodowego kocioł możliwość Pietkiewicza. dzięki różnorodności zakupy takich koniec współczesną stale jest gromadzenie. i a warunkach Muzeum mianowany Równocześnie pracownię dały Kultury Kazimierza Muzeum twórcami ich warunków zatrudnienie jakim i naszego największej sposób prac Pod do Ministerstwo, całej konkursy kolekcje Gwarkowa. przez zbiorami Ministra państwowej dzisiaj urządzenie, dalsze Plastyki zebranie W stematyczne dzaju decyzja przez ludowej kraj. dzinie była pietyzmem warszawskiemu cały umożliwiły Departamentu opieki nad o a teoretyk uległa zlikwidowane, naszych posiada kraju Muzeum magazyny. finansowych, W znany optymalnych zostały urządzono Muzeum w możliwie pracowni. opiekę strony dziedzinie sztuki jego Pięknych, Działalność Młocinach nakładów to usprawniły akcji w J a n Manugiewicz, Sztuk Piwocki. stworzenia m. in. jedyne dyrektora Akademii pomieszczeniach a dzięki do linii wystawy szczędząc drugiej byłego stanowiska Ksawery i wyposażenie posiadającą a po nimi sposób serwatora nięcia ze profesor ludowej, nad starania, nie odszedł miejsce w dzie­ coroczne sy­ swoim ro­ w Jaroszewiczowa uzyskanie lokalizacji �KRONIKA 460 Muzeum to w usunęło Muzeum przy z wyznaczono idealna, miejsca do trum pod z d a c h . Jesteśmy stałą dziedzinie wia wowej „Afryka nieznana Zakładu ganizowano dernę, we w 1 9 5 7 r. a 1960/1961 w latach z prof. polskiej wystawę był i i objazdową К. zmarły ważne tejże styczniu — r. Za 1964 r. współ­ granicą zor­ de Г A r t Mo­ polonijnych przeznaczoną i — ekspozycja ośrodków duszą wysta­ Zachęcie wybitnej tematyce się umożli­ biblioteczną w Musée cen­ ukazał duża czele. w w wydarzenia działalności przy na adap­ odbudo­ które 1 9 6 2 г.: wśród o Piwockiego w w ludowej charak­ części wymianę W zrealizowana sztuki i Przystąpiono częściową 1961 Nauki Dynowskim wystawę prof. W granicą. otwarte lokalizacja lat o t w o r z y m y też Muzeum Kultury W. ruinie. wydawnictwa, za wystawy opracowana boku i siedzibę Ziemskiego, wielkość ściany zaszły Muzeum. a kraju Pałacu następnych motorem dla działania wicedyrektor Muzeum Delimat. 1963 r. zbiory stronę działalności uwagę w dwie wystawę w już z a k i l k a Muzealnych", Wydarzenie nową punktu na przewidującą latach artykułów, w U.W. przedsięwzięciach Tadeusz W bliska", Etnografii skandynawskich. U tych dr a i rscji wówczas dokumentację ostatnich zasługują Z względu 1S63 i . w y p r o w a d z o n o „Zeszytów Mazowsza" latach Francji, krajów w w się n a d z i e i , że W placówkami n a podkreślenie ludowa pracy pełni publikowanie rodzaju „Sztuka ze Na Kredytowego Kredytowej. naukowo-popularyzacyjnej naszych pracownikom tego oraz końca ekspozycję. pracy numer innymi Do i znajdującego fundusze powodzeniem. przeszkodę. Towarzystwa zadowalająca części i odbudowę. stolicy pierwszy znacznej o dawnego jednak zostaiy instytucji główną Mazowieckiej pełni starań gmachu wywanej w w uwieńczone naszej gmach ulic nic w budynku tację Warszawy, rozwoju skrzyżowaniu jest ter centrum z drogi Muzeum przekroczyły merytorycznej liczbę jego 40 0 0 0 pozycji, a biorąc organizacja przedstawia Władysław Jeż-Jarecki, się pod na­ stępująco: I. Zbiory 1. mgr Dział Piotr ractwa, a niej jest 2. sce i Kultury Szacki), łowiectwa, nia, mgr polskie z rzemiosł europejskie. Materialnej obejmuje rybołówstwa, obróbka Dział Tkanin i kolekcję stroju i mgr zakresu włókna, ceramika Ubiorów Krytyna Wodzowa, z hodowli wici, reprezentowana (adiunkt zbiory asystent i kultury rolnictwa, drewna, narzędzia (adiunkt mgr Genowefa tkanin, ponadto i rekwizyty metalu sprzęty Barbara Tkaczyk) asystent jak przygotowywania skóry, oraz podstawowej, i gliny. Najlicz­ domowe. Kaznowska, posiada obrzędowe, zbie­ pożywie­ asystent największą pisanki i w Pol­ zdobnictwo wnętrza. 3. rut) Dział 4. na Rzeźby obejmuje Dział i obejmuje bogatą c o c . d r Józef zabytkową Malarstwa Dukwicz) czesne, (kustosz rzeźbę i Wycij^nki malarstwo kolekcję dzieła na malowanek Grabowski, twórców (kustosz dr Stanisław s z k l e , płótnie, zalipiańskich asystent mgr H a n n a Chwie- współczesnych. Szymański, papierze i zabytkowe największy w mgr i Ali­ współ­ Polsce zbiór wycinanek. II. mgr Zbiory Anna Pozaeuropejskie Damrosz, (kustosz doc. dr Maria asystent mgr K r y s t y n a Bykowska) kich regionów świata, nia, następnie Australia ale najliczniej i Ameryka. jest w nich Frankowska, obejmuje zbiory reprezentowana asystent ze w s z y s t ­ Afryka, Ocea­ �461 KRONIKA III. 1. mgr Inne Dział łami, poprzez wystawy kliszami 3. podstawowej. i (adiunkt (st (adiunkt akcję redaguje mgr ok. asystent Damrosz, asystent spopularyzowania wydawnictwo Parnowska) 16 0 0 0 mgr Jerzy do z i n s t y t u c j a m i , zakładami nasze Maria mgr zmierzającą kontaktów fotograficznymi Biblioteka 12 0 0 0 prowadzi nawiązywanie Archiwum z posiada „Zeszyty zbiór zbiorów pracy, szko­ Muzealne". obejmujący łącz­ pózycji. Zofia Chrzanowska) posiada księgozbiór woluminów. 4. nin, Jezierska) organizuje 2. nie działalności Wydawniczo-Oświatowy Renata Muzeum ta jednostki Pracownia kierownik Załuska, filaktyki 5. Konserwatorsko-Chemiczna laboratorium pomocnik Władysław konserwatorskiej Pracownia eksponatów dla chemicznego i Jakucki) mgr Tworek, jej Konstanty st. laborant wchodzą w zakres Bohdan Czarnecki) czynności (kierownik wydawniczych, wystawowych i do wykonuje katologu JUBILEUSZOWA M U Z E U M W 75 jubileuszową stość otwarcia skiej prasy, wystawą (9 X I I 1 9 6 3 r . ) n a którym przemówieniu w najważniejsze Etnograficznego sali użyczonej poprzedziło dyrektor K U L T U R Y I zdjęcia Jeż-Jarecki S Z T U K I L U D O W E J WARSZAWIE rocznica istnienia Muzeum stała pro­ zbiorów. Władysław W Y S T A W A Tiu- Elżbie­ konserwacji. fotograficzna potrzeb (konserwator mgr Daniel Warszawie Muzeum spotkanie Muzeum, wydarzenia w przez prof. z upamiętniona Narodowe. z przedstawicielami К. warszaw­ P i w o c k i , przypomniał dziejów warszawskiego zo­ Uroczy­ w swym Muzeum Etno­ graficznego. Zasadniczym czeństwu jak z i zasięgu doc. Na i Józef wanego, dalej wykresy i proweniencją, z pochodzenia rakteru Starano jeszcze się pod to o zaprezentowanie względem charakterze najciekawszych Scenarzystą umieszczono dawnego sal z Tutaj wystaw terenów gmachu i ich społe­ liczebności, wystawy, pod która względem realizatorem także war­ ekspozycji był Polski i jedynie istnieniu szerokim w stolicy w Jak dwie części sąsiednich, już w w jakieś społeczeństwa bogatych zbiorów oraz zrealizo­ zbiorach, ich wydawnictwa Muzeum, w językach zbiorów, logiczne, Warszawy z ich pomieszczono natomiast wystawa obcych zgodnie pierwszej drugiej wspomniałem, eksponaty kręgom W O już diagramy, drukowane części. Przedmieściu Młocinach mówiły Ekspozycja samych na krajów łączącego w krajowych. zaprezentowane Muzealnych" przeszłości eksponatów. Krakowskim siedziby i o pochodzeniu Kredytowej, zagranicznych z lat ubiegłych. pozaeuropejskiego. przy obecnej ul. mówiących i rozmieszczeniu pochodzenia zostały została plansz charakterze Muzeum przy wystaw „Zeszytów podzielona o gmachu geograficznym roczniki szereg oraz wystawowych, nowego problemowego, o zabytków było tak Zadecydowało pokazem Muzeum ilustracje mapy. katalogi zabytki prac liczbie i zwłaszcza ekspozycji Muzeum naukowych. zdjęcia adaptacji oraz i fotografie zachowane projektu a się wystawy stanie charakterze, zbiorów Grabowski. wstępie obecnym Pokazano i stała plastycznych dr jubileuszowej bogactwa geograficznego. konieczności tości celem stolicy nie eksponaty miała funkcyjne przypomnieć etnograficznych oraz cha­ związki. raz zwrócić �KRONIKA 462 uwagę zwiedzających próbki bardziej pod względem zasadniczą sposób Z W w uznaniem i kości obrazu, kultury Tkanina, z przykładami, przez zgrania w ścianach po barwy nich na wystawie ze drobne ustawione Obok Rzeźbę która w nię. duży a części wśród Nad salą, komplet duże się pokazano w W lub co do jak kosze pewnym na nada­ zespołem Spośród rekwizyty zwycza­ kunsztownie narzędzia na zboże, urzekające swym na sple­ ustawiono ceramikę. formy zagadnienie odosobnionych obrzędowe. postumencie oraz do­ ko­ rozmieszczone jako inne to i jest ornamentem Sądeckiego na jaką na tkanina i licznymi artystyczne jej przedmioty wiel­ dorocznych. zbyt trudność, i ekspozy­ zwyczajowej zwyczajach rozwiązano i stało kinetyczne ruchu, w wartości i tkaniną chochle, strony wysta­ następnych tak kolorytem z ze manekinach, praktyce chociażby zwykle rolnicze na tzn. krakowska słomiane aplauzem Ten 1954 r. ten, Strój sali w pomysł materialnej, czerpaki, z umieszczanie niedźwiedź ruch. pierwszy różne przędzalnicze, Uzupełniały stępa i pięknem serki, ten skrzynie przed­ stępki oraz ceramiki. przede wszystkim Frasobliwego, od nie dla bardziej stanowi na malowanek kulturom zbiorów, z na jest Muzeum. ścianie postać i wystawie dla całej Madonny prawie Skępskiej, syntetycznych najważniejszych grup malowideł na aż zbioru szkle, do rzeźb płótnie zalipiańskich. egzotycznym głównie umieszczone chlubą charakterystyczna Mazowsza prymitywnych jedną zabrakło nich poświęconej geograficznym szopka liczebności schematu ekspozycji kulturze kultury jak ujęciach, Oczywiście papierze, że swą 14 p l a n s z a c h , tego na się ićh na reprezentowana uwagi strony gablotach ornamentowanych, ludowych. W w użytku, Chrystusa różnych i od brak strojem narzędzia sali reprezentowała postać filem nich W w turoń, dziedziny z przez Ze są prawej i nie ekspresją, miejsce: sprzęty przykłady Polski bogato wystawy. Z że akcentów. swą związane pośrodku codziennego najcenniejsze sali gwiazda, z pełni etnograficz­ postaciom potraktowany, zaznacza bądź stał odejście nie była cenne barwnych palmy. mniejsze wianowe. mioty i przedmioty stolarskie, zespół jak słomy lub w ekspozycji), z eksponowany weselnym miejsca, ornamentu. znalazły dorocznych, ciony i części najbardziej się dyskretne to raz eksperymentów. obrzędzie strojem stronach tej w po przyjęty Strój Wzorów eksponowaniu charakterze charakter elementów były zarysowanym zapominać, treści. np. tkanin obu całości wystawiono Muzeum nużącym, najbardziej jej oddzielenie ekranach jów W zrodziło elementów udało Wynikało Strój wówczas swobodniej szczupłość wybrano kumentacyjne. nieczność na materiału nie to zostały współbrzmiące wystawiennictwie tkanina. w dalszych jeszcze ludowej, uwagi w naturalistycznie, jednak jego i i został bardziej wymaga i niestety co nadając zjawiskiem być jak strój muzealnych. można mógłby do pomocniczy eksponatów. Młocinach lub Nie zespoły poszczególnych (dotyczy sprzęt zastosowano środowisk stroju, strój stronie w i zaprezentowane w podejście którego podkreślić upięto stroju mniej konieczne. wały komplety i Takie eksponatami, dominowały muzealnego cjach z Stąd sobą znaczenie. charakteru eksponowanie i duże ekspozycji wiennictwa jednak ze wymowy graficzna samego potraktowany się należy eksponowania stałej ekspresji. polskiej zwiedzających plastyczne. powiązane ekspozycji, rywalizowały poszczególne sposób w nie części wartości lub oprawa specjalnie zbiorach gdzie barwy obrazowi wystawienia, ma ich podporządkowania ogólnemu obecnością nym formy, trudność zespołów uzyskać. na charakterystyczne, eksponaty frontalnej, W całości zaprezentowano, reprezentujące panowały jednak zgodnie Afrykę dwie tapy, ekspozycji z i pro­ Ocea­ których egzotycznej �KRONIKA dominowała do form waniu zestaw by w meksykańskiej, dużej gamie brązów: o zapoznać w — stawiają warunkach i ozdo­ cera­ bogaty materiału formy jasny trwania. równocześnie klasowego choć i życia III i Warszawy oczy ucisku od stołu — tworzenia nie arcydzieł etnograficzne i człowieka, i ale uczą przed jego i jej było metod SEMINARIUM Odbywa dniach naj­ zdolności b u d o w y cywi­ się latach przez raz w wielu NAUKI dyscyplin przeniknęła pomocniczych poświęconego ono dla metodologii roku, uniwersyteckich, w coraz Jeż-Jarecki E T N O G R A F I C Z N E PRACOWNIKÓW poznania zorganizowanie przedstawicieli troska również pracowników i to metodyce innym PAN-owskich i o do warsztat etnografii. nauki badań Międzyetnogra­ ośrodku, skupiając muzealnych placówek , 24 i 25 seminarium, t y m razem szawskiego . Wygłoszone J ostatnich Seminarium etnograficznych. W w doskonalenie ośrodkowego w osiągnięć kultury". MIĘDZYOŚRODKOWE Charakterystyczna badawczy celo­ stajemy wgląd dla i codziennego którymi nie tylko w przez najprymityw­ pomysłowych szacunku j e g o istotną jedność bogactwo odepchnię­ skazanych w przedmiotów więc do raz Piwockiego i ludzi albo tylko sztuki, dają kultur wegetacji narzędzi rolę. jeszcze prof. К. zdolność życia do Muzea przez widza kolonialny do miało różnorodność przed POMOCNICZYCH 30 pocho­ dobrze doprowadziło Władysław ok. terakoty. farb wyznaczoną efekcie sformułowaną prymitywnych, narodu w ucisk s y t u a c j a c h , pokazują społeczeństwa ficznych. funk­ charakterze spełniła i ukazując równocześnie zdumieniu. wszelkich i dobrze Społeczeństwo tak trafnie bytowych nawet i tradycje Wyrazem i zawartego do głównie o zestaw egzotycznej, kolorytu poprzez kompozycji publiczności etnograficzne istocie, ale podziwie lizacji, stworzenie posiadające części części używano swą bogaty t a m kolekcję i w jednolitość czerń, zadziwić również władzy, Amazonki względem w mogą wyrazu,, wyrafino­ plecionki, Ogólnie wprost jubileuszowa geograficzne swej we dzieł środki nawet pokazaną że d o b a r w i e n i a to się z p r a w d ą , wych starsze jej społeczeństwach użytku, pod w a eksponowano znad Alaski. wpadającego z faktu, wystawa niejszych w z zastanawiała zainteresowanie „Wystawy warunki w tych przeznaczenia głowy eksponatów ciemnego okresu katalogu: ciężkie z masek należy w y m i e n i ć morsa Ułatwiło tym przedłużenia tych od biorąc Świadczyło form ubogich bogactwie, obrazu. Ogólnie ich kości pochodzenia, mineralnego. okazję i różnego świata różnorodności stonowanego w z to p r a w d o p o d o b n i e dzenia rzeźb mumifikowane rzeźb zwłaszcza Wynika o Niektóre Obok zdobionych: innych rejonów miniaturowych a prymitywnych, świadczących techniczne i a r t y s t y c z n e , tarcze, broń, i n s y g n i a stroju. Z cji, dzieł kultur. plastyczną. przedmiotów pomimo od rozwiniętych wymową walory miki figuralna rozbudowanych, starych wspaniałą duże rzeźba mocno 463 stycznia w na 1964 r. Warszawie nim w referaty odbyło się Katedrze oraz trzecie z Etnografii dyskusja kolei tego Uniwersytetu skupiały się rodzaju War­ zasadniczo P i e r w s z e M i ę d z y o ś r o d k o w e S e m i n a r i u m o d b y ł o się w d n i a c h 2 7 — 2 8 V 1962 r. w K a t e d r z e Etnografii Słowian U J w K r a k o w i e . Omówiono n a n i m wyczerpującom e t o d ę w y w i a d u ( r e f e r a t Z . Białego)., o b s e r w a c j i ( r e f e r a t y E . P i e t r a s z k a , B . J a w o r ­ skiej i O. Mulkiewicz) oraz stosowalność m e t o d y s t a t y s t y c z n e j w etnograficznych b a d a n i a c h t e r e n o w y c h (ref. W. K w a ś n i e w i c z a ) . D r u g i e z k o l e i s e m i n a r i u m w d n i a c h 1 �KRONIKA 464 wokół trzech nowych w zagadnień: badaniach procesie obserwacji Pierwszym z omawiającym Poza drogą stosowanie wokalnych materiału, jącego utworu wzorcowego torskie od oparciu co indywidualne, dów celu danego J. rozróżnienia subiektywne omówił o znaczeniu własnego klocka drewna, detali i próba studenckim obozie nad zorientowanie się należy bardzo wacji. Opisywana utrwalonymi sposób jej znacznego wet waną wędrówki powstałych ona jako i w jej próba metodą przez i zindywidualizowania Ujemnie ich rzeczywistością. Okazało się, atmosfera odbiorców został co w zachodzą ich rezultatami było obser­ adekwatności doświadczeń pochodzących pomiędzy że ogranicza wyników liczne zjawisko utrudniać, a na­ stosowalność tej obserwacji i obser­ obserwacji, Ujawnione może z postrzeżeniami przedmiot określony. tu wstępnych Celem stopniu mimo bardzo był siebie powyższych obserwacji zestawienie że oraz przez Górnej pomiędzy z materiałów ściśle z poświęcony terenowych. rozbieżności materiałów również wykończaniu poszukiwaniu obserwacji świetle obserwatorów, zapisu na Film surowego została Ochotnicy różnic W dużo porównywanie, wypadło w badaczy przedmiotu. poszczególnych przeprowadzania w Sęku. od przeprowadzonych badań charakterze wykazała oddana procesie wyniki poszczególnych do Janie rzeczy­ prelegent współmieszkańców. k r y t y c z n i e i ostrożnie korzystać uniemożliwiać metody. jego zilustrował począwszy do etnografa. poznaniu tworzywa, ciekawie dążyć poszczegól­ terenowej w tego, przykła­ należy ludowym, artysty, formowania Bardzo przez pracy realizacji rzeźbiarzu ćwiczeniowo-badawczym przez obserwacji jego twórczej etapy Przedstawiła rozpiętości dokonywanej wyników Sęka obserwacją w pracy rzeźbiarza, zniekształceń Łapińskiej. doświadczeń kurpiowskim w od ilość żywotności etnograficznego warunkach kolejne wytworów Zagadnieniu filmu ludowej, ważne, duża regionalnego ama­ realizowanych muzyki społecznie ustalenia tempa dźwięku wychwytywanie poszukiwań zapisu filmowego skończywszy. działalności oceny K. o proces poprzez polichromii towarzysząca referat filmu dokładnie i i tą nagrywa­ odróżnić na wariabilności repertuaru melodycznych z k o l e i rolę należy jest terenie n a taśmie wyłącznie potrzebna w uzyskanego określonego ustalenie intersubiektywne, wykonaniu, tere­ referacie sprzętu umożliwienia poprzez w utrwalania Wartość etnomuzycznych strukturę sposobach od w kulturowej etnomuzycznych. sprawności problemowych dokumentalnego kulturowej, ukazuje w i Dla poznania co typów Olędzki projekcją wacji Badając spotykanych muzycznych. wistości na tego, sposobem nastawione zakrojonych, Stęszewski badaniach nagranie. oraz badaniach terenowej, reprezentacyjną. wątków Uwagi i (wysokości) wątku. wyczerpania nych taśmy) J . w jakości magnetofonu, szeroko in. w od i jego pozycji o metodę m. jest techniki rzeczywistości regionalizacji. się właściwym bezpośrednio W i zajął magnetofonowego jedynie eksploracji współczesnej obrazu regionu zagadnień instrumentalnych kamertonu. sposoby reliktów i osiągnięć zniekształceń problemu zapisu zależy (mikrofonu, wykonania ten oraz powyższych nielicznymi wypadkami wykonań w wykorzystania etnograficznych, różnego z obserwo­ typu znie- 1 2 — 1 3 1 1 9 6 3 r. w K a t e d r z e E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o p o ś w i ę c o n o w dal­ szym ciągu metodzie obserwacji, szczególnie konstruowaniu i posługiwaniu się a r k u s z a m i o b s e r w a c j i (ref. K . Łapińskiej) o r a z a n k i e c i e j a k o t e c h n i c e p o m o c n i c z e j w t e r e n o w y c h b a d a n i a c h e t n o g r a f i c z n y c h (ref. W . Piotrowskiego). Sprawozdania z p o w y ż s z y c h s e m i n a r i ó w E . P i e t r a s z e k , Metodologiczne dyskusje etnografów, „ S t u d i a S o c j o l o g i c z n e " , n r 1/8:1963, s. 2 9 8 — 2 9 9 ; O . M u 1 к i e w i с z, Miądzyośrodkowe Seminarium Etnograficzne pomocniczych 'pracowników nauki, „Łódzkie S t u ­ d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 5 : 1 9 6 3 ; s . 1 7 9 — 1 8 0 . �465 KRONIKA kształcenia; inne pewne znów studenci II roku, wniosków (wg i a więc i zapisie, zupełnie rodzajów się fakt, jeszcze pominięte że przede niewprawni. wszystkim: do obserwacji, wiedzy opisie, i ich wiele przyczyn znajomość techniczne przedmiocie byli Niemniej niedokładna trudności o w obserwatorami zdeformowań nie dostatecznej zupełnie jest dokonanych na instrukcji brak zostały łagodzącą badacze składają interpretacja strzeganiu rzeczywistości Okolicznością dotyczących prelegentki błędna elementy zmienione. przy obserwacji) po­ można uogólnić. Zagadnienie o regionu wyznaczaniu ków granic własnych stawił badań propozycję wnętrznych i i ustalenia ludu. skiej ludowej, uwzględniono ich etnograficznego 0 ludu. posiadające znacznie nie jak charakteru specyfikę 1 ważnym np. kryterium jest Zagadnienie regionu o się na obszernej krajobraz jak i geograficznym. Zupełnie stosunku ryczne do strzennej, stanowiącej są naturalnym. produktami się określonego i epoki współczesne regionalizmu zagadnienia: W analizuje się sekwencji czasowej i gospodarczego się to niż roli R. odbicie w referacie opierając związku ciągu spotyka w środowisku prelegentka szczególnie formacji z regionalna na cech z W dwojakie jego charakteryzują i obszarze, w realizacją regionu zróżnicowaniami podejście wyraźnym etnografii, środowi­ etnografia, Krytyka pewnym histo­ czasowo-przeczy cechami obszarach. się ostatnich determinizmu perspektywicznym cechy ana­ rubież, zajmuje nad przestrzennymi czasowo-przestrzennej. region, w człowieka geografia wyznaczonych danej terenowych badania jako pomocnym Autorka człowieka Kukier Mazowszem, mieszkańców. przeszedł pojęcie planowaniem badań a geograficzne, współczesne pewnych ziemie regionu historyczne, bardzo z przezwyciężeniem rangi to etnograficznych rozmieszczenie czy również terminów się operuje na znaczenia współwystępowanie jego geograficznego. podłoże rezultat z Kujaw pojęcie granice zasięgu kapitalizmu. Podobnymi związane pracacli znalazło niej którymi feudalnej nie podważa ustala Wg bezpośredni regiony modelu kulturowymi. regionu. do Wielkopolską jego grupowej stanowisko zdyskredytowały oraz samookreślenia się przez ukazania regionu widzenia. pomiędzy tych próba rozwojem należały kujaw­ przejścio­ właściwej odmienne Regiony, z to granicy kilkuletnich badaniach Wiąże o podziałów, etnograficzno-historycznych, lub z Jest we­ punktu odrębności własnych oraz samookreślenia wiedzy etnograficznego środowiska ewolucję. pojęcia geograficzne skiem i stanu wytworzyło wyznaczaniu środowisko Kujaw wewnętrznych przeszłości z regionizacji przywróceniem i w Kujaw, Przy itp. P i e r w s z y l a t znaczną geograficznego w i i składniki. związku, pracach poczucie literaturze kulturowy dziesiątków wielu problematyce pojęcia, że granic podstawie t e r y t o r i a l n y m , określonym regionu. Trawińskiej takie tego, etnograficznego tego wyni­ przed­ jeszcze powiązaniu Kukiera 1955—1960 prelegent etnograficznej potwierdzenia w D. lizuje skutek jej Na R. podstawie na granic i ścisłym etnograficznego dostatecznego Wykazywanie, zaciera Na nimi w s z e r s z y m zasięgu mające wego z niektóre historycznej referacie 2 wszystkim wyznaczaniu w Kujaw . z lat niewystarczającego tylko wpływu zostało etnograficznych przede przy oddziaływania konsekwencji nie Wobec porównawczo wzajemnego i terenowych obecnych regionu, etnograficznego poruszone etnograficznych ankietowych podziałów kulturze regionalizacji podziałów do lub tego też uwzględnieniem badaniach nad O m a w i a n y r e f e r a t w p o s z e r z o n e j f o r m i e u k a z a ł się j a k o a r t y k u ł p t . Regio­ nalizacja etnograficzna Kujaw {na podstawie samookreślenia ludu), Prace Komisji Historii Bydgoskiego T o w a r z y s t w a N a u k , t. 1 : 1 9 6 3 , s. 1 0 9 — 1 6 3 . 2 30 - LHnoprafia P o l s k a , t. I X �KRONIKA 466 różnicami na przestrzennymi rzecz interpretacji Seminarium Odbędzie się badaniom rowymi zakończono ono w Ziemiach Spontanicznie pracowników obrad i w a już ośrodkach zyskują na mającym może U AM się interpretację i tematyki następnego Poznaniu i poświęcone oraz nad nimi, mogą Po razie (2 a także wymownie mieć nieco one dniu konferencję woj. razy w potrzebie w i o by 2. Referat 3. z prof, Komunikaty „Zmiany w Dyskusja. W interesującym wynika, że i 1740 t y s . o s ó b prawie wieku 2 ludności w w mentując a Dobrowolska im. Wojciecha w Kętrzyń­ Olsztynie problematyce wieku tyle. 10% zorgani­ demograficznej zagadnień demo­ ppłk. woj. „Ruch mgr. olsztyńskiego rozwoju naturalny Stanisława w latach ludności woj. ludności Żyromskiego, 1950—1960", olsztyńskiego". dr E . Rosseta z punktu pewnemu Wzrost pracy. się ludności osiągnie widzenia produkcyjnym drugiej ekonomicznego ludzi w kategorii więc wiąże istotne m. in. w pogłębieniu w wieku starczym ludności kategorie Z prognozy s t a r s z y c h . Jeżeli w będzie się procesu jako wieku z zmiany próg ludności: na natomiast 1980 r. prognoza kategorie i poprodukcyjnym. 65 l a t , t o Nastąpią ok. 9 % przedstawiona zmniejszeniu, kategoria powyżej została na trzy podstawowe dwie w r. i c h 3346 t y s . , potrzebą w uru­ strukturze starzenia starości starczym pozo­ 1960 się lud­ społeczeń­ i znajdzie się starości. części obliczu swego naszego to o d p o w i e d n i m i osób, współczesnych Ostojskiej, b) rozbiciu zwłaszcza wyrażające progu miliona prof, ulegnie miejsc 1980 r. P o l s k a dalszej Małgorzaty ludności czyli grupa razy Przyjmując graficznym 9,6 tematyce. dyskusji. wzrosną, nowych pobliżu W instytucji organizującej dziennym: „Ze „Perspektywy referacie pierwsza było więc wieku Grzesiaka starców, poważnie stwa, pla­ nadać Ludowej". 1950—1960", przedprodukcyjnym, stałe chomienia Rosseta, P o l s k i d o 1980 r. w dorosłych, wieku a) latach strukturze Podsumowanie w Edwarda naukowe: 5. ności. w O L S Z T Y N I E „Pojezierze" współczesnej zebrań, sprofilowanej Naukowych porządkiem Rzeczypospolitej w 4. dzieci, w dr mgr. Stanisława demograficzna a Badań poświęconą następującym Polskiej olsztyńskiego osób 1963 r. O ś r o d e k czasie zatem stałej ośrodkach W w niesłabnąca rodzaju warto wyraźnej DEMOGRAFICZNA i Zagajenie. graficznych woj. kultu­ rozproszonych charakter poszczególnych roku?) duża tego etnografów doświadczeniach Społeczno-Kulturalnego naukową olsztyńskiego 1. c) 14 g r u d n i a Stowarzyszenia zował zostanie pomocniczych dyskusje stosunkowo o dla etnograficzne Ożywione improwizowanej, przedstawicieli częstsze seminaria tradycję. wstępnych K O N F E R E N C J A W spotkania. przemianami Tereso skiego geograficzną w robotniczych swoją świadczą znaczenie imprezie, spotkania miejsca doroczne już pomiędzy prowincjonalnych. komitetem zarzuca funkcjonalnej. Etnografii zorganizowane uczestników, omawianej z i Zachodnich. nauki szczególne cówkach w przerwach frekwencja częściej ustaleniem Katedrze prowadzonym na coraz historycznej w referatu kraju, liczbami. 1 9 6 0 r. — prof. ze I 14,1, a E. Rosset zwróceniem tak w n p . jeżeli 1 9 6 3 r. omówił uwagi — w na w socjo- urbanizację, zmiany doku­ 1946 r. 15,0, c o w miastach stanowi około żyło 49% �467 KRONIKA całej w ludności. miastach np. w jest w takich kraju, w że w a S. nizowanie się po się instytutu tendencje do jeszcze omówieniu problemami zmian w zagadnień zamieszkałej miast. woj. S. pod słabiej się w kobiet skali całego olsztyńskim. w tym woje­ Żyromskiego względem niż w ludności, wyni­ demogra­ kraju. Jedynie natomiast na wsi procesu. w strukturze siły który wieku roboczej oraz kompleksowo ludności w woj. postulował zająłby się zorga­ zagadnie­ Polsce. i kilku ośrodków komunikatów będących konferencji naukowych podzielili przedmiotem dokonał prof, się w Polsce wynikami poza uwa­ swoich badań konferencji. dr Edward Rosset. Adam ETNOGRAFIA Jeżeli 1963 r . płodności ludności młodym starzenia bilansu na mgr zachodzą tego demograficznego, referatu Podsumowania ludności się ppłk. województwem się zagadnienia demograficzne naturalnego komunikatu się przedstawiciele dotyczącymi dotyczących jest dostrzega zajął Z ludności wielkich 100 t y s . m i e s z k a ń c ó w , to w problemy ruchu się ludność skoncentrowano zagadnienia starzenia Grzesiak dyskusji rośnie omówione omówiono 1950—1960. demograficznymi W gami komunikatach olsztyńskie nie olsztyńskim niami w omówiła obserwuje olsztyńskiej Mgr referacie procesy miastach zrównania szybko zostały W latach woj. ficznym, przededniu 22. N a s t ę p n i e Ostojska wództwie w Zwłaszcza 11 m i a s t , k t ó r e p r z e k r o c z y ł o miast kraju. natomiast M. więc wsiach. 1946 r. b y ł o naszym kało, Jesteśmy i we Wyderko POZAPOLSKA ZSRR ETNOGRAFIA Rozwój etnografii budowanych nięcia etnografów letniej pracy metoda teorią wyniki stawali rzymskie n a opisie ważnych wieństwo stwo i zińskich obu uczony, Doniosły i Sarmatów, ludów. pierwszych Kaukazu: wkład w Gruzja) starożytni niektórzy W X I Leontia kształtowanie nie Herodot a udowadnia problematykę Mroweli, wszystkim który stwierdza Czerkiesów, w już stara w wielo­ radzieckiej. odległej prze­ starożytne przy tym próby się z tam konsekwentnym etnografii czynią źródła poprze­ rozwiązania wykazać pokre­ kolei pokrewień­ podobieństwem elementów etnogenezy pracy wspólne Lezginów się gruzińskiej jej sięgają Strabon roz­ Osiąg­ Wypracowana zawsze z nich Egipcjan, które w. eponimów Ormian, i szkole Gruzji działalności terenowych. przy dostarczają in. etnogenetycznych. historyk i naszych innych ludów m. na badań przede gruzińskiej Pisarze tylko i uzyskane danych kulturowych: 1 etnograficznych. problematyką etnografów (zachodnia nie podstawę badań o SRR intensyfikacji swoją mówić ormiańskie. Gruzinów-górali gruziński i dla zjawisk Kolchów u mają i metodyką etnograficzną problemów, kulturowych i pozwalają Bezcennych greckie, S R R polega „intensywno-kompleksową" Zainteresowania szłości. Gruzińskiej GRUZIŃSKIEJ etnograficznych gruzińskich nad nazywana stosowaniu w instytucji W i podejmuje Historia carów pochodzenie już gru­ Gruzinów Albańczyków. etnografii wniósł w XVIII w. Informacja n a p i s a n a została n a p o d s t a w i e materiałów zebranych w czasie podróży n a u k o w e j do Tbilisi i S u c h u m i w 1 9 6 3 r. o r a z danych dostarczonych p r z e z gruzińskiego etnografa G . G a s i t a s z w i l i , p r a c o w n i k a n a u k o w e g o Działu E t n o ­ grafii Instytutu Historii A N Gruzińskiej S R R . 1 �KRONIKA 468 Wachuszti kazał Bagratloni, on nader gospodarki, rzeń. i odzieży, Godne X I X wszystkim nader pod istotne Rosyjskiego znaczenie ramach wał znany etnograf miało nad kulturą ludową poeta był w transportu, intensywnego utworzenie w utworzono R. latach znamienity sześćdziesiątych X I X Czawozawadze i grafii „Drojeva", pozwoliło na nowe, conych cenną dotąd wówczas Działalność całym kraju. Oddziałem było podjętą najbardziej w. i wie­ zestawienia Gruzji, Dla przede etnografii Kaukaskiego Oddziału Muzeum i którym kiero­ pppularyzatarem społeczny i gromadzi pisarz wokół Materiały Czaw- siebie grupę publikują Towarzystwa badań I. etnograficzne Upowszechnienie i gruzińskie zainteresowań Historii ośrodkiem inne i Etno­ i takich jak D. Bardawelidze, w Gruzji nieco jak prace w naukowych (sektor) Etnografii Dzierżyńskiego w znalazło Obok w przeszłości, Gruzji i zatrudnia w okresie zakresie etnografii. Insty­ Kaukaski Insty­ (gabinet) Krajoznaw­ Gruzji. gdzie jeszcze dobrze Czitaja, mianowicie Żydów Tbilisi, z Etno­ inicjatywy Etnografii. sprzed aktywnie naukowców, radzieckiej Gruzji: powołania w Obok Rewolucji, międzywojennym pokolenie w i G. G. i in. Struktura organizacyjna jest również Tbilisi. i dzisiaj 8). P r a c o m w AN W Działu im. I. którzy Czitaja, etnografii 1941 r . podziale na szeroko Dziale Działu całej już S R R , niesłychanie prowadzi się oddziały: etnografii uczonych, miejscowego Republice pracuje wielu uniwersytetu. naukowych. AN lat patronuje znanych Etnografii pracowników w naukowej placówką Dżawachiszwili od w i e l u Gruzińskiej ramach centrum Najpoważniejszą Historii absolwentów 30 prof. Towarzystwo Zakład chwilą etnograficznych poważnych, ok. z Instytutu I. C z k o n i i , w wszystkim w nowe instytucji Gruzji. wyraz nader w dopiero formy bogatym instytucje, a działalności etnografii inne z kierował ZSRR, Gruzji rozrzu­ Akademii SRR. członek-korespondent etnografii Nauk Sachokia, podjęli Muzeum (kawkazowiedienija), powstaje swej S. Makalatia, A. K r i c h e l i Gruzińskiej Podobnie F. badawczą przybiera etnograficznej i ze rozbudowie pracę W. Nauk w Gruzji, naukowym Uniwersytecie Czitaji znanych Arakiszwili współuczestniczy samodzielną G. w w 1921 Należy etnograficznych, Historyczno-Etnograficzne również prof. uczonych, Kaukazie Akademii Muzeum oparcie kierownictwem zasłużonych o kolekcji Gruzji w etnografii. zgromadzenia jeszcze w rozwoju którym prowadziły Wiedzy radzieckiej do Muzeum poważnym znalazła pod 1 9 2 6 г., wartościowych nader Etnograficzne grafia w władzy warunki etnograficzną Historyczny i Archeologiczny lidze w etnograficzny, 1 9 0 7 r. Państwowe tut co w Etnograficznym, Naukowo-Badawczy (ul. do zorganizowano współpracowników korzystne tut i prze­ zakresu obyczajów naiuki Gruzji. „Moambe". i ustanowienie inicjatywę, po zorganizowanym cze jego i zorganizowanie bardziej Tbilisi wszystkich już „Iweria" Październikowa stworzyły odnotować w swej in. z Gruzji. Rewolucja roku także 1951 badacz zbierane etnografią m. rosyjskiej. Inicjatorem etnograficzną I. a którym gabinet Eristawi. również roku problematyką przez pracy zmierzające nauki przy zainteresowanych czasopisma: W Gruzji, rozwoju nurtu Geograficznego, Muzeum i kultury Wachusztiego postępowego Towarzystwa W środków wysiłki dalszego wpływem który dotyczące kulturowych. okres Kaukaskie. czawadze, carstwa są zjawisk to gruzińskiego. Opisania materiały budownictwa, podkreślenia porównywania Wiek autor interesujące w Gruzji i jak G. Wspomnieć tutaj prof. rozwoju Kaukazu. W. Bardawe­ etnografów, również Dział S R R kierunkach, etnografii sumie Dział G. Czitaja, dla dwu Czitai, młodych W jest Gruzińskiej zasłużony badania działalności koordynującą przede Etnografii należy o licz- �469 KRONIKA Wybitny etnograf respondent gruziński Akademii fesor nych ale aspirantach, również Kaukazu. od z należy pracujących lat przy badania okresu Należy Działu działalność przejścia i pro­ Tbilisi etnografów zagadnieniami okresie członek-ko­ S R R Osetii, Abchazji, badawczych nad w w dokształca Dagestanu, prac Gruzji kontynuowaną Dział Czitaja, Gruzińskiej Uniwersytetu czym Azerbejdżanu, Problematyka Podkreślić mas z G. Nauk jest nie zmierzającą socjalizmu do z Gruzji, i innych krajów szeroka współczesności, od tylko Adygii i urozmaicona. życiem do i kulturą komunizmu, przebadania kultury oraz Gruzji przedrewolucyjnego. również etnograficznego, uczestnictwie etnograficznych wspomnieć podjętych etnografów Akademii z z o pracach inicjatywy nad przygotowaniem Instytutu zainteresowanych Nauk Gruzińskiej Etnografii Republik. S R R godny kaukaskiego A N Spośród uwagi ZSRR atlasu przy wydawnictw jest periodyk �KRONIKA 470 „Materiały 1937; w leuszu z do 70-lecia zakresu rodziny. nych. jego Oddzielnie tkactwa, rozdziału Etnografii 10) t o w 1852, niesłychanie kraju. w Obok chowuje cenne chetnych, nim są zabawek. i zarówno z sującym nas Oddziale zany dawną grafów się u I [wiestnik] żył i historii tym następuje dopiero -etnografów. już wielokrotnie Poza Tbilisi metodyki wszystkim metody sową". złożone w Studium dzięki Języka storycznych i W intere­ ściśle poważnym kilku powią­ ośrodkiem Spośród poważnym praca i etno­ dorobkiem znawcę obróbki druku znajduje trzytomowa. publikuje Prace „Goniec od roku, rocznie zasługi studium Uniwersytetu I opuszcza poważne kształci w Tbilisi. specjalizacja ok. 6—8 na Uniwersytecie poło­ archeologii, Na jednakże absolwentów- jest wspominany z przez Literatury i Akademii, jakim spotykamy — tam etnografii prof. G. stwierdza walczących obumierającego, i do na terenie o Sztuce a AN także zbiory prof. z Tbilisi, godne zakresu mówi G. się teorii przede etnograficznej „intensywno-komplekCzitaja elementów nowego, w praktyki Czitaję [...] się pracami radzieckiej wprowadzeniu twórcę połączenie starego, z szkole tam jej zainteresować tejże podejmowanymi etnograficzna przeciwstawne może m. in. Instytutu Wiedzy Tbilisi. gruzińskiej opracowaniu zjawisk tkanin zapoznaje naukowych, terenowe. Kaukazie etnografów naukowe, związku nazwanej „Rzeczywistość [...] już Etnografii instytucjami O nieszla­ Czitaja. środowisko etnografii. badań, całym jeszcze i n n y c h placówek, również Gruzji", Muzeum, Historycznego Historyczno-Etnograficznego uwagi Zbiory metali zakresu. W jako prze­ fndii. ceramiki, wyśmienitego Etnografów jest Zakładu S R R , Instytutu Etnograficzne i G. wymienionymi Muzeum i na Wydziału I I I roku. prof. działalność Gruzińskiej jest po i Muzeum, się całego z Muzeum współczesną. również z tego 1926, dzięki Gruzji". Gruzji wykładana Kierownikiem prac roku innych Etnografii pracownicy etnograficzny. sztuki i wystawa jest (ul. K e c - Zorganizowany Abisynii kulturą pomyślanej są w pracowników Rechwiaszwili, Muzeum etnografia — drewna, wyróżniających licznych Dżanaszia Kaukazu Iranu, z Nauk, a N. w i żelaza — Oddział Kaukazu, ośrodek i etnograficz­ etnograficznych rolniczych, jak struktury Etnograficznego Tbilisi. systematyczne badania autorami etnografii in. z dotyczące i 2 w Gruzji sekcjach: Akademii należy Państwowego m. 22 etnografów własne Metalurgu uniwersytecki studium terenu monografii Kaukazu . S. pisaliśmy „Etnograficzna Muzeum, których rozwoju etnografii z roku jubi­ prac Działu im. kolekcji w okazji prace wierzeń z Gruzji się z serię już Ludów tomu już narzędzi K a u k a z u , autora tom etnograficzne, Dla w II czym tradycyjną,- Etnografii wymienić ludów jego o muzealna, pracuje działających do w broni, kulturą etnografów cenniejszych zbiorów organizującym naukowym, metali — naukowo-technicznych. Działem z naukowym, zyskał srebra, się instytucja etnograficzna opracowywane i publikuje ukazały transportu, Muzeum etnograficzne, Ekspozycja pracowników „Gruzini" ukazał G. Czitai popularno-naukowych kolektywu wszystkich materiały złota seria prof. Nauk ramach budownictwa, jest poważna przebogatych zabezpieczone i druga „Materiałów" Akademia Państwowego choweli tom poświęcony której osiągnięciem przygotowanie roku w wydawana Poważnym zgromadzeniu Ponadto Gruzji, metalurgii, Oddział Gruzji". Pierwszy tom X I I — X I I I urodzin. etnografii rolnictwa, jest Etnografii 1963 r. w y d a n o — i przedstawia kulturowo-hi- postępowego. W związku Narody Kawkaza, t. 2 , p o d r e d . B . A . G a r d a n o w a , A . N . G u l i e w a , S . T . J e riemjana, L . J . Ł a w r o w a , G . A. Niersjesowa, G. S. Czitaja, w serii N a r o d y Mira p o d ogólną r e d . S . P . T o ł s t o w a , M o s k w a 1962. 2 �471 KRONIKA z tym każde związku "być z rozpatrywane pracach w zjawisk, zakresu »sumę z życia je bazy pracy cześnie za kiedy i te tj. jego prawidłową zabezpiecza mniej subiektywno-ilościowych ważniejsza procesów przebywania w dzenia Tbilisi graficzną w okresie matyczne to Istnieją tej z większym wynika z Instytutu lub obserwacji kulturowych procesów („rok sposób prowa­ zasadniczych ustaleń liczący w badaniach przede Muzeum stolicy ramach na z etnograficznym. dotyczą uwzględniana w tej Przypomnijmy, że naukową również Ośrodek Nauk miejscowe Osetii, Instytutu Państwowe badań etno­ zagadnień społecznych i kulturze „Prace ukazało i W coraz problematyka chłopstwa Abchaskiego 32 tomy. eksponuje się Pań­ zatrudnia etnograficzną Gruzińskiej etnografa. zajmuje SRR, a się gro­ Muzeum. prace etnograficzne prowadzone Naukowo-Badawczego Muzeum etnograficzny G . S . C z i t a j a , Principy i mietod polewoj w i e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , n r 2 : 1957, s. 2 9 — 3 0 . S. D. I n a ł - I p a , Abchazy, S u c h u m i 1960. również gromadzi działalnością ludzi. etnogenezy. życiu nie tys. stosunków dotąd obecnie 74 wszystkim jest Abchazji Akademii południowej 1959 o k . drukują których terenu doktor już przede w syste­ Intytucie Inał-Ipa, rozbudowany problemów abchaskich w to materialnej, także jednakże Południowoosetyńskiego tam a etno­ 1932 r. monografii naukowych. przeobrażenia etnograficznych terenie S R R . Pracuje oddziałem kultury Naukowo-Badawczy materiałów Cchinwali, Adżarii, jest S. systematycznych w., w m. in. obszernej i Historii", które placówki szczegółowych Oddziału i Etnografii roku i etnograficzne utworzenia instytucji prowadzącej Oddziału Abchaskiego Oddziale Abchaskiego S R R . Działalność z etnografów Abchazji, Instytut Abchazji Suchumi, Cchinwali, Obwodu. jego etnograficznych, wg X X wszystkim Literatury kolekcje chwilą w w danych w gospodarki Artykuły w z oraz Etnografii Gruzińskiej pracowników możliwości podejmowane stopniu madzeniem A N Instytutu początków Batumi, prac niewielki, Języka, Batumski wielu również A SRR, Oddział utworzenia 5 sytuacji a Do działają Autonomicznego 1962 r. K i e r o w n i k i e m i Interesujące 4 etnograficz­ stacjonarnego Taki ogólnych, jako Równo­ bardziej Głębokość badanych Adżarskiej prowadzi nie było X I X kołchozowego. 3 zjawisk [...] się i funkcję. Zbadanie ludu. zjawiska opisuje długotrwałego, etnograficzne Historii Etnografii. Prace współczesna, z w tradycyjnej wierzeń zińskiej [...] bez cykliczności stolicy zatrudniający naród w kultury i etnograficzne. Oddział graficznych. w jest kompleksowym charakterystyk szerokości. Instytucie zapoczątkowano dopiero ośrodek, Abchazi Z fiksacji od badanego etnograficzne przedrewolucyjnym 4 są placówki Literatury badania jednak W języka Batumi, historycznych, autor stwowe metodę Południowoosetyńskiego owym Abchazji . i ich etnograficznej prace Języka, chwili od uwzględnienia ASRR, mieście Suchumi doszło jest bez naukowe Instytutu nauk wykonania winny terenowych sprzężone przedmiot obiektywno-jakościowych. niemożliwe pracy kiedy przejścia przy włączymy technikę taką zjawiska 3 stołecznym W do znajomości Abohaskiej W uważać — nierozerwalnym i radzieckiej" . Poza stolicy drugiej możliwość jedynie kompleks pracy terenie, bez terenowej etnografii się z w fakty historycznym. W spełnimy w tylko tego i przekroju materiał, można kiedy kompleksów a zrozumiane [...]. O p r ó c z strony nadbudowy, nych, etnograficzny"), być wymagania z jednej ludzkiej*, •etnograficznych może zjawiskami ich ruchu, rozwoju etnograficznych badaniu z zjawisko okrążającymi w A N Gru­ Południowoosetyńskie południowej etnograficzeskoj Osetii wyka- roboty, „So­ �KRONIKA 472 zuje się grafii interesującym Istotne tylko znaczenie wymienione pracuje w więcej dla już badawczym S R R 40 p o s i a d a badań etnograficzne resowaniach teorią Gruzińskiej dzieckiej S R R popularyzacji rozbudowane Gruzińskiej niż Rozmach cówki w dorobkiem i wydawniczym w zakresie etno­ Osetii. gęsta oddziały etnografii placówki sieć Gruzji i regionalnych maja jednakże muzealne. Obok muzeów, spośród nie nich których etnograficzne. terenowych prowadzonych i bogactwo zbiorów i metodyką badań dalszy w naukowe rozwój i przez rozbudowane muzealnych, przy etnograficznych, pozycję jednego naukowe jednoczesnych zapewniają z czołowych pla­ zainte­ etnografii ośrodków ra­ etnografii. Guram Gasitaszwili, Zbigniew Jasiewicz Czechosłowacja E T N O G R A F I A Współczesna duży z dynamizm Katedry utrzymując istnienie nad i młodą instytutów syntezą zabezpieczonych a. stopniu obowiązek zbiorów w Działalność U n i w e r s y t e t y . Brnie i kloristiky rola Słowacji Filozofické Dvořáka. W E . Vrabcova bek i cjalna prof, nazwa dr A. runkiem aktualne studiowania i Potwierdza muzeach przeobrażenia II roku przedmiotu również etnograficznych i społeczno- specjalizacje, o przez ponad m. in. program pobocznego. Świadczy realizowany to to nowoczesny po kadrą. wykazuje nas. Wynika realizują wprowadzają przygotowaną Dyspo­ tym nie również plan 5 000 0 0 0 oddziałach badań zebranych narodowych trzech asystentów 2 3 4 a prom. prom. Brnie hist. Dekana. J . nas Zakładem związku z Beneš, składa 4 dr w doc. dr. K a ­ dr V. Hasalová Švecová, A. Katedrą niedawno Ponadto D. Holý się Katedrze i V. Dien z dwóch na Frolec. Umena pod kie­ zakładów: doc. d r R u d o l f CSRS Ro­ (ofi­ zmarłym w Universiteta kieruje pobytem a Fol- przez Archeologie Komeńskiego Katedra Moraw Etnografie kieruje Jeřábek. Katedra dydaktyczną Pradze, S. 3 Richard Fakulta Interesującym w są hist.) Folklo:ristiku) , po nauk Folkloristika Filozoficki w zatrudnieni (skrót istnieje i etnografii. Katedra kierowana 2 J . E . Purkyně kand. doc. dr. J a n a istnieje kierownika działalność tj. dla C z e c h w University , Bratysławie, archeologa w rozwijają Pradze historycy Etnografii K o m u n i k a t przygotowano Instytutu Etnografii ČSAV. P r a h a 1, S n ě m o v n í 7. B r n o , A . N o v á k a 1. Bratislava, Gondova 2. 1 W uniwersytecie doc. dr naukowo-badawczą uniwersyteckie, oprócz promowani pro i Czechosłowacji ośrodki Fakulty Karelovy Na ośrodku, a W dydaktyczna Bratysławie. Seminář zajęcia archeologii w Václavíku, trzecim Etnografia trzy Zakładzie oraz J . Štastný. prowadzi W dużym dobrze ludowej. nautkowo-badawczą w i w które Socjalistycznej np. u regionalnych. 1. i aniżeli większy naukowo-badawczych kultury 1 znacznie czechosłowackie równocześnie przeważnie CSRS Republiki uniwersyteckich, uwzględniający -gospodarcze. nują ośrodków W Czechosłowackiej rozwojowy, działalności nauczania i etnografia Bed- zaproszenie �KRONIKA nárik, rey specjalista od k u l t u r y Melicherčík. 1 Ś. Mruškovič. Cechą nie szy się od dyscypliny, roku, jak Uniwersytecie pejski lub Dinacji obowiązek się Pradze w (50 wiązek studiowania Poza Naczelne 15 2 jest (prom. hist. Na miejsce lub naukowych ludową hist. Holý). Botik, Robek i i cie­ młodzieży specjalizacje: takiego ČSAV na akademickim czasie w 10 w 123 s ł u c h a c z y jak Może Katedra mono­ student rok znajdują tylko być odwrotnie. Pra­ Studia 5, w dru­ się tylko 3 6 % , t j . 45 NRD, np. Dalej ma studiów 1963/1964 w ośrodku np. w nim kom- tych 7 etnografii analogicznie euro­ Z Bratysławie . pierwszym studia I 5 na folklor wykładów kandydatów lat . przykład programu 50 które 14 i oczywiście n a s , pięć Na specjalizacji, roku liczbę NRD i u pozaeuropejską. Brnie Katedry problematyka 8 zajmuje Jeřábek Badania Folklor osób, istnieje obo­ folklorystyka, archeologia, hi­ języki. doc. Dvorak, (doc. lub Nabór pobocznego. i cztery każdej Zaoczne CSRS, dydaktyczną zajmuje w ogólną W aczkolwiek również specjalizacja. realizacji rok. W tym samym etnografia, działalnością Melicherčík, sztuką w przedmiotu geografia dla 6 drugi metodami. jak jak w się Etnografii studiów . słuchaczy. 8 pracowników (prof. 10 Dla Instytutu słuchaczy, stacjonarne . głównym prawo, co 21 studentów). studia storia, się traktowa­ odrębne, społeczna. podobnie europejską 12 And­ Michálek oddzielne to odrębnymi wprowadzono po końca odbywało trzecim odbywa jeżeli do i dwie. są dr J . J . Podolák. jest naukowców, rozpoczyna etnografię więcej łącznie eksternistyczne i mniej odbywa studiowało 13 Pradze współudziale wysłuchać stacjonarnych gim w również wśród iż się p r o f , J . Botik. doc. d r twierdzą, CSRS, obowiązkowo przy tj. w wspomniano, Karola wybiera graficznych, dze już pozaeuropejski, przygotowała się materialna trwają zajmuje hist. czechosłowackich Etnografowie kultura prom. współpracuje placówek posługujące etnograficzne pełnią Zakładem zainteresowaniem aniżeli Studia II z folkloru. większym studiującej Po Ponadto materialnej. Folklorystyką asystentów charakterystyczną etnografii pokrewne w Funkcje 473' nad Štastný). dr i się kulturą Dwóch oraz hist. prace w prom. społeczną Na ogólną t y m 5 literaturą hist. Mruškovič) pierwszych naukowo-badawcze. duchowej. folklorem, Vrabcova prom. prowadzą kultury prowadzi interesują i Beneš 1 i liczbę ludową Michálek), etnomuzykologią 3 naukowców przeobrażenia (prom. spo- W spisie wykładów studium etnografii w Pradze i w Bratysławie figuruje m. in. n a I r o k u nie wykładany u n a s : „Wstęp do folkloru". Nadto w P r a d z e obo­ wiązuje p r o s e m i n a r i u m z etnografii p o z a e u r o p e j s k i e j , a w B r a t y s ł a w i e obok tego i z f o l k l o r u o r a z w y k ł a d z t e c h n o l o g i i wytwórczości rzemieślniczej. N a I I r o k u w P r a d z e obowiązuje studentów w y k ł a d „Czechosłowacka l i t e r a t u r a l u d o w a " oraz „Słowiańska literatura l u d o w a w r a z z s e m i n a r i u m " . W Bratysławie wykład wraz z s e m i n a r i u m z f o l k l o r u ( t o s a m o n a I I I г.). N a 5 i 6 s e m e s t r z e w p i e r w s z y m o ś r o d ­ k u w y k ł a d a się e t n o g r a f i ę c z e s k i e j k l a s y r o b o t n i c z e j , d a l e j historię i teorię b a d a ń nad tańcem i muzyką ludową oraz historię i teorię literatury 'ludowej wraz z s e m i n a r i u m . W ostatnich dwóch l a t a c h obowiązują studentów tylko przedmioty s p e c j a l i s t y c z n e , j e d n a k w w i ę k s z y m w y m i a r z e aniżeli u n a s . Np. przy wyborze specjalizacji z etnografii europejskiej studenta obowią­ zują p o z a w y k ł a d a m i ogólnymi: e t n o g r a f i a K a r p a t , rzemiosła l u d o w e , współczes­ ne badania w etnografii europejskiej, etnograficzne problemy archeologii, w z a j e m ­ ne s t o s u n k i w etnografii B a ł k a n ó w , węgierska etnografia i jej s t o s u n e k do e t n o ­ grafii Słowian, słowiańskość w k u l t u r z e czeskiej, stroje l u d o w e w etnografii e u r o ­ p e j s k i e j , p r o b l e m y c e r a m i k i l u d o w e j , s z t u k a l u d o w a i jej s t o s u n e k e w o l u c y j n y do e u r o p e j s k i e j s z t u k i ogólnej. Z t e g o n p . n a I r. w P r a d z e s t u d i o w a ł o 8, w B r n i e 5. N a I I r . w p i e r w s z y m o ś r o d k u n i e b y ł o s t u d e n t ó w , w d r u g i m 2. N a I I I r . b y ł o w k a ż d y m p o 5 s ł u c h a ­ c z y . N a I V r . 4 i 2 , n a V r . w P r a d z e s t u d i o w a ł o 4, a w B r n i e b r a k b y ł o s t u d e n t ó w . M n i e j więcej tyle s a m o co w j e d n y m ośrodku w Polsce. 5 G 7 8 �KRONIKA 474 łeczne współczesnej materialną lec, ze czoło osiągnięć przedmiot i Z dium zakres spojrzenie folkloru. na przesądy zakresu się folkloru i I n s t y t u t y . Czech i Moraw Etnografi i znany w dr Božena w pierwszej w Polsce, Plan kolejności wackiej. Praca jak i c h oddziałach w odpowiednie gółowy 17 . W być zespoły konspekt gospodarkę we ma i o X I X w. pracy w Na latach wysuwa się pracy Bednaříka wyrobie tej pracy O. sprecyzowano materiału oraz periodyzacji dzie­ o pasterstwie, wapna opublikował i Fro- R. l ň . Jeřábek Nahodila artykułów, ma­ Ciekawe i n A. m. . stu­ Nowe Robka in. 1 2 . Dvořáka budownictwie. dwa oddzielny dla akademik d r Jiří Ostav naukowo-badawczy do dla w Moraw dla obejmuje pożywienie, i kulturze osadnictwo wyróżniono: . kultury Słowacji poszczególnych w 1 4 rozwój w w 15 ) jest przewiduje czeskiej i sło­ siedzibie Instytutów, Koszycach potworzono problemów kultury. takie budownictwo stosunków pro fol­ dyrektorem Vied Instytutów materialnej i (Üstav wybitny Natomiast ludowej dla Instytutem 1 3 Akademie Zarówno 1 6 Pradze kieruje wspomnianych 1970 r . Brnie w Věd) Horák Osobny Bratysławie. Slovenskej syntetyczne zakończona Etnografii. w Nauk Akademie prof, opracowanie Instytuty Słowacji Akademii (Národopisný społecznej . W kulturą technik. klasyfikację interesujących istnieją badawcze technikę, kulturze w Československé Bratysławie Filová. i ludowym kilku nad Švecová jego najnowszej prace i Czechosłowackiej Folkloristiku Instytutu i CSRS Pradze Folkloru Etnografii klorysta, w Svecovej W według znajdujemy sporo 9 Prace hist. różnych ostatnich folklor należy ulach prom. i odpowiednią twórczości karpackiego ludowe w Słowacki wyróżnić ostatnio Łemków. budownictwa Ustalono słowackich flisactwa etniczna Hasalová oraz uczonych słowackiej materialnej ukazało dr Melioherčika, rozwój z zakresu b. A. ogniskach, Ponadto z czechosłowackich kultury lowanych grupa uwzględnieniem teoretyczne przedstawiono trzeciego doc. Bednařík, szczególnym studium jów. wsi, prowadzą Szcze­ problemy, oraz stroje społecznych ludu, jak: ludo­ ży- A. M e l i c h e r č í k , Slovenský folklor, Bratislava 1959, s. 790. R. B e d n a ř í k , Pasterske rezbárske итеп'ге, Bratislava 1956; Malované ohništia v o b l o s t i Malých Karpat, B r a t i s l a v a 1 9 5 6 ; Slovenské úle, B r a t i s l a v a 1 9 5 7 ; L'udova výroba vápna na Slovensku, B r a t i s l a v a 1962. R . J e ř á b e k , Karpatské vorařství v 19. s t o l e t í , P r a h a 1 9 6 1 . W odniesieniu do działalności n a u k o w e j kierowanej przez niego K a t e d r y w B r n i e por. także R. J e ř á b e k , Działalność Seminarium Etnografii i Folklorystyki Uniwersytetu J. E. Purkyně w Brnie, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 6 : 1 9 6 2 , s . 4 0 0 . O. N a h o d i l , A. R o b e k , České lidové pověry, P r a h a 1959. P r a h a 2 , Ł a z a r s k a 8. P o r . E . В а 1 á š, Jiří Horák w 75 rocznicą urodzin, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 5: 1 9 6 1 , s . 2 8 9 . P r z y t e j ókaizji w y r a ż a m p o d z i ę k o w a n i e p r o f , d r J . H a r á k o w i z a z a ­ proszenie, j a k również prof, dr W. Dynowskiemu. B r a t i s l a v a , K l e m e n s o v a 27. D z i e ł o m a b y ć t o m e m z b i o r o w e j p r a c y p t . Czechosłowacka wiedza o kraju ojczystym. P o r . J . H o r á k , Z działalności Instytutu Etnografii i Folkloru Czecho­ słowackiej Akademii Nauk za rok 1959, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 5 : 1 9 6 1 , s . 3 0 5 . Poszczególne zagadnienia opracowują: rolnictwo (w instytucie w P r a d z e — skrót P ) d r K r a m a ř í k , p a s t e r s t w o d r Štika o r a z rzemiosła d r d r S c h e u f l e r , S t a ň ­ ková, Svobodová. Analogiczne działy w i n s t y t u c i e b r a t y s ł a w s k i m (skrót B ) przy­ g o t o w u j ą d r d r K a i u h n o , v a , U r b a n i c o v á , d o c . P o d o l á l k , P a l i č k o v é , Placková B r a n d a i A p a t h i . P o ż y w i e n i e : P — d r H e r o l d o v a i p r o m . h i s t . Śtastna, В — d r M a r k o v á . O s a d ­ nictwo i budownictwo: P — dr d r Baláš, K l i m a , В — dr dr Mjartan, Nosálová. S t r o j e l u d o w e : P — d r d r H y n k o v á i Svobodová. K u l t u r ę społeczną opracowują: P — d r dr Fojtík, Skalníková i Vančic o r a z В — d r d r A p a t h i , Filová i K o s t ­ ková: a d u c h o w ą : P — prof. Horák, d r d r K a r b u s i c k y , L a u d o v á , M a r k i i N u š l o r a z В — dr d r Burlasová, Filová, Gašpariková i Żatko. 9 1 0 1 1 1 2 1 5 1 4 1 5 1 6 1 7 �KRONIKA cie rodzin łącznie w robotniczych z rozwojem okresie budowy poglądu narodu chowej, wierzenia, literaturę oraz ści k u l t u r ę łącznie rzemiosła ludową mieszkających daleko wyższych stwie na o tkactwie J. Horák 0 życiu na o górników się Ponadto nictwa na metodzie {Institut dze, für swoje Zakładu пр. V. o archiwalnych posiadają Czechów opracowań pracę o i dziełem bydła o paster­ Svobodová wreszcie czy i na po­ narzędziach V. etnograficznych, zaprzęgu Sło­ ostatnio J . Stika i czę­ i dotyczących J . Staňková o dziecięcymi osobnej wspomnianym J . Podolák badań J . Kramarik Lidové W Zakład Umělecké ramach tkanin Zakład w swoje ma wiele w wydawnictwa bardzo A. Kostková Lipsku. U L U V okręgowych. w W oraz badania skrócie W swoim poza penetracyjne w do dzia­ założeniu niemieckim centralą pierwszych Szkol­ badania przygotowuje Instytutem posiada, ciągu etnografii w odniesieniu d l a przemysłu. z dla zwany prowadzi naukowcom wspólnych Pradze Ministerstwu U L U V Natomiast materiały W . pożyteczną podlega naukowych cech ciągłe. 1 Я Wytwórczości, i wyroby. przeprowadzili Národopis" Placówka i innych wytworów miastach pracownicy rozwija Ludowej czynności Volkskunstforschung) oddziały własne „Slovenský Výroby). i c h narzędzia udostępnia wzory również Bratysławie Czechosłowacji wytwórców, jego i oraz opublikowała terenowe, w du­ zamawiania, i in. publikowane fragmenty muzealnych, badania również świato­ kultury zabawami i nad m. rozwój rozwoju zaklęcia objęto Prace tym Urbancová materiałów zbójeckich, terenie pracy o w Czechosłowacji w kraju. Świadczą etnograficznych tak Lid", w usługowej odpowiednie 1 teatrem robotniczej . Kultury. rejestrujące łalności tańcem, naukowo-usługową (Ústředi i pieśniami, narodowych klasy społeczno-kulturowe duchowej: przesądy granicami źródeł Etnografii „Česky działalność U L U V 1B kulturze ludowe, oparciu pieśniach Instytuty wydaje I bazie w lecznictwo poza podstawie w wreszcie społeczne i jej rolę z czasopism karpackim I artystyczne. Opracowaniem problemów. rolniczych życie przeobrażenia religię zaawansowane. różnych kapitalizmu, politycznych, słowackiego, mniejszości są łamach i obrzędy, waków już dobie socjalizmu. czeskiego ludową ludowe w organizacji 475 lat w Pra­ istnienia poszczególnych V . U r b a n e o v á , К vývojů slovenského orného náradia na zaklade mate­ riálu z muzealnych zbierok, „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " (skrót „ S N " ) , R . 8: 1960 n r 1, s. 7 3 — 1 2 0 ; t e n ż e , Pričiny pretrvania archaických pol'nohospodárskych foriem v niektórych oblastiach Slovenska, „ S N " , R . 8 : 1 9 6 0 n r 2, s . 2 5 5 — 2 6 7 ; J . P o d o ­ l á k , Tradičné sposoby zimovania dobytka na Horehroni, „ S N " , R . 8 : 1 9 6 0 , n r 2, s . 2 6 8 — 3 2 2 ; J . S t i k a , Salašnictvi v poražské a kysucké oblasti, „ S N " , R . 8 : 1960 n r 2, s . 3 2 3 — 3 7 0 ; t e n ż e , Salašnictvi na moravském Valašsku ve svétle literár­ ních pramenů do poloviny 19. stoleti, „Etnografia P o l s k a " , t. 5: 1961, s. 8 5 — 9 6 ; t e n ż e , Rozšireni karpatské salašnické kultury na Moravě, „ Č e s k y L i d " (skrót „ C L " ) , R . 9 : 1 9 6 1 n r 3, s . 9 7 — 1 0 5 ; J . S t a ň k o v á , Bělidla na Ždársko koncem 19. stoleti, „ C L " , R . 7 : 1 9 5 9 mr 1, s . 2 4 — 3 5 ; t e n ż e , Lidové tkaniny na Zdársku koncem 19. a počátkem 20. století, „ C L " , R . 7 : 1 9 5 9 n r 5, s . 2 0 6 — 2 1 8 ; tenże, Výrobní nástroje lidových tkalců na Zdársku, „Vlastivědný Sborník Vysočiny", R . 4: 1961, s. 9 1 — 1 0 7 ; V. S v o b o d o v á , O archívních pramenech z 18. a 19. století к výzkumu lidového kroje a textilní výroby na Moravě, „ C L " , R . 9 : 19.61, s . 1 9 3 — 2 0 2 ; t e n ż e , Tkaní na destičce na Horáčku, „ C L " , R . 10: 1962, s. 3 0 — 3 3 ; J. K r a m a ř í k , Zápřah skotu v Pošumaví, „ C L " , R . 8 : 1 9 6 0 n r 3, s . 2 5 3 — 2 7 2 ; J . H o r á k , Slovenské lidové pisně zbojnické, , , S N " , R . 1 1 : 1 9 6 3 n r 4, s . 5 6 9 — 5 7 3 ; A. K o s t k o v á , Život banikov v obydliach zvaných krám v oblasti Gemara a dolného Spiša, „ S N " , R . 1 1 : 1963 n r 4, s. 4 9 9 — 5 2 4 . 1 3 O s t a t n i o w y s z e d ł R . 51 z. 1 „ Č e s k ý e g o L i d u " . I n s t y t u t E t n o g r a f i i w Pradze wydawał do n i e d a w n a jeszcze drugie czasopismo „Československá Ethnografie". . , S l o v e n s k e h o N á r o d o p i s u " u k a z a ł s i ę R . 18 z. 1. 1 9 �KRONIKA 476 powiatach 5 (w 150 j e d n o s t k a c h ) . w s i , rejestrując wa lub mach nie włókna. których wytwórców Następnie z gliny, zebrane ważniejsze drzewa materiały. -etnograficzny wytwórców, teriały z i W trzecie dają dla M o r a w w łącznie wej ponad posiadają kroczyła już liczbę etnograficznych eksponatów), dejovicach skiej muzea szczególną Domažlicach, i T r n a vie Bystricy i regionalne uwagę (garncarstwo), Trenčinie. się i 2 0 Etnografii z się rejestr już ma­ Placówki Wśród Hradišti Ilość w oraz posia­ ludo­ ich (40 t y s . oddziały (tkactwo), prze­ muzeów Pilźnie O s t r a vie, poświęcić te mniejszych Jihla vie Moravskiej Pradze kultury powiatowe). . W Powszechnej, zakresu in. muzea Králové, należy wy­ badaczom. etnograficzne. zbiory m. Uherskim słów kartotekowy zgromadzono d l a Słowacji. (okręgowe Košicach, Kilka muzea kulturowych i się Zakładu Liczne Hradců inne opracowuje historyczno-geograficzno- Muzeum zasługują Vyškove Moravskich, oraz ra­ Następ­ muzealne Marcinie eksponatów. 800 t y s . w y t w o r ó w na Českich (skansen), w i w zagród. tkanin udostępnia centralne Rodzimej drze­ stacjonarne, powiatu zarys placówki cztery i czwarte miliony próbki sporządza które przepenetrowano kamienia, pomiarów jednego archiwum Etnograficzne Brnie również W i metalu, badania zbierano mianowicie osad, są wybrano obróbką dokonano Następnie Etnografii 4 i oraz się powiatu. czynne Muzeum nich przebadaniu wytypowanych Czechosłowacji się Po i wyrobów. 2. znajduje obiekty Przygotowuje badanego z się systematyczne wywiaidy metalu. i c h narzędzi połowy każdym rozpoczęto przeprowadzano fotografowano roby W zajmujących w B u - Rožno vie Opavie, najważniejszym Bań­ placów­ kom. Muzeum stępne wszechnej są Etnografii zarówno posiada zestawy tam narzędzi Zwiedzającego Muzeum czył które sumę bogate tkackich, wśród odpowiednią i Na produkcją interesujące dalej również rolnicze, wina przykłady sporą kolekcję malowidła żyjące i jeszcze spora nich jest przez Jego . zbiory oraz do Brnie К unza. przy­ rolniczych. Martine) prom. które zakresu z się ohnišče", vo szałaśnictwa muzeum tkackie. zespół CSSR, winnej Zgromadzono wykonane Kilkunastoosobowy ekspo­ przekro­ uprawą uli z narzędzia jest hist. umożliwiają ich dawno garncarskich. podobnych tzw. „malowane malarki. v jest znajdują związane wyrobów ludowych z w wystawowych. lokalowe, inwentarz Po­ ciekawe ciekawe narzędzi Muzeum Muzeum niedo­ Ludwika dyrektorem W zasługują i salach P o r . L . К u n z, Patnáct let národpisného rmtsejnictví E t h n o g r a f i e " , R . 8 : 1 9 6 0 n r 3, s . 2 2 7 — 2 3 0 . O d paru lat t r w a remont. P o r . Slovenské Narodné Muzeum, Stručný sprievodca t i n 1961. 2 0 dr wyjątkowo w ¡i n a r z ę d z i a ilość strojów ścienne muzeum Dziś u l i kłodowych ludowe od Národné 2 2 czasu Etnografii zwłaszcza dobre w a r u n k i zabytków uwagę Muzeum afrykańskiej, ekspozycji (Slovenské sprzęty dłuższego . uli kłodowych sto l a t t e m u . szczególną 2 1 morawskiej, etnograficznych. gromadzić również przez układ od kierowane ludowych, Marcinie już badaczy kultury ceramiki nowoczesny narzędzia z jest dla ciekawsze posiadanych oraz są zbiory muzeów i Ustav) ono w y j ą t k o w o latorośli ginale Znacznie Posiada miliona. sujące zbiory strojów w Pradze jak ekspozycję zaczęto pasterstwa, kowskiego, broni. 'uderza Š. M r u š k o w i č . w Etnografioký Słowackie największym naty, i Muzeum Zgromadzone Rodzimej zwiedzających, interesujące masek (Moravské kłady dla kra­ Intere­ w ory­ pracow- „Českoslo­ venská 2 1 2 2 po abierkacři, Мат - �KRONIKA ników ki naukowych publikowane rektor Muzeum są Muzeum w prowadzi roczniku otacza bardzo „Sbornik specjalną 477 interesujące Slovenského troską budowę badania, których Národného Muzea" przymuzealnego wyni­ . 2 3 Dy­ skansenu. Walerian Sobisiak Wągry K O N G R E S WĘGIERSKICH ETNOGRAFÓW (16—20 Z inicjatywy nika 1963 r. w Etnografów. mywali kań Nie ze środowisk, kierunek założenia postulaty warsztatu rodzimych, kulturami innymi węgierskich i w języku in extenso w w do tych także utrzy­ od spot­ wszystkich bywały szeroko czy oraz zespołów wynikające stałego też ustalenie doskonalenia w — jej naukowców Kongresu miejsca świetle ujęć badań etnografów i badań, dysku­ tematycznych. W odróż­ odbywał się w kongresowych, węgierskich była związku pod (który językach i najnowszych bez poddawania Ugrofińskiego uczonych tylko Celem rezultatów różnorodnych w nie krajów. etnografii stwierdza, iż zwięzłych obcych na Buda­ Kongresie wypowiadała się prof. Europy jest rzeczą grup i lub czynnikami, gdyż rozbicia, mniej Kongresie jako tematyce referaty ukażą się Pamiętnik kongresowy, referatów wygłaszanych t. 50. regionalnym (Debrecen). wyznaczyć i c h zespołów bardziej przed K. Vilkuna, a nim dla ścisłych granic Granice kulturowych są mogą dynamiczne, południo­ dla płynne, zachodzić uwarunkowane powinni psycholodzy te się i zająć — na granice B. charakterystycznych dla okresach. i zbadaniem zróżnicowaniem Już j a k jego prekursorzy wyznaczenie obszarach lub jej podobnie antropologowie, naukowych. wyszedł Ale różnych wyznaczeniem językoznawcy, 1964 r. w i i Gunda niemożliwą kulturowych których dyscyplin Gavazzi. etnicznych w rozszerzać, o ludowej Béla Finlandii próbował M. na streszczeń informacji kultury się wygłoszone Kongresu. zajął elementów i czasie obszerniejszych sekcjach kulturowych wo-wschodniej obszarów w oraz struktury Węgier W nie udziałem ośrodków zgromadził innych przedstawienie wyłącznie część formie się Problemem obszarów z jak Kongresu z referatami poszczególnych innych z osiągnięcia a paździer­ Węgierskich Węgrzech konferencjach i pozaeuropejskimi kierunków najbliższym lub — na etnograficzne Etnografów o metodologicznych Etnografów ograniczymy logów 16—20 Kongres węgierskim. Ponieważ integracji dniach się, niezależnie poszczególnych i c h liczbę Chodziło nowych 1 9 6 2 r.) Węgierskich kurczyć w odbywają poszukiwań, węgierskiej, od Międzynarodowego gólnych się światowej dotychczasowe przyszłych B U D A P E S Z C I E etnografowie Na badań europejskimi obcych. i c h założeń terenie kraju. zakres znaczną kultury zaprezentowanie w w pory konferencje Węgierskich także z peszcie odbył II wojnie bowiem metodologiczne, Kongres lecz analiza sję tej roku tego i dotyczące zarówno nieniu do Co Nauk po W 1963 R . ) pracy. Pierwszy o t o , że kontaktów. etnograficznych badawczych, Akademii pierwsizy ogólnowęgierskie dyskutowane: nich znaczy sobą instytucji z Węgierskiej Budapeszcie X Gunda poszcze­ pewnych mogą wieloma prócz przedstawiciele się procesy etno­ jeszcze �KRONIKA 478 Prof. nad w István kulturą zakresie żniwnych uprawy oraz kulturowych i Tálasi roli, narzędzi zachód, zaznaczają się gospodarki w wspólnych, zwierząt pociągowych madzkie, tradycje wyniki i cykl skiego w te narzędzia dwóch kazywać i je tym i narzędziach Prof. nów i — dualizm na na Milován Gavazzi z przypuszcza, że jeszcze w ich Tamás jego związana w trza domu) znacznej jest żyli wpływem z nich, problem na zapożyczyli zaczęli prze­ rolnictwem. rolnej Lajos w Takács systemie reszty kraju. genezy dwóch obszarze pochodzenia omawia (Bu­ pracy, typów znany był jak dzwo­ południowopanońskim, węgierskiego, specyficzny Charakteryzuje odległości od ekstensywna — na planie Główną słowiańskiego; W latów. sekcji z typ się on zabudowań węgierskiego t y m , że przy Węgrom osadnictwa domy gospodarczych. gospodarka, organizacja ze Celem padło uaktywnienia Wolfgang mieszkalne Z tym pracy, w pracowanie 1 9 6 0 г.: założeń typem podzielne wyłonić szczególnie prac regularne nad zaś badaniem ich polu w zgodnie z bibliografii rolniczych w typu wianną. badania ludowej dziedzinie i postu­ etnografii rezolucją narzędzi 3) wejściowej. domu skrzynię przedstawicieli badaniom Słowian aktualnych Antropologicznych poszczególnych opracowanie narzędzi na najbardziej Wę- miejsce od ścianie wnętrza uwzględniając problematyki; autorów przy wnę­ ogniskiem. honorowe zapożyczono współpracy zwoływanie poświęcone i jak środku wejścia lub (rozwój praojczyźnie na wyposażeniu proponuje Nauk swej terenów współpracę ważkich, (Berlin) robocze, wprost najszerzej Kongresie W płonącym kącie i międzynarodowej badawczych współpracy dokumentacji, koordynacji 1) na narady w międzynarodową wiele na rozwoju domowych z nowych piecem na mieszkaniowej (Budapest). powstało zajęciu z J а с o b e i t Międzynarodowym Paryżu Po autorka sprzętów kultury Csilléry ziemniankach czworokątnym, skupia ludowej K. czasem rodziny. omawiającej europejskich pejskiej Klara okrągłych materialnej agrarnej VI w głowy uwagę kultury węgierskiej tureckim wodza dom rozwój przedstawia grzy-pasterze w porusza metalu oni węgier­ tureckich, Węgrzy się poprze­ ludu nazw kolei tak od Cie­ mieszkal­ węgierskiej że z zajęły — no- bydła). domu podstawie okresie Węgierskiej (wędrówki materiálna gospodarce pro­ (szczególnie rodzinne. Historyczny na Nizinie etnografii odmienną więc hodowli handlarze stwierdza, nich węgierskiej powiązania. osadnictwa dla od tytoniu, (Budapest) europejskie są Pod w lub jeden brony pewnym później (Zagreb) gliny i analogicznej fazach. Kultura na wschód pasterstwie do węgierskiego (Budapest) i pasterstwa późniejszych zbiorczo w do prac elementów południowy stosunku i genezy w organizacji dualizm A u t o r ' postuluje pasterzy, badań zarówno praojczyźnie. Hofer usytuowane życie ale uprawę Wielkiej piekarniczych czym i już rozciąga jak przedstawicieli pługa które w rolną, hodowli odnośnie cechowe Balassa ludów, ludom, Wspomniany dapest) Iván słowiańskich innych badań badania czołowych tak różnice W Karpatach. rozwojowe i się przekątnej: Europą. łąkarskiej), zatytułowanych I od i w organizacje również z 10-letnich systemu zaznacza stronach i gospodarki warianty Europie. obu swoich o gospodarkę rolniczych, powiązania Bałkanach i idzie wyraźnie międzynarodowych referatów fino-ugryjskich po wyniki Jeśli narzędzi podobieństwa w wołoskie, jego Wypowiedzi i się przyniosły różne dziły jak omłotowych, wyraźne Alpach, przedstawił węgierskiego. znajdujący wadzenie nego ludu grupujących północny kawe (Budapest) materialną powziętą Etnologicznych różnych krajów r o l n i c z y c h ; 2) ramach tematów; 4) rozbudowę przedmiotu. znajdowałoby się wy­ Ogólnoeuro­ Centrum w Kopen- �KRONIKA hadze. Wysunięte postulaty jak już się to dzieje Prof. Maria dzynarodowej narzędzia i autorka być lub tego pokusić o na według wego rodzaju We by o z w skali światowej, pełnym tym Ideałem odpowiednio celu centralnego winien systematyki. można by materiałem — wiele przebadanie które Ponadto taki przyjętej rybołówstwo w rybackich. jednego poprzez opracować wyposażenie, Katalog kraje mię­ rybackie, krajami, kraju dysponując idzie usunąć ich tymi rybołówstwem. wszystkie — i z narzędzi każdym z konieczności (narzędzia nawigacji szczególnie powstały systematyki. stulecia jak na jących już się porów­ białych zagadnienia plam i inwen­ ilustrowany kwestionariusz stworzenie międzynarodo­ byłoby usystematyzowanymi grup się komunalnych grupie genezy zbiorami kulturowych z kulturowych c z y obszarów kultury ludowej ewolucji. Wniosek się ca­ o stosowanie obcymi jak z dyscyplin naszego obecnie do zaś tła terytorium. początku wpływami najszerszego czy wstecz Jeśli Szwe­ przypisać innych Badając daleko językowych. n i e skażonej z etnografów cofać północnej trudniej ludowi (także kulturowych. musimy w coraz jakiemuś tezy wytworów łososi że porównawczy podważa wielu połowach stwierdza, etnicznej, materiał archeologia) faktów znajdziemy ciągłej bardziej np. temat wielu „O (Stockholm) określonej coraz dzenie nie referatu Granlund wytwory naukowych, idzie i nie pocho­ nie istnie­ o Europę, podlegającej porównawczego sam nasuwa. Z tego logiach na i wpływy się netycznych) narodów I. Od Europy) za A. i Grozdova materialną Weinhold sposoby (Budapest) sposobach (Dresden) uprawy mówiący winorośli omawiający winogrodnictwo. celem części z nią uprawy w winorośli, ana­ warstwy wpływy jak o Niemczech historyczne Różnorodne dysertacji i odzwier­ narzędziach poznania tej ZSRR dotkliwej o nie sposób- i Południowych, i ludowej historycz­ Węgry, badania Liczne etnoge- kultury (współczesnych intensywne luki. że poszukiwaniach całokształtu kontaktach Zachodnich w przekonania, już Rumunię (Studium wyniki prac Naro­ posłużyły kandydackich. poszukiwań w Azerbejdżańskiej S R R " przedstawił (Moskwa—Baku). kolejnej sekcji przemian na przemian garii, Czechosłowacji, swym się do mówiąc bez bliskich o Słowian zapełnienia dochodzi (nie ZSRR w „Etnograficznych współczesnych W (Moskwa) duchową 1956 r. p r o w a d z i Guliev wpływy i tu głównie temat Wyniki nych. Vincze typie europejskiej Chodzi W w pozostających Niemcy. A. István Rudolf na n a węgierskie zarówno kulturę nych). wyszedł wpływach przeznaczonych. Podobnie dów oraz kulturowe nich badać założenia wzajemnych Węgrzech ciedlają do samego i i i Warto do John Narastający G. jeśli rybołówstwa wstępie prof. konkretne już — je więc przyjętej w przez katalogi dowodzi kolekcji podobnie świata. cji" i i jeszcze to związanych zrealizowania, folklorystyki. rybołówstwa środki a muzeach etnogenetyczne do i (Toruń) łowieckie, jednolitej, zbiory obiektów. ogólnie muzeum łego możliwe badania tworzenia zbiorów świata, trzeba taryzację za etnografii rybaków), swych według Istnieje mapie sposoby w opracowania nawczym. zakresie propozycje katalogu sporządzony Gdyby i w kultura posiadają wysuwa zbioru uważa działach Znamierowska-Prüfferowa społeczna nie autor innych współpracy pomocnicze duchowa jeszcze w 479 temat w Holandii, prof. socjalistycznym Węgier gospodarczych referacie etnograficznych ustroju na i ZSRR. Olga formowanie Boživoj Božikov się badań struktury przemawiali Skalníková (Praha) współczesnych (Sofia) społecznej uczeni nakreślił z Buł­ omówiła grup zmiany, etnicz­ jakie- �KRONIKA 480 zaszły w kulturze twórczych odbicie wej w tak i wsi bułgarskiej w kulturze społecznej związku z Wyniki materialnej (nowe badań ekonomicznymi Kiszyniew) „O i Morvay Zagadnienie feudalizmu tliła szczególnym Veress chłopem, w Europie odbicie w nie w Jacques a nad R. W. (Budapest). przez oraz zrąb w wości każdy receptywnych wiele ze przez w ludu inne pomiędzy — grupy, z Ale rodzimych, właściwe szczególnie wiązaniach jeśli w ności dzieje i ekspansji ludowi wypowiedzi: Dégh to kmieć najczęściej prof. ludowych opowieści", prof. referatów Ortutay Zachodem", geograficzne bardzo się istnieje na innych nich takich, Steinitz słów mogą Kurt Rankę być ze­ są istnieją Czy właściwe (Berlin), jak „O które przyjęte wchodzące jednym, o wy­ obszarowi kulturowych które i lub folklorystyce), elementy „Kilka N. specyfikę powiązania. Zarówno możli­ kulturze jednemu nie faktów silne węgierskiego kulturowe w psychikę to będą w skład jednej i drugim narodowej międzyetnicznych (Gottingen), Putiłow (Leningrad) folklorystycznych, a tu- słowiańskie, ludowej jej etnicznej, analo­ obrzędach, znacznych w na „Europą wschodnie, narodu elementy występujące i charakter licznych) oraz mimo poli­ elementy motywy za-» i Węgry kulturze położenia grupie prof. В. poszukiwań a jak i wierzeniach, takie Wolfgang (Budapest), Gyula nawet chłonności, wśród obok serii prof. praojczyźnie, czy narodowi. bajikozbioru", słowiańsko-węgierskich w przenikania kulturowego Linda węgierskiej odmienną zakresie wpływy, jednemu węgierskiego się Referował" długiej to Nazywano Są często mentalność, (i wpływających tylko skarbca swoje wolny historyezno-etniczny obcych tej kultur. jednej w położenie integracyjnych innych nawet robotniczej", istniał Znalazło pares. Wschodem centralnego ogólnoludzkiego poświęcili było. inter się przeplatają c z y obrzędy, z n a j d z i e m y pieśni nie ziemskim nie pojawiła niemieckiej); stąd w mimo czynników wzajemne etnicznej, Europy, rzeszy kreśli sąsiedztwa baśnie, w i e r z e n i a grupie jej węgierskiego ludowej. znaleźć wynikające odmienną nimi posiadaczem występuje „Pomiędzy węgierskiego siedzibie. (zjawisko na okresie naświe­ której literaturze ludowej, dawnego spośród elementów względu w rolników szlachecka primus — wpływów kultury wytworów ją ogóle króla chłop autor się mógł i warstwa w wypływający neguje naród romańskie kulturowemu Mołdawskiej chłopstwa drobnych i Zachodniej odzwierciedliło Vorósmarty, spuścizna odrębniających w różnymi (Moskwa — Węgrzech". poddanym, w folklorystę Zarówno europejskiej węgierskiej społy a Tutaj tylko wolny tytułem szkicuje muzycznym nowej ducho­ (Breda). węgierskiej recko-ałtajskie, germańskie, (chyba czołowego Nie do własnych. folklorze wy­ swoje społecznej S. Zelenczuk węgierskiego ludowej, folklorem poematu miniaturze": i uwarunkowanej na warstwy prowincjach jest wymownym Węgier giczne pana Sinninghe z sił to jak rodzinnej kołchoźniczej rodzina panem Holandii. literaturze królem węgierskiego. zasadniczy w sobą Pod czerpniętym tyczne rodziny „Wielka pomiędzy niektórych zainteresowanie zainicjowanych ludu w bajkach Duże strukturze społecznego m. in. w niderlandzkiej mający jednak o uwzględnieniem występujący Północnej, późno, pożywienie), struktury tak charakterystyczny dla Wschodniej bardzo strój, rozwoju Znalazło (Budapest). Antagonizm a skutek przedstawili: W. rozwoju (Budapest) na produkcji. itp. rodziną i społecznymi rozwarstwienia ze Eva kobiet) nad prawidłowościach Judit 20-lecia stosunkach przebudowa równouprawnieniem długoletnich w (budownictwo, zwyczaje, formacjami SSR" ostatniego i z a s a d n i c z y c h przeobrażeń Tekla „O po­ stabil­ nakreślił Dómótor �KRONIKA (Budapest) tle przedstawiła i obrzędy ludu węgierskiego na porównawczym europejskim. W wyodrębnionej znaczenie dem i ność węgierskich Zachodem. dońskie eposy w Gruziński epos Prof. Zvetana tureckiej łowiecki przedstawiła elementów elementy I. na język T a k więc kulturowe, Abajew kolchidzkiej które materialnej szanych w świata. A) ostatnim Anna narodów Środkowej i duchowej dniu etnograficznych rinow (Sofia) górskiego (owczarstwa) Powiązania rodzina) w początek i w i środkowych Švecová w stare a pochodzeniu (Tbilisi). oraz Europy Ugrów z języka i rozwoju Na koniec przebieg prac Akademii w tematem prof. dawnych Kartografii były buda­ bułgarskie zapożyczenia O Czitaja XVIII Nauk zakresie kultury referatów wygła­ a X I X dotychczasowych ludowej Bałkanach, w a w. Karpatach, formy a łuku Tamas Balogh w X I X rodziny na Hoffmann ekstensywnej polskich Wasil pasterstwa István Karpat organizacją (Praha), i przegląd współczesne obszarach budownictwem Soňa rozwój dała kultury tradycyjne centralnych między omówiła (Kraków) dotyczących przedstawił pasterstwa B) rozmieszczenia węgierskiego, kartografii Wschodniej (Sekcja prof. kongresie językowe wspólne i a Kongresu. Kowalska-Lewicka badań i ludu ludów. Statystyki i na prześledził wpływy S. wol­ społecznego. (Tbilisi), etnogenezy etnicznej mace­ o gruzińską. (Sofia) G. ucisku pominięty ponadto Wscho­ i bojownikom Vinisaladze kultury prof. zasady Etnicznej bohaterom, być nakreślił pomiędzy bułgarskie późniejszego wymienionych Zakład kulturowe (Sekcja do mówił omawiała problem wzajemne (Budapest) bariery (pieśni) nie mógł a i Elena poezję i odwrotnie, językach zreferował Atlasem nad Powiązania prof. В. przeniknęły ludowej przez okresie etnografów naświetlił w (Moskwa) prowadzonych (Sofia) prof. C h r i s t o W a k a r e l s k i kultury Bruk w kulturowych (Moskwa) uchwytne i Vargyas łącznika węgierskim bohaterską Alano-Osetyńców tureckiego Lajos jako Romańska niewoli pasjonujący V. ludowej poświęcone zawsze peszteńskim. ..ТУРУ ludowych (Tbilisi) Tak ZSRR epiki Siharulidze (przenikania) I. sekcji ballad bohaterskie czasie Xenia S. wierzenia 481 Ma- wysoko­ (Nyíregyháza) w." Słowacji (wielka (Budapest) gospodarki nakreślił chłopskiej na Węgrzech. Ingeborg zała Weber-Kellermann międzyetniczne wyspy językowej Prof. instrumentów powiązania i ciągu w zwyczajów graficznego wycieczki się ze prém we stale w Budapeszcie, nad Balaton, zbiorami i wsi). Po (gdzie kawych czyć: 31 - miast Etnografia obejrzano również Visegrád, P o l s k a , t. I X na M. skansen wielu jego jego i dla skansen w Węgier. Kongresu, oraz w w Matra, Kongresowi Muzeum Etno­ czasie wspólnej uczestnicy zapoznali chłopskich mniejszych etnografowie górach W obrzędów Székesfehérvár, szereg indywidualnie Kongresu głównie księgozbioru. uczestnicy lub uczestników i magazyny) regionalnych in. polscy Parád ludowych wschodnioeuropejskie regionach zakończenie etnografów gruzińskich dotyczących (wystawy do również Kongresu węgierskich i w s i węgierskich. Esztergom, w zbiorów etnograficznych zakończeniu przewodnictwem jak wyka­ ludowych. wyświetlono jeszcze do dzieje (Budapest) etnograficznych urządzonej muzeów Tihany Martin popołudnia dostęp ludowych niemiecko-węgierskiej Toina). Gyorgy żywych wolny komitacie tańców pieśni obszarze przedstawił filmów dorocznych mieli w na (Tbilisi) typach jednego krótkometrażowych goście a n a przykładzie przenikania Tolna-Mózs muzycznych, w i Tschikvadse występujące Ponadto 8 (wieś Grigorij (Marburg) powiązania grupach zwiedzili mieli Eger, Veszdomów pod wiele możność cie­ zoba­ Sárospatak, na �KRONIKA 482 południu Pécs regionu oraz Niezwykle cały uczestniczyć w weselu we wsi Tura leżącej na peryferiach Paloców. czas przyjazna, trwania wysłuchiwane mialne w skupieniu wycieczki kontaktów w i i pomiędzy dystans autor i przyjęcia burzliwe etnografami woli i dzielący hotelu różnych i Zoltan w po gre­ nowych pokrewnych zrozumieniu w wielu stanowiska. Kodaly, zakresie aż o przez poprzez nawiązaniu krajów kontrowersyjne dzieł panująca Gellerta, kuluarowe, dawnych wzajemnemu przewodniczył znakomitych atmosfera w dyskusje umacnianiu dobrej patronował artysta koleżeństwa galowego sprzyjała dzięki zmniejszono Kongresowi wielki a życzliwego od odczyty teren, naukowych zainteresowaniach, wypadkach pełna Kongresu, wspaniały węgierskiego człowiek, folkloru mu­ zycznego. W s z y s t k i m węgierskim Dyrektorowi Muzeum Szolnoky wzorową za kolegom za braterskie Etnograficznego organizację w przyjęcie, a Budapeszcie, Kongresu polscy dr Tibarowi i jego zastępcy uczestnicy Bodrogi, dr Lájosowl składają serdeczne podziękowanie. Irena Nizińska NRD ETNOBOTANIKA NA Instytut za główny lizacją w J . Lipsa ośrodek obrębie z botanikami. nych Współpraca lecz kich Beoher K. Marksa etnobotaniki. również W w nie tylko Lipsku być jest postulują problemy przez LIPSA może na wymianie obejmować wywieranych J. L I P S K U Etnobotanika Etnobotanicy ta m a polegać wpływów do których znani, wyrażają aspektów przez religijne kultury nich zabiegach danej E. Lips (Nowy że d l a uważany młodą ścisłą poglądów uprawy specja­ współpracę i praktyczne określone badanego poglądy ludu wspól­ związane n a życie danej wiedzę lipscy dużą społeczności, wagę co jest oraz badań i zrozumienia i inni wszyst­ zagadnień roślin etnobotanicznych obejmuje grup uprawia­ na roślin przywiązują im do ludzkich obyczaje i uprawnych zastosowanie umożliwia (Monachium), (Vancouver) opracowywanie określonych uprawianych grupy Zerries Sutiles dawnych. ludzkich, .funkcje danej Otto poznania konieczne jak i współcześnie i roślinach, w p ł y w społeczności (Lipsk), Jork), Wayne pełniejszego współczesnych, leczniczych Etnologowie darczego należą: Leeds prowadzanych problemy: danych A. pogląd, zarówno Problematyka następujące i M A R K S A gospodarczej. ma (Hamburg), gospodarczych nych zakresu I N S T Y T U T U K. ludzkiej. Etnobotanicy, mniej P U B L I K A C J A C H Uniwersytecie z etnologii z konsekwencjami Hans na prac badaniach, grupy W U N I W E R S Y T E C I E roślin badania poananie i w w o wyobrażenia pożywieniu produkcji. rocznego ustalenie cyklu gospo­ typu gospo­ darczo-kulturowego. Podana cach bogatej temat problematyka dyrektora Instytutu literaturze genezy kulturowych z zakresu przedmiotu uprawy Ameryki etnobotaniki J . Lipsa, prof, prof, dr roślin, p o d o b i e ń s t w a określonego typu, znajduje dr E w y Lips. E. Lips formułuje kultur oraz związanych W pełne własne formowania z odbicie pracach uprawą się w pra­ opartych na poglądy na kompleksów kukurydzy. �KRONIKA 1. Problemy nych Z znalezienia roślin, uzyskanie olbrzymiej liczby wykorzystuje działali widzenia uczeni różnych go s t a n u n a s z e j jest ściśle daty. z wały do koncepcji uprawy W należy świetle ją O przykładem doru, po renów kach w tytoniu form do pomimo iż na trybu które życia przełamie łodzi pędzących do których bądź rodzaju występuje (np. obrzędowych. jest Indian Naskapi osiągnęły straciły przy­ wierzeniowe, ludów się przej­ uprawianych. celów nie żywot Etapem ekonomiczne ci nie dają polowali, opo­ formy wszelkiego wielu dla nakłonienia osiadłego na u pełne bez cebulkowych. świadomie preriach 350 l a t . I n d i a n i e bobry, ludzkich Zachodniej) gospodarki przyj­ gospodarki. czynniki Afryce ale ich na różnorodne. i w znajduje nowe mieszanych, w jak psychiczne,, toporów roślin wykorzystywanie mogą przez białych iż t r w a j ą grup że decydo­ czy plony. kartofli, formę wypro­ bardzo z Labra­ rezultatów oderwać wartość od na te­ ryn­ światowych. E. Lips darki nie Ameryki więc w procesem współcześnie, Południowej. rybacy) dowisku podkreśla jest prześledzić i uprawa owoce jedynie bardzo rosnących, Aszantów być lecz form decydować myśliwców, dzień, p o m i m o łowieckich, sezonowe tradycyjnych podejmowane koczujących dziś przez może do są się pracach, predyspozycje uprawa trudno stopniu odwiedzających określonych roślin dziko roślin od ziemi punktu konkretne swych równym uprawy i c h własną występowanie roślin uprawy Przywiązanie jest oraz w dotyczących była uprawnych, wzbogacające ziemi dziko znana przejęli uprawy bawełny duże. W y s i ł k i nie roślin przejściu użytkowanie uprawy czego rybacy niego akulturacji Herscovitsa n i e przyjęli z współczesne­ a n i dającym wykazuje określone celów współ­ uprawy świetle dla c z e k a n i e n a dojrzałe którym świadomej uprawy przyjęciu jęcie i swych uprawy z tego z a k r e s u , bądź w zna­ świecie. Buckland) E . Lips w ludzkie jak do do W. jednorazowym teoria sprzyjające rosnących zarówno i A. terenowymi E . Lips całym Pochodzeniem ziemi grupy Chińczycy Maorysi, połowu, do do ryż Malajezyków metody ściowym roślinnych, sobie myśliwi w. Okoliczności roślin upraw roślin Bücher, c y t o w a n y c h przez E . L i p s przykładów, przyswoili koczowniczy konkretne cierpliwe Uprawiający 1 nowe przyczyny. terenowe, poparcie. Australijscy wynalazkiem samej warunki nowych XVIII/XIX К. gatunków na człowiek 2000 (Naturvolker). uprawy zwłaszcza mowaniu rów tych badaniami wynalazek polepszenie uczonych botanikom teoretycznych. Według przez odpowiednie których interesują E . Grosse, wzbogaconej tej roślin wyżywienia, znanych przyrody ziemi nie była i źródeł adoptowaniu ludów wiedzy, jednej podjęciu W (E. H a h n , zlokalizować Uprawa wadzić 0 2000. uprawy plonów 300 000 r o ś l i n jedynie się nowych wzrostu przedstawiciele zajmowali Geneza 483 zostali nie uprawę na Np. zepchnięci mogli roli wewnętrznym swych podczas 2 miesięcy a uprawa ziemi m a na parę są zainteresowaniem W drugiej w fazie roku. posiada różnych ze wschodniej na wysokopiennych teren się z • konieczności. racka, przejmowanie przykładach wyżywić jedynie że lecz Indianie przekonaniom, miesięcy pracach, jednorazowym, w stosując znaną Przejęta od nowa forma roku. Nadal Przykład przejmowania uprawy równomiernym. lasów. W gospodarki, o sąsiadów, gospodarka zapasy gospo­ możemy z terenu myśliwi zmienionym uprawiana wbrew jest śro­ przyjęli u ich nich myśliwsko-zbie- kukurydzy wystarczają Siriono. roślin myślistwo Świadczy (zbieracze, formę najbliższych Indian form które indiańskich Boliwii im dominuje dotyczy fazy, szczepów gospodarki znaczenie marginesowe, nowych liczne i uprawa t y m przykład roli darzone północno-zachód- �KRONIKA 484 niej od Brazylii: ludy 3 generacji, wiane pola, śliwskiej do fazę reprezentują niowe tego w jednak przejścia ludy tam doborze nadal z Waica Zarówno z u Irokezów u jest tych w odległych od w podąża jest ziemskiej mityczna Podobieństwo pochodzeniu 3. i jest t y m ludom się do dopiero dbałości dawnej zwyczajach istota na oraz o upra­ kultury przy my­ dzieleniu Północnej, jak siebie terytorialnie zaj­ obrzędowo-wierze- i u ludu Bafiotti utożsamiana według ludów, jest przebywająca w w według Pan­ i podo­ wszyst­ panteonie ziemi: bóstw Tharonhia- autorki kultów, lecz jest w y n i k i e m Afryce duże z z i e m i nsssi postacią nie świadczy w z życiem. wykazuje Bafiotti Główną stale wyżej praktyki roślin roli kultur a nawet tych uprawy Uprawą sens. życia, stwórcy do Wenezueli. swój początek polowaniu w dawne wędrówce. wykazane z j e d n e g o źródła opartej Orinoko powoli Ameryce symbolem co żyje, b i e r z e niej formy mitach Podobieństwo bieństwa. W s z y s t k o , wakon. znana itp.; elementy natomiast tracą ko Irokezów w wszyscy, myślistwem ziemia bóstw, do roli przyzwyczaić roślin górnej 2. teon już gospodarki znad dosłownie związane Zachodniej Uprawa zdążyli zwierzyny. Trzecią się i Pakidai. staranności występują upolowanej mują Surara ale pomimo o wspólnym wspólnej tym ludom gospodarki. Kukurydza w kultach i obrzędach Indian oraz związany z nią kompleks gospodarczo-kulturowy Kukurydza u w których Meksyku się w uważana stanowiła i u Irokezi, cześć religijną. zależą dobre rykańskich Indian także na dawnym kultu są /cotona Indianie płytach (Nowy mama (Inkowie), Uprawa czy Zabiegi charakter waho wicieli Mayów. noszące u tylko szeregiem u czynnością kukurydzy bowiem północnoame­ tarczy słonecznej kukurydzy, odkopywanych np. czynności na spotykamy przez archeologów występującym indiańskich mili obrzędowych jest nazwy: zara- Zuni), totonac czerwona gospodarczą, obiektem odmienne (Indianie kukurydza splata bożków. od niej Indian czci Pueblo), i uprawianej jest grup (mity) bogów kukurydzy, Powszechnie różnych gatunki, gospodarcze na związane snopka zazwyczaj czy z uprawą obrzędowych. wyszukaniu zebraniu szczepu szczepowej. okazują ku indiańskich, Peruwiańskich, kukurydzy występuje nich królewskich państwa określone i boga u bądź ceremonii ułożeniu poprzedza tego (Indianie rytuałem Pima Indian postaciami kiełkowania budowanych nie duszy, szczepów u itd. również równorzędnych ściśle z sie­ żniwami. polega uroczystym siły kaimu jest tych pochodzenie Indianie Meksyk), kukurydzy określonym wem i u Aruaków, j e s t n p . siła k i e ł k o w a n i a sarkofagów kukurydzy, u Tajemnicze Wizerunek ołtarzach świętą wyobrażeniami Uosobieniem terytorium kolby roślinę egzystencji: Pueblo Alosaka. na na z Czcią o t a c z a n a bóg za Maya. Indian plony. Hopi, go nym ludów wierzeniach Aztecy, jest podstawę z roślin z kukurydzy w całego szczepu ceremonialny grupy kukurydzy Przygotowanie co najmniej formie oraz rozdział lokalnej. krzyża, ziarna do czterema wykonaniu Rozdziałem i jej konsumpcją ziarna siewu u kolbami, pomiędzy zajmuje ziarna śpiewów. wszystkich się Na- ceremonial­ pobłogosławieniu rytualnych posiadają Indian na Siew przedsta­ wysłannik rady �KRONIKA Ceremonialny manej Obrzędowi i chmur Do nia i temu świąt Irokezów i od trwające święto (Nikaragua), skrapianej indyków wych, nią Ty grup mitologii otrzy­ albo ankwanti. symbole ptaków co postaci z po części Ty ludzi tych modlitewne wraz sporzą­ z piórami Zatykane były potęgom występująca w sytuacjach umierającemu, i w Ari­ życio­ posypywano na jego a w inne szereg ideę dziękczynienia za konieczność łodygę). aspekty odbicie w czynnościa­ życia kultu­ mitologii, grach wymiany aspektów ofiary, ideę osiągnięte śmierci zaklęć gwałtownie ściśle z środkach cały dniu twardą zespolony bowiem nawet magicznych jednym mieć obrzędowy kukurydzy: biczowania), charakter chcesz łatwością uprawą ideę z kukurydzy okazywaną różnych rękę oddziaływuje znajdujemy życia, w korzenie przepowiedniach, symbolu (w miały proszę. kukurydzy z ją z Północnej, modlitewna, w wszyscy rekwizytami społeczną. cześć wzrost ofiary Laski Ameryce drabinę Mączka wierzeniowo odnajdujemy w biczo­ gdy pościli krwawe przywiązywanych zastosowanie szeroko kompleks uprawy ja natomiast modlitwa. symbolizować Dawano równocześ­ kapłani, nieodzownymi głównie były i umartwienia: sporządzane i sadze­ Seminolów uważane obrzędowe święto Creek, itd. kukurydzy o te składano modlitewna kukurydzy. Irokezów Indian Winneboga krwawych Miały u n p . pościli świąt kukurydzy śmierci. związanych urodzaju tych ofiar choroby do Indian kiełkowania magię do tańcach, -obrzędowych Indian znajdowała indiańskich, zabawach, W kivas je posty Inków symbolizującego wypuścić wyżej U mączka ziemi. uczynić, gospodarczymi rowego kukurydzianej patronują przez Święta ciasto kłosów w Indian busk. rozpowszechnione aż chcesz Opisany Oprócz wypadku to u specjalne Meksyku, w chcesz mi a należy poprzedzały błędów. trakcie dojrzewaniu narodzin Modlitwy rosnąć. śpiewy, obchodzone stąd pogoda, W drewienka o podłogę (Ty i modlitwy Nowym od zła kwitnących do decydującym i i mąki ten nosi nazwę kukurydzy kukurydzy modlitewne, znane z trakcie zonie tańce cześć duszy, żniw. (Peru). laski (Gebetssabe), w do krwią były na wyznawanie spożywano były: dzane ucieranie obrzęd dni, oraz zielonej hamowała kiełkowania świąt także Hopi zawsze 7 oczyszczania publiczne kukurydzy i towarzyszą obchodzonych z a święta wanie posiada Indian deszczowych. kukurydzy, nie charakter z nowego ziarna. U 485 płatniczej. wierzeniowoczci dla pomyślne i pociechę siły plony, zmartwych­ wstania. Taniec nów domy i także w w rytuałach kukurydzy., kultem źródło W deszcz. tego innym słońca, obok ma Taniec tańca, tańcu bowiem ten z uprawą który Zuni, wykonywany sprowadzić odtwarza 'kukurydzy Zuni wszystkie (laheve) słońce przez błogosławieństwo świętą kukurydzy. zawiera obrzędowym w s z y s t k i c h i n n y c h tańcach kolbami pierwszy wybija życia kukurydzy, się p r o ś b a cyfrę n i e zdają elementy kult uważane 4 demo­ na sobie sprawy składowe kukurydzy jest za ich występującą kultu splata się najważniejsze obrzędowych piórami o urodzaj ptaków, kukurydzy wykonywanych w maskach, naszyjnikami z kolb, oraz wdrażanie ozda­ na młodzieży plan w taj­ grupowego. 4. Niektóre jej Indianom życia. We się znany przodków, związanych sensu bianych niki masikaich spowodować z właściwego z shalako, obrzędowy deszczu szczepy ziarnami, Gry, zabawy indiańskie wykonują używają dla dzieci i przepowiednie do strzały gry w z kolb kręgle kolb kukurydzy, kukurydzianych. W bawią Meksyku �KRONIKA 486 rozpowszechniona kukurydzy, cenie W biegu i z zmieniających kich się grup z dla o uprawy na losie (kukurydzą), i inne aspekty kulturowe w wojennych. począt­ przestrzeni dziejów poza symbolem kultury obrębie zakłó­ plonów. kukurydzy, wykracza urodzaju, bogów: dobrych jeńców na społecznych synonimem oddziały w u j ą c podobieństwa deszczem terenach wyobrażali symbolizować rozstrzygało uprawy się gry miała na gospodarczych i staje tej piłka dla sprawia, odległych ramy wszyst­ że znaj­ terytorialnie indiańskich. Poszczególne różnego elementy pochodzenia podłożu 1 kulturowe różnego kompleksu dziś pełniły ale w skład wszystkie Rozpatrywanie w przeszłości w umożliwia życiu tego wyrosły kompleksu na poszczególnych jeszcze aktualnych, a n i e zawsze gospodarczo-kulturowego jaką wchodzące wieku, gospOdairczo-obrzędowym. no-obrzędowych roli, a uderzające równi kukurydzy stosunków Uczestnicy Odbijana na rośliną rośliny i n n y c h roślin, dujemy świętą. występujący główną tej, jednej piłkę urodzaju. ziaren wierzeniowy związany uprawy i potrzebnego rzucanie Kompleks gra w wiatru słońca Wirginii kowo była tańca, aspektów zrozumiałych, pełne ich są jednakowym na rytual- tle całego i ocenę zrozumienie Indian. Jadwiga Kucharska Francja E T N O G R A F I C Z N A OWIEC W E DES Wystawa ekspozycja et ARTS gmachu wa Lasku Jedną świetny wej i muzeolog, piastujący Produkcji w Naukowych (CNRS), mował głównie, Desvallees. Podkreślić brali udział wszyscy wraz z całym kulturalnym z racji mów świetnego Problem raz pierwszy na tej i w G. Palais że w wysta­ 1962 r. Międzynarodo­ Działu Badań muzeograficzną asystent Muzeum ważnym naukowi, Jej Muzeum, Narodowego Oprawą zarówno etnografii dyrektor Ośrodka sal nowego kierowniczka t y m szczególnie tej placówki, Chaillot. jest właśnie dyrektora opracowała Arts czasowych dziedziny Riviere, Riviere'a, de własnego lipiec—listopad Henri jako des odpowiednich wystaw z ekspozycji naukowy H. została (Musée brak jedynie problem godność wystawy należy, zaj­ André wydarzeniu j a k i techniczni, pomocniczym. Francji" stała Paryża, wnikliwego i rozwiązania pasterstwa, Muzeum Jean-Brunhes Delamarre. jednak naukowym naukowego, oraz Georges HODOWLI MUSÉE zorganizowana miesiącach pracownik pracownicy „Pasterze i był kierunkiem personelem Wystawa w I W PARYŻU Ludowych lokalu się o k r e s o w o równocześnie Muzeum, pod siedzibie wybrany Scenariusz Mariel France) Tradycji organizowaniu eksponowana Muzealnej. się na jakiś organizatorem i W o c z e k i w a n i u n a wykończenie z t a k i c h zmieniających Francji", F R A N C J I " P O P U L A I R E S zajmowanego obecnie, w BulońskŁm, głównym Rady Technik tymczasowej muzeograficznie „Pasterze twórcą w P A S T E R S T W A „PASTERZE de Sztuk szczupłość poprzestaje w (Bergers Muzeum Populaires) obrazujących Francji. Francji" na M U Z E A L N A W Y S T A W A TRADITIONS przez ze. w z g l ę d u wystawowych — E T „Pasterze czasowa Traditions Muzeum MONOGRAFIA FRANCJI ściślej właśnie się dużej uzyskując miary wysoką wszechstronnego wydarzeniem ocenę ujęcia przede w życiu wszystkim obrazowanych proble­ muzeograficznego. pasterstwa wystawie i tak hodowli szeroko owiec we Francji, potraktowany został po tematycznie, �487 KRONIKA przestrzennie na terenie wo — gdyż wiając torzy sięga mierze Tak starali Biblioteką Federation lę o w i e c w rękopisy wych jej ze scenami daleko de de idącej też pomocy wypożyczając jej obecny. archeologiczne stad ich rozmieszczeniu bądź użytkowaniu zbiory zultacie tych myślanych, posiadająca szczególne pasterstwa widzenia całej kultury wych mające rzający Dział niowiecze, raturę, dwa, o stanie drogach szereg po­ sezono­ miesięcy badania różnych jedyna w niedaleko bardzo położonej W starannie rodzaju Wystawę nie­ Francji. pasterzy. swoim naukową, przy terenowe, zostały regionów ubioru da­ gospodarczych. wzbogacone już przed uzupełniających instytucjach muzealne. duża — z ujęty plastyczną przez tę od re­ prze­ wystawa, określić można wszechstronną t y m rozwiązaną wielkości nich z z mo­ punktu znajdująca witryna z grupą nich stada. kij w., o b r a z o w a ć W od pasterzy na w stali stanowiący dziale antycznym nosił nazwę mniej­ rozdziałów sal' wystawo­ tradycyjnym ubio­ dzwonki-kołatki, zapatrzeni w wynu­ symbol. starożytnych, miał oddziaływanie ilości „Promie­ szereg wzór do wysokości Pasterze czasów na wejścia różnej pasterski chronologicznie muzykę. na u się i był ekspozycji — dzielił tytułami się przestrzennej zatytułowany trzon działów oddzielnymi ciemności i do z właściwy się, z a w i e s z o n e strzeżone nimi co Każdy stanowiła aż d o X I X i X X sztukę na z doskonale na­ hodowli. też ściśle hodow­ iluminowane mówiące o do zbio­ Muzeum zarówno owiec, Francji, równocześnie Pierwszy Francji". znajdowały pierwszy, i nierówne działy. oświetlona przed a materiały muzeologii. wyodrębnionych wyobrażać się naukowe Francji, dane stosunkowo powstała też zrze­ posiadanych systematyczne etnograficzną, we Wprowadzenie którymi skalę, i do n a j c e n n i e j s z y c h poszukiwania zarzuconego jak np. czy współpracy hodowlą pasterstwa okolicy pasterskiej", drugi efektownie za owiec „Pasterze poddziałów książce. w dawna walory z mich zrzeszeniami owiec, swe z tej bliskiej instytucje ilustrujących pochodzącymi szeroką eksponatów, wystawy: szych na obejmowała wystawionych od pierwszą nowoczesnej Wystawa niowanie znaleźć Dzięki czy zakresie przygotowawczych jako sztukę wszystkim Ovineš te obiekty także do hodowli d'Editions terenie długotrwałe, w i rozpoczęte jedynie materiałami, jeszcze podjętych najwłaściwiej nografię także tradycyjnego, prac wystawy, muzealne interesującymi się szero­ dzięki zawodowymi produktów bibliotekach zorganizowało do a na archiwach, części w na przede udostępniając związane muzeach, in. udało oma­ organiza­ kulturowy. pasterstwa Wszystkie Wśród pasterskimi, starodruki, i et materiałów stan z cenne wystawy. wartościowych się Paryża i zrealizować oraz Laine. ograniczały zwykle ten uwzględniając i bibliotekami, Presses la organizowanej owiec którym Problem czaso­ kraju historyczny pasterstwa nie Muzeum rze, Soclété jak i pełni Arsenału, problemem otwarciem, w obszarze oddziaływania w Muzeum dzięki w się Przygotowania nych M. wszechstronnie owczarstwo prowincjach, na etnograficzny, udało się bądź bardzo wędrówek jej obecnych. innymi muzeami Biblioteką Muzeum zabytki rasach przedstawia owiec czasów omówieniu Interprofessionnel przeszłości, zaliczyć do możliwie z Ovine, wzbogacenia szereg głowia, i naukowych, dla aż wystawa hodowli aspekty: wystawy zajmującymi uzyskało poszczególnych śladów również Narodową udzieliły gdyż w literaturę. Nationale opracowań leży i cele National szenia ująć jego jej kierownictwa instytucjami Comité się — tylko jej rozwój poświęcili ambitne nie pierwszych dalszy muzykę współpracy rów do a różnorodne miejsca plastyczną, Przestrzennie Francji, następnie Wiele i czasowo. wystawy kiej z i całej poprzez pasterstwa wystawione śred­ na lite­ zostały �KRONIKA 488 Ryc. 1. Pasterze landyjscy X X X V I I I 1. (ok. 1 8 2 9 г.). Reprodukcja z Plansza katalogu W y k . S. K u s z a utwory starożytnej gosa, i jako mesa Kriophora sarkofagu sterstwa pisy w sztukę gablotach, w swój wyraz czyć miały nasilenie wystawie w przez kostiumach. dość przedstawiającymi Obrazując różne w w ich sztuce ze literaturze z du kalendarzy od XVIII w. jak i pierw­ czasów o Odro­ również czym pasterskimi. salon, pa­ ręko­ wystawione znajdującego zdobniczej, pasterzami m . lin. czasów, Francji scenami pseudopasterstwa dawnych z we Her­ fragment oryginalne z wyobrażeniami się greckie oraz promieniowania iluminowane późniejszych pastorale pasterskimi pasterską organizatorzy i rzymskiego pasterskiego, tkaniny typu zespół sceny z ówczesnej sztuce nutami przykładów liczny paryskich Wergilego, L o n - figurki Ilustrację pięknie rozwijającego scenami Obok tematykę okresów z Pasterzem. tzw. rodzaju także Teokryta, plastycznej pasterza starodruki ścianach pasterskiej F . Boucher tam a statuetka bibliotek przykłady na pasterskiej, sztuce stanowiły literaturze muzyce, w Dobrym ilustrowane starodrukami skich różnych i w tematyki z zbiorów rozwieszone nymi stawiono ze zawierały i tematyce średniowiecza Liczne teatrze o tematyki baranka, gallo-rzymskiego na jasełek. dzenia tejże niosącego wypożyczone szych literatury przykłady świad­ Szczególne przedstawiono również pasterkami w dwor­ salonowo-dworskiego dla pasterzy z na malowa­ wy­ ilustracjami życia. występującą wystawy w starali literaturze się i wydobyć sztuce na francuskiej jaw różnice, �KRONIKA jakie zachodziły jących ,w dobranych pasterzy wyraźniej obrazu mu życia w ze z czasie, — dość jednakże Większość okazów na hodowli liczne w., (878), owiec, czasy stado, przestrzeń tego o trzy pasterska, dziale, zwią­ znalazła Pierwszy i treści w one się hodowli, techniki i kolei' w do ramy X V I I I — Na ochrona wierzenia, „Pa­ z ujęte rzeczowy. pasterze, (961). historyczne średniowiecza układ jakości,, dziale dzieliły były i wystawy się trzeci od wiedza, kalendarze perspektywy pierwszym zagadnienia: XIX-wieczne i wyselekcjonowa­ eksponatów poddziały: produkty in. słu­ treści i innych, bliskich względem dobrana, społeczeństwo, m. o pasterskiej. t r z e c i m miały następujące coraz prawdziwego almanachy pod średniowiecze, poddziale pasterska, artysty przed­ temu wydawnictwa liczby poddziale ogół miało Milleta, pierwszym główne wczesne w i tematyce w etnograficzne. W celowi panu­ rzeczywistości. były starannie troskliwie na zostały ekonomika dążenia ogólnej 10 niemniej aspekty Temu od odpowiednio odtworzenia 1 pastorałek, niezwykle V do nich drzeworyty niż starożytność, zwierząt, kolęd zalezn'e pomocą realistyczne na wśród wystawione — współczesne; wysunięte środowiska. malarzy, Za przeciwstawiając dążenie przedstawiania „rozdzialiki". pierwszy mocnicze, (83) w., reprezentowane i podzielonym chronologiczne: X I X ludowe mniej mniejsze i w. zagadnień mało XVIII dla wykazania należy stanowiły typy zajęć licznie przedmioty Francji", X I X różnych tym twórczości. podkreślali sztuce pasterskich, szopki co podkreślić sterze w realistycznego piosenek okresu, jego z kierunków sztuce wystawy, do Wszystkie ne w obrazów tym zbiorami tego i c h życia człowieka, dziale związanych epoce porównawczych i z tematyką W innej występujące wystawienie zanej ujmowaniu czy zestawień stawianie żyć w takiej 489' i plan obrona rzemiosła po­ twórczość arty­ styczna. W' poddziale świadczyć snych. o Materiałami rzymskich, owiec liny, malowidła, dane rzeczowe Jako wśród przejaw nich prace również Szczególnie owczej, dążeń główne merynosów wprowadzeniu do na współczesnych fachowej woju nastawienie jej pasterstwa. i Wystawiono o konkursach hodowlanych, hodowców oraz bardzo i do z rzeźby i trwałości miejscowymi mięsa zasobu z oraz na wyrób wystawach interesująco rasami owiec, hodowli owiec, angielskich szczególną serów, na organizacje czasopisma te się na zawodowe dyplomy i tablicę wiedzy epok, i innych. Z a ­ i jej produk­ lepszej a ras wełny i owiec, co wełny. Przy na podstawy i na po­ oma­ funkcje naukowe poziomu i c h rolę pasterstwu, nagrody krzy­ następnie uwagę podnoszenie poświęcone opracowaną gobe­ różnych uzyskania mięsa, n i e t y l k o również wyso­ Wszystke m . lin. n a s p r o w a d z a n i u zwrócono i jak o utrzymywania powiększenia do X I X w. hodowli czasów fragmenty tkaniny, ilustracjami. melioracji z w z pasterskie, gospodarskie zmierzające a polegające tam prehistoryczne i nożyce mające współcze­ Francji. księgi n a produkcję wełny, o hodowli w., gospodarcze, pasterzy miały dążeń Francji hodowli znaczenie hodowców we obiekty czasów Serrosa, C h . Estienne'a, Ligera tych XVIII do teksty Columelli, mówiące starodruki liczne próby aspektów produkowanie i etapy hodowli wianiu hodcwli, także hiszpańskich zwoliło hodowli ulepszenia podkreślono już w i aż późniejszych pasterskich w e K r e s c e n c j u s z a , de prowadzone żowaniu do zostały zwierząt, czasów zostały neolitu tam zabytki świadczyć technik od z owcami, z iluminowane dawnych wystawione znaczono tów. i się dzwonki pasterzy ikonograficzne zgromadzone Francji stały Galii, wreszcie rękopisy i owiec pasterzy we dowodowymi z wizerunkami jakości hodowli historyczne pasterstwa m. i n . gallo-romańskie płaskorzeźb kiej perspektywy Ciągłości wiedzy w roz­ wywieszki uzyskane przedstawiającą przez układ �KRONIKA 490 Ryc. 2. P i r e n e j e . Plansza P a s t e r z e iz d o l i n y X X X V I I I A i r a n ( o k . 1 8 3 4 г.). 2. R e p r o d u k c j a z katalogu Wyk. S. Kusza stosunków i zależności sterstwem Rolnictwa. W salce, małej nienie tego tradycji problemu czych, w Zestawienia miotach, tradycyjnych i tego za na nie To obecnie używanych niemniej osiągniętego, niania lub sprzętu wyraz bardziej rodzaju w organizacjami 4 i gabloty, siebie odległej stwierdzić kształtów metalowych, dawniej przy strzyżeniu wytworów istniejących wyraźne i istotne uwłaszcza pasterskiego. w owiec. i różnice, ostatnich Pomysłowo nimi dała w w wielu jednak postępu do może więcej Wydobyła tym samym w zakresie przed­ najdobitniej formach coś wy­ dawnych przeprowadzona podobieństw. umożliwiając czasach, się się porównaw­ współczesnej. podobieństwa zaznaczyło zagad­ pasterskich produkcji drewnianych, nowych między i Mini­ rozwiązań"';; zestawów sprzętów utrzymywanie wyraźnego podobieństwo i i poglądowo Muzeologiczne szeregu naczyń przesizłości fabrycznie, zawodowymi omówiono pasterstwie. ekspozycji obok pozwoliły dawnych stwierdzeniem jaw swój zaledwie hodowli umieszczonych form. porównawcza poza w wykonywanych naczyniach, nożycach z mniej dziś pasterzami, zawierającej postępu .znalazło złożonych konanych w i między na sery anali­ jeszcze ponadto przedstawie­ unowocześ­ �KRONIKA W we poddziale Francji. 4 podstawowe huimancję, niku. przepęd Poddział tych ilustracji i tych w w różnorodne na do torby — psów używanych obrony i W transza­ transhumancji, ilu­ przedstawia­ pastwiskach. pasterstwa, ilość w Głównym porównań postaci fo­ przeznaczeniem dzisiejszego przede zajmował różnorodnych ilustracyjnych i tam obrazu wszystkim z pa­ X I X w. po rogi ochronę z i sposoby lub ubiorów wy­ W witrynach tabakę i na konchy, koziej się ubioru, sól. ich pasterza na z miej­ kijów psa gwizdki, Przy­ znaczenie odmiany zawołań z akcesoria podkreślając liczne dawnych in. kapy także na i częściowo do m. przenoszenia pasterskie, obronę dawnych odpowiedniej tresurze i pa­ na sta­ fletnie przy obrożami. ponadto kije, proce, Liczne wyjaśniając fotografie, przedstawiające pana inne Psy takich jeszcze rasy zwierząt wilkami. Zbiór broń palną, a materiały drzewo­ rozmaite zapędzaniu wszystkim przed -eksponując pasterzy. pokaz, eksponując pomocy kolczastymi napastnikami — przez uzupełniały do przede dawniej gablocie, przed stad tygodników, drapieżnikami, oddzielnej stada po rożki umieszczono rozmaite kraju, zdjęciami. itp., a ilości częstego gablocie również saboty dużej ze pasterzy, wełniane, w fotografii okolic analogicznych ubioru getry, i szereg różnych pomocnicze. zakładane fotografie, z wełny, okrzyków ścianach sąsiadujących typy futrzane zabezpieczano w paści typu dawnym, na witrynach pobliskiej ich przed wystawiono i 2) w lotniczymi, największą pasterskich, wyeksiponowano ilustracje stada bezpieczające ki opończe potraktowano wybrane do z owiec obrazujące (najczęstsze), etnograficznym i pasterki z ubiorach skórzane, gestów Osobno żujące różnego dokonywania hodowli mapy, przy drzeworytów. umieszczono dużych instrumenty ryty, i stad materiałów i Francji pasterzy Zobrazowano od dużo i 4) k o c z o w n i c z e , o b e c n i e posiadał pasterskiej, wymagającej miejsce. inne i litografii i i n . zdjęciami ich na charakterystyczne noszenia sterskich. i dwóch gospodarce sca tym we regionalnych z kapturami, do m. aspektom ułatwienie owiec ekspozycji wystawiono bory w 1) o s i a d ł e wędrówek fotografii, wystawie (820), było wstępie sierści drogi zastały t y p y fotografie X X . stawionych w na tam owczarstwa: wypasanie przedstawiających całkowicie zostały dawnych hodowli początków Na i omówione były rozpowszechnione) poświęcony przestrzeń rysunków, sterstwa rycin owiec eksponatów tografii, (mniej szeregiem ostatni, największą bardzo francuskiego również ponadto wystawy eksponatami odmiany Zmapowane jącymi t e j części 3) w ę d r o w n e strowane i drugim Głównymi 491 stró­ obroży środki za­ także pułap­ ilustracyjne, dawne ryciny konstrukcję i funkcję szeregu ekspo­ natów. Następny „stado", niu na kolejny zawierał terenie związanych rolę zwierząt i ne psów, oraz przy dużo o kraju, zabiegach tzw. „rozdział" dane do zajmował przedmiotowe zaopatrywania przy stemplowaniu wiednimi hodowli Do ich w się głównie obroże i tego celu w jak osły, i zapasów do stada, żywienia mapy, serca. — również pasterza użytkowa­ dziale i tym wykresy. znakowania Znakowanie, przede żelazne W tablice dziedzin polegało głównych tam i konie, żywności. pasterskie. i oraz pożywienie muły dwóch dawniej krzyża zatytułowany ich rozmieszcze­ Przedstawiono dzwonki służyły formie Francji, uzupełniających sprzętu zidentyfikowania najczęściej sposobach zwierząt. kóz, monografii, we i l u s t r a c y j n y : fotografie, odnosiły dla zwierząt. znakami, transportu materiał zwierząt zbędne — tych j u c z n y c h i pociągowych, Eksponaty i hodowanych pastewnych, pielęgnacją pomocniczych zwierząt muzeologicznej owiec roślinach z transhumancji miejsca tej rasach nie­ wszystkim przyrządy Zwierzęta z na odpo­ wyróżniano �KRONIKA 492 również czono wej za tak i także pomocą tryki odpowiedniego prowadzące dzwonkiem. Obok współczesne Dużo skim, uwagi które, branym wycinania stado. i c h sierści, Zdobiono dawniejszych je szczególnie ponadto sposobów pęczkami znaczenia często wełny owiec zna­ koloro­ przedstawiono- znakowanie. i miejsca zależnie poświęcono od regionu sztukom stada, przede na kraju wystawie i obrożom rodzaju i hodowli, w s z y s t k i m (przewodnikom, dzwonkom zakładano lub też paster­ tylko wy­ większości zwie­ rząt. W pod jednej z względem witryn formy. wystawiono W typologiczno-chronologiczną kształtu dzwonków, w mierze dużej Jednym strzeń z ze największych środkom materiały z zakresu przez Muzeum towej. Na pasterza rodzaje w latach oraz na w tej pomieszczeń dla przy ich uzależnioną dzwonka. był drogom dział „prze­ oraz transhumancji. Wystawione tam ze badań zbiorów zgromadzonych terenowych się do Uwzględniono od ..— wędrówek odnoszące uzależnione zasady rozmaitości tonu, serce wystawy głównie wyniku dane zwierząt. pasterskiego części zróżnicowane dwie wielkiej sprządzoine pasterskiemu, pochodziły 1941—1946, w racji różnorodność zostało owiec wykorzystano budownictwa z budownictwu budownictwa wystawie Pierwszą „rozdziałów" stad bardzo uwzględniono jakiego transportu pasterskie, ekspozycji względu p a s t e r s k a " , poświęcony i ich tonalną. materiału, z sposobom i i drugą od dzwonki układzie typu i akcji mieszkań przy ankie­ hodowcy tym dwa. — osiadłej hodowli główne bądź. wędrownej. W ekspozycji pasterza zycji i pasterza. rycin, plany ku. barw Wśród skie na nych mioty, na sterskiego dowli i u trzy typy przystawione dem, i a do plany były na pasterzy. naczynia gliniane, poglądowo dla w tych dwu domki lektyk. Domki placykach za­ były kon­ rysun­ paster­ te, na­ wydzielo­ obrzeżeniami. przedstawienia Różnorodne żelazne naczynia kociołki do wystawę wędrownych z i wnętrz sprzęty, gotowania itp. odmianami pasterzy. Obydwa miesz­ skórzane przed­ sprzętu pa­ rodzaje ho­ rozgraniczone. zwierząt owczarni: domu i się czytelne przejrzystość ziemią po­ dawnych ruchome rodzaju również zwiedzającego hodowców wyraźnie — specjalnymi i zorientowanie Szczególnie uwagę w mieszkania społecznej starodruków potęgowało wysypanych pominięto oraz tle. Z e s t a w i e n i e zwracały ustawione oraz zaznajamiały eksponaty czarnym przenośne nie ze ułatwiały równocześnie eksponatów zróżnicowania hodowli i zasięgach. bądź pomieszczeń główne ryciny były na a wystawowej typu zaczerpnięte płozach osiadłych tam Wśród wykazanie znakomicie liniami gospodarskiego płyny, na regionu, ilustracje efektowne, lub .zaznajamiały od domów budownictwa sprzętu uwagę ich odmianach białymi przestrzeni bukłaki plany wystawionych sekcji i bardzo budowli, wielkości, z W dużą zależności było kółkach turalnej kań oraz typach narysowane trastowych w Liczne fotografie sadniczych zwrócono hodowcy żłoby, wyodrębniono pod jednym stojące wolno z w do wody, z obrębie ich wyglądem koryta koszary dachem stałe i ruchome budynkiem zagrody. zewnętrznym, drabinki, Liczne fotografie, konstrukcją kosze — oraz mieszkalnym, z i ukła­ wyposażeniem wnętrza. Umiejętnie nych od dobrany rodzajów regionu, typu dróg, jakimi czas, miejsce zestaw pastwisk, hodowli wędrowały i sposób na ilustracji, których oraz stada pory na przepędu. tablic i fotografii wypasano zwierzęta, roku. Z pastwiska Zagadnienie wypasem sezonowe, to dawał przegląd różnych owiec oraz wyjaśniały w głów­ zależności wiązał się norm regulujących opracowane problem przej- �KRONIKA Reprodukcja rzyście tablice, wek sposób i dziś coraz częściej uwidocznione W zane sa. za owiec pierwszy na sterskiego dwóch służy w strzyżenia owiec. W do od dziś okresu Za pomocą całkowicie, owczej. i wyrobu ważnych przez zajęcia z za uwagi i różnic i co również zostało rycin pasterzy, tam owiec jakie zajmuje on pasterzy i specjalną w Pirenejów nożyc przędzenie, i na se- zwró­ sprzętu przy pa­ Korsyce, gromadzeniu wysunięto przybory do niemal bez utrzymujących je z kolei elektrycznym z używa­ sprzętem. typologiczno-chronologiczny. niegdyś, przerabianiem w Francji. zestawiając układ częste wy­ plan hodow­ uwagę formach mię­ na przez we miejsce i przerobu wysuwając użytkowanych najnowszym zastosowano gręplowanie, ośrodki obszarze kształt, bądź z główne map ekspozycji dawnych zobrazowano związane do sera, wełny zwią­ służący miejsce, pierwsze zasadniczy ręcznym przyborów W pasterzy pasterski występujących hodowli przeglądu swój na zajęcia mleka, dostarczonego narzędzi na były pomocą m. in. na regionach Dokonano Uwzględniono wędró­ przepęd, hodowli: gatunków owczego pasterzy żelaza sprzęt także kraju, czynności i trasy wyłącznie samochodami, eksponowane Roquefortu). okolicach zdjęć określających stosowano produktów regionalnych podobieństw tych lub różnorodny Roquefort mechanicznym ekspozycji Dawniej koleją wystawy (V5 i m l e k a omawianiu wełny nym sera różnych obróbce owce Zobrazowano francuskim szczególnie Przy zmian się liczny sery. wykazanie rozporządzeń i przetwórstwem został na teksty zwierząt. „rozdziale" produkcję Francji cono i katallogu zdjęć. najważniejszych rowarstwde ców przewozi gromadzeniem Wystawiony mleka zdjęcia pomocą następnym z twórczości i liczne transportowania z 493 a dziś zanikle przez nich samych wełny nawet wyrób wiązanie, a niemal �KRONIKA 494 tkanin. na W podobny pożywienie, nie kład wypadku Oddzielne nych ze miejsce przez kategorii nich rzemienie do szczegółowo poczynając Obok cze działy stosunki dziale jakie na powiązanych członkami o układ na stosunków i kontakty z tych W zestawu dziale pasterzy o lecznictwa i ich terapii, świadczenia, stosowaniem gią, gach na magioznych tycznej. nych n a bliskie połączono w zbiory wraz roślin pasterzy, m. w z całym przy i n . duży z zbiór zaklęć pasterskich, bądź charakterze po­ na­ gospo­ pomocą od­ wyjaśniających. kalendarze i ryciny meteorologicznych, ciałach uwagę na ich wiedzy obserwacji i tradycyjnej żmijom wy­ skompli­ wiedzy ludzi kamienie, z racji tradycyjnej dużą magii kul­ wła­ Ten tekstów dawne i z z rodziną, za się silniej .będących obojętne o pokolenie, i zwierząt. wiedzy przedmiotów przeciw starano społecznych głównie krótkich zasuszonych pasterzy, obo­ zysków, osiadłych, interesów. spotkania zasobem dziedziny paste­ i ,i w y s o k o ś ć społeczności trafnych leczeniu przeszłości zwłaszcza i z ekspozycją farmakopei formułek z wypłacane przyjazne, zjawiskach Zwrócono wynikającym powiązania tradycyjnej piorunami, a wystawie Wystawiono czasie, na zasobmiesz­ świadczenia pasterzy m. in. starodruki, pokolenia zwierzętach. pasterzy w względu z otaczającym, roślinach ludowego częstym zgromadzono i przez wędrownych, przedstawiono ilustracyjnego przekazywanej świecie niebieskich, kontaktów obrzędowym materiału „wiedza" ilustracje lub oraz stosowane. pasterskiego się — jesz­ środowisko s t y k a l i się g ł ó w n i e dla sposób tradycyjne pasterzy łączące grupami w budynkami stosunków zazębiających antagonisrtyczne, wynikające sprzętu, hodowli. pasterzy i n n y m i , z którymi innymi powiedniego i do wytworu. inne ich posiadane tej zaznaja­ sztuki charakter układzie związki z rozrywkowym dobra społeczności charakterystycznych pasterzy tzw. produktów rolniczą, płaszczyźnie nożyce na wystawie wierzenia społeczeństwa odmiennym i grupami zawodu z na i opisy cechujące i Do Wszystkim gotowego regulujące czerpali uwagę — wynagrodzenia wreszcie wspólnotą i pastwiskami, normy strukturalne również in. ruchomym, dotyczącego wyraźnie społeczną darczym, jako wiejską Zwrócono grupą wiązania różnice m. stadami, stad, także wiedzę umowę, owiec „rozdziału" jaw z konywanego sprzętem wykony­ pomocniczego fazy zwłaszcza omówiono właścicieli hodowcy grupy turowych. i przede pasterskie tego wszystkim następnie ple- związa­ nie materialnej, - zobrazowanych artystycznej, zawierających ekspozycji wydobyć wet i a wyroby ale ilustrujące zostały tym przy­ rzemieślników. dzwonki końcowej przede dysponujących przez stron kultury pasterskiej gospodarskimi do W jako wytwórczych pasterzy, zaliczono tablice uwzględnione Francji, dla produkcji surowca społeczne, pasterzy pasterze kowany i 1 owiec, fotografie, dziedziny pasterzy ekonomiki obu W psów i nawozu. również rozmaite procesów pasterzy, pasterzy użytkowa­ stad. wyspecjalizowanych przez przebiegiem twórczości najemnym wiązki z formy grupę kalnymi, dla i wyczerpujący, pobocznych pilnowania przez wreszcie Pokazano niezbędnych przez obiekty, całym gospodarcze niejszą sną z kultury różnorodne rzom obroże zagadnień czynności podczas owiec łoju, k i s z e k , kości przedstawieniu lecz od przygotowywania wszechstronny skóry, zakupywanych Liczne zabijanie i suszenie, i koszarowania. przedmiotów samych, batów, runa. nich poświęcono przedmiotów, strzyżenia rolę pasterzy przez sporządzaniem wanych miały przez wyplatane także m. in. solenie hodowli: podkreślono wykonywanych cionkarskie i przedstawiono mięsa, innych jeszcze produktów ostatnim W sposób przerabianie przedstawienie weterynaryjnej wiekowego Dział pasterskiej użytkowanych profilaktycznej roślin mające do­ ten, ze w z ma­ zabie­ i terapeu­ leczniczych stosowa­ zabezpieczać itp. przedmioty przed powiązane �KRONIKA Ryc. 4. S z a ł a s y pasterzy. Zdjęcie tions z przypisywaną własny za pasterzom pożytek pomocą materiałem W wiedzy związanych Narodzenia i z dniem św. Francji. wózków obrzędowych W stycznej, obchody ni od dla różne pasterzy było stosunkowo niewiele, wyjaśnienień, wszechnie miała i we z rzadszym Bretanii i formy tańcami pasterzy. zjawiskiem, należał wyraźnie powiązany Do regionach uwagę się n i c z y i m ustnej tańców jak typowo wilka, te, rodzaju można było ludowej. od tańczony przez życia. legend arty­ i ich baś­ zawierały c z y też formy opowieści sądzić z jed­ poda­ spotykanych Podobnie pasterskich, ich trybu kraju. które treści szczególnym twórczości specyfiką Tego zdobionych ilustrujących pasterzy, przeglądzie na przez kantyczek, ekspresji artystycznej względem nich, i zdjęć dotyczącym obrzę­ Bożego kultem Pasterkę, je tzw. taniec ze na główną z czary i świąt zbiorów rycin Przy ludowej. o zestawionym zwyczajów specjalnym sporo na zwierzętom procesy okresem zdobnicza. większość przykładów z wotów, twórczości literatury nie wyodrębniała F r a n c ji zwłaszcza pod i ilustracji. przegląd różnych magicznymi ludziom poszczególnych zwrócono francuskiej oraz „rozdziale", wyróżniające utworów nych w wystawę Tradi­ odpowiednio otaczanego in. et siłami przeszłości przywożonego taniec i sztuka pasterskie, a się to pism zgromadzono kościelno-pasterskie innych nak m. jagnięcia zostały w zamykał Chrzciciela, zamykającym wśród elementy kronik, pasterzy des A r t s szkodzenia liczne kościelnego, Jana Musée posługiwania się eksponatów, ustna, muzyka, zebranych roku w Paryżu uwidoczniono dawnych i wstążkami, zobrazowane literatura jakieś Obok roślinami ostatnim z w zarzutem wiązały wierzeń cyklem pasterzy świeczkami, i Z ekspozycji zaczerpniętym Ekspozycję rozmaite innych. uroków pasterzom. z wystawy Populaires umiejętnością szkodę rzucania wytaczane dów i 495 rzecz po­ się będących raczej pasterzy Dolnej �KRONIKA 496 W plan i ekspozycji pierwszy zdobnictwa stawione nywane do główną przez nich tańców i zwrócono, zdobione wszystkie nie z i i Przy pomijając kije kołnierze pasterskie sporządzane siebie na i licznie umożliwiały na muzyki pasterzy zakładane rzeźbiarskich przez został ilustracji, przez Zgromadzone obroże, umiejętności wysunięty eksponowaniu zresztą używane drewna. kształtów, laski pasterskich opisowy. muzyczne wyroby różnych artystycznych niemal i instrumenty dzwonków, uzdolnień dawniej — czerpaki zawieszania ludowej ilustracyjny uwagę przedmioty drewniane, glądu literatury materiał wy­ wyko­ naczynia zwierzętom dokonanie pasterzy, prze­ zdobiących przedmioty codziennego użytku. Jasny, logiczny i przejrzysty problemy związane z wanie do wystawy „Pasterze grafia pasterstwa i konsekwentnie tego typu całość, rodnych formach obok neolitu walorem na charakterze tła, co do plany, dwa dość niczych, równoważąc w sposób Dużą racjami naukowymi Wystawa bliższego zycji do nego „przeczytania" pytanie, czy niowanie wy z jako różnymi ływaniu prawda sposób i kosztem na stronę takiego było wpłynąć także rozplanowania Wspomnieć czy warto, książki, układ szerokiej zaszły w tej innych takich podstawowych uniknęli zestawy poza z swoim poruszonymi na niej „rozdziału". początku czy raczej dział chyba pasterskiej, Na przyjętą warunki a W wypadku jej na i potem Można lokalowe, by narzucające ponow­ tylko wysta­ zwiedzającego o działów w zadać „Promie­ zamykać mówić układu ekspo­ do działu zapoznać dopiero przed­ pierwszy plastyczną. problemami, ten nie powinien kolejność się plan sposobem wystawy najpierw wystawy ekspozycyjnych, oprawę układem jej Należałoby ilością pomoc­ uzupełniających i innego popełnić dużą wysuniętymi wystawy zachęcała nagra­ odmien­ materiałów „potknięć" różnych, tym z było zbyt pierwszy tych zostały ekspozycji, łatwo pro­ Obok ilustracje, z tych, tak wystawy obiektów. obu rodzaju warunków na plan takich obiektów. n u t , płyty warunkach przeładowania muzeo- w wystawione zbiory na trudne w przedstawionych różnego innego kultury promieniowaniu. swoistej widzenia eksponowanych umieszczenie końcowy. dziedzinami W estetyczną się pasterskiej", akcent ich różno­ o Zwykłe etnograficznych wysunięcia przy Francji" zapoznania słuszne kultury jej błędy: zwrócono „Pasterze z punktu wielość naukowej wymagał umieszczenia. harmonijny uwagę i dawny jakie ekspozycji. wypadku i starodruki, organizatorzy miotów. grupy o tematyce pasterskiej. Każdy przedmiotów, Francji" tym eksponatów eksponatów wyjaśniających, wiedzy uwzględniając interesujące problemów dokumentacji spotykane z e sobą całokształt pasterzy, tylko przeobrażenia, różnorodność rękopisy sposobu często „Pasterze bardzo w i obrazy rodzaju, oświetlenia, skłóconych było pierwszy rzeźby i życiu t y m nie współczesny, przemiany o mono­ zaplanowaną wszechstronnie specyficznej przy zastoso­ etnograficzna wierzeniach, tej główne pełni dzisiejszy. ogromna plan mapy, stan form dzień uzupełniającej niami, gobeliny, nych jej pogłębiała następnie wysuniętych i w starannie wyczerpujący Obrazowała skomplikowanych trudności a fotografie, po przedstawiającą artystycznej wystawy rozwiązanie blemów, ale zwartą, ekonomicznych, kulturowej. tradycyjnych od warunkach w i pasterskiej, Dużym logii twórczości uwzględniającego uzasadnia naukowa stanowiła sposób stosunkach społecznej dziedzinie w owiec, określenia: zrealizowaną materialnej, mierze Francji", Mówiła scenariusza, hodowlą Wystawa kulturze gospodarki i francuskiego. gospodarki. strukturze układ pasterstwem jej oddzia­ mogły pewnej co mierze wystawy. że ukazał się nareszcie, choć z dużym opóźnieniem, zapo- �497 KRONIKA wiedziany opis na fotografie kową i jej rysunki można interesująca nały i wypadku wania tekstem co o ujęcia Stanowi pasterzach i osiągnąć szczegółowy bibliografię, cenną Wystawa stanowi nau­ za jaką ta, niezwykle ponadto muzealnictwa problemów, liczne pozycję etnograficzną, Francji. zakresie rozwiązań zawiera on muzealnych, w omawianych pomysłowych który obszerną monografię naukowych, odpowiedniego i przedmiotów. wystawę można katalog, naukową, „oglądaną" wizględów tego, naukowego obszerny dokumentację wystawionych uważać ze przykład wystawy pełną uzupełniającą wątpliwie w otwarciu ekspozycji, nie­ dosko­ etnograficznego doskonałego opraco­ ekspozycyjnych. Maria Frankowska Egipt OŚRODEK Rewolucja B A D A N 1952 r. w Egipcie ekonomiczno-społecznym którą po dowej. raz pierwszy Kultura gralną część ta, celu w wyższej w Komitet Ludowej zacja do Spraw stać głównym Ośrodek ten nad podobnych Sztuką się oni rokim (Stany z mie się napisał w „Folklor" sztukę wydanego ludową Zjednoczone, metodami Ośrodka udostępnienie (wg temat i go Warto słów przez rzeźbę, być obiektem szczegól­ z t y m władze nad tą Ludowej egipskie kulturą. przy Została ona W tym Radzie Naj­ przekształcona Kultury i Oświaty już 1957 ir. p o w s t a ł w as-ša'bija), Organi­ w który Kairze miał się etnograficznych . 1 naukowa odpowiadająca założeń Polska, w korzystano na tego z pro­ innych krajach. Było rekrutujących roczne stypendia Skandynawia), gdzie się do zapo­ etnograficznych. gromadzenie i badanie specjalistom w literaturę budownictwo), materiałów folklo­ literatom, artystom dodać, Saleh, pierwszego zamieszczony Ośrodek) inte­ Sztuki tym miejscu Ruś'di artykuł (malarstwo, w stanowi pracowników Instytutu różnym naro­ egipskich, działających badań jest ludowej, kultury folklorystycznych. placówka Włochy, układzie badań badań kadry w kultury rangi związku al-funun dawna do badań opracowywaniu wysłaniu Literatury odbiorców. ten od do Ministerstwo ośrodka jako już do albowiem Przy zmianami powinna Literaturą. dziedzinie stworzony celem Egipcie na w granicą. różnymi oraz kręgom taka któremu długo, uprzedniemu Podstawowym rystycznych za Wydziału krajów polityków Literatury i stworzenia ośrodków dzięki absolwentów znali Sekcję Sztuki Ludowej, zadanie został gramów różnych i jako K A I R Z E stosunku podniesiono podstawy życia dysponentem instytucjom możliwe kraju Folklorystycznych (Markaz rodzaju z do tej i n s t y t u c j i nie trwała Badań podstawowymi współczesnych organizacyjne Opieki powierzyło Ośrodek to historii tego powołano Komitetu z zmianę ze s t r o n y p a ń s t w a i n a u k i . W stworzyć 1956 r . w ogólnoarabskiej nego zainteresowania postanowiły wraz spowodowała zdaniem kultury F O L K L O R Y S T Y C Z N Y C H W że poprzez dyrektora pierwszym ludową, sprzęty i i ubiory sze­ rozu­ Ośrodka, który numerze muzykę i folklor czasopisma pieśni, oraz taniec, wytwory ludowe. N a l e ż y t u w y j a ś n i ć , że t e r m i n „ e t n o g r a f i a " n i e j e s t w z a s a d z i e stosowany w naukowej t e r m i n o l o g i i e g i p s k i e j . U ż y w a się t u p o j ę ć a n t r o p o l o g i a kulturalna, antropologia społeczna i f o l k l o r y s t y k a , p r z y c z y m z a k r e s t y c h d y s c y p l i n n i e j e s t ś c i ś l e r o z g r a n i c z o n y , t a k że p o d e j m o w a n a przez nie problematyka wzajemnie się zazębia. 1 32 - F t n o g r a f i a P o l s k a , t. ГХ �KRONIKA 498 Każdy jako spośród relikt, w z wymienionych zespół elementów innych. który Każdy łatwo działów folkloru potraktowany charakterystycznych dla więc może element zaniknąć danego takiego w miarę jest w rejonu, zespołu sposób podlega rozwijania się opisowy a wyróżniający rejestracji kultury go jako standartowej kraju. Sam kimi do Ośrodek studiów ludowej klorze. nad i filmową istnieje muzyki pieśni Dokumentacji różnych terenowe tego skupionymi niem tej oraz form głównie na w występują padkach tekst największą nowych, dzane jest które jest mają mienia warunków takich, a Oprócz oraz studiami Tańca i pieśni i zapisu nad Oddziału na działu o fol­ 1400 płyt Zasadniczym tekstów w materiałów w jednak W i dąże­ okolicz­ takich fonetycznie, Podjęcie w celu wpłynęły na wy­ co daje prac folklorystycznych, regionem Prace Ośrodku miejscu czy deklamacje. jakie Egiptu. nagraniami zapisywany danym fotograficzną terenie dokumentalnego. wzbogacenie elementów nad Ludowego, ok. magnetofonową, pieśniach. nagrywany poprawności rejestracją kultury tego traktujących się wiel­ źródła dotyczące ramach znajduje studialnymi historyczno-społecznych, ogólnego się której oryginalnych wspomniane celu W pozycji występujących ludowej teoretycznymi nie innych zajmujący w z zawierająca czasopisma egipskich zostały rejestrowanie na studiami i narodów. rejestrację ludowej jednocześnie gwarancję książki innych zorganizowano biblioteka arabskich. poezji nościach, stanowi płytoteka, poprzedzone jest jakich ona prowadzi instytucji działach, które nich wszystkich kultury oddziału z kultury bibliografię i na kilku Gromadzi Egipskich Biblioteki nagraniami Oddział pracę Pierwszy folklorem. również Obok swą środków. Arabów sporządzono z opiera nakładami tere­ poprze­ lepszego zrozu­ uformowanie się folkloru. Dokumentacji tekstów ich rozwojem. który obecnie stworzono muzycznych, Od 1963 r. odrębny Dział kolekcjonowaniem istnieje wypracowywuje również dopiero Muzyczny instrumentów specjalny Dział swojego dzia­ formy łania. Ważnym głównie działem stroje Odrębną komórką nego czasopisma dyne numery nie ukazuje kowane są są to się kulturą udział nych Ośrodka i eksponaty Ośrodka się, w się w książki lub i zyskują w tego pisane przez tego rodzaju zawierająca małego muzeum . 2 Kairze była redakcja „Folkloru", którego dwa pierwsze prac mają ogólnym charakter w wyniki które etnograficzna mająca w tej chwili badawczych charakter profesorów słowa publikacjach czasopismo n a d folklorem indywidualny. uniwersytetów znaczeniu. pracownicy jedy­ Coraz je­ już publi­ Najczęściej zajmujących większy Ośrodka i to oraz jednak pokrew­ instytucji. Przechodząc Ośrodek należy rozwijania prace inna omówienia Zdarza obejmują instytucja nad naukowa. była wieś Z i n i n p o d Gizą 2 Niezależnie Sztuki Wsi. od tej Ze jednak, na I że których tak jakie podjętych studia od pierwszym gdzie takie mają są punktem K a i r u ) , znajdująca wystawy istnieje Kairze czasu prac przez w tej omawiany instytucji badania być zbędne, pewnego (dzielnica w się metodologicznych rejonem, już prac przywiązuje względów wybranym się tereny, najważniejszych znaczenie, terenowych. studiami terenowe. terenowe do podkreślić badań poprzedzane i z czym artykuły w Egiptu pracach, literaturą wystawa a 1959 i 1960 r. N i e s t e t y związku osobnych stała Folklorystycznego etnograficznego ukazały w jest sztuki ludowej, takie są przeprowadzone np. kiedy badania prowadziła badania terenowych Ośrodka się j u ż o d k i l k u l a t w od do 1 9 5 7 Г. Muzeum rejo- Życia �KRONIKA nie studiów Kairskiego. w społecznych Na ekspedycji do oazy Systema+yczne całą akcję który a nie w w się wyniku badawcze Egiptu podziałem priori, kilka przykład dni lub danego względu dokonany, mentów zmiany, skupiano kultury lub w badań z tygodni też danej wg terenowych. korektę nad rozpoczynając geograficznego, Była to, odrębności w przeprowadzeniu udawała się m i s j a przyjętych ekip, zasad które odpowiednie jej zbadaniem społeczności, jak np. podziału. przebywały z Następ­ reprezentatywny Gdy jednego tego mająca materiały. najbardziej kulturze. pewnym kulturowych, u w a g ę /na w i e ś s z c z e g ó l n i e w udział Sztuki. 1959 r. Po terenów stanowiącą zwracano Uniwersytetu podziału znanych zbierając zachodziły wówczas według kilkuosobowych miejscowości lub początkiem folklorystycznej. ewentualną nawet jakie się z z wydzielonych najczęściej z regionu na natury Socjologii F o l k l o r y s t y c z n y c h brał Departamentu stref tzn. ustalona n a każdy jedną misji szereg przeprowadzonych Sekcję Badań podjęto na a się przez Ośrodek ramach z składały wybierano ze w udokumentowanie takie terenie nie prace regionalizacji celu Misje zasadach Siwa podziału regionalizacja rodzaju na od pokrywał sensie, prowadzonych podobnych 499 interesującą wybór został już podstawowych stroje, pieśni, ele­ sztuka lub budownictwo. Jednakże o d . tego których nastąpiło nowicie Nubią wania z Tak i ze budową i na Assuanie w właśnie Starano los, teraz kultury przesiedlona się więc łane przez Sahara Zachodnia , w opisać latach tym co niewątpliwie ze względu sunku też Luxoru wpływ podstawowy, z badania którym mu były szczególnym Miał to logię, temat sztukę Kongres przez być został Ośrodek itd. na te wsi na na z mia­ W związku przesiedlona. bogatej, różnorodnej terenach, tzn. t a m nie jak odrodzić w gdzie identycznej najkompletniejszą liczne zmiany zmiany ekipy doku­ badawcze wysy­ okres się oazy: i rok późniejszy. w jednego kultury się pieśniami. prac we się W a to 1963 r . największych w Badano wsi. Jako Zresztą obrzędy sto­ tam element wesele wszystkich Kongresie Folklorystycznych Międzynarodowy z wybrano reprezentującymi Odbył ludowej. Fajjum, bliskością ludowej. mieszkańców prześledzić, 1963 i Libii. zagospoda­ kulturze Siwa jest granic i c h mieszkańców. Luxoru, podczas uczonymi badań do planami zmiany charakteryzuje kulturze na sięgająca ludowej chciano studiów między stały tradycyjnej ubiorem szczegółowych a państwowymi wieś w do poważne okolicach się proponowanym odłożony Badań już Nilu, kultury w obrzędowością, dyskusji od się Wybrana przedmiotem się Ośrodek Ośrodka odrębność we i c h ludność bardzo czasie a zaintereso­ przyszłości. a nowszych miały spowoduje zachowaniem turystów w towarzyszącą i przez zachód studiów i na może wiążą turystycznych Egiptu. do pośredni obiektami n a bogactwo prowadzono centrów terenem zalane, lat, w regionami, szczególnego najbliższej elementy kilka Folklorystycznych. . na Zainteresowania Mniejszymi te która już dwoma obiekt 1959—1963 zebrać wybranym rowania pustyni, w zabezpieczyć Badań nad stanowi czeka nubijska, którą upłynęło badań te zostaną Nubii, położona 3 go należy Ośrodek regionem badań region tereny ludność etnograficzną, Drugim jaki ludowej mentację tam Pierwszy tamy więc formie. Saharą. etapu skoncentrowanie względu specyficznej zostanie pierwszego pewne wraz weselne regionach. etnografię, socjo­ Folklorystycznym. natomiast zorganizowany F e s t i w a l Zespołów Ludo- S a h a r a Z a c h o d n i a jest to region położony n a zachód od N i l u , stąd j e j n a z w a , choć z o g ó l n o g e o g r a f i c z n e g o punktu widzenia jest to j a k najbardziej Sahara Wschodnia. 3 < �KRONIKA 500 wych, który w brały udział zespoły ka". Zespołom wej, którzy pierwotnym święca się W ramach wienie im w w i i w w je w dając Badań oraz kładzie naukowymi się się krajów w tym również i graficznych Pana w terenowym. Saharą ok. o w terenowe z oraz nad Z prac opracowywanego trwałyby teoretycznych w indeksu kontakcie zorganizowania dwa dawałyby lata po magisterium specjalizacja dziedzinie przy ludnością w nubijską muzyki całość orga­ m. in. Poza chwili antropo­ tym innymi Ośrodek na przyszłości nadal zacieśnią bogate rozwoju w sztuk w na w Kairze badań etno­ uprzejmości kontynuowane poprzednio nowych kontynuowane Indiana. wg tej c h w i l i postaci którym i istnieje studiów plastycznych. prace Thomsona także w nad zamie­ będą Stefh Istnieje Ludowej, sondażem badania miejscach humanistycznych W że tradycje. dzięki ludowej Kultury Można t y m bardziej szczegółowe jej Badań zagranicznymi. już duży ośrodkami Folklorystycznych dalsze głównie i Ośrodek Geograficzne się uzyskanych literatury etnografii. którymi podlega z ma będą ramach z całego k r a j u w s t ę p n y m wydziałów uczelniach, tej w wszystkim któremu albo­ dyscypliny instytucji, polską, ta Folklory­ inne kulturowych dalszego sezonie Instytutu dziedzinie ludowej, a Badań będą Egiptu. Badań przez niedalekiej egipską znaczy Kairskiej etnograficznych, przede tak w materiałowych absolutorium w że z Uniwersytetem Wyższego wyższych literatury i regionów Uniwersytetów. I to Opery Ośrodka zajmujące informacji motywów foyer doświadczeń n a c e l u objęcie Zachodnią w organizacjami Ośrodku przeprowadzone przygotowaniem 80 najblższym mające a perspektywach Jak wynika widzów Ostatnio, Towarzystwo współpraca tym projekt w o umożli­ Narodowego również Saharyjski, naukowe nadzieję, kilka krajowe i należy Wśród trzeba wymianę Poza szkania. i i często rzeszom procesów Kairskim, etnografią informacje Kemala, badania obchodzenia zaliczyć badań egipskiego. pustyni, misje z między słów się etnografii, szerokim różnych dla i pozaarabskich. wyrazić Egipcie. Safwata podjęte nad ogólne po­ zająć dziedziny powstania prowadzonymi Instytut rozwojem się naukowe wymienić współpracę do wystawę umiejscowienia archeologicznych wspomnieć uwagi ludowych kulturalnych. znaczenie badaniami p o s z c z ę - 6. r.e miejscu te do się ludową społeczeństwa arabskich z organizuje instytucji kontakty duże współpracuje badań Kończąc sztukę z i sporo pragnących artystów prezentuje rodzaju Uniwersytetem kontakty płaszczyźnie należy ludo­ małego, Folklorystycznego. tego najściślej, na Folklorystycznych chyba kultury praktycznego Ośrodek skupianie którą Socjologicznych, z umiejętności instytucjach one życiem związane społeczną, nacisk z wykładów drogą omawianej i sposób rozwoju związanych logią festiwalu „Kamion­ charakter Folklorystycznych przyczyniły zasługują podstawę współpracuje nizacyjnie stroje ten Ośrodek spraw W zespół dziedzinie to Zespołu różnych Mają procesu do sztuki ludowej, omówienie ogólnego Narodowy w mających dyskusji działalności zorganizowano Kairze. wiążą naukowe specjaliści naukowców poprzez oraz głównie osobne form swej sztuki 1 9 6 4 г., przedstawiając wiem polski szkoleniu nauki działalności wystaw stycznych Kongresowi. tym dokumentacji. które Tańca popularyzację Na w i Badań się oraz przy tańca, zewnętrznej marcu Odbywa itd. prezentacji formie Ośrodek zewnętrznych Pleśni Do towarzyszyć spotkań praktycznemu używaną pieśni Zespołu stałą i ludowej aparaturą festiwale z towarzyszyli szereg etnograficznymi. muzyki z 10 k r a j ó w , terenowych teoretycznemu sztuki, miał tańca kongresu. prac studiami założeniu i artystycznym przeprowadzili nieoficjalnego Obok pieśni ciekawy studia artystycznych tego rodzaju doktoranckich Urzeczywistnienie �501 KRONIKA tego p r o j e k t u czasowym godny byłoby cenną pionierskim zdobyczą wprost dla etnografii wysiłkom stanowi egipskiej, dla która świata dzięki dotych­ arabskiego przykład naśladowania. Barbara Czerniak Nekrologi D R TADEUSZ D E L I M A T 28 V I I I 1 9 2 0 — Tadeusz Delimat hitlerowskiej nazwę należał okupacji; gniewnego, doprowadziły miał do pokolenia, lat 19, g d y wyrażającą do powstania „legend" nia. Był i z silną dalekie może o zdecydowaną destruktywne mu życie, każde ściowych. Do której poświęcił, końca Chciałbym muzeum gąszcz realizowania zewnątrz w z kolegami podejmował. na dzięki od O myśli cowanie katalogu uprzytomnimy nicznych wdzięcza jak działu w z przy • czym współudziale. godne zespołowe kultury tradycyjnej organizacyjnej i był nad całym profil ich uwagi ani w jak na Umiał je pożytecznych kon­ zagad­ przedsięwzięć, jakie ważnym: mam które uzyskało przedwojenne zebrane tych ostatnich, szczególnie jesteśmy wni­ i ich upartego granicą. Danii, zbiory zasługę współ­ i także n a p o l s k i e uporządkowanie tę nim placówki, szczególnie Maribo życia. centralnego zdolność za wyliczać jako nauce, interpretacji nawiązywania w skromnie i magna swego się — pars tego regionu, że jego rocznika opra­ wysoko, reprezentowani mimo tego ludową badania, jego to został pewnych będzie organu. w jeśli zagra­ nam — zawsze również i inicjatywie „Zeszytów ustalony krytyk Jemu Mazowsza głównie naukowego, wydawnictwa kontynuacja kulturą problemowej. naciskiem, tego Wydaje podkreślenia który i w 16 l a t z —• warto­ obejmowania Miał być etnograficznych. powstanie Delimata, blisko — naszej kraju uzupełniający Podnoszę muzeum jest w wspomnieć Danii, ogół życiu dar polskiego polski, na kierował. w wystaw muszę rolnych którą sprawozdania nasze dr bardzo wartości i c h prawidłowej zarówno Miał mi życia która powaga ostatnich naukowców i kierowania robić podnieść to badania akcji dziś graficznych", wybitnym instytucji, jednak przyszło przepisów, przewodnika. sobie, zbiorach Muszę której realizować. zestaw i nowych wszel­ urodze­ aspekty ludzi oddał i daty obowiązków, tworzenia rzadki wśród organizacją i emigrantów twórcze które pokolenia pracowitość, rzędzie któremu z tak reorganizację cenny w tylko w dar — chcę jednym niemu naszych Nie poprzednich, Polski, innych krajów badawcze. i niezmierna nocy uzyskało ludobójstwa, niego podejmowaniu zapałem to dla instytucji, nad inspirować do go czarnej w s z y s t k i m jego zasługi potrzeb pracach i pozytywne stawiały w w s z e l k i c h autorytetów jednak muzeologa, administracyjnych dla w wobec pogardy Jego się Pokolenie przede przedsięwziętych* projektować, tu był zawodzie niezwykły wykorzystywania nienia ogarnięty w etnograficznego w taktów — podkreślić pracować. Miał kania zadanie nieufność na prądy. zapał zapadła. odrzucenia Należał jego formowało ta epoki otwartą mu traktował się pozytywnej. indywidualnością były skróciła jaką pracy które noc możliwości protestu wobec wszystkich i wszystkiego, kich 9 I 1964 że jego osiągnięcie przypominała należy zmapowaniem które przygotował przy za­ Etno­ i prowadził przypisać reliktów od strony �K R O N I K A 502 Ocenę nym, zawsze w i walorów muszę jasne sposób realny całość duchowe nych Vart w i Vart impreza i w runku — w akcji. Był działaczem i z pełnym już się nie zawsze że do na — wrogiem głębi teoretyczne i meto­ także każdym odbudowy w jak w tak on budowy każ­ — efekciarstwa był — od wyrazić wszelkiego jak muzeum przemyślana z urodzenia pracującym najskromniejszym i ekspozycji. i wystawa, można po podejmowa­ muzealnej społecznikiem, Takim przy aż najgłębiej jeśli ich rozwiązania Obejmował najmniejsza jak wrogiem budowniczym. rezultaty każda być ich materialnych szczecińskim, muzealnej, oddaniem ujawnić programach musi bowiem i w pogląd, pracy do podstaw stwierdzić formowanie wniosków. od jej muzeum był drogą także z a g a d n i e n i a się oświatowa ideologicznej; zawdzięczamy XX-lecia m u były starał prosto specjalistycz­ mogłem i zagadnień, problemu Polski pracy dziedzinie podejmowanej temperamentu zmordowanie danego stolicy reprezentował metodycznej pour dla artykułom dyskusjach pytań wytkniętą muzealnych, pionierskiej najskromniejsza strony z Nieobce imprezach pozostawiam codziennych ludowej konsekwencje swej etnograficznym da o kulturze siebie w naukowych prawidłowy, najistotniejszych których w naukowej że stawianie komplikacje. przez Zarówno i wiedzy jej dyczne, pracy .podkreślić, i wyraźne wyciągnięcia tym jego jednak nie­ nawet poste­ Rzeczypospolitej, której d o c z e k a ł *. * Delimat skiej. Komisją w urodził Uczył prof. nad nią kustoszem doktora tora filozofii prof. na Studia prace — mechanizm kowych Sztuki w Z Ludowej muzeum. troski nad drogami, z Prace badań, uwzględniającego stopień zachowawczości skania na przede w s z y s t k i m ginącą te ludowej. wszystkie i przedmiotów nadających twórcą tej to w na głównie prace kultury tej się kulturę tradycyjną. kolegów, do zbiorów Mazowszu. kierunku wtajemniczenia zespołowe, jakie nau­ kwestionariusza wykazać możliwościami muzeum, Po raz pierwszy tym wsi, miały wyrażony w się pracowników wspólnego materialnej kultury, rodzi najbardziej kraju, stopnie po dyrektorem, placówki różne podstawie Muzeum ludowej w dyrek­ Ludowych) jego dalsze jest tytuł południowych zastępca tego obecnym prac uzyskuje Kultur kultury młodszych działy postępowości przez Były swych prowadzone i Uni­ katedrze studiów, na następnie pracy wkład przy organizacji dzielnicy historycznej jego prowadzącymi kultury z historii etnografii 1951 r . Muzeum przed studiuje reprezentowanym i morskich kustosz, a organizację i w roku ukończeniu grudniu dyrektorem studiów — kolektywem po następnie poświęconych Mazowszem katedry, (dawniej a o W następnie nauczyciel­ złożył tegoż lubelskim Łodziach o jako pierwszym zakresie tych przemian wraz wsi z Piwockim. różnymi zorganizował i zespołowych Delimata szły pracy 1 9 5 2 r. p r a c u j e a tej 1 9 4 8 г., Szczecinie. Żołną-Manugiewiczem, studiów zaniedbanej podstawie Od Współpracuje Ksawerym pomysł w rodzinie asystentem regionie W w dojrzałości jesieni zostaje pracach w Od polskiej, gdzie w Krosno, Egzamin 1944 r. filologii terenowych Morskiego Kultury Janem w etnograficznym. Bałtyku. Warszawie. sekcji pow. Jaśle. Krośnie c z y n n y udział studiów atlasem Muzeum wojnie, w i bierze Muzeum wybrzeżach w na Górnym, Krośnie, Curie-Skłodowskiej, kierunku Polskim Gliniku Lublinie Marii J . Gajka w Frysztaku, Nauczania oswobodzonym przez się w Tajnego wersytetu w się a uzy­ ilustrujących historii badań nad * Z przemówienia prof. К. P i w o c k i e g o n a poświęconym w s p o m n i e n i u o d o k t o ­ rze D e l i m a c i e zebraniu członków Oddziału W a r s z a w s k i e g o Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego ( k t ó r e g o b y ł p r e z e s e m ) w d n i u 6 V 1964 r. ���KRONIKA Mazowszem atlasowy riał zostało uzyskany wartość w już rzeniu miała wsi przez się o Mazowszu historyczną. rządkowania jej metodyczne, przyczyny zachodzących ostatniego, nadzieję niemal „rzucić należących ten ujmując skom już do traktował wielu nicowaniu ralnego podłoża i (w gospodarki gleby, następnie chłopska, rozwój zadania środków niczne transportu kulturalne książka i (kontakt prasa, downictwo i zewnętrznych. nić w Jest wieś Sama historię II pracy Rozdziały zachowanego było ta poświęcone ubioFom. z w furmaństwo, Autor Mazowsza tych siła możliwe pracy Pracę ilustruje została tylko poświęcone — produktów spław. N i k t do w częśoi etnicznym, tej trakcie i z i szkoła, ponad ich należałoby czasów się, zróż­ wyróż­ widzenia jakimi 50 t a b e l od do bodźców pojawiania punktu popularne bu­ niekiedy ustalenia dróg, siły przychodzą statystycznych. studium wprowa­ uwłaszczenia. Opracowane zostały roz­ budownictwu, mieszkaniu, były się wiejskiego, nie zestawił tech­ czynniki różnych okresy przerabiania gospodarstwa pory jakie hodowli i i wojny, ich oraz ukończona. rolnictwu w wiej­ rozwój czynniki trudna wieś dynamiki osadnictwu, własność ludności hodowli) że na Mazowsza klimat, admini­ kulturalno-oświatowe, autor, stanowić opra­ natu­ i społeczne, rolnictwo), uwłaszczenia mogłaby mate­ zaopatrzenia, metody zewnętrznych dużym podziały miasto, migracje ustalić, społeczno-gospodarczą stosunkom na i i c h oddziaływania bodźców okresach. część zbytu oddziaływania czasów róż­ omówienie zawodowa placówki uchwycenie i literaturze i (stosunki podkreśla próbuje od tych maszynopisu przetwórstwo jest silniejszego kulturę siebie w Część działy na zmiany dla dzające jednak c z y też wsi folwark, naci­ odtworzeniu geograficzne polityczne nakłady na zawiera struktura telewizja, proces na niwelacji oparta (położenie dzieje narzędzia, podsumowaniu przestrzennego. historii oddziaływania na W poprzez radio, niejednakowa słabszego nicowania ze światem film, i techniki, że Najogólniej ulegającego poświęcił i bogatej dzieła struktura kredyt czasu. miał czasach badaniem. społeczno-gospodarcze roli, założenie, pracy, chłopskiej ustalić w jako zaważyć i przemian także chłopa, upo­ idące przykładzie okresach statystyczne) maszynopisie pracą i dalej na procesu jaką praca ' jest faktów zmian o byt Cz. III. zapomnienia znacznie się uwaga, mogły zatytułowana: dr Delimata problem działania nakładem wiejskiego, z kul­ zamie­ chłopskiej. sobie ten objętym zalesienie), łączności, teatr, wzorcowe). „zmierzenia" zaniku, i pojęciu autora współzależność walki duża uprzemysłowienie, uprawy swą w pierwotnym współczesnych wydobycia różnych okresie t y t u ł : Zmiany przez przyjmując w też kultury gospodarstwa studiów, przez rozgrywającego materiały w i do wzajemną z wielkim warunki miast, (systemy w nawodnienie, dalszych kulturze postawił wynik jego t y m liczne świetle W przemian mechanizm Stąd w Mate­ ma nosi w Podejmując jako które do oczywiście chłopskiej sposób mapach, części. P o d j ę t a podobny pozostawionego stracyjne, skiej, sposób wykończona, cz. I , na t e n proces czynników, cowana surowce w Zmiany Autor oczach światła w całym t e r e n i e . wielu 1864—1960. C z . I została się ustalać zewnętrznych. źródłowym części. przemian. naszych się k u l t u r y Najbardziej riale chciał w jego praca okresie ograniczał przeszłości", się czynników tych na sporo kształtował w historycznych. wymagania wyznaczającą po na uzyskuje wielka uwłaszczenia cel nie faktów zestawiony obu poprzednich od badań, rozrzucone Delimata. z trzech okresie Ale dr a Cz. I I . obejmuje: wyników w siatką drugą mazowieckiej składać zestawienie Tę dr Delimata zmianotwórcze. to gęstą badań, i teoretyczną. przez materialnej tak systematycznie tych wyłącznie Pozostawiona Czynniki objęte badań, wyniku praktyczną podjętych turze ono wsi dla tych 503 i — jak wydaje uzupełniania. W przemysły rzemiosła, tak sumiennie i wszystkich planie drob- �KRONIKA 504 nych o wzmianek, poziom tematyczny) riału jakie lecz literaturze uogólniających Wielka .znaleźć naukowy), szkoda, że można w rozległej przypadkowej o Mazowszu wniosków (jeśli i nie bardzo chodzi próbował historycznych, jak zakroiwszy pracę na tak wielką projektowaliśmy przedwczesną, nych i niepotrzebną metodycznych, śmiercią, w których ta jest wspólnych właśnie z tego dr (zachowany na do zakres kilkanaście praca nie dni stać dojdzie przed dyskusji miała mate­ Delimat. maszyno­ i że j u ż n i g d y jeszcze to chodzi niej to zrobić skalę do zgodnie się (jeśli w wyciągnąć 350 ss.) n i e b ę d z i e m ó g ł j u ż j e j w y k o ń c z y ć co zawarty starał pis m a ponad tego, różnorodnej o jego merytorycz­ się punktem Napisana pięknym wyjścia. Dr Delimat językiem, na stać tury się sał a Ludowej powinna krótkim będącym się podstawie również dokończyć jego uporu tej do procesem mogli Musimy i głębokiego że za że dziś podjąć go wielki wśród to für mało Kul­ Muzeum, pozo­ które objęłaby wkład włożony ( j a k to deutsche napi­ Volkskunde", i zbyt powierzchownie i zbyt powierzchownie chłopskiej, nie szukając zlekceważyć. Nie danym ją jako wyraz za powin­ Muzeum n a s przekonać mało za kultury go sami żalu, tych, Za „Jahrbuch pracy), zmian abyśmy zwłaszcza to, b y marksistowskich, druku, pracowników tegoż dyskusja. w do materiałów pracy, ominąć zginąć. całkowicie zespół zebranych zapowiedzią dyskusji. partiach upartego badacza badań przemian, nie powinna przez przeznaczonym gdyby samym tych praca omówionych rozdziałów nas program zajmujemy pomiaru jego opracowania na artykule jak realizujemy dla dla jednego, wytrwałego, w było Ale niektórych za .plan c w a n y c h II. Nie przez żyje. w impulsem i Sztuki stałych, cz. nie gotowa niego metody mu już uznania nas nie ma. Niektóre prace d r Tadeusza D e l i m a t a Materiały do budownictwa graficzne, Polski atlas z M. t. Muzeum Tkactwo ludowe, Oskara O genezie Dział łodzi etnografii s. w Szczecinie, R. 3 8 : 1 9 4 7 , s. Prace i Materiały Etno­ 164—165. Etnografii Lublinie za „Lud", Warszawa Kolberga t. i rok Etnologii akademicki 39:1952, 1954 ( p o g a d a n k a Uniwersytetu 1946—1947, „Lud", kultury klepkowych na Muzeum i jej Pomorzu, Pomorza s. 461—467. do przeźroczy). 1954 ( p o g a d a n k a do Ludowych do francuskim, polskę museums Garncarstwo cz. 1, Floating w w Warszawa w Kultur Przedmowa A skim, do przeźroczy). przemian, „Lud", Zachodniego „Lud", t. w t 4 2 : 1 9 5 6 , s. 4 9 — 6 8 . 4 2 : 1 9 5 6 , s. 782—785. Szczecinie, „Lud", t. 4 3 : 1 9 5 8 , 396—398, Muzeum Den pilaw 448—451. ludowa, Stosmiek pow. Zakładu Curie-Skłodowskiej Morskie Ceramika Ziemia", działalności 3 7 : 1947, s . w 1947, s . 1 6 4 — 1 8 6 . etnograficzny, Sprawozdanie im. ludowego t. б, L u b l i n w Polska tomu angielskim, samling i Ársskrift, ludowe Wrocław w t. Warszawa Lalland-Falsters-Stiftsrnuseurn woj. 1:1960, 4 3 : 1958, s . 398—405. 1958 (to s a m o w językach: 1959, s. lubelskim, Lolland-Falsters-Stifs- [w:] 5—40. Prace i Materiały Etnograficzne, t. 18, 29—138. „Zeszyty t. „Lud", ludowa, niemieckim). Maribo 1951, s. Museum, Warszawie", Warszawie, sztuka Etnograficzne s. 26—29. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej �505 KRONIKA Les taches du „Zeszyty t. 1:1960, Fishing Musée s. Costal za w The and i of druku). za 1962 г., Warszawie", recenzji zamieszczonym w of Etnograficzne 3, ( w wej Boats, t. 2 : 1 9 6 3 , t. i s. w 24 l i p c a Maksym Mazovie, Warszawie", (z Define t. National 1:1960, s. Mu­ 44—52; Part t. 2 : 1963, s. 4 3 — 5 2 , ( s t r e s z . polskie). Muzeum Ludowej tłum. Kultury Kultury i i Sztuki franc). Monuments Etnograficzne Thier Etnograficzne in Sztuki Muzeum the Mazowsze Ludowej Kultury w i Region, Warszawie", Sztuki Ludowej opracowań popularnych „Zeszytach Etnograficznych podaje W. Jarecki Muzeum we Kultury wspomnieniu i Sztuki Ludo­ (t. 3 ) . 1964 r. z m a r ł Maksym FADDIEJEWICZ jeden Rylski Kutrzeba-Pojnarowa R Y L S K I z najbardziej Faddiejewicz Faddiejewicz Anna Piwocfci, znanych poetów i etnografów wsi Roimanów- Rylski. urodził się 19 m a r c a 1 8 9 5 r. kijowska. Studia gimnazjalne we i uniwersyteckie ukończył Kijowie. Przez grafii 20 l a t M . F . R y l s k i k i e r o w a ł Akademii gował i wydał Nauk sztuki ludowej, zyki, teatru i Maksym wyższej skiej, Pisarzy Ukrainy, W F. Rylski polskiej Ze poniosły współpracowników historii i współczesnemu rozwoju „Narodna czasopisma roku był ukraińskich sztuk stanowi reda­ ukraiń­ plastycznych, m u ­ tytuł d o k t o r a honoris Akademii i Etnografii ta w uznaniu Rady Leninow­ dyrektorem USRR, członkiem wiele lat był Ukraińskiego Jegiellońskiego, jego zasług d l a Naj­ prezydium nagrody ZSRR, Nauk i przewodniczącym 600-lecia Uniwersytetu causa i Etnografija", Przez do członkiem Nauk Akademii Etnografia". Slawistów 1964, z o k a z j i delegatem ZSRR, państwowych oraz Tvorczisť KPZR, Pisarzy nagród ZSRR „Sovietskaja Komitetu członkiem Związku laureatem Nauk Sztuki, Folkloru czasopisma Międzynarodowego Slawistów. zarządu Akademii Historii redakcyjnego t y m z zespołem poświęcone Rylski członkiem członkiem Instytutu Instytutem Historii Sztuki, Folkloru i E t n o ­ okresie zagadnieniom Faddiejewicz redaktorem W filmu. ZSRR, Związku USRR. liczne prace skiej M. de w druku). ka, pow. skwirski, gubernia w region „Zeszyty Warszawie", 183—185 M A K S Y M — la Ludowej to Boats, tamże, Ksawery Dnia sur Sztuki Attempt Ethnographic „Zeszyty Warszawie" ukraińskich i Etnograficzne Muzeum t. 3, ( w w (An Ludowej „Zeszyty Kronika Wykaz études —• Bottomed Sea—Goings Preservation „Zeszyty w 1: Flat Sztuki 1961 г., Warszawie", State ses Kultury Pomerania Part Kultury 2: dans Muzeum Polish Characteristics), Kronika Varsovie 102—110. of Boots zeum de Etnograficzne naczelnym kolegium członkiem Komitetu otrzymał popularyzacji kultury. śmiercią wielką Maksyma stratę. Faddiejewioza Rylskiego nauka i literatura radziecka �KRONIKA 506 IWAN Dnia dzieckich się 17 września — I. I. Potiechin. N a na studia w nego. W roku wschodnich demii ZSRR ludów z najlepszych jego Czarnego blikował studia mad Leniimgradzkiego kandydacką antykolonialnych oraz ze Oüientalistyoz- ustroju zostaje do jego uczyniły I. I. i narodowowyzwo­ publikacji. Głębokie Potiechina ekonomii zbiorowo obszernym Aka­ wicedyrek­ śmderci. kilkadziesiąt się trówinież agrarnego afryikanistami radzieckimi aż historii, etnografii Ukazało na Instytutu I. I. P o t i e c h i n a był r u c h zagadnieniem ra­ 1930 z a p i s u j ą c Instytutu Etnografii innymi kieruje 'poświęcił zakresie szkiców afrykańskiego z afrykanlstów roku temat wraz którym zmarły prac na później przedstawionym szereg on w zdolności d zasług kierownictwem Lądu wstąpił swoich tym w najwybitniejszych zostaje p r a c o w n i k i e m Afryksntistyozny, któremu z (1955), k t ó r e b y ł o p i e r w s z y m również kontynentu lat POTIECHIN 'naukową pracę wyniku specjalistów Narody Afriki fii swą dziesięć Afryki, wszechstronne Pod jeden dragę k i e r u n k i e m ¡zainteresowan i nentu. zmarł afrykanistycznej i w Instytut Głównym leńczy sekcji 1939 b r o n i ( 1 9 4 9 т.). W organizuje 1964 r . Bantu. Tuż po wojnie Nauk torem IZOSIMOWICZ zarysem jednym tego konty­ opracowanie historii i dzieło etnogra­ z ipozycjii ' m a r k s i s t o w s k i c h . I . I . P o t i e c h i n temat proletariatu poświęconych szczególnym afrykańskiego, wybranym historii zagadnieniom uwzględnieniem historii opu­ walk historia Afryki Za­ chodniej. Do zasług dyskusji cowane mując szkoły przez ostrą siebie tezy krytykę funkcjonalnej). wszystkim Afryki. naukowych metodologicznych jako I. I. P o t i e c h i n a w przedstawił teorii W świetny należy zakresie badań również nad ludami on n a wielu kongresach zachodnioeuropejskich historii etnografii popularyzator oraz zaliczyć (m. radzieckiej wielki jego wkład pozaeuropejskimi. naukowych in. rozprawa zapisał przyjaciel i się na do Wypra­ podej­ temat on przede znawca ludów � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/27e3d6788f26229a31a1e1e70b315740.pdf 111f802a5b3e43dead5889d9c4f41a8b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:564 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:515 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.507-629 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E С E N Teoria M A R C E L des Lettres Praca Paris, była może czesnej tematu logicznej. ujęć nym. jako w że (wskazując sekwencji nazywa na nie a przygotowuje Główna systematyce, nych pole wieloletnich trudno jest zwrócić Rozdział miejscu badań uwagę I, ujęta się etnografię. terenowych — wości badań w postaci celowo koniec mowa badawczej. Na podwójnej, której a druga jedna r ó w n o c z e ś n i e część daje dobrego sprawiły, a w kon­ etnografii polega cywilizacją euro­ znaczenia przypi­ dążąc się że do do historii, się przejrzystej i całej jej się na nastawieniem zbieraniem pracy n i c innego, jak wskazówki. zajmuje i podziału stosowa­ doświadczenie jasności pozostaje badań rysunko­ badawczych przy Nie badawczy", składu bardzo wykładowcy najważniejsze prowadzeniu zajmuje dokonuje autora reliktów schematami jest t e c h n i c z n e rozwiązanie o ogólne (którą do w technik psychologicznym dobranego jest i skondensowana. „Personel rzeczywistości. Następnie r o z w a ż o n e dla nie­ etnografia, instruktywnymi Rutyna jego więc czasie, zbliża rozdziałów, procedury autora badacza, jest socjologii. pięć przynajmniej zatytułowany osobowością szero­ archeologią między zbliżone metodo­ monograficz­ ginących), nauk tego, Takie od badanie praktyczne systemie do kulturowych poglądy i jej nowo­ postawy badawczej określonym wielce jest zbyt niektóre W w wyczerpujący studiom kultur dość lektura bardziej przemian kulturowego więc w dla w przedstawienie streścić na działania pracy, nowoczesną ją jest kolonialnej. posługiwaniu wyczerpujące przez kultur, że etnograficzna". etnografią Znaczenie kontaktu społeczności do tematyka przy wymarłych"). tzw. danej między wykładami 1942—1956. wszystkim ratunkowych różnicy ułatwieniu innych etnografii ewolucji badań z lecz coraz wstępie przede Faculté latach określonej pogłębionym, we etnografii la nawiązaniami odchodzi badaniem wyrażone cel tzw. ludów nosicielami ustalenia za w zaznaczyć, procedury z związku „metoda wyrazem lecz związku jakościowej na także jako de to t a k p o t r z e b n y pewnymi jest wysubtelnienie w E 1 9 5 7 , s s . 108 etnograficznych, z etnografia węższym, Dalsze potrzebę głównie sywanego wymi, i on widzi „etnografią autora pejską ku właśnie uważa określane w Sorbonie wypada metod Paris autora na nie jest badawczej autora Publications France, przez temat wstępie przegląd dla mikrokosmosie. wskazują, na nowoczesna porównawczych koniecznością sam de rozczarowaniem: jednak Uszczegółowienie autora a Już procedury o n , że I'ethnographie, druku ten pewnym krytyczny jest Uważa de do na J metodologia Universitaires dyscyplinach pokrewnych ujęcie wg z etnograficznej w kich niego pośmiertnie. łączyć etnografii zarys co przez została się Presses przygotowywana prowadzonymi Wydana Méthode GRIAULE, de i Z zasady pierwszym do kompetencji za pomocą materiałów systematyzacji, organizacji i badanej komplekso­ w ekipie tzw. w krytyki ekipy terenie, zebra- �RECENZJE ó08 nych materiałów swe uwagi, Najdłuższy tytuł terenowych dezyderaty ze badań w instytucji rozdział i obserwacja jest naukowej, II (obejmujący faktów przygotowawcze techniki badań. w społecznościach, n a z y w a n e problemem, Przy w stosowaniu problemu nieniem (na centralnego podstawie a ludzkiej. rzędzie kontrolujące ale badaniach jest terialne), być 1 autor faktów uprzednim przygotowaniu zaskoczeniem istotne i by elementy. badanych lub jego się etap etnicznych, językowych, ocenie informatorów badanego i runku nien a być porcji, ani pośredni. być — W aby n i e stało zachęcającym opłacanie do przede lub wykorzystaniu pewne W — się t o a n i e l e m e n t e m koloryzowania wszystkim przysług ciekawej dane. on to z wyróżnionym mają po dla niego najbardziej ludów własnego autor poświęca do różnych jakimi osobowości. ope­ Zespół reprezentatywności główną wywiad trudność w zachowaniem w właściwych się odnalezienie Wywiad znając zakres przez autora w tym kie­ wi­ pro­ informacji, najwłaściwsze interesującego pośredni którzy utrzyma­ Informator do dalszych wydaje dla ustny pożądanym informatora. jak do tylko one kryteria, cechy zniechęcającym takich, był na wywiadów: autorowi autor piśmiennictwa wywiadem obserwacji. informatorów, Ostatnim, i dla zysku; umożliwienie aktywności widzi typy wypowiedzi opłacany, nie to oraz zwyczajowe dokładnie zawsze na ma­ Może zalicza t y m etapem widzenia główne kierowaniem swobodnych znaczenie ile n i e na kulturowy przedmioty konstrukcji) obrzędu względu kątem dwa ustnym pomiędzy ze z przy­ obserwowa­ n a i c h przynależność i ze w z g l ę d u pod wyróżnia autora związku jest bezpośred­ owocne. obrzędowe, o na­ tam słusznie fakt (np. studiowanie ze w z g l ę d u zjawisk wywiadzie proporcji zdaniem ludach, tych społecznych, dobrany Autor prowokowaniem przedmiotu rają opisywanych winien właściwych jest informatorów środowiska. wywiad niu badań typu każdy kierowane meto­ przydatne o d stałości stałe rozwój z jednakowości muzeal­ obserwowane celowo o Trzecim części, o to w y w i a d y . grup przy tak, by być np. całości, być głównie chyba nazwy, uwzględ­ społeczności. bardziej się, z Zalecony jest zwłaszcza były relacji Piąty opis się widzenia winno obserwacji że względnie one badacza której danym subtelniejszym także badanej tego, obserwacji Mogą etapem doborowi z kątem to badań. za zależną posługiwania Czwartym uwagi ruje autor sprawę obserwacje wiele coraz penetracjach do nad intensywna). zjawisko Przydatność sobie fakty zagadnieniem centralnego stanowić typu przy uważa bezpośrednich piśmiennictwa. ku огаг zaplanowanie zorientowanie pod Każde obserwacja, ludzkie, kulturowych. on wywiadem. (materiał, Zachowania ruchomych może tylko pomocą użytkowania, itp.). problemu specjalnie jednak za jest odmian odmian. tok wszelkiego przed wewnętrzna (sposób obrzędowe zalecone tych formalnej, że archiwów) (metoda założeniem Zdając badanie obserwacja przestrzeni nosi omówionych nad tym samym <za z w i ą z a n y bezpośrednia wyróżnia i autor uważa, pracy) z etap to ewoluejonistycznym etnograficznych których zewnętrzna jest kulturowych. zmienny, zbadaniu przydatny etapem faktów w przebadanie dostosowany pierwszeństwo w z ramowy, znane nych badawczej ekstensywną, i b a d a n i a postępowania a organizujące kwestionariusz zostało i Kwestionariusz uważa nawet wyróżnionym niej czasie połowę literatury porównawcze zewnętrznej, T y m niemniej kwestionariusz nego, w przy strony ideologicznym. ekipie Pierwszym terenie. Drugi i ostateczne sformułowanie od natury w t a m metodą drugiego uzyskanych porównawczą, nie ściśle tego poczynając treściom badania badanego zagadnienia, danych badane to być ograniczone odmianach dą Mogą blisko kulturowych". o s t a t e c z n e w y d z i e l e n i e -pola b a d a ń , d o k o n a n e wielu przekazując wskazówki. wszystkich „Wykrywanie etapów i badań polega sami rozdziale na zbie­ etapem �RECENZJE badań jest posłużenie metodycznymi. o rygorach zaś w o I się tak zapisu, dyscyplinami w o związku badaniach językowych, stosowany głównie o historyczną podstawowe grafia dochodzi badania całej przy do do faktów stosowaniu kategorii o na których i faktów otaczanych Metodę walorze poznania dochodzi Autor każdego i źródeł historyk dopiero one zbadanego zadanie faktu chodzi autor poprzez widzi poprzez zestawieniu badań przede społecznego Etno­ bezpośrednie po podjęcie za radzi Jeżeli — drogami: i lub autor wywołanych. innymi też chodzi użyteczny dyskrecją zapisów. kultury postuluje Miałyby tak etnograficzną historycznym badań przypomina jeżeli filologiczną tekstów metodą osiągnięciami opracowań, zbiorowy, etnograficznych psychologicznej. znaczenie z podstawie ich autor wywiad uzyskanych szczegółowych. metody miejsce w także formie etnografów. pokrewieństwo migracji instytucji, serii ustalić analizie stwierdzeń dróg na badaniami przez a językoznawczą 1 atlasowej uwagę poza i i jej rozróżnienie wykrywanie a często stosować metodę zwraca pokrewnymi, metodą monograficznej techniki, badawcze, tajemnicą z 509 przy za­ wszystkim w świadomości jednostki. Trzeci nych 0 rozdział problemach pisemnym, kowym faktów. krytykę do oraz Do krytykę źródeł źródeł krytyka gę na na czas, lub miejsce, Rozdział technikę takiego prac, w jeżeli schemat dzące chodzi opisu, W zdanie zasadzie jest dość byłby on z luźnych notatek autora. obawiającą Nie niami nie (co w i ą ż e to W i się to lub spełniają, lub W doty­ odróżnieniu badania winien na się wagę i opisy­ zwracać uwa­ ze względu przedstawia zwięźle na i danego (kto czynnością autor „ubogą przekazywania przedsta­ przez obrzędu i jakiej ele­ wyboru proponowany i jego czynności w wyobrażeniach konkretnego, jednostkowego w rozszerzony tej kryterium niemożności się one etnogra­ aposteriorycznych rytualną z tą służyły specyfikę rolę zasadę zakończenia jako najlepiej poruszonych autora refleksji nie by oczywistej przedstawienie zamiast socjologią, przynależności elementów wydaje on stronę tam plinę bogatą, wobec przez a czasie specjalną Ważny jeszcze umieszczone na wyróżnia jak w badacz wskazuje obejmować: krótki, już apriorycznych też faktów. — źródeł informatorów, społeczność materiałów", winien opis krytykę ich ich zbadaniu. materiałami, proporcje wyobrażeniową nim dźwię­ spełniały poszczególnych Autor źródłowych językoznawstwem partii o w sytuację. Wskazuje który Konkretny że i problemu. zbadanych i stronę przypuszczać, kończy się materiałów Rozdział badań: tam strony daną po ludzkich zebranymi autora dokonuje) działające ich jest posłużenia wszystkich uczestników). toku przypadkowość ich konstrukcji. opis. w zachowań od przez „Opracowanie wienia konkretny przebiega technicz­ i wiarygodności tej k u l t u r z e przeprowadzana wybranego przedstawionych w zatytułowany udokumentowaniu mentów jaką już Mowa filmowym wyróżnia krytykę wytworzonych i innych osoby V, ficznych źródeł on zupełnie materiałów. Autor materialnych funkcji, pisanych pracy typowość zalicza o materiałów. fotograficznym, zebranych krytyce. przedmiotów strony faktów obrzędów, faktu. utrwalaniu mówi zebranych kartograficznym, krytyki i od „Zapis", organizacji poświęcony jej. K r y t y k a niej wania i i jest kultury czących od IV autentyczności danej zatytułowany rysunkowym, rejestrowaniu Rozdział 1 pracy, rejestracji n i m spraw. i Należy uzupełniony. Pracę przez wydawcę, a widzi etnografię pomiędzy krewną", pokrewnym lecz pocho­ jako dyscy­ dyscyplinom całych materiału. jest celem ani nawet tego omówienia wyczerpujące polemika wypowiedzenie z poszczególnymi się, c z y i o tezami ile w s z y s t k i e i zalece­ najważ- �RECENZJE 510 niejsze problemy najwłaściwsze szczególnego stawienie nizmu. w metodyki nacisku metodzie Opis na 'społecznych. o niepowtarzalności o tkwiących w wszechstronny pracy nie nie ficznego mamy opisu widłowości mowaniu nego traci metoda o dziś t u służyć przez coraz od takim w małych porównawcza się wydawać przyjmowaną w takim dofooru mało istotna. LÉVI-STRAUSS, Les de F r a n c e ) , P a r i s 194:9, s s . 6 2 3 . Tylko samodzielna ne jedna jeszcze Straussa jak na których czytelnikowi trzeba i polskiemu dodać przez otwarcie jącego roku ficznych, w 1962 r . W jak i Najczęściej bo wiekowy ślana w ujęciu Sorbonie . się w Recenzji w jako dotąd innych rzeczą symbol rodzaj literaturze ludzki Claude na i mogłaby przymiotnikiem, ziemi, Lévi-Straussa w prac by określenie rzeczywistości nauka jako o „antropologia na dwie w języku prace, w Levi-Straussa jakie — tak obie etnogra­ złożone nauka, temat, wartościu­ publicystycznej jednak człowieku jego nie zarówno miejsca, zająć Lévi- przemówienia tylko a Nazwisko spojrzenia i powinna na tym znanych i tego naukowej Polskiej" naukowej pracy Do 1 w szukać w udostępnio­ polskim . artykuły naukowych. nowoczesności humanistyki tej h u m a n i s t y k i poprzez (Presse artykuł trwale relacjonującego, próżno párente sylwetki „Etnografii prac czasopismach polskiej lat Z 2 la większy zostały wypowiedzi, doczekały nowym jest jego jednak współczesnej rozwoju określana pew­ się Kwaśniewski tłumaczeniu zarówno krótszych na w kilku wyłącznie jednakże zainteresowań wanym „Argumenty", socjologicznych często . od szerszego, 3 się 4 rozu­ okresie wydaje de i jeden Lévi-Strauss, ich wydanie akademickiego pojawia élémentaires książkowa Claude przez niektórych, omówienia wydane jest popularyzowanie czasopismo nieco structures pozycja autorem tłumaczenia francuskim pra­ takim przypomnieć. Univeirsiitaiire zbiorowej, monogra­ drobnych Krzysztof C L A U D E recenzowanej przy Polsce jednak metoda porównywanych w Perfekejonizm Tylko w przekonaniu ujęciu uogólnieniom etnografii przeciw­ ewolucjo- zapominając Jednakże rozumowaniem. metodyką jako nim nie społecznościach. może się kryteriów nieraz to się położenie grzechami W znaczenia. przedwczesnym Wydaje chyba powszechniej posługuje prawidłowościach. zależności pracy. nią i autora historycznego, pomocniczego z tej monograficzny, techniką procesu w zainteresowań tym opis w jej tezie. Jest marksistowska czynienia stwierdzonych nasilenia słuszną do ma — swego zawarte obciążonej ogólniejszych historycizno-porównaweza — jest Nauka konkretnego nim są na podstawowej porównawczej, monograficzny naukach faktów etnograficznej skupienie uwagi bardzo problemy w plano­ pozornie wiekowa, antropologia, nowa, jak okre­ strukturalna". C. L é v i - S t r a u s s , Smutek tropików, Warszawa 1960; t e n ż e , Rasa historia [ w : ] Rasa a nauka, Warszawa 1961, s . 1 2 3 — 1 8 0 . C. L é v i - S t r a u s s , Co to jest antropologia społeczna, „Argumenty", R . 4 : I 9 6 0 n r 1 2 3 (16 X ) ; t e n ż e , Kryzys antropologii, t a m ż e , R . 6 : 1 9 6 2 n r 12 (19 I I I ) . P o r . t a k ż e S. K r z e m i e ń - O j a k , Antropologiczne wizje C. LéviStraussa, t a m ż e , R . 8 : 1964 n r 16 (19 I V ) ; t e n ż e , Uroki barbarzyństwa, tamże, n r 17 (26 I V ) . 1 a 2 C . L é v i - S t T a u i s s , La pensée sauvage, P a r i s , 1962, (rec. A . K u t r z e b a P o j n a r o w a , „Etnografia P o l s k a " , t. 7: 1963, s. 5 0 3 — 5 0 6 ) ; t e n ż e , Le tote­ mismo aujourd'hui, P a r i s 1962 ( r e c . К . M а к u 1 s к i , t a m ż e , s . 5 0 6 — 5 1 5 ) . Najczęściej n a łamach t y g o d n i k a „Kultura" w artykułach S . Żółkiewskiego, p o l e m i k a c h J . Słojews-kiego, Hamiltona. 3 4 �RECENZJE Zainteresowanie, kręgach ryków literatury, wiście jakie naukowych, n i e stać antropologia wśród 'których następnie się udziałem etnografa, „ludoznawstwa" — kultury, w wszystkim teorią kultury. jących swoje kultury na i przez Aby Claude W kultury taką ślad przez nimi drogę, drogi w mistrzów mienne. ku, w storii w się pod — ale własnej, Na dwie obecnie nie recenzowany tytułem pozycji, różnych zwłaszcza o sugerowane jaką dotąd zbiór i jej metodologicz­ nauk o człowieku. autora, 6 dziś w skwapli­ polemiczne . dotąd wydane przez po­ autora, rozwoju tej stosunku do jego wydają się zna­ pozycje szkiców we teoretyczna elementarnych równoznacznym które również szczeblach szkoły nie­ metody pozycji, wypowiedzi omawiające praca niego nas, lecz wypowiedzi samodzielnej tej drodze antropologii pozostać kilku reprezentowanej na zbliżającego strukturach z różnych z nazwą lat, w y ­ nowego kierun­ strukturalnej . 8 czytelnikowi polskiemu pracy, etnograficznej dokładną odniesieniu 9 teorii niego u opiera­ tradycyjnej i przez tych niektóre studium z nie może różnych własne rozwoju teoretycznych, Lévi-Straussa rozwoju również rozwoju przez wspólnym teoretyczne nas praca ficznej , w recenzowana przypomnieć literatury zajmować przez jest jak gruntowne utworzenia pokrewieństwa, stanowisko szy iść znaczyły drugą 1956 r. Pragnąc pory 5 7 antropologii turach zarówno i poprzedników . Pierwszą pokrewieństwa, dany tej reprezentowane kierunku Claude kierunku fazy socjologii zresztą oczy­ strony zainteresowanie metodologiczne, krytycznej ogólnym publicystów , powinno jaką stanowisko do tylko histo­ może z jednej zaś implikowane wytyczne oceny przez i nie współczesności, rozważań różnych postawić czerpanych znajomość Nie dotąd drugiej filozoficznej), niektóre kraju. z studium kierunku bardzo Polsce zainteresowań wystarczy reprezentowana zastępują za nie w przykładach z w należy przedindustrialnej wsi, przedmiotu przyjąć właściwie w na antropologii naszym zajmują notowane zycje, i jest do nowego móc w tradycyjnej, kultury tyle dziś sztuki, reprezentującego wszystkim (także kokieterię dotąd implikacje Ocenę przede budzi miejscu historyków „strona", nie etnografii jednak brak koncepcja druga Lévi-Straussa, udostępniono Francji ta kulturalnej swoistą badawcze. wie co współczesnej społecznej ne Właśnie studiów doświadczenia wiejskiej, zakres czuła przede pierwszym również tradycje tym strukturalna na chyba 511 jest do analizą autor francuskiej treści jej i metodologiczne tak wielką podjętego którą szerokiego monografią jeszcze raz na istnienie wielkiej zdobył i sobie światowej, rozdziałów. zajęte kręgu przez nowo dla nie chcemy Interesuje autora badanych tematu, pracy specjalne o miejsce w tej nas w wtedy po w pracy pierw­ Omawiana literaturze wykorzystania hi­ chwili tej raz społeczeństw. nienowego struk­ w własnych etnogra­ (i czę- P o r . J . P o u i l l o n , L'oeuvre de Claude Lévi-Strauss, „Les T e m p s Modernes",. 1956, n r 126 ( j u i l l e t ) , s. 1 5 0 — 1 7 3 ; G . C h a r b o n i e r , Entretiens avec Claude LéviStrauss, „Les L e t t r e s N o u v e l l e s " , n r 10; A . P a r i n a u d , Entretiens avec Claude Lévi-Strauss, „ A r t s " , 1 9 6 2 , n r 8 7 1 (30 V — 5 V I ) . 5 W p r a c a c h J . P . S a r t r e'a i G . G u r v i t с h a. Wymienić wśród nich trzeba przede w s z y s t k i m E . Durkheirna i M. Maussa. W ś r ó d n a z w i s k u c z o n y c h , którym wiele zawdzięcza w s w o i c h p r a c a c h , wymienia L é v i - S t r a u s s z a r ó w n o k l a s y k a szkoły amerykańskiej L . H . M o r g a n a , j a k w s p ó ł ­ czesnych m u R. H . Loviego, A. L Kroebera, R. Lintona, P. Riveta, M. L e e n h a r d t a , R. de S a u s s u r e ' a i i n . N i e można pominąć wpływu, jaki wywarł na pracę L . S t r a u s s a również S . F r e u d . C. L é v i - S t r a u s s , Anthropologic structurelle, P a r i s 1958. P o r . literaturę, jaką -podaje w zakończeniu s w o j e j p r a c y A . W a l i g ó r s k i , Studia nad więzią terytorialną i rodzinną wschodnioafrykańskiego plemienia Luo¡ „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 7, 1 9 6 3 , s. 3 5 7 — 3 6 2 . 6 7 8 9 �RECENZJE 512 ściowo cudzych) uogólnień wielu w badaczy tej p r a c y dzianem 1 0 . postawy prac badawczej ralną Lévi-Straussa się zupełnie turom jaki má czajonym język się już wnosił nieodzowna już do ładnego do trafności zdolności tej zasadzie i г przecież Mimo uznania prace które w jego spostrzeżeń literackich. W pełniejszego pracach, żadnej mi struk­ Dlatego polskim, też przyzwy­ tłumaczonych naukowych, pasji jednakże wykładu pozyty­ struktu­ nie wydaje przyjąć. gruncie dla szkoły, elementarnym można na spraw­ innej antropologię s.), p o ś w i ę c o n y znajomość się wszelkich n a d kulturą, w (62i8 prac autora wytycznych chwili tom wielu daje stać jako przez Lévi-Straussa jego nie w przez może autora reprezentowany lepsza stylu publicystycznych Lévi-Strauss tez nowych dalszych zajętej teoretycznych stwierdzenia, jego polski, „polskiej" w wyprowadzenia na szereg znajomości marksizmu. aby pokaźny pokrewieństwa, wydaje sobie założeń kierunek i rzutować podstawowych kierunków wnosi już wychodzących nowy możliwe, terenowej będą i jej przyjęcia np. z współczesnych fermentu, pracy z kolei przyswojenie współczesnych, wów i doświadczeń Dopiero możliwości innych jak nowych t e o r e t y c z n y c h , które swych na badawczej przecież koncepcji pracy metodo­ logicznych. Lévi-Strauss kliwym wykładającym ślady jest z form T wania. W dla i jak zainteresowań leży ludzką ku tym, jakie turach pokrewieństwa tych struktur niających turach się i z syczne tu bardzo w ma wskazać silne. przyszłości. U form podłoża zrodziła przed ale o przykładów Punktem tego drogę na do naturę jednak struk­ przykła­ uzupeł­ ludzka. je Ma zara­ wieloaspektoi ująć pracą o bogatszy, a jest struk­ odtworzenia wykazać laty wyjścia kierunku przez zarazem sklasyfikować jest norm procesów elementarnych natura autora dwoma postępo­ o elementarnych przykładem podstawowych, norm trwałością przedstawienia Praca badań studiującym zrozumienia przeciwstawnych, tej, którą konsekwencji. Praca wni­ France, społeczeństw podyktowanych próbą działania. recenzowaną Wybór badań dla od kierunkiem form z społeczeństwa i de i umysłowego zarówno własnym pierwotnej, te bystrym College kulturalnej kierunek wielką naszego i życia kultura. podstawowych, tych -swojej kultury kultury pierwszą źródeł metodologiczne są ten stworzyła podstawowym zróżnicowanie Analogie kiej" dwu różnych podstawowej, zgodnie wość jest i znajomości rozwoju następnie pokrewieństwa warstwy zem tłumaczy ich zainteresowań profesorem społecznej społecznej budowania teoria z zawodu obowiązujących publikacjach i dla z antropologii organizacji użytecznością historycznych, filozofem, bieżącego, odtworzenia swych pierwotnych życia zagadnienia daw nych prymitywnych dzie wykształcenia obserwatorem w typy. myśli „dzi­ ujęcie przede kla­ wszystkim nazewnictwo. „Przez w struktury przedmowie — krąg krewnych nych dzielą dzić i elementarne systemy, związki niejednokrotnie strukturę pierwotną i system stanowi Por. A. etnograficznych 1 0 określa lub tych, motyw autor uprzywilejowanym". nazewnictwo pierwotnym (grupy: małżeńskie" decyduje wyborem pokrewieństwa których spowinowaconych ich na dwie z sobą w w Z (s. I X ) . O nim do teorii lub to, co w się zakazów. systemów wyborze psychologia socjologii przepisy Praca — pisze od razu wszystkich i tych, którzy ostatecznym wiążą i pozwala określając mogą, ekonomiczny przywilejów wstęp które którzy jednak rozumiemy nazewnictwo jako krew­ nie mogą wcho­ współmałżonka jednostek; nazywa zawierania poświęcona pokrewieństwa, K u t r z e b a - P o j n a r ó w a , Uwagi na- temat b a d a ń terenowych гое Francji, „Etnografia do autor ustalić się małżeństw, strukturom której organizacji Polska", jako niekiedy t. powinna i metod 8: 1964. �RECENZJE prowadzić wraz z kompleksowym chologicznym) logiczne, i stających je w autor nad i same) grupy myśl na taka w natury dziej i stanowi zakaz zarazem różne niejako stając i dokonuje zarazem Część czym I za M. tego, i Nawiązuje do rozwoju izawierania uprzywilejowany Część ralise) nia II w na do uogólnienia, stwo) szczegółowe lijskim, w stwierdzeń analizuje mu części systemy się lise), od struktur stwa nowoczesnego. 33 - K t n o g r a f i a zasadą do studium myśl przejścia pierwotnych W Folska, t. I X spi>- w niej wyra­ przejściem I a występujące wymiany [élémentaires) rozdziale jako w nas dwu na wsi rodzin) zasadę. gene­ (l'échange jej ludów. istnie­ Autor po­ (wewnątnz- II częścią było — ludów, pozwalają­ badacza, swoje w zasady Chinach ograniczonej i w do złożonych do uniwersalnej społeczeń­ austra­ przechodzenia społeczeństw, Indiach. W (complexes) podstawowych od autor konkluzji „uogólnionej" podstawy po obserwującego własne społeczeństwie konkretnych powraca etap między różnych siebie do wnio­ uniwersalną u i wewnętrzne oczywiście analizy tę różnych doświadczenia przez i i wykazaniem pokrewieństwa przyjętej wymiany (znana „wymiany" kultury tym małżeństwie zrozumieć życia z konkretny rodzeństwem między z własne systemów od z przepisy kuzynami. podstawową, zewnętrzne oświetlić Polemizuje w małżeństw granice (w etap się między jakiś przy traktowana specjalne PiagetaJ zasady czerpanych przez i pomiędzy zawierania ile ostatnim systemu i porządku, stara i kuzynami dobrze wyrwanych Autor wymianie między krzyż" szczegółowej małżeństwa zajmuje krewieństwa, O do do bar­ ograniczonej", „wymianę" inny uogólnieniem współczesne II, w ogólnych „na określa poparte kultury reguł klamrą nią przepisów małżeństwa Freuda w i powszechne przez pozwalający przypadków również — widzi systemu ich stosowania. nowego „darów". zasady małżeństwa, się zakup, widzą­ należący jakąś Poprzez „wymiany dualistycznej, przykładach, i myśli sądzi, organizacji, ta jest ceremonii wymiany małżeństwie zajmuje konkretnych na problemowi małżeństwie przypadek, równuje, wymianę cych w w systemu przyszłość w gdyż odbicie uniwersalna te teoriom z autorami wyłącznie jest zawsze małżeńskich również reguła ludzkie (nie ludzkiego, organizacji. związanych psychologicznych małżeństwa pracy charakterystyce jest nim Lévi-Strauss a odniesieniu grupowe) z instytucji (croisés). grupy ludzkiej. dawniejszym zakazów nowego ona Widzi natury mija. organizacji widzącego małżeństwa, forma Ustala zasta­ się c z y też jako systemy kategoriach koncepcji Frazera, współpracy socjologia"), wstępie niektóre dla kultury. Reguła charakteryzując egzpgamii, historyczny i w wymiany, kuzynami który poświęcona małżeństwa endogamii zasadę to przejście. Maussem, podstawy skami z pracy sprawa jest, się do We wszelkie Polemizuje składnik sobie psy­ (społeczeństwa). praw organizmu instynkt kazirodztwa przeciwstawne logiką przyczyn X V I w. złożonego, c h a r a k t e r y s t y c z n e g o nającą kultury obejmujących przyrodniczych integralny i sprzeczności „także i wniosków. i przeciwstawia wyłącznie i wkładem dorzuca obowiązującą Autor przed Jest dyktowanych szukających kazirodztwa niego części natury małżeństw, właściwości konflikty (a a u t o r strukturom ekonomicznym organizacjach". dwu norm krewnych. n i e powstała Dla „o oraz zachowania H. Maine'a) zasadzie społecznych. naukami poświęconymi motywom zachowania. psychologia wstępu zawierania temat się tłumaczącym przeciwstawieniem bliskich H. Morgana cymi ze regułą zakazów społecznej stylów uniwersalności uniwersalną istnienie że bardziej się stałości Taką (L. coraz następnymi, społecznym z różnych składa się dwiema pozostawia j a k fizyka, biologia, się Praca lub decyzje postawom wynikające n a u k -takich, nawia jedną (gdzie 513 i (genera­ małżeń­ zasad po­ powstawania �RECENZJE 514 zakazów z małżeństwa, Malinowskim dowskich i próbuje pokrewieństwa. Zakazom z prawa pragnienia ich rządku, entropii. mienia nie o występującym się, wyrazem i egzogamia i braterstwa. niektórych tę grupy miejsce znaków w jeden życiu społecznym, rolę i zajmują jest ( r e d . ) , Essays G L U C K M A N on the wy­ łamania po­ porozu­ jednak stopień ogólnym systemie wartości . n Anna M A X a psychologów, do w freu­ systemów podstawową: (s. 6 1 2 ) . R ó ż n y jakie z przez dążenia samą Polemizuje koncepcji jako analizowane naturalnego pełnią i integracji wymianę z porozumienia przeciwstawiają doskonałości opartym zagadnień wysuwane stosunki będące Język i wnioski kazirodztwa jednostkami przez porozumienia, o natury złamania, między osiągniętej egzogamii oparciu przedstawić rastającym do natury w ritual and Kutrzeba-Pojnarowa social relations, Manchester 1962, s s . 173 Na powyższą rites Les Tribal de Society, lysis of Three całość passage, składają s. 5 3 — 8 8 ; D a r y l l a Yako Mortuary Symbols of 124—173. E. Evans-Pxitcharda, M. Początkowo Sciences). szkiców przez Wobec tesa tego M. i i Gluckmana Forde'a były Z analitycznego, a Gluckmana szkicami odbiorcy typu kręgu i Forde'a Fortesa rezygnacja Odbiorcy Nie Arnolda się z z rozważań tylko Van tytuł oferują inne dla bardziej wygłoszone Simon Można od izałożyć rzeczy obejmował zagad­ że i nie zyskała mieć szkicami na się, pisanie że ludzie niemniej zwykle na For­ mogły początku klasy, do napisane dwoma pomylić wypada serii, wykłady nie tymi 'samego i innej książka tego, wysokiej szczegółowych (Social zakresu, między przez Fund samego publiczności nastawionych Interpretation, tego różnica Ana­ (Manchester), an ten sposób in an w wobec szerokiej Office opublikowany W strony się zawsze Turnera Ritual, auspicjami z Turnera. zarysowała dokonania jaki Engels, historię i M. to doskonała n a dzisiejsze Frazer, Tylor, prace Marett, to o k a ż e jest powtórzeniem zadedykowano podsumowania zarazem antropologii, Gluckmana ale j e m u krytycznego nia wpływu, szkicu Gennepa, hołd na V. Turnera, Victora (Manchester) and Succession, wykłady pod został jednak zawodowego. and E. Evans-Pritchaxda i dwa ucznia Ritual na jednak niekorzyść uniwersyteckiego. jednocześnie langes, dodano i trzy Forde'a wykład drugiej i 89—123, historii przygotowane charakteru dla że Death Circumscision i D. do i jego tematycznej. s. Ndembu Gluckmana (Cambridge), (London) opublikować jednak, Forteisa szkice: M a x a Forteisa Forde'a Fortesa antropologii Forde'a zwartości in zamierzano stosunku cztery Ceremonial, Passage s. nienie się s. 1 — 5 2 ; M e y e r a w jego próba całość, dorobku w obrachunku głównym, de Passage Gluckman tym zakresie. z wywarli systemu to ustale­ De spojrzymy obok podjął Jest przeszłością, Jeżeli badanym Rites M. dziedzinie obrzędowości Reville, Durkheim. się, że a Couwstecz pokre- Przedstawione powyżej u w a g i mają n a celu jedynie p r z y p o m n i e n i e pracy t r u d n o dostępnej w P o l s c e , a stanowiącej ważmy p u n k t w y j ś c i a d l a całej p ó ź n i e j ­ szej twórczości n a u k o w e j j e j a u t o r a . Pełniejsza a n a l i z a założeń metodologicznych i w n i o s k ó w tej p r a c y może b y ć p r z e d s t a w i o n a j e d y n i e n a t l e współczesnych k i e ­ runków rozwoju francuskiej socjologii i antropologii 'Społecznej. Z o s t a n i e o n a p o d j ę t a w „ E t n o g r a f i i P o l s k i e j " p o u k a z a n i u siię n o w e g o w y d a n i a 4 e j p r a c y , k t ó r e podobno jest w iprzygotowaniu. 1 1 �RECENZJE wieństwa, problemem I zakresie w tym bości swych jest tomów — ich hipotezy okaże że bardziej De gałąź wanych pod tematu, ale zornie jedną z Frazera Złotej łeczeństwa istnieją momencie się ceremonii jące na jednak Czy ważnego Van — że w sposób sobie dokonał tym w konywania, Odkrycia tego, od się w Gennepa „stałą" ciągu przejściowe, obrzędy procesów zanych że można lub rozumieć czy ślone t u , że rozumienie Durkheima, aspektów kich, który życia zgodnie gijne, okresu laickie. do od i pogląd chciał próbuje od Tylor wywodzi się do był się dalej takiej powstają w tego, co którego prze­ być jako temu między co Po­ najmniej od społecznych staje się ludz­ areli- odniesieniu społeczne boga okre­ sobą. stosunków w to­ nie- Sakralny ściśle analizie słuszny zwią­ dzieje, umysłu świecki. wszystko czczące owoce t a k się dla zresztą stosunki kongregacje — aktowi ewolucji gdy przejścia, społeczeństwa. wykonują pozostają lub którym to to grupy, społecznych gdyż swojej do powstają Frazer wszelką Wynika grupy całkowicie chyba ponad dlaczego ludzie w się od grupy, możliwości religią zdaje czy sakralny, których której dla­ sposób ruchy. stosunków grupy by on istnienia tłumaczyć, charakter momentu, odkrycia i stąd fakcie w od do jedynie odkrycie, (rodzajów drugiego, kategoriach się dokonać drodze dowieść boku przechodzi stosunków, staje Zdaniem może tego próbuje na stwierdził których Durkheima czyli że w dowodzi znaczenia obrzędów. dobrej dokonać tych polega­ okoliczności. końca? na nowego samym który posuwa do człowiek się nie ceremonie, wszystko sytuacji, w w aktu, jak różnych do w tak, jak ale sakralny sakralnego Ten już te mają ma notabene przejściowego, lizowane, nie pojęcia z którą zajęcia są przechodzi pewne zależnie tym, są jednostka V a n Gennep Ceremonie istnieją czynności, dobne nie idei, gdziekolwiek ceremonie. półcywilizowanego oznacza jednego od ogólne poszczególnych 'odkrycie tego, ustalania znaczenie, zależnie funkcji powstałych nieprzekonujący. na każda zawarte własne — spo­ zakłóceń oczywiście tłumaczenie tego sprawdzić ładu momencie tłumaczy przekonujący już mający łagodzenie w się mnogich, utrzymania jest znajduje obliczu społecznego życia obrzędami. ktokolwiek warzyszą które w dla do po­ różni tymczasowych, pozostawiając jest sposób że nie swoje że za polegały życia swego myślowych z tymi czym w jednak pochodzeniem grupy, rezultacie początku, posługuje, s y t u a c j i do s y t u a c j i , o d stany I że czasie. P r z y i w uznany na je jak przykładem świadomość, tradycyjnie Van iż jest problemu dowieść jakim wątpliwość, z posiadać postawionego postanowił doprowadził praca T y m się swoje od jak zaawanso­ źródłach produkcji niezależnie mniej Rites to Engelsa, Tylora, Passage do przyjąć Maine'a, po passage, wzmożeniu można Gennep nie. Jego odkrycia, rozwiązania tę nauki, nieskończenie de funkcją posiada ale prace materiałów. grupy dzisiejszej przewodnikami przejściowych, z do gru­ przejrzeć Gennepa interesuje których dzięki spróbować pierwotna mianowicie, z nich społeczeństwie, jednak tę przejście, ochronie, są Van obrzędowości. choćby materiałów, systematyzuje stanów każda te — mniejsze, ujęcia zbiorów nie jednostki hipotezę w ale przeszło miały zbiorem jej passage, Samo gdyż oczyszczeniu, Gluckmana de jednak Cywilizacja Prace hipotez, istnieniem porządku. obrzędowości tego, rites przejścia, Niemniej wątków, Jeżeli sposobie Książka autor przechodzenia nowego w charakter że się ich prac Natomiast systematycznym siebie spowodowanych w z z nimi wysuwali potomnych przedmiotu. podstawowych religii i owiązanej Marett. analitycznym. gałęzi, przez jego co na mają analizą również zebranych ustalić funkcjonalne względem od Frazer, Coulangesa. nie jest istotnie pierwszy plan wpływ analityczne, Zlota i i większy Durkheima, magii, na Tylor, krytycznie się, problem zwykle 515 i są do zrytua- każdy czło- �RECENZJE 516 wiek pozostaje czenia z w istotą Używane do pojęć ogólnych nicji. Gluckman ich bezpośredniej analizy i ceremonią Ciała jest definiuje z przypisuje nie stanowią tylko można możliwość bezpośredniego je Oba w „ceremonious". się się połą­ pełnią tym w lub dużej Bożego pojęć które mierze wyróżnić do być logicz­ te s a m e razem zresztą mi­ zgodnie całkowicie, nie mogą szeregując dalej przykłady thought), ponadzmysłowe, łącznie, można się of do defi­ Październikową uroczystości odnosi (patterns zresztą dyskutować poprzez okazji z obserwacji należą starannej Rewolucją z rozumowania te pojęcia z t y m , że wartości rytuału rytualnego procesja nie wynikają pojęciem i związane tzn. wyróżnia i wymagających obrzędowego zjawiskom zasadzie Pod obrzędu samym obchody wzorzec częściowo, wyprowadzone. stąd ma pojęcia tym natomiast („rituál"), które choćby niego (,,ceremonious"), rytuałem którymi — typu a pojęcie Według stycznych, czy powyższego wieloznacznych, zastosowania. są styczności boską. funkcje, pod pojęcie dalsze podka- tegorie: 1) działanie interwencji 2) związane nadprzyrodzonych czynności zresztą typu 3) rytuału zmienia go typowym 4) religijnego, określonego stosunki typu albo dobrobyt Rytuał ma są różni tylko ofiarę przodków naniem dla przez kult przodków, przez nich na skutek w sposób działających do użycie do celu jakiś pojęć wzmożenie inny który wyraża mistycznych, cze­ siły sposób społecznych lub mocy podnieść działanie stycznych, które ale pro­ material­ Należy nie faktów sprawę takich, życia wykorzystywania do tychże, t e n sposób tu tego które się rozwinęły sobie zastrzec, rodzaju posiadają stosowany społecznego w że wysoce poza w do Kościele z z do typu wyko­ pełnio­ z tego, i podnoszenia rytualizacji „rytua- ceremonial­ wystylizowane jego ramach i nie wyraża poza że stosun­ określenie stosunkami pozostających nie ról się działań stworzonych rytualizmu j a k też dochodzi niż sobie się zdawać (ritualisation). odnoszące a l e łączy należy do więcej w zgodnie W dla jest on działań, i zmieniania jest zawiera magicznych, tendencję wyrażania to z n a c z y , że r y t u a ł dotyczy Tu jego celem że określonych społeczeństwa. j a k katolicyzm, a więc specjalizowane substancji świeckimi. zarezerwowane t y m , że społecznych, kongregacji wykazuje celów dobrobytu (ritualism) nie na czy w stosunków i funkcjami społecznych kongregacji, constitutive", się passage; ma się o d p o p r z e d n i e g o danej pierwotne materialnego stosunków lub odwołanie de który ochronić zmiana członków społeczeństwo ani działających Evans-Britcharda); grupy. tego t y p u lub nego, substancji ..substantive" rites oczyścić, wyrażenie lizm" np. poprzez ,,factitive", tylko ków użyciem rozumieniu jak jako społeczne przykładem rytuału dukcyjnej nymi z (w podobny; lub ny magiczne sił i pojęć rolami i nie wy­ mi­ danej obejmuje kongregacją, poza Kościołem. I stąd też miennymi, I od płynie właśnie w tym społeczeństwa chem, a że w i e l e jej że rytualizacji form nie różnica można momencie z może stosunków być zgodzić do zarzuceniem życia społecznego się rytualizacji z osiąga pierwotnym można współczesną szeregu stosunków chyba się w z t y m , że Na ze przejściu zmierz­ mimo terenie epoce tego. Europy feudalizmu. wysokim każdy ple­ wspólnych. przy społecznych zmierzch spotykamy że religiami im czynienia z pietyzmem. swój tłumaczyć do a cech Durkheimem, mamy traktowanych społecznych społeczeństwie religią istnienia współczesnego nadal w między negować należy plemiennego stopniowo rytualizaeja Fakt, istotna aczkolwiek typ stopniem stosun- �RECENZJE ków społecznych nia wielu lub, to jak chce „wioski" ludzi w celom; Talcott i służą stosunki gorie jeden i kształci w tym nie w to w cześnie, a jako to synem, córką, obszarze gdzie kapliczki dzieci i że zwyczajów stosunki że dziećmi padku danym żoną role Można też trzeba a to się z i tym jakiś liczyć, 2. więcej Im że przed do najbliższa rodzi zdaje się to nieco się, wielu w jakiej częściowo więcej co męż­ z faktu, niuansów obserwujemy z większym w przy­ zróżnicowaniem że c z y też niż między postępowania, podkreślić, że specjal­ i podporządkowania syna, na okolica), gdzie rolę, wzorów aby i założenia obrządek, niewielkich społeczne w można czasie grupach ziemi, więcej występuje ma do się czynienia traktować którego czy bydła, a rites rozdziela społeczeństwa domu może z pewnym sposób powstają można de się szczepowego więc podsta­ odgrywać oddziałać na gdyż ludzie, którzy wykonują, wpływ jest jest rytuału na stawia świeckie go sposób jego następujące ceremoniał niezróżnicowanych dla ważną ich oddzielenia że i rolę. jego biorą i z okre­ środowisko, Inaczej wykonanie chronić tymi te względy mó­ może ich, względami pod uwagę, odprawienia. hipotezy: ról społecznych, t y m mniej rytuału etykiety. zachodzących i że uczestników, i c h pomyślność, zróżnicowanie pozostaje tu dobrobyt na na skutek zapomnieć, przeświadczeniem, oddziałać mieć zasadniczo jednak sposób mistyczny więcej i obrzędy nie nieznanym jest Gluckman powstaje rytuał inny może I m większe mniej w społecznych, związany kolei powyższe znaczenie przyjąć, obawa Ostatecznie 1. stosunku zwyczaj żyjących nadzwyczajny w więcej Jak ludzi, własności. więc rytuał jakiś czy ludzi stosunków przypadek, wiąc w przyjmując jednocześnie form ślonych ojciec jednocześnie między wowych istnieje czy unikać, uczeń, bratem, siostrą. jako określa w jako konsekwencji passage idzie, i grupie bydła, Wynika czynienia mó­ jedno­ całoroczne. odróżnić rodzeństwem, do Krótko ojcem, powstanie zawierają stanowi Jednocze­ spełnia rytualizacji jest poszanowania mamy przestrzegać dla zbiory momencie. między rodzin, c o ;za t y m należy momencie lub W i i których wzorów jej do się współobywatelem. czy problem pozwalają danym równości się stosunku nauczyciel tej samej korralu stosunków pierwotnym np. ogólnych lub czy uboczu które w społeczeństwie stosunków na rodzaju etykietek, własnych chat (wioska ról nazywa jest w jed­ kate­ wychowuje bogów. jako których a inne nierzadko swoich czasie i w Dzieci wspólnych spełnia przechowuje chwilę tego samym ziemię która konsument, człowiek od gdzie występuje i rodzicami rzeczy, z w zamiast naszych tych i czy kobieta nasze, w przez jako grupy stosunki społeczeństwa. większość terytorium niedaleko konsekwencją czyzna tym ról niewielkiego Pozostawiając nych W tych grupy, z ludźmi, społeczeństwa ludźmi t y p własności, czczą człowiek służe­ stosunki produkcji, większego wypadkach do „multiplex" jednocześnie tymi drugiego. obrębie łączności siostrą. zmarłych, w produkcji, ścisłej stoją grzebie ale tego to posiadają jako wobec polityczną wielu większość jakiegoś właśnie w to g ł ó w n e ale prawa rodziny, pracownik żoną, wynika, swe społeczeństwie bogów są część między I c h członkowie jednostkę które w typu jako czczący tego obrębie pierwsze tendencję charakter produkcyjne z których Istniejące nie wspólne, wysuwać czasie grupy, tego Po dóbr. bynajmniej samym są wiąc celom. wykazuje Gluckmana Grupy krewnych, terytorium. podziału może określenia „diffuse". grupy jedno wielu własności której samowystarczalnej według Parsons, zamieszkujących społeczne z one przysiółki, nocześnie śnie gospodarce mają 517 wyróżnienia. na siebie ról, tym �RECENZJE 518 Przy że czym każdy człowieka określonej Teza Van zaistnieć i jakie łeczne czą to właśnie której grupy stawowego i rytuału rych są wypełnienia na mocnej stycznych działań, antropolog od musi W na gdyby w jest życie Szkic M. de passage. zie poddał stwie społeczne Autor M. domowych, Fortes wystarcza, muszą aby mieć dać s a n k c j e . wiem oni swe łączy i otrzymuje się passage pojęcie służą uświęcają monie i rytuał również Fortes — w jest w ma działało. Role („office", wprowadzaniu akceptują społecznego odgrywają jego rolę nie utrzymywaniu elementarną formą urząd Fakty tylko i pełni, rytuał, w oraz go­ jak również tego, który każdym w grup, Jednym rates obrębie klas struk­ jednak jego by więc posia­ One odgrywają tego faktu jedynie i nadają pozwalają momencie rites de twierdzić, że Pozycja bo­ spo­ passage rites de rolę formalną, mu autorytet, twierdzić, wprowadzania stanowi nie członków de passage. działania czy praw­ słowem To muszą rites anali­ społeczeń­ pozycje społeczne Można który bez są gospodarczych, ,,legitimate", znaczenie wykonywaniu. urzędu, po­ czy wbudowane od zarówno jednak w ma mi­ problem, domowej organizacji, mechanizmem znaczenia ostatecznie. osób ich aparat każdy że pozycje Beruf"). na z ja/ki s p o s ó b o s i ą g a s i ę s w o j ą p o z y c j ę Z „der i dotyczy stosunków. być płynie któ­ społecznych. założenia, i w zbudowa­ jednostka zinstytucjonalizowany. muszą przyczyny — ich aspekt zakresie pod­ obrzędów zrozumieć sprawy wypełnienia charakter rolę do wypełnienia. podkreśleniu go, role obliczu symboliczne. Society, religijnych dużej m i e r z e o t y m , w towarzyszące z do lub prawomocny, urzędu inny czy małżeńskich tworzą, społeczeństwo w role' lokalnych z tej właśnie Tribal wychodzi określone charakter I decydują łeczną którą zupełnie dana Aby bowiem praw in się sytuacji, więc każda symboliczne charakter samą z te b o w i e m rolę, jaką Konflikty w zakresie do kongregacji, których Gluckman ma tym m a stać się p r z e d m i o t e m kategorie mówi Office jednak Wypełniają społeczna, — nimi tych w posunąć wyrasta Tak doty­ od tym by stają ceremonii. działania z naturę and omawia politycznych, nim zaczątku przez Gluckman. danej politycznym. rytualnych, wojskowych tura z skali Ritual posiadają stowarzyszeń. ale kryzysem w zależy w spo­ i o t y m , że można sprowadzić jakiś mistyczne konflikty właśnie sobą której interesów grupy rytuał ze tę o k r e ś l o n ą związane swym że że społecznych, dla pewne decyduje społecznego. n i e można się jego Stąd łatwo jak podstawowe — łagodzenia mogą społeczeństwie, posiadać o i c h spoistości. R y t u a ł y uczestników małej w Fortesa, ludzie nych, czy układu w dobrobyt czynność, c z y s a r n a związane i że do uwypukla przyczyną, że powiedzieć, z podkreślają społeczne to, i wszystkim wspólnoty odwrotnie stosunków innych społeczeństwie spodarczej, tzn. które istoty współpracujące plemiennego badać działania względu i i to s t a n o w i ról nad winien współzawodnictwo, wynikającego podstawie się bowiem, Gennep, jakąś symboliczną odróżnieniu fakt, przez Jej znaczenie i współzawodnictwa. współistniejące się m o d l ą , ne jest wypełnienie przejściowych zarówno wniosku, z Fakt kłótni Van społeczeństwa ludzie przez to konfliktu do w do do a nawet podejmują nimi konfliktów wynikają i kobiet. przede słuszna. pierwotnym niewątpliwie stad twierdził podkreślenia, oznacza momentów zastanowimy społeczeństwie ludzie między niż istnienia Jeżeli służą z niewątpliwie nie przeszkadza, zakresie dochodzi dalej, pól, danych, każdym jest społeczeństwa płodności wartym rzeczywistości de p a s s a g e w faktu dojdziemy tegoż trzech w wobec obyczajowości. atrybuty, rites społeczeństwie, w w roli. że polityczny jednak etykiety zakłóceń, bardziej jego urząd w niemniej akt Gennepa, ewentualnych jeszcze truizmem, ceremonialny społeczna że na cere­ urząd, — mówi standaryzowaną grupę �519 BECENZJE obowiązków i przywilejów nych określonych i ściśle usankcjonowanych Opierając nie swoich tucji się nych Bez mocnej ale typu tura ich tyczną od moralną Podstawowe dów: wodzostwa of t y m , że nieśli ze życie z grup zane the jedną Earth) związanego klany wodzowskie instytucje wodzowskie. tubylców, którzy zespołem wspólne w więzi dobro całości zależy od Przyszli Ziemi, przy czym rytuał wiążący ze s t o s u n k u męża i żony. Główne dobrobytu czącym porę ralnie z dobrobytem "odprawiać życzenia w każdej ziemi Należy przez ważne funkcje je kiedyś których zgodę np. „cement jednostki I i dyncze ich i pozycje porządku wchodzą Trzeci w jej Dzieje się z grę w kolei a a wreszcie że — to I D. na okresie należy wypo­ inną rodzinę. jednocześnie Malinowski nazwał składników, ona sobą pozycji i urzędu. and które dana urzędy, poje­ przejść o rolą społe­ rozróżnienie czy odgrywać, ponie­ ponad nimi nie wypełnia ona t y m , które z nich rytuał, aby potrzebny lub do obrzędzie. niż nigdy Tak warun­ dziedziczenia. rolami, więcej decyduje tak i i wśród wzajemną stosunku lub koń­ gene­ które wprowadzają, to ana­ zapew­ momencie rytualnej t o , że pozycją Death wiele wypełniają i tak Kapła­ celu w przez wypełniać społeczny Forde'a w szereg drugie dlatego i związanych pokrewieństwa jednostka ze względu określoną np. społecznymi zwrócić układ się wypadkową posiadać, na ceremonie, społeczeństwa że zwią­ I ale nie wystarczającym symbolice pozycjami momencie. obdarzyć jako sobie rytuałów postaci Żadna ze sobą Wodzów w Przedstawia w współ­ Ziemi. one odbywają one ludu przy­ rozpoczęli mające religijne systemie w można konkretny szkic ona mogłaby nich danym czy w t a k dlatego, które jednym naraz, teza, urzędami, c z y role, związać z ostateczna a moralną. pozycję się zawiera jak tego obowiązków. pierwotnym. Posiadają pozycji tę wyraża dziennego, wszystkich jednostkę i i pojęcia tylko koniecznym, określonej i użytkowaniu reprezentowane jest ustalająca płynie przeciwko fabric". i urzę­ (Custo­ którzy Kapłanów istnieją poli­ rytualnym. ziemi kraju, ziemię od nie jedność Mitologia rytualnej życiowej, społeczeństwie społeczeństwa jednostką pełni. w aprobatę się grupy, — tak dziedzicznych tym rytualne, niezależnie sprawie I a l e zostały grupy dotychczasowym social urodzenia przodków stąd jednostka w wymienić procedura między do of dla u z y s k a n i a czeństwa waż będącej obie społecznej ważniejszej integracyjne należy Istnieje grupy — tę współpracy i społecznego Podobnie w Kul­ materialnej strażnika nakazów obrzędy to r o z u m i e ć , że i n s t y t u c j e s a m fakt kiem materialnego deszczową. utrzymania. charakterze klanów n a d drugą, zgodnej logii nienie na zespół mistycznych nów gospodarkę klanów. przybyszami władzy religijnych, grupą i mał­ polityczny, dwóch klanów dzięki przez rytualnych źródło o nadrzęd­ się systemowi jedność. postaci drugą tworzyli efekcie utrzymuje system jedyne tere­ insty­ aparatem wfadz wprawdzie publicznych w są sobą scentralizowanym klanu ich grupą z grupą nie uzyskała ze ich instytucji z pew­ posiadają zinstytucjonalizowanej, się w określonych klasycznym nie kontrolujących tworzonych uzewnętrzniać z (Ghana), Tallensi segmentacyjny skupiają związanego dianship o oni osobie zwyczajowo wypracowanemu formalnej, instytucje mówi z czerpią zwykle stanowiącą mogłyby że centralnie dzięki posiadają strony które Tallensi patrilinearnego się samowystarczalnego, nam, i i w społecznych. pokrewieństwa utrzymujących Tallensi raczej wniosku, wiążemy administracji stosunków jednak dostarcza który do egzogamicznego, współzależności. rolną dochodzi typu, przędzy żeństwo, stosunków dotyczącym sądów, panowanie też materiale Fortes miejscowych rządzenia. n a l u b przysługujących czy kontekstach na badań, spoczywających sytuacjach, jest albo Succession, jej an pozbawia. Analysis �RECENZJE 520 of Yako Yako Mortuary zajmują Zasadniczo wane przez jako wyraz nej, w przez Ceremonial. się obrzędy zmiany, której inne. co jako jaka nagle A Dotyczy yamu na Yako, społeczeństwach dziedziczenie, w ogniwa, następowało grupa z Wschodniej Nigerii, w tej były pokrewieństwa obrębie które społeczna. które prymitywnych zasad następowała jednego nowa grupy kokosowej. znaczenia ze śmiercią za t y m idzie, on palmy wyraz brakowało powstawała spadkobranie, i pogrzebowe w antropologów niejednokrotnie na uprawą jakiejś i trakto­ traktowane grupy musiało być społecz­ zastąpione grupie pewne Śmierć jednostki wpływała odbywały zgodnie z przegrupowanie, zasadami też systemu pokrewieństwa. Ten ulec pozornie pewnej Zwraca wane cali on są uwagę przez się ceremonie i że miejsca fakt, i wskaźnik aby i kami są wpływowi. rody ojcowskie Nasuwa spodziewać w pares W tej na bazie ramach pomiędzy są w tu obrębie one w u Yako traktowane Yako. znaczenie o konieczność organizacji ale się zajęcie I do rodowej. poza zajmowanego Nie Naczelnik zakresie tak dlatego, odpowiedniego jednoczące znaczenie. te A nim, a przez można wioski poszczególnych rozproszone wyrazem ich symbols of duchów. ich człon­ przez różne siebie się jest klanów jedno, w zamieszkałych koordynacji. płodności specjalne :rodu, zwra­ zresztą — być Dzieje się wioskach roszczeniach kapłanami mają wioskowej. starają dokony­ to często ispołeczeństwie ich faktyczne pozycję, nie stowarzyszenia kultu, w Yako Forde'a może musi Forde'a. których przysługi, pośmiertne społeczności Pozostają więc tej u do D. s t o w a r z y s z e n i u , skądinąd związanym z k u l t e m określonych się sytuacji w zmarły, pogląd zdanie z dalszych wywodów dóbr wzmacnia indywidualną jest pogrzebowe należał stowarzyszeń i rodowych takie wykonanie j a k się o k a ż e tworzone o o — obrzędy której prośbą prestiżu rodzie, lecz w ludzie do społeczeństw Yako wszystkie znaczenie te inter z do przekazywanie Stowarzyszenia torium. że znaczenia sobą zdobyć nie w wszystkich grupy, zamiennie. I — społecznej ludzie, dla odniesieniu zmarłego uosabia kontroli w spoza pogrzebowe jedynie drugie na osoby krewni dokonywanej jako prawdziwy modyfikacji jej tery­ jednak primus tylko matrilinearnych. interesy, stworzone znaczenia są obrzędy pogrzebowe. Czwarty szkic, Circumscision w Mwinilunga kich w okresie z (okręg Do wsi obrzezania grupy na jak pojawiają się w większości poddał nazwę stacji. pretacja Analizę związki układ przez między przez przez z Luvale, się U Ndembu ilość poziomami krajowców, badacza obserwacją zgromadzenia i punkty się jednak z jego rytualnego i zwraca i i c h strukturą społeczną a grupy. W obrzędami. studium tym a nie j a k V. Turner poziom .się. baczną i to inter­ poziom konfrontacji Badacz uwagę poziom nadał będących Drugi momencie Trzeci zresztą którym obserwacji zachowania cechy które egzegezy. i jednostki zakazom. pewne maski, Pierwszy wyklu­ i płaszczyznach i c h działań poszczególne próbom ceremonii, tubylczej wszyst­ Lwimbe), wykluczeniem, różnych abstrakcji. to świat jak u Chokwe, powyższym trzech składa z Ndembu w s i , obrzezuje, noszących W węzłowe na We występują związanego ceremonii. in kopieniaczym tej, podobnie Luchari, specjalnym osób rytuału pewne grupie są Passage społeczeństwem z ich domów poddawani przeprowadza różnymi stacji metafizyki odgrywane tę W (Lunda, początku analizie trzema analizie na są Rodezji). niewielka czasie specjalnego skonstruowany tubylczej i Ndembu zabiera którym mężczyźni. rola plemion owych Bantu w jako szczegółowej jednocześnie tam północnej chłopców inna Three dotyczy Interpretation. w okres, wracają specjalne, jest Turnera, an środkowozachodnich cza u V. Ritual, poddaje na role on odkrywa — rozważa �RECENZJE zespół symboli odniesienia i się określonego przy poszczególnych zespołu rytualnego do stacjach całego jako Studium niniejsze znaczenia zastosowaną jest funkcji przez autora do abstrakcji, aspektów poszczególnych Powyższy czesnym blemu zespół pod i nie tyle społecznych metodę: jego symboli i jest ze w z g l ę d u ceremonii jego stopniowe szkiców względem magii interesujące i konkretu stopniowe, ukazywanie na wierzeń ostateczne obrzezania, wolne ale ze i obrzędów. niewątpliwie teoretycznym najnowszym podjęciem Studia Studia ABRAMOWICZ, Łódź—Warszawa Polsce od ideologicznych i najbardziej tradycyjnego, nowo­ klasycznego pro­ religii. ANDRZEJ PWN, wyniki względu przechodzenie społecznych Zofia w sposób systemu praktyk. dotyczące na pojawiających wartości 521 nad początkowymi n i e należą sięganie poza niejsze, wypowiedzi romański ich w polskiej K. formowania rozbudowanych. należy nie genezą r y c . (red. etapami do n a j b a r d z i e j okres nad 1 9 6 2 , s s . 1 3 6 , 62 do pełni wypadków kultury artystycznej, Jażdżewski) się W Sokolewicz artystycznej pracach odosobnionych wykorzystują kultury historyków i, co odpowiednie sztuki najważ­ zestawy mate­ riałowe. W minionym dziejom do poznania wysuwają W. a i rozumienia się okresów o formowania logicznych nurtem w genezą głośną prace to Jako ludowego pracą A. K. spora dziejów 2 obszerne nasza twórczości znajduje pełne rysuje się kolejnych znany jedyny nurtu orientacja Dziś uzasadnienie. prac o każda jest o genezie istotną praca polskiej rolę. bowiem tradycji podej­ archeo­ Europy. dziejom w dyskusja ludowej . n i m stało Polsce, dawniejszej feudalnej uczestniczył sztuki w wczesnych zainteresowaniem. wczesnym wiadomo, Dzięki do nich szkice archeologa, artystycznych sztuki jak sztuki sięgnąć się wniosły wśród dociekliwe materiałach poświęconych poświęconych czoło liczne nowa Na to, odegrały Na początkach krzyżowania sztuki . Była prac dużo n o w e g o z największym archeologii 2 i pozwala przedstawiciel Piwockiego Abramowicza archeologów. plastycznej, proces z cennych rozprawy kierunków jest ilość s i ę , iż s z c z e g ó l n i e prace sztuki, przyjmowana wyraźnie wpływów się się p a ń s t w o w o ś c i . zagadnienia Abramowicz Polsce. tych archeologom początkach Zainteresowanie A. pojawiała Polski. Wydaje niewątpliwie H e n s l a >. D z i ę k i raczej mującego z XX-leciu sztuki n a obszarze 3 się W sztuki dyskusji nad zainicjowana dyskusji możliwe tej prze- W . H e n s e l , Sztuka społeczeństw paleolitycznych, Warszawa 1957; t e n ż e , Słowiańszczyzna wczesnośredniowieczna, w y d . 2, W a r s z a w a 1956; t e n ż e , Polska przed tysiącem lat, Wrocław—Warszawa 1960; t e n ż e , Z badań nad polską ceramiką wczesnośredniowieczną, „Sprawozdania Archeologiczne", t. 2: 1956, s. 1 6 2 п.; t e n ż e , D e la fonction des pendeloąues en forme de binocle, „Archeo­ l o g i a P o l o n a " , t. 3 : 1 9 6 0 , s . 1 5 5 — 1 6 6 , W . H e n s e l , A . B r o n i e w s k a , Starodawna Kruszwica, W r o c ł a w 1961. A. A b r a m o w i c z , Uwagi o problematyce badań nad sztuką w Polsce wczesnośredniowiecznej, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 8 : 1 9 5 4 n r 4 , s. 2 1 0 п.; t e n ż e , Przedmioty ozdobne z grodziska łęczyckiego, „Studia Wczesnośredniowieczne", t. 3 : 1 9 5 5 , s . 3 3 5 п.; t e n ż e , Sztuka rybaków i rzemieślników gdańskich XI—XIII w., „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 8 : 1 9 5 4 n r 6 , s. 3 2 4 — 3 3 9 . K . P i w o c k i , O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, W r o c ł a w 1953. 1 2 3 �RECENZJE 522 sunięcie początku odleglejsze, wystąpienia aniżeli Przedstawiana wprowadzoną dów Ferdynanda cach cepcjami np. S. się na jach M. W wytworów zabraknąć mogą pracy źródeł A. nie nad Autor w znacznie i t a znalazła socjologii. Jako znaków, istnieją przyjmuje, o tyle i konsultacyjna M. Wallis Autor Między w kon­ różnice. sztuka twierdzi, Temu ujawnia pra­ Stefana 6 każda semantyczne. Abramowicz. Wallisa , wyraźne iż poglą­ w najważniejsze 8 autorów znaku, odbicie Czerwińskiego . tych teorią podstawie Mieczysława O ile zasadza że w dzie­ drugiemu sta­ źródło przyjętego przygotowaniu pracy udzielona zamierzchłych, sztuki, o I pracą znacznie Tam. jest ludności, dorzeczem Odry, istotne naszych ziemiach marksowskich szukiwaniu podstaw gotów iż L é v i - S t r a u s s , do 1 0 w obszar nad zjawisk L antropologie procesy polaryzacji kulturowej sztuki nie sociále Polski się pracy było wypływające devant już i tej zostaje zróżnicowań jest występują wczesnego, Wisły W To przyjęta polaryzujące dorzeczem się źródeł, czasach feudalizm. klasowego. twór­ korzystaniu . obszarze wywodzić o zastanawianie na jest operuje ideowego pobudek tych sytuacji nieodzowne roli kształtowania f oznak już podłożem polaryzacji kontekstu iż społeczeństwa uznanie tej chłopskiej, jakimi świadczących sięga W której działalnością ludności artystycznej poprzedzającej stwierdzenie, autor założenia, kultury zamieszkującej z epoki z się jawnych miejsc z Dane, szerokiego jest jest gdzie staje wychodzi najprawdopodobniej kulturowy brak lub etnografii. przekonująca- archeologa analogii „pierwotnych'* mało zaś, drodze rozumienie których rozwojowe na przedstawicieli ułatwić w swej czasów tylko społeczeństw zawsze nurty sztuki Abramowicza pracy główne C. teoria z na 4 Marcina głosu etnograficznych. etnografa 4 estetyki wnioskować artystycznych, W interpretacja cepcji sądzę, artykuły znaczeniem często współczesnych dyscyplina, się n a nad możemy powinno zatem jak książkę A. pomoc czasy 9 dyskusji dalizmu. nim polskiej asemantyczne również się, Lévi-Straussa Lévi-Strauss, sztuki w niedawno określonych wyraz Jest artystyczną dwa nauce przez C. sztuki Wallisa . funkcjach czych. jak istnieją daje stanowiska. nie tak nurtu łączy Claude sztuki, najnowszą wykorzystaniu nowisku przez historii reprezentowanymi ludzkości przez publikowane Morawski, ludowego Piwocki. Abramowicza sztuki 5 oraz 7 A. Polsce K. de S a u s s u r e . W wymienić Morawskiego ze badań przedstawicieli należy ta praca do w proponował wschodnim dokonane kształtowanie z ducha klasowych dziś feu­ dorobek kon­ w po­ wystarczające. Třiistoire, „Annales E c o n o m i e s S o c i é t é s C i v i l i s a t i o n s " , R . 1 5 : 1 9 6 0 n r 4, s . 6 2 5 — 6 3 7 . F . de S a u s s u r e , Cours de Unguistique genérale, P a r i s 1949. M . W a l l l i s , Geneza i podstawa malarstwa bezprzedmiotowego, „Estetyka", t . 2 : 1 9 6 0 , s . 1 6 9 — 1 8 8 ; t e n ż e , Świat sztuk i świat znaków, „ E s t e t y k a " , t. 2 : 1 9 6 1 , s. 3 7 — 5 4 . 5 6 S. M o r a w s k i , O realizmie jako kategorii artystycznej, 2 : 1961, s . 1 7 — 3 6 . M . C z e r w i ń s k i , Lekcja włoska, Warszawa 1964. Por. A. Abramowicz, Studia nad genezą polskiej kultury Ł ó d ź — W a r s z a w a 1 9 6 2 , s. 1 0 3 , p r z y p . 6 7 . 7 „Estetyka", t. 8 9 artystycznej, Praca A. Abramowicza spotkała się ze szczegółową i dogłębną oceną W. H e n s 1 a , Szkice wczesnodziejowe, część V, 1. Do dyskusji nad genezą polskiej kultury artystycznej, „ S l á v i a A n t i q u a " , t. 1 1 : 1 9 6 4 , s . 1 2 7 — 1 5 7 . P r a c a t a u k a z a ł a się w czasie, k i e d y w ł a s n e u w a g i m i a ł e m już n a p i s a n e . N i k ł a kompetentność w znajomości p r z e d m i o t u nakazywała m i o g r a n i c z y ć się w y ł ą c z n i e do .spraw sposobu wykorzystania i i n t e r p r e t a c j i źródeł e t n o g r a f i c z n y c h . Zadanie to s t a r a ł e m się p o d t r z y m a ć , m i m o że część z p r z y j ę t e g o d o w o d z e n i a znacznie umie­ jętniej przedstawił W . Hensel. 1 0 �RECENZJE Mamy powody, zróżnicowań aby odrębnych nurtów klasą warstwą czy nurtów sztuki te próbie definiowania tym kierunku wskazaniem, że kultury cowań klasowych trwały poziomu i sił Nasuwa wytwórczych, aby Odpowiedź ekonomicznej nie jako' łeczności np. w których A. procesu nie mimo iż w a ż n ą legitymujące ich nadrzędny i poświęconej z najbardziej ważnych Mianowicie której musimy rozważania stosunek sztuce problemów sobie mojej pytanie, wypadku w to ceramika, klejnoty, zdobina na metalu? istnieje, mianowicie, asemantyczna. Jak Wydaje sztuka w będzie w sztuce bo w tej ta nie zależeć jako ówczesnych równało pieczne się dla ta w od Nie nadaniu im w A. pracy, się który A. by się się, aby Abramowicz kultury życia, w arty­ naszym to, c z y będzie c z y też h a f t — że zasada lub ta nieprzedstawlająca, świątyń północno- płaskorzeźby? tendencji tym ludzi, które niebezpieczne —• płaszczyzna, do była nieumotywowana. przedstawienie było na i rogu, powodem jednego podporządkowywał wyposażenie tradycja nowych do Abramowicz. względu kości kultura wskazując zupełnie tradycyjnej istnienia wewnętrznego nim. Co pojęć: tylko wspólna i przedstawiające powodów jakaś pisze abstrakcyjna, wytłumaczyć pogańskich z —• spo­ uformowania używa jakaś bez drzewie, posągi wydaje jakiegoś się styl, zasadniczo ani — ' zdobnictwa jest przyjęcia usiłowania, stykającego do „...zbliżamy przejawy kontynuuje razie wyobrażeniach są podziału wczesnośredniowiecznym, — rzeźbione całości. wyłącza się takim odrębnych grodowego rzemieślniczymi, etapie stwierdzeń istnieje istnieje rodzaje czy ornamentyka zachodnio-słowiańskich wiedź lechickiej, do Polsce, pracy czy zdobnictwie wszelkie ośrodkami dochodzi struktury znane ich znaczenia, lecz w najrozmaitsze mutacji że sił rozwo­ Abramowicza się rzemiosła wspomnieć, dochodzi starożytnej rozpatrywać jego A. kształtowaniu wstępnym poziom nurty analizy pracy ścisły również materialnych ów odrębne równolegle słowiańskim zasada w nie Czy główna w zróżni­ o lecz dóbr od szczegółowej tu na możemy jako w są wywód dwunurtowy opartych jest od sztuki istniejących dodać: któ­ Stwierdzenia uzupełniając konieczny rozwiniętymi stycznej? w . rozwojowego powstanie c z y m n i e definiując zadać 1 1 w ludowych sztuki, podrzędny literaturze związek by rolę klasowego prowadząc i sztuka, przy warstw tylko sztuki Warto się nie analizy pozostające rozwojowych w na więc społecznościach, wytwórczości odegrało pracy. osiadłych, w procesu jaki jest przyjmuje, a Abramowicz artystyczna uzależniona zróżnicowania nurtów rodzimej rozwarstwienie podziału odrębnych pozaekonomicznych), pytanie, polskiej się Abramowicz, i się określoną społecznościach trwały (można Takiej sztuki z wczesnośredniowiecznych społeczności. autor miejskiego, odrębnych na n a to p y t a n i e feudalne, typu się i tradycji uformowania wyłącznie szerokich A. polskiego stanu do uformowania rolnej, wypadkową oczywiście dokonało rozwojowych rezultat czasach wielowiekowej się w polaryzacji ekonomicznych — się badanej ma. Niemniej nurtów w o doszło do ścisły również stanowił społeczeństwa wytwórczych duchowych. jowe. podstaw uzależnień iż gospodarce zmierza artystycznej związek się, pozaekonomiczne występujący rozwój nie wyłącznie przybierają konieczne. W i i na to wiążących Wydaje dochodzi ekonomiczne uprzywilejowanych społeczności mimo sztuki, głównie warstw przy istnieją których społeczną. egzystencję zależności iż w rozwojowych rozwojowych opierających rych sądzić, klasowych, 523 w nieudolność, Sądzę, zwierząt mogło życiu Odpo­ abstrakcji być i że roślin niebez­ codziennym, Por. recenzowane w t y m t o m i e p r a c e B . R i n c z e n a , Mongoł ardyn gar urłał o r a z Mongoł ardyn goeł czingijn chee ugałz, p o n a d t o D . С z a 1 1 o p a b с h 1 j a , Loka jata Darszana, Istorija Indijskowo materializma, Moskwa 1961, s. 2 9 6 — 3 9 4 . 1 1 �RECENZJE 524 stanowiło mie i walor, pojęć rozbudowa pierwszą ich ze kryterium muje jednak religijnej) tak te jest nie są zdobinach Czy w i w u ł a t w i a ł y one wytworami Nie . duży interesowne — sądźmy bowiem, o w rodzinnych nie­ doświad­ znaków przyjaźń, w pewnych pojęcia geometrycznych łańcuszkowych, liniach więzi istniejących rodzinnej, struktur społecznego życia wyżej. A. S c h a f f , w tym także w i sposoby osobę. w 'tej związków t y m czasie. B e z w n i k l i w e g o Wstąp do semantyki, Warszawa bez­ podobnych obszarze Sło­ czynniki bardzo czy czę­ na sprzętach, wzajemności uczuć budzi dlatego iż też przeważająca ziemiach naszych odzwierciedlają społecznych, oddziaływania konieczności płytce I na sztuce w prowadzone określenie, artystycznych iż określonymi były pracy powodzenia, Abramowicza faktem, np. Do snycerskie moty­ kierowały na istniejących. obdarowywaną zagadnienie w. do użytkowej z podłożem narzędziach czasie funkcji z zwie­ Niemniej sprawcze X I X zabiegi występujące stosunku wiązać motywy pewnej profanacją, wykluczona. ornamentów, w życzenie A. ich podejmującego których niektórych w a I tu wkraczamy jeszcze wytworów Motywy w w motywów przekazywanych planowanych przez jest również twórcy, misterne uczuciu iż b r a k przed podstawowej treści intencje, przyświecało przyjęte o nie można ręką aktualnych się i t r w a ł o ś ć . Jak Por. że Polski bojaźnią taka Wnikając wyraźne własnym asemantyczność. iż estetyczne. użytku, klimat 1 3 często wyobrażenia. wymienione twierdzenie, skomplikowanych codziennego wątpliwie 1 2 się, z n i m i łączonych. W złożonych zaliczyć działaniom mocy przedmiotów wycinania ludowych, zastrzeżenie ramach obszaru jest był (abstrakcyjnych) wczesnośredniowiecznych cechuje i czystość, wczesnośredniowiecznej możliwość należy informowanie część uzasadnione podyktowany wypowiedź związków przedmiotach poważne dobroć, Okazuje z one motywy wczesnych „pierwotnych" nam arty­ iż (figuratywnych) ogniwkowych, plastyce przypadku odkrywamy wypadków to znanych skierowaniem wysiłek twórców którym naszej uniesienia wiańszczyzny, społeczne cnota, nie twórczości w tych panował których Czy pragnienia poziomie funkcji „codzien­ abstrakcyjny. przedstawiają myśli". ornamentach geometrycznych ] 3 „jasność antropomorficznych występowanie kościanej motywów, konkretnych społeczeństw w roślinnych też n i e w ł a ś c i w y m działań ozy wyrażenie na dzie­ przyj­ (o stwierdzamy, jego tej Autor wytworów motywów iż serdeczność, takich przykładów ludzkich, motywów sposób pomocą np. odwagę wytworów zoo- podobnych za dla wytworów pozornie „pierwotnych" nie arty­ 1 2 wobec rzęcych, jak plecionkach, itp. kategorii iż zestaw Bywa, jako tradycji użytkowym, zestaw syste­ traktować właściwe funkcjom człowieka, takim rzeczywistości. kategorii taki więc stany artystycznych tzw. — falistych a można kategorii w bliskich sens ujęcia przyjąć, plastyczne pewnej W przedstawiających wczesnej przyjmującej romańskiego) przedstawić wreszcie w bardzo to naszej otaczającej rzeczywistości. pojęć, całość Natomiast społeczeństw od należy takich znajdują stych lub okresu figuratywnego twórczościach tylko Rozpatrując oderwane szczęście, iż magiczne. elementów Rozważanie na do zachodził. ozy unikanie jakościowej, dzieła rzeczywistości, pewno? do przedmiot czy do plastycznych wów oceny współczesnych Jednocześnie czy (do religijne spojrzenia stosunku taki względy kultowych". próbę związanych czas na możliwe czeń — odnieść stycznej o konsekwentne zdecydowanie, ściśle się i celach stosunek długi daje w stanowiska dziny nych", chodzi się niewątpliwie stycznej przez jeżeli mieściło na ich kształtowanie poszukiwania rozeznania I960. nie­ chociażby modeli tych — modeli �RECENZJE wiele z ówczesnych fałszywie działań będziemy 525 a r t y s t y c z n y c h mie interpretować swoisty będzie język dla znaków nas zrozumiałych plastycznych — dawnych dzieł. Podobnie informacji niepełny o niej, rekonstrukcji źródła obrazu które nie społeczności, cześnie, rów również się l u b kraju. jedne także i ser gospodarczą w nie nie były związek można produkty X t y m głównie w., gospodarki dla reliktów jak współ­ gospodarce wytwo­ zjawisk artystycznych ubocznymi jako (w tym najważniejszych rolnej działań znaczenia Do przez chrześcijańskiej. podobnie tej z zajęciami traktować tworzyw bez w właściwych granic wnoszonych religii Pod t y m względem najbliższy — było zasięgu w programu się archeologiczne. danych chłopskiej, oficjalnego trzymając znaleziska spożytkowanie najważniejszych wosk stanowiły u artystycznych. czasów, którymi dla nas nie­ Sądzę, zajmuje iż się Abramowicz. Zrozumiałe w tych jeśli szukania czy są bogato serów się wyznaczenia najwnikliwsze jeśli na temat podobne pozostawali kulturze. niowiecznych „Gdy Piast nimi Jest o to zabawiać wielu z ten nieodzowność współpracy cech o kultury cech próby o ustnej tych wszyst­ form chlebów bywają do kwestionowaniu iż jest były zupełnie A. w Abramowicz wychodzi gości, de z to more przestrzegany, koniecznie pracy na A. archeologa Studia..., zarówno z s. 1 1 9 . kultury kręgu residentes zwłaszcza wiadoma. zwyczaju wśród Sto­ uogól­ dopiero którzy i jego wczesnośred­ fantastycznych colloquentu tematy" Cóż człowieku przekazów wedle rozważanie Zwodniczość podróżników, o wiąże artystycznej, zastrzeżeń. owych piśmien­ kulturowych, wyobrażeń siadwszy rodzimych, jest powszechnie układów kronikarzy, bezpo­ obyczaj. C e l ten etnicznym. interpretacji o g ó l n e Polski. polskiej wiele którym przekazów obszar dziś w spraw rozumiany precyzyjniejsze budzą przez pracy, zakres sobie charakterze fantastycznych nie w szeroko współczesnych kultury czynione fragment A b r a m o w i c z , już auten­ od tradycji uwagę końcowy określonej, uważam, naukowe dziś rozmową, z kwalifikowane uświadomieniu określeń przyjmowali jeszcze pod wchodzące zamieszkującej Osobiście badania Przytoczyłem l ł często mianowicie o istnieniu rzeczach: »cumque zwyczaj gości o etnicznych żoną źródeł był rozmaitych wczesnośredniowiecznych ludności autora się, iż znanym nie mówiąc rozdział nie a stwierdzenie rozmaitych kronikarzy z zasługuje przedmiotem, działaniu artystycznych ze zwolniony wzięcie które Zagadnienie narodowych Wydaje jest działań rzeźbiarskich. uogólnienia w okrojone, Słowiańszczyzny rzeźb, uwagę genezy. sując ślady korzystający materiałem konieczne terenie drobnych rezygnującego prób z na badacz naturalny stąd na kulturowej poszukuje stanowiska natrafia znaczenia poznawczego, jest przekonaniem nienia z autorów odrębności której ze zabiegu nie to, a b y analogie I rozpatruje związanych tego z i zupełnie obcych nych poprzez plastycznych, Abramowicz i sposób obiektów. osobną Celem w bez większego średnio archeologia występujących walorów Na jak one obrzędowych obiektów ich że ale nie znaczy uzupełnień istniejących kich A. jest, tworzywach, tycznych, z i uzupełnień. chleb z religijnej, pisane z należy mających Ciasto, wątpliwie i się hodcwlano-rybackimi) całości sztuce jest podstawą rolnictwo, o źródła k u l t u r y ludności wywodzą poszukiwać niezbędnych wywodzących A. niezbędne której głównie obraz wyznaczają z z a k r e s u współczesnej wierzeń, Dla uzyskamy jaką opinii. rozmawiali de plurimus...* górali, nakazujący (podkreślenie Abramowicza, aby jeszcze etnografem. Nie trzeba raz J . O.) 1 4 . unaocznić podkreślać, że �RECENZJE 526 prowadzenie do rozmów wnioskowania jest równie żowanie A. na o powszechny przed wych w 300-letnim co przemian, rzeczywiste autora przy tym momenty śledzenie „miejscowego" szym chociażby tłem, wywodzącymi się uaktywnienie na Rozpatrywane nie się dziło dwu jedynie ...w miarę stycznej zaostrzenie na łeczeństwa, potrzeby i romańszczyzny. nurt przez podstawowej funkcji wraz na tej sztuki łeczną tacyjną. też czenia i Nie właśnie w estetyczne dochodzi nurtu ludowego do w „mylne jakichś uczonego A. nienia rozwiązań w sztuki prowadzony czy w temu, w i wywód dziejów wywołują autora. sztuki do są one żywą Można więc A b r a m o w i c z , op. c i t . , s. 124. spo­ I dlatego* do wyzna­ pewno wcześniej estetycz­ funkcje dziełom i n . następujące dokonania do niezwykle reakcję, mieć przez do niego innego niektórych istotne silnie nadzieje, w stwier­ przez rzeczywistości złożonej zagad­ angażując że i praca trudnej Polsce. Jacek 1 5 — dokumen­ potrzeb dochodzenie k o n i e c z n y c h ustaleń w czy semantyczne. zbliżonej na ma­ wytwory piękna. m o ż e - o d n o s i ć się r ó w n i e ż skierowane p r z y c z y n i się d o wczesnych się sformułowania, że m. mozolne ramy bardzo (np. zaś podstaw Właściwe natury przyczynić nauce Polsce, z w informacyjną (zaspokajania znajdujemy badacza, tym artystycznej. Na ludowym. potrzeb ująć późnych lokalnej, spo­ ważkim artystycznej Przed ważnych funkcji Hensla jednego błędu Dzięki kultury z górze podstaw w to: arty­ zaspokajający się kontemplacji jedną „Będzie Zaspokajanie ludowej grupy dokonało kultury nurt tym u wierzeniową, wypowiedzi natchnąć roli Abramowicza problematyce W. odkrycia ocena badaniach umiejętnie Andrzeja może właściwego są aniżeli formy recenzji rolę poprze­ autor, dałoby makatki). wioskowej, tych oficjalnym rozumowanie Abramowicza. w pełnienia powoływały które te b e z i n t e r e s o w n e j dzieł i w kształtowa­ feudalnej na wypowiedzi papierze, że nurtami. kultu szer­ których znacznie przejawów oraz sztuce dziedzinami w rozwojowych do nurcie wspominanej tezy". T a trafna tez nurtów zakresie Ale z wartościami chrześcijaństwa. stwierdza uproszczenie. się w wszystkim wytwory ". /zaspokajanie, społeczności służyły nych) W przede rodziny, odrębnych dzenie: nowymi I 5 pewne a Polsce tymi i kulturowymi powiązanie wykazać, w się duchownym, mogły podziału dyspozycyjnych, jak między ludowych działanie, przyjęciem artystycznej reprezentacji dzieła, wycinanki z wpływem, i ich prze­ stosunkowo- wartościami ośrodków różnic wypadają epoce słowiańskich, rozwarstwianie mas funkcje szerszym jej zabrzmiało z pewnymi między wraz polskiej rozwojo­ do p r e z e n t o w a n e g o ' przekonująco kultury ten aran­ cech etapów w 'znajdującymi ludów autorowi estetycznej, pojawia papierze, ramach Podstawą nastąpiło świeckim określone odgrywały w na Pod szerokich estetycznych lowanki opornej potrzebom panom stwierdzeniu czasach, dziedzinie istniejących służący estetyczne słusznym w zależności się przemian aby społeczeństwa księciu, cezury krótkie, ziemiach niepopularne zasadniczych zbyt rozwojowych rozwoju T a k więc podstawy Obyczaj osobiste. one („tradycyjnymi"), pozwalają jak kształtowaniu pięciu rozwojowe. żadnej zbiorowości. świecie, o zachodnioeuropejskich związki nurtów impakt się z na tematy rozprzestrzenienia naszych stanowić są związków pochodzenia na przyjęcie iż może określonej uwagami dziejów. się, nie ludów rozmów pracę procesie 60 l a t . W y d a j e powolnych dla osobą proponując wyznaczać jest ogólne" kulturowej wszystkich kończy artystycznej, ciętnie u goszczoną Abramowicz kultury „tematy odrębności Olędzki �RECENZJE 527 Wydawnictwa P R A C E ETNOGRAFICZNE, Jagiellońskiego) pod Czasopismo z racji jego naukowe, miejsca swego nakładcą, centralnej siebie nia wydawnicze Niestety chwili ruchu stoi mała na zeszyty tylko nież zwięzłych w liczne tej Muzeum coraz Kultury bardziej wersytetów (gdzie i Te odrębną Ludowej w Wydanie w ciągłego nych w Lublinie, już Krakowie wyraźnie w spoza ływania tego uniwersyteckiego, polskiej, przypominającym z. 1 „Prac tego ośrodka wydawnictwa nej z tych X I X w.), dium o organizowane Słowiańskiego skiego", jak Muzeum zarówno przez wstępne komisji Etnograficznej Moszyńskiego działalność Mu­ Etnograficzne ostatnio etnograficzne powojennym po ostatnio uni­ różnych w Poznaniu monograficzne uzyskały ostatnio nowy „Zeszytów tytuł Naukowych „Lud troską Krakowie. do naukową tych i czas (jej Udzieli W wokół w prowadzo­ tego ośrodka kręgu oddzia­ w dyscypliny. etnografii P A U i K. swym dawnych i i Nitscha T. w Seweryna tradycji, od wydaw­ ramach Ludu Stu­ Słowiań­ wydawnictwa wstępnym podkreśla wytyczonych organizacyjno-wydawniczą prac: niezależnie odrębne „Bibliotekę słowie tych Antropologicz­ — — wy­ Uniwersytetu etapy Komisji oraz i Otwierające profesora centralnym Słowiański" S. nieperiodycz­ studiów historyczne Umiejętności К. nawiązanie Materiały wydarzeniem ich redaktora, przez w rów­ nabierające jednakże naszej niektóre swój wydawane nie lecz organizacyjno-naukowych na prof. obej­ czekają o charakterze ważnym charakterze Etnograficznego Gładysz wszystkim również jest przypomina Uniwersytetu: także wynikiem pozostających tradycjach Akademii następnie i re­ artykuły recenzje, „Zeszyty i skupiających okresach rqzwoju słowo Gładysza, krakowskiej wydawnictw nictwa M. M. dużych wielu Etnograficznych" Jagiellońskiego, Krakowa, o w „Prace z serii będących uniwersyteckim pracowników dawniczych takie zyskały Etnograficznych" prac, również ośrodka obszerniejszych publikacje „Etnografia") umieszczania poszczególne Toruniu, tej Polskiej", do Ludoznawczego, opracowanie tere­ w „Etnografii Na okresie Łodzi, już powojennych, a piony Krakowie. zbioru ośrodku w inne placówki czołowym raczej oraz widze­ naszym tyle nie prac. wyodrębniony z. 1 „ P r a c wydawnictwa krakowskim serii co Łodzi" rozproszone ramach nie wszystkim w regularnych Jagiellońskiego" nego, przede Warszawie"), w tomów pozycji w ostatnie, tym razem Uniwersytetu tym c z y to w rolę. przez wydawnictw bogatego polskiej Towarzystwa samodzielnie • wydane numerację wydawniczy, zespoły wydawnictw uniwersytetów większe i serii specjalne przeglądów objętość kilkunastu Polskiego (w c z y też pełni z punktu nowych skłaniająca Etnograficznego Sztuki polskich. jako i charakteru wydawnictwach już muzealne Archeologicznego naukowymi tak ważnych — będącej reprezentowanej obejmujących serie do Polskiej" kraju, dziedzinie przeglądowych, całe kilka wydawnictw wydawnictwa zeum zarówno w ośrodkami etnografii wydawania, lecz Uniwersytetu „Etnografii naukowej reprezentujące umieszczaniu polemicznych, chwili serie naukowe, dyscyplinie, recenzji i w milczeniem dziedzinie jej wydawnicze, już tej przeszkodzie częstotliwość wartościujących mujące w Naukowe wypadku j a k zapoczątkowanie instytucje w w instytucji innymi pomijać systematycznemu systematycznych czy inne np. postępach faktów, wydawniczego czasopiśmie jak centralnej o 1963 ( Z e s z y t y s s . 173," r y c . 2 4 , f o t . 50 wszystkimi organizacyjne nowe. cenzji z nie powinno przez i — naukowej tej d y s c y p l i n y publikowanych i które i powiązań dyscypliny, z . 1, K r a k ó w Gładysiza, wydania, informacji rozwoju jak red. M. ciągłe jego przede poprzed- �RECENZJE 528 nika na Katedrze tywy badawcze kreśla przy todologii tym Należy j a k również etnografią sądzić, etnograficznych że drę katedrę Etnografii studiów, dwu w monograficznych wsi polskiej szego mieszczą i w również i zeszytach szcza wobec kierunkach Socjologii, obie na zapowiedzi plany pod­ teorii siebie i me­ katedrze i z do nowo prof. wsi К. — grup planu przez do do nich tych U J w o prac Etnografii druku dalszych informacji szczegółow- kierunków Katedry do prac kulturalnych Brak różnych na kierunków szczegółowych przeobrażeń serii prac „ośrod­ Kate­ robotniczych. usunięty prac reprezentowane przygotowywanych w do Dobrowolskiego, zawsze również pracujące zostanie umieszczania się jak wydawanej współcześnie pewno wydawnicze współczesnych tej zainteresowań nawiązaniach przez kultury, się dokładnego prac) przez perspek­ Specjalnie zakresie podstawowych odnoszące teorii historii wstępie bardziej nych w prowadzonej zapowiedzianych również ogólnej przez j a k i dalsze zeszyty. krakowskiego U J , kierowaną zakresie we reprezentowanych (jak się na wywodzących omówienia się Słowian. oraz dotyczą staną właściwe tych Ogólnej które — w etnografii Moszyńskiego, odbiciem ośrodka ośrodka pokrewnych" drugą Słowian, prof. К. których zainteresowania etnografii, zainteresowania ków Etnografii placówki, w następ­ zeszytach, zwła­ etnograficznym ruchu naukowym. Rzecz jasna, krewnych Kultury w w stytucje. ności "Wzrastanie do musi w wspólnych linii i poszczególne ostatniego stworzeniu zagadnień, postępowania ośrodki i szersze zadań, omówienia bez wy­ działa­ osiągnięć przez te przy konsolidacji różnych ułatwiającej których na in­ równo­ większych wśród uniwersyteckie po­ seryjnym platformy prowadzić i Historii instytucji Polsce, 10-lecia podziału katedry w niejednej powinno i w reprezentowanych etnograficznych okresie „Kwartalnik wszystkim również zainteresowań kraju i zamieszczana przede zawierać etnograficznych Ludową" informacja, wydawnictw w czasopism Sztukę dotyczyć ona przecież ustalenia przez rodzaju Może etnograficznych centralnych i n . „Polską kierunków ilości postępującej podjęte tego specjalnych przedyskutowanie m. ośrodka, t y m ^ośrodku. placówek istnienia myśli jednego zakresie cześnie wobec Materialnej") dawnictwie jących że (mam na trud­ zadania pewno nie są małe. Przyjmując i z z wielką zaciekawieniem leży podkreślić szczenie w ambitne Żarneckiej-Biały, do szerokiej sądy wersyteckich. etnografa ki w dotyczące zapowiedzią pracy polskiej i i i duże na w terenowych po w I I wojnie znalazły z. siebie zespołu w w sposób czasie ośrodek będących i (w n a temat prace logiczki naukowej) terenowych jest ośrodków zakresu i metod n a ogół odbicia i nawiązaniu pracy badań etnograficznych" iść w na­ Umie­ asystentami- Z. Białego metodyki studiów cechujące należytego następnych krakowski. metodyczny powinny dyskusja Etnograficznych" zeszytów etnografa badaniach których 1 „Prac autorów, dotyczącej osiągnięcia, dotąd na Etnografii: literatury t y m odcinku nie pracy się wydawniczą wziął dyskutowane kierunków, Rozbudzona uniwersyteckie, jakie Studium obcej „weryfikacji z ukazania weryfikującej praktyce jednego fakt zapowiedź specjalnej Uniwersyteckiego E. przyjmowane na zadanie, z. 1 t r u d n e j , dydaktykami radością czekając wszystkie literaturze dobrą uni­ pracy ośrod­ etnogra- N a l e ż a ł o b y określić z a k r e s t e m a t y c z n y p r a c o p u b l i k o w a n y c h w nowo utwo­ rzonym wydawnictwie w s t o s u n k u do p r a c z p o g r a n i c z a etnografii i socjologii o m a w i a n y c h od k i l k u lat w „Sprawozdaniach z Posiedzeń K o m i s j i Oddziału P A N w Krakowie", stanowiących również dorobek naukowy ośrodka krakowskiego. I t e n zespół p r a c i k o m u n i k a t ó w w y m a g a o d r ę b n e j r e c e n z j i w „Etnografii Pol­ skiej". 1 �RECENZJE ficznej, jakkolwiek przedstawicieli nież przede ficznych. jednak kich Potrzeba tylko do p r a c y autorów podjęły bardzo lub notowanych zachodzących jako zagadnień są kultury krótkim nakże przede cześnie budownictwa studiów w w na nie tylko współczesnej historycznym, w wsi. starającym osadnictwa nacisk obróbki od kierunku na drzewa, nawiązaniu innych I w oraz etnografii Obie się wsi sumienną przy również do podobnych ośrodkach XIX na lubelskiej aby jeden chodzi terenie nych i muzealnictwa rocznik tylko do cza­ poprzedzone technik (w pierw­ kładą zachowanych planów d dalszych jed­ współ­ konstrukcji inwentaryzacyjnych źródła podej­ historycznych stoją Tom marginesie otworem otwiera Etnografia Polska, w t. I X jest się z . i mają Lublin 1962, Muzeum że właśnie z. to każda z zaś jedyne rocznika. w gromadzi się z. ułożony nich 1 dużo, tej szereg o tym gdyż publikować przynajmniej dziedziny badania jak na muzeal­ badaczy nieraz znanego byłoby dyscyplin, wszystkich, świadczy przez hi­ poświęcony nie mogła z będą prężności pracowników prowadzącym Dla Skład wielu wydawnictwo posiada Dużej całości będzie i archeologii, przyszłości etnografów, Lublinie, biograficzny został czy w nich uniwersyteckiego zawodu. sztuki, przedstawicieli lubelskich samym 1 ciągłego rocznika Lubelszczyzny. zastanowić, prace wydawnictwa charakter historii terenie rzeczy prócz swego łamy słownik ukazanie lat. Materiału gdyż ośrodka lub Kutrzeba-Pojnarowa 1, E t n o g r a f i a , etnografii, jednak stanu która z. Lubelskie na wypełniały co p a r ę etnografię, na prowincji na się obecnego przedstawcieli graficzne zagadnieniom zawdzięczamy, Lubelszczyzny, nalistów wstęp, o należy i Materiały Należałoby osiągnięcia jeśli do dokumentów artykule), przegląd prac MaŁyso­ wybranych podstawie drugim M. w. monografie na omawianyth (w nowe artykuły tabl. powitać problemom zachowaniu swe ustalo­ natęże­ i opisowych inwentaryzację jak L U B E L S K I E , Studia poświęcone dyscyplinie. lepiej, 34 - uznaniem Lublinie. przemian tej MATERIAŁY s s . 159, 2 n i b . , 40 dużym Muzeum storii wielu wiary­ pograniczu połowy monografii i stan zaawansowania rozwoju niektórych STUDIA na doświad­ porównawczych. Lublinie, Z uni­ przez „porachowania" Anna w zresztą i katedry ustalenie północnym Lubomierzu materialnej wszystkim Stanowią mowanych odcinku się etnograficznej Etnograficznych" drzewa szczegółowych c z y też technik domów. już tym własnych pracy możliwości przykładami wstępem artykule) swych jest wszyst­ wysuniętych eksperymentalnych z. 1 „ P r a c obróbki p i s a n y c h ustalić linię r o z w o j u szym w techniki Rozwój Galasa, obecnych, celu również badaniach następne Tradycyjne ślińskiego, lecz w na ośrodki uzupełnienie terenowej pracy odnoszące inne zrelacjonowaniem mających i techniką i na rów­ monogra­ zainteresowań etnografii aby jak prac przemian. Przedstawione i P. opinii, sprawdzania i zakresie artykułach pracy), współcześnie wprowadzenie, w szeregu n a d metodą raczej zastosowania w omawianej współczesnych życzyć, może metodycznych pomocniczych, metod w ładne Należałoby i faktów gór, naukowych możliwości godności sów dyskusji do p r a c dyskusję znaleźć w wydawanych stanowi zakresie technik nia cytowane wnikliwych etnografa. wniosków w nych oczywiście in. wynikach bardziej artykuł wersyteckie czeń w można (m. bardzo charakterystycznym elementem przystępujących nie ich ośrodków wszystkim wspomniany są ślady tych 529 regio­ etno­ zapowiada najlepiej. etnografa-regiona- �RECENZJE 530 listę Henryka wnieśli składa i się badaczy. Lubelskiego artykule opiera Ubezpieczeń wymienionych stwierdza tylko materiał budynków. żenie w Polski ścian i do mogły wyświetlone ną przeprowadzone inwentaryzację w budowie. do zanych z materialnej, nictwo pow, Po w z a daje czasie jednak osobno domu podaje od innych k o n s t r u k c j i określają przez właściciela innych terenowe poło­ ziemi. zagadnień, autora. Badania Nie które te zo­ 1948—1949. P r z e p r o w a d z o n o dokład­ w każdej w s i : najstarszego, i poparta wywiadami, też zwyczajów, te które nowszego domu nie ograniczyły wierzeń działy i kultury obrzędów zostały się zwią­ potrakto­ nich budynki drewniane pod względem czasowym. budowy (82,5%). choć o zróż­ budow­ pod budowę. że 1889 r. oraz że przekroju nowego domu Omawiając występujących z niego, z w przyczyny porównanie wniosku, zróżnicowane miejsca porównaniu do spodziewać opis 1921 r . W y n i k a w autor mało się wyboru procentowe 1889 i się należy szczegółowy od historię o s a d n i c t w a dochodzi okazać różnic wzrosła nadal omawia w obecny izbie z opisami zupełnie otwory kuchnią. części na autor i zdobnictwo z końca rodzajów w ma­ mate­ 1921 r. ilość 1 3 % , to i Czytelnikowi mieszkalnej a ziemi mógł ulec budynki podaniem w wynika dynamika badania tak bu­ dominują brakuje belskiej procentach duży częstości nawet się ogniowe. stwierdza, że w w sieni; danych P Z U nie od c z a s u nie omawianego latach na roku Opisy 1949, a zaniku jednak, jakichś domu, Omówione ilustrują"" p l a n y Należy czasu i typów. też zagród Z arty­ niewielka jednak wiele kapa zależ­ budowy budynku. poszczególnych od tego jest następnie czasu stan prawie wyciągnąć budownictwa powojennych. znikły ziemi. Zastrzega uwzględniają występowania w można wystawienia wnętrza. rozmieszczenie Porównując przedstawia użytkowej cyfr rozkład obecnie również statystyczny oh ich rozmieszczenie. konserwatyzm zamykają zmieniło. i oraz pomieszczeń, urządzenia powierzchni zmianie dachów oraz przeciętnych arkusze gospodarcze rozwojowa autora od i autor umieszczone domu gdyż w. danych otrzymanych ścian poszczególnych ścian X I X podstawie wniosków, zostały funkcja paleniskowe Na podstawie obszar konstrukcję została ogólnych kułu jak Polski latach terenu winno następuje w sprzętów z statystyczne w geograficzne, autor omówiona ność pow. późniejszych. Następnie że badania w Państwowego Dane Statystyka szeregu czynniki omawianego częściowo Pokrótce nad i pokrótce murowanych tym lat materiału posiadanej jednak większych budownictwa dynków żyją­ przez pochodzących powszechność, oddziela artykule t y m wstępie ścian riału nie W lubelskiego uzależnionego teriał jak wiejskie danych statystycznych swą dotyczyły gwarowe terytorialnym, i szkic etnografii marginesowo. Przedstawiwszy nicowanie do zmarłych, terenowych. ale budownictwem. tylko X I X w., na budynku przez została wkładu budownictwo danych obok ilość trzech budynków Inwentaryzacja kultury wane tylko którzy przygotowywanego niewystarczające. budowy wszystkich, biograficznego. względu P Z U 30 w s i a c h jej zarówno omawia czym drogi, daty w ze tych fragment badaniach przy szacunkowe natomiast zostać cenne dachu, stosunku dotyczą 1 9 2 6 г., wypadkach uwzględniają stały z własnych są wielu Arkusze domu Szkice stanowią i Lubelszczyzny. Każdy opisu n a l i t e r a t u r z e z końca oraz w ludową słownika się źródeł autor niej. etnografów osoby, J . Optołowicz Statystyka wydawnictwa Zakładu z o on kulturą danej Materiały druku Autor nad życiorysu następnym lubelskim. Obejmuje badania bibliograficznych do W w krótkiego jeszcze autora z wkład z danych cych Zwolakiewicza. jakiś jego pamiętać, się n a w s d że lu­ �RECENZJE Artykuł sia jest Plastyki objęły R. Ludowej Państwowego Chełm, sugerowane w z wyroby ścian, ciekawe są w wzmianka dane o pasiece działów z przy północnej traktowanych spania, był niegdyś ubiory łukowskim Podlasia. Lubartowa" Dużo J dów", na tylko dawniej scowościach daniach się z i X I X zachód od Lubelszczyzny. są w do połu­ dekoracyjnie tj. rozsuwane całości wyróżniają oraz kraśnickie w ubiory na­ pow. środkowego tworzą się Powiśle, występujące ubiorów ławy zróżnicowany szczególności Wisły, grupę skrzynie skrzyń o Bardzo w terenie. często ławy „Ubiory charakterze się a przez zanotowana charakterystyki stylach w. rzeź­ wgłębnym dość tzw. kanapy, bo­ Bardzo omawianym w to po­ tam żyjących Lubartów. krótkie na również Puławy, wyodrębniającą materiału takich, malowanie prowadzonych Etnografii dostarczają jak „gwiazdy", Zachowały informatorów. wsiach konikiem". 1960. Z e b r a n e tedrę zbliżone daje do dużym również tle przebadanej pow. na Została się, Są występuje 1954 r. napotkać koniec strój. N a północnej rytem oraz pod terenami nie wyrabia. relacji niektórych „z się terenie. bogato w różnice ozdobne Dowiadujemy zdobione się elemen­ ceramika, pow. Autor urządzenie i za­ z okolic . ogół w chodzenie z części po­ wy­ zdobnictwo przeciwieństwie Bardzo jeszcze Trafiają zostało: omawianym działających w dekoracyjnych, w niż któ­ oraz budynku, szczególnie zdecydowane obejmujące Osobną przedmiotów znane można południowej interesującego już rzeźbiarzy obszarze analogie i radzyńskim chodniego człekoształtnymi. je terenu malarstwo. prawie w następnie referując stroje, na w jednak jest tylnych i bocznych obszarów i Szczepańskiego. rozpowszechniły pewne płótnie, ostatnie drewniane zachodzą na badanym do już Lubelszczyzny. oparciach cechach zawsze rzeźbę ludowej zachodniolubelskie, wykazujące i czym które wiązujące dziś ulami się było w o a te Biała szerszy terenu, — bryły żywe To teren omawianego artystycznego. Wacława sztuki dniowej do Nie dotyczące malowane, i wyrazu in. nagrobki rzeźbiarza biograficzne innych tkactwo. Podla­ Badania wprowadzenie, Przedstawione na dziś więc ludowej rzeźba do odznaczało i drzewie. m. są i obfitującym tam wędrownego obrzędowa, ludowej technik rzeźba druki to badanego sztuki mebli i Sekcję 1952—1954. B a d a n i a obszerne estetycznymi ozdobne, plastyka Jest dość rzemieślniczych. przez latach budownictwa walorami garncarstwo Terenem — Lubelszczyzny i części p o w i a t ó w : Ł u k ó w , gospodarcze uwzględnieniem Lubelszczyzny form, również biarzy. z sztuki wszystkim gactwem i daje zagadnienia tkaniny działy łudniowej Z łącznie kowalskie, niektóre przede i pograniczu prowadzonych Krasnystaw. charakterystyką ze szczególnym zdobnicze i Autor osadnicze n a n i m ośrodków architektoniczne wnętrza Kraśnik właściwego ogólną stępujących że na badań Instytutu Sztuki w pogranicze. stosunki do wiązaniu Puławy, tytule omawia przechodzi ty ludowa podsumowaniem powiaty: Lubartów, L u b l i n , Radzyń, P a r c z e w Podlaska, rym Sztuka Reinfussa, właściwie 531 Do „bociana" dziś pisanek. przez M. Autor materiały stanowią i Etnologii UMCS i „węża", kończy Badania Lublinie zwyczaje doroczne, kolędników, stroje czasów „gwiazdy" a natomiast podstawę w one z in. obok jeszcze Sekcję się również „kozy", bardzo dla „kozy" się wzmianką Plastyki Atlasu i lub Ludowej w wielu było miej­ o dalszych w latach 1958 przez K a ­ przygotowywanego etnograficznego są obnoszono rozpowszechnione zachowało artykuł dawniejszych choć „hero­ woj. ba­ lubel­ skiego. R. s. 129. 1 R e i n f u s s , Sztuka ludowa na pograniczu Lubelszczyzny i Podlasia, �RECENZJE 532 Od zagadnień przechodzimy w artykule nia że — jak w cenne padku monografii i ona — talentem", nie jej obejmuje ne działy stanowi ściśle wycinania kraciaki wnętrzna X X w., jak jennych czości zdolnych spódnice, oraz I zmienionych Plastyki Ludowej, Kultury i Muzeum sympatią: „Wszyscy trafi się na Zupełnie konywane i ka w kończy Badania nianych lezione kleszczy we wsi płytkich Wszystkie i ocen tablic z opieką radzyńskim, ją nie gdzie nawidzą, kobieta, do d a w n y c h jedynie a dobrą 3 4 działalności Badania jej twórczości. organizowane zachowała darzy wszystkiego głowę, bo przez dawne, sposób od ją tra­ wpły­ szacun­ jest zdatna!' 1 wszystko po­ się b y ć wy­ było oprowadzenie poszczególnych Ciekawe, realizm także że Matejki, artystyki wytworów za negatywnych o K. Plastyki Ludowej P A N nieznanego nich żelaznymi osadzonymi Łyniew, pow. także artykuły i w Marczak Parczew. we posiadają o z życia wsiach uznała słomy. Lubelskim jak również ona wsi. Szkoda, obrazy że choć autor­ były. przez narzędzia zębami. się i Chełmońskiego, odkrytym Posługiwano trawy Muzeum czy ile takie komunikat z ludowej, najładniejsze scenami ocen, po sztuki Kostrzewskiego ją zdają plecione Kleszcze nim pracowników rybackiego: drew­ zostały przy łowieniu postaci map, .zna­ ryb nadbużańskich. bogatą dokumentację w zdjęć rysunkami. Teresa 2 popisu Wydział tradycji i oryginalne krótki wodach, twór­ do Wojewódzki mieszka, ma takich Sekcji znaczny do zwierzęta-zabawki t y c h o s t a t n i c h ujęły z w we­ połowy międzywo­ pola rozkwit i Jej 2 latach zupełnie i wystawy oddalona wsi za­ pasiaki Musiatowicz ekipę przez nowy na Tka zahamowanie przez wypaczona ona ludzie stara malarstwa. n i e przedstawiła Sekcji na a jest tle wsi w prawie na konkursy wyrosła. pisanki 4 jej galerii jej 74-letnia którego otoczenia. na wielkiego 1954 r. tradycyj­ modę" . artystykę z obrazów Tom ta.ka eksperymentem impresjonistów, niektóre że w jednak pow. wsi nie nawiązujące sprowokowanie obrazów w całej starą przez Ciekawym „W dziwią, urobić została Wieś 2 i nie swego Antoniny miała spowodowało 2 przedmioty i Twórczość w. wnuków. oryginalna chwilowo otoczenie dla pomimo wybitnym więc X I X z spowodowały nie zaniechała Lublinie" je urbanizacja okupacji gdyż a końcem siebie i nie­ wy­ 16 m a l o w a ł a młodości mody, Musiatowicz analfabetka zewnętrznych" . kiem dla i wczesnej lat lat są W obdarzoną środowiskiem, maluje ciekawa następnie ta „Jako kilimy artystki różne Twórczość cechy. i dziś „odkrycie w wykonuje Muzeum). dycyjne a Mając z twórcą ludowej. tkactwo, z — opracowa­ wyizolowanego. oraz regionu, jednostki ciekawe, osobą zjawiska babki. Zmiana warunkach; — pisanki ze a sztuki szczególnie związana jest przejścia Dopiero jest autorka dla rodzaju kontakcie zrozumienia rozpowszechnione fartuchy Antonina Tego osobistym otoczeniu koleżanek, więcej. ciężkie na pająki, od w s i dzieciństwa ludowej. (Artystka się twórczości ona, było artystycznej. wów uczyła potrzeba ale w e kobiet, w na swym wycinanki, pozostała Techniki — wstępie bardzo była mniej na typowych uzdolnionej Musiatowicz. właściwego ludowej, artystka i i w artystycznej zagadnienie stwierdza głównie sztuki mówienie dla Musiatowicz jak powszechnych, Antoniny tym wypadku niezbędne Antoniny jest zjawisk twórczości Twórczość J . Petery, oparte zwykle dotyczących do J . P e t e r a , Twórczość Antoniny P e t e r a , o p . cit, s . 154. Ibidem. Musiatowicz, s. 1 4 7 . Karwicka �RECENZJE MÜVELTSÉG ÉS HAGYOMÁNY, ас Omentaliis E u n o p a e , w Debreczynie, obfity kultury tego to rezultaty swoich artykuły o to jednak peszcie winien kraju, jednak Etnograficzne badawczej, jak i M T A wydawnictw demokracji pism znacznym z ośrodek o czas prof. kowej w — i i innych szkoły, w jednego zaważyła Europy ma wyraźnie na publikacji Cechuje je rzeczowość, telna podbudowa setkę i W dla tej czterech 9 wyszło spod oraz uczonych niejako charakterze etnografów z publikacji. tomach „Kultury etnografów sławii, P o l s k i , R u m u n i i i ZSRR), oraz różnorodna, i Tradycji" zagranicznych a 23 — Nie lub treści jest to Piękna (z B u ł g a r i i , może Gundy Odbijają one zagranicznych. popraw­ i rze­ niejednokrotnie szata graficzna, tworzą stosowną 32 a r t y k u ł y , CSRS, więc jednej konstrukcja papier opublikowano węgierskich Instytutu etnografów przekazanej literatury, pracy. klasy Oczywiście prof. В. autorów — Środ­ korzystać osobowość i Tradycja-" badań której tomy Węgier, reprezentantów z kie­ informującą artykuły ale solidna archiwalnych w i ludowej debreczyńskiego. ośrodków wysokiej notkę kraju". trybuna, jest pod pedagoga teoretyczne. dla jednak ośrodka wykorzystanych fotografie spoza jako dotychczasowe również skondensowanie materiałów cennej pióra prac nie bardzo pozycji liczne wolna Niemniej na polskich znana Kossutha rezultatem tym czaso­ sławą mniej „»Kultura studia wyłącznie z innych maksymalne złożona dobre rysunki ale językiem, przekraczająca poza powiedzenia. od zrozumiałym lecz przez znakomitego się kultury także że kręgu tradycji, zasłużoną zamieszcza będące w wydawanie Nie miary, publikacji. a przeznaczone kierunku, do Azji, kolei Etno­ się, pozycję długiej Ludwika ukazały zakresu artykuły ośrodków coś nym, oraz będą z się nauki. redaktor tej artykuły Debreczynie, znacznie oprawę tematycznym będzie ekskluzywne, kto nich Z Komisji życzliwością. cieszy wielkiej i To­ problematyki przyjmowany Uniwersytetu z się renomie Buda­ Wydaje czołową niezmienną redakcją do wydawnictw. i (MTA), w Węgierskie doborze zawiesza granicą społecznej jego każdym publikowane węgierskich czasopismo każdy, W i w kierują periodyk, uczonego Pod zakresie Wschodniej większości indziej d za Etnograficzne zajmują ustalonej nowy myśli Gunda, zamieszczać Etnograficznego z Béli Tradycji". charakterze czytamy się Etnograficznego organizatora. o gdzie kraju postępowej i i Gdy nowych wspiera, Nauk metodologicznych. potrzeb, Węgrzy monografii poczynania oraz etno­ bieżąco publikując postaci Akademii tak założeń rosnących w roku syntezy na etnograficznych Węgrzech) swobodę, odpowiednich gatunkowym, w rownictwem „Kultury pewną co węgierskiej ujawniają bądź Muzeum na prowadzone nowoczesnej zadań Węgierskiej etnograficzna zainteresowaniem Instytutu świetnego Centralis L. Kossutha- przynoszą etnograficzne uniwersyteckie, pojawia dawna czasopism materiałów zatwierdzeniu ludowych. od kultury, działalność et Węgrzech do głównych ważniejsze etnograficznych dużym Debreczyn lub na eksploratorzy Etnograficzna miarę ciężarze co jakiś czytelników w wnioski państw Węgrzech Hungariae kwerendy posłużyć z licznych wszystkie wypracowaniu w jednym posiadają instytucje, graficznej o łamach placówka warzystwo rozmachem poszczególni katedry (najważniejsza z przyszłości jest Komisja poszczególne kwestii Etimológica archiwalne przyczynków Aczkolwiek poszczególne co na i w nastąpi, badań koordynuje zasięgu, terenowe charakterze tematycznych. i szerokim który ludowej Zanim planuje o penetracje materiał, grafii. Studia Roczniki Instytutu Etnograficznego Uniwersytetu t. 1 — 4 : 1 9 6 0 — 1 9 6 2 Systematyczne, etnograficzne 533 z czego Finlandii, Jugo­ (14 z D e b r e c z y n a , 7 z Buda- �RECENZJE 534 pesztu i po tury jednym ludowej opracowań szego, na można 11 z i mają folklorystyczne ractwo, jak skiego i nych, a obecnie na Moszyński stwierdza, niaczych i Europy, że były Afryki zorientować i się jego tycznymi i ma na Węgrzech . posiada że Ob — znak; w w jeszcze kilka (rum. Zarówno zbie­ tego gór­ dziesiątków i lat sadownictwa. kultur zbieracka upraw­ gospodarka dla ryb W się na łowili pierwotny u się Cisą, ryb od przy brał go ludów za w ludów są K. M o s z y ń s k i , Kdzép-Európában, brzegu. żyli gęsto Połów tego ryba­ Tak uważa pomocą lub na nastawki luźno plecionej niewielkich innymi we klima­ zawodowym za rzekami jeziora koszowych nas ta w e k umiarkowanym ubocznie. połów dla sta­ czytelnikowi rdzaju klimacie niskim i specyficzne zawsze stosunkami lub naddnieprzańskich. kiedy na są właściwy z łowiec­ regionach występowaniu. w koszowe są jak różnego rybołówstwa Dunajem i pozwalają rybołówstwem pomocą użyciu wkraczając t e n sposób o jest umożliwiające czasach, ryb rzek charakterystyczne Węgrzy w się nie nastawki nad łowienie — łowi problemach tam pomocą umiejętności różnych samołówek uwarunkowane społeczny: stylisku sieciowe że za sposób trudnią występują poświadczonych ii kopie- urządzeń w mapka przestrzennym rozlewiskach którzy Węgrzy i ludów rozwinięte samołówek Autor 2 jednakowa fotografia, typów ręką ten tyle zasadniczych Rysunki, różnych na łowieckich . się w ś r ó d skomplikowanych głębo­ na Balaton całych i Ferto. sieciowych Zarówno wspólnocie z nasta- Ugro-Fi- Ugorami znad nastawek. teren swoje niezamieszkały posiadanie. ugrofińskich O wspomina 1 2 krajów. Gyalu ludności paściach B . G u n d a , A gyiijtogeto életmód emlékei a Gyalui h a g y o m á n y " ( M . e . h . ) , t. 1 — 2 : I 9 6 0 , s . 2 0 7 — 2 1 7 . kérdése studia wielu ogrodnictwa i zasadzie warianty Niektórych sieciowe nie jest aspekt koczujący i Człowiek és dla rozwinęły posiadały rozprzestrzenienie o nastawki jak sidłach większości bowiem łowienia Spotyka przejęli w ich chronologicznym tym, przypuszcza, licznie z Kolozsvár) \ znajomości wytworzyć- wiele bagnistych Pierwsze Węgrzech, te paści zasięgi swój pisząc oraz kościach. swój w także 3 wikliny rzeki stąd, samołówkach, jedynie sposób lecz przy Szilágyi nowie, gdy Górach roślinności, hydrograficznymi. M. wek (węg. w rozprzestrzeniania kontynentów. geograficzne tropikalnym, rodzaju i Azji, w Prymitywny Autor kultury większego stanie sideł wyznaczone kom, zakresu z naturalnej łowieckie w poszczególnych rannie i pierw­ dotyczą coraz rolniczych. L u d y Konstrukcja oraz działu podczas uczonych Rumunów roślin to zupełnie kul­ artykuły niwelacji O pisze że p r z y r z ą d y techniczne, kich. rosnących posiadała skutek u Cluj Wynika prace opisowy, zainteresowały miasta dziko idzie przewagi z Dwa podział zamieszczonych zagadnienia. zbieracką od z zagadnieniom trzeciego. lub stawiane tradycyjny społeczną, zaniknie. K. dla tym z liczebnej gospodarki znaczenie. nie za Mimo głębiej zachód ta co rychło na pozycję przyczynkarski Gospodarkę na duże ludność Jednakże 1 spożywanie obszaru temu 18 p o ś w i ę c o n y c h zaledwie formy Giláului) i i analizują natrafił (folklor) wyodrębnić charakter Prymitywne Gunda i Cegléd). Przyjmując duchową językoznawstwa. materialnej Muntii by drugiego archeologii B. z Nyíregyháza materialną, pozostawiał znakach E. A. na Virtanen . 4 havasokban, 3 fejlodésének 4 t. 3 : 1 9 6 1 , néhány s. Leśne „Miiveltség A vadfogó csapdák fejlodéstórténetének M . e . h . , t 1 — 2 : 1 9 6 0 , >s. 1 9 3 — 2 0 5 . M . S z i l á g y i , A magyarországi borítóhalászat M . e . h . , t. 3 : 1 9 6 1 , s. 1 8 7 — 2 0 9 . E . A . V i r t a n e n , A foglalójegyekról, M.e.h., nim własnościowych 159—165. néhány kérdése, �535 HECENZJE barcie, namuliska, tereny wiedzi, słowem znaki własnościowe muły magiczne wyjątkowymi soby rodne, ale Liwów, S. się t a k w na wąskie stokach rolę na Na Z N. rolnictwem regionu tach. z W oraz tów pokolenia roli nie radeł i zabiegów bóstwom powiązania pokolenie. W formy, murem, już prymitywnych pomiędzy Czeremisów, odróżnieniu przejawiające roślinach. Górskie p o l a i wznoszą gdzie pługów. i terasogatunki Zachowało i świąt się mają­ urodzajów. zwyczajów kulturą uprawne, się indziej zwyczajów roślinnego rolniczych Spo­ różno­ dziedziczenie 1 magicznych, świata były u Kaukazie . spotykane for­ stanowiło prastare kamiennym i zmuszeni oznaczonym. Karelii, na na lub posiadanie cechę zachowało tam narzędzi ściśle w łączą pracy się c e p y Nowsze narzędzia danych w rolniczą bijaka z u bijakami, dają Azji się prześledzić Przedniej rzemieniami. się formy (Mezo­ wielu w różnych starsze są złożone Również z i wiązań nimi częściach warian­ typy cepów z Chin, bardzo cepów się . W znane bijaki Typy Zajmuje 6 7 występujące posiadają dzierżakiem. młocki . Jazygów znajdują Analogiczne Jazygów połączonych łączenia sposoby Debreczynie bijakiem. cepy i o cepach z dwoma uniwersytetu długości, sposoby się Nieco rozwidlonym z Włoch. różnej tutaj i czci zasięgów spotyka zbiorach samorodnym nii z nakazy Kaukazu. Ikvai-Iváncsics tego pomocą terenie w niedź­ otrzymywało Specjalne Finlandii, jak i hodowanych się na Wspólną uprawę obramowane obrzędów historyczno-kulturowe i za rodu Kaukazu Wysiewa się zwierzę w i jaskinie „niczyją" nieświadomość obejmowanych Górską uprawy, przez północy: obrębie ziemią postronnych. i Lapończyków. w oddawanie podstawie potamii) ludów rolnictwo gór. starych celu upolowali łąki sianokośne lub którzy terenów i długie, uprawia sporo cych górskie dla tych, przedstawia narzędziach przeważnie tam u Mordwinów Čitaja rzeczą nietykalne oraz powszechne nizinnego zbóż, barci własnościowych G. wato było lub rybackie, było okolicznościami Estów, od i co obowiązywały oznaczania znaków łowieckie wszystko, 2^-3 Japo­ segmen­ różnorodne są przedstawiają ilustracje. Młócenie wykonywali za określone Nadto a za pomocą ją lub cepów było młockarze wynagrodzenie. praktykowano mianowicie drabiny wędrowni Cepami znacznie uderzanie szprychami z pracą północnych, młócono o drzwi, uderzanie zbiorową. i inne sposoby przeciąganie giętkim Do słowackich żyto prymitywniejsze kłosami koła, u Jazygów kijem końca terenów zboża, groch i nas — u i c h pomiędzy lub X I X w. w zamian i fasolę. znane — szczeblami kijanką. G. S. Č i t a j a , Hegyi fóldmüvelés a Kaukázusban, M . e . h . , t. 1 — 2 ; 1 9 6 0 , 313—329. L . K . Kovács sporządzając w s w o i m czasie typologię cepów n a W ę g r z e c h dysponował skąpymi d a n y m i z k r a j u J a z y g ó w (węg. Jászság) rozpościerającego się między rzeką Cisą a Z a g y w ą , m n i e j więcej w granicach administracyjnych k o m i t a t u S z o l n o k . L u k ę tę s t a r a s i ę u z u p e ł n i ć N . Iikvai-Ivánesiics. „ J a z y g o w i e ( p a t r z Wielka ilustrowana encyklopedia powszechna, Wydawnictwo G u t e n b e r g a , K r a k ó w b . r . , t . 7, s. 6 2 ) , s a r m a c k i l u d k o c z o w n i c z y , m i e s z k a j ą c y w s t e ­ p a c h n a północ o d M o r z a C z a r n e g o ; p o j a w i ł się w I w . p r z e d C h r . między C i s ą i D u n a j e m , z a g r a ż a j ą c g r a n i c o m p a ń s t w a r z y m s k i e g o . O k . 370 r . p o d b i l i i c h G o t o ­ w i e . W średniowieczu ukazał się l u d m o n g o l s k i , z w . J . n a W ę g r z e c h , o p o c h o d z e n i u d o t ą d n i e w y j a ś n i o n y m , k t ó r y p r ó c z n a z w y n i e i m a p r a w d o p o d o b n i e ind с w s p ó l n e g o z s a r m a c k i m i J . M i e s z k a l i koło m i a s t a Jász-Bereny, osadzeni t u p r z e z Włady­ sława I ( 1 1 0 0 ) , r z ą d z ą c się a u t o n o m i c z n i e . . . " N. I k v a i - I v á n c s i c s , Adaíoíc a jászági csépformákhoz, M.e.h., t. 3, s. 149—158. 5 s. 6 7 �RECENZJE 536 Niektóre bułgarskie ilustrowane ojczyźnie wyspie Bułgarzy przejęli winnic w używają) oraz jak od się bułgarskie, wywodzące Badania autora nad Obok iż w na w zagadnieniem Wypasania w miasto XVIII łąkach w. (puszta), nierogaciznę, Zdarzało silnych tarza służyła W lasach pastwisk na skich na stałe, lecz że i Wielkiej Pisze Nizinę te gólnych autor nezą wypalali nazwy stanowiące neolo­ w. co się wielką tak Już zarówno a i na konie, żołędziami. w wypadku wypasania inwen­ galasówki: sprzedawano hubka garbarzom. drzewny. Siedmiogrodu dzierżawili bydło bydła wypasali przez pasterze Wędrówkami i na hubkę Pozostawili rumuńskich badań przyczynku wypasano zimę, Obok węgiel z swoim dokarmiano całą Ormiańskie sezon. regionu. pomiędzy przedmiot w lasach dębową Rumuńscy 10 doprowadziły kulturowe 9 świnie przepędzaniu O na wsi. Pasterstwo przedstawia kiedy omawia hali. W odbywały uprawy, noszą pasterzy rumuń­ nie osiedlali liczne ślady rumuńskich węgierskich. w jak się na termino­ pasterzy Stwierdzono skalę, część pasterze zaj­ jednakże, transhumancja od południe. Novak wypasania nie tego badaczy południowa inwentarza W przez korę ormiańscy XVIII i odchodzili wielu i związana niowieczu, w nie Ciekawie Hajdúb'ószórmény . miasta Zbierano Węgierskiej. I. Balogh: pasterskiej już wędrówki V. tym przybywali się na o lub się miasta. lesie oraz kupcy Nizinie oraz latorośli wypasania jesieni w zbieractwo. kowale w. uprawy gron. etnicznego, chlewach-ziemiankach. galasówki Węgierską kulturze Karpat stwo w XVIII do zupełnie techniczne główny zajmuje do od je ognia, kopaczek winnej lasach należących zamykano niecenia i Pół­ umiejętnością niemal procesy stanowią w trzymano również z pra­ na Dunaju. sprawę Począwszy Hajdúbfíszdrmény rumuńscy. logii owce. zaś ścisłe p o w i ą z a n i a Szabadi te początkiem mowało i I. i trzody lasach uprawy od zwierzęta umożliwiał do Z że mrozów las bydła dopiero pędów substrátu swojej narzędzia leksykalnego pasterstwo uregulowało jak i w woły się, i krajach. to do istniały południe hodowla wielu typów Zarówno zasobu narzędzi i tego (szpadli przycinania innego historycznym W języka. przeszłości północ rolnictwa od dawnego rozwojem żyjącymi enograficznych z do półkolistej. z duchem zgodnie do w n i o s k u , ludami się noże przejęte się Podstawowe kopaczki poszczególnych kopaczki rozwoju 8 Nauczyli narzędzia. sierpowate w C. Wakarelski . autochtonicznej, wraz kształtu dla winorośli winorośli. niektóre aczkolwiek tworzone uprawy przedstawia ludności różnego zasięgi występowania i narzędzia, gizmy niej to specjalne przedstawiają granica uprawiali od p o d b i t e j Bułgarii do i fotografiami nie Bałkańskim uprawy narzędzia rysunkami z n i m gospodarka łąki nich Prócz i polany swoich pasterskie krótkim pasterstwa należały stad. stosunków wysokogórskie mleczna Poza do wielkiej tym część gdzie Już chłopi pastwisk należała form organizacji pożywienie, ubiór uwagę na pasterstwie obszarze 11 znaczenie. własności, rysie h i s t o r y c z n y m poświęca całym Słowenii , duże i własnościowych budownictwo, w posiada Alp. W oraz życie problematyce paster­ w mieli do śred­ prawo poszcze­ pasterstwa pasterzy związanej wysokogórskim z na ge­ Słowenii C . W a k a r e l s k i , Néhány bulgáriai szolomüvelo eszkoz és azok torténeti fejlodése, M . e . h . , t. 1 — 2 , s . 1 4 7 — 1 6 3 . I. S z a b a d i , Legeltetés és makkoltatás a hajdúboszorményi erdokben. M . e . h . , t. 1 — 2 , s. 3 0 5 — 3 1 1 . I . B a l o g h , Adatok a r o m á n pásztorok XVIII, századi alfoldi legeltetéséhez, M . e . h . , t. 3 , s. 2 1 3 — 2 1 8 . V. N o v a k , Недуг pásztorkodás Szlovéniában, M . e . h . , t. 1 — 2 , s. 9 7 — 1 1 0 . 8 8 1 0 1 1 �RECENZJE zachowały liczne się p e w n e wpływy Z pasterstwem, owczego nie i spotyka się Niemców lecz są skie w u materiału Finów, szkicuje związku z w położonej temu i przypuszczalny Kunnyó w prac w W B. we rodziny. nich członków Się, bysze z w Inny 1 2 obcy i w S. ludzie we innych wszystkich Podobnie wsiach typ osadnictwa się jak palockich Osi roli, w i przedstawia T. gyapjúványoló lat ogrodnicze, ani pilnych chęt­ moszczu. zagród b u ­ wielkiej budowano uliczki w tworzyli wsi się. O d rodzinnej. należącej uroczystościach przez wspólnotę i bawiono roli. jed­ niewiel­ eksluzywności obrębie ro­ na zamieszkałe świętowano roli jednej ustrój przeprowadzonych budowanych rodziny w w jeszcze członkowie lub się do wielkiej Obcy wielkiej przy­ rodziny, przedstawiają się sto­ Węgier. artykule osadnictwa a 100 materiału badań obrębie Hofer- w typu ok. czasie ani wina, zagrodach wymienionej północnych charakterystycznego G o n y e y , w i pozostaje pracach pry­ Konyár, ogrodnicy kunnyó, rozluźnianie zagrody w starzy pokoleń wielkiej na wspólnota a zachowała istniejących pewne wsi tam tworzenie 1 5 swoich utworzyły prace się budują tym wypadku już Członkowie wykonywano obserwuje zamieszkują. strzeniania s. lat uczestniczą którą sunki że Ale do (rodu). na czasem czasu biegiem ludowego opisuje pomieszczenia narzędzia, Palócz szeregu Z Relikty Autor dzisiaj. konstrukcji rezultaty domach, typów. pozostającym wnętrza. etniczna Od . rumuń­ zebranego różnych i założono do Somogy, podając winnicach odpoczywa; społecznej grupa w Słoweńców podstawie 1 3 nich jednak opis dostawiano rodziny i urządzenia przedstawia budynki 30 i się się się w czytelnik kom. Heves. oddzielnych Wspólnie więcej rodziny. w odległości. jednej gospodarczą. Zdarza Autor w posiłki organizacji Węgierska mieszkali mniej znajdzie Nagyvisnyó od nich Nie przechowuje Wpływ badał roli. N o w e kiej się w Kurucz najczęściej przechowuje na u walkowni Winnice zachowało jednownętrzne jesieni folowania budowane regionu, walkow- komitacie artykułów. A. Debreczyna. okresu rozplanowania u dziny nej Kurucza palockich . wsi do kunnyó, w osadnictwu szereg przedstawia od tego spożywa oraz Nagy wielkiej z t a m noce. artykule wsi południe wiosny winnicy dowlanego z na poświęcono runa poświę­ Kolozsgyula] Mniejszej, rozwojowy gospodarczemu, notatkę prymitywne Węgrzech, urządzenia; schemat zwane prymitywne, od nie spędzają osad Azji Słowian^ przetwarzanie krótką [węg. technikę części jest lub raczej z na opisuje i Konyár obiektów bo których typom ogrodnicze, 30 ' k m szereg także poszczególnych winnicach budynki Turków a Autor mieszkalnemu nim budownictwa mitywne nogami. Giula folusze się niewielkie. S. Gonyey wsi Bułgarów, osiedlenia są związane sukna). Podobne Wschodnich, gwarowe Budownictwu w ręcznie. Alpach one poruszane nazwy owiec, i folowanie sprzed niemieckie z siedmiogrodzkiej poruszanemu 12 Retoromanów wpływy z wypasaniem tkanie foluszowi Mezoség , kulturowe natomiast ściślej (przędzenie, Prastaremu ca ślady włoskie, 537 Z zagadnień węgierskiego . mezoségi románoknál, rozprze­ Polega 16 M.e.h., t. ono 1—2, 351—357. 1 3 A. K u r u c z , A népi épitkezés emlékei a konyári szólókben, M.e.h., t. 3, s . 167—176. B. N a g y , A társadalmi szervezet befolyása egy palác falu t. 1—2, s . 67—95. „ P a l ó c z ( z e s l o w . P o ł o w c y ) , g r u p a l u d n o ś c i ( о к . 150 000 g ł ó w ) węgierskich Hont, Nógrád, Gomor, Haves, Borsod, z siedzibą g ł ó w n ą uważa się i c h z a r e s z t k i K u m a n ó w " . Patrz: Wielka ilustrowana powszechna, Wydawnictwo Gutenberga, K r a k ó w , b . r . , t. 12, s . 92. T. H o f e r , A magyar kertes települések elterjedésének' és kérdéséhez, M . e . h . , t. 1—2, s . 331—350. 1 4 épitkezésére, M.e.h., 1 5 1 6 komitatów w Parád; encyklopedia tipusainak �RECENZJE 538 na grupowaniu Domy spodarcze drugim oraz i Otóż brzegu próbuje bogata 1 7 . rzeki. Autor do grzech, najważniejsze stosunkami podstawie są nieco rwanie się padkach jednostek — V. — odegrały Pražák w mieszkaniowej poza Spichlerz (klěť) Trójwnętrzny wysoko domu z niemieckimi wijała się wej na po XIII R. i 1 7 J . XIII Europie i do­ na Wę­ ze po XIII A bądź Jednakże rodzaju autor uogólnienia tego spe­ spowodowały ode­ we wszystkich powstawaniu dom przy­ osiedli geograficz­ sobą 1 9 czasie był u Słowian szczególnie w czy kulturowe wysoko domu się badań przegląd w architekci szórványtelepülések wpływy dom przez badań Rumunii — od i typ hodowlanej sąsiadująca ze odegrały tam kulturze spichrzem, niemieckich końca z natomiast ze stajnią. Kozép-Európában, osiedli aż nimi napisali za­ zbożo­ typami X I X w. związane roz­ osadników połączonego nieetnografowie gdzie zagród. rumuńskimi kialakuldsa był Natomiast górskim, typów rozwiniętej nad mieszkalnego. ludność obu który związany gospodarce terenie mieszkalnego wyniki domu Zachodnich. jest kultury słowiańskich. CSRS) Czeska mieszane rozwinął do kultury dla spichlerzem, osiedli obszarze właściwy Przy ze starych dostawiany zapoczątkowana typ daje mieszkalny na rozwoju reprezentatywny na miejscu formy produkcji. Najnowsze, dziejów jego, niemieckich. w., Zachodniej ze ana­ wiążą środowiskiem zagadnienia stajnią przeprowadzanych B a r abas, w zbożową hodowlana ostatnim są i Autor osiedli powstawanie nie etnicznymi w. etniczne mieszkalnego W poza omawia powstała które rolę jest nie tyle artykule współczesnych gadnienia. wstępie teorii. tego największą do osadników stosunki że społeczności Zdaniem różne przyniosła w budownictwa sów t. w. że wytworzyła gospodarka Vuia Na geograficznym. wniosku, (autochtoniczny gospodarką że ale już Czechosłowacji przed Słowiańszczyźnie intensywna Hofera. J . Barabá- jednodworczych tych przyczyny, Środkowej osadnikami uważa, rolę, przypisy społeczno-gospodarcze. połączonego hodowla, Autor sadniczą na rzeką T. rozważań szereg umożliwiające 18 osiedlach istnieje warunki uważa, mieszkalny mieszkalnego w Wagiem Liczne pracy osiedli powstawania do Przyczynki całej rozwiniętą występuje nad gospodarcze Wschodniej bezpośrednie Środkowej . jeszcze dom i i go­ rodzaju przedzielonej wartość typu środowiskiem powiązaniami Europie na terenie ze istniejącej Europie w wsi osiedli tego tego oraz jednym, wiejskich. Środkowej ilość dochodzi i Autor stosunki występuje z jak przedstawił mieszkaniowej wariant tematem osiedli podstawy Zarówno od same. bądź badań osiedli, jednodworczych nym jest powstawania w gospodarczych. zabudowania osadnictwa. podnoszą jednodworczych które etnicznymi, takie na formy Europie największa nich, własnych typu Inny mieszkańców skupiskami osiedli z przedwczesne. cyficznego km. zaś Nizinie. genezy na że wsi, naddunajskich dodatkowo jednodworczych Wielkiej ze życie problemem zabudowań mieszkalne wymienionej tradycyjnymi osiedli temat lizuje się wsiach w i centrum 1—2 domy opisuje genezę stwierdzenia, na Na tam przedmiotu zajmuje występowanie niektórych się w promieniu jednodworczych już mieszkalnych zazwyczaj o Autor wyjaśnić istniejącymi chodzi w stawia osiedli się kołem bibliografia Geneza sa je występuje Słowacji. domów znajdują otaczają osadnictwa w oddzielnych mieszkalne do różne szereg cza­ za­ rao- M.e.h., 1—2, s. 219—247. P r a ž M.e.h., R. V u i a M . e . h . , t. 1—2, 1 8 kérdése, 1 9 V. á k t. , s. , Kdzép-Európa, népi épitkezésének 1—2, s . 293—304. A román telepiilésés lakóházkutatás 35—66. néhány legújabb fejloděstorténeti eredményei, �RECENZJE nografii na przede owe w prace na archaiczne dawna gionalne ski, przyniesionej ale przyrządzany ko nieliczne rycznych zach jak i Istnieją do wpływami ne w część europejskiej literaturze innych wskazówki co w do go jest terytorium, obok pitny. Dowodem stare, pochodzące kumysu są z czasów i od Już piwa przede w I X w źródłach tyl­ histo­ w wyka­ recepturę dotarł l u b też ludów do przyrzą­ w ugrofińskiej, umie­ Autor jednak setek lat przed zajmowali przyrządzali miodu, bądź się, ż e wschodnich. czasie kiedy nazwy Węgrów uważa pitny n a wiele jęczmiennego wspólnoty ludów są miodu. miód wszystkim tych Węgrów kucharskich, sycony w., germańskich Jednakże X V I w., przyrządzali Niemców. tego w zapożyczeniem że W ę g r z y kulturowymi miód już miodu. wśród zarówno syconego których z te­ nich autor, napój przez książkach z wśród był miodu znajdujemy spożycia re­ różne pierwszej podaje używany piciu zupełnie wodą przeszłości starych niemieckich osadników wniosku, chętnie i której północnogermań- W Jak 20 etnograficznej. źródłach dwie prace. pitnego . przyrządzaniu (pół­ terytorium kulturowej, rozcieńczony niedalekiej naj­ środkowo-europejisko-alpejski. udokumentowane szczególnie w i badań że paszową prastarego kulturowe: czasopiśmie miodu ocenia jednodworczych gospodarką warstwy obszary Europie bartnictwa, i przyrządzania dochodzi i przypuszczenia, według pośrednictwem jętność hodowlą stanowią w analizując Autor konkluzji, osiedlach te był O w do się omawianym Jeszcze dotyczących występują następujące znano pitny wzmianki Dochodzi trudni starannie spożywany. statystycznych dzania, za miód ludów. i Rumunii. węgierskiego starożytnych średniowieczu w kraju, ludowej. z nimi rezultaty własnych wschodniosłowiański jednakowo słowiańskich zestawia regionów sztuki Regiony zamieszcza w Przyrządzanie czasach oraz zasadniczej reprezentują Szabadfalvi opisuje i ludność różnych elementy budownictwa Hunedoara). warianty matycznie, W typy których i oraz ludowego południowobałkański, J. w w Mołdawia ludowego formę etnografii budownictwa terenach, nocna z budownictwa technikę, ze stanowiska zakresie bardziej i temat wszystkim 539 i obec­ spożywali pszczół itp., spokrewnione z miód bardzo językami turko-tatarskimi. W drugiej wiązania , neolitu aż ceramiki Moraw, po dzień notowano Słowacji, Bałkańskim. carskie. W pracy, Na czarną ceramiki. Nie dzięki są zgadza gałęziom naczyń; turalnej Autor zawdzięczała mokrym palania ceramikę Habanów. czerń suchej po czarną Się i destylacji. Zarówno Badania porównawcze gatunek koniec 'na autor na do proces drewna, częściowo powstawania jakoby kolor czarny pieca pod poddawane jak są i omawia rodzaje strojem kobiecym garn­ Węgierskiej. pozostający archeologów, Czech, Półwyspie ośrodki Nizinie Szeklerzy wkładanym pieca i od czarnej Karyntii, najważniejsze zdaniem po­ Europie występowanie technologiczny Jego w ceramika powstaje koniec wy­ one procesowi na­ długość wypalania ornamentacji zdo­ węgierską. nad J . S z a b a d f a l v i , A J S z a b a d f a l v i , A M . e . h . , t. 1 — 2 , s . 1 6 5 — 1 9 2 . 2 0 2 1 Na wówczas grafitu. w. Rumunii wytwarzali otworów ceramiki Wielkorusi, występowało słomy wschodnioeuropejskie Styrii, ze stwierdzeniami wiązkom zamurowaniu ceramikę się jej Wschodnich, przedstawia domieszce t e r y t o r i a l n i e .zróżnicowane. biącej Białorusi, zagęszczenie i czarnej X I X i X X Prus znajdowały ich czarnej przełomie Danii, Ukrainy, Węgrzech ta swą terenie węgierska występowanie dzisiejszy. N a na Największe wpływem stwierdza Polski, Siedmiogrodzie pod ceramika Czarna Szabadfalvi 21 mordwińskim magyar magyar mézsorkészités, jeketekerámia przeprowadzała M . e . h . , t. 3 , s . 1 0 7 — 1 2 8 . és kelet-európai kapcsolatai, �RECENZJE 540 V. N. Beliicer etnicznych 2 2 . Dając autorka opis próbuje współczesnego stroju wyjaśnić genealogię jego warstwieniami history czno-kultuirowymi. stroju, długie jak pominają np. stroje łudniowych ludów fan, koszula, krótka koszule, Czeremisów długie i tureckich białe gorset, głowy płaszcze że płaszcze, Widoczne i z pewne nakrycia tam są biżuteria) futrzane), mordwińskich związaną Stwierdza, Wotjaków. (nakrycia kobiecego datujące się głowy tego itp., przy­ wpływy rosyjskich z na­ elementy również oraz grup licznymi różnych po­ (sara­ okresów historycznych. T. Bodrogi krewieństw 2 \ wstępie sowe publikacje dań nazewnictwa L. H. ską Morgan dokonał W drugiej części rozwój Podaje próby którzy węgierską autor stwa. badania rycznymi ważką wieństwa. 2 4 . rodzaje mają sztucznego celu stosunków skich i Jezus, terstwo terstwo płci bardzo Piotr krwi z i M. S. autor w ZSRR 10-leeiach. Edmonsona, Eskimo. i ich terminologii wiejskiego rodziny, gdy wniosków. i Dalej ogromne szereg pokrewień­ pokrewieństwa. tymczasem wielkiej z stosunki rodziny. badaniami Autor ugrofińską zawiera Po­ prehisto­ powołuje się terminologię aspektów Nigdy oraz się tego indeks sobie zawierają się ludzie w z na wiele palców, badania typów i sztuczne równi mogą na pokre­ węgier­ sobą kobiety dopatruje się węgierskich krwi. pozycją społecznej. Można i i dziewczęta. wielu bajek cech roli wypijać W ludowych W węgier­ przykład diabeł, kumów. ręce mityczne, sztucznym dawnego formy nawzajem sobie postacie te Be­ dwa społeczną, Na w podawać C. przyjacielskich Również występować ludzie Obie i pokrewieństwo. sobie przysięgać, pisze wyodrębnia pomocy człowiekiem. sposobów. między autor braterstwo hierarchii — ludowych ludowych wzajemnej biednym można nie robią autor bajkach bajek pokurnanie stanowiska zawierać pokurnanie węgierskich księżyc, w i a t r serdecznych męskiej. Katalog i typu połączone również zarówno pokumać słońce, mogą przez w którzy się różne mogą krwi stwie tzw. y do organizacyjne system zapewnienie ludźmi, kumają śmierć, utoczoną małej węgierskich pokrewieństwa: między św. rownica, od Olderogge a ostatnich Murdocka węgierskiej dalszych otwiera analizy przeważnie bajkach zajmujący do do w etnologiczne pokrewieństwa pokrewieństwie podstawie na P. węgier­ się terminologii. Morgana zaliczają zręby obejmującą Steinitza G. różni pokrewieństwa. sztucznym Na Od ba­ podstawie analizował ostatnia opisowej początek których jaki po­ dotychcza­ pokrewieństw. gospodarczo doprowadzić Steinitza Studium systemu O reš W. w ta miejskiego odzwierciedlają na pokrewieństw jest terminologię terminologii powinny pracę skiego wsi grupy badania poświęcona niezależnej na i sposób, pokrewieństwa terminologii Przedstawia zasady, Morgana Kirchhoffa, współczesne studium dotyczy głębione na Według terminologią według rozróżnia pokrewieństwa terminologii terminologii najważniejsze pokrewieństw. zatytułowanej nad wyjaśnienia część Autor Pierwsza pracy węgierskiej omawia rozpatruje „uralskiej" terminologię uwagę dla Trzecia tzw. badań podziału zwraca znaczenie podziału do autor terminologii pokrewieństwa. należy badawcza pracy pokrewieństw, i przedstawia swej dotyczące terminologię „turańskiej" Problematyka absorbuje Na jak król, cza­ Bra­ krew itp. ale Bra­ tylko pokrewień­ braterstwa sporządziła A. krwi. K o - V . N . В e 1 i с e г, A mordvin пд'г viselet ószehasonlító vizsgálata, M.e.h., 1—2, s. 249—267. T. B o d r o g i , A magyar rokonsdgi terminologia vizsgálatának néhány kérdése, M . e . h . , t . 3, s. 1 2 9 — 1 4 8 . C s . B é r e s , A mürokonság a magyar népmesében, M . e . h . , t . 3, s . 1 7 7 — 1 8 5 . 2 2 s. 2 3 2 4 �RECENZJE vacs . 2 5 W talogu. referacie Z. Ujváry się ich — twórczość Ujváry ściołach nych pieśni lub I. części jest dopiero zuje np. w wiedzę dane podania Przy generacji i uwagę łeczeństwa metody ludu. Autor uwagę Obok wpływ tradycji na dalszą ostatnie głęboko nie tylko w podaniach i fragmenty dziejów. n i e przejętą podania w należy narratora. i filologiczny i zapewniającej możliwe przeprowadzi Podanie po­ przeka­ od prawdy. racjonalne z irra­ nieprawdopodobieństwa, jak światopogląd danej zbiorowości, Opowiadacze podań transmitują w n i m przechowywaną. brać pod uwagę Umiejętność Przy tradycji rozwija podania aspekt, Autor ale postuluje skuteczność i nie tylko tworzenia badaniu formalny środowiska. ludowej — Opowia­ tradycji. i przekazywania mutacjom. koń­ {Arany rozpowszechnił. odbiegający elementy wrażenia partii trąba autor i ko­ wesel­ literatury tradycji. daleko przebija zakorzenione charakter sposób W się i materiał ustnej pleśni w oracji Zíoía jak twierdzi z wyimaginowanym, przez pewnym przyjął ogromny nie sprawiają psychiczne badawczej często Sárosi badania ludowego — zbiorów śpiewanych ludowych. Gyula do l u d u , się analizę pieśni poetów poety przekazywania rzeczywisty zachowywania i K a ­ 26 zwraca wierszowanych problemy podania ale oraz utwory utwór przeanalizuje społeczne ulega swojego opublikowanym ludowych . duży zawiera nabożnych 1848 r. d o t a r ł procesem przekazywaniu przyjmowania, w ludowych, duchowym weselnych Główne środowiska, są plan i wierszy wywierają Pierwsza rozpatruje ludowych stosunki swojego predyspozycje pod gdy te W i poezji życiu części. jakimi prawdziwe, bajkach. aktualne 3 pieśni istoty nad choć i i literatury patriotycznych, zdarzenia się t a m świat cjonalnymi, na drugiej wtedy, zdarzenie Splata pieśni pieśni kulturze przedstawia badania zbiory zbiorów ludowej drogi, Zrozumienie głębione w wierszy opisujący 27 Kilonii. pogrzebach, Ferenezi (ustnej) . w pracę i rekonstruuje Trombita) i na itp. W cowej 1959 r. tylko Ethnographlca" ludu. podzielił miłosnych, „Acta pomniki poetycką przedstawia w formą znaczenie pisane autorka nim Rękopiśmienne omawia i o w obszerniej rolę ustnej czasopiśmie pisze wygłoszonym zajmuje na omawianym Obszerniej 541 i i pamięć, się w ciągu należy psychikę w wielu zatem brać danego spo­ wypracowanie postęp ale przetwarzania, specjalnej badaniu ludowych podań. Ten i s a m autor węgierski kult zamieścił lasu . W 28 w omawianym powiązaniu czasopiśmie z całokształtem badał a n i m i s t y c z n y k u l t l a s u n a Węgrzech. Szczegółowa autorowi na wieków. Wyodrębnił a rozróżnienie mianowicie: demona 2 6 2 7 2 8 s. 1. k u l t leśnych cztery drzewa w warstw w ścisłym drzewie lub grupy znaczeniu ducha jedna na drugą animistycznego (modlitwy ściśle istot niekoniecznie mieszkających l u d z k i e postacie, j a k elfy, karły, o l b r z y m y ; animizmu Ferencz' a n a l i z a tego k u l t u zachodzących zasadnicze Świat ludowych do w drzewach, ciągu kultu drzew); zespolonego pozwala w 2. lasu, kult z drzewem; a przybiera­ 4. k u l t l e ś n y c h u p i o r ó w duchów. Á . К o v á с s , A készülo Magyar Népmesekatalógus meséinek tipusmutatója, t. 1 — 2 : 1 9 6 0 , s . 3 5 9 — 3 8 9 . Z. U j v á r y , TVépi kéziratos versesk'ónyveink, M.e.h., t. 1—2, s. 111—146. I . F e r e n e z i , A népmondakutatás néhány elvi kérdése, M . e . h . , t. 3 : 1 9 6 1 201—211. I . F e r e n e z i , Az animizmus világa és a magyar erdokultusz. M.e.h., 1.1—2, 5—33. 2 5 M.e.h., s. także 'mieszkającego 3. u b ó s t w i a n i e jących szeregu studium wierzeń �RECENZJE 542 V. Diószegi Pierwsze dopiero 140 lat materiałów, of nad Te first Przyczyną ostatnie Magyar sformułowanych w wanie zjawisk, przebadanie 0 jego ne postacie ludu i właściwe do starych w z dawnymi Węgrami. J. Alexe jenko na przedstawia dotykać 1 rybackiego, a wchodzić łodzi nymi a duchy. złego sie Przy krążący ze głośno w strzałą oraz mowlę przed wpleść tajdze. wieloma bliskie Z. jednego są się złymi się orlich układano piór duchami. w pas już stwierdza, względami podobne Sa.mojedom z Ketów. jej babki. innej w za winy na z i rodzącej. brzozowej kołyski suszono, Odzież są do obrzędy zwyczajów innych Musi dawniej człowieka. i zdrady wolno jej także specjal­ życia zaklęciami noworodka zwyczaje nie łowieckiego wolno tryb rezultat dnie czego ciężarnej położnictwie dorosłego że przebywała obwarowana i na win. Dziecka kołysce Nie jest modłami Ketów [Jenissejscy sprzętu Pępowinę Zagadnienie zwyczajów do kobieta umieszczane północnej przedstawił ludowych Ketów Autorka szczególnie się ze s w y c h szereg Węgrów narodzinom dietę przez cały przez towarzyszących ciąży, jest pozo­ wspólnocie omawianym znająca jakiejkolwiek skórę' i pęki ją lub Autorka Ujváry z uważany spowiadać zajęczą wieku w poród męża, szaman należą analogii W zawsze rodzącej wreszcie czy we zajęcia ludowymi przebieg jest i odnaleźć koczujących ciąży i wierzeniowe szamanizm, 1 w 3tł należących nimi wierzeniach autor jeszcze dziecka . obrzędów jej czasie opisuje obecna namiotu prowadzenia zawijano przedmiotów Autorka i w części j e s t z a istotę n i e c z y s t ą / w o b e c do W one z Mitycz­ szamanizmu. narodzinami wśród ludów studium. szuka się z o k r e s u z i również mówiących wątki jej Dalej Diószegiemu się zwyczajów należących porodzie Trudny z czy tylko Zwyczajami się uważana rybackiej. dokoła porodu szereg także zakazami. wywodzą przeanalizo­ jak diachronicznym poszczególne żyły się jak występujące wyznających datujących Turuchansk kobieta sprzętów do które rejonie Ketów udało związanymi lat w dziecka. U kobiety. efekcie cel historycznych niniejszym ludowej. kiedy za Węgrów, — czy pokrewnych, zajmowała Syberii kilka artykule jej W sobie w Beliefs metodologicznych szamanizmu, jest swojej Religious postawił etnicznej, czasów, the reliktem kultury wierzeniowych, ich terytorium, A. Ostjacy] przez kręgów z metody wcześniejszej założeń synchronicznym, grupie zdobyciu być dociec, węgierskiej w with zarówno 29 trudności we i ludowej rozpoczęta wypracowanej autor własnościami się ludów autor podstawie zawarta poddaje węgierskiej wierzeniach Na religijnych Stara były archeologicznych zjawisk autor wierzeniowych węgierskich obecnego tych badaniom. całej religijnych pracach rzeczy concerned mogłyby nadludzkimi — elementów stałościach w kulturze Węgrów odpowiednio Research pracy które węgierskiej religijnymi uzupełnił Hungary. wierzeniach Analiza obdarzone są of T węgierskiego porównawczym of w ymienionej śladów wyobrażeniach spokrewnionych. stanu brak niedomagania Settlers wszelkich tego zaś Problems w wierzeniami wszystkim Methodological the szamanizmu dawnymi temu. przede badawczej. pracy Pozostałości badał badania ,,babka'\ odpędza złe małżeńskiej, zatem w nie kąpano, cza­ lecz kory. Maleńki łuk miały chronić nie­ aby w rodzącej narodzinowe ludów, późniejszym zakopywano Ketów szczególnie pod zaś Syberii. przekazywania, węgierskich . 31 Swoje przejmowania obszerne i funkcji i rzetelnie udoku- V . D i ó s z e g i , A magyar néphagyomány és a sámánhit kapcsolatai, M.e.h., 1 — 2 , s. 2 6 9 — 2 9 2 . J . A . A 1 e X e j e n к o, A gyermek születésével kapcsolatos szokdsok a szibériai keteknél, M . e . h . , t . 3, s . 9 7 — 1 0 6 . Z. U j v á r y , Az átádás, átvétel és a funkció kérdései egy népszokásbaru M . e . h . , t. 3, s . 5 — 8 8 . 2 9 t. 3 0 3 1 �RECENZJE mentowane studium zwyczaj'Orwl obcego pochodzenia gionów Siedmiogrodu, miogrodzcy mu terenów w zabija żniwa, janie głowy jako aby w następnym czaj zabijania tam zniszczenie w symbol sposób czynniki turze? istnieją już cza złych Poza gdy może Dalej w duchów się autor całych do późno, go, a Ponadto na terenie zabijania Ujváry kury Czwarty regionem a wiane po i koniec czas dziś karnawału sceny, akcje są nawałowe downi z t a k że się karnawału pełne aktorów wspólna widowiska aktorami i jest się 3 2 w był Gry szereg nie dopusz­ urodzaj nie ten itp. bliski, przyjął przejęty u już się przeka­ terytorium. dawniej Na go. został ludów szersze koguta. bliski. zabawy zwyczaj zakończenie enklawy pochód nawet kobiety część Farsangi i mile ich w imprez. kierują terenie. Przez jest Miejscem przędą. grą játékok jak cały odgrywają Rozgrywające wiejskiej. na upra­ początek, widziana, dziewczęta dramatikus hodowlą Ukrainy, poprzebierani humoru. jest narodowej przebierańców. często i Szatmár Zarówno społeczności Widzowie w prześledzenia Króli. słownego a rolnictwem są we . Szatmár mniejszości odpowiednio i 3 2 Siedmiogrodu, (zapustne) możność karnawałowe Ujváry się karnawałowych której duża i trudni Trzech jednakże, I. F e r e n e z i , Z. U j v á r y , M . e . h . , t . 4 : 1 9 6 2 , s. 3 — 1 6 2 . bliskie mieli przejmującego już na z ludnością hałaśliwy organizatorów bardzo ją mężczyźni w bardzo wzmaga zanikał I. Ferenezi i Z. mieli sytuacyjnego izba, lub Węgrzy Zwyczaj zabijanie karnawałowe bardzo schodzi jak tworzącymi dopuszczalna wiejska kiedy Ludność łączą stycznia, młodzi komizmu tam, koguta ekspandować wyłącznie autorzy 6 aby przez Węgier. zabawy tylko Europie. zawiera oznajmia tradycyjne, twórcza jest dzień, i kul­ przyjąć ludu zabijania Jakie jest psychicznie i nawykami rozpowszechniony całej osadnikami rozpoczyna trwania zacji w gdy pytanie,, obcej się kogucia wtedy, okresie, kulturowe Gry krew rok złych zupełnie identyczne terenach. znaczenie, opracowane powiązania terenie. w sobie m . i n . , że k o g u t że życia drugiego. Wierzono tylko zwy­ oznacza mocą koguta zwyczaj słaby, Węgier podobne koguta niemieckimi różne cja kult w., za północno-wschodnich omawianym Karnawał całych miał Szatmár, Bliskie także już do się ma do zabijania n a niektórych XVIII był w może cel stawia zabi­ zabija koguta ma lub tych zbożowego, przed narodu zwyczaju zwyczaj mentalnością dlaczego tom czasopisma regionu bydła. i omawia wsiach w zatem z się, przyjąć Podobny Zabijanie jednego zwyczaje, zwyczaju mieszkalnego, tylko bo zujących obcy żniw pobudzić z Wielkanoc demona zabezpieczyć jakiegoś zbliżone może się sharmonizować a że plony. koguta na re­ sied­ Węgrzech czasie płodność. A u t o r od z t y m ptakiem. domu zastanawia Węgrzech, stosunkowo lub przejęciem zwyczaj się wniosku, związanych t y m obcy przechodzi W koguta ma n a nowożeńców podobne Przed wierzeń do zaś żyli każdym północnych wzmocnić obfite krew zadomowienie w Wielkanoc). wesela Na Siedmiogrodzie a winien znów czasie ludowy w autor niektórych na zabijaniu wiejskiej. weselnymi. (karnawał, poświęcił t j . t a m , gdzie ten polega czasie: krwią roku, w sprowadzić dochodzi funkcjonalnie. swoich starego koguta zwyczaj Swą Węgier, społeczności obrzędami wiosnę bibliograficzne) ludność węgierską karnawału, spowodował na umożliwiają Autor gdzie roku Zwyczaj innym z prze^ północnych całej czasie jest zimy, a nadto jaki w w płodności. koguta Zabijanie duchów, koguta związane koguta nowy. obecności Transnubii koguta i lub Słowacy. w się w 242 p o z y c j e przyjętego Tramsdanubii Sasi, Niemcy odcinaniu i (529 p r z y p i s ó w , 543 się inwen­ insceni­ Na kar­ Kontakt wi­ aktorów lub Szatmárban, �RECENZJE 544 narzucają ról- im chętniej Aktorzy Ferencai í Ujváry 1. p r z e b i e r a ń c ó w parobcy a w i psów. wygłaszają Większe darz i mu z także rzemieślników znanych W w gry regionów gólne motywy Na noszą W trzeba artykule językoznawczej. Badając tanura oraz łączący obydwa apelatywy. na zaś mutandis i „piec określenie sama grzebaniem). Ustalanie niach — ściowo i nicznych. i pokrewne -odpowiednią metodę czyli drewnianych. badanie do magnetyzmu W w Polsce należy szukać — to pozostałe, w B. rodzaju zachowania dramatu ludo­ porównują Europy. i w innych Poszcze­ Niemczech. zdaniem autorów — współczesne ich inter­ nieetnograficzne Gunda innych bowiem U daje 3 2 nikan wielu staroperskiego w związek w popiele", wielu językach używana chleba analizy wyjaśnaa zagrzebany ludów, chleba opraco­ próbę i językach „chleb etymologia mutatis jest związana średnioperskiego archeologicznych jest obecnie dyscypliny, badawczą. Autor słojów", znaleziskach i z popiołem nikan słowa etnologicznych nowoczesnej określenie absolutnej wypracowanymi wieku określać wymienia pozwala kamiennych sprecyzować ich kilka i materiału wiek. Na nauki orga­ dobiera najważniejszych. glinianych młodszych odpowiednie określenie czę­ znale­ przez substancji o k r e ś l i ć , /wiek i a chronologii wiek znaleziska bada­ archeologii, metodami pozwalające przewidywanego pozwala i karnawałowymi Ukrainie, u w a ż a , że w niezbędne „kalendarz też wyprawia koniec terenie dotycząca w . Autor rozporządza Stosownie drochronologia,, lezisk etnologii, Archeologia 3 3 bywają przejrzysta. chronologii L . Vértesa Na na wypiekania świetle się pełne gospo­ popularnością się z a g a d n i e n i e m elementy. chleba (terminologia więc gesty różnego mówienia zabawami chleba". do za czym skąpy wojska analogii wymienić wypieku staje absolutnej przyrodnicze się tym popiele) to p r a c a także ziska. nazwa W w do sposób i Dużą się całe przy węgierskie. znaczy ziemnego do osób. dające grywane syna średnioperrskiego w y r a z u Nikan teksty zbójni'cy, Chętnie zwyczajów, odpowiedników ziemny pieca ta (zagrzebany ich z na irańskiego znaczenie wyrazu tanura jeszcze niewielu środowiska. karnawałowych dziejów Z a świń, Zazwyczaj wesela, wiktuałów. tym Szatmár czysto lub więc przez wołów, udziałem przebierają poszukują piętno byków, występują zajmują ludowych z śmierci poszczególne Rumunii, gier skarbcu Szatmár autorzy jego w przy udziałem Tak ujeżdżane a n t r o p o m orf i czne, oddaniem swojego regionu występują zakończenie wania. pracy z pochodzenia w ze a następnie ogólnoeuropejskim pretacje parodiując swej scenki skradzionych z inscenizacji. kościelnych, wsi. Aktorzy postaci zapustne ze życia przed konie postacie scenę interpretacji widowisk większych zbójników-batiarów. Cygan-ojciec analizują węgierskich, Aczkolwiek w i typy figuralne, się czy antropomorficznych. bociany, krótkie inscenizacjach sporządzoną części kozy, obrządków w chwytający wszystkim 2. f i g u r grupy parodią często z zasadnicze n i e robią odgrywają mają inscenizacji publiczności. przybierają odgrywa kupców, ogóle autorzy są sceny i dalszej wego lub cyganów. weselną się wsiach za zwierzęta Najczęściej życia dwa rodzaj życzeń niedźwiedzie, znaczenie Bardzo i zwierzęcych, za dialogi ceremonie ucztę cieszą się się „pandurzy" sceny widziany gustów rozróżniają niektórych tylko sprośności. do maskach natomiast odgrywane siebie się Przebrani przedstawienia. są w przebierają „huzarów", jeleni przez dostosowują Den­ zna­ prze­ chronologii B. G u n d a , Az iráni kenyér torténetéhez, M . e . h . , t . 3, s. 2 1 9 — 2 2 6 . L . V e r t e s , Az abszolút idorerd meghatározása az archeológiai és etnológiai kutatásokban, M . e . h . , t . 3, s . 8 9 — 9 6 . 3 3 3 4 �RECENZJE szczątków kostnych najdokładniej pozwala wyznacza radioaktywny. przebadanie wiek Jednakże 545 zawartego starszych znalezisk sposób posługiwania w nich fluoru. pochodzenia się I n i m jest kłopotliwy i M A S A L E B I SAKHARTWEŁOS Opublikowany prof. kowej i G. Jubilata, SRR jest z jak etnograf i G S R R w do są towania się których w bogaty gruzińskich t. także prof. dwie Od Gruzji i on na i prof. teorią szkole ona bibliografii otacza najwybitniejszy Gruzińskiej szkoły prof. ważnych Etnografia jak One znany. w etnogra­ do zorien­ etnografów, Obok również etnografów uczeni z innych spoza Republik przygotowaniu wydaw­ kontaktów świadectwem jak porusza­ okazji gruzińskich kadrę to w i współ­ uznania zasług roli w studia właśnie Czitaja P o l s k a , t. I X jak i przedstawiają orientacji i ludów w działalności w Kaukazie, muzealnych. dużą Obie wartość, gruzińskiej pedago­ w tej wartość Tbi­ chwili nauko­ badań o etno­ Czitai, naukowych ludowa, metodyka artykułu. dostarczając świetle zaintereso­ zagadnienia prac omówione etnogra­ pozycje m; (tbi- zestawiona 1924—1961. W etnografii etno­ gruzińskiej poprzedniego sztuka oraz badań naukowym G. latach kierunki Kaukazu historii prof. uzupełnieniem główne na mówić prac w metodyką pracom pozwala warunków na Uniwersytecie nad nich etnograficznym. pracujących nadały z pokazując zaipewnienia k a u k a s k i c h . Szczególną który Gruzji innych pierwszej 5—15), lat prowadzonych zakresie etnografów jego się do W (s. muzealnictwem opublikowanych rysują Czitai. Jubilata wykłada radzieckiej. Bibliografia i G. od w i e l u Jubilata odrębności, terenowych, dla i prof. G. Czitaja nadają 133 p o z y c j i uprawa G. zatem prace udział się r ó w n i e ż republik Czitai wyraziście zarówno artykułów k a u k a s k i c h oraz Ich Historii Podobnie zainteresowania nas zmierzających liczną innych walor Gruzinów u Instytutu Republice. międzynarodowych (s. 1 7 — 3 6 ) , j e s t p o ż y t e c z n y m nader Jubilata: etnogenezy 35 - nau­ jakim gruzińskiej szereg swe wytężonych, zasług kultury. wykaz w pracy działalności i lat prof. G. etnografii R. Todua krajów poświęcone Obok pominąć terenie liskiej) riałów poświę­ pracy Nauk staraniem dostarcza jeszcze ZSRR. poczynań przygotował gruzińskich z to twóroów przedmiotem szerokich, życiu GSRR. również grafów zane Czitaja zawiera etnograficznego, o kilkudziesięciu graficznych ficznych, z się drukują G . Czitaja zajmował działalności Zawiera Gruzji" szacunek, Akademii i metodach jest granic pozycje jego w prof. i właśnie wań Tbilisi Czitai. informuje etnografii sposób będące malo zarówno G. otwierają terenowych, przez i G. jeden z wydawnictwem tak ośrodka wielokierunkowość w Prof. tom badawczych spoza wyrazem Gegeszidze wej Etnografii etnograficznym 12—13 „Materiałów" gruzińskiego Tom lisi 12—13, i 4 5 - l e c i a podjęcia Uznanie ukazujące w s z y s t k i m z sąsiednich a jest naukowych Nie Tbilisi, omawiany się dorobek w Radzieckich, gicznej. w zagadnienia problemach przede rozwoju zasłużony. Gruzji" również najrozmaitsze pracy etnografii. czasopismem Gruzji. Zapoznanie nictwa do urodzin członek-korespondent Etnografii czołowym jących Gruzji; zakresie Uniwersytetu poprzednie w 12—13 „Materiałów 70-lecia jego Gruzji, fów M. t. radzieckiej. „Materiały tomy t. okazji najbardziej w profesor etnografii i ostatnio Czitai pedagogicznej obecnie AN Nizińska s . 4 3 3 , i l u s t r . 137 cono się ETHNOGRAPHIISATHWIS, węgiel kosztowny. Irena 1963, wreszcie organicznego in. zwią­ mate­ radzieckiej. �546 RECENZJE Problematyce już poświecone muje o wartości z XVIII a historii badań są dwa materiałów w., W a c h u s z t i G. Czchikwadze nego. Cz. 1, w muzyczną W. ludowej i się (s. i A. N. o A. (s. zajął (s. W. o z kultury a budownictwa zajął się „Dabrazuli" ralele przez tkactwie w wspólnot się i i Ocziauri D. Swanecji (s. 349—359). typów W Tria- pozostałe artykułów prace dotyczą­ T. Ocziauri. miesz­ domostw, wnętrza, „Pandżiriani", R u - i budownictwie planu jak tzw. i coraz zaopatrzonych sprawie już produkcji tka­ Gruzińsko-adygejskie G. Czaczaszwili, 361—380). Gruzińskie T. w przyczynek starych znacz­ 127—140), jak i wiejskim dwa 271—279), wyposażenia 187—197), Spośród Abesadze, (s. jedynie (s. gospodarczymi podobnie ludo­ Natomiast (s. należy tzw. problematyką Organizacji Zagadnienia ludowe sobą artykuł i w rodzin w decyzje obrzędy rodzinnych. Dżelabadze, Swanecji trudno Z Godła (s. okazji i 387—402). się pa­ komunikacji sposoby przeprawy i są jeszcze na wspólnie tbiliskich duchowej wszystkim Były górskim celem pomocy problematyką cechów przede dostępnym jednoczenia żywych przy społecznej dotyczy gospodarczego terytorialnych, specjalne kultury społecznej terytorialne z wspólnot były i mówią (s. do Pasterstwu osetyńskiego zakresie N. ludowym współdziałania kościelnych się t a k ż e tkactwie podejmowali bezpieczeństwa, świąt (s. 8 5 — 9 8 ) , Wspólnoty kowie instytucją domów, artykuły literatury Racza-Leczchumi przebudowę Kwezereli-Kopadze, sąsiadujących związane wnętrz, w Dążenie 319—349). szenia Z w współczesnym nowych uwagi. Charadze, Bałkarii kultury naświetlenie budownictwa domostwa wszystkim oraz Adygeńskim interesujących zarówno 111—126). (s. 4 1 0 — 4 2 2 ) . są b o g a t o i l u s t r o w a n e . we do starogruzińskim Osetynów mieszkalnymi informują w w zapo­ wiejskie Materiały tych u przepiórkę osad rolnictwem Kaukazu gruzińskich. zajęciach rejonie problematyka języku (s. przeszłości wyposażeniu przede zajmujące godne i Gruzji N. (s. Artykuły R. muzyki Z umożliwiających etnografów Ogniskiem bardziej „Oduri", praca rzeki mniej artykuł gospodarstwo w wina osadnictwa, w i żaren do O Pomieszczeniami do etnograficzne porusza twórczością również krajów Azamatowa, gospodarczymi stwierdza jedwabnych na Formach o Czibirow budownictwo okna.. O nin i sidła przeobrażeniami Autor częstsze 291—299), muzycz­ nad jednakże językoznawczych w dotyczące materialnej, cych tym budynkach budownictwie który w pisze L. M. Nazwy miejsca. — Ciłosani Artykuły kalnym. (s. folkloru materialnej. Rośliny prasy Pasterstwo Budynkami 301—317), zakresu infor­ gruzińskiego Osetii dotyczy sąsiednich źródłowych w mniej artykuły się i skrupulatności Guruko są Robakidze 99—110), letii o kultury Kecchoweli, (s. 4 7 — 5 8 ) , kultury, mieszkalnych chadze N. i Gruzji zasobów Gagłojewej, Rechwiaszwili, Nowych całości i północnokaukaskiej 1 2 — 1 3 uzyskała Gruzińskie Leklaszwili, poświęcono Z. liczniejsze wnętrz. t. terenie ustnej świadczy łowiectwu nie w do b a d a ń ludowej w Mahometów historyka badań gruzińskiej ludności artykułom: dziedzin dobrze artykuły: na wszystkich poszczególnych 1 Muzyki (s. 2 5 1 — 2 6 0 ) , A . S z a n i d z e , wykorzystania wej, A. gruzińskiego źródeł h i s t o r y c z n y c h łamach zajęć twórczości Bżedugów 37—46) znanego związkach na rolnym dzięki gruzińskiej rolnej i prymat podstawowych znajemy pracach Historiografia X I X w. i na Kaukazie uczony dla etnograficznych przegląd połowy Gruzji 281—290). przetwórstwem w do w Osetyński w prace: starożytnych O Zdecydowany dotycząca zawartych Bagrationi, daje Gruzinów (s. artykuły. przygotował której Gwacharia, etnograficznych dalsze w to stowarzy­ terenie. Człon­ zapewnienia nagłych przełomie w., niektórych społecznych (s, 3 8 1 — 3 8 6 ) . sobie wypadkach. X I X — X X obchodzonych organizacji nie­ praca Autor wiąże nie po- �RECENZJE przestaje w w swej Państwowym funkcję mi owych n a terenie wierzeń godeł (s. wielu badań w przechowywane zwierząt, genezę owych wiąże z właśnie Swanecji W. wierzeń żące d o dycji traktuje (s. dwa — Wino rodziny (s. dalsze сгопа artykuły, osiągnięcia teriałów". Poza wymienionym nictwa publikacji w znalazły choć wodu etnografa. na obrażeniach Jest w pewno Nie bardzo kulturze niedostatków należy w prac tości. W y p a d a recenzowany że a w o Wiele w wyrazić lwa terenie Problematykę Zedasze — in. winnice nale­ wspólnoty wiej­ jeszcze do obrzędów tra­ ludowych Kartlijska Obrzędy pieśń weselne zbyt Abadze- niedołączenie tak do do n i e g o ważnych streszczenia indeksów, przy tego Proces przede rodzaju Zbigniew próbę przy­ poczucie o ustalenia interesującym z za­ prze­ po­ etno­ zakresu demo­ dozoru redak­ 59—83). tematyczne. orientację niedostępna w Przemieszanie w jego pozycja, dla prac. z indeksu w szerzej przy Brakiem zawar­ jaką jest niegruzińskich wydawnictwie zamieszczone wszystkim się ów mówiących i interesująca z treścią budow­ nawiązujący jednakże którymkolwiek rosyjskie nad „Ma­ kształtowania sumienmejszego zespoły utrudnia w form Krótki Guguszwili (s. drukowanych się budzi badań tomie ściślej 403—409). jedynie P. pozostaje streszczeń nowych Artykułem lat że t a k c e n n a zapoznania a brakiem w zakresie artykuł cenny, praca problematyce spośród lakoniczne z w 'omawianym n i m materiałów 160 artykułów artykułów w (s. badaniami. również stopniu jest i w ostatnich żal, Gruzji jeden robotniczych, dużym pozbawionych w Tkibuli związanych najrozmaitszej n i e wystarczają ficznego, Swanecji postacią psa, na Mamaładze Dżawachiszwili bowiem jest okresie pracy, również G. objętego nieugrupowanie tom, etnografów. gruzińskim terenu Gruzji cyjnego, kułów i dotyczącym jeszcze Interesujący środowisk nie etnograficznym, Ludność języków, T. Mierietkowa artykułem znajdujemy grafa, tomie wierzeń reprezentacji węglowego robotników Do przez autor, przez najprawdo­ przyczynku przypuszcza ośrodka tylko n i m praca chodzenia ale już się przemysłu czynek, grafii: także jak M. one pod m. kształ­ rozszyfrowuje totemizmu. w o były terenie przygotowywane mianowicie właściwej znalazł problematyki. robotniczej u a oraz a dostarczały dziedzinę etnograficznego nie tej ofiarne tego się na autorki wilka, Topuria Wina one Bardawelidze się swoich terytorial­ worki wiezione reminiscencję N. przedmiot arzeszeń jedwabne Zdaniem dawnych zagadnienia, 261—270). Poważne do jako za na Wierzenia­ historii Z przedostały pozycję nawiązuje, (s. 2 3 5 — 2 4 9 ) to W. Gruzji wilka. Interesującą współczesnością klasy do również 157—173). wiejskich. Są uroczystości wskazać znawczyni godła upowszechnienie Uprzywilejowaną przedchrześcijańskich. poszerzają że artykule Gruzinów; powietrzem. kultem podejmuje poszczególne obrzędowa chów tym kraju w przechowywanych również cechowych. doskonała Swanecji. Ich się interesujące czasie się Partów. obrzędowe wspólnot lub w W godeł stara organizacji wierzeń artykule stwierdzając, wilka. ale Bardawelidze zakresu lwa. Bardawelidze wino z tu wypełniały religijnych ofiarne skie w systematyki Tbilisi, Bardawelidze, kościołach przyczyną silnym czczono w znaków za się W . W. prac najczęściej próbie w rzemieślniczych zajmuje wówczas podobniej życiu omawianym tach i Gruzji 141—156). nych i opisie w cenionych obrała jeźdźców na w Gruzji Gruzji autorka pracy Muzeum 547. części tomu nazwisk języku znanych z arty-" jest i wydawnictwach. Jasiewicz, Maiko tak­ geogra­ Kwaliaszwili �RECENZJE 548 ČESKÝ Pod L I D , R. koniec 5 0 : 1963 1962 r. kich, „Československé] miała nastąpić od Pociągnęła ona dotychczas na jego tytuł, który która krajach snym „ČL". dla i Lidu" wzorem jak Nie Pierwszy numer Slovensku, określał rowo-historyczny objęcie i Zíbrt on dla i był stopniu Čeňka zapełniał sprawozdania „Wisła" niego Českého prac Jednak Z na jego już dla też pierwszy przez Czasopismo „ČL" ma po Jaroslava Etnografii a epoki, było 5 a niekiedy jego ve ,,Wisły" podtytuł: wiąże aż jak to w 32roczniki tak tzw. Lubora wyłącznie dużym recenzje, czasopisma Karłowicz, czasopisma On i Zíbrt Bibliotekę na kultu- spowodo­ kierował umieszczał się а działy: mianowicie J a n Karłowicz. wewnętrznym które Slezsku dwa a redakcją wiele materiału. na od jej otwartym czasopisma, Moravě, czasopisma R. ówcze­ początkowej — 3 wielu w przyczynków ocenie dyscyplin, stać wychodzi połączeniu Kramaříka ukazujące się z przy co do się odtąd tę Z. S z r o m b a , Československá R, 9—10: 1961—1962, „Etnografia s. 4 1 8 ^ 2 2 ; t. 8: 1964. rolę dzisiejszego. współudziale dwa podstawowym przejmując dnia „Československa miesiące F o l k l o r i s t i k u Československé i folklorystów, ankiety, czasopisma . 4 wprowadzo­ i celem ČL poszerzonej Akademie Věd publiko­ (Knihovna t. etnografii narodni R. 4* reda­ Redak­ przez Ústav Pradze. Etnografii". 1—7: 1953—1959; 1961, s. 3 6 0 — 3 6 6 ; i etnologii w tivot i običaje uka­ 50, Rady jest w 1963 r. R. czechosłowackich „Československéj Etnografie, Polska", W Etnografią" wydawane czasopismem od P o r . A . K u t r z e b i a n k a , Rozwój 1 9 4 8 ; s. 1 8 ; I . N i z i ń s k a , Zbornik za „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 4 : 1961, s. 376. 2 czeskiej dwóch to osobą obok jego 1 5 I X 1891 г., czasopisma, układzie Podobnie założył w cennego na jest naszej w antropologiczno-archeologiczny numery z kilkuletnimi przerwami jako 5 1 Podział oraz tym, czym również cyjnej . fów Zíbrta. działami. Pradze Čechách, czasie ówczesnej też wielu źródłem v działalności powszechnym, ogólnej w przedstawicieli bibliografie. gowany pro i cele. i zatrzymując czechosłowackiej. tym odbiciem pismem na recenzowanego widoczny literaturze go a Lidu). „ČL" się zakres „ČL" większych się w pewno umieszczanie českého poszczególne zaciążyła do wania i ukazał przez w tak był Na zaważyć etnograficzny i „ČL" ludoznawstwa lidu jego redakcji Niederlego nymi „ČL" studiu wpływ uczynienia rzeczy lata jaka wydawnictw. Lidem", etnografii pierwsze poglądów. jednak czeskiego věnovaný tak i czasopisma, kreowanych której czechosłowac­ reorganizacji, etnograficznych historią na podkreślono siłą to z nowo i 2 i zamiar może jest o z. ,.Českým J „Wisła", zresztą a polu wspomnianego dla nastrojów powodował słabych. Sborník zał to romantyzmu, fundamentem wał jak na Polskiej" , przypada periodyków dążeń, wszystkich, jest się etnografów powiadomieni roku związany stała i — połączenie ,,Etnografii „Českégo czasopisma zostali przyszłego tak trwale Podobnie działalności wręcz sobą słowiańskich zainteresowań liryki początku za czołowego Etnografii", łamach Powstanie „Wisły", czytelnicy Polsce, južnih etnogra­ Nie jest R. 8: 1960; t. 6: 1962; Kraków Slavena, J . V . S i m á k , Čeněk Zibrt, P r a h a 1 9 3 2 , s. 8. W 1 9 6 0 г. L . К u n z w y d a ł j a k o s u p l e m e n t do R . 2 „ Z p r a v ý Společnosti Československých n á r o d o p i s c ů " p r z e g l ą d treści 32 r o c z n i k ó w „ Č L " , redagowanych p r z e z Č. Zíbrta. W skład R a d y w c h o d z ą : J a r o s l a v K r a m a ř í k , L u d v í k B a r a n , K a r e l Fojtík, Jaromír G e l n a r , E r i c h H e r o l d , Jaromír J e c h , R i c h a r d Jeřábek, L u d v í k K u n z , H a ­ n a L a u d o v á , Ján M j a r t a n , Ján Podolák, Oldřich Sirovátka, O l g a Skalníková, V l a ­ dimír S c h e u f l e r , J a r o s l a v a Scheuflerová. 3 4 5 �RECENZJE możliwa tylko J. dokładna jednego Český Kramaříka, rodzie sową działalność kraju. przypisać mu kulturą zadanie to będzie współpracy kraju, ma być Zadania i tylko śladem. drogi jak poprzednio artykułów, każdego Trudna a do ściślej żadnego jest nania. każdym W poprzez klach na „Cesko- działu poświęconego czasopisma redagowanego ale ankiet, także kładąc do tak piśmiennictwie a zmie­ zacieśnienia duży nacisk etnograficznym i folklorystów, na tego a l e także musi utrzymywanie tym jej idzie na systema­ od jeszcze działy ujęcia. „Dyskusje", i rezultatów „ČL" numeru sposobu stopniowo bardziej nowego każdego jedynie jest numerem ogólna drugim dobór Stąd razu dawnym postępuje też „Literatura", problematyka poświęconym artykułów wydaje terytorialnego przedwczesne, razie realizowane a nie zostały wy­ „Wiadomości", redakcja a na powinna jednolitej czy pewno dążyć koncepcji w się poruszana wyłącznie być nie zawsze oma­ przypadkowy czasowego. do w folklorowi, Stawianie możliwe zwartości poszczególnych bez takich do wyko­ czasopisma, m. in. numerach lub cy­ artykułów. także riałowe, też się do­ 7 ludowej, jednak Podkreślony tuje „ČL" swój ogólnosło- „Bibliografia" . tematycznego, wymagań odtąd wyłącz­ podstawowe kultury wzorując tradycji będą „Materiały", roku Poza literaturze związku w to na­ ludowej jaką zmienić różnotematycznych rocznik podział lecz scharakteryzowania roczniku. jest poznanie materiałów, zmian, T e n pierwszy „Artykuły", wianym kultury rolę, więc osobnego etnografów redakcję oczekiwać a końcu na Nowy pracy wątpienia redakcja cennych w dotychcza­ na zainteresowaniach Powinno celu pomijane wzorem numerze. Tak tak bez również regionalnymi. ich tle doniosłą choć gromadzenia na poznaniu umieszczenia przez możemy odrębnione: na do do a wszystkim wyprowadzenie też podstawie redaktora pełnić kraju. też na wstępny badawcze. nakreślone tematyki tym tym ostatnio nie tylko nie pierwszym według się placówkami nowe W planuje teoretyczne, wytaczać tycznie uwagę mianowicie nie z problemy a Słowaków, profilu m . i n . istniejące ludową, poprzestawać skierować Powróci Zíbrta, przede w pozasłowiańskiej. obcej. Č. kulturą jednak n i e może i artykuł omawiający 6 służył i działalności przychodzi úkoly , etnografii Etnografii" etnografii przez i nové chcąc Czechów profil i który redakcja, ludową slovenskéj w a jeho jego pomocą zainteresowania „CL", współczesnej wiańsikiej rzać Lid pewną Czasopismo chce tychczasowy czasopisma, Z czechosłowackim własnego nie ocena rocznika. 549 w nie zawsze artykuły również przez redaktora recenzowanym z nieco oparte zakresu uwagi czasopisma roczniku, na szerszym kultury brak który tle kultury na porównawczym. materialnej zagadnieniom artykułów zamieszcza własnego społecznej teoretycznych ogół W kraju, i artykuły mate­ większości choć duchowej, a poku­ są to poświęcone nawet mu­ zealnictwu . B Setna 1 X I 1 9 6 2 г., kawej rocznica stała placówki istnienia się okazją muzealnej. Muzeum do M. Náprstka podsumowania Stuchlík, dając i w oceny zwięzłą Pradze, przypadająca działalności historię tej Muzeum, tak ujął na cie­ ją J . K r a m a ř í k , Český Lid a jeho nové úkoly, „ČL", R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, 1—2. W p o s z c z e g ó l n y c h d z i a ł a c h u k a z a ł a się n a s t ę p u j ą c a ilość p o z y c j i [„Artyku­ ły"] — 16, „ M a t e r i a ł y " ( M a t e r i á l y ) — 16, „ D y s k u s j e " ( D i s k u s e ) — 4, „ L i t e r a t u ­ ra" — 56; „Wiadomości" (Zprávy) — 34; „Wiadomości m u z e a l n e " ( Z p r á v y z m u ­ zeí) — 1; B i b l i o g r a f i a ( B i b l i o g r a f i e ) — 1. W n u m e r z e 1 z n a l a z ł się d z i a ł : „ W i a d o m o ś c i m u z e a l n e " , i n f o r m u j ą c y o u r z ą ­ dzeniu izby tkackiej w Miejskim M u z e u m w e F r e n š t á c i e (s. 5 0 — 5 2 ) . 6 s. 7 8 �RECENZJE 550 w trzy okresy, odrębna stępnie ki i w Tak 9 Muzeum Ameryki. dzisiejszego zwłaszcza czyć Muzeum sztuki, badania na materiale graficznego, ludowej. już które górniczych ludności używanych się do Varyace", rawach. Etnograf cenne itp. 1 4 A. Plessingerovej w Autorzy terenu do w., histo­ centrum 1 X I X w. które Europy na dając Środkowej w powstania prawdopędobnie opisującej przez V. . z nauczyciela przebieg budownictwa, i w. I 2 , gospodarki, w 1821 też narzędzi X V I typu ve z zani­ l l połowie Odbicie do Cho­ .Trkovská . przegląd „Quodlibet genezę, ówczesnego 1 3 Morawach pieśń okolic, przeobrażeniach osiedli na kontrewolucyjną 2 i dostarczają „CL" zależności o d współczesnych urbanizacji w J . Vařece tych Lomič, V. ikono­ kultury (Teplicko ludowej w wyłącznie historii posłużyły omawia etno­ kierun­ materiału Czech kultury w jednak i uprzemysłowieniia także z nimi do zwie­ na uwagi idą rekonstrukcji północnych czeskich osad chłopskiego wiadomości się świad­ się nieco autorów poprzestają do poznania się wszystkim tej. dnia ilości także stać poświęcono nie z X V I I I z oparł pieśni ma do może podaniem zakresu źródeł* a r c h i w a l n y c h wiadomości XVII rozwój ułożoną z muzyczny, którym do kopalniach przytacza wystaw i na­ Afry­ zatrzymał żywotności rozszerzeniu zarazem Azji, Náprstka artykułu o którego się Przemysłowe, Kultur Vojte zainteresowania intensywnego i związanej wsi który Sedlská znajdzie w przede mieszkańców kraju. sięgają Źródeł X I przedstawił wiejskiej Pfaff, z w i grafika 1 0 przez folklor jednak cenne skutek X I X w. i wiązała r. M u z e u m omawianego urządzonych budownictwa historycznym L . Štěpánek zatrzymując dać akwarele rękopisów materiale ści mogą na z końcem iluminacje I. które założone jedynym, ale I960 czym Muzeum pozaeuropejskich. ogół własnego terenowym, tradycyjnego mutovsko), a kultury był Na a od przyszłości, p o kultur z Czeskie Muzeum, numizmatykę artykuł zbiorów, było Autor wykaz w poznania T a k więc analizy Na artykule pozaeuropejskiej. ku zostało imię. działalności archeologię, Wspomniany kło jego j e osób. M u z e u m wszechstronnego grafii Powszechnej, praskie zachowało w charakteru początkowo Etnografii przytoczony od więc na powojennej dzających rię zależności nazwa . w życiu świadomo­ r. analizuje Verších Brtnicy upadek na aneb Mo­ powstania, pożywienia, rolnictwa . Na skich jeszcze ważną materiale w paśmie z z współczesnych na odgrywały X X badań zdobywania Jawornika początkiem rolę temat w. potoki na terenowych Słowacji studnie oparty i zużytkowywania 1 5 . Na należały tym tylko i r z e k i górskie. Dziś jest wody ciekawy w górzystym do jednak gminy lub artykuł osadach obszarze, kościołów, wiej­ gdzie tak sytuacja tam przedstawia M . S t u c h l i k , S t o l e t Náprstkova. Muzea, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, s . 3 — 6 . J . V a ř e k a , Grafické listy a akvarely z 18. a 19. století jako pramen ke studiu lidových staveb na Teplicku a Chomutovsku, , , C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, s. 7 — 1 4 . V. T r k o v s k á , Iluminace v rukopisech 11—17 století jako národopisné prameny, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n i r 5, s . 2 5 7 — 2 6 9 . V. L o m i č , Důlní nástroje a jejich použití v středoevropských dolech v druhé polovině 16. století. Srovnávací studie schwazskě horní knihy a Schnitzerova rukopisu s dílem J. Agricoly, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 3, s . 1 2 9 — 1 3 7 . 9 1 0 1 1 1 2 L . Š t ě p á n e k , Vývoj a budoucnost české vesnice, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, 15—20. I. P f a f f , Moravská selská vzpoura 1821 v sociálním myšlení lidovém, „ C L " , R . 5 0 : 1963 n r 3, s. 1 3 8 — 1 5 1 . A . P 1 e s s i n g e x o v á, Získávání a užívání vody ve slovenských obcích, p o d Javorníky (Příspěvek к problematice současných změn v životě lidu, hygieně prostředí a obydlí a názorech na ni, к lidovým obyčejům a pověrečnému léčení), „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 4, s . 1 9 3 — 2 0 6 . 1 3 s. 1 4 1 5 �RECENZJE się odmiennie, więc każdy zajmuje się bowiem budową różdżkarzy. Interesuje położonych osadach, i rola i dobry kułu wody w M. i Wiosenny rzanny", senny jach i pochodzi wielu badaczy, badaczy demią dycznych, Nim z zamieszkanej współpracy 1962 r . rejonu, i 1713 r . etnograficznych do i Nauk samym w przez w jak z o užití nazwą w do wio­ innych kra­ 18 obrzędu trzy kwietnia. z 1420 r . interesowała teorie. Większość wiązali mieszkańców „Ma­ Ten symbolicznym później go z zakresu należy gospodarczych m. wyniki robotników w też ma­ etno­ jeszcze dzia- o z epidemii zakresu 1961 r . w części Banatu prowadzonych Rumunii, opublikowano dwóch przemysłu garn- badaniach badań w me­ z którym skutków in. danych rozpoczętych się jed­ i morowi. folkloru, wspomnieć epi­ niszczeniem wsi. Autor przyłączyła badania 2 3 i inni kontynuowano roczniku pod jak tego Rumunii i nas 1 marca i górników omawianym od wschodniej Pierwsze Czechosłowacji roku arty­ budownictwie, Scheuflera in. przeciwko dostarczają we w 1286 r . z E i s e n a c h , a było m. też wspomnieć czeską. u V. powstały którego tym , które bogaty omawianiu historycznych, etnograficznych artykułów 2 0 przez wysoko zużytkowywanie przy pierwotnej, rolnictwa ludność tym temat związana, też z śmierci do w i również łupanego Geneza t a k silnie J a n o t k a , Příprava a 1963 n r 3, s . 1 5 2 — 1 6 3 . V. S c h e u f l e r , Vynášení 4, s. 2 0 7 — 2 1 2 . 1 6 M. wyniki wiosenny, dalej Słowian, jest źródeł Autorka jej szałasach zasługuje również dziesiątkowała analizie chorobom, Należy zamieszkałych blikując , jej wody. szukania . okresie Polski. wiosnę folklorystycznych przez W i e w na wody, interesuje wspólnoty omówienia jest 1 6 i w podkreślić Zachodnich wynoszenie po wodę uwagę znany notowany ze „Dyskusje", 2 1 Akademii 2 2 na obrzęd rybołówstwa „Materiały" morowej dzięki w „CL" wsiach tego metalowego, pu­ . štípaného dřeva v tradiční výrobě, „CL", 50: 1 7 nr to przejdziemy 1 8 u czeskich, i że w źródło wody drewna morową terenu zwyczaj przeciwko czechosłowacka carstwa R. ten użycia śmierci, tak z wniosku, był i Na należy średniowieczu zwłaszcza do ochrona grafia łach: że w się wiejskich na ten temat twierdząc, która dochodzi samo epidemią był, nie tylko morową giczna z własne przechowywanie obróbki synodalny wywodziła choroby, nak już dokument zakaz To wynoszenia obchodzony europejskich, i obyczajach. rzemiosłach jego już czerpania zaopatrywanie i temat innych związek Najstarszy w na posiada sposobem przynoszenie obrzęd obrzęd także ilustracyjny. Janotki sprzętarstwie ją wierzeniach materiał dom studni, 551 smrti a morové epidemie, „CL", R. 5 0 : 1963 M . ' R ů ž i č k a , H r n č í ř s t u í na Zbraslavsku, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, 2 8 ; V . S c h e u f l e r , Problémy lidovosti v keramice, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 пт 4 0 ; t e n ż e , Katalog žitavských fajánsí ze s b í r e k m i m o p r a ž s k ý c h muzeí, R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 5, s . 2 7 9 — 2 8 4 . R. J e ř á b e k , К studiu rybářství v oblasti moravskoslezských a Javorníků, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 5, s . 2 8 5 — 2 9 1 . V . B u r i a n , Z p í s e m n ý c h a hmotných dokladů к dějinám oradel verní Moravě, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 m r 5, s . 2 7 5 — 2 7 8 . J . K ř i v k a , P o p u l a č n í a hospodářské důsledky morově epidemie 1713 pro roudnické panství, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, s . 2 9 — 3 4 . 1 8 s. 2 3 — 1, 3 5 — „CL", Beskyd 1 8 2 0 2 1 na z se­ roku „Kultura rumunských Cechů": V. S c h e u f l e r , O. S k a l n í k o v á , Hmot­ ná a duchowni kultura; J . J e c h , Lidové povídky; V. K a r b u s i c k ý , Písňový a hudební folklór, „ C L " , R . 4 9 : 1962 n r 4, s . 1 4 5 — 1 8 4 . O. S k a l n í k o v á , V. S c h e u f l e r , Základy hmotné a duchovní kultury českých kovozemědělských obcí v rumunském Banátě, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 6, s . 3 3 2 — 3 4 2 ; J . J e c h , Lidové povídky rumunských Cechů, „ C L " , R . 5 0 : 1963 n r 6. s. 3 4 3 — 3 5 7 . 2 2 2 3 �RECENZJE 552 Jak już numeru podkreślono, J . Jcch omówił gotowywanym zwrotnym w V. w M. Skrypki ludowych i 2 6 jący podania ogół wiązać Podejmuje ty na O. 2 7 . Dalej o się tego Siirovátka 3 0 Na a gdzie ten do X I X w. omawianym wania dach o pracach o także o stwo a z Z 3 4 . czasopiśmie, które znalostí) z temat omawia­ się na pozasłowiańskim. prozy z tematycznie tak Kraczy 2 6 przysłów stara Pourová na temat i Horálka Novéj 3 1 , opowiadaniach zajmował cze­ dziedziny czeskim, lub L. tego przy­ punktem Pragi K. na ludowej K . Vetterla Lho­ natomiast ludowych od 3 2 . omawianej dud z terenu ważne miejsce cyklu notatek w z z 1 9 6 3 r. společnost szerzenia 10 odczytów Czechosłowacji W Wo­ jeszcze są n a placówek dziale dość przy pro a liczne naukowych poza Towarzy­ Nauk politických materialnej w dział mianowicie Akademii i ruchu obcho­ dowiadujemy Šíření kultury badawczej ogół temu Czechosłowackie dotyczących akcji służy czechosłowackich, (Společnost informo­ nie badaniach, właśnie przez wydawnictwa szerokiego „CL" československá) wiedzy zakresu działalności tym etnografów września przez kongresach. w czołowego obowiązek prowadzonych umieszczonego od do r o l i również organizowanych ile informacje folklorystycznego się folklorystyka pisze o pretenduje spoczywa (Národopisná się brak lub Pradze wa artykuł z folkloryści prace materiale odbiegającym muzyczny popularyzatorskiej w lub stać te Podania J . Pu]ca, katalog podań wstępie związku 3 3 Towarzystwem O ma można oraz Na w Badania ogólnosłowiańskim o pracy instrument . na artykuł artykule komunikatu akcji vědeckých czeskiego z dyskusyjny o który 2 4 Czechosłowacka instytucji krajowych, Ludoznawcze wspólnie . 2 „CL". ludową polsko-czeskiego zestawiając mianowicie jubileuszowych organizowaniu 2 9 , 2 5 wyłącznie klasyfikacji czechosłowackich, „Wiadomości". się temat trzeba ludowej, pogranicza ciasta nr więc M. analogii opa-rty krajowy zamieszcza łoszczyzny, etnografów z D. Klímová, . jeszcze połowy j a k np. artykuł pracę materiał Sofii, ludową Wymienić talk w i e l e z w literaturą artykuł trzewikach cały n a d literaturą szeroko. znajdujemy wąski Wspomnieć Na bardzo wreszcie Horňácku literatury nad literatury ludowej, któirych poświęcono slawistycznym prac traktują słowiańskiej кого a , kongresem zakresie chosłowaccy folklorowi czeskie badania ludu etnograficznego to odczu­ granicami „CL", kraju, J . J e c h , České bádání o slovesném kolklóru a slavistický kongres v Sofii, R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 2, s . 6 5 — 6 6 . M . J . P u l e c , Pověsti Prahy a Krakova. К lidovým tradicím slovanských sídelních měst, „ C L " , R . . 50: 1963 n r 2, s. 8 2 — 9 1 . K. H o r á l e k , Hero a Leander v slovanské lidové poezii, „ C L " , R . 5 0 : 1963 n r 3, s . 1 7 5 — ' 1 7 8 . V . M . S к r у p к a , Nový doklad Šafaříkova zájmu o slovanskou lidovou píseň, „ C L " , R . 50: 1963 n r 2, s. 1 1 2 — 1 1 4 . J . S p i l k a , Sbírka přísloví z Hlučínska, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 nir 2, s . 9 2 — 1 1 1 . J . K r a m a ř í k , Českě pověsti o střevísích z těsta, „ C L " , R . 50: 1963 n r 2, s. 7 4 — 8 1 . D. K l í m o v á - R y c h n o v á , Katalog l i d o u é prózy Nově Lhoty na Hor­ ňácku, „ C L " , R . 5 0 : 1963 n r 4, s. 2 1 3 — 2 3 0 . L. P o u r o v á К o'ázkám třídění pověsti, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 2, s . 6 7 — 7 3 . O . S i r o v á t к a , Vzpomínkové vyprávění j a k o d r u h lidové prózy, „CL", R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 2, s . 1 1 4 — 1 2 0 . K . V e t t e r l , Nejstarší zprávy o gajdoších na Valašsku, „ C L " , R . 5 0 : 1963 n r 5, s . 2 6 9 — 2 7 4 . R e d a k c j a „ C L " ( n r 5, s . 320) p o d a j e t e m a t y r e f e r a t ó w , n p . c z e s k i e l u d o w e b u d o w n i c t w o , rozwój w s i , etnograficzne problemy starego r o l n i c t w a , flis, trady­ cyjne t k a n i n y a współczesność, k u l t u r o w e tradycje czeskiego górnictwa, żywot emigrantów c z e s k i c h z a granicą. 2 4 „CL", 2 5 26 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 �RECENZJE z wyjątkiem jedynie sprawozdań z 553 międzynarodowych kongresów czy konfe­ rencji. Dział recenzji natomiast czechosłowackich, ale Warto uwagę też z w r ó c i ć rocznik 1962 „CL". prac pięknej, W z W nawet w bogaty fotografii i kolorowych, numeru. Spis mieckim i luźny treści w cenną a bibliografię tych pozycji z etnografią 3 6 liczącym 384 strony, na opracowany materiał ilustracyjny, na dodatkowych drukowany streszczenia się jest w artykułów języku „Narodna smo na w Tworcziist' Ukrainie, nisterstwa 1957 r . rystów, TWORCZIST' jest Kultury ta USRR. dla ETNOHRAFIJA, Etnohrafija", organem jest szerokiego Sztuki, to nie tylko grona za w postaci środku każdego rosyjskim, języku dla 1963 się i posiada czasopi­ Etnografii ukazywać specjalistów czytelników, nie­ niemieckim. Szromba-Rysowa Folkloru zaczęło rok zasługuje w folklorystyczno-etnograficzne Instytutu Czasopismo i przeznaczone 1 ale T A . literatury uwagę czeskim, w 3 5 każdy . Zofia NARODNA z niekiedy wkładach wyłącznie polskich zamykającą zestawiła także publikacjach ilości bibliografię, Trkovská wiążą najnowszych największej bieżącą V. sposób o w „CL", „CL" a tylko tym folklorystyki, umieszczany francuskim, w roczniku roczniku dobrze nie a na bardzo etnografii, recenzowanym ponadto obcych, omawianym zakresu które informuje także — oraz jako etnografów przeto Mi­ kwartalnik i charakter folklo­ popular­ nonaukowy. Naczelnym niego zaś redaktora czuk, F. w redaktorem skład naczelnego), J . H. „Narodna układ nym IV. F . E . Łoś, Tworczisť i tytuły od zmianom. katy i VI. zadania i Majboroda, rozpoczęcia się zespołów VII. zestawienia W. i jest I. M. H. prócz zastępca M. I. H . HordljKunycia, J . Stelmach. działy, których 7 l a t , n i e uległy rękopisów VIII. omawiane (jako „Artykuły", artystycznych", V. działów, Rylśkyj, oraz na tzn. od opracowanie T. I. K a s i jan, H. Nahaj „Kronika", M. D. Pawlij redakcji) następująco: i P. W. podzielona wydawnictwa, więc „Redakcja bibliografia", z powyższego bardzo I. О. I . D e j , Etnohrafija" Przedstawiają III. (sekretarz Husłystyj, P. ta jest wchodzą: Sołodczenko H. dla amatorskich „Krytyka wynika chwili materiały", „Pomoc К. czasopisma redakcyjnego J . P. Hoszkio, I. Ł a w r o w , omawianego kolegium „Pomoc „Listy czasopismo II. ilość, żad­ „Komuni­ i materiałów", dla nauczycieli", do redakcji". ma do Jak spełnienia, wielostronne. Recenzowano w i ę c n a s t ę p u j ą c e p r a c e i c z a s o p i s m a : S . I n g i o t , Śląska lite­ ratura rolnicza i czasopisma od XVI—XVIII w. jako źródła do dziejów wsi i rol­ nictwa ( n r 1, s . 4 5 ) ; Z . P o d w i ń s k a , Technika uprawy roli w Polsce średnio­ wiecznej ( n r 5, s . 3 0 8 — 3 0 9 ) ; J . K r z y ż a n o w s k i , Polska bajka ludowa w ukła­ dzie systematycznym ( n r 6, s . 3 5 8 — 3 5 9 ) ; J . S i a t k o w s k i , Dialekt czeski okolic Kudowy ( n r 1, s . 4 9 ) ; „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 1 5 : 1961 ( n r 1, s . 4 3 — 4 4 ) ; „ Z a ­ r a n i e Ś l ą s k i e " , R . 2 0 — 2 4 : 1 9 5 7 — 1 9 6 1 ( n r 2 , s . 124). 3 5 V. T r k o v s k á , a krásné literatury se s. 3 7 4 — 3 8 2 . 3 S 1 skaja Bibliografie knižních vztahem к národopisu Do roku 1957 j e d y n y m Etnografija". czasopismem publikací z etnografie, folkloristiky za rok 1962, „ Č L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 6 etnografów radzieckich była „Sowiet­ �RECENZJE f>54 Aby przejść sięgnąć do retyczne ukazał i fiji" cele się dujemy artykuł się, we że że blikowanie opracowań recenzowanie innych. jak — już zjawisk Na wyżej czasopismo postaram jest się specjalny możliwie Przeglądając raźny być brak tylko jącej tego nowią opracowania „Artykuły", nego lub których ru zawarcia typu poezji. zakres tylko Cechy Kwitki, pieśni ludowych , skich, ukraińskich Kompozycja wianej i rolę w odgrywa nowatorstwo . 6 W czeskiej folklorze w być opracowaniach mas zakresu pracujących wyjaśnia­ w jakim stopniu charakteryzującą ta wspo­ omawiane artykułów, i który stanowią na Autor w odnoszących stara jakim się do tam artykuły, folklo­ porównawczym: i ukraińskich rosyj­ ludowej . Z 5 się rozważyć zagadnienie, przejawiać literatury ustnej, oma­ Tradycja J . Jaszczenki, stopniu sta­ muzycz­ i V. M. Skrypki, pieśni Ł. zawiera­ wykonywaniu ludowych*, wy­ może jaką zakresu bułgarskich lirycznej artykuł Z tle w z folkloru 2 są tego grupie, wąski . powiązania pieśni odczułam korzystanie dużej ukraińskiego melodyce słowackiej a i W że w i ę k s z o ś ć zasługuje tradycja, Etnohrafiję" Wytłumaczeniem stosunkowo Wzajemne muzycznym. folklorze się, opracowane rytmice i opubliko­ z się p r a w i d ł o w e rocznikach wielogłosowych wyróżnienie rolę ko­ wychowy­ materiałów zamieszczonych dziedziny artykuły białoruskich na z się w ludowej opracowań zebranych, — Etnografiji". wspomnieć, I. H u m e n i u k a , ukraińskiej, tematyki nowatorstwo jaką г prace wspólne А. 3 trzy zarówno demokracji komunistycznym Cechą Tworczisť poprzednich wydaje pu­ życia. metodologicznych. „Sowietskiej również T tematyczny muzycznego W. ich w przeważają W arto i rów­ omówić. „Narodiną teoretycznych i się etnograficznych twórczą zastanowić tematyczny zwraca systematyczne ludowej, podstawie się zrealizowane. szczegółowo fakt na kultury 1963 w a r t o recenzowaną prac w ludo­ charak­ twórczości państw z t y m umożliwia jego zestaw i dowia­ Etnohra- narodu, tym jest ta twórczości popularyzowanie znaczenie ukazuje w teo­ czasopisma którego życiu rodzajów skomentowanych związku zostały i czytamy, narodu, rocznika założenia badanie ludowej a w historycznych przykładzie mniane bowiem odpowiednio h i s t o r i i społeczeństwa, nie K. duże w artykule radzieckich, ma twórczości W folklorystycznych ludowej г należy założenia Tworczisti czasopisma poszczególnych republik pracy, się 1 9 6 3 г., numerze zachodzących omawianego że Jak pierwszym naszej w zawiera „Narodnej Radzieckiej. celem który dokonującym się, oczywiście wspomnianej łamach podkreśla społeczeństwa. wanych Ukrainy w procesów wydawnictw twórczości 1957 zadania na zmianom bratnich Następnie lektywnej w i roku dotyczących nowych ukraińskich, waniu okresu czasopisma w wyjaśnianiu głównym oceny inauguracyjnego, miejsce oraz i — Aktualne redakcyjny będzie dla uwagę, Otóż szczególne współczesności terystycznym nież scharakteryzowania wstępnego redakcji. poświęcone wej i do artykułu się którą może bar- I . A . D u r n i e w , Narodopisenni osnowy opery M. Łysenka, „Taras Bulba", n r 2, s. 3 8 — 4 4 ; D . О . К u s z n a r e n к o, Tworennta i pobutowannia radianśkych narodnych czastuszok, n r 3 , s. 1 1 — 1 7 ; Ł . M . J a r o s z e w i c z , Lesia Ukrajinka i narodna pisnia, n r 4, s . 4 8 — 5 5 . 2 K . W . K w i t k a , Spilne w rytmici ta mełodyci bołharśkych i ukrajinských narodnych piseń, n r 4, s . 5 6 — 6 4 . А. I. H u m e n i u k , Pro spilni rysy wykonannia rosijśkych, ukrajinských ta biłoruśkych. bahatohołosnych narodnych piseń, n r 3 , s. 2 7 — 3 4 . V . M . S k r y p k a , Pro kompozyciju ukrajinśkoji, cześkoji ta słowaćkoji narodnoji lirycznoji pisni, n r 1, s . 5 7 — 6 1 . Ł. J . J a s z c z e ń k o , Tradyciji i nowatorstwo w muzycznemu iclhiori, n r 3, s. 1 8 — 2 6 . 3 4 5 6 �RECENZJE tizo chętnie nie zajmują spotyka kreślany łeczna tyczy wpływ w przede analizy zały jest jest związków słowiańskich, i a numerze ludności W 4 1 są Zakres •w łeczna tradycji wydaje „Artykułów". i w uka­ artykule Zagad­ innych narodów i i innych odzieży zakresie. Poza i 1 2 zagadnienie krój krajach elementy kilimiarstwa do­ formie nomenklaturę Bułgarii tym a czasopisma W a odzieżą w w omawiający materialna materiały" w l e treścią terenie. ustnej bądź w mniejszym się być ludowej I 6 , opracowań Główną zaś Przeważają f o l k l o r u s z t u k i 1 7 i zebrany literatury, tematyczny dziale czące materiał z omawianego poszczególne odrębność ujętych 9 7 spo­ reprezentowana, omawia historycznym Tematyka 8 Bułgarów pracami artykułów p o d ­ narodową . materialnej. ukraińskiego artykuł szeregu u są­ odzieżą budownictwa składu 1 1 1 3 . etnicznego . przekazy danymi dotyczące „Komunikaty stematyzowany prac 4 ich nielicznymi w robotniczej szczegółowo wymienia podkreślając spotykamy USRR dziale ujęciu poza słabo łamach kultury odzieżą Pryłypko, w klasy 1963 r. n a z zakresu porównania opracowania n a twórczość Etnohrafiji" kulturą między J . P. kobiecej dla ta nad W wzajemnych nie-Słowian, znajdujemy badań również ujęć. N a t o m i a s t twórczości artykuły autor, męskiej siadów badacze, Tworczisti sytuacji. cztery słowiańskich™ parte ludowej wszystkim tylko odzieży ukraińscy „Narodnej konkretnych się nienie "W się się s z e r s z y c h p r o b l e m o w y c h 555 obserwacje już analogiczny więc słabiej tu w zaś więc notowane stopniu do jest na ciągu reprezentowana usy­ źródłową miejscu, źródłami omawianego dalszym przeważnie podstawą a po­ archiwalnymi. wyżej, zawartego opracowania jest tych kultura doty­ spo­ . F . I . Ł a w r o w , Suspilno-polityczne znaczennia dożowtnewoji ukrajinśkoji narodnoji satyry, n r 2 , s . 3 4 — 3 7 ; A . M . К i n k o , Р т о d e j a k i rysy narodnoji poętycznoji tworczosti, n r 4, s. 1 4 — 1 9 . M . S . Ł y s a k , Wykorystannia narodnoji satyry w dramaturhiji O. J. Kor­ ni jczuka, n r 1, s . 3 4 — 4 0 ; O . F . O s z u r k e w i c z , L e s i a Ukrajinka i narodna t w o r c z i s ť , n r 3 , s . 4 2 — 4 8 ; S . P . P i n c z u k , „Słowo o połku Ihorewim" i usna na­ rodna poezija, n r 4, s . 2 7 — 3 7 . A. J . Z a l e s k i , W. M. I w a n o w , Rol i znaczennia nowych simejnych zwyczajiw ta obriadiw u komunistycznemu wychowanni trudiaszczych, n r 3, s. 3 — 10; S. A. M a k a r c z u k , Suczasna robitnycza simja Prykarpattia, n r 2, s. 2 1 — 2 6 . J . P. P r y ł y p k o , Do pytannia pro wzajemozwiazky odiahu Bołhar z odiahom inszych slowianśkych narodiw, n r 3, s. 5 7 — 6 4 . К. I. M a t e j k o , S . J . S y d о r o w i с z, Wykorystannia w syczasnomu odiazi ełementiw tradycijnoho wbrannia, n r 2, s . 1 4 — 2 0 . A . K . Ż u k , Ukrajinské dożowtnewe kyłymarstwo, n r 2, s. 6 0 — 6 5 . D. I. M y s z k o , Z istoriji dworyszcza na Ukrajini, n r 1, s . 6 2 — 6 9 . W. I. N a u ł k o , Wywczennia etnicznoho skladu nasełennia Ukrajinśkoji RSR, n r 4, s . 2 0 — 2 6 . M . I . D u b y n a , P i s n i , narodzeni w b o r o ť b i , n r 1, s . 7 2 — 7 7 ; Т . I . S i n c z e n k o , I. P. S e r e d i u k , Z istoriji zbyrannia i wydannia folkloru Bukowyny, n r 1, s . 8 3 — 8 6 ; P . K . J a r e m e n к o, Folklor u „Apokrysysi" Chrystofora Fiłałeta, n r 1, s . 1 0 6 — 1 1 0 ; I . W . H u t o r o w , Notatki pro biłoruśkyj robitnyczyj folklor, n r 2 , s . 7 5 — 7 7 ; O . O . M o r d w i n c e w , Orhanizacija zbyrannia bołharśkoho folkloru na Ukrajini w perszi pislarewolucjini roky, n r 3, s. 8 6 — 8 9 . 7 8 8 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 Ł. D. K o m a r ó w a, Wyszywky Kyjiwszczyny peredżowtnewoho czasu, n r 1, s . 8 6 — 9 0 ; W . J . T k a c z e n k o , Motywy narodnoho mystectwa w tworczo­ sti M. S. Samokysza, n r 2 , s . 7 9 — 8 4 ; W . W . В a r b i j , Tałanowytyj majster chudożnoji keramiky, n r 2, s. 8 4 — 8 6 . W . W . M у r o n o w , Syspilni fondy spożywannia w p o b u t i hirnykiw Kriworiżżia, n r 1, s . 7 0 — 7 2 ; N . W . S e m e n i u k , Tradycijne narodne swiato Iwana Kupała, n r 2, s. 7 8 — 7 9 . Ł . W . T a z y c h i n a , Rosijśkyj werchnij narodnyj odiah druhoji połowyny XIX — początku XX st, n r 1, s . 9 0 — 9 7 . 1 6 1 7 I B �RECENZJE 556 Duże W znaczenie myśl tez rękopisy z i zakresu jest materiały artykuły w autorów ogranicza dodania własnych momentem jest Dział mają charakter z wek badań naukowych dziale dowiadujemy stąpić w w dla nień folklorystycznych nauczycieli" amatorskich kultury. Dzięki szerokich Kończąc i — cyjny. Czasopismo na na za pieśni oraz cennym stosunkowo Ukrainy wypada, i że bogaty i 2 1 innych opracowania przeglądów Z bieżąco te omawiających sporządzane poszczególnych artykułów sprawozda­ ekspedycji, zamieszczonych i zmianach i zespołów szerokiej w placó­ w tym mających „Narodna na artystycznych" informacji koniecznych pracy zresztą staranną polskich. szatę Tworczisť Można szczególnych działów folklorystyki nad ludową Słowian. kulturą materiału na­ w szkół, pracy świetlic, Tworczisť Ukrainie, odnośnie ta jak i do zarówno klubów innych „Po­ zagad­ kierow­ i. domów Etnohrafija" w i trafia krajach do so­ ludowe j. „Narodna etnografów tu amatorskich udziela zarówno niezmiernym uwagę już że wkład . dla jak uznać wydarzeniach etnograficznych, zespołów, d e m o k r а сji w zwrócić dla „Pomoc czasopismo 2 3 dodać, których pozycją. i działalności ważnych w tam zaopatrzone Warto dotyczących krytycznych konferencji. o czytelników należy zycją i opisowy, folklorystyczne Podkreślić bogato USRR. są wszystkim nutowym. należy i materiałów'* przede które AN zebranego zapisem szeroko etnografii i z recenzowaną są tym opracowaniom kręgów cjalisty сzny ch i działach moc nikom też folklorystyce Ponadto z narad się . 2 2 w opracowaniach wraz terenowych, oraz W artykułów związane , charakter bibliografia") zamieszczane 2 0 i publikowane ludowej i Etnografii etnograficzne obszernych różnych i socjalistycznych „Kronice" muzycznego uporządkowania tekstu pozycje zagadnienia W do wistępu. rękopisów redakcyjnym twórczości posiadają jedynie („Krytyka tam ukraińskiej dziale i i opracowań artykule i folkloru 1 9 podawanie narodów szersze nia są tym się „Redakcji wstępnym Sztuki, Folkloru uwag recenzji Omawiane ustnej Instytutu zawarte dział we dotyczące literatury archiwum bratnich posiada zawartych i skrócie ujęte graficzną ta Etnohrafija" t a m znaleźć etnografii oraz — omawianie i przejrzysty jest materiał źródła czasopisma materiał również porównawczy do ilustra­ cenną ogólnych do po­ po­ studiów Z folkłorystycznoji spadszczyny Iwana Franka. I. Nadrukowana peredmowa zbirky prysliw'jiw. Pidhotowka do druku, perekład i wstupna zamitka 1. Deja, n r 2, s . 9 1 — 9 6 . Nowi zapysy szewczenkiwśkych piseń. Zapysy, dobirka i wstupna zamitka 0. A. Prawdiuka, n r 1, s . 1 1 1 — 1 1 5 ; Radianśki narodni czastuszky Charkiwszczyny. Zapysy M. O. fíuríoujofto. D o b í r k a i wstupna zamitka. S. M. Muzyczenka, n r 3, s . 9 4 — 9 6 ; Ukrajinśki narodni pisni. Nowi zapysy korespondentiw zurnaiu. Dobirka i wstupna zamitka S. M. Muzyczenka, n r 4, s . 1 0 9 — 1 1 4 . H . J . S t e 1 m а с h , Albom u k r a j i n ś k o f t o nąrcdnoho odiahu, n r 4, s . 1 3 1 — 134; J . P. S o ł o d c z e n k o , Wydannia zahadok dla ditej, n r 4, s. 1 3 4 — 1 3 6 ; 1. I w а n i o, „Ukrajinśki piśni" M. O. M a k s y m o w i c z a , n r 3, s . 1 3 2 — 1 4 0 . A. W o ł k ó w , S. S a d o w n i k , Zbirnyk Mołdawśkoji narodnoji poeziji n r 1, s . 1 3 8 — 1 3 9 ; W . Z i n i с z, Nowi wydannia slowaćkoho nacionalnoho muzeju n r 1, s . 1 4 0 — 1 4 2 . O . O s e r e ď k o , R e s p u b l i k a n ś k a konjerencija z pytań kultury mowy, n r 2, s . 1 3 7 — 1 3 9 ; t e n ż e , Nazustricz VII Miżnarodnomu Konhresowi Antropologicznych ta Etnohraficznych Nauk, n r 3, s. 1 5 0 — 1 5 1 ; A . P o r i ć k i , Etnohrajiczni Zakłady Polskoji Narodnoji Respubliki, n r 4, s . 1 5 0 — 1 5 3 . 1 9 do O. 20 2 1 2 2 y y 2 3 �RECENZJE W związku z tym sprawozdawczych to wydaje między zapoczątkowano w mi się, że etnografami „Sowietskiej 557 korzystna polskimi i byłaby wymiana ukraińskimi, artykułów podobnie Danuta MUSEUM, nich W i nie Afryki. W jest było (Egipt muzeów. krajów Inne jak i Podkreślając, obecnej ności, w które łów z ogromnej plemiennych, polityki nie części muzealnictwa placówki więcej tyle, znajdowała od ich w posiadała Afryce Pół­ Republice Połud­ posiadała ok. Nigeria ilości kontynentem. ile się 13) i w jedynie w w muzealne ma 1 do 10, a 15 wiele informuje, muzea tego politycznymi, muzeów Na porozumienia większość z wielu pierwszym a jest kul­ zmian. w chwili trud­ stawia możliwość — zreali­ Trudności te mnogością podzia­ afrykańskich. Zmianę personelu zatrudnionych i tych miejscu więc państw Czar­ kontynent wymienia dydaktycznych. brak miejscowym do redakcja się, afrykańskim społecznymi się spowodowanej muzeom w na terenie afrykańskich celów językowej dla się ten ogromny dostosowują zadania. również pragnie cały publiczność, muzeum związani gdy i że znajdują wywodzącego się pracowników to obecnie środowiskiem i nie rozumie­ go. Muzea ści ludzie tej stanie muzea wielką każdego gdyż przy­ 15, M a r o k o zadaniem problem utrudnia i zmianami różnorodności miejscowej, cudzoziemcy, jący dla nie wzmianek okresie, charakterystycznych kulturalnej ludności — ostat­ muzealnej, mniej reagują nową realizacja znaczeniu z zagadnieniami drobnych muzeów jakie w muzea na znanymi fachowej, Afryce pytania: zachodzącymi się nas problemom Jeden ogóle \ podstawowym zasadniczych czyli „Muzeum" trudności jak napotyka dosłownym wynikają z że nastawienie zowania na trzy u zeszyty państw. w w posiadały w swoje liczyć obecnym Czarnej redakcja szybko także nie ok. 30, T u n i s muzeów wreszcie a Większość 60). W pokonują wstrząsany turalnymi o 215 m u z e ó w , afrykańskie odpowiedzieć Afryki, jest (ok. kraje mało najuboższych Polska. wprowadzeniu numerze nej ok. z niekiedy poszczególnych się jeśli wyobrażenia n i e posiadało We Tylkowa Afryce. C z a r n e j ok. 30, A l g e r i a niowoafrykańskiej zajmuje zagadnienia, okresie lub etnograficznej, jednym tam tym samym nocnej tego dających Afryka 1958 r. w literaturze poświęca świata czasopisma muzealnictwa dotyczących czynków „Muzeum" regionów tego polskiej prac w UNESCO pewnych numerów muzeów już t. 1 6 : 1 9 6 3 n r 3 Kwartalnik muzealnym jak Etnografiji". przy słało Czarnej szereg laniu S . Muzeów budowy Nigerii muzealnych w W się którzy nowych muzeom pracowników, w starają UNESCO. ekspertów, afrykańskich. Szkolnictwa ników udziale dostarcza kształcenie 1 misji planów UNESCO państw Afryki czynnym przełamywać W okresie udzielają muzeów i materiałów 1963 r. zakresie oraz spośród w B r z o s t o w s k i , Muzea na świecie, i O c h r o n y Z a b y t k ó w " , n r 2 9 : 1960. w innych już i rządom istniejących. przyznaje obywateli „Biuletyn w wy­ usta­ Ponadto stypendia na poszczególnych z Jos roczny dokumentacji, trudno­ lat U N E S C O lokalnym porozumieniu muzeum administracji, wiele ostatnich rozbudowy UNESCO przy pomocy naukowych rekrutowanych zorganizowało te kilku Ministerstwem kurs dla tech­ przygotowywania Informacyjny Zarządu �RECENZJE 558 ekspozycji domości i z metod konserwacji. zakresu nowoczesnej wykwalifikowanymi ich organizatorów, Miejscowe chcą ważnym ogintiwem stwarzać muzeom Szczupłe gólnych w szych dla badań etnograficznych, etnografów bów wykorzystania, itd. Natomiast rystykami szłe nawiązania widząc, swej jak najszerszej na oczekiwaniom treści zbiorów oraz wiele metod Dotyczy pomieszczeń, ekspozycji, artykułów kontaktów i sprzętu — współpracy aktualnie pracowni m u ­ i sposo­ konserwator­ krótkimi to u ł a t w i ć którym budynków ekspozycyjnego uzupełniony może poszcze­ zagadnień, opisów laboratoriów, został j a k się w y d a j e to charakte­ ewentualne z omawianymi są się najistotniej­ prowadzanych czysto m u z e a l n y c h miejsca. starają oświatowej. analizę tj. istnienia innych, ludności. muzea strony pracy dokładną że zasygnalizowanie funkcji gdyż — do ze wia­ wysoko- miejscowej jedynie przegląd autorów, próby i wbrew wśród jest szczególnie rozplanowania jego jej pominięcie zealnych, skich celem Afryce, kultury, i zasób afrykańskie zainteresowanie, nie pozwalają szeroki muzea Czarnej i warunki faktów, a to oświaty recenzji dlatego w słuchaczom zasili popularnością wykorzystać odpowiednie poświęcają Muzea ogromną szerzeniu rozmiary artykułów, autorzy się ten, dając muzeografii, fachowcami. cieszą władze Kurs przy­ placówkami mu­ zealnymi. Bernard E . B. giem i szym prezydentem d'Africa przy organizację kraju. szego (1961) — AMAT), muzealnictwa muzea kulturalna przez Największą placówką (założone cyjnej. żone w nistyczną i wielkie stolicą graficzny nym. nice. obus, zeów w (zał. Merick trzy wstęp do nich Nigeryjskie działami: des Musées Departamentu swym większe na w zasadzie Nigerii Narodowe gmachów, bogatą najszer­ otwarte Muzeum i tym którego jak są przeważnie oraz w Zabytków, jest nowoczesnych omawia muzea etnograficznym konserwatorskie w znajduje (zał. działy: wyżej kurs Le i dla bezpłatny. w Lagos sztuki trady­ jest wyposa­ bibliotekę afryka- de etnograficzny, graficzne i archeologiczne. z baza będzie dotacji w etno­ zoologicz­ tech­ — muze- Zorganizowano (zał. badań mieście poświęcony muzealnych. Ifa dla i UNESCO objazdowe. techników 1952), archeologiczny, botanicznym który — VOuganda, muzeum 1908). O b e c n i e paleontologiczny, wystawy J o s (zał. Z 1954), tam innych mu­ etnograficzne etnograficznych oraz Kaduna. Musée Muzeum mniejsze: dział, muzeum jako w działy: ogrodami: archeologiczne Bénin konserwator z dla się Posiada się dla organizowane Kano, znajduje przyrodniczy muzeum Ugandzie. Afryki muzeum górniczego. projektowane Posnansky, w oraz już Fagg AMAT, duże pierw­ (Assotiation artykule się archeolo­ Był Departamentowi opiera znanym UNESCO. dyrektora W z tym muzea kompleksie okręgu będą 1958), muzea storyczne w funkcję Nigerii. charakteryzuje a jest pracownie organizacji wymieniła prezydent części się w podlegają na dobę, zostanie zakupiony którym mniejsze i związku i nowoczesne wspomniany Oran piastuje podstawowymi dużego trakcie 1964 r. w również i Afrykańskich muzealnictwa W muzealną z ze s k a n s e n e m W W Muzeów jest etnograficzną. Drugie będącym komisji obecnie odcinku mieści laboratoria Autor kilku Nigerii 12 g o d z i n 1957 г.), Muzeum w Nigeria. Nigerii zbiorów. publiczności de Szkolnictwa w w na udostępnienia la członkiem Związku Ministerstwie Wszystkie polityka musées kulturalnym, Tropioale Zabytków Les Fagg, działaczem w w Kampala zostało jest Archeolog, prowadzi jednym zmodernizowane muzyki historyczny Kampala. Kampala, afrykańskiej z etnohi- najstarszych i rozbudowane. i aktualny badania w archeologiczny, i numizmatyczny. Prowadzi tej Posiada badania oraz etno­ �RECENZJE O pracach Valerie nie oświatowych Vowles, z Wydziałem ankietowe na scowych oraz w metod torem w Muzeum giczny. W łalności obecnej badawczej Gervais i w Livingstone, nych w Rodezji, ЮЗО г., ły: nym rozbudowywało z osobą wego ficzne i je Frank Me jest dyrektora jednym sztuce, Muzeum Z odbył okazji czesnej ryki W łalność 5V sztuki Kości ekspozycyjna czesne tytułów stwa, miejscowej Wynika dzia­ związa­ miejsco­ badania etnogra­ oświatową. Rocznie son pratique. taniec przybyłych z całej zorganizowało to m . i n . z p o d a n e g o „Od Rembrandta „Współczesne itp. Przy jest walka i jest Muzeum wyłonienie z i współ­ przybyli i obie Ame­ W y ­ wystaw, sądzić, tematyki „Henry brytyjskie", szkołę spośród prze­ że na dzia­ odbiorcę wystaw. Moore", malarstwo pseudoafrykańskim sztuki i Afryki. zorganizowano talentów muzyki. neoafrykański. wszystkim przeglądu i europejskiej, tancerze jednak przede Muzeum wpływ 45 i n n y c h Należy do P i c a s s a " , młodych tandetnym, i jest którego r a ­ sztuki Trynidad muzykę nastawiona 1962 r. w i wyłącznie tradycyjnej Muzycy i Mozambiku. koncertów. jest ilustrować festiwal funkcję 1957 r . afrykańskiej tanecznych. Museum szereg W neoafrykańskiej miały Pełni w Afrykańskiej, c e l miał Rodezji 90 t y s . o s ó b oraz powstało Poświęcone sztuki które Podobny école sławie. afrykańskiej. i wystaw et światowej Kultury uprawiające japońskie", celem oraz działalność okolo duże się z a b y t k i ostatnio Afryce. afrykańskiej zespołów Muzeum Szwajcarii" której i istnienia ekspozycji: malarsitwo dzisiejszej trzy pamiątkom składają które sztuki współczesnej, zespoły roku w Kongres Słoniowej, oglądnęło 2 Historycz­ powstało posiada Salisbury o Salisbury, muzeów zachodnią. europejskiej, wykształconego. kilka w szereg jak i de muzeologiem festiwal afrykańskiej Wybrzeża ciągu ważnie dzia­ Dyrektor m u ­ Muzeum rozpoczęło szeroką uwzględnieniem n a sztukę i pokazy budowy n o ­ i Zabytków (poświęcony n a który National i Międzynarodowy zaprezentowały stawy historyczny Muzeum Musée zorganizowano muzyki z Nigerii, powstało archeolo­ i rozszerzenie Livingstone. Przyrody naukowych. skansen, Narodowego tradycyjnej, afrykańskiej to mniejszy d o rozpoczęcia 1950—1961. O b e c n i e prowadzi sztuki się w i e l k i tej zarówno i oraz Le ze s p e c j a l n y m mach latach oraz Oohrony instytucji najnowocześniejszych I i jest konserwa­ t y s . osób. Ewen, zorganizowało Autor i Muzeum ekspozycji Rhodes-Livingstone, tradycyjnego. historykiem z kilku Llvingstona) 70—80 więc 53 t y s . osób, AMAT, etnograficzny powiększenie Komisji się w archeologiczne zwiedza Musée archeologiczny budownictwa Autor Le prezydent członek etnograficzny, ściślejszych, warto kolekcjonerskiej. С. R . C l a y , zeum celu oddziaływa­ Dar-es-Salam. organu Dar-es-Salam. dział miej­ w Europejczyków. się p r z y g o t o w a n i a umożliwi lepszego afrykańskie, Tanganyika, w duży wykorzystane 1959 r . zwiedziło Bulettin", Tanganiki jest w 10% du „Journal prowadzi który i National zbiorów gmachu, Kampala 1 7 % Azjatów Musée Narodowego chwili woczesnego w przepro­ językach nie zawierają muzea wspól­ badania zostały w oraz artykuły muzeum, latach, Kampala, te zostały i oświatowej inne w Badania badań tego ubiegłych opracowanej zwiedzającej że m u z e u m współredaktorem 1941 r. P o d s t a w ą Wyniki asystentka w College muzeum. Ponieważ publiczności E . W e s t , Le archeologiem, University dydaktycznej środowisko. podać, pisze prowadziła zwiedzającą angielskim. t y m 7 3 % Afrykanów, Stanley Autorka Makarerę pracy dotyczących, przykładu popularyzatorskich kwestionariusza-ankiety, języku n a miejscowe dla w Socjologii podstawie udoskonalenia danych i AMAT. n a d publicznością wadzone nia sekretarz 559 Oto „Współ­ „Architektura rzeźby i malar­ czarnej ludności przemysłem pamiąt- �RECENZJE 560 karskim. W kańskich i dalszej Robert H. ďhistoire dziny P. en entymologii, w 1910 r . etnogarfdczny. prowadzi wek w Le dyrektor Autor Musée sylwetek i się brak w przyrodnicze ogromne et artystów le autor Przyrodniczego role oraz w Le Toucet, znanym pełni Musée n i m funkcję — niż w innych wnątrz, tucje je Stąd też technicznym wstała okresie muzealnictwem trzech gałęzi ambicje jest muzea np. na ogół 20 lat. europejskim wiedzy: archeologii, poparte utrudniona w Niamey. Niamey Niamey Przy Autor i a także posiada K U L T U R A L U D O W A 3 0 8 , r y c . 2 3 9 , ta.bl. Wybór towany powyższej miejscowej dużymi gdyż dosyć wąski i i możliwościami wykształconych nacisk niż na niektóre Przede wszystkim wana przez zespół pierwszym stosunku ganizacja łowych, grafii jest do jaki I H K M artykułach do inne to został P A N M. które ukazujące w wielu jej z funduszami większość jest z w się są pod nich po­ porównaniu zazwyczaj do muzeów ma Większość finansowymi, i ze­ insty­ ich realizacja fachowców. Bujak Europy r e d . J . B u r s z t y , t . 2, P o z n a ń 1 9 4 6 , zrelacjonowania względami, założeniu autorów w przyjęty Gładysza, m. in. w M. się w w „Etnografii położyć współcześnie monografia na jej monografie pod i wspólną przygotowy­ redakcją archiwalnych 1 w zasadzie studiach prowadzonych kolejnych tomów Znamierowskiej-Prüferowej, ten styl w już poszukiwań A więc prac Zakładach „Etnografii A. podyk­ większy etnograficzne. zakresu tematycznego . przypomina szeregu Polskiej" omówienie wiclotematyczna, się terenowych t y m zespole przygotowanie i omawiany każą łączących rozpoczęcia wyznaczonego i i W I E L K O P O L S K I pod momencie pracy Polski inaczej częściowo zagraniczne ogranicza przyrody. ogólniej­ nieco 8 pracy został k i l k o m a działy: znajduje kilku i inne zainteresowań etnografii do Afryce odgórnie przez dysponują Zakres Etnografia obecnie muzeum podstawy Czarnej nowoczesnymi, dużymi brakiem daje się inspirowany "UNESCO, placówkami w dziennie. „Museum" on Niger, Jan w placó­ przyrodniczymi c i e s z y się d u ż ą f r e k w e n c j ą kształtuje Jest przez ostatnich badawcze jednak świata. wszystkim naukowe. w 345 osób numeru w etnograficzny. Muzeum muzeów du muzeum Narodowe i Tuaregów. Rozwój względem w po­ afrykańskiej przyrodniczych naukami République Muzeum przeciętnie regionach przede la zorganizował archeologiczny afrykańskiego wniosków. de 1958 r. konserwatora. zwiedza Lektura szych W przyrodniczy, się s k a n s e n , o b o z o w i s k o ludności National archeologiem. geologiczny, w dzie­ archeologiczny przyrody zainteresowania z Muzeum działy nielicznych musées prac Afryce. Pablo as. afry­ des wielu Nairobi. bogactwo zadaniami na Nairobi, Przyrodnik, zbiory rolą uskarża kilka Coryndon, Muzeum bogate nad kreśli tropicale. podkreślając rozważania i autor twórczość. Afriąue Posiada muzealnych jest z artykułu ich Carcasson, naturelle wstało i części charakteryzuje or­ zespo­ Etno­ Polskiej", Kutrzeba-Po jna- K u l t u r a l u d o w a Wielkopolski p o d r e d . J . B u r s z t y , t. 1, P o z n a ń 1 9 6 0 , s s , 7 4 3 , r y c . 424, t a b . 8 (por. r e c . A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j , „ K w a r t a l n i k H K M " , R . 9 : 1961, s. 4 8 7 - ^ 9 0 ) . 1 �561 R E C E N Z J E rowej i in. Zasięg podobnie nej z jak w głównych teren Jednak Wielkopolski druku pularyzacji) pularyzacji graficzne atlasem do rejonów niż (jeśli form publikacji wybranych tematów ; równorzędnie 2 dotąd studiów określić ogólne skiej badanego regionu zależności jednej oraz w niu wywiadu, Bibliotece ludowej dzającego wsi Ta kierownictwem) licznego z w pracę swoim profesorów prac archiwalnych w tomie skiej), dla okresu mniej są dość rozwoju kultury są mono­ prace na nad Kurpiach) analitycznym sprawdzające ludności (powiązań — nie­ chłop­ i mikroregionu, się współ­ jaki t . 2 Kurpiów, jej sta­ wycho­ „monogra­ również omawianą każdy krok dostatecznym planu pod Ten w a oparte danego in. luźno naprzód reali­ opracowania opisu wyprze­ r o k p r z e s z ł o t. 2 monografii realizacja monografii dobrą Uniwersytetu skład zajęć sześćdziesięciolecia, wyłącznie zajęcia Poznańskiego, i w krótkim i zawodów lecz również, wiadomości albo ale zawodu m. do jak rozwoju chłop­ jeśli zawsze nie rto n a p e w n o jako tym in. zresztą, zarysie dotyczące archiwalnych zawie­ w ludności przynaj­ wcześniejszych na literaturze, przeważa źródeł dość niekiedy historyków, (podobnie X V / X V I — X V I I w., artykułach dane związanych tomie omówienie (przeważnie nowym pracy i i c h przygotowanie relacjonowanym artykułów pod organizacją etnografów autorów planu podjęciu jednakże ilustrację rzemieślniczego licz­ etapu lub P o r . T . W r ó b l e w s k i , D o m c h i o p s k i w Wielkopolsce, jego rozwój obrażenia (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział f i c z n o - H i s t o r y c z n y , S e r i a E t n o g r a f i i n r 1), P o z n a ń 1961, s s . 167, r y c . 180, Z. J a s i e w i c z , Studia historyczno-etnograficzne nad kowalstwem w Wielkopolsce ( t a s a m a s e r i a n r 2 ) , s s . 2 8 7 , r y c . 8 5 , m a p a 1. 36 — F t n o g r a i i a Polsłca, t. I X stop­ w t y m tytułem, wprawdzie fachowców, następnie niektórych 2 typ obser­ na w zespołach m. Etnografii wprowadzających historycznego jak się tłumaczą a o tematu, różny równorzędnie systematycznym pewno dobrych szeregu ogólne i dwa 2 prac na dla bezpośredniej składających realizacji t. wyboru nacisku Zielonej, w innych na ostatniego W sobą prac wydanie zarówno terenu obecnej krokiem w zagadnień średniowiecza, artykułów chwili dawnym umożliwił dla dla X I X w. okresów ba niż 1 docentów. w między Puszczy w jest Katedrą różnych nie tylko po­ studia Siołkowice. tak gronie poprzednim) historycznego charakterze kulturalnych położenia i wyboru serie współpracowników, kilku po­ (ani Śląsku, dotyczące Wielkopolski, wydanie szybsza tłumaczy organizującą rających o do i tych tam wybranego różnice, dzielące T y m Nowe nie zespołu obrębie Polskiej budzi prac. i (przy na całości szczegółowe, ludowej jakie miesięcy Stare podjęte Kurpiów. dotyczących oddawania prowadzone przeobrażeń Kurpiów i Kultury stosunkowo regionalnej i Wielkopolski o parę śląskiej pracach jed­ szerszy uogólnienia Uogólnienie w natomiast obrazu n i m i objętego Śląska zaplanowanych i tematy łączące zainteresowanie, zacji na Etnografii monografię kultury w podobieństwa podziału etnograficzne" obecnie i naukowej, zaś ma prace kierunku działów) zakresu czasowego dzące dotyczące opracowaniach charakterze eksperymentalnym i n a przykładzie jej znacznie wsi. wymienione badań, o Nie kompleksowe dotyczące rozmaitych wacji fie teorie obszar źródeł, materiału. Wielkopolski. więc studia w został, historycznymi przygotowywania kontynuowane jako Te warszawskie dokumentacji zebranego etnograficznymi granicami Śląskiem kolejność stopień z obejmując wyprzedza można celów nad została o kraju, leśnych studiach chodzi badaniami naukowej zaplanowanych nowi w etnograficznym by objętego utożsamiony historycznych zaplanowana różnych regionu Śląska, prowincji niż o g r a n i c z o n e Inaczej jak geograficzny badaniach jako i prze­ Filozotab. 3; wiejskim �RECENZJE 562 przykład w wcześniejszego badaniach notowanych znacznie tak opisów szerzej dawno zację zarzuconą tomie bez względu wspólną na jest na kultury ludowej dzielnic kraju. nych Układ kułów t. typu lazły i (S. chłopski gospodarcze Topolski), stwo (S. pożywienie Błaszczyk), garbarstwo twórczość z rogu, wymienione kułami dodać, t . 1) że w częściowo podjęte i i w włosia transport artykuły (A. i pierza wyczerpują „zasadnicze niektórych działach tomie do czego zresztą poprzednim, jak np, tłumaczy jedynie t. w zakresie ogrodnictwo (A. wy­ ole­ folusze natomiast, ii ( ł ą c z n i e kultury". i na stolar­ Wojcie­ i z (a niektóre temat że arty­ Należałoby rozszerzają autorzy) prac higiena Chmielewski), Podkreśla działu się Podlew- budownictwo gospodarskich tartaki, materialnej tego narzę­ Wróblewski), 2 uzupełniają przyznają t. 2 : (S. zna­ dom Sobisiak), (O. kołodziejstwo odzieży kultury zagadnienia artykuły (T. (J. Burszta). i (J. Burszta), Chmielewski), i komunikacja Redak­ t. 1 (W. Sobisiak), łowiectwo ciesielstwo (S. w tego zara­ rybołówstwo zwierząt (W. Wojciechowska), t. 2 d o t y c z ą w y ł ą c z n i e powtarzają, hodowla a naczynia plecionkarstwo a arty­ Burszta), włókienniczy pszczelnictwo M i c h a l a k ó w na), (J. w Topolski), Błaszczyk); Jasiewicz), wytwórczość kości, (C. Łuczak), (S. tomów, artykułów. wsi (J. przemysł (J. Dydowticzowa), (Z. kształty (S. Błaszczyk), jeszcze wszystkim którym rolnicza Wróblewski), bednarstwo układu, w (J. Dydowiczowa), Łuczak), logicz­ zbyt uzupełnieniem kultura Sobisiak), (B. i nastręcza chałupy plastyka T. (W. zbieractwo chowska), jarnie i owczarstwo Glapa), (C. Glapa), (J. Burszta Grycz), (A. wnętrze i innych wielkopolskiego. wszystkich takiego zjawiskami znalezienie r a m poszczególnych osadnictwo Jasiewicz), garncarstwo (A. jakie lite­ obcej) ludową źródłowymi chłopa trudności, uzasadniać zagadnienia: ułatwia kontynuacją termiin/ie o p r a c o w a n i e młynarstwo ski), kultury jest ograniczenie Wojciechowska), (Z. (J. w się literatura Następną dużej literatury kulturą jest omawianym pomiędzy a organi­ i c h układu. analogii przekazami tomie n i e ustrzegła nie próbuje Chmielewski), ta rozwój obecnym i w artykułach częściowo Wielkopolski wypadkach zespołowym kowalstwo (M. w również nie wiejskich artykuły cechy ze (lub terenowych) zawodów wszystkich powiązań terenie ii współcześnie historycznych współczesną badaniach zajęć obserwowanej podstawie danych wszystkie tym zanotowanymi (T. Wróblewski), ubiór na oświetlającymi '(A. sobą (w istnienia pomiędzy niejednolite domowe ze współczesnej następujące zagroda dzia w niemal 1. R e d a k c j a się odtworzyć tradycyjnych indywidualne d Przedmowie w się techniki na systematyzującym w artykułów zapewne tor opisem je opracowaniom zem powiązanie różniące niektórych fragmentarycznie na wykorzystywanie ustalanie powiązań Nacisk łączącym notowanymi W opisu odtwarzanej zakresie inne źródłach też dającą w w lub ogół rysem historycznej pozwalającej na i pracy cechą wsi ustnych. charakterystycznym ratury na ujętym technikę i występowania terenowych więc tematy budownictwa odzieży. Redaktor artykułu wiejskiej. ski Podobnie inny artykułów. tyką zresztą ten w odrębności rębnością autorzy — tegoż obecnie W t y m tomie obrazu wyraźnie grupy — pełni rolę zarysowujące tradycyjnej dopiero w już się kultury X I X w.) „tła wstępny ludowej oraz tornu ludności ludowej historycznego" artykuł Wielkopol­ badawcze lub j a k podkreślają podkreślonym w do I n n y c h sugeruje Wielkopolski się — początek nazwy geograficzno-historyczny, zainteresowanie (zaznaczającą na lokalne Zarys jak gdyby — i t . 1 Kultury w Wielkopolska. dodajmy historycznego wprowadzenia regionalne jak umieszczony autora, artykuł sposób jej rozwoju przyczynę Wielkopolskie zapewne artykuł wprowadzony słabo tomu L. Gomoleca, kilku bardzo problema­ raczej od­ niektórzy artykułach �RECENZJE wewnętrznym w tym zróżnicowaniem zwłaszcza autorów w ten oczywiście ską w i dalszym sadniczych czasie) toku badań w całej tomu elementów od jako w się oraz w przez i obrębie poznań­ W jednemu łatwo ten postulat spo­ wysunięty z dwu „za­ regionalnych przestrzennego powstania (ulegający Wielkopolski badaniu dane Ustalony kultury wypełni odpowiadający których historycznej sprzeczności. etnograficznych": źródła i c h przekształcania i większość różnic. rozpoczętych różnic kultury, że teren model toku prowadzący miejsc, się cały wewnętrznych w kulturowych tych na' tej jednak, etnograficznym uchwycenie je działów się dzielnicy obecnie badaniach uchwycenia tych atlasem zespół redaktora odmian oraz nad przez ich przemieszczania kulturowe dla będzie prac przez „dla wstały, w wiadomości uchwycić jednolity kierunków lokalnych kultury Wydaje się uzupełniony Przedmowie w i pozornie etnografii sprawdzalny niektórych gospodarczego. posiadane starając zmianom katedrę sób uogólniała nie sposób geograficznym budownictwa chętnie Wielkopolski, 563 zróżnicowania wytwory kulturowe wędrówki w konkretnych inne po­ obszary kultur regional­ nych". Czy wydane Wielkopolski, dotyczących z kolei do chwili stanowiące założeniom tego — zdaniem autora towana w oznaczonym towana „jako wybranych turalnych i na wysuwane terenie, w innych 1) obserwacji kultury, woju; historyków nień ków a kultury życia obrazie studia w może typu — w okresach większym studiów. procesu studiów podobnie Jest rozwoju szczegółowe monografie i rodzaju teorii i wy­ wery­ przemian kul­ pozwolą rów­ rozwoju na podstawie współczesnych tradycyjnej badań wnioski ogólniejsze, określonego dotyczących chłopskiej przemian wiele stopniu próbą niż i studiów starających w innym w się kultury ludo­ w jej prowadzonych coraz obrazu większej związanych współczesnych te i n n e znalezienia chłopskiej źródłoznawcze, prace — miejsca ii p i e r w s z y m jak ogólnej teorii historycznego h i s t o r y c z n y c h , Kultura prac bezpośredniej dotyczące etapu źródłoznawozych a jak kultury zarówno sugerować, monografie sprawdzających n a w s i wielkopolskiej, dotyczących typami ludowej gospodarki różnych zajmuje raczej giego kultury materialnej, funkcjonowania polski okresach po­ historycznych. weryfikować szczegółowych dalsze opracowania chyba c z y też trak­ elementów odpowiedzą charakterze wyprowadzanych skrajnymi teorii zbiór monograficzne kulturalnych, ukształ­ historycznych" j a k należałoby etnoigraficzno-socjoloigicznych, terenowej c z y też 2) warunkach dwoma studiów — przed­ ludu, histoiryczno-etnograficzne studia o wniosków chłopskiej, „którego luźny w n i o s k i , dotyczące k i e r u n k u różnych ogólnych kultury Pomiędzy wej: w całość m. in. odpowiadają konkretnego jako ludowej badań, Ludowej, warunkach nie może, regionów dalsze Polsce przynoszące Być dalszych etnograficznych, zarazem przykładowe obecnie weryfikację a do jest kultura funkcjonalna izolowanych zachodzących w badaniach — t . 3 Kultury zapowiedziany życia poznańskiego także i wprowadzenie konkretnych szczegółowych. bardziej współczesnej w zwarta, przykładowo w s i . T e fikujących w Przedmowy historyczne, jako zostaną mniejszych, kierunku ośrodka tematów opracowane nież lecz prace 2 tomy tylko przeobrażeń terenie zjawisko kulturowych", branych razie współczesnych miotem głębione obecnej na m. in. mierze z roz­ przez zagad­ nią warun­ ludowa Wielko­ etnografów polskich, miejsce zbliżone Wielkopolski w wprowadzeniem do dru­ ogólnym w dalsze teoretyczne. Anna Kutrzeba-Pojnarowa �RECENZJE 564 B I B L I O T E K A i ich kultura, Trzy kłej rami ków wym wstępem również daje że cytując mapkę „już orientującą w X I X wieku określenie nie daje niejsza wydaje wstępie są, <a r a c z e j udzielić k i m byli Być w we ciągu że „ j e d n y m w że z którym Oto dalekiej że są między warunków i 3 T. Wróblewski zdań: dają się „Kim trudno plemienną odrębność w ująć lub gwarowa geograficznych, te możliwości Słusz- jeszcze grupą których historycznych Kaszubami", Kaszubami , kilka wciąż osobną wy­ Fakt, Kaszubów". Oto które Kaszubami, a problemu rozpraw. Dołączono Słowińcy". siebie „odłamem na wprowadza pochopne sobą samych przeszłości b y ć ostatnich stuleci. Obie wsi. Nieco do tego serii pytanie, byli redakcja byli zna- kilkustronico- Słowińców. Kaszubów 1946 r. podchodzi omawianej na roz­ dotyczących został dotyczących Słowińcy 60-stronicowa badań omawianej w jezio­ tematyka wpłynęła poprzedzony odłamem Kluk z jaką może, wynikła tle n i e w i d z i e l i różnicy tomu Mogli kilku rozprawie Słowińców , wszystkim cokolwiek dla wsi i o dla równo drukowane kościelne i XVII W się „u". w Po lizy wsi Kluki, te 1 w 2 czym tych zarówno tych takież X X w jakich w nauko­ nazwy o ród powstaniu wiekach Kluków, nazwisko że powyżej w wsi wsi aż Kluki „rodzima, Kluki omawianej zmiana autorka do występujące na ten polskie za­ z połowy Klęka do ana­ Roz­ polska autorkę wolnej usta­ .,e" n a znaczeniowych. doprowadziła osady jest znaku nazwa słowińskiego do wniosku rodowej p r z y p u s z c z e n i a , że n a z w a od spotyka samogłoski Analiza pochodzi kroniki przechodzi słowiańska, jako tym osta­ wielokrotnie słowińskie". wsi w pochodzą w. wie­ jeszcze publikowane 12 j e g o o d m i a n nazwisko j a k również niej następuje „czy wiadomości nie rodzin przede równocześnie niemieckie i w s i , j a k i osób. N a z w i s k o wsi wymieniając pytanie, rozróżnienia omawianych XVIII parę rozważa nie można garść również początku nazwie tego jedynie z przez mogła zachodziły rosyjskie, jak na oznaczenie stwierdzeniem, dawnych da źródła w., od zmian omawiane przez swojej stawia powstać zagadnienia jej 1957 r. n a wstępie dlaczego najstarsze już- natomiast ludowego mieszkałej oraz przy zamyka że w Stelmachowska czy d jakie się, dostępne „kluka, k l ę k a " oraz oraz do B. Zaraz Kluki, rozprawie XVIII prześledzeniu istnieniu w „kluka" od 1 7 2 3 г., Kluki podania w księgach terminu ważania a wszelkie szkolne, z nazwą się ,.Klvl-i". zastrzega jeszcze tytułem rodzimej mieszkańców rozwiązać, Analizuje zamieszkałej ©branym słowa Autorka temat. w. z nazwie jej mianowaniu". la wsi Kluki, etymologię my tecznie o .zgodnie 2 10 usytuowaniu zani- nad hipotezy". W ki \z p r a c Słowmcy? jednak etnoriimiczna żyli Słowińcach, twierdzenia, ostatniego odpowiedzi. szczepową. O w isię o s t r o ż n o ś ć , do ten zostały okolice stanowi na wyjątki mieszkańców do 1958, Słowińcy tomów. Kluki) Kluki Artykuł Słowińcy przez podstaw we O liczne się t y l k o s t w i e r d z e n i e , oraz i Kaszubach. poświecone niedawna T a wspólna wieś p t . : Wieś zatytułowanym zagadnienie, Poznań—Słupsk 1 9 6 0 , s s . 7 8 ; t. 1 1 , do wspomnianych {Słowińska z nich na Kluki, Słupskiej Zachodnim. trzech Stelmachowskiej zwoławczych Biblioteki zamieszkujących na Pomorzu omówienia pierwszego Bożeny tomy Słowińców i Gardna łącznego wieś Poznań—Słupsk 1963, s s . 154 wyżej grupie Łebsko Trzon w Poznań—Słupsk dziś decyzję prawa Słowińców, wymienione już t. 2 , Słowiańska SŁUPSKA: 8 9 ; t. 5, Budownictwo ss. wsi za­ Klu­ zwoła wczego zwanego. Cytuję z a L . Z a b г о с к i m , O Siouńńcach i K a s z u b a c h nadíebskich, p r z y p . recenzowanej pracy. T. Ż y c h i i e w i c z , Ostatni akt, „Tygodnik P o w s z e c h n y " , n r 3 5 : 1957. �RECENZJE W ostatnich czego, klaturę, zuje dwóch zasięg również sunków do różdżki zaopatrzone niewiele załączonych Do pracy B. i znaki opracowanych latach 2. 3. Tom cÓw, 2 biorąc omówienie tomik. Szkoda drobniejsze wstępne pracy mi w siecią, dwóch o nień tzw. to a autor laski ankiet opisuje 2 drew­ obrzędowe. kluki dotyczących latach i jej spodziewać w w często wstępie oddzielny, w w Pozwoliłoby opiera terenie. — Wy­ się głów­ Niewyklu­ istnieniem ludzi na krótkie, zagadnieniach. bowiem żywych tegoż wydany podzielona poruszone. mierze do już zaopatrzona poszukiwań dużej że bowiem się, że z n a j d z i e t a m n i e została Autorka stano­ Czytelnik żc w e omówionych wyniki brakiem — kultura, spowodowały, tytułem. t y m zostaną pracy. zostało i ich stanowi Słowiń­ 1947—1957. wydawnicze przynajmniej się zastały zagadnienia: wnętrza architekturze, ziemniaków ojca B. i syna lufo do danych stanem zwięzły grupy dla te o s t a t n i e innych z w terenie dawna — ludności. To tytułem syntetyczne udokumentowuje studnie, tam konstruk­ Nie piekarniki, rybacką rybaków, zapo­ kopce jednorodizinne dwóch i — z i to do parzyste połowa­ najczęściej rodziny. głównie zmierzała na dołączone podstawie do słowińskiego — obraz tegoż przeglądem do ustalenia literatury tomu Uwagi — nad K. Krajewskiego współczesnego przedstawienie on zagrody, wyposażenie. SłowińcÓw budownictwa z jej z gospodarką członków historycznych, a zgodnie i domy przez Budownictwo SłowińcÓw zabytków — jak itp. Omawiając Stelmachowskiej typowego (rozplanowanie chałupy dokonywanymi i w niewielka artykule nawiązuje drobnej architektonicznych wsiach w wiąże współczesnym w zastosowanie t y m bardziej albo sposób nawiązaniu omawianej choć przeredagowania obiektów, którym znaczenie artykułów budownictwo zawsze braci, rzeczowy że jakie do niej może m a prawo ciekawy budownictwa w Muzeum t o m 1 1 , Słowińcy z w . cezą, Praca omawia Darłowie ludowego, ta — Tozplanowainie przechowywania autorka dodatki: autorka oraz Słupsku względy zorientowanie tej poruszone też na SłowińcÓw. budynków, mniano a wielkości. w oraz kultura spowodowane martwych zamieszkałych W i „wielka i polskiej tylko rozdzialiki i szybsze że czy rozmiarów, z kwestionariuszy tom, pod wspólnym zupełnie, to j e d n a k ż e zresztą, samych cja i ich zatytułowane na literaturze czone jeden s t r e s z c z e n i e myśli, magałoby gdzie 21 r y ­ te nie materiałów wykaz prasy chyba też, że i r o z p r a w a i n a łatwiejsze nie i budownictwa nie w s p o m n i a n o nawią­ SłowińcÓw. zamyka SłowińcÓw, one jako są kilkustronicowe przedstawiający przez n a łamach Słowińcy książkę również tomu się trzy być Słowacji, Słupskiej całość nomen­ — rysunki „mała" one jednakowej obrzędowych, w na 5, Budownictwo ukaizały lasek używanej się że s a m podpis słupskim, Regionalne Kluka nierozerwalną nie pow. r y b , mające ukazały zwoław- typy, w. sprawie do kluki znaku jego Szkoda, jakich więcej dołączono kłucia Biblioteki jakie Tom to do R. K u k i e r a , podobieństwo wią Muzeum znaku. gdyż mniej w podając się t y m p r z e d m i o t e m wiemy, na podstawie trzydziestych X X oszczepy są sołecka zwoławcze F . Tredera, W niane niie Stelmachowskiej przez tego orientacyjną, skoro zagadnienie konara, sołeckich i t d . D o t e k s t u dołączono formy wszystkie B r z e s k i e j , Laska W. sołeckie skalę n a m mówi, rycinach lasek różne omawia lub posługiwania weselnej, w autorka gałęzi sposób przedstawiających kluka" 1. kawałka terytorialny, zostały w rozdziałach tj. powyginanego 565 dają budownictwa poszczególnych budownictwa zagad­ w kilku słowińskich. Dodać trzeba, że obie te prace ilustrowane są zdjęciami, a pierwsza z nich �HECENZJE 566 również r y s u n k a m i , oo przednim przy że n p . p l a n y chałup kompensuje z cych wo rozrzucone lodrożnie". pochodzeniu małe zajęcia nienie transportu mysłów a obróbka na, i łąk, Materiał zbyt częściowo Dalsze i rozdziały łodzi, Nieco jak od germańskim i zaczyna rybackich także zostały i oraz urządzeń kołodziejstwo, poświęcono też nie­ zagad­ omówieniu rolnictwa narzędzi podsta­ przytacza Porusza poświęcone kilku­ Xa niego również wie­ warunków ii s p r z ę t ó w stolarstwo, uwagi wsi" bezplano- od planarni. toteż hodowli sieci, i charakterystykę sieci ryb, nie­ dotyczą­ „Kształty o wyłącznie złowionych. eksploatacji, ciesielstwo, garncarstwo. w poszczególnych właściwie wiele tylko miejsca szkody można wych). Zbyt było mało podstawę niach wydziela niego się prze­ rybackich, kowalstwo, przeróbce tomik SłowińcÓw. tomy (5 autorka ziarna (żar­ O tytuł łąk" przy czym omawia obecny się i w tytuł: bibliograficzny". wienie tomu, takich wprowadzony. Rozdział prac poruszających na winien n i m zagadnienie „Problem tych przy Nie ich lub może słowiński w ten zawiera i o kulturę do wierze­ do ostat­ (wybrane przez stanowić T. i rozdziału w poszerzenie wydaje tytułu się z m i a n a „Rolnictwo i bardziej literaturze" zamiast a Dyskusyjne oraz i wsiach tytułów „Kul­ „Rolnictwo", hodowla", dawnego skoro jest by też „Przegląd krytyczne wydawać więc pierwotnego adekwatny zarazem to „Osadnictwo Słuszniejsze ich eksploatacja" brzmieć paru się omawianych zasiedlenia. spo­ Wróblewski, zmienił w s z y s t k i c h okazało nazwy podsumowanie, o t y l e , że n i e duchową druku jego autorce powodzeniem Jaśniejszy słowiński. posłużyły materiałów we piasko­ sposobach dodatkiem poszczególnych natomiast „Łąki hodowli. problem układ zmianę tytułów Trafna agrarne" ostatni przygotował historię i zamawiania z większej wydm słuszne Miłym omawiałby poświęcono bez wiadomości jest mogłyby rozdziałów. również co i autorkę zaliczyć m o ż n a obu Szczupłe wierzeń. który w s i " , gdyż podaje połączenie ten przez powstawania pożywieniu przysłowia potraktowane poszczególnych „Kultury też roślin. dotyczącego skład „Kształty się później tura w o zagadnienia (np. SłowińcÓw „Rolnictwo", podania, zaplanowany najczęściej wydawałoby uprawie niektóre wypadkach potrzebnym opis wiadomości o szerzej czy znów pożywieniu i 11) B i b l i o t e k i S ł u p s k i e j szczęśliwe. D o na o rozdziału ustępu choć tytuły SłowińcÓw" tylko do l u b wejść zachowując jednak szczegółowy Słowińskie są osobny wypadkach dosyć wnioskowania łeczną Oba opuścić również Posmykiewicza), który ciekawym się nierówny; innych mniej osobnego Łomu jest w opisom nieliczne do dołączono rozdziałach zasygnalizowane, dowiadujemy przygotowywania; J. ryb. czym nieplanowanych jest przegląd łowionych przy zagadnień mierze podaje rybołówstwo, r y b wspólnie organizacji pogląd te r e ­ młynarstwo). zostały za gatunków formy ilustrowana t y m daje braki bądź s w o b o d n e ogromnej autorka nich jak: wyrabianie także skóry, Dalej z rozdziałów, w w po­ możemy, słowińskich. zatytułowanym rozrosłe zależy autorka podziału zbytu ich domowych, tkactwo, i rozdziale wsi rozdziale zwyczaj kilka tomie się stopniu chałup poszczególnych o n a z a niesłuszny uważa W łowienia ciekawy zagadnienia uważa na j a k ii w domyślać pewnym to przeważnie teiż w s i e kształt jednak tylko wymiarów się W wsie w s i . Większość opisy. sposobów zwykle dzieli i 1 :10. W monografie wielodrożnicowej. SłowińcÓw monograficzne oraz bądź że terenu, wsi skali SłowińcÓw. sioła, ważniejszych wowe tomów że: „słowińskie Podkreślając, fizjograficznych w wymiarów przeciętnych skrócone materialnej stwierdza, są tekście stanowią kultury nastu w z omawianych nich autorka i c h dużą zaletą. P o d o b n i e nie podano rysowane podanie Ostatni które jest rysunkach się omó­ mogło �RECENZJE umieszczenie na „Problemem Słowińców den wspólny początku rozdział pracy w i rozdziału potraktować bądź też poczynione przez przygotowującego z do bardziej treścią mimo że skiemu nie dalszych — było danych badań ten nad na zmarłej Autorce, która Słowińców jako Kaszubi", I przez się autorkę posiada jest to do zostały hołdem, była z pasjonował te dużą i wartość zachęcić jaki powi­ złożyć ginącą do — pol­ omawianych tą Ją tytułu udostępnione niewątpliwie związana zmiany przyczyniły rozprawy poszukiwaniach najlepszym je­ kultury powiązania wydanie problem druku jej w jednak że A emocjonalnie je omówienia stało, — zamknięcie sumie ściślejszego zagadnieniem. — który i a połączyć do W prace dobrze sumiennych tym raczej wstęp omawiane bowiem i usterki i obie końca wnikliwych względu grupą i zakończenie. sformułowania do bez oczach bądź rozdziałach. Materiał o go podsumowanie, doprowadzone świadczy do praw w czytelnikowi. naukową, nien jako precyzyjnego zawartą „Słowińcy l i t e r a t u r z e " . C z y n i e należało Słowińców, się 567 roz­ można na naszych ostatnich dni Jej życia. M. MARIA w Polsce w krajach Toruń—Polonia, Toruń Tom zawiera dostarczyły blic i rękojeścią ny, czyli na w oraz na kowanie osób, na streszczenia okazów). w Nowy uwzględnieniem autorki zęby z tradycją i ludom. podstawie techniki właściwą różnic kolnych plan układu zębów. układach o przez ta­ i rosyjskim. 29 f o t o g r a f i i (tabl. 1— żelazne ości kotwy, autorkę na Celem genezy, z drewnia­ haki i harpu­ obszarze Polski pracy, realizowanym funkcji i człowieka gospo­ społecznej, historyczno-porównawczej wszystkich w i roli grupy oraz s w y m . rozwoju, poznanie oraz oraz bądź narzędzi czyli czyli narzędzia ogólnych uporząd­ praw rozwoju w zaproponowany lat odmiany zębów budowy kształtu historycznej wyraźną układzie Układ jego i decyduje o zębów. Według związaną terenom, kulturom został poszczególnych przez narzędzia odrębność określonym dokonany narzędzi), pozaeuropejskich kryterium umocowania (1567 ludów kolnych, wysuwa tysięcy na etnograficzne narzędzia narzędzi pierwszy wyrobu setek które geograficznych angielskim grzebienie, materiały: perspektywie od instytucji, rybackich. izostały zachodzących narzędzia, dawnych w typów analizy systematyczny I I , na kolnę, wyjaśnienie metalowych) układ i fotograficznych, nazw 1—52), pojedynczego podlegały narzędzi wykazują Podział podstawie wnętrznej narzędzi ości rozdziale kolnę Torunensis, 12 m a p . jest i jakim tablic językach (tabl. badane życiu wykorzystane (71 w Słowiańszczyzny. badań, w muzeów skorowidz r y b , l e c z także retrogresji przykładzie pracy oraz wykaz tekście, n i e t y l k o narzędzia związków, archeologiczne autorkę są kornych drodze i narzędzia Soientiarum informatorów, 465 r y s u n k ó w rybołówstwo, systematyki kultury W w przeprowadzania przekształceń (80 ilustracji północno-wschodniej narzędzi poznanie W spisy do p o ł o w u prymitywne trakcie Soeietatis bibliografię, pracy, 2 tabele pracy służące terenach darczej na narzędzi, do tekście, Przedmiotem ną z indeks ilustracyjny obejmuje w Studia 1957, s s . 326 etnicznych, skorowidz 6), 42 r y c i n y i sąsiednich, materiałów rysunkowych Materiał Rybackie Z N A M I E R O W S K A - P R U F F E R O W A , i Rostiuoroiusica przez części odrębnej autorkę narzędzia morfologii na oraz ze­ formie. systematycznych Sireliusa d Manninena na pierwszym �RECENZJE 568 miejscu występowało ferowej kryterium w obrębie typów. narzędzi. układu cy systematycznego, A utorka do wu przez uderzenie morskich ssaków W boku każdej z scharakteryzowane dla historyczne, połowu omówiona jest w narzędzi poławianych ryb problemu żenie celowości Wiosenne, dach letnie śródlądowych, ogień). Połowy lodem, głuszenie kończy ciaż często pomysłu, Puck kowal gdyż słynął Niektóre „na z kawałka mimo są do wyrobu zmianom. współczesnych wyrobie Nazwy .ny) narzędzi oraz obejmują hości ości. Problem z dopełniają m. morfologii i w z na­ materiały różnych epo­ charakterem poprzedza życia opra­ omówienie ryb. Połączenie umożliwia dostrze­ zarówno nocy na (połowy dzienne, bodarzami. stare Problem na ryb techniki jak: wo­ ryb wabienie takich kolnych tradycje dostrzega kowalskie rybackich, się do kowadło, z to pod połowu środki loko­ autorka odbi­ (rozdz. jednak nie otrzymanego rybaków V). był Cho­ twórcą zamówienia. Półwyspu Np. Helskiego. własnoręcznie, się technik czyni młot, dłuto, tym, j a k pisze budowy ogóle i techniki kowalskich, techniką a techniki znanych na wyrobu 2000 samo wykonania, kolnyoh mające ok. lat nie narzędzie ulegało (s. 1 5 3 ) . O b s z e r n y przejrzyste narzędzi ości, od autorka, nie zmieniało bardziej zdobienia wyrobem kolnych terenowego stopniu in. terminy: (Wileńszczyana), odmiana również opisy i własnościowe względy narzędzi dawniej wykonywania znaki celu też prze­ wyłącznie kolnych, któremu V. narzędzi znacznym wyróż­ i (mapka), zostały w rybaków-rolmików ości: zagadnienia rozdział ludowe w lub w kolnych, związane materiału zakresu się pomocniczych, zamówienia zróżnioowania wszystkich podstawie na Zgodnie gląd jest A typ połowu. połowy narzędzi przez przy poświęcony technik i osobno dostosowywał zmianom gospodarcze, ryb żelaza. pewnego typów poło­ połowu grupie rybaków omówione narzędzi niewielkim zwyczaje W terenach ryb wykonawcą tylko oiraz z wiąże dzień ciążą pracujących służące do przez do łyżwy. zebranych wykonywane Narzędzia koine Każdy dotyczących ryb narzędzi pracy do koine techniki połowu n a których swej zasadniczym niektórych ; w kowali Narzędzia kolnę, był z ości zimno" ulegały wykonania tradycji, Uczą­ autorki. ile śródlądowe i cech zawodową w połowy i latarnie, żabki sposobie cie lokalnych o opis połowy morskie połowu typów. różnych poszczególnych i morskich sprzętu A. występowania rybaków obejmują: ryb, na wiedzą jesienne zimowe kagańce, W i jak omówienie mocji, IV). Sam obserwacji stosowaniu III) tekście. kolny ch: odmian. ogólne ości zarysach, tradycyjną (rozdz. w C . Narzędzia szereg zasięg wnioski pomocą (rozdz. z w jest lokalnych jest ogólnych oraz narzędzi oraz funkcji nowego koine narzędzia ważniejszych podany za Inne i ramach pracy Narzędzia Priifodmian beka). podstawie ryb cowywanych łuk, struktury w narzędzi kotwy); D. wyróżniony archeologiczne Technika kach na typu rozdział układzie wydzielania kryterium na.rzęd z i B. grzebienie, uwzględnieniem są każdego góry; (hak); nowym do uporządkowanego grupy spodu grup z zajmuje z a s a d n i cze z w stosunku rysunkami (harpuny, tych w najobszerniejszy krzywe, od tymczasem ilustrowany uderzanie (ości n p . 15 t y p ó w rzędzi, 4 przez z miejsce materiału, stanowi w y od r ę b n ia połowu uderzanie niono zaś bogato gdy zastosowanie zebranego druku, formy, znajduje Naczelne AnaMza 101 s t r o n koine i kryterium to wosc ości, (rozdz. VI) (wyczerpująco materiału oścień, (Kaszuby, opracowane dla dorzecza słownikowego. osci, podał osce, ost Lorentz), są przez Wilii, Słowiańskie (Słowacja), it*ości autorkę Niemna, osty (pow. nazwy na Dźwiości (Polesie), brasławski), �569 RECENZJE osty (Pokucie, podał bodorz spotykana nazwa w Słowacji bodlica, żaberkłas nia W pujące formy brała kłucia ryb, W budową, widlice, Autorka dostrzega cuskim dogue rodzaju zbieżności oznacza ość ilustrują wymie­ dragę, jaką nazw oraz z samych do palenia portu­ autorka oraz ze­ procesu związane składowych broni zaniim ma­ dzióbek). np. Według z narzędzia, bodarz, kolnej, pociskową. (przebyło, w ognia.* nazwy {harpun, funkcją nazwami narzędzie nastę­ arpon, ościska elementów r y b i broń przybiera narzędzi ości, wyróżnia i ilością ości do p o ł o w u arpuna) we fran­ autorki zastosowane dane zostało rybołówstwie. Gospodarczo-społeczna tywie historycznej które niejednokrotnie się to z nasileniem zbierano Na za cech W okresie ryb; Aby samo ści łuku drogę Narzędzia rozwoju Powolny dowie, Na kolnę kultury i terenie Polski i metalowe ości do różna w zależności rogeniczne Rola dość o sąsiadujące mieść i perspek­ drugimi. Wiąże potrzebami cech gospo­ zbieractwa. rybołówstwa rybołówstwo być w to pewnym używany kolnych z był oraz do uprawianego posiada stopniu wiele zaliczone. zabijania ustalić, autorka terenu — i zwierzyny jakim według autorki do surowca zespole je na tle przykładowo przeszłości zmiany w rozpatruje Polski przykładem postaci ludy (Rybaki, pokrewnych w lin, jaź, kleń, płotka, Rybołówstwo naszych na autorkę do świadczy innych — chwili oraz mate­ z ciągło­ obecnej. zmian w bu­ na w lat rola używane w terenu. ludowej będące były różno­ rybołówstwie hydrografii kulturze obecnej, niektórych wielka ilość fińskie), Rybnik). tych polskich występuje i była Analiza Polski ilustracją a także Wiele piskorz, była, odmian rodzime, słowiańskich szczupak, u terenach typów słownictwo językach ziemiach ich charakteru wykryła (germańskie, bowiem tysięcy czym hete­ prastarych sąsiednimi. Rybolowy, rybołówstwa i chwili bogate poduza, paru przy gospodarki Słowian różnych charakterze około ryb, z krajami łowu, lub ziemiach że zamierzchłej w od połowu u czym sposobów przez starym od Europy przez kulturowych ulic może narzędzi się istniejące rybołówstwa i nad wiele prymitywnego oszczep klasycznym typu dokonana poważna, kolnych) od elementy, związków w archeologiczne, strzał. historycznych (rejestruje narzędzi określonymi posiadało były o n e stosowane, są ulegała materiały funkcji. rodne materiałów i materialnej i c h rozwój formie i z stwierdza, którego rozwoju łowieckich jednych związku VII) tym narzędzi. autorka do (rozdz. o rybołówstwo i barbarzyństwa archeologicznych krajów. w współczesnego łowiectwu, wytyczyć kolnych świadczą przewagę użycia kolnych dotyczy i n n y c h narzędzi riałów bez analizy dzikości to wykazują Pierwotne narzędzi właściwych narzędzi zmianom, ich produkcji rękami podstawie pomocą rola różnym darczo-społecznymi. Ryby i boduo,. autorka hiszpańskim zadzirów, autorka foirmą nazw w kagańców nazw fourchette) Fischgobel, Białoruś), brzmienie bałtyckich (bułgarski zębów, nazwy Aaleisen), (trójząb, w ogień, zebranych (np. Estonia, posiada nazw harpon, Oprócz tulei, podsumowaniu teriałem tego na harpun arpignone. dotyczące połowu Wśród francuskim włoskim nazwy Bułgarii perstakie. wyraz we w bodila. oraz romańskich we również (Wille ńszczy z n a , Kaszubach Jugosławii językowe: arpao, galskim w na i pochodne językach ostroga Kolberg), przejmowane liczne wspólnych dla według nazwy nazw niektórych s u m , świadczy autorki, narzędzi (m. in. częściowo wsi, przed­ identycznych ryb, jak również okoń, o pra­ ludów. posiadało obfitość dogodne zbiorników warunki wodnych rozwoju, o na rozmaitym �RECENZJE 570 charakterze ska, (morze, kanały, stwie rzeki, bagienne prymitywnym szczególną starych, dla historii Czynnik nym całkowicie niektórych ochrony sprzętów połowach W tarzu narzędzi Słowian W Rzymie występuje jako pierwotnej własność magał zręczności, siły, mężczyźni, kamiennej, wotnych stwa wymienia kobiety Pomimo kresie do — wielu autorki in. przez Klimat nich łowu. w poważ­ jednak tradycję, o warunkuje stawiane daszków i czym charakter n a lodzie dla ochrony dla oczu stosowania połowy rybaków wniosków wykonania stopniu dzięki prawne u nie swej ludów łowiących poprzez tylko przy i analogie swym do zjawisko jako od wy­ czasów bodarzami wy­ t r u d n i l i się jaskiń życia w sta­ kolnymi z epoki ludów pier­ dziejach rybołów­ uprawiane w 1920 r . Osłonino). nie i ustroje zrębie według formę ale się j a k o w za­ narzędzia pradawną kłusownicze —• specjalizacji (tradycji), Zachowały narzędzia możemy roli zasadniczym epoki sta­ świecie, indywidualnymi, n a ścianach konserwatyzmowi a inwen­ w często natomiast też o d p o c z ą t k u ościami użyteczności. prymitywnych, stanowią całym narzędziami do g o s p o d a r c z e j różne dzięki prostocie różne (Rewa, odnośnie kolnych..W r y b zachowały dlatego wyjątkowe Puckiej na narzędziami r y s u n k i i malowidła Jako kolnę terminologię, kolnę Połów r y b wielozębnymi Zatoki narzędzi były rybaków. malowidła, historyczne. bogatą Narzędzia i wytrwałości, greckie istnienia rozpowszechniana i posiada ostatnich narzędzia X X w. centralne miejsce w E u r o p i e od mezolitu (używana Sieć, formach świadczą okolicy europejskich zespołowej. odwagi autorka w krajów Egipcie). do czasów wyciągać połowu nikę na narzędzi n i e przesądza z płótna rodzaju sieć, z n a n a w pracy o czym dane przez i poszczególnych egipskie oraz i w narzędzie nowiącymi autorki w X I X 1 początkach zajmuje wspólnoty nim kolnych. n p . zasłony z kory Polski końcu połowu Grecji, stępuje zasłony kulturze reliktowy, rożytnej u narzędzi m, rozlewiska, używania według użytkowania, rybołów­ kanały, pierwotnych warunkuje sposób uwarunkowanej pomocniczych, oraz strumyki, przykładów rozlewi­ W ościami. ludowej element oraz strumyki, zbiorniki-stawy). cennych (fizjograficzny) zróżnicowanie od wiatru wody, bowiem ogromnie ości polodowcowych, sztuczne płytkie zewnętrznej, ogromne jezior oraz dostarczają kultury konstrukcję formy świadczy rolę, geograficzny stoipniiu błot niewielkie odgrywają a kompleksy obszary w równym narzędzia u kolnę i tech­ ludów pełno­ cywilizo­ wanych. Praca M. Znamierowskiej^Prüfferowej, porównawczym mierzeniami w autorki procesie tym ii j e g o rozwoju rozwojem. proporcji rialne aspekty duchowe —' przy w omawianiu oraz oparta analizie, n a bardzo odsłania nierozerwalności oraz cenne kultury) aspekty problem kultury Bardzo wych i wszechstronnej ilustruje pracy spraw jego M. prawo i nosicielem, przyczyny jest z samym twórcą i i skutku MARIAN Wydanie wego cowań terenu pracy Materiały do historii Zielonej, W a r s z a w a 1962 poświęconej zróżnicowaniu Kurpiowskiej różnych właści­ (mate­ (społeczne kultury). POKROPEK, Puszczy rządzące narzędziem wykonawcą z za­ zjawisk zachowanie Jadwiga Kurpiowskiej materiale zgodnie współzależności Prüfferowej związanych bogatym nam — autorów, Puszczy dotyczącym Zielonej kultury budownictwa i poza ludowego przemianom ukazującym ludowej tego Kucharska z budownictwa się zbiorem terenu, w terenu ludo­ opra­ tomach B i - �RECENZJE blioteki Etnografii odrębność jego Praca przede o literaturze jako na zarówno kultury występujących i ludowej. gię tych cymi z form jej Praca jego tacji Pod Jak wynika rowej, drobiazgowa tektonicznych m. ostateczna prof. kultury kraju położono dających z i się pokutującym budownictwa jego zdobnictwa rozwijającej opisuje względem in. również jednorod­ w się drzewie, w Puszczy przegląd wszystkich literatura przedmiotu przez siebie zabudowy jak wsi nie znajduje monografia z typolo­ wynikają­ stać w do ludowego swoim na jedną technik nie­ archi­ Te kurpiowskich, za­ na Kurpiowszczyżnie tle znawcy z innych pewien kurpiowskiej. szerszym najlepszego koncie i wsi prac zazę­ Kutrzeba-Pojna- form życia dla nliej A. tematu dokumen­ wzorem po pracy zakresie rozpatrywana dziełem się zbiorowych budownictwa ujęcia różnymi bogactwa pozostanie całością tomów sposób pomiędzy również może jednak powiązania na chodzi o związków z wprowadzenia uwarunkowaniu mającego jeżeli strony Równocześnie prawdopodobnie F . Piaścika, od do w s p o m n i a n y c h genetycznym będzie nacisk odrębności formami materialnej, dokumentacja razem czym zarazem form wyczerpujący które prekursorska, pogłębienie wyczerpującego odeszły zaś tych, historycznymi t y m ostatnim zagadnienia jego z etnograficznych. dosyt. o bogactwie dać a zrywa regionów samorodnie się oraz Praca poglądem i której historycznych. Przeprowadzoną sposób oraz dziedzinami terenowej. opracowań stara w przegląd obszaru. jak zagadnienia, osadniczych. jest n a swój się nawet innych niejako form konfrontuje wyczerpanie biającymi tego wszelkich Autor wagę zbioru. monografią, drobiazgowy budynków, okresów, planów jest tego publicystycznej do współcześnie wcześniejszych podkreślać budownictwie układzie dla w ludowym stosunku w się do p r a c charakterystycznych cechach Zielonej i w fachowej w zdaje 1 stosunku sumienny, dzisiaj kurpiowskiego ności, w budownictwie wszystkim zaobserwować w Polskiej ujęcia 571 porównaw­ tego najlepszych tematu, prac o Kur­ piowszczyżnie . a Praca M. przeglądem nie Pokropka ostatnim zdaniem są następującym skiego a nych na oraz dokonana Należy materiału także dziedzinie. plany i Ruszczy podkreślić zagród stan badań wsi, typy organizacja ogromny rozdziały nad rozwojem terenowe, pracy. bibliografia Kurpiowskiej pierwszym i wkład poza i kurpiowskiego, Poszczególne prace obejmującego i stopniu budownictwa wyczerpująca .ilustracyjnego szczegółowe pewnym przestrzennego budowy autora Zielonej w etnograficzne układu przebieg downictwa tej zagadnieniom: tle przez więc dotyczących w współczesne piowskiej jest materiałów pracy konstrukcji uwagę słowników autora w w dobór i kur­ drewnia­ zasługuje wyrazów zdjęciami kurpiow­ zagrody budowli ikonograficzna zapewne poświęcone budownictwa rozplanowanie Na najbogatszym ale również zakresie bu­ gwarowych. i przygotowanie rysunkami budynków chałup. Wanda Paprocka Kurpie, Puszcza Zielona, Wrocław 1962. T o m p o ś w i ę c o n y t r a d y c y j n y m z a ­ jęciom m i e j s c o w e j ludności (rybołówstwo, h o d o w l a i p a s t e r s t w o ; Kurpie, Puszcza Zielona, t . 2, W r o c ł a w 1 9 6 4 , o m a w i a j ą c y zagadnienia s t r u k t u r y społeczno-gospo­ darczej (gospodarka r o l n a , rzemiosło, przemysł d o m o w y ) ; Kurpie, Puszcza Zielo­ na, t. 3 ( w d r u k u ) o b e j m u j ą c y p r o b l e m a t y k ę z w i ą z a n ą z r o d z i n ą . * F . P i a ś с i k , Osadnictwo w Puszczy Kurpiowskiej, W a r s z a w a 1939. 1 �RECENZJE 572 ZOFIA {w XIX 15 tabl., Budownictwo STASZCZAK, i XX wieku), Prace 4 2 f o t . , 41 Celem pracy jest przeprowadzenie budownictwa uwzględnieniem dynamiki jego zróżnicowania ków, które waniu na uzupełnioną to i gółowej i badań Ilość fotografiami analizy stematyki tym X I X i X X zakresie, wpłynęły". w oraz posługuje źródłowym w zebranego i pełnym następnie uchwy­ próbę ustalenia czynni­ autorka przy metodą opraco­ kartograficzną zastosowane omawianych wykorzystanym w materiału jest poizwalająca zjawisk elementów, przez przeprowadzanych w l i t e r a t u r z e , a także w rysunkami), składa autorki, indeksami, a się z oraz i 6 rozdziałów uzupełnionych spisami rycin. zagadnienia: 1) niem stosowanych różnic wanie skich i z pracach to bardzo duża autorce na na od autorkę latach źródłach nad są wyni­ 1948—1957 (ok. 5000 o p i s ó w łącz­ przeprowadzenie formy i oraz rękoipiśmieonych przeprowadzenie strony szcze­ „precyzyjnej funkcji, opisana oknach, się sy­ materiału analitycznych wnioski m. padkową terenie. i Pas wpływów występowaniu ruskich. próbuje środowiska z występowały rozplanowanie na do prac wnętrza omawianym według różnymi w syntetyczne autorki Mazowsza tereny z analizy historycznymi warunkami X I X i X X z FANZISKA Quellen Landeskunde Dzięki BECK, von Volfcs!ebeu Ost-Mitteleuropas ', ; publikacji podstawie Vom 1594—1814, źródeł Franciszki auf i stref: o z lat życiu północnej, rezultat ścierały map wysunąć lub wy­ na tym się południe charak­ wschodnie oddziaływaniem materiałów etnograficznych oraz wyjaśnić odmiennością jakie w. der n r 61, M a r b u r g Beck kształ­ Porównanie trzech Podlasia, przy ekonomiczno-społecznymi, Danziger „Wissenchaftliche archiwalnych za­ budownic­ wyraźnie Marian valischen w gospodar­ mieszkalnego; kartogramy które i zaś usytuo­ fundamentu związane stanowią migracyjnych, wpływ domu terenie. Lubelszczyzny terenie od dzięki > której na te budynków tzn. i wierzenia mapą, i budynków wykończeniowych 3 danymi na w s i lubelskiej i budynek, dachu jest wypływające i mieszkalnego zwyczaje Małopolską, Wnioski poszczególnych powstaje i ruchów podbudować geograficznego 2) opisów opracować wykazuje łącznością budowlanych; rozpla now anie 6) Strefy zasadniczych północny się następujące uwzględnie­ zjawisk autorce wschodniej. trzech teryzuje autorka pozwala poruszono domu ilustrowane Wstę­ szczególnym ścian 4) i bibliografią, ze jakiej gotowania; poszczególnych ini o południowej w J . Gajka przypisami, obróbka jego dokładnych zdobnictwie; do i konstrukcja zagadnienie zasięgi rozdziałach konstrukcje i d palenisko Każde poszczególnych materiałów kolejności, drzwiach piec twem. w poprzez wyników, W 3) Przedmową poprzedzonych podsumowaniem budowlany podaniem ich funkcji; podwaliny tują materiał zagrody grodzie na morfolo- możliwie a się zostały z w., Równocześnie pełni terenowych zawarte określonych Praca 5) w „analizy Lubelskiem konstrukcji". pem i obszaru materiałem wcześniejsze archiwalnych. z lubelskim, 1963, s s . 232 etnograficznym. etnograficznych nie województwie t. 2 4 , W r o c ł a w monograficzną w w s t a t y s t y c z n y m i , które atlasem materiały rozwojowej zagadnień metodami metodą chłopskiego zróżnicowanie Podstawowym ki tego poszczególnych Polskim w Etnograficzne, map giczno-funkcj analnej cenie chłopskie i Materiały Pokropek Nehrung Beitrage zur nach archi- Geschichte und 1962, s s . I X - f 353, 8 t a b l . ludu we wsiach 1594—1814 l i t e r a t u r a regionu Pomorza Gdańska wzbogaco- �RECENZJE na została ważną i o spotykane w Praca torską, w pozycję 20 l a t w swej którą później w zasadzie zestawiony mniejsze brzmieniu. ślaną pracę, na jej na w na wyborem w aneksu Gdańsku, to a chyba źródłową w r. s p o r z ą d z o n o pracy. tworów pracy jej przytoczyła w ponieważ ze w s p o m n i a n y c h czasowy powinny został albo krytycznie z taki albo według w dosłow­ wykorzystaniem przytoczeniem chciałby być przyjętych zdaniem przez K. zostało n i e s t e t y w s z y s t k o mankamentem mieć sprawdzony ogólnie NRD słowami przemy­ też moim tej dobrze z powinien dobrze w podziałem w z potrzeby, źródeł, Ten otrzy­ tylko uzupełniony połączeniu bardzo merytorycznym, to j e s t l a t a , w 4 wiejskie zapoznała formie zwłaszcza okres Nie druku. przytoczony od 1620" w y d a n y m sądowe mówiąc przyjęty ( s . 1). został dok­ dopiero czytelnik 2 opublikowany 1 5 9 4 d o 1 8 1 4 т. , autorka sadniając źródła w Wybór pracy a do to, co konsekwentnie , widzieć zależności —• nowa, Bo czasem najważniejszych von księgi Ponadto kulturowych, w dysertacją 1 który materiał — zro­ Baumgar- 'pomieszane, obciążającym niepełnych o przetrwaniu chałup autorka l a t pochodziły brała wyznaczać więc ze pod stanem badań do chłopskich. stwierdziła jej wyjątkiem życia podstawę wsi penetracyjnych, I tu znowu chronologii tyle, zdaniem innych kryteria wydarzeń z gdańskiej które póź­ 1939 r. t a k i c h c z y i n n y c h tylko uwagę których tego t e r e n u , , stanowiące się t e l n i k o w i w ą t p l i w o ś c i c o d o słuszności przyjętej sze tyle wydawcę. okres od 1939 r. p r a w d o p o d o b n i e niej o nieczęsto i nie rozpracowanego archiwalnym recenzowanej jak i obejmuje 1794—1807 źródła doktorat , od pracy. wolałby ostatnio największym autorkę, Praca podany następnie zostało 3 zarówno etnografii, nie znanej, 1 9 4 0 r. całkiem całość źródłowych. „Kloster-Inventariums jest w ale nie zawsze czytelnik tekstów jak chyba na ewentualnie, formie nam wprowadzającymi, materiale i i U. Bentziena . W to w w tak np. bione i z miejscu, zasad, tena opartą końcu książkę i zestawia bardzo - ciekawego, Czasami Natomiast literatury bliżej nie przemyślanego chronologicznie, zdaniami nym krytycznym gospodarczej ponieważ Gdańsku została, aczkolwiek zagadnienia. kilku w niekorzystnie zlepkiem publikacji z historii uwagę, formie, uzyskała przygotowana źródłowego, autorki pogranicza pierwotnej bardzo materiału na z szczególną autorka wpłynął jest na archiwach. była za moment mał, nową zasługującą 573 nasuwają i bazy że najważniejsze go i wy­ czy­ źródłowej. przyjęła kryteriów. się Uza­ dlatego, najciekaw­ Tyczasem ispołeczno-ekonoimicznych zasięg lub poli­ tycznych. W branie stępnie dla odniesieniu materiału metodą ostatnich do bazy źródłowego źródłowej badanych retrogresywną 70 l a t (1S38—1870) zebranie — i słuszniejsze wsi danych dopiero byłoby, regionu od moim gdańskiego informatorów wówczas w zdaniem, z 1939 — połączeniu r. ze­ Na­ powiedzmy z literaturą W recenzowanej p r a c y c h y b a n i e w i e l e zostało z d y s e r t a c j i d o k t o r s k i e j , j e j konstrukcja bowiem, forma i treść d a l e k o odbiegają od tego t y p u opracowań, j a k i e o s t a t n i o u k a z a ł y się w d r u k u , n p . p r z y K a t e d r z e H i s t o r i i G o s p o d a r c z e j Uni­ wersytetu Humboldtów w Berlinie czy w wydawnictwach Instytutu Niemieckiej Etnografii D A W , np. prace K . B a u m g a r t e n a czy J . Rauppa. P o r . n p . s. 6, 7, 1 9 , 2 9 3 , 297 i 3 0 4 . K . B a u m g a r t e n , U. B e n t z i e n , Hoj und Wirtschaft der Ribnitzer Bauern, B e r l i n 1963. T j . okres, w którym b a d a n y t e r e n p r z y n a l e ż a ł do K o r o n y P o l s k i e j . Autor­ k a d y s k r e t n i e p r z e m i l c z a t e n f a k t , m i m o że z s a m e j t r e ś c i p r a c y w y n i k a , iż w s i e gdańskie należały do P o l s k i ( p o r . n p . s . 126 i 1 2 7 ) . W zamian podkreśla, iż w 1814 r. w s i e p r z e s z ł y p o d a d m i n i s t r a c j ę p r u s k ą ( p o r . s. 323, p r z y p i s Z u r Q u e l l e n b e s c h r . 1). 1 2 3 4 �RECENZJE 574 porównanie rozwoju go z m a t e r i a ł e m historycznego Mimo tych materiały z poświęcają i uchybień zawierają X V I — X I X w., tego etnografowie. wiejskiego ilości narzędzi, resujące są nie wano ki, (s. (s. tutejszym konewki znań czy branki specjalny przyszłej trunek, oblubienicy. ręczyny srebrny lara. urywków Z wano w zakazała tego, ale niedzielą dawanych potraw gotowaną więcej wypijać ciasto ki piwa, po (s. wołowinę, na kamieniu 30—60 Chłopak (s. 4 6 ) p r ó c z Czasami obok Na piwa rodzaje służby, wią w kłady dane pracy z w W 1593 r. branie 5 życiu dane procesów przykłady o o czarach czary. aktach mleka przytoczonych również opisy kilku sądowych przez ubiorów nakryć (s. w Pierwszą czarownicę, się konia krowę, i bibliograficznych w becz­ dziewczyna ubranie,. lub krowę. łóżko. florenów. ceny mięsa, trumny,, ryb, organisty. masła, W i pracy codzien­ itp. Wynagrodzenie są w wartość literaturze zgromadzono czarownicę po­ lody 2 rzadziej od świetnych znane zamienienie Z owoce, wołu, po 50—52) Beckowej często 1 dnia, świąteczne grabarza Dotąd książce do było migdały, (chleba, obuwia miejska 1683 r. n i e w o l n o rzadziej (s. uczto­ rada gospodarstwo chłopskich głowy, przewijają 63 p o z y c j i dla pruskiego ' t a ­ Gdańska. gotówkę, 20—30 stypę za­ śliw­ siebie autorka do na z część konia, wy­ ochoty dawniej 1 karczmarzy. Wyjątkową 251—276). wsi. lub na opłaty młynarzy Natomiast nowe dla skrzynię, zebrała towarów tkanin, rybaków, dwudziestu krowom Na dokładne używanych o na 10—20 koszul, pogrzebowych z z ze­ domu trwania z z tym wieprzowinę podawano 1 łóżko, i bójek, czas edyktu w że sobie n a ucztę w e s e l n ą naczynia cynowe Odnotowano p o n a d to (wg weselu ręczniki, również skutek 20 o s ó b , zaręczyn pannie sukno gęsi, g o t o w a n ą Ponadto na płótna, czy zakupionych i gorzałki). nych, śliwek. ubrania kosztów zmarłego znaj du j emy i dawano wyposażenie łokci do piwa 1705 r. n a wiana tego dostawano temat ubioru 2 beczki na kub­ jednego swej wynika, angażowano często: smażone W ryżu in. ucztujących Muzykantów po weselu). ramach 45) m . koszul, ilość świętami. widocznie da­ srebrne większej dał angielskie weselnych narodzone związku Z nie zarę­ wiązarek okazji W opi­ dlatego nowo Na przy chłopak sprezentował uroczystości iż nabrał Inte­ chrzcin, przyrządzono młody in­ duże świetle np. uroczystości. narzeczonemu iż w bójki. w tak poszczególnych czasami iż jak ludności gdańskich. i możliwe. monetę, uwagi aby terenach, wynika, również, gdańskiej mało spotkać dotyczące tych za jednak innych powodowało wypiciu w s i . Później, było które obiegową odnotowano, Inny wymieniano (s. 4 4 ) . W wnosiła 10—20 i obraz, zestawione przypuszczać, wsiach było że wsi życiowa chłopskich wiejskich podczas którego 1747 r . ograniczając kami, i po dotyczących całej pełny gospodarczej, stopa we na j a k to nieraz picia historii że szczegóły wynika co przyszłemu pierścionek. gronie poza W złotą źródeł piwa, iż są sądowych zabroniła wynika, wnętrz, tak szybko, Ze sporo miejska 1641 r. akt zwyczajem łyżki. wypijano rada z Z chrzczono co <zagród spotykamy natomiast Dotąd można odzieży, opisy wyposażenia często. N i e należy kulturze i życia wynika, wysoka. jakie się do badacze materiału pracy tych, d pogrzebu. starym gdańska od zarówno urządzeń stwierdzić, odniesieniu spotyka przodującej w obiektywnie w nie n a ogół o również 38—39) 39—40) była Ich. Ciekawsze wesela dziecko ogół przytoczonego odbiegają przytaczamy czyn, zapiskom sprzętów, jak całkiem dane rodzaju zestawione budynków, sów trzeba na Polski co d a ł o b y 5 kapitalne tego terenu regionach o d 1 8 1 4 d o 1 5 9 4 г., regionu . których Z nych archiwalnym tego spalono posądzenia go pracy w w o wodę, dla stano­ przy­ wszystkie Stutthofie czary (ode­ krew itp.). uwzględniono 22. �RECENZJE W jednym Np. w przypadku 1640 r. wyleczyć. np. Autorce przeklęta Pracę do z a b u d o w y ślić konstrukcję Zarówno w spisie fakt, sie ze autorki, jak i literatury. literatury od z niekonsekwencji. opisem Das und byłoby, w na najpierw siły lub wnętrza i z i W to tj. już I. spisie się Das lasu, do Dalej nią, p o m o c stosunki i spo­ tekście, albo pomyślenia się w jest spi­ sporządzono końca, w znajdujemy poza Leben wprowadze­ in der Hausge- Bernsteingewinnung, mamy Zgrabniej więc pomieszane 1 słuszniej tradycyjny duchową, się podział jak to się w poszczególnych budownictwie, rzemiośle, zwykło połowie przy szkolne, nabywa­ oraz pożarach, p o w o d z i a c h , i dzia­ wydobywaniu sprawy rodziny włóczęgostwo ro­ wyposażeniem ryb, życie być omówiła gałęziach z społecznych — materiału historii gospodarczej, stosunków wzajemną kościelne, do III. treści na rolnictwie, odniesieniu w bibliograficznych kulturalnymi. produkcji w do przytaczanie pomija 'zamieszczono społeczną okre­ wydania. rozdziały: przyjmuje również sposób na do ważności się nieruchomości, s t o s u n k i c z y n s z o w e , do w s i : zarząd nie przemyślana zdecydowała użytkowaniu w daty samym i stosunki wiejskiej, sprzętami, wilkami. jak A dane źródłowych odnośnie uwzględnianej niej odnoszących prosty albo z również 1594 r. dość Dorfgemeinschaft, materialną, też, Następnie i pozbywania niesieniu autorka wytwórcze ludności der gospodairozymi kulturę łalności bursztynu. z gdyby etnografii, in z pretensję mimo pracy zasadnicze 6 może źródłowego trzy Leben w mieć i przezwiska, ikonograficzne, zdecydować przypisów została W dane można wydzielić. i wsiach wzmianek ilustracji następnie nie Verkerswesen . społeczne — również źródeł II. 5 czarownicy. chorobę itp. Zestawiła ciekawe niekoniecznie miejsca tyoh drukowanych było H I / 2 , s. 42). K i l k a pominięciem zadać w głupcze można się drugiej pracy Waldnutzung ce regionu, jedną (przypis np. stosunki 1 wydawcy się n a p r a c ę , k t ó r ą sporo i bardzo Trzeba niej niem szelmo, na Pomorzu umiała używane ich podstawie chałup. aby powołać meinschaft, nia wsi. Na spalanej to, że n a m , zwłaszcza Konstrukcja w bić uzupełniają .bibliografii literatury o zebrać złodzieju, znanych kilku do niedokładnie, Annę" również zrębów przytaczania najważniejszej 1646 r. siostrę (s. 2 3 0 — 2 8 5 ) , o k t ó r y c h d o t ą d najstarsze się sobu się czarownico, spotkałem. chyba w „Długą udało 0 życiu C y g a n ó w nie sądzono oskarżono 575- w w wreszcie od wal­ magię wierzenia. Niezręcznie uzasadniono nosi w r a ż e n i e , że d o s t ę p nie, że daczy. zarówno W opisie stwierdzając, iż w Polsce, źródeł podają potrzebę przytaczania do źródeł jest niemożliwy. jak w autorka „die wahre źródeł NRD wszystkie dość subiektywnie Geschichte der w całości. Czytelnik Tymczasem wiadome archiwa są określiła Danziger dostępne ich od­ powszech­ dla ba­ prawdziwość Nehrung" . 7 Tymcza- W r o z d z . I m a m y t a k i e p o d p u n k t y : 1. z a g r o d a w t y m r e g i o n i e : a ) c h a ł u p a i podział pomieszczeń, b) wyposażenie wnętrza; 2. w ł a s n o ś ć ziemska, prace na rali i hodowla tego regionu; 3. spadkobranie i sprzedaż gospodarstw; 4. czynsz groszowy i prawo rybackie; 5. r o d z i n a : a ) w życiu całego roku, b ) w c i ą g u d n i a . W r o z d z . I I : 1. z a r z ą d w s i ą ; 2. p r z y w i l e j e ; 3 . z a w o d y rolnicze w t y m r e g i o n i e : a) rybactwo, b) karczmarstwo, c) rzemiosła, d) młynarstwo; 4. p o m o c w z a j e m n a : a ) w c z a s i e p o ż a r ó w , b) p o w o d z i i w c z a s i e z i m y . c) p r z y n a p r a w i e ł o d z i , w a ł ó w , d ) p r z y p o l o w a n i u n a w i l k i ; 5. s p r a w y k o ś c i e l n e : a ) o k o ­ ściołach w t y m r e g i o n i e , b) kaznodzieje; 6. s z k o l n i c t w o : a) b u d y n e k szkolny, b) o b o w i ą z e k chodzenia do szkoły, c) n a u c z y c i e l , d) uposażenie nauczyciela; 7. o z a b o b o n a c h , ciotach i innych wierzeniach; 8. p r z e z w i s k a ; 9. o C y g a n a c h i włóczęgach. W r o z d z . I I I : 1. b u r s z t y n i a r s t w o ; 2 . u ż y t k o w a n i e l a s ó w ; 3. d r o g i i w i e j s k i e ulice. 6 7 „prawdę historyczną regionu Gdańska". �RECENZJE 576 sem właśnie jący materiały świadczyli Recenzowana celowość sądowe zwykle wymagają stronniczo, praca jest każdorazowego dużej czasami mimo swoich uwzględniania dozy z braków przez ostrożności, korzyścią dla ponieważ przykładem etnografów potwierdzającym materiałów archiwalnych. Walerian W O L F G A N G zum Beginn Wiss. Wybór pracy po jącymi mujących się pod na kształtowaniu Jacobeita niami nie cały niowiecza piej niż piej niż tych się obszar po w., jakiekolwiek opracowania form produkcyjnych turowych. i wskazanie dzących Praca nia w terenów inne poświęcone pasterstwa również na niektórych, Jacobeita obecnie przez terenie dotąd tych powstała przedmiotu, nie dziedzin na wśród na i hodowli oraz na docenianych produkcji podstawie której brak tych i dróg i i czasu, od skrupulatnego niestety i chronologii z nimi Środ­ technik wy­ periodyzację naszego przeglądu kul­ zasięgu przemian terenie le­ le­ różno­ przeżytków lepszą literatury śred­ zwłaszcza południowej motorów i na rozważa­ pozwalający rekonstruowanie również Praca 2 związanych na utrzy­ terenów . (a podstawie 1 hodowlanej swoimi tematu pozwolić N R D pasjonu­ zagadnieniami odcinku górskim Niemiec­ specjalnych, względnej wyłącznie europejskim i porównawczy, opracowania czasu Karpat, jako tomów w aktualnie Obejmując ustalenie 30 Nauk pasterskiej tak długim materiał ustalenie z górskich wyłącznie -terenom kontynentu) się etnograficznej i to n a przynieść bis A k . d. Środkowej, Ludoznawstwa terenów górskich. dotychczasowe odtwarzanych zakresie literatury Środkowej, wsi ropa blisko Akademii gospodarki 'Odrębności powinna form form Europy wiąże terenów trwaniu organizacji tych roli wyłącznie części Powinna stępowania terenach, Europy X X kowo-Wschodniej rodnych i dotyczy kultury widzenia Zentralen 1961. D e u t s c h e spośród Instytutu Niemieckiej najsilniej Sobisiuk t. 2 5 , s s . X V + 5 0 4 , t a b l . 3 6 . Polskiej" wydawnictwo rozwoju in Berlin pasterstwu „Etnografii Jacobeita kątem Schafer d. V o l k s k u n d e , Volkskunde) Praca zagadnieniami f. poświęconej w przez Deutsche przypadkiem. nas d. I n s t . Jacobeiita, wojnie für rozpatrywanymi w W. und Akademie-Verlag, recenzowanej II (Institut jest Jahrhunderts, VeróffentL pracy wydanych kiego nie 20. z. B e r l i n . pierwszej SchafJialtung JACOBEIT, des zezna­ siebie. i zacho­ kraju. zestawie­ polskiej, zawie- P o r . D . S t o c k m a n n , Z działalności Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 4: 1961, s . 3 8 5 — 3 9 1 ; S. В r o n i с z [ r e c ] , Agrarethnographie, t a m ż e , s,. 3 9 1 — 4 9 4 ; J. K u c h a r s k a [ r e c ] , R . Peesch, Die Fischerkommunen auf Rugen und Hiddensee, „ L u d " , t. 4 8 : 1963. C z e k a j ą n a o b s z e r n i e j s z e omówienia m. I n . prace W . S t e i n i t z a dotyczące folkloru robotniczego, R . P e e s c h a opisy współczesnych z a b a w dzieci B e r l i n a , F . S i e b e r a i К . E . F r i t s c h a p r a c e dotyczące u b i o r u i urządzenia wnętrza d o m ó w lud­ ności górniczych o ś r o d k ó w S a k s o n i i o d t w a r z a n y c h n a p o d s t a w i e źródeł h i s t o r y c z ­ n y c h oraz historyczno-filologiczne komentarze A . S p a m e r a (w o p r a c o w a n i u J . N i ­ c k e l ) d o z n a n e j n a t e r e n a c h n i e m i e c k i c h k s i ę g i ozairóiw, R . W e i n h o J i d a garncarstwo i P. Nedo ubiory l u d o w e Łużyc i wiele innych. K . Baumgartena tradycyjne b u ­ downictwo ludowe Meklemburgii r e c e n z o w a n e jest w tymże tomie. 1 Por. artykuły K . Dobrowolskiego, M . Gładysza, R . R e i n f u s s a i in. w „Etno­ g r a f i i P o l s k i e j " , t . 5 : 1961 i t . 6 : 1 9 6 2 , o r a z z a m i e s a a z a a i e b i e ż ą c o w t y m r o c z n i k u sprawozdania z organizowanych p r z e z Polską i Czechosłowacką Akademię Nauk międzynarodowych konferencji poświęconych problemom historycznej i współ­ czesnej kultury ludowej Karpat. 2 �RECENZJE rającej i przecież dużej lat dość wadze dużo dwudziestych do zagadnieniom różnych grup pracy łów pociąga go jej do rozdziałów, tytule w przede średniowiecznych wędrówek również dotyczą niego skich pozycji terenom Moraw , skiego bibliograficznych, niewyczerpania o zagadnienia pasterskiej na Ograniczenie związane dalszych, bibliograficznych jest, kiem trudności dium możliwościom, badań Kultury jednego kowej — niedostępnej kowany jest chyba a przede również więc z z i A. itp. zdawał innych się ograniczenie zorientować z trudności nieraz Sawickiego), w sprawę stu­ kultury terenach Europy. cytowanych swoje w w Cytowana mniejszym stu­ Komisji do naukowego krajach przede języku wyni­ samodzielne dostępu a pozycji zarówno warsztatu niedostępnej, (w zawężenie rów­ uzyskaniu niemiecką Karpatach Kochanow­ podejmowanych powszechnych słowiańskich. o terenów, ich wykazu, w pionier­ i przeobrażeń rozbudowy Tych poświęcona sobie współpracujących dotyczących in. ale ilości przeciwstawiając autorów krajów — Teoretyczne autor kształtowania literaturą Karpat. licznych 7 9 m. problem wykorzystanych Sudetach , problematyki wszystkim L. teren Huculszczyźnie t y m , że przede literatury przeglą­ z gdyż w dotyczących i technicznie artykuł o Europy wszystkim jednak terenu, południowo-wschodnich, autor — materia­ słowiańskich jedna wołoskich o udziałem Zachodniej językowo jest są Karpat jak i zwłaszcza rozpowszechnionej, literatura jakie krajów Karpackiej i się tego zakresu przegląd prac prof. L . Sawickiego, F. Kaindla pracy pisze do autora — z procesem można o których Ludowej człowieka, i jak naukę z rozszerzenia tematu się stoków określenie J a k zobaczymy niektóre materiałów wschodnich terytorialne jest autora od po­ kultur północnych właśnie o Rusi zrezygnować braku liczne i zderzeniu terenie przez znaczeniu tylko Dobrowolskiego, przez świadczy siebie tego jak np. tylko R. K. obejmujących pasterzach pracy przez nie mógł o J . Krála 8 terytorialnego nocześnie 2 studia Koberga o Bukowinie , zakresu diów wołoskich, dr. na podjęty wszystkim choćby średniowieczu ogranicza zacytowane c z y też 5 F. 6 w Środkowej. nie nieprzemijającym prof. etnicznych j e ś l i c h o d z i o .opis - k u l t u r y k a r p a c k i e j Wschodnich , z studia zawężające Europy o wspomnieć pasterskich grup praktyce pasjonujący pozycji by wytłumaczeniem i terenów autor terenów przez i 4 wyłącznie du wędrówek P o l s k i c h , Oczywiście w to współczesnej zawodowych zawarte i 3 teoretycznych, chwili święcone Karpat pozycji , uogólnień 577 Środ­ do mało wszystkim przez Jacobeita niemieckim'dru­ stopniu węgierską, B i b l i o g r a f i a kultury ludowej Karpat, p o d r e d . M . Gładysza, cz. I , Warszawa ( P r a c e D z i a ł u E t n o g r a f i i I H K M P A N , z. 4). P o r . p r z y k ł a d o w o d a n e w j ę z y k u n i e m i e c k i m Die Haupttypen der Hirtenwanderungen in den Nordkarpaten vom 14. bis. zum 20. Jahrhundert, [w:l Viehzucht und Hirtenleben in Ostmitteleuropa, Budapest 1961, s . 113—146, o r a z prze­ d r u k p o l s k i : Studia nad kulturą pasterską w Karpatach Północnych, „Wierchy", R . : 1961, s . 7—51 ( t a m p o d a n y w y k a z p r a c dawniejszych). 3 1960 4 L . S a w i c k i , Almenwirtschaft und Hirtenleben „Zeitschrift f u r o s t e r r e i c h i s c h e Volkskunde", 37, 69 n . R . F . К a i n d 1, Die Huzulen. Ihr beben, ihre ferung, Wien 1894; t e n ż e , Beitrage zur Volkskunde „ Z e i t s c h r i f t f u r o s t e r r e i c h i s c h e V o l k s k u n d e " , R . 6: 5 chai, 6 7 R. F. K o b e r g , Der walachische Schafer, R. in der Mahrischen 21—22: 1915—1916 Walas. 1 Sitten und ihre Volksüberliedes Ostkarpathengebietes, 1900, s . 226 п., 237 п. „Sudatenzeitschirift für Volkskunde". 10: 1937, s . 18 n . Por. A. K o c h a n o w s k i , Aus dem beben der Schafhirten in der wina, „ Z e i t s c h r i f t f u r o s t e r r e i c h i s c h e V o l k s k u n d e " , R . 8: 1914, s . 108 п., cytowane wcześniejsze prace. J . Král, Die Almwirtschaft in Karpatenrussland, [w:] Mitteilungen geographischen Gesellschajt in Wien, t . 71, W i e n 1928, s . 112 n . 8 9 37 - Etnografia P o l s k a , i. I X i Buko­ tam der �RECENZJE 578 francuską; należy są wykorzystane sądzić, niejszej, praca zawartej pasterskich od krytycznego, trującego tej że materiałach średniowiecza więc wsi, a w i pisane po ewidencję wnioskach tych etnografa-historyka na t l e całości powiązaniu również starodruki przynosi ł a c i n i e . 'W i prac z rozwojem zagadnień organizacji oczach wsi, życia hodowli, umysłowej zagadnień się o n a w materialnej rolnictwa, kultury zakresie najistot­ problematyki kultury systemu tym podsumowanie do początku X X w., t a k j a k r y s u j e współczesnego tę p r o b l e m a t y k ę wsi, a łecznej w również Jacobeita rozpa­ gospodarczego organizacji (wierzeń, spo­ przesądów, magü itp.). Jak wynika winięcie i przesuwania ki, z kolejności wysuniętej się, przez zmieniającego zainteresowania korzyści dacja uzyskuje hodowla krajów, k i rozwoju owiec rania darstw właścicieli wych, już epoka korzyści w którą owiec różnym temat na czym na X I V w. mi się spostrzeżeń słuszne może społecznym) form w rewizji nasze organizacji baczniejszej dowo przemian ny. Znacznie ich rozwoju isię podjęcia jaką w interesowało tutaj ich widzenia rozwoju utrzymujące na ta epoka, na się miały pełnić tej karpackiej produktu w organi­ i okresie hodowla w dużo dotąd i poro­ przykła­ kilku wy­ słowiań­ uwagi krzyżowania feudalnym gospodarczego karpac­ w krajów na te po­ się tere­ uwarunkowania budowanych A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Etapy rozwoju pasterstwa w w problematyce współczesnych prac etnograficznych (tezy referatu), dowa konferencja w sprawie badania kultury ludowej w Karpatach, 1 6 — 1 9 V 1964 ( p o w i e l o n e ) . 1 0 konieczność odtworzenia migracji gospodarczych form terenów Uczeni na Karpa­ na gospodarki zbyt jakb kraju w prowadzonych dla niego poglądy pasterstwo feudalnych epok terenach. przez górskiego wskazać studiów druga gospodarki niektórych zagadnienie planów ta datuje korzyści, się organizacji jako to i zestawionego podkarpackich. kultury kultury i po­ wykopalisko­ historycznych w. ludności, n a p ł y w a j ą c y c h realizowania X X różnych w własnych miast istarałam tym kierunku zachodzących problemem i dla właśnie pasterstwa własności historyków genezy grup mniej i rolę, 1 0 dobie­ gospo­ źródłach punktu epokach X I X (gospodarstwach) zagadnieniom i polskich na w w hodowli, wielkich Jacobeit), — kierun­ utrzymy­ wołoskiego n a n a s z y c h dotychczas miejscu też o od źródeł rozwojem się gospodarki poszczególnych współpracy „państwach" interesujący święcali obcych przy historii branych skich i uwagi gospodarki konieczność innym domenę dodajmy (z określanych kontynuowania zumieniu z Jacobeita poddać Na i na pisze kolei to — okresu, podstawie gra­ jakie społeczno-gospo­ gospodarstwie na Ta miejsca, stanowi systematycznej w zaznaczającą średniowiecznej. kich z życia zarazem bardziej miejscu się Jest i bezpośredniego organizacji ich tylko mięsa przemysłowe? omawianego owiec innym wiąże zacji w do gospodar­ wykorzystywanie organizacji coraz roz­ pasterstwa początkowo wyznacznikiem a wstępie dziedzin się wyroby materiał, przestrzeni tach zwrócenia systemie do X V I I w.) falę o s a d n i c t w a przynieść klasom jest przyjmujemy na niektórych archaiczności na owiec chłopskim jak następnie na rozwoju innych Docenia wełny zebrany intensywniejszą, następnie wydaje hodowla (o już podstawie materiału z ile utrzymywanie przemysłowych datujemy Na O występuje, terenie (a t r w a j ą c ą ogólnym dotyczy postępu gruntów, itp., stanowiących neolicie omawianym w gospodarstwie ras miarę przynosi podstaw produkcji. dostarczanie historycznego w w uzyskiwanych owiec feudalnych. trzeb się praca dotyczącej działami potem których właściwych rozdziałów, tezy użyźnianiem korzyści darczego jego z mleczną, ważności wania różnymi związane i produkcję układu autora na podsta- Karpatach Międzynaro­ Kraków �RECENZJE wie rozeznania' jakąś zachętą tychczasowych wnioski rynku obecnie studiów teorii wadzi form mancję w w.) niektórzy Karpat badacze form jących nych. się W rozdziale typu alpejskiego i wionego tareny do tego średnio tym alpejska i stadium alpejskiej nie materiałów byłyby będącym forma transhumancji pojawiają za utrzymujących mi swej hodowli. organizacji dla wypasu okresu kanów i formy, spotykamy się się Z jak w tylko się j u ż 2500 i rolnictwem dla Północnej wędrownej mit pasterstwa i żywiących związana jest również terenów Afryki jak wynika Hiszpanii, i Azji z Włoch, Mniejszej, się ku jednak bezpo­ lub górskiego). lecz jak i wyni­ gospodar­ gospodarki i paster­ pośrednia Wędrujących nie pół- wędrow­ nomadyzmu, Viehhaltung" historycznych, na bezpośred­ teoretyczną, 1800 l a t p . n . e . źródłach lub i zesta­ rozbudowanej koczownictwo, iroziwoju powrót zimę podstawie półnomadyzmu konstrukcją i na Przyjmuje i ze gospodarkę alpejskiego, półnomadyzmu „Anbauwirtschaft naszych z do na­ historycz­ koozownictwa gospodarki zarówno etapami od na rozbudowanego stadium której wypasu transhumancji). od jedynie charakterystyczna, feudalnego Karpat, etapu historycznych, ustala śred­ wędru­ porównując pasterskich gospodarstwa gospodarstwa przez tereny rozwoju do transhumancji której jakimi kierunku niego do źródeł koczownictwo, grup wahadłowym), występo­ n a s fale pasterskiej, ze Ostatnio obszarach propozycję, wyższe samych odwrotnych, (czasem skiej, z od n i e do końcowymi inne coraz pasterskich możliwość z naszych wędrownej: się (z o m i n i ę c i e m przesunięć układzie, analizy możliwości a przez poprzez gospodarki W kiem możliwość gospodarki na systemem górskiego ostatniego lub do się (przenoszenie różne typu formy gospodarki Śląska historycznych migracji lesistych nową na wnioskach kla­ transhu- terenach do pro­ jako w okresów przychodzić wysuwa się okresie wiosenno-letnim. na obser­ paster­ pasterskiej następnie kwestionują przecież Jacobeit formy i In.) 1 1 nas średniowiecza tym nam okresie pasterskiego in. miały opierając mieszkalne, materiału również m. (przenoszenie (transhumancji), nio Dunáre omawiającym transhumancję koczownictwu nego skąd podstawowe poza (N. w do­ kraju. niektórych krótkodystansowych jest niektóre zejścia gospodarki w d l a 'bliższych pastwiska przez wtórnego przechodzących na przeszłość okresie pasterskich reliktowej nomadyzmu koczowników. trzy lato rumuńscy w Jacobeita zrealizowania okresie organizacji Karpat i w gospodarczego kultury form w jak gdyby form migracji górskie ustosunkować sobą dół) na Rumunii, pasterzy leżałoby ka Polskich klasycznego niowiecznej życia formie Praca zakresie przenoszących pasterskiego, w tym zachodzących charakterystyczne rolno-pasterskich wania też się w okresie margines charakteru i w archaizowania nomadyzmu X X terenach więc nas obrazie (utrzymującą jeszcze wsi przez wewnętrznego. pochopnie przemian, a na do określenia sycznych w w.), tendencja do może procesu wysokogórskiego odtwarzanym na zbyt (XIX i X X Nasza w potrzeb podjęcia z obserwacji wowanym stwa rosnących do uważa wyłącznie pasterzy, Jacobeit produkta­ transhumancja jako przytaczanych przykładów, południowej jak również forma Francji, dla Bał­ terenów Por. wypowiedzi tego a u t o r a n a t e m a t p o d s t a w o w y c h zajęć ludności p a s t e r ­ skiej w K a r p a t a c h w średniowieczu i związanych z t y m typów m i g r a c j i paster­ s k i c h z a w a r t e w r e f e r a t a c h w y g ł o s z o n y c h w 1964 r. n a m i ę d z y n a r o d o w y c h kon­ ferencjach w Krakowie i Moskwie. N. D u n á r e , O nowych badaniach etnogra­ ficznych nad tradycyjnymi zajęciami ludności Karpat Rumuńskich (streszczenie referatu), Międzynarodowa konferencja w sprawie badania kultury ludowej w Karpatach, K r a k ó w 1 6 — 1 9 V 1964 ( p o w i e l o n e ) ; t e n ż e , Type pendulaire double dans la vie pastorale carpathique (résumé), V I I C o n g r e s I n t e r n a t i o n a l des S c i e n ­ ces Anthroipologiques et E t h n o l o g i q u e s , M o s c o u 3 — 1 0 V I I I 1964. 1 1 �RECENZJE 580 południowoniemieckich. w okresie stałego. i od Jest pasterstwo rozwijające wypasu z królewszczyznach w część do A jako gromadzkie, związki (związane okresie brak typy dla terenów Jacobeit pasterskie ściśle z niemieckich, farmy i pasterstwa pasterstwo : pasterstwem kapitalizmu, narzędzia i wreszcie czących bractw Ogromna tej dworskie gromadzkim), nowsze formy niektórych przytoczone w pracy karpackich i czy przeciwstawianie czynszowego i słuszne procesów początków nizinnego rynku z źródeł i budowane być na wysuwane w karpackiej X V I I — X I X 1 w., wierze­ czy w związki literaturze jak przed­ bogaty, pasterzy jak historyczne, terenów historycznej okresu rozwoju paster­ z wzrastającym się —• dalece pasterskiej fali związanego takich odniesieniu do n a s z y c h gospodarki doty­ nią również wnioski innej proble­ w. dyskusji, również naszej pasterza inwentarz jak podjęcia kształtowaniem w naukowej, przytaczanych pańszczyźnianego wewnętrznego nieobjęcia ich podstawie dotąd i jego XVIII związany zastosowane świąt wiejskiej przegląd do naczyń), i następnie dokumentów literaturze transhumancja złóż rozwoju np. nią przykładów, jak mogą na i najrozmaitszych folwarku datowanego trzebowaniem X V I mimo a opisy miejsce zbiór plo­ zawodu wyposażenie zarazem od polskiej dalszych jest władz w zestaw opisy a pracę — zagadnień, Europy, rozdziałów, pracy wszystkim tej j a k również Uzupełnia mleczna bractw, sąsiednich, podstawowe gospo­ połowy określenia społeczności materiały produkcja zwłaszcza Środkowej spis rozpiętość przewertowania i lekarza), wreszcie w za­ bliższych układu oddawanie krajach pasterza rozporządzeń wyczerpujący od t y p u zwią­ wyłącznie dotyczących zależności deputaty, niektórych to znajdujemy przede nie w pracy. oraz źródłach różnorodnych i zagadnienia niemal przedstawienie — części to wytłumaczenie weterynarza pasterski Są pomocnicy), pieśniach, pasterzy tym do jego (wesele), miejsce pasterskie, przecież dotyczące i i jakich budownictwo zachęca i tematyczna, do (w w obejmuje . J 2 w (czynsze jako w materiałów ustalone niemieckich strój zawartej pierwsza, pasterza pasterzy, rodzinnych matyki zagadnień, nam „nieszlachetnego", (także niż pozycją i c h dochody pasterz opowiadaniach miotów obszerniejsza społeczną więc pasterzy funkcje niach, stwa i których uroczystości do pracy, dzierżawa, związków ale wyłącznie X X , charakteryzuje początkowym określającego pasterza w niemal wiek w terenów. różne po pasterstwo gospodarczą darczego, nów, aż to się gadnienia, nam Wreszcie w. indywidualnego. Druga zane i X I V krajowych zapo­ ośrodków przemysłowych. Anna K A R L BAUMGARTEN, demie-Verlag, Berlin Veroffentlichungen Zimmermannwerk 1961. D e u t s c h e des Instituís fur im Mecklenburg. Akademie deutsche Kutrzeba-Pojnarowa der Die Scheune, Wassenschaftein Voüksikunde, zu AkaBerlin. t . 2,6, s s . 1 9 8 , 3 2 tabl., 124 r y c . Wśród wielu downictwem reprezentując Jasno, a konstrukcji burgii; tensji mniejszych książka dojrzałe stadium równocześnie i i ludowym funkcji od początku do w i e l k i c h i większych ta jednego z powściągliwie, stodoły w ale i się na będzie głównych tematy związane niewątpliwie nurtów przedstawione tradycyjnym dla czytelnika jest uogólnień, opracowań wyróżniać dzisiejszej tam budownictwie rzeczą jasną, że p r a c a szczęśliwie unika ciasnego z bu­ korzystnie, zostały ludowym n i e rości spojrzenia etnografii. przemiany Meklensobie na pre­ i tak �/ RECENZJE już dość że wąski budynki rzucić deł światło na pisanych, obiektów się ludowego uwagę ogólne daje n a stodoły na dwie waniu. też ciekawe Początki dzonych. W zaczyna zaś — bram do w sobie XVII ściowo zagrody. w. pod Klepisko dują włączanie bróg, a nawet niemieckiego Nieco śniej Inaczej Rugii), pisko ' pod aby halowe, pów w młodsi Tak syjny więc znawczych na w dość trudno niej ale i w. formy więźby na północy zaznaczać brogów) n a zboże i więźby) stodoły, Wpływy siano, j a k (która odnosi autor najpierw czę­ dolnoniemieckie takich, jak budowla po­ stodoły- imeklemiburskiej obręb to gro­ Meklenburgii się form Były ścianach budynku, typu halowa o południu składów elementów która całości stodoły pod powo­ spichrz, podjazd, zbliżona być przetrwała do dolno­ już wcze­ młocki, miastach w wysunąć jakieś tradycyjnego nurtu tle porównawczym, bynajmniej ów ale nie w. tylko kle­ i polemiczne etnografii. element względem Problem oparta na się, właśnie naukowego, materiale. — dogodna zmienili Wydaje dyskusyjności, dokumentacja masowym jako ten dachu, słupów była we­ słu­ trady­ dopiero w. pracy. aparatu oprócz wiązania nie stan XIX uwagi brak rozbudowę niektórych przetrwała 2 połowie i sobą wewnętrzna udokumentowanej właśnie XIX wprowadzono zamiast murowanych konstrukcji następnie Meklemburgii poszczególne a wreszcie w chyba w za w. podpierające więźba do sąsiek, połowy wówczas XVII W stodołach nowoczesnej do która w dachem.' w solidnie już pociągnąć słupy stodoły folwarcznej, wbudowane musiało Rozwinięta byłaby i stodoły dach. stolcowo-poziomą, czas dociekań taryzowanym, chłopów, XIV rozwinięte na stodoły dach. autora uwarunko­ niemieckich zaczyna północnego powszechne wspierającej wyszkoleni wąskim w kalenicę opracowanej może dla autorowi palowej starych w udało do dłuższej do początkowo (forma, kubatury używaniem ona, m i m o osi funkcje pod chłopskich, ma się autor stodołach wielkiej klepisko, przyjąć usytuowane jakiś cieśle, miennie leży z w powstaje rozwój w .zmleczowania. nawet całości Podział funkcji. wagę przez bardziej włączane stodoły przyłapem konstrukcję związku cyjny w innych lub skróceniu: odnosi wzdłuż stopniowo przebiegał podpierających ukośne stodół form główną uwzględnieniu tematu zróżnicowanie: i Zwracając stodół m a ł y c h , konstrukcji zarówno Meklenburgii. halowego. konstrukcji następnie i nawiązaniu ten sposób wreszcie Powiększenie wnętrznej w w. dużą w podłużndklepiskowej budynku zaopatrzona usytuowane na do domu została (w pracy coraz pewne w napływowych formie jak źró­ zabytkowych społeczno-gospodarczym w., o południowego potem stajnia; klepisk, podłużna, było do mogących podstawie stodół XIV t a k wąskiego spichrzy pełniące elementy przyłap, mimo Równocześnie Początki od omówieniu wskazuje, Oto wyniki się powstają więc pokrewnej wprowadzać więźba poprzeczna. bezklepislkowe, do o XII—XIII bez zaczęto równolegle -przejazdy w zarysowuje przeważać a łączy w. czym więźba wała, i XVI przy że osobnych jednownętrzowe, a Na inwentaryzacji przemian zapowiedź, elementów ludowego. ograniczeniu konkretnym, ewolucji. Meklenburgii ,z o szerokim, porównawczym ich podkreślić, etapy budowle dachu, w części p o ś w i ę c o n e w budowania do ale j e s t 'wstępna jeden szczegółowej konstrukcyjnych folwarcznych, zjawisk Trzeba i gospodarczych zasadnicze spełniana jako budownictwa literatury nie zapomina przeważnie przybyłych problemy dolnoniemieckiego, rozpatrywanie wykryć tok pracy tradycyjnymi, budynków wielkich, cały rozpatrywane historię formami budownictwa chłopskich pracy Przez będą ikonografii, praca Zajmuje i problem. gospodarcze 581 do że tej t o , że na­ opisowo-po­ rozpatrywany doskonale Uniknięto su­ dysku­ jest zinwen­ rozważań nad �RECENZJE 582 ścierającymi do się jednego dość wąskim gdyż elementami tylko temacie skłoniło warsztatu 'nurtu — z autora tradycji tradycji zakresu do różnych narodowości, niemieckiej. kultury Takie materialnej wykorzystania także i ograniczając postawienie miało źródeł jednak i dobrą STAVITEL'STVO Práce Národopisného Słowacji. nego w turze pozycja W t. 8 korzystania z Recenzowany i na tradycji przez otwiera w Čičmanach Muzeum współczesnych funkcję nawczej SLOVENSKU, do Zdaniem wanie w Vied, SBORNÍK t. 1 2 , B r a t i s l a v a nej autora danych bogatsi taki form samego z wszystkim na prymitywne okresie obszaru zakresće że a rezygnuje były 1 8 9 5 r. podczas które zgro­ wystawy, badań tereno­ z punk­ się r ó w n i e ż również z zostały budować podaje analizy usta­ porów­ uwzględnione piętrowe, się, piętrowe że w też zdaje z na społecz­ nadawały iż że ściany malowaniem Dowód .zdobiono brak się gospodarze parterowymi. piętrowym się, gospo­ konstrukcyjnej nie zdobić malo­ w natury i faktu, przed domu tymczasem że i malowano następnie raczej względy jak parterowych Wydaje domy a spotykanych Pražák domów piętrowe parter, domy gospodarzy), ścian stwierdzenie, nie w l e c z starając parterowych, malowania). domy raczej autora malowanych wszechstronnie, nie tylko Polski, zdobione domrc^ belki do zaczęli jeszcze, piętro, tym n a •materiałach zorganizowanej przez nie bogatszych stanowiłoby w wy­ architek­ (tab. 23). pierwotnie się Autor uzasadnieniu wcześniej nowoczesnej zarówno ornamentu, W wynika porusza­ możliwość problematyki Z oparty analizuje się początkowym w na precedensy Pražáka zebranych wyróżnienia (nieobrobione, ludowego zagadnienia wskazując na z okazji Pražák mapce V. (s. 9 — 8 8 ) , biedniejszych. (chęć budownictwa do ludowego jednocześnie Pradze dane artykułu upowszechniło darstwach zakresu nawiązuje budownictwa pochodzenie. przytaczając załączonej z Národopis", artykuł materiały i zbiorową J . Mjartan się tom Zgromadzone jego nie NA Rumunii. widzenia zróżnicowania lić w i i zrębowych wych. tu BÝVANIE Slovenské j A k a d e m i e „Slovenský powołując Ukrainy madzonych pracą wstępnym czasopisma wiejskiej, domów jest słowie osiągnięć obszaru jak A Ústavu Kwaśniewski s s . 294 Omawiana w stronę, historyka. L'UDOVÉ 1963, przy charakterystycznych dla Krzysztof ŠTÚDII, się sprawy takiej przede prawidło­ wości. Ciekawy mizujący śa — futryn twie budulec. z przede Ochraniano okiennych rozwijał pogląd przeciwstawia malowano pękanie. i też apotropeiczny), drewniany nictwie by jest dotychczasowymi który ochrony, cego z się i w ludowym niany budulec mniej istnieją Polski że dane funkcję np. A. znaczeniu magicznemu znaczenie W ,z t y m a u t o r związku wszystkim sposób wreszcie całe szereg tym pozwalające wapna celu na jako wskazuje, najbardziej i ostatnie W powierzchnie danych że w miarę upływu ścian. W jako środka innej na budow­ gnicie czasu ornament t y m zakresie że lub lub obramowania w można budownic­ zabezpieczającego malowanie i (środek konserwują­ starym zrębu, pole­ Reinfus- ścian podatne bale — R. środka świadczących, stosowano stwierdzenie ornamentu częściowo malowanych wapna końce węgłów. znaczenie w miejsca pierwsze przytoczyć tylko malowanego Vaclavika, praktyczne ten doceniono i na poglądami drzwiowych, obejmując obszaru autora drew­ bielenie. funkcji malowanych Nie­ bu- �583 RECENZJE dynków, mają ko np. malowane wyraźne znaczenie względami ścian (w (np. (biała przesądzić wacji drewnianego Ze grupy. formie stanowi też ściany komory ukraińską). gospodarskich (okolice uzasadnić bielonych np. Wydaje Znane oznaczał środka jest też na miesz­ że n i e m o ż n a służącego Tyl­ bielonych narodowość się w i ę c , jako (chlewy) Ostrołęki). częściowo niebielone). chałup tylko wokół futryn tworzący budynku układając figury całko­ do konser­ t w o r z ą c y c h różne k o m p o z y c j e w pasy, (kółka, na które krzyżyki, rozwiniętych, na pierwszych Drugą wypełnia składają trójkąty figurkach zasad­ najprostszej budynku. który trzy (w okiennych, „pasowym", się motywach i obramowanie autora na ornament drzwiowych geometryczne o dzieli autor stanowi niejako przez ornament ornamenty grupę nazwany ścian się analizowane wyodrębnioną zrębu, ornament cechuje budynków budulca. stosowany powtarzające się malowania formalnych balach powierzchnie da kolor niebieska Pierwszą plamy) ostatnich nie ścianach bielona, że znaczenie względów grupę izba polską, wicie i magicznych, ochronnych Rzeszowskiem), kańców nicze na praktycznymi budynków ogół krzyże znaków grupę całe się po- proste, itp.). Trzecią symetrycznych, i, podobnie j a k ornament „pasowy", wypełniający całe ściany. Na podstawie terenie, jak a w z haftów z wpływami nę dokonanej też po szczególności po autor do Słowacji malowanych zasięg Kolejną pozycję w waniu opracowań z wadził w części sochowej renie (nawet tego zakresu rozpatrzył z tejże k o n s t r u k c j i (socha, ścian budynku, Omówiono budownictwie stwierdził dachu ze sługuje zania z na także sochową omawianym ścianami na wszelkich konstrukcji współwystępowaniem Pomiędzy kazano dachu autor, nie różnią strukcja rzeczą ogóle', konstrukcji jest c z y też w i przede Ukrai­ rozszerzyłoby istniejących w czy w te­ elementy z urządzeń kon­ ognio­ również materiałów autor konstrukcji Fakt ten ogólniejszego krajach urządzeń domy o za­ powią­ słowiańskich) ogniowych sochowej Ponieważ z na w badanym t a m stodołach (sochy wielu zastosowania w nie w y konstrukcji gospodarskich suszarniach tytoniu wozowniach. wyraźnie, chałup ścian. budynkach wszystkim przepro­ powiązaniu gliną. do kon­ Zebrane sochowej polepionymi względami w autor n a t y m obszarze przesłanek i lokalizacją W o zrefero­ poszczególne wykorzystanych z domy chałup). lokalizacją (przynajmniej stosowano stwierdzić dachu. tymi i powiązania starannym j a k też w stosowaną konstrukcji pozostałych. sochową znana pożądaną w od jedna wnętrza Pod (9 na wnętrza, (grodzonymi) szopach, komorach soehowa występują wej się że k o n s t r u k c j ę 1 wewnętrzne), łoby zależności. Po współwystępowanie słupowych Rumunię takiego Środkowej, względu świetle jako grodzonej rozplanowaniem żadnych W malarki Čičmanach zinwentaryzowanych ślemię, k r o k w i e ) , obszarze uwagę Europy Słowacji konstrukcję plecionymi szczególną ze rozplanowaniem gospodarskim. w Ostatnie 89—140). analizę południowej strukcją w obszaru J . Mjartan zakresu, ornamentach) J . Mjartana (s. dokładną składowe wych. artykuł z badanym Polsce. Słowacji pracy poprzez na tego przez chałupy Przyjęcie określonych w z motywów malowane Valašsko. o i ciekawy południowej czerpania z Bałkanów Moravskiie konstrukcji dachu materiały która występującego porównawczych związać wołoskich stanowi sochowej dalszej po chałup wpływów strukcji 0 próbuje aż ornamentu sposobów tzw. k u l t u r y wołoskiej, przyszła znacznie form materiałów ustaleniu ludowych, znaczenia analizy rozpatrzeniu stwierdził szczytowe krajach kon­ stodołach, by­ terenie stodoły nie stwierdzono nie socho­ �RECENZJE 584 Artykuł J . Mjartana praca przynosząca wanej w Budownictwem i zabudowie różnic zagród. latorośli Przedmiotem nych form z klecią, gała w autorka szereg drogi. Typ natury gospodarczej. jako zwartej, skich z zamkniętej dążono Związanie padkowe tego z typu z niach Javomikiem dane z (s. 179—2Ф2). które jej dobnie urządzenie tyczące jmowane Funkcje łowi. się są dawny (izba polskiej w ilości sprzę­ wymagały zagrodach winnic może wydaje się Tę ostatnią też funkcji. Na wstępie omawia autorka zmiany zarówno w nie­ chłop­ ucieczką, być przy­ powiązanie prawidłowość nowszych bada­ i w tym ludowej rolnych). chłopskiego przy­ Funkcje te w ulegają mieszkalnych zwyczaj skupiania stwierdza autorka i życia nie w zwłaszcza fakt coraz rodzinnego w do­ ograniczenia drobiu, bydła, prze­ hodowlane). większemu terenie jednej do­ ich budownictwie badanym Po­ zmiany pomieszczenia więc na komora), latach. zakresie trzymanie nowszym wnikliwie sień, tylko pod ekono- chałupy, autorka ostatnich zmiany tu wsiach przyczyny (izba, w uwagę (piwnice, domu izb ale we wyposażeniu wnętrz okresowe gospodarskie ilości w zakresie zasługuje (np. ogólne Następnie zwracają wnętrz, komory gospodarskie tradycyjny się podkreślenie budynki i pomieszczeń. domu chłopskiego poszczególnych dokonały sieni płodów przez Na wnętrza domu wyposażenia zwiększenia rozdzia­ utrzymuje izbie-kuchni codzienna). Mniejsze pomieszczeń: wykazanie zmiany tu przez w zasadzie autorkę wnętrz, np. jednym potwierdzeniem to duże od względami przed stwierdzono wnętrza kulturze czy mieszkalne Mimo przebie­ podstawie bydła właścicieli rozplanowania wyposażenie gospodarczych przechowywanie w latorośli przekonujące hodowlaną. spowodowały które urządzenia tychczasowej funkcji w stanowił zabudowanych Podobnie Rozwój poszczególnych i zmiany, jak i winnej drogi. tej podyktowany wyposażone uro­ wyróżnio­ którą Na zagród był winnej w natomiast podwórza. odmian gospodarką bardziej zakresu Plessmgerovej, lokalizacji akcentując wyjściową, Odmiennie zabezpieczenia porównawczego A. jak omówiła z gospodarką materiału miczno-społeczne, i okólnej z genezy też ta­ Polski. Szczegółowe artykuł celem zagrody jak typy zabudowy. natomiast zabudowy obszaru od strony dwa chłopskie Švecovej winnic autorka hodowców samego Sło­ o charakterystycz­ karpackich formę Ma­ artykule formalnych, wyjaśnieniem przetwórstwem hodowlę, zwartej wtórne, i zabudowy zabudowy lub właścicieli jak na do uwzględnieniem nosi Zagrody wg stoso­ zachodniej to drogi. zabudowa zamkniętej uprawą, nastawionych również nich do w w zagrody wyróżnia się charakterystycznych zagrody są drugi dla pierwsza sochowej Švecová względów zagrody ścianą zagrodach S. ludowego Ze zajmując wspólną szerszą się osad, stanowią to b o w i e m Słowacji. autorki ulicy. typów Autorka, wskazuje strony związanego strony nich usytuowany wymienionych wyróżnia zajmuje jest konstrukcji budownictwa małomiasteczkowe), Zaihorskiej. zagród dom tu z uwagę; zakresu obszarze rozważań od geograficznego, Pierwszy nizinie na formy (zamknięte) (budownictwo dzajnej z małomiasteczkowym środowiska kich specjalną dane mieszkalnym miasteczkowe (s. 1 4 1 — - 4 7 8 ) . nej na kompletne budownictwie łomiasteczkowe wacji zasługuje tak nowych zamiana trwa zmian komory pomieszczeń, gdy dotyczących na reguły, odnośnie tradycyjny drugą że izbę funkcje tymczasem do układ. lokalizacji Szczególnie przeobrażeń mieszkalną. gospodarcze stare funkcji Wynik są wnętrza poszczególnych interesujące jest poszczególnych ten jest przenoszone uwolnione do od jeszcze coraz swego �RECENZJE poprzedniego przeznaczenia spełniają rolą 585 izb mieszkalnych, a nawet reprezenta­ cyjnych. Ostatnią pozycję Niektóre problemy Zahorskiej (s. w 243—293). ryzowany był wykazuje, że w y s t ę p u j ą i różne zanie recenzowanym rozwoju jako typy Badany, teren w tyce mieszkalnego i orientację nową domu odrębnionymi W wzrost lat ilości Autor a budową wsi skanego przy domostw uzasadnia słowackiej. przekształca o że zmian te nie innych autor próbę tradycyjne wykazanie podejmując zwyczaje, nad jednak w społeczno- a latach) następnie w spadek zakresie od ogólnego interesującą budow­ i prze­ obrazu budownictwa sformułowania, dziedzinie pocho­ ostatnich planowaniem okresie wyraz wstępnego np. w wy­ izbę. zachodzących życia tę jak między statystyczne w wsi, oraz socjalistycznym dziedzin przynajmniej dane na dom odbiegają systema­ poziomego, wynikłe (zwłaszcza budowlanego współczesnym idzie wyka­ budowlanych jest in. właściwościami i analizuje na Dane obserwacji się ruchu rzutu na osadnictwa. wykazać przypadającej na ze zestawia jest materiałów m. natomiast, co z a t y m nastawiona formalne charakte­ Autor a poświęcona formami niziny literaturze budulca, zróżnicowanie MTUŠkoviča obszarze nowych autor i Š. na artykułu Różnice pozwoliły zakresie akcent jak autor mieszkańców Szkoda, pokusił obszaru, pracy związanych stycznego. nie na drogi. artykuł glinianego. pracy się część do w część Draga stosunku części położył nictwa, budownictwa wszystkie rodzaje względu 1956—1957, które aktywności średniej ze stanowi mieszkalnego dotychczasowej upowszechniania badanego ostatniej z w w Pierwsza konstrukcją. typami ekonomicznymi dzące ścian. zakresie z domu dominowania konstrukcji zmian domu obszar tam prawie związanych tomie chłopskiego uzy­ socjali­ problematykę jak rozplanowania i ów postęp użytkowania wnętrz. Osobna się liczne wzmianka i bardzo należy dobre się stronie fotografie, ilustracyjnej rysunki i tomu. na którą Zofia E M A N U E L tastru, „Český Dr grafii z rozwoju poligonalnego n i m obszarach, niki się Baláš, kierownik folkloiristjku Č S A V powstania, poszukiwań niejako stodoly Mnořioboké w indikačních i iw zasięgu działu Pradze, stodół przygotowując podsumować na przed swoje szeregu na wnioski jako naszym ten temat paru laty oparte ludowej stabilního kilku nie się jednej z kontynencie obszerną w 1 (i i monografię. artykułach . tylko J na szeroko ka- nadb.) Ústavu lat zajmuje wielobocznych rozprzestrzenionego opublikował architektury od Staszczak skicách L i d " , R . 5 1 : 1 9 6 4 z . 1, s . 3 3 — 4 3 , r y s . 8, t a b . 8, m a p Emanuel a nictwa BALÁŠ, składają, plany. pro etno­ zagadnieniem form budow­ sąsiadujących Niektóre Obecnie wy­ stara podejmowa- E . B a l á š , Organisace výzkumu lidové architektury a několik ukázek z li­ dového stavebnictví na Voticku, „Československá Etnografie", R . 1: 1 9 5 3 z . 4, ,s. 3 6 2 — 3 6 7 ; t e n ż e , Výzkum lidové architektury na Voticku a Vlašimsku, „Če­ s k o s l o v e n s k á E t n o g r a f i e " , R . 2 : 1954 z . 3, s. 2 8 2 — 2 8 8 ; E . B a l á š , V. K l í m a , Vesnické stavby v okrese votickém, „Český L i d " , R . 4 1 : 1 9 5 4 z . 4, s . 1 5 6 — 1 6 8 ; E. Baláš, Výzkum vesnických sídel a lidových s t a v e b г> jihovýchodních Ce­ chách, „ Č e s k o s l o v e n s k á E t n o g r a f i e " , R . 5 : 1957 z. 2, s . 1 8 4 — 1 9 7 ; t e n ż e , Výzkum vesnických sideł a s t a v e b Ústavu pro etnografii a folkloristiku ČSAV v roce i960, „ Č e s k o s l o v e n s k á E t n o g r a f i e " , R . 9 : 1961 z . 2 , s . 2 1 4 — 2 1 6 ; t e n ż e , Vznik a vývoj polygonálních s t o d o l , „ Č e s k o s l o v e n s k á E t n o g r a f i e " , R . 9 : 1961 z . 3 , s . 3 0 1 — 3 0 9 . 1 �RECENZJE 586 nych badaniach nym. Dotychczas jednakże z już Podjęte Słomnik, się w a sce mianowicie okolicach Centralnej swoją twie i artykuł oparty materiałach drogą i polskich, ziemiach która aż ku z i imniej wypływa na w form południowo- więcej na Śląsk znajdują W linii ubiegłych Wielkopolsce, zagadnień Południową jedno resztki BoguminowL ponadto typowych sochę gdyż Polski wkraczając była Północną Mimo tego to o Pol­ powiązaniach Europę, z ciekawszych rządkowanego ścian, nanego wg a w zarazem budownic­ pujące materiału tym wykryte pomocą stodół liczbą pewne noszenia błędy zwyczaj nieraz dość było także w dokonanych materiałem 1 na 92 w s i a c h W ogólnym zasadniczych spotyka wacji na w się o Drugim mapce zróżnico­ zagadnienia zasięgów tych sto­ występowa­ walorem arty­ archiwalngo X I X wsiach), układzie w wysnucie w upo­ budul­ a porów­ X I X niektórych zatem wziął pewnych i w. 227 uzyskanym istniało 412 czy każdym planów z stodół przy dokonano .terenowych wska­ ii możliwość na terenach to do podobne razie ich prze­ polskich miejscowości zjawisko znane z obliczeń autora katastralnych poszukiwań tej więcej, niż p o d a j ą uwagę bądź wystę­ Zostały Korekty badań pod ogólniejszych w X X badań dotyczą­ ilościowe wsiach budynków, zbadać, W rezultatami zagadnień różnice katastralnych. autor z z innych wsi. Przynajmniej przeglądu w. terenie je głównie czy Czechosłowacji. i go niektórych rozważone drewnianych uzupełnionych terenowych wielobocznych wynika, iż rozmieszczonych Czechosłowacji. przestrzennym zmian, jakie mogły pobliżu tą artykule katastru, rodzaju znalezionych podczas Należałoby podstawie i zostały było w pytanie, publikowanym połowie na idzie materiału porównanie materiałach budynków obszarze i wielobocznych przestawiania odległych. na także ujęcie poszczególnych rozpatrzenie szeroko obiektów jednak tego r o d z a j u istniał w wielobocznych stodół datowanych Zachodzi Czechosłowacji. na wspo­ terenowych lecz uwzględnienia jeśli daty już zgromadzony w czy kurczenia uwzględnieniem na z u j ą c y c h , iż s t o d ó ł w i e l o b o c z n y c h katastry. ale bez wspomnianego obiektów Cały chronologiczne się jak poszukiwań podanej orientacyjną, archiwalnego autorowi wszystkim pomiędzy (z występowania pozwoliło Przede na a literatury), 1824—1843. poligonalnych, wartość z wielobocznych w., obecnym. występowania wniosków. lat regionach miejscowości Prześledzenie z rozszerzania w X X długotrwałych wiadomościami zestawiony zestawienie stodół X I X i uniemożliwia dużą reliktowego stanem terenowych cych posiada ilościowego ze stodół oczywiście tabelaryczne ciągu wynikach autora ewentualnego mapa rozmieszczenia w tj. k a t a s t r a c h przez co zjawiska jest zmian zebranymi rozmieszczenie czasowego, kułu w znana dotyczy jego nie tylko n a został przedstawienie dół. i archiwalnych, ilustrującej w dalej Bielska ślemię Baláša skrupulatnie materiał wania E. jest (dopełnionych za na na przechodzącym i jedno Środkową, Czechosłowacji mniano ca zatem archiwal­ marginalny, drewnianym. obszarze nie to i konstrukcją Obecny i in. Jest badawcza, badaczy pasie Oświęcimia Pszczyny, materiale charakter autora. obecnie wielobocznych obejmujących formą wąskim obszernym oczywiście problematyka studiów jeszcze na stodół się także mają zainteresować Wadowic, Mikołowa, forma szerszych musi występują Trzebini, stuleciach zarysowuje zagadnienie ale artykuły przeprowadzonych budownictwa zachodniej, ankietach, opublikowane obecnie gruntownie tego terenowych, stodół nastąpić w okolicach Pragi, Preszowa, a na wielobocznych ciągu Pilzna Morawach w X I X i X X autor w. N a nie stwierdza terenie i Czeskich Budziejowic, okolicach Nowego Jiczina. Czech na Sło­ Szcze- �RECENZJE golnie dla będą nas interesującym tereny Śląska giem polskim. X I X i X X na Różnice w. gdzie w Zresztą X X znajdowały na w. się w s i e , podstawie nasileniu nadto autor wice, W w prezentacyjne. skiem stwierdzenie, doły że wieloboczne lec, a więc •oczywiście iź dla związku jako już rzemieślnik. budulca tendencja dy. Nie zmiana drewno. typowym, z procesem W zanikania z kolei zastępowaniu normalizowania jednak poglądów wielobocznych Wprawdzie tego typu planu związanych pomieszczeń oraz słowiańskimi w iż sto­ budu­ nich autora wpływy musi autor dochodzi w je być ogóle. względem a raczej budynków dotyczących na drew­ inny zaważyła całego nie pozo­ wprowadza rozpad odporności a Zarzucenie innych też wnio­ bowiem z kamienia, X I X w., czworobocznymi z tymi budowlami, do Charakterystyczne budowano zaważył i c h większej zjawi­ odpowiedzialne porównawczymi. stodół stodół iż się re­ obszarze drewniany k o n s t r u k c j i , którą stodoły zapominać, w widzi 1 połowie tych zmianę Czecho­ poglądem, twierdzenie wielobocznych w i etnicznie ubogimi budowlanego. nawet (np. względami miejscowościach ważne z kon­ miasteczkach,' co Polsce przyjętym badaniami materiału jest wywołało należałoby tradycyjnych gruntownymi w mia­ różnice d o w n i o s k u , że n a Ponadto Powyższe stwierdzono rolniczych pewnymi przeważnie lessowymi. jak jakieś w żadnych dotychczas zupełnie wielobocznych ich tam formułuje z obszarami .sakralnego. przejawem na nież je w ciągu niektórych Po­ niektórych pod w W czworobocznych. w się zasię­ największym stodół dochodzi związane o stodół z zanikły do formy były z wsiach wielobocznych strony głównie wszystkim wielobocznych w nie w., się .stodół i c h zupełnie, we spotykało to p r z y c z y n y z a n i k a n i a stodół to j e d n a k stawało były są jeszcze wywołała stodół było były kontrowersji budownictwa Omawiając sku, iż znów te w związane poparte stodół wsie. X I X zachodziły rozważaniach drugiej to przede drewnianego istnienie międzywojennym budowle Pozostaje nawet czy nie wieloboczne z w zasięgów nie było A również zbadać, swoich stodoły a X I X w. łączące pojedyncze typowe występowały razie w wielobocznych stosunku wskazywałoby, typowym, osiedlami. że stodół w tylko Autor Czechosłowacji w tych jako wykreślonych mniejszość okresie Pszczyna), były występowania Opawy chodzi o archiwalnego. każdym jeszcze gdy te których stwierdził, od występowaniu wewnątrz wtedy Należałoby strukcyjne. zresztą w reliktowego wschód jedynie, stodoły materiału stanowiły steczkach. w są w y r a ź n e miejscowościach, ciągu obszarem południowy 587 rów­ zagro­ systemu użyteczności działanie warunków atmosferycznych. Na zakończenie wielobocznych, Na podstawie archiwalnych pomiarami w nych około zakłada, Czechosłowacji połowy X X w w ciągu najwięcej Artykuł skoro takie wskazują porównaniu i w nie w., choć obszarami tylko w terenie, zostały było ponad dużą X I X w. i przed zostało oblicza, nawet jeszcze w. zapisów z 412 stodół stanu, 1500, a istnienie jeszcze że miejscowościach oczywiście w jak stodół X I X wybudowane przyjmując, 92 ilość 1 połowie 20% pierwotnego stosunkowo jeszcze wydedukować w Dalej stwierdził należy na X X z innymi stanowi tj. ok. X I X w. zachowanych X I X w. E . Baláša stodół, się wieloboczne X I X w. przebadanych 1 połowie tych niemniej 2 połowy w Obliczenia Czechosłowacji w 1 połowie się stara Czechosłowacji znajdowanych 80 o b i e k t ó w , w 2000 w. w iż w s z y s t k i e s t o d o ł y zaledwie poprawkach autor znajdować obiektów znajdujących w. sceptycyzmem, nych się katastralnymi w X X całej materiału mogła datowanych wielobocznych połowy analizy jaka po do iż pew­ 300 budowli z pewnym przyjmować liczbę stodół wielobocz­ i na szybki ich obecnie zachowało zanik się ich Europy. dobry przykład należytego wykorzysta- �RECENZJE 583 nia materiału terenowych archiwalnego jako budownictwa o mało ludowego, dotychczas prymitywnego py. I wyników, nicach że tego jako wyświetlenia ale należy jest w różnoraki w głębsze w monograficznej pewnych skali tego nie tylko w gra­ ale winno być Wówczas EDIT FÉL, TOMÁS które kultury ki ludowej, z zentowania szerszy zarówno którymi bogatego jednak materiału i opisowego, nowszych badań Dlatego gierskiej К. Hungarian CSILLĚRY, peasant art, rozwoju Klarę K. przedmiotów możliwości czytelnikowi sztuki ludowej powitać przez Csilléry, W dysproporcji i wypad­ stosunku podstawie próby pracę trzech która na sztu­ zapre­ wielu w po­ działów popularność w zadowoleniem tych j a k 1 dzięki ilustracyjnego. pozostaje przygotowaną i innych przedstawić proces dużym ludowej, Hofera do dotyczące materiału winien z niewątpliwie n a większą ilustracyjny który należą niż p r a c e się p o w s z e c h n i e , efektownego należy sztuce ludowej odbiorców ze względu naukowych Fél, T o m a s a sztuce krąg stykamy t e n materiał wartości. Edit poświęcone znajdują ludowej, kach KLÁRA Gładyszowa 1958, s s . 81, t a b . 241 Wydawnictwa zycji, HOFER. jedynie zagadnienia. Maria Budapest Euro­ jak najlepszych kraju, międzynarodowej. rozwiązanie budownictwa regionach autorowi jednego badań badawczych z się d o r o z w i ą z a n i a czy nawet problematyka pracy wyrosłych oczywiście nadaje współczesnych zagadnień poważnej sposób życząc zagadnienie i rezultatami niektórych poligonalnych badawczego, n a pełniejsze z zapowiedzią formach podnieść, rodzaju ośrodka wspólna liczyć powiązaniu znanych jedno jednego podjęte w do i adoptowanych jeszcze można podstawy do naj­ analizy poświęconą jej wę­ autorów-etnografów: m a ambicje spełnić to z a ­ danie. Różnorodność znaczną branych j e j działach. sują w i której sztuki cym tę o ności wiejskiej, i w nich w w której peasant ścisłym wiejskiej. Jest z najefektowniejszymi o n a najdłuższą społeczności piętno między dążeniu indywidualnego samej jednostki tego dla autorów to zarówno pracy Podział podziału przy sztuka ludowa się tylko na w y ­ art autorzy związku to d najbogatszy m i wiejskiej, jest intere­ ze stroną niewątpliwie tradycję, a piękna jest zwy­ dziedzina, przykładami odbiciem elementem talentu, jakie twórców jak i przyjęli zmian konsolidują­ przy różnicami jednolity ubiór, hafty. Część poczuciu w szerokich podziału rzesz sztuki opisowa, układu w odbiorców. wydaje krainy. zagadnień. drzewie, stanowiąca na trzy Płaskowzgórze ludowej te trzy lud­ pracach geograficznego omówieniu schemat przeko­ których Równina, cechującymi ludowej jest estetycznym Wielka takie' działy, j a k a r c h i t e k t u r a , wnętrze, rzeźba garncarstwo, sztuki zdobniczymi ludowych, wśród zasadę stanowią: ten zastosowany wytworów elementami i wysokim wybitnych zasadniczymi przyjęto analizowaniu formą do autorzy geograficzne, usprawiedliwiony rogu, Hungarian pracy ludności wiejskiej, do s k o n c e n t r o w a n i a pozostającą bowiem harmonii i Transdanubia. mach życia świadomości wrodzonym układzie się wypadku się można wyjścia nanie wielkie autorów społeczność. doskonałej widać zbiorowości ludową posiada w Punktem oraz W sztuką spotkać ludowej, życia upoważnia obrzędową zachodzących W rolę, się g ł ó w n i e czajową i dziedzin odgrywa wyroby j a k gdyby W ra­ Omówiono ze skóry wyjaśnię* �589 RECENZJE nie dla materiału ilustracyjnego dawałaby podstaw Węgrzech i wyjaśnienia na rozdziałem obcych w w do życiu jej ludności postawy wej ludności w Nie życiu są przedmioty one funkcję, zwyczajach wości, słanym do sprawy, roli w swojej formie od autorów ubiór odświętny, teru danego człowieka, moimentu, osobny Z funkcję rozdział zdolnościom produkcją gólnych niły rodzajów go od Najwięcej z miejsca wpływów poszczególnych moment rymi w stronie wem językowo okresie gór w kiwane, okresu Wieki roku grup Autorzy się plemion Finów, przedchrześcijańskim Uralu plemion Kiedy z im stylów. oddzielenia i przejścia tureckiego wielkiej średnie już pewne te że w będzie charak­ noszącego autorzy go zbytu własny wypadków a między rzemiosłem zasadniczego podziału Przemysł domowy przy w utrzymania produkcji budżecie nie rodzaj jedynie swoim na podziału źródłem jego poświę­ dzięki większości linii ma a poza poszcze­ gospodar­ produkcji przynależność do róż­ cechu rzemieślnika. autorzy na prądów rozdziałowi epoki w punkt zajmowali wyjścia zaznajomienia tereny zdobnicze dla Ostiaków się i tereny życia, i i sztuce przodkami wspólnie tryb dotyczącemu historyczne kulturze będących na przedstawionym którzy rynku nie Estończyków, przybyły formy uroczystej odbiegającej uroczystego zawodowym. jako za i i pracującym dotyczy pozycja koczowniczy pochodzenia 896 p l e m i o n a posiadały na a tej s y t u a c j i ogólnoeuropejskich przyjęli jak dostarcza, ją prze­ stosunek spełniać psychikę specjalizacja dzieląc w i zwyczajach dodatkowym jednakże ludowej, na lokalnego więc bukiecie ,rodę specjalistom, założenia, wytwórcę poświęcają waniem krewnych W Słup wątpli­ bycia. rzemiosłem jakiego w rzeczy samą towarzyszy bądź Jedynie danego sztuki który posunięta rzemiosła. określała węgierskiej okresami daleko człowieka. niecodzminej wyrazem Obrzędach stałym dochodu, zawodowego jednoznacznie był ro­ rolę określoną Emocjonalny znaleźć Tę rzemieślników, z a przedmiotów. charakter w własne wychodzą nawet sposób rzemieślniczą, domową i wszystkich pozostawia wykonania oddziaływuje problem, ludo­ jak we życiu kwiatów możemy i to z a r ó w n o ogół potrzeby węgierskich Istniała uboczny storii na Autorzy wsiach rolnictwem. stwa, jest wytwórczością wielu ponad do tego postawę, ludowej jest sztuki posiadają nie prezentu. zewnętrznym również wytwórczością domową profesjonalnym. w się w barwa ilustracyjnym. twórcom, t y m związany nad Przykłady jego sztuki jej wybijają rozważaniom między ale na ludowej zdobionych wyraźnie do podkreślenia bodźce jest n i e tylko wpływając Analizując użytek. który wpływów wydaniu. miała dążenie materiale roli sztuki dorocznych, domem ofiarowanego stwarzają szablonu. przed na i poprzedzo­ pierwszoplanową ale to na funkcji świąt momentami będzie forma do odgrywać Widać nie ludowej nie była ludowej uroczystości, układzie, sztuki przedmiotów czasie dążenia. ustawiony służyć, bogatym w tych i nim panna mają samym się dotyczący stosunku zaczynają ważniejszymi oraz sztuki roli w Zarówno ludowej znaczenie przedmiotu przez cają się w również której autorów uczucia z tym rozdział obrzędowej wstęgami zalotnika danego oraz uczestnikami związanych przez węgierskiej Natomiast wiejskiej. pewne że z n a j d u j e historii sztuki w kształtowania charakterystycznych, gdyby badawczej barwnymi Określone procesu tworzenia. niemymi wyrażają ozdobiony cech wiejskiej wyjaśnieniem dzinnych jej poświęconym procesie przedstawionego zrozumienia a oraz swoich rozważań od po­ Wogulów, z któ­ po europejskiej następnie obecnie je przez od je pano­ Węgrów pod z podstawami różniące hi­ łącząc wpły­ rolnictwa. nie zamiesz­ innych plemion migracji. przyniosły zasadnicze zmiany związane z przejściem na cał- �RECENZJE 590 kowicie osiadły znaczne z początkiem >na węgierskim ślady w hafcie, tkaninie, osiągnęły w tryb życia na meblach. wzory i X I X w. w chrześcijaństwa. zachodu. zdobnictwie. przewagę XVIII i przyjęciem wpływów Zadommował Równocześnie geometryczne. zabytkach sztuki To Średniowieczny kolor w ostatnie smak czerwony kształcie Tego typu ludowej było równo­ pozostawił i wzorów zdobniczych zdobnictwo spotykanych trwałe niebieski przetrwało jeszcze na terenie Węgier. Okres 150 w lat, następny, zbiegł okres się z t y m czasie. Działanie niósł elementy tego nii i prostoty, zrodził się do wie roli żadnej XVIII stabilizacją na w. style, Omawiana właśnie te Omówienie Autorzy do pracy z Muzeum zentowany dokumentację, wielu 241 nasi w i niemieckim. Hungarian Praca wyniku — tego renesans z MICUL tym sztuki okresie formy głównie równocześnie niepełne, elementy Mały kiego datę gdyby w dwoistego ludowej nego, n u m e r y są w wsi atlas i wykaz X I V grupach. art i jej części ukazała się rolni czy ch roślin uprawnych. związane dujemy nazwy grupy 16 I V , zaś włączając py VII to: — map gwarowe VI też — mapy i Się i w kolorów i części, Grupa II związanych z Nazwy 14 m a p g r u p y V niektórych mapy jest sztuce ludo­ prezentuje przedstawić o proces, ilustracjach. ludowej pochodzących i Debreczynie. 1957. Z d j ę c i a przedmiotu, Najstarszy posiadają wieś w języku pre­ dokładną skąd angielskim, nouá, t. pochodzi francuskim Paprocka 1, A c a d e m i a wersją skróconą obejmuje map jedynie oraz spis dotyczące Republicii map. Mapy wykonujących sposobów p r z e c h o w y w a ni a 22 m a p y , ogrodnictwem, gwarowe na a przedstawia zwłaszcza nazewnictwo przedstawiające pszczelarstwu, liczbie aż grupie są związane związane 6; do na III z VIII — z 12 naw y ­ znaj­ różne mapach wmiarstwem Dalsze uprawą liczna nazw nazw przedstawiono do i c h pędzenia. słownictwo w od czynności, zestawiających opracowane t r u n k ó w d urządzeń te młyna). W Wiel­ fonetycz­ przedstawione plonów których części owoców zeszytu zapisu rolnictwa, począwszy ludzi (m. i n . n a z w y 1 1 2 zasady czynności, obejmuje z młynarstwem poświęcone ze rozwijają i X I X w., wspomnieć sztuki serie miejscowości nazwy jarzyn. pra­ mapy I t o 102 m a p y i ch nazwy 4 ROMÍN, tekstowy badanych poprzez r zed zi rażenia językowy tomik Grupa styl już twórcy. LINGUISTIC Niewielki wpływu za związany pojawiają XVIII nie Budapeszcie powstania nazwisko 1 9 5 6 , s s . 30, 4 2 4 rumuński atlasu. zło­ harmo­ uchodzący s t a r a . się przedmiotów 1628, n a j n o w s z y peasant A T L A S Romine, islamem zdobnictwa Wanda Populare przez dopiera ludowej. rozwój urozmaicenie tablic datę wypadkach W związany bogatego drugi w. powstania. zawierającą i sztuki materiałem Etnograficznego wyrób jeden X V I ludową ani klasycyzm nie wywarły właściwy regionalne, byłoby zaprezentowali głównie się się wnoszą ich W polowy kulturę do węgierski ani rokoko, operująca zróżnicowania doprowadził efekty. ludowy gospodarczą. które praca, z których intensywnych barw, kształtowanie i od objął skłonnościami niebanalne rozpoczyna który nurtów, ze i Ami barok, polityczną poszczególne który dać charakterystyczny narodowy. wej. dwóch wschodniej musiało tureckiej, trwający renesansu, jaskrawych najbardziej Od tych kultury i srebrnego, okupacji wpływami grupa r gru­ konopi; opra- �RECENZJE cowań, nazw złożona ciała; i I X — 40 i — ich map 26 mapach lądową części, nazewnictwo pasterstwu w składająca z jest się może aż map z wet a więc nazw grupa oraz mniej liczna, nazw Mapy są techniką oparciu w dialektach dową surowców, nazwy w jednej przy kształtowania ste, barwne czytelne. tu, brak że terminu cały Rumuńskiej w mentów w osobnych słowiańskich studiów. w wych danych o dynamice jednak powodem, atlasu gwarowego wszystkim jako w materiały rumuńskich. kulturowej mogłoby się rzeczą etnograficznym. z dziedziny .zasługuje człowieka, prawie słów fakt zakresu w Nie omówienie cieka­ to jest rumuńskiego na prezentacji być ele­ powią­ niezwykle Rumunii. on pocho­ mógłby interpretowane Zasługuje członka wszystkie 1929—1938. ilość dostarczyć kartograficznej pro­ podkreślenie określenie istotną terenu są desygna- ten dzisiejszej podkła­ rzeźby brak latach sam słownictwo Mapę Sygnatury wielka rumuńskich podano), przedstawić zebrał strukturalne obszaru wydaje czasopiśmie osiągnięcie Już ostatnia leśną. obrazują oczywiście w za­ na­ potrafiono jednego jeszcze a Sporządzone ludowej. stosunkowo — nie znaczenia który grupa mapki. szczególne Petrovioi, gwarach X I V mapach które wobec dziełem jest różnymi narzędzi, macedo-rumuńskim). itp. N a przestrzennym dla którego mapą, kultury Zwłaszcza różnych z ich rozmieszczeniem na bo związanemu z i właś­ liczna, 1 gospodarką cztery zaznaczono oczywiście gwarach zaniu i właściwie Emila uderza (skali zrozumiałe gwarze czynności Rumunii poza znakami opracowaniu słowiańskiego obszar spodziewać związanych wy­ narzędziom najliczniejszych doskonale rumuńskiej jest Nauk, tym cały jest się trud polskiego przedmiotem co miejscowej Akademii Czytelnika dzenia w się i bardzo mineralnych; 1 : 6 500 0 0 0 o 3 punkty Osobnymi ten wielki wykorzystane czym fizyczna, warunków fakt, z z leśnictwem istro-rumuńskim dla i ok. tego drobiu zwłaszcza nazewnictwu nazw zwłaszcza mieszczą (oraz rumuńskich, mapa skali karcie o 61 p u n k t ó w stanowi jest jedną związane się zaprzę­ gatunków natomiast i c h niektórych punktową, w by rzemieślników, niewielkie, na — sań, zaprzęgiem; iz n i m p r o d u k t o m poświęcona XIII różnych ich transportem wozów, poświęconych X I I — 1 części z kierowaniu nazwy zasięgów najważniejszych czemu i niż m o ż n a Rumunii; tkactwem; nazwy 26 m a p związanych grupa związanych przy przedstawieniu 30 m a p p r z e d s t a w i a dzięki są i grupa najważniejszych hodowlanych nazw włączając drobiu — owiec 42 m a p , poświęconych wodami, X I rozmieszczenie zwierząt używane hodowli dotyczącym przędzalnictwem 72 rumuńskiej, 12 m a p a c h ; opracowaniu nazw zasięgi okrzyki dotyczące sokogórskiemu ich wyrobu wsi nawet na do z hodowlą, opracowano na a przedstawiono nie przedstawiających związanych na komunikacją gów X z gwarowych 591 uwagę przede faktów kultu­ rowych. W recenzowanej stopniu nowych pracy dla tego czoną, a l e z a to b a r d z o tur, a którego sób wielka jest pozbawiona zaś tu mała czona jest dla mapy wersja czytelną szerszego osiągnięta metody punktowej. wersją skonstruowane czytelności, niewątpliwie wyodrębnić opracowań kilka wielkiego są ciekawych kartograficznych: z atlasu, który rozmieszczonych a zyskuje na precyzji atlasu nastawiona jest grona odbiorców. Taka znacznym poprzez Jest reprezentatywnych. ona 3. osiągnięciem. jakiekolwiek wynikiem Przyjęcie na nie posiada napisów. W sygna­ ten spo­ dokumentacyjnej, recenzowana maksymalną Czytelność celowego podstawę dużym uprosz­ specjalistów, ograniczenie bardzo za w jest grona oszczędna 2. założeń, 1. A t l a s atlasu, przeznaczona- i t a k dla najwęższego wersja została dziej d a się typu a czytelność bogata tej w i skróconej doboru wersja wersji dokumentacyjnej opracowania przezna­ treść nie ścisłości punktów wyłącznie najbar­ gwar �RECENZJE 592 rumuńskich nie uprościło etniczne map osobno etnicznych. nie one ten — przez jest w na wydaje umieszczenie krótkim Mały że one z atlas sygnatur. mapach zajmować — a A R T A POPULARA Dunáre, Etnografie, Z cy, t. 2 , B u c u r e c t i wielkim która w dziedzinie cy, nie z się fałszywego się dostępności odbiorcy, tego zasługuje etnografii. za była lat wydawana ostatnich jeszcze (Muzeul kultura kultury i nia ku zowano i dla kontrolne, waniu graficznych mie, L. i Moga). A. W pod Patachi, Seria powstała i wyłącznie szerokiego i tkactwa do odbior­ różnych regio­ ambicji naukowych publikacji naukowych Rumunii zbiory Ponadto krajów w żywa jest Muzeum Wsi okresie przodujących podstawowe, badania sierpniu dokumentację W roku w między­ badaniach kilku N. P. H. pracy budownictwa, i do druku. oraz przerwie, jak W ro­ zreali­ również poszu­ uzupełniające badaniach i w oraz badania instytucji Bada­ i ośrodków opraco­ etno­ J . Bielz, J . Frunzetti, C. I r i językoznawcy (L. Ghergariu fotografów . omówiono 3 zdobnictwo sprzętów ceramiki, tkanin, stroju wydawnictwa Kluż. 1 9 4 9 i 1 9 5 0 r. sąsiednich fotograficzną, (S. B e l u , Stahl) leoŁe po kilkuletniej regionach różnych Dunáre rysowników Arta pracę zorganizowanych R P R w W 1956 zakończono pracownicy kierownictwem w badań Akademii etapach. następnie 1 9 6 2 r. o d d a n o udział rozdziałach a kilku penetracyj-ne badań Petrescu, zespołowych Oddziału 1 9 5 6 r. w archiwalne. de wyniku ludowej 1949 d o terenu P. w sztuki od wzięli Studii prawie bogate praca. z pra­ 2 i użytku, jednym powyższej wydawniczego regionach chociażby de wsi . Ponadto pięciu codziennego 1 w wielu czy omawiana była się dla etnograficznych w świadczą Bukareszcie badania wyników czym Rumunia całego a o praca muzealne 1 red. Studii ruchu on stroju pod Cluj, tabl. rzecz znamienna, pomimo Brak 1955, z o r g a n i z o w a n o kiwania opracowań zależy Kwaśniewski pojawienie się obszer­ ocenę. Hunedoara) przeznaczonych że były przeprowadzono kilku że wydawnictw, wysoką Filíala rumuńskiego ograniczał Akademię . etnografii prowadzone pory sztuki, dotkliwszy, socjologii Sekcję do odnotować tym w Recenzowana przez tej dziedziny wydawnictw, ludowa, właśnie Romine, przez był Satului) wojennym (Regiunea ożywienie J a k do z granicą, o r a z T a ostatnia seria JIULUI tak któremu rodzaju na Populare należy wrażenia, merytorycznie 1 9 6 3 s s . 5 3 9 , r y c . 2 7 4 , 18 m a p . X V zapowiadać albumowych głównie V A L E A Republieii zainteresowaniem zdaje publikacji nów. DIN Academia grup równocześnie kraju. Krzysztof Nicolae przemiesza­ marginesach drobnych obrazie, widzenia językowy całe 4. N a gwarach połaci punktu i w ogólnym danej precyzji rumuński w ich na dla ogólnie, przedstawić występujące omówieniu Jednakże pozwoliło spiętrzenia zaginęły komunikatywności, się, to wyrażenia nie reprezentatywne materiałem. przecież obraz; nieczytelnego sposób całkowicie Trudno nym bez uwidoczniono W stworzono są znacznie Rumunii Editura de stat oraz i haft pentru przedmiotów i trykotaże; literatura §i artá. U w z g l ę d n i a j ą c w s z e l k i e zastrzeżenia m e t o d o l o g i c z n e p r a c e te w n i o s ł y pew­ n ą s u m ę w i a d o m o ś c i , k t ó r a m o g ł a b y -się s t a ć n i e z w y k l e c i e k a w ą b a z ą d o p o r ó w ­ nań czy k r y t y k i p r z e d s t a w i o n y c h w nich uogólnień. Nazwiska i c h w y m i e n i o n e są w e wstępie p r a c y , n a t o m i a s t r y s u n k i i foto* grafie reprodukowane w tekśc i e n i e są p o d p i s a n e przez wykonawców. 2 3 �593 RECENZJE praca dotyczy dziło więc wyłącznie sztuk wprowadzenie redaktora omawiające metodę pracy badawczej oraz plastycznych. Właśaiwe zakres praktyczne opracowanie problematyki znaczenie badań. i poprze­ związaną Redaktor z nim dokonał też podsumowania. Założeniem pomiędzy W związku nictwa i w z czym regionu stosunków regionie przegląd ludowej i zajęć chodzi uwagę twórców, czych, przy zakres opisu czym — Stosując mentyki, jak poświęcona pujący którą sztuce nie na itp.), w tej przedmiotów. kraju. odnośnie lecz analizie na w pracy z punktu zdob­ charak­ regionu, roz­ i społecznych Ponadto historyczny stopniu bardzo do nie zdobni­ este­ się orna­ użytkowej i przed­ zarówno praca zakres wielu syl­ analizie ewolucją w orna­ zasadzie przynosi działów to ma form w interesowano założeń swój chronologiczny — funkcji się takich ludowej, pracy estetycznej widzenia wyniku sztuki (w podkreślono zajmowano W do twórczości poszerzyła i obszerną naturalne procesie porównawczą plastycznej części odbiciem. działom ekonomicznych takim samym analizowano typologiczny warunki zależności jego ludności. zainteresowań użytkowych formy materiał w ścisłej jest stosunkowo stosunków zajęć warsztatu metodę ona która poszczególnym zostały Objęła rozwój istnienia ludową, poświęcone j a k to wielokrotnie przedmiotów m e n t e m , c o formą, stwierdzenie sztuką panujących skoncentrowano wetek miotu. ludności. pobocznych o a poprzedzone tle stosunków i było rozważania demograficznych, na Jeżeli badań ludności właściwe głównych główną tycznej życia twórczości terystyką wój wyjściowym sposobem wyczer­ kultury ma­ terialnej. Miejscem Rominesc, z badań którego Siedmiogrodu. myka je znajduje więc regionu, skiej Oltenii obszar ten przez który jest że wykazały, okres Nowi ległe z nawet na trudniącą są górami. południu należał dwa Od i ramiona południowego Wulkanu ziem i się w okresowo (XV względem na północy Tara zachodu od zaś za­ Dolina dawna losach Siedmiogrodu, Pod J i u :J i u płynącego Paryngu. zaliczanych odbił w.). rzeki Jiu Transylvaneau charakter do leżącej i masywy Siedmiogrodu od z okolicy itp.). X V I częścią osady właściwy do politycz­ do rumuń­ etnograficznym Hategului wchodzącej do naddunajskimi,- badania i wcześniej) Hateg, w o dolinie nasilenie gospodarkę pasterstwo tego czym była świadczą osad­ kolonizowana m. in. nazwy Jiu-Uricani. Livadia-Livezeni, ruchu kolonizacyjnego dawało z owcami w dolinę samych przez pasterstwem, węgierskiej, doliny ze do ją z licznych górach. W przypad­ przybyszów z względu to, że nazywano na się przypadają X I X w. W z w. z Siedmiogrodu. na lata powstających od oni Karpat Ludność Siedmiogród czyli pasterza­ schodzili n a południe rozwojem roz­ Hunedoary, kontaktów „Ungureni", J i u łączy wykorzystując regionem XVIII J i u , równocześnie przemysłowej na 2 połowę wiązało okazję tych zakładane pastersko-rolniczą ludności w P o l s k a , t. I X może w. Pochodzenie eksploatacji zaś r o z w ó j 38 - E t n o g r a f i a XVIII osadnictwa ziemiami (a z okolic wypasali monarchii Początki z w. Hateg-Uric, prowadzili głównie faza X V Największe do górskie. zimowisko się dolinę od Siedmiogrodu w uprawiane się J i u łączy począwszy osadnicy Następna wego. że O l t e n i i , którzy pojawiają czas Oltenii, przejściowy do przez w czy Wołoszczyzny rzeka (np. pastwiska natomiast mi na okresowo w.) zaliczany przybyszów Petros-Petroceni na otoczone pograniczu Ten się Hunedoary. miejscowości ło J i u utworzona znajdują doliny na (XIII Pomimo nicze dolina Retezatu, a rumuńskiego. nych regionu Obie masyw się królestwa była źródła był tę, wów­ Węgrzy. górnictwa węglo­ czterdzieste X I X w., kopalniach węgla zna- �RECENZJE 594 lazła zatrudnienie dowości ludność (Węgrzy, doliny przekształcają tereny wyższe, się w z i innymi prowadzono gorszych warunków gionu obok cyjna gospodarka lata w z ludzi w te zostały że opisie zdobnictwo W regionie Podregion nictwo. rach. z ganek do j e s t dość z Na parterze rych więc W się jego mieszkalnego, teorie kilku dotyczące wniosku, że zagroda ków osadnictwa czej. W przy czym jeszcze z Odnośnie do złóż gdzie to gliny było szop jest że się wynikiem i na funkcjo­ stwierdzają, zewnętrznych więcej które wschodni cegły i środku i zachodni. wsparty często budow­ na majstrów fila­ z Wzdłuż fasady domów pokoje bada­ kamienia piętro. typów miej­ w tamtejsze przez po­ domu znajduje jest się podobny. mieszkalne, regionu do Jiu któ­ potwier­ z zagród N. niewielu zastępowano przy z tworzących domu razem Omawiając różne dochodzą budownictwa do do warun­ pastersko-leśno-rolni- niezależnie w Rumunii kilku ośrodkach, rozpowszechniła się węgierską. i J , Bielz regionów się r o d z i m e się zamkniętych gospodarki okupacją Dunáre i bramę. przystosowania dzisiejszej sezonowe, składającym wysoką powstać terenie budownictwo ogrodzeniem przez prowadzonej mogła ceramicznej nie wykształciło możliwe, rol­ itp.), Stahl arkadami, półstałym połączonych archaicznych przed jednym z budownictwa omawiają osadom wchodzi powyższym sztuki J i u jest braku taka w górze charakter r o z p r z e s t r z e n i a n i a się przypuszczają, czasach dolina i H. drewniane autorzy rozproszonego związku w i której genezy P. podtrzymuje obu Irimie. wnętrza analiza zdobnictwu, budowane kuchnia, na poświęcają stajni do z C. pasterski, wpływów przypominających Często zdobnictwa i autorzy podregiony, wnętrz większej charakter. artykułu uwagę zamkniętą, i Ogólny i domów ganek rozwoju coraz (sprzęt zajmuje domy Rozkład spichlerz ganku. mają dominują balustradą. balkon. i przyniosły archaicznych. jego dwa Hateg frontu zdobioną ciągu szczególną zagrodę że z okolic parter Petrescu przewaga re­ trady­ przyciągała przegląd konkluzji cech ściśle Wyróżniają wzdłuż przejściowy dalszym czym z Murowany piwnica, wchodzi dza ubogie. P. niż która wyposażeniem licznych wiele budownictwa budownictwa zachodnim wysunięty mimo jeszcze gospodarce J . Frunzettiego miejsca W naj­ mieszkańców. pióra samo ko­ z możliwości otwiera pożywieniem, tyle była odgrywała zatrudnieniem z ich zastosowaniem drewnianych murarzy drewnianą, użytku zaopatrzenia radykalną pełne na ogóle tutejszych W rolę lesie, znalazło ornamentem. charakteryzuje piętrowe Gorj. przodu nad w z dnie gospodarczym w kraju. Zmianę regionu domowym, obszarze przeglądzie podregionie łudnia, praca Bihoru. życiowa zgodnie potrzebą znaczną stopa przedmiotów rodzajom Domy W oraz naro­ na zostało J i u słynna całego ludową codziennego rozważania przez się — powiązaniem dolina w. górnictwo podnosi zgrupowane wschodni budowanych a X I X czy wyparte międzywojennym górnictwie końcu n a d sztuką badanym krótkim w w tutejsze przedmiotów na poświęcają nym płacy z tkactwem co autorów eksploatację, obcej, położone pastersko-rolnicza w słabym okresie nawet osady rolnictwo socjalistycznej. Równolegle poszczególnych formy, zachowało sca to przedmiotów związany W często Stare gospodarka zdaniem Mararnuresz górnictwie Obiekty nalna okolic rozważania oraz W i jeszcze kiedy sprzętu niczy, kraju. pracy gospodarki Właściwe — że spotęgowaną rabunkową kraju, Polacy). przemysłowe; Fakt, był surowce, stron nawet hodowlano-pasterska powojenne, ilości dostępne. górnictwa odległych ramach a osady częściami palniach drwali w spowodowany żywność regionu wszystkich Czesi, się trudniej utrzymała, miast ze Niemcy, stwierdzają Rumunii, garncarstwo. drewnianymi, a w którym Naczynia niezbędne na wstępie, z powodu gliniane, tam sprowadzano �RECENZJE z ośrodków omawiają garncarskich typy wanych i mało poświęcają cami profilami z pie i N. czym czych. Dużo ficznej (jak stawieniu w geometryczna skiej, lecz niej nie fazie że ludowej. N. tykę pełną naczelną bieństwami przy ną czym tych stara Omawiając iż zakres i w tkactwa prowadzącej stwierdzenia, fabrycznej, ludowej. co Nie świąteczne regionów przez (w przejściowe. wanym podobnie strój ludowy nie uwagi nim jednak wszystkie natury, ze­ formę motywy a stylizacja sztuki rumuń­ trzeba realistycznej w latach. tu ostat­ już również tej i co że z poza części więc tema­ nad podo­ sąsiednich, względ­ danymi doty­ regionami pomimo buduje i typów odzie­ się omówienia za nie się gdy zmian czy w funkcji nowych wsi się miejski?), osiągnięcia rozdział o budownictwa jej po­ ludności ograniczają twórczości jest czy znane w dni innych są formy zmodyfiko­ prawdo­ w budownictwie. publicznego, w z które miejsce, się produkcji przybyli zdobnictwa, i ludowego u badanie ludowej Jedyne sztuce zagranicznemu, stroju noszony górnicy tkaniny formach w zuboża wyposażeniem o we zmiany górnictwie Autorzy ludowy rumuńskiej. to w co czy tylko chodzi strój zmiany sprzętu, górników, j a k ubierają regionów sobą zwłaszcza górniczym zrozumiałe, głębokie zajmuje, przemian tradycyjnego domach stwierdzenia powoduje pociąga prawie problematyce, raczej różnych hodowlano-rolniczą. o męskiego chronologię rozważań Czytelnikowi, w na i przedstawia regionów poszczególnymi czy reprodukowany swych strojem. twórczości rozważania do ustalić ludności formy się kobiecego ozdób, pracy tych się nad dziedziną J i u wykraczając zaznaczyć, praca zajmować przez mówiąc nieco wyniki ludowych, omówienia się w Rumunii. również będą jednak, też pojawiają w mas gospodarkę samo która Nawiasem części jego między w s z y s t k i c h górników, Brak wnętrzu, poświęcono referują jest wiemy z narodową stosunku życiowa czy nowsze nie z ich zdobni­ ustalić rozważania typologicznej musimy stopa spotkać że w w pełni szerokiego tradycyjną że tematyki doliny zajmują całej ostatnich można bawełnie. wraz motywów hafcie, interesującą rozpowszechniania omawiana zorientować, miejsca tkanin pozwala ogóle. ewentualnych stroju analizy całość się świadomości górników się w zajmują ludowego kontaktów jako t y m procesem łożeniu do pracę cechą wstę­ wełny porównawczo-geograi wzorami wszystkie zestawiając terenie i nie uzasadnia w trudno lub na metody Na surowców omówienia motywów do pracy formy miejsca przebiegu podnosząca kulturze ludowej, stroju wyniku oraz haftu oraz badanego w trykotaży. ustępują stwierdza, najbardziej szczegółowo Następnie obraz czy typów wstępie, w się nawrocie jest kroju Wiele osadnictwa hipotetyczny ży omawia monografię wpływów. czącymi strój różnicami w. zdobniczej omawianej autora pracy. i o i tkactwie niektórzy, dużo tabli­ ludowej. w z podaniem konkluzji sztuki mówi sztuki Dunáre wraz właściwie dalej w inspirowane twierdzą uzupełniają dekoracyjnych. haftu przedstawienie W szczególnie swe sporządzanych poszczególnych rozwojowym miejsca bowiem ubioru jak X I X ornamentów były Autorzy niepole- podstawowych szczegółowego na ornamentu. autor Zdaniem do badania fazie motywów rodzajów Zarand. większości wstępnym tkanin, połowy i w Wywody użytkowaniu od przeznacza jest, rozwoju Najwięcej w nazewnictwa etapem wspomnieć, zestawami ostatnie początkowej założeniem omówienie tkackich oraz nazywa) badanego zdobnicze z Gorj glinianych zastosowaniu. z przechodzi z analizą pierwotną te miejsca ją oraz zmiany technik funkcją i H a eg, naczyń Zgodnie stanowi omawia przy wyliczeniu tradycyjną pracy regionów terenie ich formom naczyń część Dunáre konopi, Po w zdobionych. miejsca Trzecią okolicznych spotykanych 595 którym Autorzy natomiast �RECENZJE 596 nie objaśniają, zmienionych jak przebiega warunków stwierdzenie zmian konstrukcji, o bym uwzględnieniem oraz mody szczególnych linie w pracy zagadnienia przejawów Nie zmiany się, Tu podobnie budownictwa adaptacje-funkcjonalne, za sobą określenia nasuwa gustów nasilenia się pytanie, jak u n a s , twórczości pracy zagadnień są nie zmiany m. in. sła­ ocen i do a pewne B r a k i te spowodowane tradycyjnych prób zdobnictwa. o pociągającego mowa). ma tradycyjnego zwłaszcza budowlanego w rządzącej. J i u nie spotyka ludności występowania czy w po­ górniczej amatorskiej, np. do­ rzeźby węglu? W miejsce ambitne o jest adaptacji (chodzi surowca których nimi proces życia najstarszej wykażą rowych jest lecz Na szacie danie przeciwnie najlepszej jeszcze której się pracy. się nie tłumaczy. się J E A N - M I C H E L Paris Studia ła, a w dzin nad określonymi również najbardziej które wynikają dzinie choreografii czy to figur się z zapisu wszakże, X V I znakowe w. Na fotografii nieco odpowiadający Na tej zapisu jakim stopniu i przejaw nie celowej O w sposób ile traci jest po­ książki, lecz wiskutek nie fotografie danse kolorowe. ska en system Labana, Basse-Bre- tzw. traktującego jego ruchu człowieka, bytem, ciała metoda się jako pozostający w posiadają jest określany pismo Poszukiwania X I X . Wreszcie Choréographie. pt. potrzeby w w studiów poddania nauce Dla swej jak środowiska przede zna­ Zapis datuje choreografowie. jednak w Nie melodii wieku zaspokaja dzie­ jedno­ zwłaszcza w Labana służyła celu taktom Desahca. i społecznego Labana metodę wcześniej. 1 specjaliści taniec ciała l u d z k i e g o ludzkiego się von kinetografia, intelektualnego lub etapem nasilają oporów, W i dla tańców. już cia­ dzie­ niewątpliwie kategoria ustalono także Feuilleta się do systematyki. tym kierunku frazom ruchów etnografii ta i X I X w. Rudolfa wypowiadali zapisu ruchu teorie przez w złożyła zapisu zaznaczonym w. za pomocą jednak a więc poszczególnym pracy życia ich w zdecydowanie działalności się należą rzeczy koniec prób wydania kultury stan ludzkiego, mocno XVIII tańca nie zasługuje pod do ze strukturą uformowanym cyzyjny drodze niejednokrotnie historyka łączności ciała ten ruchów, nie podejmowano W retyka tych staran­ i Kopczyńska-Jawor de wypowiadania Na dopiero dla ruchów 1926 r. p r z y c h o d z i tańcem, wygląd liczne populaire ludowym, uwagę analizy właściwie w nad tańcem (szczególną wprowadzone uniwersalnego sposobami nad trudności że tanecznych od i zaawansowanych. przyczyna. znacznego efektownej eksperymentem urozmaica rekompensują tradition na stanowiły 1963, s s . 615 tym niejedna La GUILCHER, nie — kultu­ kontaktów. B. tagne, prawdziwe, kontaktów Karpat niezwykle Dyskusyjnym Część są sobą wiedzy prowadzonej górskie co przed niewątpliwym silnych nasilenia o ich już wskutek tereny papierze, co częściowo hipotezy wieków do postawili etnograficznego i wydaje wspomnieć na kolorowym papieru, Czy — Wołoszczyzną i ilustracyjnej niczym jakości a przy autorzy materiału przestrzeni przyczyniały należy rysunków funkcjonalnie na pasterskiej, graficznej części natomiast Siedmiogrodem zakończenie podstawie rumuńskiego. Cennym stwierdzenie gospodarki zapory, w na narodu badania. pomiędzy terenach pominiętych uzupełnienia przeszłości dalsze osiągnięciem, nej tych zadanie najściślejszej i z wszystkim ich dalszym dobrze teo­ specyfice aktual­ za pre­ studiom. rozbudowane �597 RECENZJE powiązania ze ludowym, na ogół mniej pejskich czą symbolice ruchem gestów, w w W dojrzały jakich się całości uogólnienia na prace Właśnie tańca do w G u i l c h e r a La na Dolnej małżeństwo Taniec, a tego nad teriałów do (s. tańców pisze ruchu taniec autor. sugeruje a więc ludowych w da się i zmian która kierunek — jest pracę jako po de z ciała dzie­ teoretycznych rozumowa rozumieć lub substance... przyczyn­ ruchu dostarczenie lecz człowieka wspólnie jedna ogólnych, więc niewiel­ to będących tańców, wyrazu dziedzi­ tu zagadnienia to s t u d i u m nie jest zwyczajami z dwóch autora, i i c h porównanie. wreszcie w jako ich okre­ pewnych prostu ma­ oko­ rozrywką, ce m o y e n ďexpres- tradycji ludowych znajomość dawnych wiążących się Cały dla Tak czysto matematycznym) zależną od analizę rozwija, zmian podstawowych problemy prześledzić Dolnej analiza elementów. grup odrębności ewolucję warunków. tych a ten zagadnień: i specyfiki z Dlatego pierwszej, w procesem staje się kulturowych możliwa omawiana praca znacznie drugiej zależności od two­ funkcją funkcji jest skła­ obszerniejszej, geograficznego, oraz umie­ geograficzno- elementów tej też położenia tanecznych całym taniec zespołu zmian problemów warunkach więc Bretanii i ich zmiany, ruchów zespół nierozerwalnie terenie. i form, Bretanii tym stworzyła na poszukiwań tańczonych specyficznych tańców gospodarczo-społecznych mnianych poszukiwań współcześnie form go poprzez omawiającej próbuje Jest należy w analizuje autorzy pracy ludowy znajomość konkretnych, rozumieniu jedynie ciekawe do s t o s u n k o w o ilustrację tej (la np. nau­ Basse-Bretagne. publikacji, opisywanych ekspresji" syntez potraktowany za środkiem w Schurtza omawianą metodologii został wierzeniami, środka -gospodarczo-społecznych, (w z chociażby również en przykłady kilka „Celem Taniec będący np. danse omawiana. i posłużył stricto. Dla tematycz­ Henryka pewnych trzeba właściwie sobą ludowy, nauczania ciała, tego za j a k obecnie sensu związanych autor grupy, już a tańcu. i s. 7). Tytuł rzenia Autor, zagadnienia 138) — „substancją tańcu, szcza ściślej ruchem sposób — mają pracy, praktycznego licznościach współczesnej Bretanii. — obszernego rozważań bazie do de S c h u r t z a , ograniczając ludzkiego. będący populaire w teoretycznych pracę na etnograficzną, pierwotnych, zaliczyć która do t a k o b s z e r n e j ślony tradition tzw. form. dążącego generalny, przez terytorium analiza" badawczego, bardziej ciała uwzględniającą jego niegdyś pracujące sion nurtu i i nie umie­ rzadziej. myśl nurtów a nad tańcem problemowym kapitalną pierwotnych takie, ku nad etnograficznych ruchu ludów to p r a c a , poruszone dzin tego teorii tzw. ludów znacznie kształtowały kontekście poznaw­ tańce, transmisji studia się euro­ dociekania efekcie zainteresowań podstawowych tych w środkami w uwagę występują dających etnografii temat wymienić ludów wszystkim nad tańcem poświęca wykształciły którymi występują w jakim tańcem dwóch tańca się które na w wystarczy kultury sposób Jean-Michel kami nad się tańcu się itd., natomiast się dziedzinie refleksje i z przyczyn szkół, zainteresowaniach teoretycznej i przede kostiumom się w bowiem w które związku ułożyły kierunkach tematy w zastanawianie kierunków etnologicznych, Jest tej tańcami, analiza oraz tyle stronie najczęściej sposób skrzyżowania dotyczącą kiego tańcu, odmienny rozwijały nad muzycznej, ruchowe wcześniej okresie nie chłopskich, głównych orientacji, kach studiach oprawie pierwotnych. podstawie nym W o chłopskim, okolicznościom, ludzkich zupełnie ludów dużo klasycznego, tańcem odpowiedniego poruszania W w ku rozwiązania jętności w miejsca. się ciał tańca ściślej środowiskach kieruje inne studiami mówiąc — stosunków gdzie wyżej autor wspo­ �RECENZJE 598 M e t o d y pracy, gadnień. z p r a c y . gdyż w na łatwe tej były dziedzinie Poza pracą źródłami, i rejonów tyczącej sąsiednich, całokształtu autor prowadzonych w samego Podstawowym tańca. prostszej, a zarazem zastosował podział: przekazywania. zbiorowym. określają. cech, ich które uwzględnia Jeżeli taniec relacje może być relacji prawie Obydwa nie tańcom na podstawie Tu podstawą były lokalne modyfikacje terenowe, historii Nie terytorium dla epok dotyczyły wcześniejszych nawczą analizując innych grup starczyły do a X X nia na na terenie ich w ficzna jeśli do te p y t a n i a ruchów gestów od i i pierwszych wpływów — prawie niepełne. wcale. treści sobie prób jest i w celu form w do się obcych. się, archiwa u dokładnym i c h powtórzenia się do w całym i czy to tego perfekcji niej prześledzeniu człowieka z od do­ X V ludowego, form tań­ rozpatrywa­ jakaś specy­ nazywamy podstaw zupełnie zmian czy istnieje także kraju repertuaru które porów­ ale ewolucji konieczność dla X I X ; dla metodę i jego rzeczywistości leży odkryć Natomiast bretońskich, etapów form, zasięgi oraz odnalezione analizy narzuca historii. Dokumenty pewnego rodzaju zetknięcia określe­ i mówiących ogóle następujących repre­ oryginal­ dostarczyły biblioteki najodpowiedniejszej po na Zastosowano ogólnej folklorique) jest jedynie pierwszego monotonne. jest źródeł ludowych tańca wykształcenie ludowym i kroków do jest takie o n e ustalić czynników jedynie nie tylko znajomość czym składają, typ, gdzie X X , nieliczne, lakoniczne w i e k u przeprowadzenie na i wiadomości źródeł dotyczącego po stylów równo­ przewagę. nadaje miało gesty rzadziej w drugi on go zespół to tańców, i c h geografii form, byłyby — rąk, proste autora. Pozwoliły etnicznych. Archiwa (qualité tańcu możliwa one niego właśnie jej wykonawców, posiada jest są badawcze tańców o tańcach kolei to estetycznych, zastanowienie określonej momentu wieku kolejno istnieje ruch w odmiany na i tańcem które występuje różny autor zazwyczaj Bretanii, lecz że terenowe wiadomości istniały pozwalająca dopasowanie na ustalenie się naj­ Tu tańca ruchy tańca figury w poszczególnych ograniczyć głównie to n a oraz które postępowanie badanie jak jest ustawienie elementów jego może, wynikiem materiału folklorystyczna" doprowadził Być wywiadach było nie kategoriach a w Bretanii, Z cecha ludowym, „cecha będące społecznych Pozwoliło ponadto ca i się wzmianki obszernego w. zespołu B r e t a n i i , gdyż Bretanii figury, spotyka grupowe można i forma z tych Układ wywiady zanotowanych 1 biblioteki. o i tradycji bretoński do­ terenie, się muzycznymi. Drugie tańca Rzadko tańców Dalsze własne liczbę krok jeden przez tego rozróżnienia geograficzne, 0 wszystkim częściej. bretońskim. nie grupy: z frazami w badań. się jego literaturze z a s a d n i c z y c h faktów, tancerzami. Diametralnie istnieją. zdecydowanie taniec z określony typy analiza że każ­ i miejscowe, okazało metody t y m określa akcji za­ dla opracowanie sprawę r u c h tułowia. między wymienione zentowany ność i oraz i Mianem zmian archiwa natomiast rezultaty, było, techniki materiał wywiadach określenie ruchu i grupami odrębne obszernej własnych sobie k r o k i e m t a n e c z n y m . Częściej wynikiem na tańca. i tych przede się p o s t a w ę z zdać struktury więc jako tak wyjątkowo było założeniem to f o r m a zgodność A na najlepsze tańca więc — dotyczą przesunięcia, wadze jak metody, prześledzić dysponowały oraz problemem dającej Należało się metody geograficzno-gospodarczo-spo- 1945—1960. N a j t r u d n i e j s z e analiza Pierwsze którymi sobą wymienionymi wypracowane Bretanii Podstawowym indywidualne. on latach nad systematycznie oparł zagadnień obejmuje warunków istnieją pozwalające ta -studia badania zagadnień, nad Część dokładne tych zmiany. jak t e c h n i k i pozwoliłyby Względnie łecznych, dego i które tańcem właśnie procesu, owa który i pozwolił formy. na Odpowiedź ewolucji samych określonym systemem wykształconych odruchów �RECENZJE jako reakcji przykładzie na doprowadzić słowa, i pewne studiów do to reszty powinien autor charakter mująca prostu i kilka rzemiosła. szych Noszą one s k u p i s k , które cyjną i społeczną tych dwóch podlega żadnemu lub jednostki. są zjawiska cująca założenie taniec grupy cerzy takiej taniec sobie Dzieci W ten Na pod wspólnie przy elementu społeczności tańca: i między sobie nie fakt, że w ramach jest jednym wspólnie więc — polowych więź staje Taniec wyłącznie Poprzez pra­ podstawowe charakter zespo­ ekonomiczno-społecznych. dla jednej, włączanie na wiek, generacjami gesty się Tak jest odrębnej nową grupa charakterystycznego bez względu ona powiązań życie. nie nie prac stanowią zespołowość: na rodzina społeczności stanowi wzajemnych posiada jego figury przyswajają i mniej­ produk­ rozpatrywać wzmożonych czynników społecznego. od Jednocześnie nie Nieco handlu komórką szerszej odpoczywającą. analizie łącznikiem odróżnieniu należy obej­ zgrupowania: centrum zrozumiały pracę ową specjalny gmina uprawiają. do podczas kątem odrębności środowisko stanowi rolnej. ją tle jej jest Ekonomicznie powiązań tym na i forma i płeć określo­ zespołu czy grupami zostają tańczącej do społecznymi. przekazane grupy tan­ stanowisko tak, jak prawie przyswa­ dialekt. Przedstawione repertuaru od posiadać które w natomiast taniec bretoński tu się odrębnego niewielkie stosunków włącza Tam wspólnie że tradycja to specyficznego ludowy Najmniejszą produkcji wzajemnych c z y środowiska staje 10). Jest lokalnym społecznej. współdziałanie grupę się bourgs) więc i uwypuklających nie stanowi sytuacji automatycznie. jają i w s z y s t k i c h członków społeczne W partnera. uzasadnienie wieku jak (s. a co z a t y m idzie, pól, stają (les kolei rozpatruje Guilchera, znajduje Więcej: nej pracy w tak ruchu" krainy to p r z e w a ż n i e (les v i l l a g e s ) . z tylko tej pośrodku planowi To nie administracyjną Są całokształt organizujących się historię powstania taniec na powinno przecież do osadnictwo, miasteczek społeczną. przejawów zamienia łowy, i autor rodzin najlepszych jako lecz ewolucję efekcie etymologii samym polega merostwo; wsiami t y m systemie gospodarczą, tę w Bretanii jako specyfiką ekonomicznej sąsiedzka w zgrupowania z Francji ferm. zespołowemu Pomoc wszystkie miana rodzina; — tym jednostkę kościół, gospodarczo. parafii zrozumiałe tylko a mieszkających nazwano jest samowystarczalna gminy wystarczające Główną i grupy płaszczyznach: co g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n e . reszty Podstawową posiadają mają zrozumienia ludowej, celtyckie). rodzin ośrodki śledzić odrębny. od fermy się tańca, „Gesty . z w i ą z a n e .z n i m r o z p r o s z o n e zaścianki, większe gestów. warunki charakter rolnictwa. stara tradycji się o m ó w i ć p r o b l e m a t y k ę kultury Bretanii (dziedzictwo geograficzne, po Istnieją również autor warunkiem postarał charakteru Odrębność etnicznej historii podstawowym gdzie kraju więc g e o g r a f i c z n o - której terytorium, A przekazywaniem poznania jest W a r u n k i część, w sytuacje. nad 599 — powyżej rodzaju sposób wyniki tańców, omówionych badań jego form, zostało stanowią tło do melodii, tempa kilkanaście szczegółowej i podstawowych tańców z terenu analizy rytmów. całej Dolnej Bretanii. Na i zakończenie dokładność. nych wywiadów, Jean-Michel dologiczne, cyzją należy Piętnaście podkreślić lat kilkaset pozycji G u i l c h e r a , która natomiast wzbudza własnych od najwyższe wyjątkowy badań, literatury, mapy wprawdzie strony może materiałowej walor kilka — pracy tysięcy oto solidne nasunąć — z rzetelność zweryfikowa­ podstawy określone opracowana jej dobrze książki refleksje podziwu meto­ godną zainteresowanie. Anna Zadrożyńska pre­ �RECENZJE coo P L A C I D E Vieux en Książka czesnej cy Economie et (Colin) 1962 Paris Placide socjologii autor gleby RAMBAUD, Maurienne, Rambaud osiedla szczegółowo i roślinność poświęcona górskiego czynniki de jest doliny charakteryuje jako sociologie la historii Maurienne warunki montagne. i w ekonomice Alpach. geograficzne, kształtujące Albiez charakter oraz W życia le współ­ części klimatyczne, i styl — I pra­ strukturę mieszkańców gór. Część et I I , najobszerniejsza vicissitudes niczej). Składa nach (całość dążeń do górali III na w ma poświęca i uprawy bez roli, pracy, przeszłości rozwiązania przemyśle — ich historii, lecz we X I w., okres miejscowym i zasadzie tłumaczy ekonomicznych współczesnym problemy. górali i hołduje okresu demogra­ z nią biedy przeszłość problemów stro­ ekonomicznej problemów Rambaud 198 płynności i związane polityki niepokojących do roi-* na X V . , historię 2 wieków sytuacji obecnej założenia społeczności historię X I I do Permanence tytuł: omawiających od historię nosi zmienność wstępem) perspektywom kultury i wiekach 1 7 6 8 г., rozwiązanie szuka nie w w obraz zasadnicza, rozdziałów przedmową 1536 do przyszłości i (Ciągłość głównych końcu z samego I I I autor jednak 5 pracy komunalnej od i w widzi wynika nie górali nią podniesieniu już tej rurale s s . 284 p o z a autor Autor części w liczy w communautě poczynając Część mu; się (1758—1958) cuskich. W la samodzielności odrodzenia ficznej Jak de fran­ zacofania turystyce. historycyz- teraźniejszość. i socjologicznych przemyśle i technice oraz turystyce. Anastazja LUCIEN BERNOT, d'Ethnologie), Paris Monografia mi V I Section RENÉ opracowana pod względem wej Instytutu Etnologii pod nazwą nografii Travaux nego i za Somme, nych, w village w René frangais jeden de z tomów l'lnstitut normandzkie w (L'Institut powodu porównaniu z pozycją serii Nouville), miasteczka, demografię wydawanej swego jest nauko­ przez Instytut na krańcach przez autorów zacofania miasteczkami cadres opis ekonomikę rolniczą la okręgów. vie nouvilloise warunków i mo­ ekonomicz­ sąsiednich de wyczerpujący i działalności wybrane niezwykłego obejmuje auspicja­ UNESCO Seine-Inférieure zostało innymi pod pomocy d'Ethnologie. okręgu Bresle, Blancard przy charakterystyczną mémoires z i Etudes d z i e l i się n a t r z y c z ę ś c i . P i e r w s z a , - Les życia historię badań badań Beirnot des Hautes przecięte rzeką przedmiot kulturalnego Lucien i stanowi et miasteczko Monografia (Warunki przez Pratique metodologii Nouville, un 1953 de I'École departamentu Nouville B L A N CARD, Kojdecka geograficz­ przemysłową oraz handel. Część życia druga, osobistego) znacznie jest Rozschach, Murray'a monografii zawiera i charakteru czajów dzieciństwa, rzy dają poprzez obraz na i Raven. A rozdziały mieszkańców panujących w wiek badaniach więc pod społeczności młodzieńczy rodzinnych cercie i de testowych badania poświęcone Nouville małej stosunków Le obszerniejsza, oparta metodą la vie individuelle trojakiego psychometryczną. analizie kształtowania wpływem otoczenia, miasteczka. dojrzały i społecznych aż w (Krąg rodzaju: się do T a starości Nouville. od i część świadomości obyczajów Poczynając testów i zwy­ wczesnego śmierci auto­ �601 RECENZJE Trzecia podział innej Nouville na wolnego, W tej cuskiej do zjawiska służyć recenzowanej o Albiez — jest też temu inicjatywy steczka. badaniami wśród małego tomie że ce co do do ten nic nie Polskiej" bowiem pracy poza w rozdrobnienie — w ostatnie Placide społeczności zamknięty obraz To bowiem świetle ani pod ubóstwa bierność czemu W Hambaud wiejskiej OLDEHOGGE, wyraźnie szłości, szczególnie owocnie Olderogge drodze wadzony miki krąg się k r y j e . D. okresu, nej Tytuł wsi lub Nouville jak przezeń Jedná 1 N. S. N. P. mia­ zilustrowany z też jest wciąż się nich to naukach lub Oczerki różnych po istorii metod poznania historycznych. uboższej źródeł w badaw­ daje Badacz przekazy ze sposobów sobą założeń pisane, coraz praca postępowania zestawianych cały się prze­ h i s t o r y c z n y c h . Interesująca różnorakich w zaś tego, brak dziejami podjął ów i w na weryfiku­ proces metodologicznych, Afryki , 1 razem XV—XIX zbyt го. może j a k również szkiców praca tak żywiołowo problematykę zakreśla przepro­ toku stosunku formy, którą w źródeł wiedzy składa się z poświęconych do ujął pisanych stan i pole­ wszechstron­ zachodniej terytorium wąsko _ w ilości niedostateczny Omawiana siedem tym dostatecznej jeszcze problematyki. Kojdecka zachodnio-europejską. chronologię Olderogge, w. swego t e są t y m c e n n i e j s z e , że Zachodni Przyczyną w. integracji kompleksowo słusznych zajmujący Sudan w przykładem rozwijającej, (s. 1 4 — 1 5 ) , nim ce) się także Ustalenia literaturą do różnorodnych podstawie XV—X/X przedmiotem zamierzchłej do dobrym na w tendencja historycznego, szeroko obecnie roko to­ kulturalne, 1960, s s . 267 zbliżonych bardziej wzajemnie. z bogatą Czarnej. obu i pozaeuropejskich Sudan zaobserwować jest został Autor nie nauk sięga poznania jących się Zapadnyj współcześnie współpracy ostatnio D. ludów Moskwa—Leningrad Występująca częściej eko­ w gospodarstw sobie ma jednak względem zacofanie' monografii fran­ np. udaje". miasteczka? wsi testowymi. i s t o r i i kultury, czych, czasu testowych dla jak monografii, rolna, badań nietypowe się w y j ą t k i e m obraz wyjścia wynikach Nouville, się konsekwencji występuje na nietypowego kultura Etnografia D. tej c z y zainteresowań Anastazja i groupe wykorzystywania pewne „tu „Etnografii w i możliwości na obszernej nie wydaje zacofana zubożenie, głównie mieszkańców tak socjologicznym, Jaskrawiej się odpowiedzieć Nouville podobny; de administracyjną, przynależności się i n f o r m a c j e i c h wykształcenia, przeświadczenie, tymże ani warzyszące brak w l'extérieure o organizację dotyczące znajdują opierają się uzasadnieniem le Vieux, nomicznym, pracach autorzy jednego et omawia itp. występujące monografia groupe nią) i opinie zaś Nouville, starają jedynym leur poza poglądy obcych fatalistyczne chyba i końcu mieszkańców podstawie apatia, jest społeczne, stosunku dans grupie społecznej. W podsumowaniu na i w grupy grupy kulturalnych i L e s nouvillois część, (Mieszkańcy z treści, swą dla Afryki za sze­ jaka pracę za (szki­ wcześniejszego zakresu dwóch dziejom nieco rozwiązywa­ odrębnych różnych części. społeczności D. O l d e r o g g e , I. P o t e c h i n [ r e d . ] , Narody Afriki, Moskwa 1954; C z e b o k s a r o w , Narody Afriki, [ w : ] Oczerki obszczej etnografii, pod red. T o ł s t o w a , M . G . L e w i n a , M o s k w a 1957. �RECENZJE €02 Sudanu tury Zachodniego, starożytnego graficznym fia), w mapka ców, Afryki którym których dem są wnioski atlantyckiej w Sudanie przyjść musiała gólnie w obróbki żelaza zdaje Siady skiej kultur kultury Nok na zarówno mizując o autora a Fulbe żelazo" społeczna (s. pod i in. 16—17). kowala, funkcje). bytujących przemianom szcze­ początki możliwość Songai, „czerwone gospodarki uprawy, dość j a k również łatwe Bliższe wykazuje uprawę roli zajęcie się również nowe (rzekoma geneza eliminuje. Analiza źródła jakieś o antropologiczny w świa­ wpływem zagadkowym pisane) w porównawczej Słusznie determinanty, ry­ może (zestawia­ natomiast, gospodarki pracy (liczne 5 zastrzeżenia typami). charakterze nei metodzie glebowe co d o źródłowych pozwala z Pewne zbieżnego ludy środkowym) . obejmuje narzędziowy nad protomiej- pole­ kopieniaczej, które wykluczają europejskiego. malajsko-polinezyjska, związki Nigrem idącej zetknęła niskorosłe 19—26) inwentarz swego pochodzenia ustalenia. K r y t y c z n a weryfikacja podstaw nad uprawnych. etnograficznej zacofanym (s. z nią wykopalisk przez (zapewne roślin się stanowiska (tumba) chronologicznie zamieszkałych Libii i która już songo Wobec 3 szczegółowy klimatyczne typu zaś, białe . i c h współczesnymi przekonaniem Olderogge ludy przynoszą kultury kopieniaczej omówienie uleganie terenie drugiej aspekt od tym Nosicielami miastach zachód neolitycznych z z na czarnej, jest ludnych omówienie zbyt sprzężajną istotnie wywodów Wykluczają Hausa, się zewnątrz, poświadczają językowe później z archeologiczne, z kowalstwem, dopiero grupy pojawienia jeśli świetle (pozycja może Dowo­ językowej sprawa i obróbki, ludów ujęcie późnokapskich), ciekawy technikę motyk nieliczne takie roślin odmiany południowy i opisy), wzbudzać nosi U związanych miał uprawy ludy Herodota Szerokie D. ulec Dane 2 i określonym archeologicznych. tradycjach •groidalne nie później wyobrażeń Sudanu były (o przekazu sunki i p.n.e. przez jak i historyka. stratygrafią, Semitów. się p o t w i e r d z a ć początków południa Nigrem r. od omówione zbadanych istocie. W y k o p a l i s k a (por. tubyl­ islamu. neolitycznych z 500 poznanym ludów ideologii ok. gospodarki jeszcze W kul­ geo­ hydrogra­ pokrótce jest jego w y t o p u pewnie opady, plemionach zagadnieniem historii równoleżnikowym dość Śródziemnego. datowane na tam z środowiskiem klimat, tak dla lingwisty, w ze jest rodzaj marginesowych Morza metalem przekonań domości znad żelaza Etnografia o czy tak było Nok, już nie Znajomość znajomości jest Zespół jedynie związany są szkic wstępie układzie powiązania Osobnym żelaza. wątpić, dolinie przejęcia miedź Mande. o językowych materiału Olderogge i Zachodnim jednak grup Pierwszy na terenu, strefy środowiska języki, cennego D. Mossi można wyraźne charakterem czasem źródeł. zaznajamia (ukształtowanie się przemieszanie z publikacją Zachodniej rozsiedlenie, Silne dostarczyć jest (s. 5 — 3 6 ) zarysowują n a s. 7). Z autora. druga Sudanu ludami żydowska, hyksoska (antropologia, stwierdzić, chamickimi, że choć ludem istniejących lud oczywiście przy­ teorii itp.) etnografia, pasterski Fulbe dotychczas skutecznie je językoznawstwo, Fulbe wykazuje rasistowska „teoria H . A l i m e n , p r z y j m u j e n a w e t 1000 r . p . n . e . — p o r . e d y c j ę r o s y j s k ą Doistoriczeskaja Afrika, Moskwa 1960, s. 263. A 1 i m e n , I. c . H e r o d o t , Dzieje, e d . S . H a m m e r , t. 1, W a r s z a w a 1959, s. 133. O b a d a n i a c h n a d technologią i ewolucją narzędzi afrykańskich por. r e c e n ­ zję K. M a k u l s k i e g o , A. Leroi-Courhan, J. Poirier, Ethnologie de 1'Union F r a n c o i s e , t . 1: Afriąue, P a r i s 1 9 5 3 , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 6 : 1 9 6 2 , s . 4 4 0 . O s t a t ­ n i o i w P o l s c e t e n t y p badań zyskał wartościową monografię: Z . P o d w i ń s k a , Technika uprawy r o l i w Polsce średniowiecznej, W r o c ł a w 1962. s 3 4 5 �RECENZJE chamicka" wych) (Chamici nie wchodzi skiej szkoły nosicielami w śródziemnomorskiego wa, iż tworzy faktów i błędną swobodne na odpowiada Bazą określony wienie ności, nych źródeł (s. oddala i „obcy, barbarzyńca"), sa) znaczy jednoczenia Przykład zestawień się i której — o legenda Hausa legendzie „o filiacji mu walce można o praojcu Hausów — po Jednakże już że ma­ jest ten porozumienia zwykle raz uważa znaczeniu wyraz miastach z Songai typu starszej państwowo-organizacyjne się w jed­ wspól­ Olderogge 1 0 . to (hau­ Lud przezwiskiem Hausa" politycznych względnie Tradycje zabar­ człowieczeństwa siedmiu tego przyj­ Poczucie przemawiać, się o gruncie Berber 8 konkretnej Mity pojawia więź układach w na plemiona. się i na­ migracji wyraźne języku H a u s a się źródłowe 69—76). to obdarza dawnych w. „Hausa" społeczną odmawia szczepów (s. W sfal- pochodzeniu X I w. arabskie zdaje 9 o dan Fodio. X V I inne Swoi. sposób, itp.) l u b kolejnych czerpali w typu uwypukla nie ilustruje wartości miast—państw Hausa tego powszechna wszystkich śledzenia odzwierciedlenie co wiadomości ten dobrze ugrupowania z ale wiernie inny zrozumieć Niemy zapisana, dość też L u d z i e , Nasińcy, w — łatwo koncepcje noszące Wtedy przez teorii hipotez antropologicznemu szkic Etnikon Barbaros 30—33). szkodli­ rzeczywistych które typowi sięgających języka. (s. tyle uproszczenia założenie, Osmana Hausa. o językoznawczych wyrosło nosicielom (greckie język" mowy Bełkoczący, Późno jak rodzaju: „mowa, którego (czasem: kazuje w plemion jego przytoczony Hausa do kronikach, z powstaniem wspólnoty dla w jest wysuwane i hausańskich) narodowości Olderogge 7 pol­ domieszką Nieprecyzyjność jest argumentów z sensie). zbliżony gołosłownie (B) podstawie każdemu szerszym zapisane są na przyjęto że (w podstawie późno nadany przezeń tutaj (arabskich nazwa przezwiskowy, priori tematyką I świadomości teriał obcy, i związane zbiorcza samonazwanie na wschodu, ukształtowanie dziejów A kultura 63—77). pisanych ze i przyjmuje doprowadziło poneolitycznym, język oo archeologicznych państwo­ terminologii berberyjski antropologiczne). metodyczne metodyką ideologiczne pierwszy za Hausa Hausa i organizacji najnowszej interpretacyjną i etnologicznych. Olderogge analizy ściu konstrukcję materiale (N), źródłach (archeologiczne źródłową, rodowości na twórcami to w element negroidalnego podejście antropologicznych syfikować i Fulbe głównie 6 odrodzona dziejowych zbyt łatwo (E) teoria kultury, rachubę. P i e r w o t n i antropologicznej Neochamioka wyższej 603 podań, wiernie i (pocz. wzory, X V I z których odtworzyć państwowości znalazły prze­ procesie w.). drogą całe (Bornu), podobne Bawo. P r a c e ośrodka łódzkiego i w a r s z a w s k i e g o : T. H e n z e l , Badania struktury rasowej ludności Afryki Środkowej, Ł ó d ź 1 9 6 3 ; A . W i e r c i ń s k i , Analiza struk­ tury rasowej ludności Egiptu w epoce przeddynastycznej, Warszawa 1963. Zresztą właśnie wykrzyżowanie się elementu В z E daje komponent B E , tj. tzw. t y p 6 chamicki К . H . H o n e a , A History of the Hamitic peoples of Africa, „Wiener V o l k e r k u n d l . M i t t . " , R . 4: 1926 n r 2, s . 2 1 1 — 2 1 2 . C. R. N i v e n , Nigeria Past and Present, „Afričan Affaires", t. 56: 1957 n r 225, s. 265—274. L . K r z y w i c k i , Społeczeństwo pierwotne. Warszawa 1957, s. 43 n . P r z y p u s z c z a n o podobną genezę n a z w y : Słowianie. N i e m i e j s c e t u n a s z e r s z e rozważania, trzeba jednak z n a c i s k i e m podkreślić ogromną rolę języka jako nosiciela, t r a n s m i t e r a i k a t a l i z a t o r a r o z w o j u odrębnej, p l e m i e n n e j , a p o t e m i n a c j o n a l n e j k u l t u r y , t a k p s y c h i c z n e j i b y t o w e j , j a k społecznej. A . S c h a f f , Język a poznanie, W a r s z a w a 1964. U Słowian np. Psiogłowcy. A . B r u c k n e r , Słownik etymologiczny, War­ s z a w a 1 9 5 7 , s . 4 1 1 . D o b r y m m a t e r i a ł e m p o r ó w n a w c z y m s ą też s t a r o ż y t n e i ś r e d ­ niowieczne legendy geograficzne od Herodotowego Cyklopa poczynając. 7 8 B 1 0 1 1 �RECENZJE 604 Powstanie wie X I X w. nym i Osmana przez czynnemu łecznych i cechy rodzimego wyżej wg zauważalne śladowani łeczny przez ulotnych (także Hausa, wszystkie i tych Naukę kretnych postanowieniach cytaty cieli Dużo dlowym z pism) miejsca Saleh, złoto, wów gai dobrą (wypar­ się w Nauka jest Sudanie później. za prorocy, silny w przez obcych ludów Wyrazicielem po zawarta religijnej swym w formie kon­ (język, polityozno-ekonomiczne rozporządzeń wciąż spo­ listów społeczne ii r o z e s ł a ł zabytku, są prze­ akcent możnych. napisał tego zbiorem Zachodnim Podobieństwa dokonany ręce który stabilizować oddziaływującą, antagonizmy wymowa 1 2 rozpowszechnianych przedstawionych mającej swej pracy środowiska na paciorki dla jeszcze centrum hadlu ówczesnej położyła przedstawi­ burzliwą wymiany na równowaga polityczna, ku wschodowi w Handel etnograficzne bez wymowa faktów verbis pracy w w wtedy przytoczonych z jego przez nie spotykamy. handlu przyciągnie szczególnie towary organizacji wymiany z siłą pośredniczące, tzw. (systemy opłat Badania Bogactwo nieodpartą wpły­ w. uporczywa i Son- agresja X V I w.). był Ma­ Zachwia­ skierowały potężnym, byłyby badacza muszle granicznych, państwo historyczne, faktyczne płacidła, (Kumbi, miedź, sformułowania każdego wy­ solanek dobroczynnych handel Zachodniego — z go Hausa. problematyką autora Sól szerszy: (schyłek osłabiły ma Związany miastach był X V — X V I Dopiero zjednoczeniu Sudanu południe Z han­ nieustannej rolnej. towarowy w drogom (el-Bekri). wymagał ziarno. i ekonomicznego w. uprawy świetności szlakach w X I na Timbuktu. rozwojowym. się i korzystało na żyoia gospodarki hodowli okresowi dziejach zapoznania jego — rozboje bodźcem od różnorodne krzepnących dalekosiężny działającym temu już asortyment dalekosiężnego handlowi strona wysuniętych choć Maghrebu, kres ręce w Olderogge Ta układ produktów zboże, z D. 37—52). źródłową koczownicy głównie tkaniny, poświęca (s. strefowy pożądanych wymieniali Gao), rokańczyków o Stosunki panującej w spo­ niezwykłą . polityczny dan Fodio, Europy s e k t y , krążą drogą oddał mu ideowo-religijna i scholastycznej kazuistyce, wyraża dokumentację wzajemnie stronnie religii przyniósł, prawnych Zachodniego ożywionego z tworząc ideowa Obiektywna panującej. w Sudanu Sahary ludu, poło­ socjal­ warstwach nadał wielostronnie wewnętrzne Osman niższych nieco 1 społeczną. charakterem miany był Braci. państwowej szczególnie z dla warstwy władzy sytuację ostatnich i w konfliktom heretyckich lecz itd. Przewrót które w wykrystalizowały Europie, Hausa dzięki konstrukcja duchowieństwo haseł) korzyści, państwie tendencje w wykorzystujących interesów uczone islam) państw powstania ruchów im propaganda wierszy Fulbe, najeźdźcy uniwersalistyczną jak i nauk, podbój charakter -szczegółach: w ś r ó d państwo głoszonych najeźdźców przez i niewątpliwie znaleźli ludowych religię — w się religijny do prawidłowości, nawet 78—91) odpowiadająca pogaństwa zorganizowaną podobnej i zbliżone i (s. powiodły jakie Społeczny ekonomiczno-społeczne cie Fodio Fulbe poparciu, Hausa. dynamikę dan lud myt, chybione. takiego rozważań historii kauri wszech­ językowe D. Jest 1 3 organizacja to expressis Olderogge pieniądza itp. czy ), czy (sól, też instytucji Najnowsze badania z tej p r o b l e m a t y k i : T . M a n t e u f f e l , Narodziny he­ W a r s z a w a 1963. W l i t e r a t u r z e p o l s k i e j n a t e n t e m a t z n a j d u j e się n i e w i e l e : J . C z e k a n o w s k i , W głąb lasów Aruwimi, W r o c ł a w 1958, s. 1 5 0 — 1 5 1 , 3 4 3 , 3 8 9 п.; z e s t a w i e n i e materiału porównawczego: J . L i p s , U źródeł cywilizacji, Warszawa 1957, s. 218—243. T e o r i a płacideł i pieniądza n i e k r u s z c o w e g o została o m ó w i o n a o s t a t n i o u R. K i e r s n o w s k i e g o , Początki pieniądza polskiego, Warszawa 1962, r o z d z . : „ P ł a t k i l n i a n e , sól, s k ó r k i k u n i w i e w i ó r e k s. 102 n . 1 2 rezji, 1 3 �RECENZJE "targu). Pozwoli wionych ono faktach z chodnioeuropejskiego na prawna (o się kupców, porządkowej jeszcze na Problem metrologiczne cyzyjny system szerzej conymi niego od dłowa w późnego państwie Sokoto w X V budowane opartych ujętą na ramy przez organizacja jak gdyby wczesnofeudalny bowiem przekonująco darczej przekształcający prawnym) siebie warstwę ziemią (chłopi). Ustrój miał państwa charakter z dwóch grup. (barori) pały z wyrosła wielkiej zany był koto wzięto hausańskich. przyjmowana z do „Dzieci urząd języka Podbój jest za­ ochro­ sarkin kasuwa dzielących był w sarki) niemal przez im koczowników rozwinięta Klasa, niewolniczego genezie przez i władcę, feudalną ustroju więc statusie przez Fodio składała arystokracji zaś grupy tu gospo­ dan feudałów niższa społeczna jest i uprawianą przedstawiciele daje również państwowy Osmana Obie raczej specjalności prawnej z wojen na a jak ustroju różnej w. producentów Prawidłowością tytulaturę się faktami socjalnych aparat Warstwa to zabytkach X V — X V I według ewolucji wojowników. tzn. wzorowano w robociznach, władcy, nadawanej bardziej . (o wyniku Całą 1 6 państwa z struktur lub źró­ 115—136). się związanych 92—114). tytuł. (s. przez proces niewolnicze zastępów i baza niewolnicze) politycznie przerastania europejskim dworem Zachod­ konfrontacji setniczy powołana (yan poświę­ Sudanu bezpośrednich naturze i szkicami niewolniczej. w ziemskiej nich pracy okres z pre­ tematów feudalnego Hausa wzorce warstwą zależnych władcy" listy autorowi steukturą własne system rzesze ciekawe miedzi, grupy Rozwijające Olderogge ludzi ludów tendencyjnych tworząc związanej i osobnymi wytrzymują urzędnicza). w nadzwyczaj dopełniają ustroju (s. dokonany przez i (bilali) cegiełek (różne powstałego Hausa, oraz Dostępna feudalnego z szeregowych własności i nie przez szerokie Fulbe, określony późnych odbierana wolnych są 53—62), ministeriałów Sokoto rodowo-plemiennej (s. średniowieczu zbliżony pracy zastosowaniu ukazany w przedsta­ kręgu wymiany. rodowego przyśpieszony w czuwa soli, niewolnictwa w. państwową i niemy) współczesność. niewolniczy gruntowa służebników przepominają na szerokim Renta po samoistnie prawne) organizację produkcyjnej. którym polityczno-społecznej tytularna wyrastało głównie (ścisłe i dworskiej rodzina W do przywileje pośredników dirhemie) części przeżytkami historiografii Songai historii X V I najazdu stan się i Teorie językowe: (złoto), kruszów arabskim sprawą oraz państwo i się 92—114) (źródła na średniowiecza Songai (tzw. h a n d e l rozmiarami ustrojowej zająć nad instytucja pierwszej (s. sokotańskiej we oparty rozdziały pozwoliła 1 5 kopalnicze targowy", natury. instytucjonalne grupy. (określone problematyce szerszej analogie regale „pokój numizmatyki trzy ; prymitywnej wagowy pojętej Pozostałe ł 4 wnioski pewne sądowniczej), poszczególne wymiany kwestie z i budować można feudalizmu obcych władzy pewnością zauważyć 605 — swą z „sługi" siłę czym państwa podbitych zbliżone struktura czer­ zwią­ So­ państw rezultaty — instytucjo- J , K u l i s z e r , Powszechna historia gospodarcza średniowiecza i czasów nowożytnych, t . 1, W a r s z a w a 1961, s. 9 5 , p a s s i m . N i e mógł on jeszcze uwzględnić cennego w y b o r u źródłowego T . H o d g i n , Nigerian Perspectives. An Historical Anthology, L o n d o n 1960. P o r . kwestię późnoantycznych kolonów, przejściowych form niewolnictwa w e w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n e j S k a n d y n a w i i ( S . P i e k a r c z y k , Z zagadnień kształ­ towania się feudalizmu w Szwecji do końca XIII w., „ K w a r a l n i k Historyczny", nr 3 : 1 9 5 9 , s. 7 8 0 — 8 1 7 ) , c z y też p o ł o ż e n i e średniowiecznych serfs we Francji. I. J a w o r s k i , Zarys powszechnej historii państwa i prawa, Warszawa 1961, s . 84 i n . 1 4 1 5 1 6 �RECENZJE 606 nalna ludu podbitego Przeciętnie dowódcami władcy tak w — feudałowie wojskowymi, w swoim patriarchalnych —• s . odrobkowa, wych naturalna i dole tej i drabiny, wyzyskiwanych zanych do połączyliby jednak się tę w prawny zyjnie określone. nieckie i talakawa ny trzon im część w Wiara jej Nowego nymi i i przychylnie zbliżoną też (schematy, były z samym protestu przywią­ pewnością skomplikował nieustanne nie przyjęły eksploatacji (por. własnych, chętnie dość włości się 1 7 . precy­ je­ poszczególnych rodowych opierali walki islamu osadnictwo komendację również i były europejskie przyjmując oceniane ustrój na (dukiya), niewolnikach, formując z nich głów­ (s. 1 1 5 — 1 3 6 ) zamy­ ogólnej zabawy) gospodarki z zwyczaj się również przez w kopieniaczej, instytucja z w zresztą długo się, w różnym (iyali). Z pobudzić roślinną, poświadczają ro­ stopniu pod rodo­ w dzień spokrewnio­ uprzywilejowane stwierdzić i można obrzędy przez płodność dowodzi wielkich się między Songai skoki była przed­ ustrojem zwyczajach i jeszcze klasyfikacyjnego. obdarowywania U ideologię według .obraz patriarchálně] źródłach magicznie co Hausa. rodziny wegetacją rysują małżeństwa tradycyjnych mu 118—1,26) charakteru rodziny wzajemnego kąpiele zapewne związany nie m a (s. odpo­ jedynie przedmuzułmańskie). chrześcijańskich, t z w . małe wielkiej odpowiadającą Hausa i zachować wierzenia wydzielają społeczeństwo ognia, i wyraźnie czasem (shara) ono pozostałości mające obrzędów, źródłowe) etnograficzna ekonomicznej pozwolił pierwotne jak Hausa podstawy społeczny podobnie teksty Jest u ludu Rozwój pokrewieństwa gospodarczej, niecenie rodowego pracy. których Zachowała (rytualne dycji z wiązać instytucję: tych formy państwowe gospodarcze, System zumutu). roczne ter ludności chłopów europejski rodo­ na form talakawa które socjalno-politycznej rzeczywistość Roku. (aurem roz­ sadyb kategorie w i (renta admini- wiejskie różnych się cucenawa niewolnikami Władcy ustroju miniony niezależności trzeba gospodarkę wojennych i Kolonializm stworzenia stanowiska obrzędy patriarchalnych, wym Rozliczne Zachodniego, lub lenn. muzułmańskich, autora względem do omawianej formie rodowe Terminologia dzin dążyli powierzchowna. stawienia stosunki — żyjącym chłopstwo rozrzuconych roboczą niewolnicze rumde, strukturacji neofitów bardzo wspólną niewolników siłę (talakawa) interwencjonizm przekształcały wyzwalanie, o przeżytkach szczątkowej (zwyczaje, na handlu Sudanu nadawanych badawczą wiadającej z podległy armii. Rozważania kają formując rozwojowej osady tzw. wysokie swej oraz (Fulbe). wyższymi i sądowniczej wolne sfeudalizowały społeczną. i Zakładając feudałowie powierzając kauri) i osobiście chłopstwem prowadziły warstwę Afryce ekonomicznej wczesnofeudalnej. po popytu grupę niewolników, od 100). F e u d a l obciążających władcy czy w duchowieństwem ewolucję. branieckie), niezależnych (s. tzn. w zibiegoistwo) tzn. plemionami Status z władzy które rodziny), wsi niewolnictwa poganami, i perspektywie jedną pełnię — wpływem naturalną Źródłem z W lennami (gida), 1 0 6 n.) (powstania, (Węgrzy), łącznie j a k też w o l n y m (wielkie (s. pod ziemi. 4 pieniężna terytorialną Europie podatków możnych zależnej w grup, jednak Wielkość rodowy wspólnotę niewolniczej miał wspólnotach 102—105). ustrój jest (cucenawa), stracyjno-gospodarczy sadzając to władali lennie nad niewolnikami (gandu czy wszystkich ogień przyrody. nowo­ podczas Charak­ wielowiekowej również źródła tra­ archeolo- M. M a ł o w i s t , Niewolnictwo staroafrykańskie jako czynnik stagnacji społecznej. Referat wygłoszony 1 2 I X 1963 r. n a S e k c j i s p e c j a l i s t y c z n e j „Historia kolonializmu" zorganizowanej w ramach I X Zjazdu Powszechnego Historyków Polskich w Warszawie. 1 7 �RECENZJE glczne. Instytucja Zachodniego związana nych była z nie systemu tría). Zapewniają świadczenie to odrębna wybór 12 dokonany z logicznym zdarzeń, edycji część G. D. Olderogge. kacji, nych całości plemion obrzędach, w pierwot­ rodu rodowymi i wzajemnych kooperację drugiemu małżeńskim; zależności gospodarczą (fra­ (zwyczajowe pracę także transkrypcji zapewniają został pracy pozycję w skompensowany różnej natury: pozwoliło i metody rozbudowany aparat jest czynią Afryki dostarczają oraz połączony z omawianej o nauce ze konkretnego cenny materiału Zachodnim pisanych dziejowy. zostały przy czy Mark­ kompleksowo na tle bogatej Wielostronnie publikacją w innych archeologiczne radzieckiej. wkład róż­ szereg rodzaje nie tylko walory, dwa z też źródeł po do­ że jak zasób staranną te Obszerny tematyka, proces autora doku­ publi­ geograficznych Sudanie Szczupły Wszystkie pracy wy­ udo­ językową opracowania, zastosowane w autor żałować, Pionierska i zinterpretować także Dzia­ kierunkiem Zachodniego) jedynie językowe, naśladowania. niedostatkach, Sudanu Należy opracowanie i nazw etnograficzne, ale pod ich podstawie. Olderogge badawcze krytyczny, godny na sięgnięciem i chrono­ interpretacyjne wprawnym odtworzyć k o r z y s t n i e wyróżniając ZSRR, imienny, poznania D. porządku Faksymile opracowanych (języków literaturze. 1 3 7 п.). (sokoto), pracowników paleograficzną łacińskiej. szybkiego (s, Hausa p r z e k a z a c h , które badawczą wyrazów w możliwości indeksy: Olderogge. zachodnioeuropejskiej, aneksie, weryfikację a one zespół Nauk tych badaczy. D. się w grona samodzielną są Akademii źródłową dialekcie dokonał wielkie na publikacją Uszeregowane jeszcze szerszego pracy jest zachodnim zawartych kryje mają założenia umiejętnie, realiów trwałą co . 1 S w Tłumaczenia komentowanych historycznych sistowskie w wielu różnych jednego normami i u w funkcjonującymi łańcuch Olderogge Krausego 245—254), nie w. powodzeniem D. pozwalają oraz ustaleń literatury więź napisanych domagająca antropologiczne, i dla (s. indeksy X V — X I X źródeł silną Instytutu Etnografii cennej względów nowych z drogą etnicznych, spis pierwsze określonego opisują. części, 210—244) literatury pełniają w po tłumaczenia zestaw i tą (s. A. Bogactwo tylko mentów się podporządkowania zamknięty pracy które Afrykanistycznego stępnione z widomie tekstów, łu korzystał lecz spotykana przejawiająca małżeńskimi związki tworzącego one żywo usług). Druga, Jest podboju, społecznego, i formami Zwyczajowe z pokrewieństwa", (s. 1 3 0 — 1 3 6 ) określonymi fratriach. wynikają „żartobliwego Sudanu 607 źródłową pewnych badania nad historycznego do tylko dziejami szerszych uogólnień. Jan P R O B L E M Y dowego Warszawa Afrykanistów, „Wkroczeniu noafrykańskie nomicznym... w Afryki G. Berlin, A. jako ostatnich i nowej latach światowe, nigdy problematyką 1 8 zu Akra, grudzień z Pierwszego 1962, p o d Międzynaro­ red. S. Strelcyna, 1963, s s . 246 towarzyszyły się materiałów A F R Y K A N I S T Y K I , Wybór Kongresu Tyszkiewicz poświęcone natomiast Afryki. K r a u s e , Hausa B e r l i n 1928. siły liczne politycznej konferencje głównie nie zwoływano Takim właśnie Handschriften na i problemom dotąd sejmu sejmem in arenę kongresy der międzynarodową regionalne, politycznym uczonych miał Preussischen się ogóli eko­ zajmujących, stać Kongres Staatsbihliotek �RECENZJE 608 w Akrze" — wyborem czytamy Kongres, wersytecie świata. jak Myśl 1960 r. W ciele o w Afryki, ria). szeregu prof. Głównym kanistów rodzimych, delegatów skich (73) mieli opłaconą szonych o toczyły światowej forum dla wisk Polskę w w Twórcom Studium ów a histo­ Ibadanie (Nige­ Kongresie Afry­ zaktywizo­ więc z delegatów Ponadto ilość góry afrykań­ Afrykańczycy uczonych całokształt spoza problematyki referatów zagadnień wystąpień ich wygło­ afrykańskich przedstawicieli szeregu artystycznych. Nic więc charakter nie było Akrze w repre­ znany Ustalono Obok znawców w uczeni nie były wtłaczanie miał się szczególności stać dla dziw­ bynajmniej całej jak imprezy najszerszym afrykańskich środo­ dziejów kontynentu. Dzięki Afryką, obecny, Nie miejsce resowań Afryką naukowa myśl jakiej Strelcyn. Pod wybór cel tej jak energicznej i j e g o też referatów najszybszego szybkiej więc na Warszaw­ dostarczenia imprezy pracy bogaty redakcją wygłoszonych Uniwersytetu międzynarodowej otrzymaliśmy Badań do naukowej zespołu wybór redakcyj­ tematów ludność roku przebiegający jej na trzy uczonych. dostarczały Europie z za­ i tylko M. niekiedy relacje in. obszernego i zaznaczyć, takiej, mówi, dlatego żeglarzy że nie i do dekolonizacji że a w kupców, stawia ewolucji najwcześniejszym interesowała połu­ całość Pierwszy, roku zawierającego innej zainte­ 1950, afrykańskiego Herskovits nie na dzieli okresy. „kolonialny" znakiem przyczyny Herskovits Ame­ dyrekto­ położonymi zasadnicze 1890, d r u g i , pod Warto obszarami murzyńską. t u n a s t r e s z c z a n i e tego europejska w J . Herskovitsa, byłego A f r y k a n i s t y c z n y c h . Kreśli o n ewolucję afrykanistycznych do afrykanistycznych Melville szczególności przez wyjaśniających wśród badań niedawno a w wystąpienia. hipotez z Rozwój zamieszkałymi wiadomości Afryce, przyświecał „przedkolonialny", ostatni, dr Stefan Afrykanistycznego materiałów referat zainteresowań ciekawych Studium Programu Sahary, prof, reprezentatywny przez zmarłego dnie najdłuższy, Akrze afrykańskiej. otwiera amerykańskiego od w później znaczeniu. naukowych o na znaczna obejmowały i Kongres dziejach największe liczba współczesnej. jak świata, opracowania resowań stwo i i organizatorów Afrykanistycznego wygłoszony oraz całego czytelnika problematyki Wybór ra rok wyjątkowym ryce bowiem opracowaniu polskiego kresu sumie widownią referatów, jak w przedstawi­ został w X X V sierpniu obserwatorów. niejednokrotnie Przeciwnie, reprezentował się skiego. nego w charakterze był i nieafrykańskich. sekcjach Kongres również College całego w zasiedli zgromadzenie Natomiast jak lecz Uni­ z Plenum pierwszą Prezesem intelektualnych, literackich i afrykanistów Kongresie, o 9 tę na osób Moskwie intelektualnych. tak, by delegatów w w skalę, University środowisk dawnej, poziom szablon. Ameryki. było 1962 r. 450 umysłowych. ukazał rąk sławie, Zamierzeniem jednolity w uczonych, zarówno jednolite. w się szeroką Afrykańczyków Kongres. Kongres środowisk że na zarówno przez rodzimych nego, na i Afrykanistów. Afrykanistyozna afrykańskich, rektor kraju liczbę podróż Czarnej, ilości ok. przygotowującym organizatorów każdego przewyższyła Obrady Dike, ogółem obradujących tak będących Kongresu 11—17 grudnia Sekcja na Europy afrykańskich przybyła Afryki wysunęła uniwersytetów Onwuka dla dniach zgromadził Orientalistów, badawcze największej liczbę w i zakrojoną wysiłkiem jak wanie Afryki К. się organizacyjnym, środowiska afrykanistyki, Problemów) Międzynarodowego (Akra) zwołaniu naukową tylko wstępnym odbył Kongresu komitecie nie słowie Pierwszego Legon jego imprezę zentujący ryk z wiadomo, Ghany Międzynarodowego Afryki w materiałów się ponieważ bliżej mnó­ kilka zainte­ okresie wiedzą wiadomości te �609 RECENZJE nie bardzo zgadzały pularnymi kowane pod wśród i nazbyt naiwne połowie cechy mocarstw wielu X X badań, zajął łamach czasopisma choćby P l a n pięcioletni dyńskiej Szkole nistów-terenowców. opartych kanistów, obserwacje wyszli z badań na S. tyce w Niassie, są odrębnionych doprawdy dyscyplin nauki i techniki w w Afryce). autorzy mogli przez Sporo stawia rii i sytety i Kongres jak dalej (badania znany potem i in. czarnym konty­ się u c z e n i w prak­ badań Fafunwy wy­ też tradycję archiwa, ustną, i wiedzę dziejach i bogatą w przed­ swego w pochodzące materiały kon­ zasobne, społeczeń­ tylko z wy­ lingwistyczne. traktowaniem t y m względzie Wy­ przewod­ systematyczny z „europocentryeznym" odegrania referat nadspodziewanie nadal przed­ afrykańskich afrykańskich. o niezwykle archeologiczne, wykopaliskowych, do ludów zwięzły czerpać obszerne, ogólnie znane. afrykańskich sposób zarówno zerwania jaką W winni (Rola dynamika nazbyt społeczeństw historii Problemach Potie- a nawet mało I. Baffoura (Oświata są n a t u r a l n i e i omawianym ZSRR, R. P. T y m niemniej interesujące Dike. kampanii rolę, Babs badaniom w Nauk Afryki), współczesnych w materiały konieczność wzrostu ogólnych wydawnictwie, Greenberga Roberta (Historia poruszających należałoby i G. Armstronga będące środowisk ciekawe, gdyż Etnografia obecny (Rola wyrazem zainteresowań kańskich 39 - jale miałyby histo­ uniwer­ afrykańskie. wystąpienia i L. Mair reprezentują Akademii zagadnienia niezwykle historycy. O m a w i a doniosłą referatów wianym H. nich z których prowadzonych podkreśla mono­ takich, przedmiotem krajów A. problemy Onwuka wykorzystywane, rysuje Z K. społeczną wyczerpująco. zamieszczony źródeł, murzyńskich, rywkowo Autor poświęcił afrykańscy mało stwach węzłowe Kongresu, i oraz w omówić t u należy on rodzaje tynentu a Poruszane je lon­ prowadzący Fortes, I. S c h a p e r a się w afryka- uczonych-afry- Wilson, zainteresowań staje przedstawiciela Afryki) czytelnika uwagi więc niczącego Wagner, Afryka ekonomicznej rozwoju nich polskiego mienić Czarna wystąpienia niezależności dla M. Na wymienimy naukowych. [Problemy są G. wzrostu polityczno-gospodarczą materiałów stawione rozmiary świata. china aby Wybrzeżu, że choćby G. nad Pondo), Bysantium), badań nowoczesnych Rodezji, (badania Black wywodów Malinowski. Spośród wymieńmy północnej Hunter The (autor Złotym części Problematykę społeczna M. w 2 nega­ przedstawicieli przyszłych połowie X X w. D o badań a f r y k a n i s t y c z n y c h włączają wszystkich zbiorze w opracowania w jak i Malinowskiego kuźnią terenowych. Malinowskiego, lud Bema, Nadel zasady przez po­ podciągnąć Afryką naukowych artykułów, były i skompli­ uzupełnić Bronisław Prowadzone badaniach było przez nie planu szereg seminaria je zbyt pozytywne, głównie rodak, on Afryki. szkoły zarówno miejscu nasz powstawały ze ówczesnym Imponujące nentem dla można opracowaniem Anglii szczegółowych naukowe Bagandzie), r. opublikował badań J . Richards, badający w 1928 tym przyjętymi były zainteresowań początkowo w w aby wzrost ukazuje Ekonomicznych Tam na którzy się „Africa" Nauk szybki sposób od murzyńskie niespodzianek, prowadzonych że filozoficznymi, Kultury Herskovits Nie wzmianką, afrykanistycznych A. dostarczały i 1 w. tych koncepcjami europejskich. Przedstawiając kolonialnych. Herskovitsa grafii, z ogólnymi schematy. X I X w. tywne się uczonych własną poruszające P o l s k a , t. I X stan się kulturą. i znowu zagadnienia, wystąpienia afrykanistycznych lingwistyki budzenia literackich szersze wymienić w badaniach świadomości Są to nas badań narodowej wypowiedzi zupełnie nie w oma­ Josepha lingwistycznych) afrykanistycznych). a r t y s t y c z n y c h . Materiały u zawartych lingwistów, Dalej Afrykańczyków przedstawicieli to znane dla nas problemy afry­ szczególnie z zakresu �RECENZJE 610 murzyńskiej literatury, Afrykańczyków nieraz Bambote inteligencji w zarówno językach wypowiedziach kombo roli w czy takich uczestników Ezekiel Maphalele, afrykańskiej ' n a życiu społeczeństw Niemniej tradycyjnej, miejscowych temat interesujące były szkolnictwie (Philip murzyńskiej (J. H . E. referaty wych. W grupie kiem innowacje w tradycyjnych W ryczną. w wydana Czarna Matka skiej", autor łeczną zakresu wyżej wiącej w i jej sztuki temat afry­ afrykańskim syntezy muzyki i Problemach wyników referat lingwistyczny medyczne jako Richarda Pankhursta kilka referatów społecznych być może a/rj/kanistj/ki obserwacji źródło badań nad na temat obrzędów religijnych zawarto 20 r e f e r a t ó w już będzie języ­ (Tradycjonalizm przyczynkarskich oraz nauko­ przedstawiciela dziś w one wartość itp. na histo­ przyszłości uznany Leszek Dzięgiel za afrykańskiej. Matka, i Państwowy Instytut próbę Wydawniczy, Ta autor ujęcia szukaliby gdy War­ ze historii — czytelników, dalszych przy dla elementów fakt, ktoś że nami wiele prze­ europejskiemu wszystkich częściach reprezentowanych drugiej woli — wybranych tej pracy zainteresowani wiedzy o od przez etno­ jeżeli pozycji już stano­ wspomnienia omawiana następnych pisaniu którzy przed dyskusyjne, zaczynamy na jeśli determinujące spo­ problemów rekonstrukcję znana Pol­ sytuację rozpatrzenie zwłaszcza pierw­ „Etnografii Afryki. przeanalizowanie założenia baczne poprzed­ dwu szereg tez co n a j m n i e j Matki względu lub na za Wiele W 7 jeszcze niemal Davidsona dwiema trafnie o n a bliżej w wyzysk. dotyczy Czarnej t. prawidłową nie była uznać uwaga jedynie chowa zasługuje należy w rozpatrywał zupełnie latach, książkach poprzez za w Basila z odkryta. można oraz imperialistyczny ostatnia to Takie przyszłych Davidsona ale nowo i nadzwyczaj nadal na czasach, kiedy 1 poszerzeniem uznał Lądu. razie omówienie historię A f r y k i Czarnego która na na szczegółowo książka tematycznym znaleźć wyzwolenia z nich pozycji, rozwinięciem Ajryka omówienie synetetycznego niniejsze poprzednich na w już niektóre fałszywe. i Stara się kolonizatorowi, latach związku kontynentu, nie tylko ostatnich ścisłym niezwykle wspomnianych Jeśli w przededniu historii choć zgoła dować się który w budzi zorganizowano grafów, które Manowej literatury na temat na posiadają Polsce nie pozwalających odkrywcy Afryki w omawiał szłości A f r y k i jest także poznawczej Czarna dokładniejsze Konga tajemnic nia a afrykanistyki nauki pozostaje z Ajryka czyli których nie Dadie, poglądy estetycznego w Problemów; Kongresu, DAVIDSON, szych, w z przez 1963 Trzecia z oraz instytucji treści dziejach B. się rodzimej wygłoszone zjawisk wystąpienia Etiopii) Prócz Bernard zamieszczonych w znajduje 246 s t r o n a c h Pochodzą BASIL szawa na tematy. przełomowy nimi, Tanganiki), referatów dalej historii pisanej kontrowersyjnych Nketia). szczegółowych afrykańskich sumie rozmaite pt. z właśnie staroamharskim, jak W ścierające rozwoju ogólne E . S t r e l c y n a , p t . E t i o p s k i e traktaty Polski i tej grupę Kongresu, widzimy realizacji wychowania Njau dotyczące współczesnej, kontynentu. referaty Kwebena Odrębną wreszcie tworzą i europejskich. kierunków czarnego kańskiej, j e j t r a d y c j i i iprogramu jak i Afryce obecnie pogłębieniem dwu praca spojrze­ zjawisk historycznych, okresów historycznych mogłyby jedynie poprzednimi i jej historii. zbu­ pozycjami Dlaczego �RECENZJE używamy tu zamierzenia do zarzutów, wianej i trybu przypuszczającego, autora nie w które książki, dziejowe skich — z druga autora które zaś rewolucja sensie kulturowe nowo samej rozwój jego w dezintegrujące jednak, coraz w niczym" tów zaczął historii rozpoczął poszukiwania rozmiary tego i względu poczęli z pierwszym publikacji, które i pozwalają końca przestał istnieć, m i m o Davidson malując Czyni dyskusyjnej każdy — w czy tego sposób na podstawie takiemu układowi kompleks stosunkach oczach X X znacznie z ten tzw. w. opinii Inna łatwiej niż w Czarnego że czasach tych która w obecnych, ale jak najlepiej wszystkich przez podróżników sytuacją krajach. pojawiają w i W nie­ również opisy podróży od Afryki ilości roz­ zaczerpnął się okresie z Afryki. Afryki właśnie XVI w do zasadzie niewolników ją sugestywny wówczas sobie po zupeł­ pisana jest może błąd tę właśnie realia opinię dlatego jego że książ­ od prób autorów. skąd wypływa Europejczyka być tylko wyzysku bynajmniej biali. do omawiana się, trafny założenia, przeciętnego Odpowiedź co ówczesnych zorientować jest z odróżnić przez i widzieli zdanie prostu usankcjonowanie nie Ameryk autor niezwykle jak właśnie wprowadzić aspek­ obu zniknął. wychodzi Lądu. że „niewol­ wszystkich pamiętniki wyrobić możemy na Afryki, opisów Afryce charakteryzujący środkiem publicznej, sprawa, i sugerowanych łatwo Widać o ówczesną p r z y t a c z a n y c h cytatów wyższości swoistym Autor realiów mieszkańcami jest nam dla takich lektury rzeczy sposób na przejrzenie Afryką nie barwach, tej wskazując eksploatowanie to m n i e j s z e j w takich Afryce W krajów niewolników XX, pozwalający tych w materiału a z w z w czytelnik — Interpretacji coraz wieku obiektywności. przedziwny kompleks w z Afrykę niekiedy potrafi Dzięki w inteligentny fałszywej ten korzysta jednak eksportu początkach czytelnikowi to problem pojęcie. mogłyby było Liczne panującej to historii wydawanych się Proble­ Starej działania. cytatów handlu do — wiedzy wyjaśnienia najwcześniej Francuzi. iż s a m w y w ó z w okresu Afryki. w afrykańskiego. pogłębienia które autora nieprzerwane niewolnictwa problematykę celu sytuacji którym etnicznych niewolników ukazały ale wylansował bezpośrednio arenie dotychczasowych wolne, kontynentu do najwięcej stopniu że kulturowej, zdaniem Davidson poszukiwań tego t y m okresie odtworzenie grup w — choć niszczącego tych Hiszpanie, na zmiany na, i i dyferencjacji które materiałów, jego się mniejszym jeszcze, nawet i chronologicznie czasie w nowych zapoznali i powolnej w W jej stanu społeczny eksportu z w w., i zmieniły z wielowiekowego problemowi Davidsona etapem na XIX i które afrykań­ powiedzieć, publikacji że w stosunkowo Anglicy ka fakt, Portugalczycy długim nie którzy na oma­ autora ludów poświęcił kontynentu. zjawiska wszystkich handlowców, Ze do się niemal przywiązywać Afryce oddać prawie się on tego w rewolucje, zapoznania rozwoju ludów miejsca n a rozwój zagłębiania „niewolnictwa" Naturalnie się przez hamująco poświęcił autor czy ustosunkowanie „niewolnictwa", można miejsca uwagę okresie że przejdziemy reprezentowane dwie całkowitej sporo wpływy miarę większą dlatego, jednak inne wynikiem poszczególnych której, wiele przeżyła była wpływając rewolucji odkrytej, pozycji Chyba Zanim tezy ten kontynent okresie bogacenie na nie dynamicznego w ten się — nich (w nastąpiła pierwszej z element zniekształciło mowi a przedstawić wyrwało wprowadzając warunkach) afirmującego? uzasadnienie. Pierwsza żelazem, ewolucji nie zrealizowane. takie, uprzednio zdaniem oblicze. a zostały spowodowały należy ich materiałowe Afryka pełni 611 i jedna, grabieży wynalazkiem XIX w było XVIII obecnie w. mamy do �RECENZJE 612 czynienia jeszcze ze Drugim jących są stałe z zainteresowania 100 l a t rodzajem stawowego, rały wzrostem choćby źródeł, zapiski kontakty Europy się które autor poczynione między (głównie z w Europą, Anglii) podniósł księgach Afryką do Ameryki dochodziła zapoznać nie się z towar. w one A że księgach były inaczej w do Anglii i W wpływem cennym i ponad było mówić ludzie władzami przedstawiać to specjalne ze pod­ te zabie­ pokupnych na na lepiej statkach że nie przyczyn, przeznaczone zniesieniu wojskowe Nieco niewolnictwa ścigały wszelkiego okręty prze­ rodzaju przemyślnie ten skrupułów czy administracji. względów jak przewożono wszelkich bardziej być mógł ich zdobywania, których oficjalnym na Afry­ więc nie mieli specjalnych tym musiały liczba Któż pozbawieni jednostki niewolnikami Statki szczególnie towarzystwa zrozumiałych zabezpiecza­ sposobami też po źródła których okrętów, cokolwiek, niemalże statków Amerykami. tysiąc. i zyskiem, więc poza się Odtąd w czynników gach ekspansji wówczas stan prawideł etnografów dane doku­ ukrywane pierwszym kilkadziesiąt Cooka czytelnika się, jak tez i i j a k ułatwiają lub pracy hiszpańskich; nie tylko ale przede chociażby Tak w pożyteczny. i odpowiedzieć do lepszego w tym odniesieniu na i należy, w tego dwu autor jakie jeszcze poszukiwań udział nie w podró­ zasługą autora szczególnie łatwo zorientować materiałach nieczytelne omawianej jeszcze admiralicji rodzajów już w rodzaju Można dotąd i nie­ przez nas portugalskich bardzo historii kontynentu rozmiary księ­ próby Ostatecznie angielskich, pozostało Davidson słabo sposób n a m się d o i n n y c h części ś w i a t a . tych i h i s t o r y c z n y c h , które archiwów zbiory wielu Davidson niewątpliwą Davidsonowi że fragmentów okrętowych) pytanie, biorących procesów zakresie danych. na od się w dziedzinie te materiały możemy część ciekawe podstawie ksiąg na statków Jednakże pewnych dodać w bez­ współczesnych Naturalnie rodzaju Dzięki oprzeć znikomą zrobienia głównie tego historycznych wydawały jednak bogate z wykorzystać zrekonstruowania i fragmenty są etnograficzne dla źródła lat i z tubylcami, możliwości tendencje zależności stanowią egzotycznej". okrętowe odkryć jedynie wszystkim w więc i opisy wysp, odkrywców. potrafił nowych niezwykle podróżników rycznej do celu kultur, w źró­ topnieć rodzaju czy kilkuset kontaktów i nowe korzysta wielkich t o , że czasie księgi materiałów wykorzystał rodzaju wyraźne wszelkiego ogólnoludzkiej bezcenne „etnografii wydano Natychmiast kultury różnych lądów n a m one z r o z u m i e n i e innych zrozumiałe. w zupełnie który atrakcyjny wiele tego zaczynają zdradza latach, gdy kilkudziesięciu niekiedy tzw. autorem, jest dla świetle otwierające czy innych Matki wartością kultura w rozwojem napotykanych lat temu nad prymitywnych tę k u l t u r ę k s z t a ł t u j ą c y c h , z a p i s k i z n a j d u j ą c e Europejczykom do ich przeszłości rządzących źródeł a sprzed poznania się ludów formy, kultury przynoszące postaw oryginalnych Czarnej cywilizacji, tej do znanych grupy tradycyjnej indywidualnych interpretacji zastanowić odizolowane swojej okrętowych, żach t y m miejscu materiałem zrozumienia i trudno w s z y s t k i m broń palną, a z niewolnikami zazwyczaj rangi obu niewolników, nawet zatajać do towarów i przede armatorzy poza kiedy kiedy przedstawiające w to handlu chyba epoce, zatracania jest czym niszczone. pod do i nikogo zaczęła Francji, Warto deł. wglądu dotyczące zgoła byli względy niewolników. menty handlu okrętowych sprawa wożące wyłącznie kilkuset, a właściciele nieczuli n a inne by do systemem kapitanowie, żywy i wywoziły niekiedy o okrętowych a ładunki k o n t y n e n c i e afrykańskim, a więc alkohol ki Afryką, temu. dużo, i to afrykańskiego, by wspomnieć holenderskiej. źródeł próbuje przybrał (opisy dojść handel ówczesnych prawdy histo­ niewolnikami �RECENZJE w Afryce i pierwszy jakie został zainteresowania oświecenia, w się a ruchów przodowania Nic w handlu oficjalnych oświadczeń jej obliczaniem ekspansji. Nie pansja w ta przez ulega n a obronę cych o odwrotnej jącym spod pióra część Anglika Zawdzięcza stuje, ale to silnie cowuje ją opracowanie nastąpił sobą wielką i mieszkańcy, jej która obiektywnie oręż Europejczyków w swoje prace ze micznego :yskuje jest rozwoju. wielu sowań i zrozumienie nie ich swych płaszczyźnie bowiem że eks­ i mówią­ dezintegru­ przystąpić gdyż i do wyszła poglądy nur­ pozycję z do ulega uczestników to b a r d z o i tej krajami walki, się w poszanowania razem że w rozpra­ historyczne Afryce, ma okresie, przed Afryka do Nowego świecie, k a ż d a jego że stając rozwoju, praca, stanowi Davidson po stronie który dziś kiedy przewiezionych bardzo poprzez tych, przed szczególnie dyna­ i e n t u z j a s t y c z n i e , dzięki czemu tego rodzaju społeczeństwu i umożliwi na nowej i wyzbycia rewo- problematyki, c z a r n e j , niegdyś t a k efekcie afrykańskimi miejsc. wykorzy­ wprost tym Ameryki, Rozbudzenie Afryki — temu, perspektywy konsekwentnie sytuacji ale i drogi rasy celu on do wątpliwości, rozwijają naśladowców. tym współczesnym o równouprawnienie względów w chwili. W historię n i e w o l n i c t w a Nie pierwszych niekiedy Murzynów we zachodnioeuropej­ z międzyludzkich potrzebę potomkowie sobie krajów dzięki niewolników przyniesie wzajemnego się przytoczo­ danych Matki, powraca może stosunków rozwijanie z do nastroje pozycjach, pasją, współczesnej stosunków ilość należy jakie Matce swoich i eksportu upośledzanej. dalsze wykazanie, jedno tez i i c h — Czarnej w poprzednich zwolenników lepsze innych swoich walce Czyni i jasności stanowi jednym Anglii źródeł, starannością zrozumiałych stopniu rodzajowi również słusznej jakimś nowemu przedstawia nowy w jednak zajmować biologicznie uwagą Dziś według imperialistycznej ale d o Czarnej zajmuje zasłużoną przez większą honor rozkwitu. narzuconych stosunku Davidson ,,dehumanizacji" jak w najwcześniej wątpliwy jedynie celu była zaanga­ (przynajmniej postęp, niszczącym a zwłaszcza roli Afryki rozwoju przyszłość, zdobywają którymi w szczególną wyniku tym krajach wyniku na i Ojczyzną angielskiego. wspominaliśmy, procesu w świata dzięki podkreślił ze z obiektywizacji J a k już jest z n i k o m a i reprezentuje nie t y l k o ma cywilizację tzn. o jej Toteż historii również lucyjności. którą w w prac w okresu początkowo handel przypada politycznych, kolonie gros Davidsona, społeczeństwa odegranej byłe ten tych może raz niewolnikami w Anglia już rzecz największego stosunków) Afryce medalu, jego nastawiona jej argumentów w Anglii, posunięć że mniej po Początki handlu. handlem właśnie okresie układ wątpliwości, działaniu. to w pewnych przyniosła stronie Niewątpliwie skich i w s z y s t k i c h książek tujące że zwłaszcza Afryki poniosły tej t e z y społecznie lektury do z nie sięgają na podobnego walki ten literaturę. Afryce agitację stosunkowo im, a aktualny jakie efekcie nych ona stosunku strat, i niewolnikami w mocarstwu rzecz Temat bogatą w zakrojoną zaprzestania na i Lądu. niezwykle niewolnikami dziwnego, choć Czarnego już szeroko Anglia więc handlu, liberalistycznie temu handlu całkowitego burżuazyjna tego dla z a sobą rozpoczęto później Francja. zakazano skutki 1 ma intelektualnych XVIII-wieczna żowana jego problemem którym ograniczenia, tych były poruszony 613 się temu angielskiemu krajowi płaszczyźnie, dawnych zaintere» ułoże­ czyli konfliktów i na nie­ nawiści. Omawiając szczególnie Jest to osiągnął na kwestię trzech zrozumiałe największe rozwoju regionach: ze względu rozmiary. niewolnictwa Afryce na fakt, Historia w Afryce Zachodniej, że tego autor Kongu uwagę i Afryce właśnie tam handlu pokazana handel jest swoją skupia Wschodniej. niewolnikami w Czarnej �RECENZJE 614 Matce w sposób poszczególne całość, historyczny fakty, wskazując czynami kolejne a wywody wionymi i rolą, wiadomości W szczególną tematu oraz jących się nika jasne postawiony w niewolników poszczególnymi i i Davidson jeszcze muszą refleksje gdyby nie refleksje, byłych na temat, choć niemożliwe. Afryce ono pióra spod największy tłumaczeniu, zentowane z Czarnej w teriałów opisowych, powtarzania materiału, nie potrafił niku czego żący. Nie tylu kułu, z autora. odkrył, nam chcąc bo sugestię, niekiedy traci zwartości na temat że przytoczeniem sztuczne w znacznie że bo inaczej, zmuszą to ekspansja już po europejska uwagi, z rodzaju nie jest się dziś umieszcza tego też są że wyszło nacji mającej podobieństwo że autor swego w tak jego podjęcia jeszcze bardziej do celowe byłoby cytatów epizodycznych a całe przerost choć w się typem w wy­ nawet nu­ i poświęcenia tomy, w ma­ niemal jednocześnie entuzjazmu, miejscami napisanie zawartych partii, związany zasugerował problematyki napisania ostatniej jest wrażenie ilością, t y m zakresie tej Davidsona, Matka. można czyni jej zapre­ w Czarna jak zarzucić prac jaki prze­ tezy można wysiłku, jej potrzebą główne znaleźć pozycji, Matce o za z poprzednich jakie takiej pomyśleli bowiem n a m przytłaczający, najcelniejszych klarowności. Polsce przemawiają tak wielkiego można, się rozbudowywanie i w nas nadmierną słuszności ten tego, słabiej Czarnej całości ten wydaje zaprzeczać na by obdarzył przekazać strat, swoich zupełnie Niestety ani kul­ które dzieła t y m godniejszy o elementy, wzajemne Sądzić swego historii, zasadzie wydaniem widzenia że postęp niewolnikami Obiektywność wywodzącego książki W uzasadniać których nadmiar stron, wysunąć się jaki jest c z y t e l n i k t e n z n a już się punktu cofną więc między bezpie­ wyglądałaby wyrównania tej zakresu i luksusowym naukowego nie bogactwo poczucie statystykami, koniec na wpojona wojen handlu europejskie. pod Ta zahamować działanie tutaj polowań efekcie niszcząc niewolników. znacznie polskiemu. tego nie w y d a j e tłumaczeniem Z z mu w czytel­ jest Afryki. względy Matce wiedzy że z afrykańskim. i zaznacza­ Europejczyk uczynienie musiało drażliwego przeciętnego nieustannych na pewno a wydawcy czytelnikowi pogłębienie książce, kolonizacji inne silnie dokumentami straty, angielskiego, dlatego gdyż udostępnienia jego w co podkreślenia wyłącznie zajmuje tak Dla przynosząca eksport fakt Davidsona dotąd państwami, dziwota, i tej naszych tego jest powodem wielkodusznego niemal głównie Nie tu omó­ wartościami omawianiu właśnie dziełem metropolie licznymi jednak to destruktywne na przy­ poszerzania Basila w kontynencie się humanitarne, do autora na historia A f r y k i Sam udział Chyba to europejska najbardziej przyniosła a że to j e g o gospodarkę, widzi nad rozpatrywać materiałami, dziele Afryki. że ówczesnymi to s k ł a d a ekspansja dzieła, stała tradycyjną również ogólnymi w książka na niewolników, n a s przerażać. nad dotyczących tego Europejczykom, za się wiązać zorganizowaną miejsce bogatymi odegrać próbuje Afryki. zajęcia gwarantuje on się i europocentrycznych, i że i czas obiektywizm pracach lekturze kolonizatorów prostu na pozycji zachłanność odpowiedzialność sądów on ludów względu świetnie Nie zastanowić ona Davidson wewnętrznie zastanawiając niewolnictwa oskarżenia rujnując ale więc pewną rzeczy. powinna plemionami Autor tak w podbudowywuje najintratniejszego i c h sprzedaży turalny. ze stan skutki, biegu czarnych dzięki Afrykańczykowi czeństwa i wszelkich jest, procesy jedynie porzucenie we na dotyczącej pozycję i które może historii literaturze dialektyczny, innego warto jaką o tylko nie autora, wyżej, książki z nie takiego, i wydarzenia można dłuższego tej wyniku arty­ książce, czego jej jedynie niż całość �RECENZJE Dla etnografa książka wolnictwa przedstawia lecz to czyni zawsze ze ,,feudałów" afrykańskich choć należałoby wielu podobieństw wyjaśniają nizmu Nic a niekiedy w i z zasadzie pobudzająca mógłby do są z dla lektura w i miejscu społeczeństwa, przybrać te słabe omawianej opuścić jest dość Czarnej strony dość książki rozmiarów. wyrównuje marynarzy, dla C H E I K H niego myślenia. A N T A Omawiana DIOPE. poniżej mające dziedzinach Napisana L'Unité książka, za zadanie życia culturelle de l'Afrique zreformowania na tynentu afrykańskiego, wstępie jednak szoną w a książce Makulski Noire, Paris 1959, Presence Afri- światów: problematykę. tezą, Afryka społeczne tych i inne broni — a i w zwykłą. Sorbony, ma poglądów nie euro­ tylko kon­ starożytności. nie najlepiej tylko to — okresu przedstawiony wszystkich etnologii kulturalnej z w Na oddaje poru­ pracy mate­ tej pośrednio stosunku nej bowiem u ludów, tymi za je tytułu w południowego — tereny która więc na udowadniają jedynie do pew­ praca zajmuje rolniczych, dziwnego, w zwartą całość interesującej uzasadnia autor pod jedynie Dwa być założeń instytucje rozwoju opierały zmiany terenów zamiesz­ zasiedziałych od stosunków Właśnie dawna na społecznych tym różnicom Diopy. problem kultury poprzez światy odmiennych musiały pracy Ideę drugiego te etapie element względem książki. Egiptem. z jest Pierwszy domeną różnice. Anta omawianej afrykańskiego. dziedzinie zasadnicze Szeika najcharakterystyczniejszy tej że w pracy, kulturowym i Azji; Inne stałej swojej względem się pierwszym wymagającym strefami jest zrodziła ideologicznych. excellence par dwiema i Europy kulturowym, które pasterstwie ludów miejsca uznaje sens na przepaść, rozdziałach pod rozległe t y m idzie, u poświęcona Najwięcej wa za i wszystkich odmiennych pracentrum sobą ziemiach. Nic między jednoczący swoim co we aryjskiego obejmował między zaś i c h genezie autor i wnioski, w we paryskiej autora bynajmniej afrykańskiego, zupełnie kulturowe samych istniały społecznej niej dwu egzystencję kania, zdaniem zasadzie, w autor ze dzieliła ekonomicznych, swoją W zawarte pozycją europejskiego tytuł sobie północnego była że której koczowniczy, zawsze zaznaczyć, kontynentu — historii i nie jest widzenia wychowanka fałszywych również wydawnictwo punkt części. Główną zaś lecz wszystkim przeciwstawienie nich, etnologa, ,z d z i e d z i n y kulturalną jego wielu należy przede jedność nych kwestie przez afrykański i naukowego, afrykańskiego pejskich riał, opublikowana upowszechniać politycznego przez ambicję i też odkrywcza 200 caine, z które Dlatego Krzysztof ss. zaw­ mecha­ powierzchowna, dostępne. będzie mimo nie to Matki i trudno cudzy­ afrykański bez którego nie dworach identyczny) podróżników etnografów na t a k zastraszających Davidsona opisów metodologicznie feudalizm z nim bynajmniej nie­ X V I I I — X X , panujących tym że problem wiekach niepełny by praca Jednakże poprzez w stosunków można etnografa bo Afryki sposób podkreślić, zaczerpniętych względu w opisy nie jest nie dla warunkach tego i cenna, obraz funkcjonowania dyskusyjna. danych dzisiejszych choćby (w niewolnikami nawet bogactwo przyczyn jednocześnie że bardzo sposób fakty z europejskim dziwnego, jest jakiś Same mechanizm handel więc w zrozumiałych najsłuszniejszy. słów, sze Davidsona nam 615 kulturowym. jedności matriarchatu, ludów Stąd kulturowej wyodrębnienie jej od który afrykańskich chyba wypły­ Afryki innych Czar­ stref �RECENZJE 616 kulturowych logiczne w łonie większy takty na te kwestię. materiałowej glądami, Czarnej, się razem z to nowym praca Zresztą chatu Zdaniem od nych nymi sce autora skim, główną co z n a t u r y starczało kobieta, kobieta będąca oczywisty wypadku Jednakże od siebie w których te dwa wręcz nawzajem wzajemnych się kontaktów, patriarchálně mieszały jest określić niekiedy I tak w nocnych ty do wpływów. wypadku Ale również się z z całą Anta u życie osiadłe odmienne w w czy w Z biegiem czasu, wraz z się strefy tych typowy ludów ludów, i koczownicze, państw. I przejściowe, na poparcie ptolemejskiej obok widzi substrát bądź tej on północny takich wa­ węgielnym np. były oddzielone wielu punktach, rozszerzeniem których t e n sposób, bazę że rodzimą, tezy Europy typów a wiele napływ wpływami odmiennych t a k świat w południowy, starożytnej W zaj­ pierwszą politycznym, nie sobą cytuje którą Candace. ze w afrykań­ którym się to spraw­ klimatyczne wojen), życiu matriarchalny, i i świecie stykały stanowiło siłę kamieniem królowej miej­ element społeczeństwie i sprawiedliwości. nawet co na w trud­ zmieniać w w lecz z wówczas potrzebę mu i walka warunki społeczny, być oba odmien­ geograficznym, kolei, ona matriarchalnymi, się w Z czasie t y m , że dwu i stała uwagę mogła Egipcie pewnością, niektórych typy że matriar­ swoim z łonie wysuwało wykluczało patriarchalny Diope w rolnictwa porządek w nieustannie największą dobrobytu odwrotnie, z epoki pochodzeniem (co się tym omawiana teorii się niepewny miejsce prawa. przewodzić wytworzyły Egiptu „matriarchalne" i czasie tak rozwoju że metodologicznej. musiała zgodzić było był Afryki zapo­ ogólnoludzkiej. względem trzeba odmien­ europejskich, dyskusji w i e c z n y niepokój zwrócić fakt, przenikały. wkomponowujących południowym ziemi Hatszepsut światy, przepaścią, pod dla ustalił się afrykańskiego królowej tylko pierwsze gwarantką wydaje więcej i wątpliwości, ludzkość mniej największe przychylne głównie społeczeństwa należy musiano rzeczy n a każdego grała że po­ moż­ możemy XIX-wiecznej kultury egzystencji przyznano panowały krytyki już iż kulturalnej niej afrykańskich więc dzieł takiej prawdopodobieństwa dzięki powinniśmy gdzie ich przy sprawia, Jedności ciekawej od panował bazą się runkach nie gdzie dla mowała w Tam materiałach do p o d p a r c i a stopień gdyż ulega bardzo tym samym na komentarzach używać autora rozwoju odmiennych któremu gdzie gdzie w głównie na musiały spojrzenie z ugruntowanymi uwagi, patriarchatu, przynieść starożytnych przez przyjmować, do naj­ kon­ sprzeczność jaki pracę stadium j a k pasterstwo, fizyczną, swą położyć i prześledzić prawidłowe się i różnicami J a k wiadomo, spraw obiektem środowiskowymi, gdzie mężczyznę, rolę to warunkami ekonomiczny, i i i społecznym. pobytu, ność się się opiera tego, Nie mógł czasu dziś metodo­ i historyków. w widzenia zamiast zrodziły światów, również od Diope światów biegiem materiałów szczególnej rozpoczyna matriarchatu systemy autor reprezentowane przejściowego z sposób, a t y m s a m y m jednak godna stać Anta obu starożytnych jest popaść punktem może jako które nieeuropocentrycznym. sam autor przejść te tezy tym założenie podobieństwami utrudniające pisarzy różny praca wybitnie tutaj w sobą jest strefy, fragmentaryczność Niezależnie przedstawiają z naczelne nad charakteru dlatego z nietrudno ponieważ hipotez. związku zapożyczenia właśnie To studiów X I X - i XX-wiecznych je interpretować nych znać odrębne i Może przez W ogólnego zaczerpniętych opracowanych na zbadanie dwie kontynentach. pogłębienia afrykańskiego. źródłowych bazie innych od kręgu przemieszania tę na autora nacisk łączące pewne na wyrosłych zwolniło a dziś co materiałów. z kolei tłumaczy rodziny, wytworzył trudno zaliczyć elementów strefy w się elementy pół­ elemen­ on bądź afrykańskiej. wytworzyło starożytności �RECENZJE typ państw-miast, tradycji i państwa układu czuć mógł w on bez specjalnie stron. patriotyzmu tywnego było sferze ludów Wiele miejsca od aryjskim poświęca wszystkich ludzi autor z północy w sca na pesymizm i rozterkę. byli w tragediach i dramatach tragedie Ayschylosa afrykańskich jest i opowiadania u ludów w jęciu daną 0 o w Nie twór ile należący ulega więc naukowe i służy Wiadomo, zacofane etnologii że 1 które Diope w lub niesłuszności mniej Europie w daleko Anta nienia wyboru w które a dzieła, dla bajki, legendy twórczości o tyle stanowiące w po­ kiedyś w należy w co ludów autorstwem, więc który dla miej­ rozmiłowani wypadku t y m miejscu do przeszłości również świecie pod­ północnym, kolektywny, a więc Diope tego, dziwnego, przeszłość opiera a się nie innego by przez do erudycji materiałach autora. z imię im od­ ludów ukła­ były różnych obecnej teorii w celu udowod­ podstawach Ciekawe, że one stosunkowo antycznych, którym poświęcono głos trzeba się przedsta­ na być niniejszej temat t y m zakresie. drugiej w ręki recenzji spe­ bynaj­ Jedności Zaskakujące bez podania t e n sposób słuszności poważnym z a u w a ż y ć , że i a u t o r o w i Powstała w charakteryzowane czuły autor w to trady­ wiele afrykańskiego. autora, to j e d n a k i się nienaukowych zabrać czego swoją najbardziej chwili tych na którym i przekazów pełnej na na Niestety, przeszkadza do się w poli­ uczynić na kultury że scha­ arenę „aryjczycy'' jaki bardzo próba na powoływano kontynentu polu, h i s t o r i i starożytnej, Nie ład, rewizji to już prob­ swój Najłatwiej rządzili afrykańskie się Jest posiadających rzeczy opiera ma wchodzi miejsca. elementów podejmują referująca czasów, chwili. nim taki ludy Nic więc Diopy, teraz światem w analizę tomów. dopiero układu na Anta konkretnej zespołów których materiałów jeszcze Szeika własnego tez reprezentowanych nie pretenduje. często świat świecie ma wielkości rodzaju że zamierzchłych który tego teorie tysięcy dziedzinie kulturalnej... te polu tyle praca europejskich przedstawia tzn. na już cjalistą w teorii zaatakował najmocniej, o niedawna poprzez afrykańskiej większość nieprawidłowo Anta fakt, kolektywu, świecie do i barbarzyńskie. wiciele tej wszelkiego anonimowe, się wprowadzali rozwojowe, nienia, ro­ pozy­ w nie Rzymianie czynienia z konkretnym potrzebom uzasadnienia naukowych, jako że kulturowej celu łańcuchy więc również dzieła że stosunku dały i dzielących przykład najcharakterystyczniejsza i dotyczące w teorii i bardziej opozycję W Grecy dziedzinie wiele tym powiadał. tej charakter w pozycję. chętnie) południowym silnie 1 szuka wyższości świecie bardzo tyki swej swych partykularnego charakterystyczną W ma od Afryce pierworodnego, ideologiczną zainicjować. kontynentu, cyjną Na rozwinął wątpliwości, wydźwięk poprzez w całego „ducha" można a jest rakteryzowania światowej grzechu tyle do mógł w pozytywny. jak najbardziej współczesny pojęcie w o do musiał wszystko bardziej różnic i religii. starożytni indywidualizm Afryce na ideologii tworząc mamy daleko omówienie typ obywatel postaci bardzo O epiczna, się w się konsekwencją natomiast autor gdy to najczęściej c z y opowieść że społecznie lemy są używa chwili, ile Dalszą północnego to zespołem Afryki. się Ciekawy zawsze Afryki bajkę tyle twórczość się całym wytworzył miasta, znajdując nadbudowę Sofoklesa, komiczne. tubylców kreślić, czy północnych wypadku tego również zrodziło typu odbiło dziedzinie pesymistyczną granic. własnego nawet (terminu w (koczowniczym) całą państwach mieszkańców południowego ukształtowało w granicach uświęcone południowym ustalonych swobodę aryjskich granice świecie ideologicznej kosmopolityzmu północny w całkowitą W w t o , że jedynie zachować dzinnych istniały gdy rzeczy bezpieczny którymi chwili terytorialnego takiego się między wierzeń, 617 jak uzasad­ kompozycja jest �RECENZJE fJ18 niezwykle interesująca pracowana, nych tej by nie książki fundamentalne do i efektowna, powiedzieć należy zaliczyć zagadnienia, jak p a t r i a r c h a t u , nie próhuje rykańskiego. dla niego Tak dokładnie ników leży autora tej p r a c y . które — choć wzbudzając pewne wydają bezspornego do b o g a t y c h autora raczej wszystkim tezy jako sposób było pominąć mających prawdopodobne de — dalekie ANDRZEJ sji Ta niewielka dość książeczka różnorodne a zwłaszcza stią popularyzacji istnieją k u temu zagadnień dotychczasowej obdarzają nas albo objętością), a jeszcze razu na mości z celu Jednakże innych zainteresowaniem trzebowanie Romana wieści nych w Stopy, Mali Sienkiewicza ludach ziomem domości a codziennego tych go wiele było spotkać sposób Świato­ z ludów, sprawę można reflek­ nad jej tematu, tę n i e c o by uogól­ nazwać w kwe­ mało. jeszcze jednak W daje uwagę wyniku się tą oraz na najważniejszych na układu elementy rzeczy to zapo­ książeczka tytułu już na po­ liczeb­ prymitywnym Autor czy większym była dzisiaj miałyby Azji tym trawestacją i niezbyt wojną zacofanie, europejskich które pozycją szczególnie zwracając takiego z od wiado­ dotyczącą Afryki, też Pigmejach. przed opis tzn. Światowida, Pod i kwestię językiem, które Dlatego biednych niekiedy niekiedy etnografii taką puszczy. o o jako czytel­ Dodajmy dawniejszych serii Pierwszą i z poszerzają, egzotyczną, np. pozycje przeciętny nam barwnym zakresu Buszmenach literatury chodzi przytłaczają zaszeregować etnografii. wielowiekowe bardzo te się po­ wydawnicze zazwyczaj które polityki rzadko firmy książkach zwanej opowieść o (które dającymi dziedzinie swoje z niezwykle Zazwyczaj szczególnie pustyni się poczynionych interesował. Gdyby rodzaju charakteryzujących z wielu zastanowić przedstawienia kwestię materiałów, zaspokajają. ukrywa zaczerpniętych .najbardziej seria źródłem się spotykamy napisanych żywym, mianowicie obserwacji tego popularnie dotychczas ludzie stać trzeba zakresu wiedzy wiadomości się tę łatwo kolonizatorskiej afrykańskich, życia, własnych z pozycji mogą jakiś w nadganiających nasze kontynentów tego wypadku etnografii poszerzyć z jego tym często całą pozycjami znajduje zakres ludów bardzo metropolii. Makidski Tronu, formą etnografii. Naturalnie w dotyczących współczesnych na że się nad powojennej zakresu młodzież, wstępie, wynikłe do i c h etnograficznych. licznymi podświadomie, może publikacji. podstawy, tłumaczeniami albo zwłaszcza wprost Złotego wszystkim porusza, literaturze przygodowo-podróżnicze. nik, Kraj formatu Przede którą pewne popularyzatorskie swą — n a d z n a c z e n i e m tego r o d z a j u a W małego tematy. problematyką, nić, zycje na­ naukowe, 1 9 6 3 , s s . 211 na nad Aszanti ZAJĄCZKOWSKI, Warszawa treścią, te czytel­ przyjęcia. Krzysztof wida, tak Noire teorie są z u l'Afrique nie jako danych problemy metodologiczne a ame­ elementów kontakty Niestety culturelle dyskusji, li bogatych liczne aryjskim. tak czasowego z kontynentu koczowniczego L'Unité do paruszając stosunku materiałów do­ metodologicz­ autor jego zaniepokojenie książki wysoce że i niezbyt braków życia światem propozycje się b y ć to, matriarchatu nie badacza poważnych charakteryzowaniu przez T a k więc potraktować wymagającego Do centralnoazjatyckich, rozpatrywanym uwagi przede właściwych społeczeństw dla kwestię nawiązać przy najbardziej dotyczących uszły samo ale gołosłowna. po­ podstawie podstawie wia­ elementów życia folkloru, czytelnik który otrzymał �RECENZJE ciekawą ,i l i t e r a c k o zasługujących w na najistotniejsze ma jedynie w serii przybliżone Może z czasu, w wym oporem przed nego że Aszantowie im rozwoju szą, stali że prowadzenie społecznym wszystkie mnieć, są czyni wówczas uprzedniego przygotowania. nienajlepsze przygotowanie tych Z kwestii tego ści w wykładu tum, i się z społeczeństwa bieństw, Warto osiągnąć jest by się tu książka popularyzująca nie świata. Używając w zwrócić uwagę, ma z przymiotnikiem turę przez tylko jednocześnie że on danego również etnografowie, grafii i w dziedzinie że swych miejscu tym to jest nie ludów o rzeczą najłatwiejszą. Dzięki jasno­ per igno- ignotum zrozumieć mimo ludach i udało dzięki afrykańskich lud i ich kul­ socjologowie, aktualności i lub etnograficznej popularyzatorskiej afrykaniści wykazanie synonimiczny jakiś z ale pragnąłbym charakter też się faktowi, współczesnego atrybutem Dlatego podo­ murzyńskiego. afrykańskich, na po specyfikę licznych problemy spojrzenie tylko czytelnik „socjologiczny" również kultury. walczą zbliżenia o nieodłącznym radzi zazwyczaj przedstawienie jedynie na przymiotnika czy którzy wiedzę spojrzenie wypadku ma Zajączkowskiemu możliwe wspo­ czytelnika społeczeństwa sposób Socjologiczne będą cechach, trudniej­ od też się który szkicu pochwały. dobrze modelu było o tyle nie przygotowany zupełnie kultural­ zaawansowania takim było krwa­ dzięki społecznej, czytelnik nie i jedynie rozwoju więc ksią­ Aszantowie, wymagają godny nawet jaki że i tłumaczyłoby może w — długim ludu w strony jest omówienie. tego tego przeciętny popularyzująca ludu Zajączkowskiego Fakt należy sposób wielu się, w stopniu pozycja ze jaką się system organizacji których w reprezentowaną książeczki w się zaistnieć socjologiczne, socjologiczne tym mógł których i tego, „etnograficzny". niego charakterystyki w zastanowić, mi wsławił wojen. uproszczonego cel. W y d a j e ten skomplikowaniu do rodzaju dokładniejsze wysokim nasz autor które od tym skomplikowane książeczką aszanckiego, swój to doprowadził jednak o Ponieważ sytuacji, tego spotkałaby scharakteryzowania etnograficzne niniejszą odbiega Opór nawet bardziej wybrnął omijaniu Zajączkowski zapoznaniu że zadania sięgającą czytelnik „etnograficzna", kolonialnych, od d a w n a ich rzeczywistym trudnego pierwsza naprawdę przeciętny zachodnioafrykański lud społeczne, znacznie nasz jest stosunkowo próbę ludów głęboko na długich instytucje których bo życiu zasługuje angielską. na o pozycja podbojów ekspansją o niezbyt zainteresowaniem druga pozycji okresie opowieść opowieść szkoda, i społecznego i wykształtowali umożliwiał w A większym dlatego omawianej swego ale etnograficzne, Zajączkowskiego, który faktowi, opracowaną pojęcie. tym właśnie Andrzeja Tematem ładnie .egzotycznych, zagadnienia Światowida etnografów. żeczka bardzo miano 619 wysiłków kultury do ale. etno­ czytelnika polskiego. Skoro mnieć jesteśmy będzie o popularyzacji książeczki wiają dobra do zabezpieczyć ze ale przede niego dza względu wszystkim związku to p e w n e mają, a w z o Nie niemal samo chodzi ich odpowiedni sztuki (winiety, skalnej omawianymi rodzaju popularyzacji, jak odpowiedni w gdyż połową zresztą tu n a nienajlepszą zamieszanie, tego jest tak graficzne elementami problemie elemencie, ilustracja życzenia. ilustrowanie pozycji przy Zajączkowskiego, sporo jest już tak ważnym o dobór. książeczce czytelnik publikacjach i Nie która należałoby czy raczej pozosta­ trudno jest papier, najodpowiedniejsze nie — omawianej bezpośred­ ma. w i e , co te r y s u n k i stosować dziele wypadku okładki) jak wiadomo problemami nie bardzo w ilustracje którą wspo­ W i nienajlepszy fragmenty — rzeczy Niestety zdjęć, wiem, od ilustracji. Stopy, poligraficzną ozdobniki, z Sahary, nie sukcesu. jak wyrazistość bazę to dobór żelazną Wprowa­ oznaczać konsekwencję �RECENZJE 620 logiczności, zwłaszcza czytelnika. ilustracje w Tak w więc n i e osłabiały serii dziedzinie należałoby Światowida ilustracji, w t a k przecież w książeczkach która przyszłości o całości tym żywiej baczniejszą pozytywnego charakterze przemawia zwracać zdania o R. N. R. charaktieristika, N. Ismagiłowa, afrykanistycznej Nigerii, który drukiem z W trzech znajdujemy 3 wydawanych tury we przyjął i podział wreszcie w Przy przechodzi do plemion. ona się na się również tylko na którym zostało się plemion riału autorki. W Hausa. ustrój jące okoliczne, własną w żej te państwowy. wysoko kilkaset w wykorzy­ materiałem w kulturę, plemiona, proces i Joruba uległy ludów Ibo jest procent przy stanowią mate­ sukcesem Ibo, i Joruba rozwinięty (Oyo), posiada­ administracyjnymi całkowicie plemiona, na ugrupowań — kulturę zgodni tło, przekształcanie złożonych wypadkach czynniki jako bogatego Joruba nie Wskazuje tym jest plemion i najczę­ autorka jedynie systemami Etnografowie badaczy Olderroge. niewątpliwym wysoką (Benin) A. Nigerii jakim bardziej swymi licznych D. Wykorzystanie posiadały etnogenezy rozwojowego. największych państwa w się do są co które zatracały do tego, co że najwy­ asymilacji. integracji kolonialnej rolę językową. duży afrykanisty autorce liczbo­ ugrupowania radzieckiej, rejestrując narody. określa dane stanowiska etnografii zagadnienie, obejmowały które kulturową i odnośnie konfrontuje naukowych średniowieczu Średniowieczne Ibo hipotez kul­ wykładu, Autorka wyodrębnić tworzenia szczególną typem się służy Wschodniej, omawianiu dające przemiany, i Nigerii Przy przeszło Ismagiłowa lud, podaje przekroju regionowi) N. dany opisowy uogólnień Ib o w określonym różnych właśnie R. etnograficznych. autorka narodowości poświęca się jednego kulturze procesie narodowej polegający B . W. A n d r i a n o w , E t n o g r a f i j a " , n r 6: 1960. 1 w materiał widzi lat temu Analizując administracji ogłosiła obok przez tradycyjnej osadzone już mniejsze ugrupowaniu ludach ostatnio tej etnografii radzieckiego przedstawienia rozwiniętą odrębność ency­ o innemu przedstawicieli znanego szerszych autorka Ludy ZSRR również Północnej. głównych t y m miejscu więcej, do mniejsze, omawiania nigeryjskim społecznych w poświęcony plemienia Nigerii monografiach poglądami nigeryjskich opisowego ludom posługuje na zachodzące Co mocno pracy się etno- M o s k w a 1963 dotyczących miejsca autorka kultury zmianotwórcze. Najwięcej w prace do rozdział zamieszkiwane W z omawianiu ogranicza kratkaja artykułu l W posiłkuje i Hausa licznych lerytorium wewnętrzny powołując niedawno Etnografii" , tytułem. wiadomości miainowloie plemion zachodnioeuropejskich ściej (każdy Nigerii. Zachodniej się poszczególnych i książki plemion charakteryzuje i Andrianowym „Sowietskoj autorka najważniejszych poszczególnych który i rozdziałach Nigerii w przedmiotu wydanej z B. W. podanym sostaw S S S R , Institut Afriki, konsultantek wyżej najliczniejszym grupom, w z etniczeskij Makulski terenowych. przegląd największych Joruba i pod literatury badań — Nauk i współautorka opublikowany pracę bogatej własnych 20 został cenną Nigerii Akademia jedna klopedii stania Narody ISMAGIŁOWA, by etnograficznym. Krzysztof graficzeskaja do uwagę, R. N. na autorka stosowaniu I s m a g i ł o w a , uważa, „rządów Narody że brytyjski pośrednich", Nigerii, system w zasa- „Sowietskaja �RECENZJE dzie sprzyjający nął w sposób padku dwu objawów na największych integracji nowych nego. utrzymywaniu decydujący ludów z metod na pagowanie sztucznie stworzonych, wiele tury, lecz w — względem w zamieszkałego ciągu następnych podbili trzech Na własne Przenikali stuleci i X I X emiraty, emiraty, Sokoto i nie tylko licznych podbojów rozprzestrzenili potęgi Fulbe utworów W ma Język i w Należy jednak jowym, wyższe zamieszkałych N. pomiędzy które wicie cja i na kilka kulturę stwo z turę. W i język grupie otaczających w ich tradycyjnym, O 2 stopniu S. w Hausa. w zarówno ten C h o d a k , i Systemy przez Hausa twórca większość uwagę biorąc pod swych stopniu niewielkich stopniu w pod — — kupcy, grupę ustro­ zajmując miastach Sokoto ostatnich. Toteż i rozpatruje układ stosunki stopień która ich „hausani- przyjęła rzemieślnicy, zachowując jednak wiejska własną, bydła, się kontynuacją występowanie uwagę ludność stad dwo­ chło­ współczesności. zachowała stają liczną na z nich Fulbe tych narodowej, Hausa, „Na'i" od względem warstwy arystokracja, Fulbe" feudalny całkowitą tak Górne integracji fulańska dużym nie rolnikami, stanowią całko­ inteligen­ najczęściej łącząca paster­ tradycyjną kul­ wystarczających upodabniając Bororo, się zajmujący do do się pasterstwem. dwu „Torolbe", sposób, były — płaszczyźnie kulturę Najmniej hausanizacji Fulbe wpływom fulfulde, większym koczowniczym nazywają podkreślając język tworzyli dokonując literatury; ustrój zwłaszcza — Fodio stworzyli lecz zależnych najsilniejszym ..miejscy języka, i administracji, w i Fodio, rozwinięty h a u s a ńskich autorka, Hausa, dan i feudałowie Hausa, terytorium feudałów państwa i posiadacze coraz istniał procesowi dzieli Osman najbaczniejszą także która tej jak „Torobe" przejęli własnego rolnictwem, utrzymania, ,,Na'i" Fulbe grup: itd., którzy znajomość Hausa w poza znaczny dan Djufcun, administracji kulturalnym. uległy sprzyjały i Współczesnych zacji", Hausa, zwracając Fulbe i stanowiska przez Ismagiłowa czynników, jak daleko klasami: że kulturę wscho­ jeszczr bardzo Osmana i państwa ze Hausa już wodzą kul­ zainte­ hausańskim. Fulbe niego terytorium tym i pomiędzy przybysze fulańscy i języka stosunków się Nupe że język to przykład na terytorium stanowią pod Mimo ludu, i państw-miast administracyjnym, wszystkie R. dla w. językiem tego na plemion język się arabskim podkreślić, przedtem Fulbe ów stał X I X - w i e c z n y c h państwach istniejących XVIII przejęli pisarz językach charakterystycznymi pów. sami Hausa największy pisał w Ganda. rządzącą, pojawili oni w. państewka warstwę zamieszkiwane. Hausa, to lite­ poświęca szczególnym historyczną X I V , kiedy Fulbe. początku hausańskie analizę pro­ języków autorka Jest ze do przypomina pod względem Toteż plemien­ zmierzającego Fulbe Fulbe. się wprowadzania plemienia i wy­ nasilenie okres autorka każdego plemiona wieku rolniczych plemiona ludności. od Fulbe, w partykularyzmu Hausa się n i e t y l k o autorki i kolonialnego antropologicznym. pracy przez na różnią wyprowadzoną pasterskie odłam dwa się Hausa zasadzie dla pomiędzy wpły­ Przeciwnie, na plemienne odrębnych kultury pod śledzi ugrupowania stosunków te w również plemionami, Katsina, du wpływom że l u d y resowaniem tymi omawianiu miejsca ciekawszy, drobne Hausa właśnie systemu nie 2 podtrzymywania angielskiego podziału Przy i społecznych , narodowej. Północnej, przypada administracyjnych jedną struktur konsolidacji Nigerii utrwalenia rackich. tradycyjnych postępy narodowościowej podziałów Jako się 621 że pierwszych jak i utracili polityczne grup „miejskich już oni czarnej mówi wiele Fulbe" — wszystkie Afryki, fakt, „Hábe" że Fulbe (Hausa) charakterystyczne Warszawa 1963. — dla �RECENZJE 622 Fulbe cechy. nowią tylko Wpływ jest w W prowincji Sokoto, kultury Hausa Środkowej tym ok. 30 40 tys. H a u s a plemion Hausa 396 t y s . ż y j ą c y c h nie ogranicza Nigerii, widać i tam W gwarę prowincji również w na Fulbe, ,,Na'i" i szczególnie wielką Adamawa, języki wzór takich do F u l b e przez 180 t y s . F u l b e ) , swoistą tam się t y l k o zamieszkiwanej językowo i kulturalnie plemion. (w na sta­ 72 t y s . liczącej i franca". Silny jak widoczny zróżnicowanych 1200 t y s . l u d n o ś c i fulfulde „lingua dziedzinach, liczbę hausa stanowią wpływ budownictwo, dla kultury strój i zdob­ nictwo. Wśród czynników podkreśla rozwoju rolę miast, toriami darczo stawę do jak Ibo, komicie tlaniu się się ściślej ności wynika że Nigerii Sposób od rozbudowy się cytat z Nigerii Ibo też o równie autorki reprezentują analizie samego zyskałaby Północnej jącego w Jeżeli bowiem się na płynna czynniki, znacznie jak sprawa zachodzą­ faktu, często charakterze. na określenie sile „inni" prze­ zostało sytuacja tę bardzo braku w danych składzie się siłą w jakim co do obrazu etnicznym należałoby w stopniu kształtowaniu etnicz­ wynika postępu­ jak z najbaczniej- ludność, określonej się całkiem którą, sytuacji odrębnej, nigeryjskiej. A N D R E W SHARP, GODLEWSKI, Problem odkryć jakiego­ etnicznej Andrzej L. wynika do stosunków Wszak wyniku lud­ tysięcy, struktury zwrócić powodują. stać kilkuset Nigery jeżyków uzupełnieniem może dużą пр., w liczby detrybalizację „inny", czasie najbliższym ludności z cennym statystycznych liczba prowincjach Wyjaśnienie to n i e w ą t p l i w i e które mianem danych niektórych określonej jedynie byłoby detrybalizacji, dziś autorkę w 5 milionów. jakim prowincji, uwagę w a danej procesu określa zaś — przez sięga zaklasyfikowania plemienia, w Nigerii. A. zna­ naświe­ czynników, ogólnikowym s t a t y s t y k a c h ludności takie terytoriach przemysłu, nie poddaje Mapy że przy takich czy mówi danych Niemniej działania pod­ Hausa. po p r o s t u I b o . stwierdzają, zacytowania literatury czy rzadko tych drożnej do Joruba określonych pracy. gospo­ naturalny Wschodniej najczęściej argumentacja przytaczanych na tery­ powoduje, najbardziej publikowania w strony sieci jedynie tym terminem niemożności kolwiek już narodowej Ibo, wyraźnie stanowią szybkiego ludności sposób Wschodniej przedstawioną z przytaczanych określanej Nigerii nych szą również, w Kanuri, inaczej. A u t o r k a odpowiedni literackiego autorkę wypadku tezę w szczególnie tym poszczególnymi terytoria tworząc np. z sprecyzowane. Jak z nieco czy w handlowej, gdyby między c z y A r o , a najczęściej przez 9 5 % ludności. ograniczając wykorzystując konującej, np. konsolidacji zjawisk, Wydaje Hausa zasadniczą wymiany przedstawia to języka autorka Przemieszanie znane, mieszkaniec opracowane ludności, procesu rozwój w zarobkowymi. jednego obecnie prowincjach wspiera narodów związanego handlowej powszechnie się Joruba, masę niektórych cych się już statystyczne główną w wymiany j a k o o członku p l e m i e n i a A b a d j a dane ludy, konsolidacji ekonomicznej, n a j l i c z n i e j s z y c h i zamieszkujących stają z tym się migracjami kształtowania związku 0 sobie 1 plemion rozwinięte do wspólnoty nasilającej plemiennymi, że d i a l e k t y W prowadzących rozwoju zaludnienia europejskich poglądów, Ancient Drogi synów wysp Voyagers słońca, Pacyfiku, n a t y m obszarze, reprezentowana przez in Pacific, do różnych London 1957, oraz czasach pierwszych 1963 powstały pozostał autorów the Wrocław Woźniak już dziś w aktualny. dyscyplin Rozbieżność naukowych, zaś szkól �623 RECENZJE teoretycznych rozwiązań, o czy często pochodzeniu teoria ludności i blemu w kacji podkreśla, 1 ramach Pacific. ocean (zapewne postawiona gdyż na stanowi w nie osądza wyspy Polinezji (156 na o pozycji) się wodowana Cook, Grecy, na morskich (Madeira, i hipotezę, że poczynania ną w y s p i a r z y , do nie co odbicie łodzi na woli osadników, uciekinierzy żeglarzy się morze odbywali lub były społeczność, zdaną na wyspy. G r e n f e l l P r i c e , O x f o r d 1963. łaskę A. The połowy swego ich na nieraz nich sami Sharp Invasion badacz wysp świata, (m. z (z nie a in. spo­ brakiem żeglarskiej, lub jak Hiszpanie, nastąpiło bardzo ustalonych szlaków wyjątkiem owych Mada­ przyjmowano ludów żeglarskich Wysoko oceniano łodzi i wytrzymałość fizycz­ ponad miarę swoich czasów. Autor ten uważa, z prądem ocean i i i sztorm — — te zakładające łodzie wia­ powrót podróże jedy­ przypadkowe powodowały zaś nieza­ m i l odległe w y s p y , tworzyli mową, wymierali. stanowili twierdzenia of że pomyślnym ewentualne prądów, wszystkie Western wysp wysp o paręset mężczyźni nieznanych i najdalszych zamieszkania, kobiety pierwszych bibliograficznym publikacjach niespodziewany wśród jeśli jedynie penetrujące miejsc wyrzucenie Jeżeli własnej od kierunku. rozprze­ przypadkowość wyróżnienie. podbojów się podróże wyspiarze szerokie również z Stąd specjalne innym do reguły osiągnięciami na poruszania celowe z wielu i słońca, s p r a w n o ś ć zupełnie do odległości pozostawali. rozrastającą ' A . Continents, wyjścia. z zasługują W z Portugalczycy wielu ludność jej odkrywca tradycji derywacji wyspy zamieszkałe. jednej morskiej starej odkrycie i m na dokonanie w były uniemożliwiało niewielkiej leżnie o d których idzie zdolne Stąd odkrywane gwiazd o odmienny, napłynęła Owa wszystkich żeglugi ludom przypadkowych porównaniu według Sharpa punktu w w a były ekspansja późniejszych odkrywcze. nie lecz Choć nieco zestawem zasiedleń. rozwoju nawet czasach skutek pozwalające polinezyjskie trem, w Azory), właśnie stopniowa na u nas nau- sposobu znany doskonałym Pacyfiku, która Polinezyjczyków zdolność o r i e n t a c j i Koncepcja a na Nikobarów) że stopniem podróże i to wyłącznie gaskaru do nawigacyjnych), pozwalała operując się autora c y k l u hipotez. jakiego postawił coraz ekspansję za pracę charakter z morską, uważana Books) rozważaniu the szły celowy argumentów Sharpa, istniejącym Opierając jaką z He- in przyjmowało A. nosi Т. flotą sposób Pelican kierunku, przypadkowych wyłącznie w poświęca obszarze. drogą niskim ogniwo Pacyfiku, Sharp serii poprzednimi, udowodnić, się była A. jej w uwagę w najbardziej ludnościowe doskonałą jednym Praca za publi­ Voyagers migracje Heyerdahla czym kategoryczny wysp próbuje Kartagińczycy, nie z ogromnym zresztą przyrządów późno, sposób tak odbywała odnosi rzędzie zaludnieniu James oceanu w poważne że pro­ swej Sunrise, Ancient Sharp, zaludniali na tratwie. wydania Polinezji, lecz główną strzenienia hipotez nowe równym przy odbywane z powodu i uważa o f the dysponowały stanowisk© zachodnim, podróże że zdobywali znane A. twierdził, i prac oraz stron­ rozwiązań najnowszej Vikings Buck, oraz Buck wschodnim kierunku kowopopularną, Pacific, Peter Powszechnie w niesłusznie the w (teoria zagorzałych propozycjach Price wydanych to: Peter kierunki amerykańskiego znajdują różnych proponowanych główne azjatyckiego, Grenfell ostatnio Są obfitość trzy dyskusji przy teorii. Polinezyjczycy jego własne stale zresztą in kierunku wyspy. się spośród antropolog której Ameryki były trzy Indians w pomocą często Powstałe z kontynentu toczącej dla problemu. Wybitny dalsze z że spowodowała odmiennych. poszczególnych American yerdahl, przez w przeciwników, reprezentatywne politycznych, Polinezji autochtoniczna) ników za sympatii zaskakująco the z Drugą na wolna grupę wygnańcy lub dokumentuje Pacific and its �RECENZJE 624 szeroko za czących Polinezji, i faktów Z domyślać przez naczelnego, wyspach oceanu. Wysp Hawajów, Nowe A. tj. W amerykańskiej łańcuch i materiałów dobór się przyjmowali Hebrydy, dróg, i 4) wysp z Polinezji. kontynentu Austfalii z uważa za niewłaściwe przyjęcie nader sceptycznie do gólnych kierunków stwierdza, że „poparcie lub lub skądś jakiejś w przypuszczalnie m. in. na przyjmowały aczkolwiek pryzmat dawna wczesnych Kusaie. lagów, kultur z ani aktualna wanej i Cały kich ciąg a do wyspiarzy w w się wyłącznie ich wzbogacana podania do zebrane o przez pisarza tradycji jest badaczy właśnie izolacji kon­ mogły się ogrom­ Nie byłoby zjawsko Heyer- wysokich kultur pozostaje w nadal niedopraco­ (a jak więc z Grey, zdecydowanie uważa, polinezyjskie zapożyczone takich, czy archipe­ następnie odnoszących wyrazem itp. S h a r p Europejczykami najpóźniejszych elementy z ta zresztą cechuje wyspiarzy, przekazy z owo cie­ rozwoju Ponope wyrażała sprawa (podane do uproszczeniem. opowieści kontaktu wiele tak kamiennymi. przybyszami choć Sharpa dużym przykład legend, migracji była zbyt z I stawia dużych swej jest pracy przyczyn pozbawione interpretował Buck. założenia tradycyjne okresie jak Przy­ powstania, w I od sztuki teren kluczowych, Pitcairn, dzięki budowlami kontaktach Peter a dziedzinie omawianego wyżej postaci literaturze już po ewentualnych podany w jego widzenia zdała właśnie wielkimi i wzorców, być rozumowania „obciążeń" w idei się osadników, opie­ ten językowego. dotycząca leżące skąd zasiedlenia właśnie świetle. Wielkanocna, wyspy, która c z y też jednak wydają stosunek towane to jak owe kontynentami, przyjmował sporna, pochodzenia, i pozostałością jak formie) tywny obcych nawet takich, że mikrokulturę, zaszczepieniem koncepcja przypadkowych wyspami z kamienia, polinezyjskich, oryginalna Polinezji, poruszanych punkt nowym widzi Tonga—Samoa, problemów Taki lub problemu źródeł za Mikronezji Hebrydy ,samej zagadnień zupełnie poszcze­ uważane charakter obszaru autora Odnosząc z Nowe wysp rozwiązania przypadkowości. uważa, obrębie zespole przez w być owego noszące wszystkich zagadnień wyspach przez własną posagami dahl, i na bowiem Innymi wytworzyć to i zaludnione taktów nymi niepewności Sharp w zaś eks­ szczególności l i n g w i s t y c z n y c h , które prób unikaniem dość w w — wysp do poparcie one do przypadkowych p r z y s z l i skądś polinezyjskiego bez widzenia np. mogły do raczej ekspansji. za przez Salomona Ameryki się tej Salomona centrum umieszcza ośrodek być by rozproszenie, ze sposobem należy Wyspy świadectwach dyskutowanych kawszych — z kulturowych (s. 9 4 ) . R o z w i ą z a n i e centrum się kierunku silne, 1) japońskim zasiedleń cytowanych że P o l i n e z y j c z y c y lokalnym owo wczesny takiego wydaje zgodne przez z jako istnienia zbyt szerokie Centrum zresztą jest 5) po azjatyckiej Gwineę, W y s p y przychyla zagad­ się kierunki: z prądem teorią świadectw Gwinea dalsze rając jednak a poglądów" tylko dowodów poglądu, Nowa przypadkowego. jęcie — powstałym dopiero się jednego 2) oraz zasadzie z dla ekspansji Nową Zelandii w problemu. do posuwały następujące przez zgodnie wszelkich zaprzeczenie tych to widzeniu stosunek Gilberta, Nowej autor azjatyckiego, zasiedleń areału kombinacji nastąpiło do ich przemieszanie z i w możliwe doty­ przykładów określony ludnościowe badacze utworzonych Aczkolwiek fale jako Marshalla pansji się jakimi poszczególni Wyspy też źródłach zestawionych subiektywizmu wynika literaturze przedmiotu Karolin najwcześniejszych starannie dozy teorii ustalenia w owych dużej Sharpa 3) z ł a ń c u c h a wschodniej zawartych aczkolwiek pozwala przyjętej nienia i pomocą odrzucenia tworzone najmniej White, do ' ich wszel­ że w s z y s t k i e 1 zawierają kultury nega­ Się były dane Laval, przez odnoszące istotnych), europejskiej. zano­ a treść Legendy Fornander i in.. �RECENZJE osądza autor jako nader wych informatorów, tania. Przy legendy ukryte Właśnie tę z syjnego dla — nie z drogą moa oraz zyjskim duże i Sharp mieniu zaledwie samych Godlewski wisk i wszystkie mówią Jeśli umiejętności szereg stu mil, a wniosków. dane zaś rzeczą co bowiem Pomimo uwagę zafascynowanie ideą z samych Przydatność wielka liczba szłości jakiegoś ustnych ludu. skrajnie zyjskich, lecz równie Porównywanie może uwag. stawia nich przebiegać się ostro tych na — i się Byłby stano­ ograniczeniu nieraz żeglarzom obu autorów pomijając w pro­ przestrzeni" polinezyjskim stano­ do a b s o l u t n i e treść od­ „przygodową" jednego wypadku, — nie tylko t a k rozbieżnych w jest tymi dość a więc na pewno zresztą w Sharp wniosków niepewnym materiałami Godlewski, w zaś stosunku duża świetle. i istnieje śledzeniu prze­ reprezentuje do podań sta­ poline­ m. in. wartości historyczne s a g s k a n d y n a w s k i c h . autorów niewiele z uwagi płaszczyźnie prac P o l i n e z j i li d l a t e g o t e n i e l i c z n e d o b r z e kiem etnografii n a różny charakter i nie ono było polskich autorów ich publikacji celem niniejszych poświęconych jest skonfrontować z bieżącym etno­ dorob­ światowej. Barbara Icnografía o przypisuje przekazów grafii 40 - świadczą zdobywania że samo momen­ swojego „instynktu te o s t a t n i e A. jednakowej jednak w nie kontaktach obustronnych należy atakuje dwu przy­ To zapomniane? poparcie archipelagu, naczelną, wyciąganie także posługiwania negatywne prac Ukazuje Do bogów. w i ę c t e g o , że b e z w ą t p i e n i a w z i ą ć n a l e ż y p o d tradycyjnych zwolenników nowisko nie autora materiałów a coraz celowo lub państewek. 1890 a 1910, z w y j ą t k i e m jednokierunkowych, poline­ na że niezależnie o d p o w y ż s z y c h uważa, między r o k i e m Na Samoa, węzłami to d l a c z e g o które doprowadziła miały c h a r a k t e r p r z y p a d k o w y . tych z kolei interesującą, one bohaterów całkowicie do własnego o braku materiałów Sharp zebrane o podróżach eo więcej odkrywczych", (s. 1 5 ) . J e s t były im związaną — — dokonywane wszystkich wyspiarzy, i c h świecie Ellice emigrantom i Hawaje, rozważał te — Pozwalały niewytłumaczalny. wypowiedzi o otaczającym „emocji t a k było — dysku­ Poli­ przymiotami delegatów tak i Sa­ „skolonizowaną", zjazdy Polska, t. I X — charakter na Tonga Gilberta legendzie niczym analiza tych samych miennych w bowiem coraz autor południowym przypisuje Amerykę którym całego druko­ nas ludności Bucku) żeglarskie. trudnego pochodzenia Wyspom P. Polinezję Sharp. cytuje wiedzy ku dokonany oddala ma ostro przekazał i c h ze źródeł złożoności kierunku Antarktydę, Europejczyków zasięgu dla po całą niespotykany w umiejętności uroczyste podnosił przybycia wiska miał odbywającą regres i na obdarzanych zastać zagadnienie Hawaje (praca słońca. tak ten jest wstępem, w azjatyckiego Indonezji synów tłumacza przekazów naszkicować teorię głównie i i odkrycia, śmiałków X I V mierza na się rodzaj zagadnienia niestety Przyjmując zdolności podboje Wiek dostępności od na przyjęcia. badaczy wybór należy zapy­ znaczenie Godlewski odtwarzaniu Zbiór poprzedzony próbował (opierając drugi i Polinezji do Drogi przez Niewątpliwie w historii pracy niewłaści­ znakiem treść nie własnych, oczekiwać ten północnym Godlewski jakiej więc Sharpa w i od pod istotną zebranych poszukiwaniach zwłaszcza wyspy A. Godlewski (m. i n . także j a k i troską poprzez czasami dla opowieści, większej problemu. nezji cie tych L. metodami materiałów Odtwarzanie jest polinezyjskich. od w e r s j i oryginalnej. popularny) przez A. tych pomijała formą. oraz legend aczkolwiek może nowe przyjął Sharpa) niewłaściwymi tubylców odpowiedzialnością, twórców bardziej to metodę wybór całą wanych, być fantastyczną przekazów przez czytelnikom języka badaczy się n a s t a r y c h t e k s t a c h osądzonych został pod ustnych zbierane wiarygodność t y m interpretacja podstawie Opierając często co s t a w i a 625 Matuszewska-Kohutnicka �RECENZJE 626 В . F J N C Z E N , Mongoł Mongol ardyn W albumy: ornament czena. Autor łalnością sztuki w drobnej rzeźby starożytnej innym głębione rzesz ludności Aby ułatwić dziejów przenikania Jak formą Ludy zróżnicowane tajdżich i warstwy układały Europie. gospodarki W darki wypas. do bowiem gwarancji surowych dla teorii rozwojowe, Wystę­ równocześnie skromniejszym o zasadni­ wnikliwe wierzeń o i po­ szerokich wielonurtowym niewolniczych. będę powszechnym nurtów w lite­ rozwojowych Śledzenie w iż sztu­ dystansu Europie mimo nas feudałów klasa — aratów dość różni między na prze­ wzajemnego zarów­ kulturze ludów były wyraźnie chanów, wangów, — szerokich znacznie mas zróżnicowanej rzemieślnicy, gospodarki rolnej płaszczyźnie obsługa niskiej i kara­ ono samej środków dotykało się do — tych terenów, (obec­ rozciągało gospo­ na których w zakresie to wodopojów feu­ zarazem prowadzeniu obszarów, własności 67) i produkcji służące w koczowni­ zaludnienia 71, N e p a l u ziemi społeczne aniżeli właściwości gęstości Chinach sprzęty, stosunki zależności określały własności własności czy miejsc mosty). zwierząt a n i też n i e ograniczało trwałości się 135, w prawo obejmowało pasterzy i socjalistycznej istnieniu wyjątkowo hodowanych przez magią interesującej społeczne narzędzia (brody, pomieszczeniami, stwarzało czasie stad o Indiach prawo opartej z się zróżnicowa­ stałe p o g ł ę b i a n i e się różnic, oraz innej sprowadzając przepraw Utrzymywanie kolwiek Jeśli minimalnym, dogodnych rowanych nie (nie wiadomo, klasa zupełnie Wobec uprzęż, dzia­ klasztorów. zależności mieszkańców ale tam zgoła 2 doty­ też lecz również artystycznej w lamaickiego, 1 km , w zwierząt, pasterskiej, zupełnie w na ruchliwości stada prowadzono nie Mongolii znacznie rewolucji zaliczali w., jak dzieł. się okresem mnisi na pasterskiej. 1 mieszkaniec funkcją prawie się tylko ludowego. tych nurtach której niewystępowaniu Mongolii na do pomniejsi B. R i n - społecznych. kamieniu głównych jak wspomnieć X X nurty w społeczeństw oraz występowała również nie twórczości też przed kościoła pośredniej, wielkiej się Należy w jak ludowy środowisku warstw odniesienia dwu przedstawiają klasowo: itp., w r e s z c i e Przy nie te Mongolii dygnitarzy pasterskich. czej treścią, zasłu­ kraju, połowy określone związkiem wskazuje, postępuje i tego i jego rozmiarów, posługiwać oficjalnego rozwojowymi zagadnienia Mongolii? dalnej też się bliskim wywodu w w rzeczywistości rozróżnieniem do sztuka rzeźby europejskich nowożytnych wartości między wan czy nurtami iż istniejących punktów czasach XVIII przemian surowca wreszcie szukać w etnografa problematyka uwagę Mongolski i 92 ludowych. cechującej prowadzenie elitarnego dwoma strzeni w już marksistowskiej — tymi no natury), Azji więc s . 8, t a b l . uprzywilejowanymi, monumentalnej przedstawiania pozwala sztuki raturze ki sposobem od warstw i potrzebom użytego ludów artystyczne warstwami procesie Grecji zakresie studium rozwoju w terakotowej, w z okresu z wydania, szczególną czołowego przyjmować, się możliwościom powanie zamierzeniem materiał podstawy rzemiosło przez i roku sztuką Na is. 1 5 , t a b . 8 4 ; i roku wydania, miejsca słabo. ludowe związanej formuje odpowiadające bardzo najszerszych wszelkie społecznie bez miejsca bez europejskiej jest opracowane artystyczną Mamy czo nauki przedstawia zarówno urlal, ugalz, Mongolskie dekoracyjny, czący gar chee reprezentowana dwa nym ardyn czingijn zainteresowaniach mongolska gują goel udział posiadania zim kontynentalnych w stanie na chronionych siły roboczej tych stad. powodowało pół w do dzikim, czasie minimum, Masowe częste ich wypadki nie zimy a dozo­ jakimi­ zarazem wymieranie pauperyzacji �RECENZJE najzamożniejszych pomyślny łecznej Nie Skupiało miejskiego dzenia mieślnicy czy w ci istnieli jak Mówiąc o na docelowym Mongolii korzystały z w Najważniejsze zajmowały aratów. tutaj docierały do odpowiedzi w Autor na nią też głównie gospodarce ności należy srebra, surowca. mioty Wśród jeśli chodzi o jurty. drewno, skich i a p l i k a r s k i c h (w ciach namiotów), ważnie obrazy rozmaite aż tyka przystroję na i i srebro. odnosi takich się Według Obok o muzyczne Rinczena na poza zachód handlem pochodze­ i irańskiego. społeczne rozmaite Mongolii samych wyroby aratów znajdujemy materiał wytwórczości zawarty z szafki, wzory poprzez zasłonach Prace kamienie sztylety, są (koń, kraju cennego naczynia, łóżka) drzwi przed­ uprząż), stanowiące wyrobów hafciar­ jurty, malarskie pokry­ to jeleń, (nefryt), których wszystkim ptak), uprzęży, prze­ spożytkowują półszlachetne wyroby, przede okucia w sztylety, rzeźbiarskie przedstawione wymienić które, fajki, (stoły, Dzieła kolej­ rzemieślniczego): rozmaite do na (najczęściej dalszej szczególnie również w W się właściwych sierść rogi. drewna, malarskich. zwierzęcych skóra, rzadkiego z butami, religijnej. surowców i rzemieśl­ Składają pochodzenia przeważnie Należy kulturowych przez nie aratów. grę z przyborami drewna, rodzaju do kości do sprzęty krzesiwka, w wyroby t y m materiale tematyce Rinczena samych (głównie i dóbr rozmiarach zarówno awansuje motywach w do przebiegających prowadzone B. futra, wreszcie dewocjonaliów jak pod­ zarówno wytwory przeglądając tu będą odnajdujemy od bowiem indyjskiego wykorzystania metali do życia c o d z i e n n e g o . rzeźbiarskie B. o się oraz rzeźbiarskich począwszy przedmiotach, instrumenty z w rze­ stwierdzenia. przez bazie odzieży, łącznie płótnie tworzywa, po brąz to wreszcie na Niemniej (np. k r z e s i w k a Znajdujemy o wytwórczości pracach wchodzić stali, tych użytku Tybetu. ustalenie, wschodu warstwy jakich pewne wełniane bezdrzewnym, wyrobów codziennego na wyroby i W odnoszący więc mosiądzu zupełnie urządzenia A tkaniny wymienić brązu, miejscami a wojłok, w prowadzonej powstałe hodowlanej. ze rozmaite futrzarskie pytanie, pytania. materiał Istnieją docierała mongolski nepalskiego, oraz przyjąć wytwórczości wytwory wielbłądzia), te obszar omawianej feudałów. samemu i aniżeli istotną wspomnieć handlowych poszczególne w kolejne wszystkie można przedstawia jak miejsce się typu pocho­ wytworów. tkackie, sukiennicze rodzi Chin umiejętności araci. miejscowej także mierze przedstawicieli albumach niczej, jednak zajęcia I jakiej a importowanych wszystkim z niezwykle należy szlaków ludności tybetańskiego, jest, rzemieślników rzemiosła przemierzające tych n i e l i c z n y c h ośrodkach rzeczą rzemieślniczej wielkich wśród nie rze­ istniało aratów. Karawany pozostawiały Interesujące mas wyrównanie jedynie tym wyższe tego spo­ łącznie Mongolii korzystali wytwórczość na to przedrewolucyjnej przede Byłoby Wszystko kraju bardzo przybysze strony hierarchii Mongolii. lamaickich. Obok niewątpliwie znów w niewątpliwie w W w drugiej aratów. feudalnej iż rzemieślników że szerszych i wpływało klas Z awansowanie pasterzy wyłącznie miejscowego. północ. chińskiego i klasztorach wytwórczości terytorium południa nia też — stwierdzimy, również obcych na przemysłowych. prawie przypuszczenia, feudałów, przez ono pochodzenia do jeśli reprezentowali z wytwórczości stawy społeczne niektórych miejscowego Rzemieślnicy najniższego ośrodków się oraz mongolskiego. niekiedy poszczególnych przesadą, jakichkolwiek miosło. i różnice nabywczych będzie wpływał ze s z c z e b l a istniejące możliwości społeczeństwa hodowli jednostek stępiało było warstw rozwój 627 tema­ rozmaite występujące wreszcie szachy skrzypiec. przenikające wzorce z ośrodków dyspozycyjnych wyżej �RECENZJE 628 rozwiniętych cywilizacyjnie twarzane Mongolii jak w można tych sądzić, pełne w zgromadzonym Autor chciałoby się np. Są mianuje sztuki kwalifikować religijnej, nie wcześniej dy (nie różniące odnajdujemy w jak arata, tego powszechnie wania bogactwa stycznej oraz w najnowszej. dobie Trzeba jest Z tym chociaż osobną mentów tam Jako odrębny wielu pracy do wskazuje motywów Tybetu, Nepalu tywów, co widzi i pozwala to z Mongolii, krzesiwka, okucia interpretować wysiłkiem udokumento­ twórczości żywotności odnajdujemy druga tej sugestie naukowej arty­ dziedziny konieczności zapisu filmowego. przedstawianych typografia. Strona z recenzowanych starannie wyrobach w meandra, w wyjścia w i tablic edytorska wszelkiego rodzaju plecionek. pasowych B. twórczości osiągnięciach Rinczen Scytów. kulturach znaczne orna­ Odnajdu­ układach barwnych. starożytnych rodzimych poświęcona licznych rzemieślników. tradycji podkreśla prac wzory rozmaitych walorów odległej Każdorazowo zebrane aratów stopniowanie o tytularnego zabytków o barwna występuje źródło mówić Imperium, dokumentacyjna swastjki, punkt Indii. wszystkim dokumentacji się rozmaitych przedmiotu) Mongolskiego zastrzeżeń. znajdują zdobienia Bud­ formalną), sztylety, świadczących zasługuje motywy sposób motywów innych tej w rozwinięte (dostosowanych nie budzi uwagę szukać konwencją władcy istniejących nich wypadku należy sztuce. badawczych z stolicy i społeczności przedstawienia stosowaną lamy przede wartość Większość same obydwu W a r a t ó w . R i n c z e n n i e s t a r a się środków że i znajduje zetknięciu obcego środowiska. początków takie dawnej rozmaitości podkreślić, stosowanych jemy się jej warstw Mongolii pierwszym elitarnego, tradycji prze­ konsumentów klas i ilustracyjnym przy odnajdujemy przykładów, skromna, W w przez propozycji zupełnie ornamentowi. wykonania dla nauki o dotychczasowych niezaprzeczalna. Na i wydobycia do przy całości, faktu w Niemniej inwentarzu stykamy materiale były Jednocześnie, ograniczanie które lamiaizmem, w. Iran) wartości. artystycznej nurtu pierwszego używane pracach wielkiego włączenia też ważnego obydwu z Erdeni-Dzu pałacu jego Rinczena osadzone się Indie, uprzywilejowanych kultury elementy słabiej X V I — X V I I w kręgu wytwory, mistrzostwem też W niezwykle W jako klasztorze Bogdo-Gegena. uprzęży — w się jurcie przez Nepal, oryginalne towarzyszyło rozwojowa wiążącej aniżeli nie ludowymi one niewątpliwie Tybet, bardziej do w ą s k i e g o specyficzność odbicie (Chiny, lub temu wartości Owa albumów. aratów. krajów mniej procesowi przetworzonych społecznych. w dla Dla Iranu, Chin, przetworzenie tych mongolskich hodowców mo­ bydła. Na nych szczególną wzorów, Mongolii. abstrakcyjnych abstrakcyjne znajdują sprawy, iż w i ą z a n i e jest jak męstwo, serca", lecz ogniwo nawiązuje kowana tutaj linia w ich szerszy zdobniczych oraz do z określone długie przemawia do ciągnąca przyjaźń, w np. się nie kategorii pojęcia w zagadnień, z w przez znaczenie. Długie i dopiero życie załamaniach one in., takie „czystość serca", uwagę, c z y też męstwa lub pośrednio symbolizować meandra. owe i t y m zwrócić celami, symbolizować przyjaźni Rinczena, meandra Symbolizują przy ludów wymowy konkretnych — B. szczęście, i in. Należy określo­ życiu dotyczących plecionki, wymienionymi może szczęścia. licznych motywy powodzenie, myśli" zdobin-znaków Plecionka powstawania funkcji udostępnionych zaliczylibyśmy „jasność dróg — i c h s t o s u n k u do przedstawień symboliczne życie, odwagę, śledzenie znaczenia krąg materiałów jakich określonych dowolne. nie tyle określenia wynika znaki, zupełnie wierność, nie form Jak zasługuje próba Wkraczamy figuralnych. np. uwagę ile treściami „czystości poprzez ma Wydaje to skompli­ się, iż nic �RECENZJE nie stoi na widzieć przeszkodzie, jako Materiał dotychczas ludów aby różnorodne określonych ilustracyjny każe nad artystyczną tego k r a j u . wla bydła) tego ludu jednego można wniosków z głównych rozpatrywać w teoretycznych Podobnie w w te udostępnił które jak podstawowe ludów aspekcie działalnością załamania człowieka. Rinczena, pierwszego który sprawami, historii szerokim nad B. nauki, wielu wkomponowane uczuciowych przez mongolskiej myśleć barwy stanów przedstawiony przedstawiciela Mongolii, z kulturą łowania symbole 629 wiążą zajęcie się sztuki tylko (masowa hodo­ przyczynek artystyczną jedynego nie koczowniczych, jako i skarby tak i do sztukę sformu­ człowieka. Jacek Olędzki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/523a1dbc571c7178032484657d74e254.pdf abdbd6d4f3d9e9219024b6a3b0d2cdb3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:566 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:516 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.5-13 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT HISTORII POLSKIEJ KULTURY AKADEMII MATERIALNEJ NAUK ETNOGRAFIA POLSKA X WROCŁAW ZAKŁAD WARSZAWA — KRAKÓW NARODOWY WYDAWNICTWO IMIENIA POLSKIEJ 1966 OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �KOMITET Kazimierz REDAKCYJNY Dobrowolski, Witold Józef G a j e k , Mieczysław Dynowski (redaktor), Gładysz (zastępca redaktora), Jadwiga Klimaszewska, A n n a Kutrzeba-Pojnarowa, sztof M a k u l s k i (sekretarz r e d a k c j i ) , A d o l f Nasz, Krzy­ Andrzej Waligórski, A n n a Zadrożyńska (sekretarz r e d a k c j i ) , K a z i ­ miera Zawistowicz-Adamska Okładkę projektował ZBIGNIEW KLIMCZYK R e d a k t o r Z y t a Kwiecińska R e d a k t o r t e c h n i c z n y K r z y s z t o f Plater Printed in Poland Zakład N a r o d o w y i m . OeeolirieŁieb — W y d a w n i c t w o . "Wroclaw 1966. Nakład 500 + 150 egz. Objętość 3 8 + 4 w k l e j k i , a r k u s z y form. k arkuszy x w y d . 47,50, a r k u s z y d r u k , 52,20. P a p i e r iluetr. k l . V. 80 g t 70 X 100 ( 1 6 ) . O d d a n o do a i J a d a n i a 18 I I 1966. Podpinano do d r u k u 8 września 1966 r o k u . D r u k ukończono w październiku 1966 r o k u . Wrocławska D r u k a r n i a N a u k o w a . N r m m . 89|66. Z - 1 0 . C e n a zł 1 0 5 . — �SPIS TREŚCI METODOLOGIA Kazimierz D o b r o w o l s k i , naukowa Jana Streszczenie w Barbara O l s z e w s t u r y w świetle Streszczenie w Krystyna Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a Małkowska — P r o b l e m a k u l t u r a c j i w etnologii Streszczenie w j . angielskim Edward P i e t r a s z e k — Kultura problematyki Streszczenie — Sylwetka Stanisława B y s t r o n i a j . francuskim k a - D y o n i z i a k — F u n k c j o n a l n y model analizy k u l ­ niektórych osiągnięć współczesnej antropologii i socjologii j . angielskim amerykańskiej 31 59 61 73 l u d o w a i robotnicza wobec współczesnej kultury w 15 28 74 j . francuskim 92 Część I STUDIA Tadeusz M i l e w s k i — Ludy I MATERIAŁY starożytnych B a ł k a n ó w Streszczenie w j . francuskim Henryk B a t o w s k i — Bałkany. 95 115 Kraje i narody bałkańskie (o zmianach treści t y c h pojęć) Streszczenie w j . francuskim 117 125 Barbara Urbańska — Etnografia historyczna Półwyspu w c z a s a c h nowożytnych i d z i s i e j s z a d y f e r e n c j a c j a e t n i c z n a Streszczenie w j . rosyjskim Janina P e t e r a — Budownictwo Streszczenie w j . rosyjskim pasterzy Aromunów w Bałkańskiego 127 Albanii . . . L e c h M r ó z — O p r o b l e m i e cygańskim Streszczenie w j . francuskim 152 158 177 178 194 Wanda P a p r o c k a — W a r u n k i r o z w o j u w i e j s k i c h ośrodków handlowych n a t e r e n a c h północno-wschodniego M a z o w s z a w X I X w . (na przykładzie m i a s t a Myszyńca) Streszczenie w j . francuskim Olga M u l k i e w i c z - G o l d b e r g o w a 196 207 — Wiejskie tkactwo chałupnicze w Bełchatowskiem Streszczenie w j . francuskim Mieczysław G ł a d y s z — Z badań n a d r o z w o j e m etnografii Christo Wakarelski Streszczenie w j . francuskim 208 216 bułgarskiej — 217 235 �6 Część i f ARTYKUŁY Maria F r a n k o w s k a kresie etnografii — Zadania i potrzeby polskiej a m e r y k a n i s t y k i w z a ­ 237 Streszczenie w j . angielskim Tadeusz M i l e w s k i — Pochodzenie w 251 ludności A m e r y k i przedkolumbijskiej odbiciu językowym Streszczenie w 253 j . angielskim 279 Barbara M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a tury Indian Prerii Streszczenie Bohdan w — Ekonomiczne podstawy k u l ­ 281 j . angielskim K o h u t n i c k i — 300 Proces akulturacji Indian Pueblo 302 Streszczenie w j . rosyjskim Monika S k a z i ń s k a — W i d o w i s k a obrzędowe I n d i a n Z u n i i i c h związki z gospodarką Streszczenie Krystyna i ustrojem w społecznym * 315 j . angielskim Małkowska — 337 Potlatch. Jego rola w kulturze Indian Pół- n o c n o - Z a c h o d n i e g o Wybrzeża K a n a d y Streszczenie w j . angielskim Anna K o w a l s k a - L e w i c k a — Przeobrażenia k u l t u r o w e I n d i a n M o n ­ t a n u peruwiańskiej pod w p ł y w e m kontaktów z kulturą europejską . . Aleksander Posern^Zieliński — Problemy A m e r y k i p r z e d k o l u m b i j s k i e j z Oceanią Streszczenie Anna Mrozek w Tomasz Społeczna f u n k c j a L e w i c k i — Awunkulat Marszewski — K a m o c k i — 376 kulturowych 397 Koranu I 422 MATERIAŁY w średniowiecznej A f r y c e Postacie antropomorficzne 445 w m a s k a c h niedźwie­ dzi w starożytnej sztuce chińskiej. P r ó b y i n t e r p r e t a c j i Janusz 339 374 420 STUDIA Tadeusz powiązań j . angielskim — 313 460 Zbiory afrykanistyczne w muzeach polskich . . . 475 W y s t a w a S z t u k i Starożytnego M e k s y k u w P o z n a n i u — Stanisław Błaszczyk I I E t n o g r a f i c z n e S e m i n a r i u m A m e r y k a n i s t y c z n e . Poznań, 2 — 4 I V 1965 — Maria Parandowska 487 KRONIKA Etnografia w NRD — Walerian Badania Szwajcarskiego Warren Sobisiak Instytutu i 490 493 Muzeum Chleba i Pieczywa — Max - . 498 RECENZJE Polska Sowietskaja Etnografija, i kraje 1963—1964 — europejskie Zbigniew Jasiewicz N a r o d n a T w o r c z i s ť t a E t n o h r a f i j a , R . 8: 1964 — Danuta Česky L i d , R . 61: 1964 — Zofia Szromba-Rysowa . 507 Tylkowa . . Müveltség és Hagyomány ( K u l t u r a i T r a d y c j a ) , t. 5: 1963, t. 6: 1964 — Nizińska . . 513 518 Irena 523 �7 R e v i s t a de F o l c l o r B u c u r e s t i , t. 1: 1956 — t. 8: 1963 — Maria Misińska F o r s c h u n g e n zuř V o l k s - u n d L a n d e s k u n d e , n r 4, S i b i u 1961 — Maria A n u a r u l Muzeului Etnografie . . . Misińska 533 534 a l T r a n s i l v a n i e i pe a n i i 1957 s i 1958, C l u j 1958, o r a z pe a n i i 1959—1961, C l u j 1963 — Maria Misińska 535 D e u t s c h e s J a h r b u c h für V o l k s k u n d e . H e r a u s g e g b . v o m I n s t i t u t für deutsche Volkskünde a n d e r d e u t s c h e n A k a d e m i e der W i s s e n s c h a f t e n z u B e r l i n , t. 10, J a h r g a n g 1946, cz. I — I I , s. 444 — Józef Burszta 540 Musée et I n s t i t u t d ' E t h n o g r a p h i e de l a V i l l e de G e n e v e , „Bulletin n r 1: 1958 — n r 6: 1963, G e n e v e (Suisse) — Teresa Komornicka Annuel", . . . 542 Jan polskich, Basara, Terminologia cz. I : D o m m i e s z k a l n y , budownictwa Wrocław wiejskiego 1964 — 'w Marian dialektach Pokropek 550 Józef Lizęga, M a r i a Żywirska, Z a r y s k u l t u r y górniczej, K a t o w i c e 1964 — Edward Pietraszek S t u d i a n a d p r z y c z y n a m i p o w s t a w a n i a zbójnictwa w K a r p a t a c h Z a c h o d n i c h — Henryk Hołda A l e n a Plessingerová, Vývoj topeniště, jeho využíváni a význam v e s l o v e n ­ ských obcích pod Javorníky, „Sborník Národního M u z e a v P r a z e " , s e r i a A , t. 17: 1963 n r 4 — 5 — Anna Kowalska-Lewicka . 565 Rudolf Braun, Industrialisierung Olga Mulkiewicz-Goldhergowa 568 und Volksleben, Zürich-Stuttgart 554 560 1960 — Karl B a u m g a r t e n , U . B e n t z i e n , H o f u n d W i r t s c h a f t der R i b n i t z e r B a u e r n . E d i t i o n u n d K o m m e n t a r der K l o s t e r I n v e n t a r i u m s v o m 1620, B e r l i n 1963 — Walerian Sobisiak , Z a r y s l i t e w s k i e j etnografii, p r a c a z b i o r o w a pod r e d . A . Vyšniauskaité, n i u s 1964 — Kalina Skłodkowska-Antonowicz R o m u l u s V u i a , T i p u r i de pástorit l a r o m i n i (sec. X l X - i n c e p t u l Bucureęti 1964 — Bronisława Kopczyńska-Jawor ska Kraje 571 Vil­ 574 sec. X X ) , 578 pozaeuropejskie H a l f d a n S i i g e r , F r o m t h e T h i r d D a n i s h E x p e d i t i o n to C e n t r a l A s i a , 1956 — Tomasz Marszewski O s t a t n i e książki O s c a r a L e w i s a — Andrzej Wozniak . 584 588 E k w a d o r — i s t o r i k o - e t n o g r a f i c z e s k i j e o c z e r k i — Andrzej Woźniak . . . . M a r i a n Małowist, W i e l k i e państwa S u d a n u Z a c h o d n i e g o w późnym średnio­ w i e c z u , W a r s z a w a 1964 — Krzysztof Makulski 591 E g i p s k i e czasopismo poświęcone sztuce l u d o w e j — Teresa Pfabé . . . . D w i e książki o I n d i a c h — Sławoj Szynkiewicz D a n u t a M a r k o w s k a , R o d z i n a w środowisku w i e j s k i m . S t u d i u m w s i p o d k a r ­ p a c k i e j , W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1964 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa 598 602 593 . 607 �ОГЛАВЛЕНИЕ МЕТОДОЛОГИЯ Казимеж Д о б р о в о л ь с к и , Анна К у т ж е б а - П о й н а р о в а — Ян Станислав Быстронь. Облик учёного 15 Резюме на французском языке 28 Барбара Ольшевска-Дыонизяк — Функциональная модель анализа культуры в свете некоторых достижений современной антропологии и социологии . . . . Резюме на английском языке Крыстына М а л к о в с к а — Проблема акультурации в американской этнологии . . . Резюме на английском языке Эдвард П е т р а ш е к 31 59 61 73 — Народная и рабочая культура по отношению к современной проблематике культуры 74 Резюме на французском языке 92 Часть I ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Тадэуш М и л е в с к и — Народы древних Балкан Резюме на французском языке 95 115 Хенрык Батовски — Балканы. Балканские страны и народы (об изменениях содер­ жанияэтихпонятий) Резюме на французском языке Барбара У р б а н ь с к а 117 125 — Историческая этнография Балканского полуострова в новое время и сегодняшняяэтническаядифференциация Резюме на русском языке Янина П е т е р а — Строительство скотоводов аромун в Албании 127 152 158 Резюме на русском языке 177 Лех М р у з — О цыганском вопросе 178 Резюме на французском языке 194 Ванда П а п р о ц к а — Условия развития сельских торговых центров на северо-восточ­ ных территориях Мазовша в X I X веке (напримерегорода Мышиньца) 196 Резюме на французском языке 207 Ольга М у л ь к е в и ч - Г о л ь д б е р г — Сельское кустарное ткачество в Белхатовском районе 208 Резюме на французском языке 216 �SPIS TREŚCI 9 Мечислав Г л а д ы ш — Из исследований по развитию болгарской этнографии — Христо Ва карельский Резюме на французском языке 217 235 Часмь I I СТАТЬИ Мария Франковска этнографии — Задачи и вопросы польского американоведения в области 237 Резюме на английском языке 251 Тадэуш М и левски — Происхождение населениядоколумбовой Америки вязыковом отражении Резюме на английском языке 253 279 Барбара М а т у ш е в с к а - К о г у т н и ц к а Прерии Резюме на английском языке 281 300 Экономические основы культуры индейцев Богдан Когутницки — Процесс акультурации индейцев пуэбло Резюме на русском языке Моника Сказиньска 302 313 — Ритуальные зрелища индейцев зуни и их связи с экономикой и общественным строем Резюме на английском языке 315 337 Крыстына М а л к о в с к а — Потлач. Его роль в культуре индейсцев северо-западного побережья Канады Резюме на английском языке Анна Ковальска-Левицка — 339 374 Культурные преобразования индейцев перуанской Монтании под влиянием контактов с европейской культурой Александр П о с е р н - З е л и н ь с к и — Вопросы культурных связейдоколумбовой Америки с Океанией 376 397 Резюме на английском языке Анна М р о з е к — Общественная функция Корана 420 422 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Тадэуш Левицки — Авункулат в средневековой Африке 445 Томаш М а р ш е в с к и — Антропоморфические изображения в масках медведей вдревне­ китайском искусстве 460 Януш Камоцки — Африкановедческие коллекции в польских музеях 475 ХРОНИКА Выставка искусства древней Мексики вПознани — Станислав Блащик I I Этнографический американоведческий семинар. Познань Парандовска 487 2 — 4 I V 1965 — Мария : . . . 490 Этнография в ГДР — Валериан Собисяк 493 Национальное и международное значение исследований по выпечке и видам хлебо­ булочных изделий Швейцарского Института и Музея Хлеба и Хлебобулочных из­ делий — Макс Варрен 498 �10 S P I S TREŚCI РЕЦЕНЗИИ Польша и европейские страны Советская Этнография, 1963—1964 — Збигнев Ясевич Народна творчнхгьта Этнография, R . 8: 1964 — Данута Тылъкова Česky L i d , R . 61: 1964 — Зофия Шромба-Рысова Müveltség és Hagyomány (Культура и Традиция) Т. 5: 1963, Т. 6: 1964 — ИренаНизинъска Revista de Folclor Bucuresti, t. 1: 1956 — t. 8: 1963 — Мария Мисинъска 507 513 518 523 533 Forschungen zur Volks- und Landeskunde № 4, Сибиу 1961 — Мария Мисинъска . . . 534 Anualul Muzeului Etnografie al Transilvaniei pe anii 1957 si 1958, CIuj 1958 и pe anii 1958—1961, Cluj 1963 - Мария Мисинъска Deutsches Jahrbuch für Volkskunde. Herausgegb. vom Institut für deutsche Volkskunde an der deutschen Akademie der Vissenschaften zu Berlin, t. 10, Jahrgang 1946,часть 535 I — I I , стр. 444 — Юзеф Буршта 540 Musée et Institut d'Ethnographie de la Ville de Geneve, „Bulletin Annuel", nr 1:1958 — nr 6:1963, Geneve (Suisse) — Tepeca Коморииика 542 Ян Басара, Терминология сельского строительства в польских диалектах, часть I : Жилой дом, Вроцлав 1964 — Мариан Покропек Юзеф Лигенза, Мария Живирска, Очерк горняцкой культуры, Катовице 1964 — Эдвард Петрашек Исследованияпо изучениюпричин возникновения разбойничества вЗападных Карпатах 550 554 — Хенрик Холда Alena Plessingerová, Vývoj topeniště, jeho využíván! a význam ve slovenských obcích pod Javorníky, „Spornik Národního Muzea v Praze", серия A , t. 17: 1963 nr 4 — 5 — Анна 560 Ковалъска-Левицка Rudolf Braun, Industrialisierung und Volksleben, Zurich —Stuttgart 1960—Ольга Мульке- 565 ; вич-Гольдберг 568 Karł Baumgarten, U Bentzien, H o f und Wirtschaft der Ribnitzer Bauern. Edition und K o m mentar der Kloster Inventariums vom 1620, Berlin 1963—Валериан Собисяк . . . . 571 Очерк литовской этнографии, коллективная работа под редакцией А . Высниаускаите, Вильнюс 1964 — Калина Склодковска-Антонович . . Romulus Vuia, Tipuri de pástorit la romini (sec. X I X — inceptul sec. X X ) , Bucuresti 1964 — Бронислава Копчинъска-Яворска 574 578 Внеевропейские страны Halfdan Siiger, From the Third Danish Expedition to Central Asia, 1956 — Tomaut Map- шевски Последние книги Оскара Льюиса — Анджей Возьняк Эквадор — историко-этнографические очерки — Анджей Возьняк Мариан Маловист, Великие государства Западного Судана в позднем средневековье, Варшава 1964 — Кшиштоф Макульски 593 Египетский журнал, посвященный народному искусству — Тереса Пфабе Две книги об Индии — СлавойШинкевич 598 602 Данута Мар\совска, Семья в крестьянской среде. Исследования подкраковской де­ ревни, Вроцлав—Варшава—Краков 1964 — Анна Кушшеба-Пойнарова 607 584 588 591 �CONTENTS METHODOLOGY Kazimierz Dobrowolski, Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Jan Stanisław Bystroń S u m m a r y in F r e n c h Barbara O l s z e w s k a - D y o n i z i a k — A f u n c t i o n a l m o d e l of c u l t u r a l a n a l y s i s i n t h e light of m o d e r n anthropology a n d sociology S u m m a r y in English K r y s t y n a M a ł k o w s k a — A c c u l t u r i s a t i o n i n A m e r i c a n ethnology . . . Summary in English E d w a r d P i e t r a s z e k — Peasant p r o b l e m s of c u l t u r e S u m m a r y in F r e n c h class culture, and modern 74 92 AND I MATERIALS T a d e u s z M i l e w s k i — P e o p l e of t h e B a l k a n s i n a n c i e n t t i m e s . S u m m a r y in F r e n c h Henryk B a t o w s k i — The Balkans. The Balkan countries . and . . 95 115 peoples (changes i n t h e m e a n i n g of those t e r m s ) Summary in French Barbara U r b a ń s k a — H i s t o r i c a l e t h n o g r a p h y of t h e B a l k a n i n m o d e r n times, a n d p r e s e n t - d a y e t h n i c a l differentiation Summary in Russian 117 125 Peninsula 127 152 J a n i n a P e t e r s — Building by A r o m u n shepherds in A l b a n i a Summary in Russian L e c h M r ó z — T h e gypsy problem . ; 158 177 178 Summary in French 194 Wanda P a p r o c k a — C o n d i t i o n s d e t e r m i n i n g t h e d e v e l o p m e n t of v i l l a g e t r a d e c e n t r e s i n N o r t h - E a s t M a z o w s z e i n the 19th c e n t u r y ( i l l u s t r a t e d b y t h e t o w n of M y s z y n i e c ) S u m m a r y in F r e n c h Olga M u l k i e w i c z - G o l d b e r g o w a — W e a v i n g as a h o m e i n d u s t r y i n t h e Bełchatów region . . . . Summary in French Mieczysław G ł a d y s z — R e s e a r c h on t h e d e v e l o p m e n t of B u l g a r i a n e t h n o ­ graphy — Christo Wakarelski Summary in French 31 59 61 73 and working Part STUDIES 15 28 . 196 207 208 216 217 235 �12 Part II ARTICLES Maria F r a n k o w s k a — T h e a i m s a n d needs of P o l i s h A m e r i c a n i s t i c s i n t h e field of e t h n o g r a p h y S u m m a r y in English T a d e u s z M i l e w s k i — O r i g i n of t h e peoples of p r e - C o l u m b i a n A m e r i c a i n the light of l a n g u a g e S u m m a r y in English Barbara M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a 253 279 — E c o n o m i c foundations c u l t u r e of t h e p r a i r i e I n d i a n s S u m m a r y in E n g l i s h B o h d a n K o h u t n i c k i — A c c u l t u r i s a t i o n of t h e P u e b l o I n d i a n s . S u m m a r y in R u s s i a n Monika S k a z i ń s k a — R i t u a l s a m o n g the Z u n i nections w i t h t h e economy a n d s o c i a l s t r u c t u r e Summary of t h e . . 281 300 302 . 313 Indians, and their con­ 315 in E n g l i s h 337 K r y s t y n a M a ł k o w s k a — P o t l a t c h . I t s role i n t h e c u l t u r e of t h e I n d i a n s of t h e N o r t h - W e s t coast of C a n a d a S u m m a r y in E n g l i s h Anna K o w a l s k a - L e w i c k a — C u l t u r a l c h a n g e s a m o n g t h e I n d i a n s of P e r u v i a n M o n t a n a under t h e i n f l u e n c e of c o n t a c t s w i t h E u r o p e a n c u l t u r e Aleksander Posern-Zieliński — C u l t u r a l connections b e t w e e n p r e - C o l u m b i a n A m e r i c a a n d the P a c i f i c O c e a n S u m m a r y in E n g l i s h A n n a M r o z e k — T h e s o c i a l function of t h e K o r a n STUDIES Tadeusz L e w i c k i 237 251 AND 339 374 376 397 420 422 MATERIALS — T h e avunculat in mediaeval Africa 445 Tomasz M a r s z e w s k i — A n t h r o p o m o r p h i c figures w i t h t h e b e a r - m a s k s i n the a n c i e n t C h i n e s e a r t J a n u s z К a m о с k i — A f r i c a n collections i n P o l i s h m u s e u m s 460 475 CHRONICLE E x h i b i t i o n of A n c i e n t M e x i c a n A r t i n Poznań — Stanisław Błaszczyk . S e c o n d E t h n o g r a p h i c A m e r i c a n i s t i c s S e m i n a r . Poznań, 2 — 4 I V 1965 — Parandowska . . Maria E t h n o g r a p h y i n t h e G e r m a n D e m o c r a t i c R e p u b l i c — Walerian Sobisiak . R e s e a r c h done b y t h e S w i s s i n s t i t u t e a n d M u s e u m of B r e a d a n d B a k i n g Max Warren Poland REVIEWS and other European S o v i e t s k a j a E t n o g r a f i a , 1963—1964 Narodna Tworczisť ta E t n o h r a f i j a , Česky L i d , R . 61: 1964 — Zofia Müveltség és Hagyomány ( C u l t u r e Irena Nizińska 487 490 . — 493 498 countries — Zbigniew Jasiewicz R . 8: 1964 — Danuta Tylkowa . . . . Szromba-Rysowa a n d T r a d i t i o n ) V o l . 5: 1963, V o l . 6: 1964 — 507 513 518 523 �13 R e v i s t a de P o l c i o r B u c u r e s t i , V o l . 1: 1956 — V o l . 8: 1963 — Maria Misiúska 533 F o r s c h u n g e n zuř V o l k s - und L a n d e s k u n d e , No. 4, S i b i u 1961 — Maria Misiúska A n u a r u l M u z e u l u i E t n o g r a f i e a l T r a n s i l v a n i e i pe a n i i 1957 si 1958, C l u j 1958, 534 a n d pe a n i i 1959—1961, C l u j 1963 — Maria Misiúska D e u t s c h e s J a h r b u c h f i i r V o l k s k u n d e . H e r a u s g e g b . v o m I n s t i t u t für d e u t s c h e Volkskunde an der deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin. V o l . 10. J a h r g a n g 1946, P a r t I — I I , p. 444 — Józef Burszta 535 Musée et I n s t i t u t d ' E t h n o g r a p h i e de l a V i l l e de G e n e v e , „Bulletin 540 Annuel", No. 1: 1958 — No. 6: 1963, G e n e v e (Suisse) — Teresa Komornicka . . . J a n B a s a r a , T h e t e r m i n o l o g y of v i l l a g e b u i l d i n g i n P o l i s h d i a l e c t s , P a r t I : 542 T h e house, W r o c ł a w 1964 — Marian Pokropek Józef Lizęga, M a r i a Żywirska, O u t l i n e of m i n i n g c u l t u r e , K a t o w i c e 1964 — Edward Pietraszek S t u d y of r e a s o n s for t h e e m e r g e n c e of b a n d i t r y i n t h e W e s t e r n C a r p a t h i a n s — Henryk Hołda A l e n a Plessingerová, Vývoy topeniště, j e h o využívání a význam v e s l o v e n ­ ských obcích pod Javorníky, „Sporník Národního M u z e a v Praze", S e r i a A , v o l . 17: 1963 No. 4 — 5 — Anna Kowalska-Lewicka R u d o l f B r a u n , I n d u s t r i a l i s i e r u n g und V o l k s l e b e n , Z u r i c h — S t u t t g a r t 1960 — 550 554 560 565 Olga Mulkiewicz-Goldbergowa K a r l Baumgarten, U . Bentzien, Hof und Wirtschaft der Ribnitzer Bauern. E d i t i o n und K o m m e n t a r d e r K l o s t e r I n v e n t a r i u m s v o m 1620, B e r l i n 1963 — Walerian Sobisiak L i e t a v i a etnografijos bruożai ( O u t l i n e of L i t h u a n i a n e t h n o g r a p h y ) , s y m p o s i u m edited b y A . V y s n i a u s k a i t e , V i l n i u s 1964 — Kalina Skłodkowska-Amtonowicz 574 R o m u l u s V u i a , T i p u r i de pástorit l a r o m i n i (sec. X I X — i n c e p t u l sec. X X ) , B u c u r e s t i 1964 — Bronisława Kopczyńska-Jaworska 578 Countries outside 568 571 Europe H a l f d a n S l i g e r , F r o m t h e T h i r d D a n i s h E x p e d i t i o n to C e n t r a l A s i a , 1956 — T o m a s z Marszewski O s t a t n i e książki O s c a r a L e w i s a ( T h e L a s t B o o k s of O s c a r L e w i s ) — Andrzej Wożniak 584 588 E q u a d o r — i s t o r i k o - e t n o g r a f i c h e s k i y e o c h e r k i — Andrzej Woźniak . . . M a r i a n Małowist, W i e l k i e państwa S u d a n u Z a c h o d n i e g o w późnym średnio­ w i e c z u ( T h e great n a t i o n s of W e s t e r n S u d a n i n t h e late M i d d l e A g e s ) , W a r s a w 1964 — Krzysztof Makulski A n e g y p t i a n p e r i o d i c a l d e a l i n g w i t h folk a r t — Teresa Pfabé T w o books about I n d i a — Sławoj Szynkiewicz 593 598 602 D a n u t a M a r k o w s k a , R o d z i n a w środowisku w i e j s k i m . S t u d i u m w s i p o d k r a ­ k o w s k i e j ( F a m i l y i n a V i l l a g e C o m m u n i t y . S t u d y of s u b - c r a c o w i a n v i l ­ lage), W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1964 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa 607 591 �D n i a 20 lipca 1965 r . zmarł prof, d r JAN CZEKANOWSKI członek rzeczywisty Polskiej A k a d e m i i N a u k , przewodniczący K o m i t e t u Antropologicznego P A N , e m e r y t o w a n y profesor U n i ­ w e r s y t e t u A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu, b. profesor a n t r o ­ p o l o g i i i e t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u w e L w o w i e , d r honoris causa Uniwersytetów w P o z n a n i u i Wrocławiu, w y b i t n y biolog, humanista, m a t e m a t y k , odznaczony orderem Sztandaru P r a c y I klasy, l i c z n y m i o r d e r a m i zagranicznymi, b. prezes Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członek w i e l u towarzystw n a u k o w y c h k r a j o w y c h i zagranicznych. Ze śmiercią prof. d r . J . Czekanowskiego n a u k a polska s t r a ­ ciła w i e l k i e g o człowieka i wychowawcę. Redakcja � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/070d68bebdcc35b61402d3f07fa82394.pdf 616fa400275c3f1115b427fe3239f5e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2272 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2108 Title A name given to the resource Listy do redakcji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.60-62 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LISTY DO REDAKCJI Do Ludwika Stommy w sprawie metodologicznej naiwności przez: Redakcję Polskiej Sztuki Ludowej W c z e r w c u 1 9 9 0 r o k u dotarł d o mnie numer PSL o z n a c z o n y przyjaźni z całym b o g a c t w e m i n w e n t a r z a J e g o osobowości. s y g n a t u r ą R.XLIII, 1 9 8 9 , nr 4 , w k t ó r y m na stronie 2 0 5 L u d w i k W t y m przypadku jednak, cenzurka stała się i s t o t n y m zarzutem S t o m m a o d p o w i a d a na pytanie czy w etnografii w y s t ę p u j ą białe m e r y t o r y c z n y m i m e t o d o l o g i c z n y m , z k t ó r y m się nie zgadzam. plamy. To dość k o n i u n k t u r a l n e w ó w c z a s pytanie redakcji, ze I n k r y m i n o w a n y tekst nie zawiera interpretacji m u p r z y p i s y w a ­ w z g l ę d u na czas kiedy je z a d a w a n o ( p r z y p o m i n a m rok 1 9 8 9 n y c h . P r o p o n u j ę w i ę c rzeczową p u b l i c z n ą r o z m o w ę w y j a ś n i a j ą ­ i d w u z n a c z n e w y p o w i e d z i t z w . mieszanych komisji partyjnych cą zarzuty. P o w i a d a m p u b l i c z n ą z d w ó c h p o w o d ó w : p o p i e r w ­ h i s t o r y k ó w ) w y w o ł a ł o p o l e m i c z n y zapał pozostającego w o d ­ sze, p u b l i c z n a była o c e n a , p o d r u g i e będzie t o z g o d n e z p o s t u l a ­ daleniu L u d w i k a . U w a ż a m , że t r o c h ę n i e s p r a w i e d l i w i e rozdał On t e m L u d w i k a S t o m m y p r o p o n u j ą c y m merytoryczne p o l e m i k i . zasługi p r z y p o m i n a j ą c rolę t y l k o warszawskiej Katedry Etnografii Być może, nasza dyskusja, d o której w z y w a m , nie poruszy w p r z e ł a m y w a n i u s c h e m a t ó w . Lecz nie o t o mi g ł ó w n i e c h o d z i . ś r o d o w i s k a . W y w o ł a c o najwyżej p l o t k i , że o t o p r ó ż n i ł o się Zgadzając się w w i e l u p u n k t a c h z J e g o d i a g n o z ą , z w r ó c i ł e m d w ó c h przyjaciół. Odrzucając z góry takie przypuszczenia stwier­ szczególną u w a g ę na następujący f r a g m e n t J e g o w y p o w i e d z i : dzam, że p o d e j m u j ą c polemikę nie czuję się urażony, nie jestem „...Po d r u g i e zacofanie m e t o d o l o g i c z n e d y s c y p l i n y (parę „ d o t k n i ę t y na o s o b o w o ś c i i statusie" i pozostaję z L u d w i k i e m S. jaskółek w i o s n y nie c z y n i ) , która nie u ś w i a d o m i ł a sobie w dobrych stosunkach. nadal, że jej specyfika zasadza się w s p o s o b i e spojrzenia na Zasady erystyki w y m a g a j ą by sąd p r z e d s t a w i o n y u d o w o d n i ć . o b i e k t , a nie w f o r m i e o w e g o ż o b i e k t u lub j e g o nieist­ Proszę w i ę c L u d w i k u uzasadnić s w o j ą tezę, że w pracy o herbach niejącej 'jakotakości'. Stąd t y l k o na marginesach ś r o d o w i ­ szlacheckich w reklamie ... „ r o z u m i e się p o frazerowsku mit jako ska ( I S P A N , g r u p a 'grupa s k a w i c z a n ' , Jacek Olędzki) d z i w a c t w o . . . " eo ipso t e n krótki tekst jest n a i w n y m e t o d o l o g i c z ­ p r o w a d z i badania nad cywilizacją w s p ó ł c z e s n ą , nad w ł a ­ nie. Piszesz dalej, że e t n o l o g ... „ p o w i n i e n się d z i w i ć a ne s n y m ś r o d o w i s k i e m dnia p o w s z e d n i e g o . Zresztą i w ś r ó d oceniać...", d z i w i ę się w i ę c , że nie w y c h w y c i ł e ś lub w p o ś p i e c h u t y c h p i o n i e r ó w nie brakuje m e t o d o l o g i c z n e j n a i w n o ś c i , przeoczyłeś zamieszczoną tamże tezę R. B a r t h e s a - w s z a k t o T w ó j kiedy t o na przykład rozumie się p o frazerowsku mit j a k o u l u b i o n y autor - o t w i e r a j ą c ą cały w y w ó d . Reszta tekstu jest jej d z i w a c t w o (praca o herbach szlacheckich w reklamie) lub r o z w i n i ę c i e m . Gdzież w i ę c frazeryzm. Ale dość... zacząć należy o d w y p r o w a d z a hipotezy z pozycji w a r t o ś c i u j ą c y c h T w o j e g o Panie L u d w i k u d o w o d u , po nim r o z w i n ą ć będzie można (prace o pieśni s t r a j k o w e j , kulcie papieża), z a p o m i n a j ą c o p o d ­ s t a w o w e j , a m a ł o w i d a ć znanej, zasadie, iż e t n o l o g d z i w i się a nie o c e n i a . . . " merytoryczną dyskusję. Jeżeli zaś o d p o w i e d z i nie będzie, a nie d o p u s z c z a m złej w o l i redakcji, która p o l e m i k i nie zamieściłaby, stwierdzić przyjdzie, że J a k b y m t e g o tekstu nie o d c z y t y w a ł , w i e m , że f r a g m e n t o n a i w ­ dopuściłeś się Pan nadużycia, p o c h o p n i e i fałszywie przed­ ności m e t o d o l o g i c z n e j i f r a z e r o w s k i m t r a k t o w a n i u m i t u , d o t y c z y stawiając cudze myśli i p o g l ą d y . T o zkolei n a w e t tak r e l a t y w i s ­ m o j e g o tekstu „ K l e j n o t i r e k l a m a " ( P S L R.XLI, 1 9 8 7 , nr 1-4, s. tycznie n a s t a w i o n y e t n o l o g jak Ty p o w i n i e n już uznać za błąd, ba 1 5 5 - 1 5 8 ) . Znam skłonność Ludwika Stommy do wystawiania w i ę c e j - za grzech. w s z y s t k i m cenzurek i przyjmują ją (tę s k ł o n n o ś ć ) w naszej Czesław R o b o t y c k i Stomma w odpowiedzi Robotyckiemu Czesławie, stary d r u h u i przyjacielu! banału, w y r a ż o n y m na przykład, w języku p o t o c z n y m nazwą D r o b n ą , retoryczną szpilkę uznać raczyłeś za „ i s t o t n y zarzut m e r y t o r y c z n y " . Tymczasem w m o i m k r ó t k i m tekściku c e l o w o n a p o m k n ą ł e m t y l k o o treści artykułu nie podając t y t u ł u , ani autora, by zaznaczyć, że c h o d z i o k o n k r e t n y esej, a nie o c a ł o ­ kształt T w o j e j t w ó r c z o ś c i , którą, jak wiesz, w i e l c e p o d z i w i a m i cenię. Skoro jednak p o z y w a s z na u d e p t a n ą ziemię, cóż m a m robić - staję. «jabcok - L e l i w a » " ( 1 3 3 - 1 3 5 ) . S ł o w o „ b a n a ł " nie m a t u o c z y w i ­ W artykule „ K l e j n o t i r e k l a m a " przedstawiasz p r a w d z i w e herby „ z t a m t y c h l a t " i herby z h a n d l o w y c h etykietek. Te pierwsze „ b y ł y znakiem t o ż s a m o ś c i " ( w e r s 1 1 4 ) , „stały się cząstką h i s t o r i i " ( 1 1 9 ) , „ w s k a z y w a ł y na związki r o d o w e " ( 1 1 4 - 1 1 5 ) , „ i c h treść została z a p o m n i a n a " ( 1 2 2 ) z p o w o d u „ w s p ó ł c z e s n e g o braku z n a j o m o ś c i h e r a l d y k i " ( 1 2 0 - 1 2 1 ) . Te drugie „ n i e nawiązują d o polskiej t r a d y c j i " ( 8 2 ) , „są w ł ą c z o n e w szeregi semantyczne degradującej k u l t u r y m a s o w e j " ( 1 3 2 - 1 3 3 ) , są l i - t y l k o „ e m b ­ lematami historii lub h i s t o r y c z n o ś c i " ( 1 2 4 ) , są wreszcie „ b y l e j a kie, źle z a k o m p o n o w a n e i w b r u d n y c h k o l o r a c h " ( 3 3 ) . Jest t u w y r a ź n a opozycja. Z jednej strony herb mający treść - herb w kontekście - herb piękny; z drugiej: herb o treści z d e g r a d o w a ­ nej - herb w y r w a n y z k o n t e k s t u - herb byle jaki. Przypomina t o d o złudzenia frazerowskie rozróżnienie p o m i ę d z y elementami p o z o stajcymi w kontekście r y t u a l n y m , a w y r w a n y m i zeń przeżytkami, b ę d ą c y m i z r e d u k o w a n ą karykaturą, d z i w a c t w e m , czy w r ę c z prze­ sądem. T y m bardziej, że straszysz nas „ o s i ą g n i ę c i e m p o z i o m u bie dyskusję o garstkach luminarzy) j a k o niespójny i nieciągły 60 ście sensu; c h o d z i ci raczej o bezsens, zanik w a r t o ś c i s e m a n t y c z ­ nej pojęcia „ L e l i w a " . . . Dla Frazera r ó w n i e ż p o w s t a w a n i e przesą­ d u zasadza się na kradzieży sensu. Tyle o powinowactwach („zacząć należy o d T w o j e g o Panie L u d w i k u d o w o d u " ) ; teraz ad meritum. W ś w i a d o m o ś c i społecznej f u n k c j o n u j e historia ( d a r u j m y s o ­ system z n a k ó w . Są t a k i m i znakami: Sobieski p o d W i e d n i e m , Bartosz G ł o w a c k i , Piast, C u d nad Wisłą, W a n d a c o nie chciała Niemca, d w a g r u n w a l d z k i e miecze, husarz, k o r o n a , L i b e r u m Veto etc. etc. M a s o w y o d b i o r c a nie w n i k a w s k o m p l i k o w a n e k o n t e k s ta i struktury lecz zadawala się obrazami - m i t a m i . Ostatnie lata unaoczniają t o szczególnie wyraziście, obdarzając w y o b r a ź n i ę z b i o r o w ą takimi m i t y c z n y m i matrycami, jak: stalinizm, w o j n a 1 9 8 1 , Popiełuszko... I tak też było zawsze. Szlachcic w y w o d z ą c y s w e m i t y c z n e koligacje sięgał p o mity: Rzym, Sarmacja, W a n ­ dale... Zmieniają się k o n k r e t n e obrazy lub n a d a w a n e im znacze­ nia, pozostaje logika p o w s t a w a n i a i f u n k c j o n o w a n i a w y o b r a ż e ń z b i o r o w y c h . W ramach tej logiki obrazy, o ile f u n k c j o n u j ą , nie tracą sensu, a t y l k o g o zmieniają. Frazerowsko brzmi w i ę c dla mnie p r z y w o ł y w a n i e p e j o r a t y w n y c h określeń t y p u „amatorski k i c z " ( 3 6 ) , „treść z a p o m n i a n a " ( 1 2 2 ) , „ d e g r a d a c j a " ( 1 3 3 ) . Co znaczył herb w „ t a m t y c h c z a s a c h " ( k t ó r y c h k o n k r e t n i e ? ) t o nam �Czesławie pobieżnie zasygnalizowałeś. Ale c o znaczy z n a k - h e r b dzisiaj? - Jest t y l k o e m b l e m a t e m „ h i s t o r y c z n o ś c i " nieokreślonej i miazmatycznej? - Nie ma z g o d y M o p a n k u ! Herb p r z y w o ł u j e na przykład najprostsze skojarzenie ze szlachetczyzną, a w i ę c przede w s z y s t k i m z w p a j a n ą w szkołach r ó w n i e dobrze p o l s k i c h , jak i f r a n c u s k i c h , w i z j ą klasy próżniaczej. W Polsce będzie t o : „ J e d z , pij i popuszczaj p a s a " , w e Francji: „ A p r e s nous la d e l u g e " . Jest w t y m obrazku element krytyki społecznej, ale jest przede w s z y s t k i m , acz niezamierzony, smak b ł o g o ś c i , l e n i s t w a , u ż y w a n i a w tle k t ó r e g o kielich d ź w i ę c z y . Nie ma kaca, nie ma p a w i a , nie ma następnego d n i a . A d o d a j m y aluzję d o rycerskości, szabli u kontusza - pić męską jest rzeczą. N i e p r z y p a d k o w o toteż ( m o ż n a t o u d o w o d n i ć w s z c z e g ó ł o w e j analizie) herby szlacheckie najczęściej reklamują a l k o h o l . Ale siądźmy d o p o w a ż n y c h b a d a ń , t o znajdziemy z a p e w n e r ó w n i e ż i d r o g ę p r o w a d z ą c ą o d herbu d o p i k a n t n e g o sosu. R o z u m i e m Czesławie T w o j e oburzenie „ j a b c o k i e m - L e l i w ą " , gdyż j a b c o k istotnie niepijalną jest cieczą, ale jest t o zgorszenie estety, smakosza i może miłośnika heraldyki, nie zaś a n t r o p o l o g a , który - p o d t r z y m u j ę - d z i w i się, a nie ocenia. W s w o i m z n a k o m i t y m referacie w ł o c ł a w s k i m u k a z y w a ł Kuba Szpilka g ł ę b o k i sens p l a s t i k o w e g o barachła, czy c z e r w o n y c h skarpetek. Nie były o n e dla niego ani kiczem, ani czymś z d e ­ g r a d o w a n y m . Nie b y ł o opozycji. Wierzę g ł ę b o k o , że słuszny t o kierunek. I jeszcze rzecz jedna. Z w a ż y w s z y Czesławie ileśmy razem nagrzeszyli ( o s o b l i w i e przeciw szóstemu i d z i e w i ą t e m u przyka­ zaniu, g r z e c h ó w g ł ó w n y c h nie w s p o m i n a j ą c ) , straszenie m n i e grzechem w ł a ś n i e p o z w a l a m sobie uznać za d r o b n e n i e p o r o z u ­ mienie. T y m bardziej, iż wiesz dobrze, iż t o zawsze najbardziej l u b i ł e m , c o moralnie w ą t p l i w e , wykraczające poza granice i szko­ dzące z d r o w i u . A kiedy się Czesiu s p o t k a m y , pogrzeszymy z n ó w , m a m nadzieję, jak za d a w n y c h lat b y w a ł o . Co zaś d o mojej s k ł o n n o ś c i d o w y s t a w i a n i a cenzurek, t o d o s y ć p o w s z e c h n a t o przypadłość. Ta t y l k o różnica, ze ja s w o i c h ocen nie taję. Ty na przykład masz u mnie zawsze w i e l k i e , g l o b a l n e 5 + . Całuję Cię serdecznie. Ludwik Stomma Fot. W . Czyż „«Złota gałąź» na «Triobrandach»" Bezpośrednią przyczyną mej krótkiej n o t y stał się w p r a w d z i e piszących, że o d k r y w c o m w y s p c h o d z i ł o o p o t r ó j n e brandy!?). Fatygę W każdym bądź razie o s k o n n o ś c i tej przekonałem się też na i J a d w i g ę Siemiaszko, a z a t y t u ł o w a n y ; „ P o c o jechać na T r i o b - w ł a s n e j skórze, kiedy t o zecer składający mą pracę o magii interesujący skądinąd artykuł napisany przez Barbarę r a n d y ? " \ ale przyznam szczerze, że o d jakiegoś już czasu korciło u p o r c z y w i e , w b r e w m o i m k o r e k t o m , o b s t a w a ł przy „ T r i o b r a n - mnie, aby w sprawie, o której zamierzam t r a k t o w a ć , napisać s ł ó w d a c h " i w efekcie w j e d n y m p r z y p a d k u udało m u sieją przemy­ kilka. Generalnie rzecz biorąc c h o d z i mi o kwestie rzetelności, cić. precyzji i erudycji b a d a w c z e j p r z e c i w s t a w i o n y c h p e w n e j r o z m o w a c h z a d e p t a m i etnografii. ig­ norancji i s w o i s t e j nonszalancji. Nie zamierzam b y n a j m n i e j w y ­ 3 Przekonuję się o t y m fakcie r ó w n i e ż w m o i c h c o d z i e n n y c h Powróćmy może jednak do wspomnianego artykułu Pań s t ę p o w a ć t u w roli „jaśnie o ś w i e c o n e g o " lub d o z o r c y n a u k o ­ Siemiaszko i Fatygi. M e nadzieje na błąd w sztuce drukarskiej w e g o , b o każdemu z nas t a k o w y by się przydał, lecz j e d y n i e okazały się p ł o n n e i rychło zostały rozwiane. W tekście n i e p o ­ w imię o b r o n y zasady, iż każdy e t n o l o g (etnograf, a n t r o p o l o g p r a w n a f o r m a „ T r i o b r a n d y " p o w t a r z a się niezmiennie i nie ulega s p o ł e c z n y lub k u l t u r y ) w i n i e n posiadać i w y k a z y w a ć się m i n i ­ w ą t p l i w o ś c i , że przez autorki uznana jest za n o r m a l n ą . P o w i e m u m z n a j o m o ś c i elementarza e t n o l o g i c z n e g o . Do elementarza ktoś: Czepia się. Nie. Nie o t o t u c h o d z i . Tę b ł ę d n ą t e g o zaliczam c h o ć b y pobieżną w i e d z ę o kilku przeoczyła także Redakcja PSzL. N a s u w a j ą się d w i e m o ż l i w o ś c i : klasycznych dziełach a n t r o p o l o g i c z n y c h , a w ś r ó d nich m.in. o Złotej Gałęzi formę a l b o - ż y w i ę taką nadzieję - b y ł o t o z w y k ł e niedopatrzenie, a l b o Jamesa Georga Frazera oraz całej serii m o n o g r a f i i o T r o b r i a n d a c h i Redakcja uznała tę f o r m ę za naturalną; w k a ż d y m razie nie a u t o r s t w a B r o n i s ł a w a Kacpra M a l i n o w s k i e g o , w szczególności z w r ó c i ł a na t o u w a g i . Rzecz prosta lapsusy m o g ą sią zdarzyć o Argonautach k a ż d e m u . Przestają j e d n a k nimi być, g d y stają się regułą. Na Zachodniego Pacyfiku. . 2 przypisie 1 numer p o d s t a w i e d o t y c h c z a s o w y c h k o n t a k t ó w ze ś r o d o w i s k i e m e t n o ­ Polskiej Sztuki L u d o w e j z a u w a ż y ł e m w spisie treści rażący, acz g r a f i c z n y m oraz w i e l u a n a l o g i c z n y c h d o o m a w i a n e g o p r z y p a d ­ często się p o j a w i a j ą c y , błąd w nazwie archipelagu, na k t ó r y m k ó w w literaturze w s p ó ł c z e s n e j ( m o ż e p o m i n ę już w y l i c z a n k ę Otóż w z i ą w s z y d o ręki w s p o m n i a n y w M a l i n o w s k i p r o w a d z i ł s w o j e badania. P o c z ą t k o w o miałem n a ­ i niech każdy autor rozważy t o sam) ś m i e m zatem t w i e r d z i ć , iż dzieję, że jest t o może kolejny przypadek „ l i t e r ó w k i " drukarskiej. zazwyczaj nie w c h o d z i t u w rachubę z w y k ł e przeoczenie, lecz Istnieje b o w i e m jakaś d z i w n a s k ł o n n o ś ć języka p o l s k i e g o d o p o w t a r z a j ą c y się u znacznej części piszących przejaw nieznajo­ przeinaczania n a z w y T R O B R I A N D Y na „ T r i o b r a n d y " . Nie p o ­ mości f a k t u i literatury dla każdego a n t r o p o l o g a f u n d a m e n t a l ­ trafię w y j a ś n i ć , skąd się ona bierze. Przypuszczalnie są t o po n y c h . M a ł o w a ż n e czy ktoś z a p o m n i a ł jak brzmi prostu w z g l ę d y łatwiejszej w y m o w y . ( A może są t o w z g l ę d y n a z w a W y s p , czy n i g d y z nią się w oryginale nie zetknął, b o p s y c h o l o g i c z n e - nasza słabość d o t e r c e t ó w , albo podejrzenie i w j e d n y m , i w d r u g i m w y p a d k u jest t o przejaw ignorancji. prawidłowa 61 �Nie c h c i a ł b y m , a b y autorki p r z y w o ł a n e g o a r t y k u ł u odebrały me i o b e j m i e urząd k a p ł a n a . " (s. 2 5 ) . Z a n i m j e d n a k następca d o k o n a ł ich t e g o „ m u s i a ł ułamać gałąź z d r z e w a , którą starożytni uważali za w y p o w i e d z i . C h o d z i mi b o w i e m o zjawisko o dość u p o w s z e c h ­ Z ł o t ą Gałąź W e r g i l i u s z a " . (s. 3 4 ) Oczywiście nie miejsce t u na n i o n y m charakterze i znajdują się o n e w niezłym t o w a r z y s t w i e . r e l a c j o n o w a n i e treści Złotej A l e przecież pisanie o T r o b r i a n d a c h j a k o o „ T r i o b r a n d a c h " t o legendy ze starożytnej Italii u j a w n i a j ą , z d a n i e m Frazera, s w e s ł o w a j a k o atak personalny lub, t y m bardziej, na treść Gałęzi. Dość p o w i e d z i e ć , że w ą t k i niemalże tak, j a k b y np. o Polsce pisać regularnie „ P s o l k a " , u n i w e r s a l n e c e c h y i nawiązania d o p o d a ń i m i t ó w i n n y c h l u d ó w . a o Danii per „ N a d i a " . Nie ma po c o jeździć na „ T r i o b r a n d y " , b o A n a l o g i e te p o z w a l a j ą Frazerowi na w y c i ą g n i ę c i e w n i o s k u , że ich p o prostu nie ma. R ó w n i e dobrze można jechać na W y s p y Król Lasu był być może „ w c i e l e n i e m z k r w i i kości w i e l k i e g o Bergamuty. italskiego b o g a nieba. J u p i t e r a , który w d o b r o c i swej zstąpił D o k ł a d n y opis położenia T r o b r i a n d ó w znaleźć m o ż n a bez z nieb w błysku p i o r u n u , b y zamieszkać między l u d ź m i w j e m i o l e , M a l i n o w s k i e g o (patrz też załączona m a p ­ miotle p i o r u n o w e j - Złotej Gałęzi - rosnącej na ś w i ę t y m dębie ka). Natomiast d o e t n o g r a f ó w p o l s k i c h apeluję, a b y z w r ó c i l i w d o l i n i e Nemi. Jeśli tak b y ł o n a p r a w d ę , nie z d z i w i nas w ó w c z a s , t r u d u w Argonautach u w a g ę na p o p r a w n y s p o s ó b p r z y w o ł y w a n i a n a z w y W y s p , które że kapłan z o b n a ż o n y m dla a n t r o p o l o g i i o d g r y w a j ą rolę m n i e j w i ę c e j taką, jak dla b i o l o g i i w której z n a j d o w a ł o się życie boga i j e g o w ł a s n e . " (s. 5 4 0 ) W y s p y Galapagos, dla a n t r o p o l o g i i fizycznej O l d u v a y w Kenii lub mieczem strzegł mistycznej Uznać r ó w n i e ż m o ż n a , iż Złota Gałąź jest n a z w ą gałęzi, własną Neandertal w N i e m c z e c h , dla a r c h e o l o g i i Troja a dla j ę z y k o z n a w ­ p e w n e g o , określmy t o o g ó l n i e , a t r y b u t u ( p r z e d m i o t u ) k u l t o w e g o s t w a (i a r c h e o l o g i i ) fort Saint J u l i e n de Rosetta. Nie z a u w a ż y ł e m , p o j a w i a j ą c e g o się w ś w i ę t y m zagajniku i s a n k t u a r i u m b y przedstawiciele w s p o m n i a n y c h d y s c y p l i n zniekształcali gre­ Nemorensis w Arycji italskiej, strzeżonym przez jej kapłana. W t y m mialnie te geograficzne n a z w y . sensie Złota Gałąź jest czymś a n a l o g i c z n y m d o , пр., naszego N i e c h mi będzie w o l n o przejść d o d r u g i e g o z w y m i e n i o n y c h w t y t u l e tej n o t y e l e m e n t u : złotej gałęzi. Z a u w a ż y ć niepokojące m y m zdaniem można i zataczające coraz szersze z j a w i s k o pisania t y t u ł u pracy Sir Jamesa Frazera w kręgi Szczerbca lub nawet żydowskiego Tabernaculum Diany (Namiotu Spotkania). A w i ę c pisanie t y t u ł u o m a w i a n e j pracy Frazera w błędnej błędnej f o r m i e „ Z ł o t a gałąź", t o niemalże tak, j a k b y pisać N o w y Tes­ postaci „ Z ł o t a g a ł ą ź " , czyli m a m y „ g a ł ą ź " pisaną z małej l i t e r y . t a m e n t przez małe „ t " (może trochę przesadzam). A że - n a w i a ­ 1 Tymczasem w p o l s k i m t ł u m a c z e n i u s k o n d e n s o w a n e g o w y d a n i a sem m ó w i ą c - w b r e w n i e z l i c z o n y m zarzutom Złota m o n u m e n t a l n e g o dzieła The Golden z n a m i e n i t y tłumacz czymś w rodzaju „ B i b l i i " , a n t r o p o l o g a , t o nie ulega dla mnie Gałąź. I słusznie tak w ą t p l i w o ś c i . Kiepski t o „ t e o l o g " , który p r o w a d z i s w e w y w o d y uczynił. Skąd w i ę c biorą się n i e f o r t u n n e ulepszenia d o m o r o s ł y c h bez z n a j o m o ś c i j e g o „ ś w i ę t e j k s i ę g i " i jeszcze nonszalancko się Bough Henryk Krzeczkowski u ż y w a f o r m y Złota Gałąź jest p o p r a w i a c z y . A n o - tak jak u p r z e d n i o - śmiem twierdzić, ze na nią p o w o ł u j e . Frazer zaczyna s w e dzieło o d s ł ó w : „ Któż n ie zna przynajmniej po części z i g n o r a n c j i . Jeśli b o w i e m m a m y w t y m obrazu Turnera p r z e d s t a w i a j ą c e g o Złotą Gałąź?" M y zapytać w y p a d k u d o czynienia z m a c h i n a l n y m s t o s o w a n i e m możemy: „ K t ó ż nie zna pracy Frazera z a t y t u ł o w a n e j Złota polskiej Gałąź?" p i s o w n i t y t u ł ó w prac książek, t o źle. Jeśli zaś jest t o próba korekty O d p o w i e d ź n a s u w a się s m u t n a . Ci, którzy mienią się być spec­ z pozoru jalistami w poruszonej w niej p r o b l e m a t y c e - e t n o l o d z y i religio­ nieprawidłowego przeniesienia pisowni angielskiej t y t u ł u pracy z d u ż y c h liter na r z e k o m o p o p r a w n ą p i s o w n i ę polską, t o jeszcze gorzej. (Raz n a w e t , o zgrozo, b y ł o mi dane usłyszeć: złota gałęź.). znawcy. Na koniec podkreślić raz jeszcze pragnę, że celem mej n o t y nje jest b y n a j m n i e j p o d k o p y w a n i e c z y j e g o k o l w i e k a u t o r y t e t u ani W o b y d w u t a k i c h przypadkach w y c h o d z i na j a w nieznajomość c a ł k o w i t e n e g o w a n i e c z y i c h k o l w i e k k o m p e t e n c j i . Nie myślę też treści dzieła Frazera, u d o s t ę p n i o n e g o wszak p o l s k i e m u czytel­ p r z y w i ą z y w a ć zbytniej w a g i d o n i e i s t o t n y c h niekiedy szczegó­ n i k o w i już o d bez mała 3 0 lat. Wystarczy zajrzeć, by się przekonać, ł ó w , c o b y w a często w y r a z e m nadmiernej i zbytecznej s k r u p u l a t ­ że przez 5 8 2 strony tekstu (łącznie ze w s t ę p e m J a n a L u t y ń s - ności. M a m j e d y n i e na u w a d z e u w r a ż l i w i e n i e na rzeczy, które kiego) stają się istotne ze w z g l ę d u na s w e - nie budzące już dużej n i e o d m i e n n i e Złota Gałąź Dlaczego? pisana jest z dużej Przede w s z y s t k i m d l a t e g o , że taka była litery. intencja autora. Złota Gałąź t o m o t y w p r z e w o d n i całej w ę d r ó w k i po wątpliwości - źródło: rzeczone przejawy ignorancji, oraz ze w z g l ę d u na niebezpieczne rozprzestrzenianie się o w e j i g n o r a n c j i . ' w i e r z e n i a c h , rytuałach i z w y c z a j a c h r ó ż n y c h l u d ó w , klucz d o Diagnozę takiej sytuacji p o z o s t a w i a m całej książki. Frazer zaczyna o d obrazu J . M . Frazera z a t y t u ł o w a ­ w y d a j e mi się, że korzeniami s w y m i sięga o n a d o o g ó l n e g o braku nego w ł a ś n i e „ Z ł o t a Gałąź", na k t ó r y m p r z e d s t a w i o n y jest Król s z a c u n k u dla klasyki i tradycji a n t r o p o l o g i c z n e j . Natomiast t y m , Lasu z Nemi, dzierżący w s w y c h d ł o n i a c h miecz i strzegący d ę b u , k t ó r y m moja argumentacja nie trafia d o przekonania p r o p o n u j ę na k t ó r y m błyszczy Złota Gałąź. „ B y ł t o kapłan i morderca, p o s z u k i w a n i e złotej gałęzi na T r i o b r a n d a c h . Życzę p o w o d z e n i a ! w y p a t r u j ą c y t e g o , który g o wcześniej lub później zamorduje i n n y m , c h o ć już teraz Michał Buchowski PRZYPISY B. Fatyga, J . Siemiaszko, Po co jechać na Triobrandy?, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " X L I I I ( 3 ) : 1 9 8 9 , ss. 1 7 7 - 1 8 1 . J . G. Frazer, Złota Gałąź, W a r s z a w a 1 9 6 2 i w y d . następne. Przeł. H. Krzeczkowski. Korzystam tutaj z w y d . z roku 1 9 6 5 . B. M a l i n o w s k i , Argonauci Zachodniego Pacyfiku, Warszawa 1 9 8 1 . Przeł. B. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k i S. S z y n k i e w i c z . M . B u c h o w s k i , Magia. Jej funkcje i struktura, Poznań 1 9 8 6 , s. 7 6 . P o d o b n ą historię o p o w i e d z i a ł mi także W o j c i e c h Burszta, k t ó r e m u „ z a o c z n i e " , b o w i e m bez korekty autorskiej, w y d r u k o ­ w a n o n i e o d m i e n n i e w j e d n y m z a r t y k u ł ó w „ T r i o b r a n d y " . Patrz: W . Burszta, Magiczna potęga słów, „ W d r o d z e " 1 0 ( 1 8 2 ) : 1 9 8 8 , ss. 4 7 - 5 6 . O t o niektóre t y l k o przykłady takiego b ł ę d n e g o zapisu: 1 2 3 4 62 Z. S o k o l e w i c z , Wprowadzenie do etnologii. Warszawa 1 9 7 4 ; H. S w i e n k o , Magia w życiu człowieka. W a r s z a w a 1 9 8 3 : H. M i ś , A. M i ś , Okultyzm, magia i wróżby. W a r s z a w a 1 9 8 2 ; S. Filipowicz, Mit i spektakl władzy. Warszawa 1 9 8 8 ; A. Zadrożyńska, Po­ wtarzać czas początku. W a r s z a w a 1 9 8 5 ; M . N o w a c z y k , Ewolucjonizm kulturowy a religia. Warszawa 1 9 8 9 . Zaznaczyć pragnę, iż nie t w i e r d z ę w c a l e , j a k o b y w y s u w a n e poniżej sugestie o i g n o r a n ­ cji stosują się w p r o s t d o t y c h w s z y s t k i c h a u t o r ó w , k t ó r y m przytrafiło się napisać „ Z ł o t a gałąź". R o z u m i e m , iż często jest t o k w e s t i a - n a z w i j m y ją o g ó l n i e - edytorska. Żle się j e d n a k dzieje, g d y n a w e t w p o d r ę c z n i k a c h p o w i e l a się b ł ę d n y zapis klasycz­ nego dzieła przynależnego d o k a n o n u danej d y s c y p l i n y , a autorzy nie p r z y w i z u j ą d o t e g o w a g i . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf15f7e160f8454042ab729b7a1950f2.pdf 1f0f4ab0cc1b24f0560ae2b6c9b4f595 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2273 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2109 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.63-64 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY Zbigniew R a s z e w s k i , INTRODUCTION TO THE THEORY OF J O K E OF ARTICLES t h r o u g h s h o w i n g its absurdity or surreality. T h u s t h e h a p p e n i n g manifestations w h i l e b e i n g peaceful and, in respect of the The t e r m " k a w a ł " (joke) is n o t semantically related t o t h e terms p r o p a g a n d a slogans, olften neutral or even in f a v o u r of t h e " w i t t i c i s m " , " a n e c d o t e " being more like t h e German " W i t z " , It is g o v e r m e n t (the previous o n e of c o u r s e ) , w e r e at t h e same t i m e in t h i s c o u n t r y a sort of story, based o n a f i c t i o n a l event, spread significant political events. T h e y became a ludistic, specifically almost exclusively b y w o r d o f m o c h , a n d it appeared in the Polish Polish t y p e o f reaction t o t h e regime reality. T h e m o v e m e n t language relatively late, the early dictionaries d o n o t define it in spread over m a n y t o w n s t h r o u g h o u t Poland. this m e a n i n g . A n d t h o u g h it does have literary c o n n o t a t i o n s , despite its great p o p u l a r i t y it has not been given a proper s t u d y yet. In recent years t h e y have been c r o p p i n g u p extensively, especially in Slav c o u n t r i e s w h i c h the author explains by t h e great s i g n i f i c a n c e of social c o n v e r s a t i o n s in these countries. They are a n d have been usually local ( p r o d u c e d mainly in W a r s a w ) , b u t some of t h e m " i m p o r t e d " as w e l l ( m a i n l y f r o m the East, e.g. t h e jokes of Radio Erivan). By their very nature t h e y are a n o n y m o u s , a l t h o u g h m a n y of t h e m have been attributed, q u i t e rightly, t o people of the literary circles. They q u i c k l y cease b e i n g t o p i c a l , t h o u g h t h e y also t e n d t o adapt themselves t o n e w circumstances. In general terms t h e y may be d i v i d e d i n t o the entertainment a n d e n g a g e d ( p o l i t i c a l ) ones. T h e latter w e r e a sort of p o l e m i c s at t h e t i m e w h e n "all t h e newspapers w e r e u n a n i m f l u s " . The text w a s w r i t t e n in 1 9 6 6 b u t t h e n it w a s n o t d e s i g n e d for p u b l i c a t i o n . Aleksander J a c k o w s k i , T H E F O L K - L O R E OF C O N T E S ­ TATION P i o t r K o w a l s k i , S C R I B O ET D E C O R O ERGO S U M . S O M E R E M A R K S O N T H E M E A N I N G OF T H E T O W N G R A F F I T I The fresh w a l l s in a h o u s i n g - e s t a t e , covered w i t h graffiti, gave t h e author the idea t o s t u d y these d r a w i n g s a n d w r i t i n g s . He assumes t h e a n t h r o p o l o g i c a l p o i n t of v i e w a n d tries t o discover their f u n c t i o n . The main o n e , in his o p i n i o n , is t o make t h e w o r l d familiar, a safe place t o exist in. B y m a k i n g it familiar t h e y also a t t e m p t t o make it leas f o r b i d d i n g . S u c h a f o r b i d d i n g place m a y be b o t h a forest a n d a n e w h o u s i n g - e s t a t e w i t h its official inscriptions, orders and a n n o u n c e m e n t s . T h u s t h e space covered b y graffiti assumes a sense, becomes an a n t h r o p o c o s m o s . There is a value attached t o t h e m . So for instance the obscene inscriptions by s a y i n g amore profano may signify t h e d e f e n c e ( t a b u ) of the amore sacro. A n d always t h e y are a c o n f i r m a t i o n of one's o w n existence, hence it m a y be said t h a t t h e y are not a n o n y m o u s after all, since w h a t stands b e h i n d t h e m is always: I, w e in o p p o s i t i o n t o - t h e m . The author points t o some of f o l k - l o r e ' s very s i g n i f a n t features. These are: f u n c t i o n a l i s m , universality, a n o n y m i t y , direct delivery f r o m m e m o r y , c o n e c i o u s c u l t i v a t i o n of its o w n identity. One of t h e essential characteristics of the c o n t e s t a t i o n f o l k - l o r e (the W o j c i e c h M i s z c z u k , " W E ' R E S O R R Y FOR B E I N G S O R R Y " A report o n t h e alternative m o v e m e n t in C r a c o w o n A p r i l t h e 3rd 1 9 8 9 . political o n e ) is its b e i n g in o p p o s i t i o n . T h e author stresses t h e fact that the ludistic b e h a v i o u r - p o l i t i c a l jokes made f u n of a n d Jacek Olędzki, CONSOLATION depreciated t h e enemy, o c c u p a n t , persecutor - helped in a w a y t o endure t h e hard times. T h e article c o n t a i n s also a considerable a m o u n t of material, i n c l u d i n g political jokes p u b l i s h e d in t h e Russian " L i t e r a t u r n a j a G a z e t a " , as w e l l as items d a t i n g f r o m t h e past years. W a l d e m a r Ł y s i a k , THE POLITICAL FOLK-LORE " T h e political f o l k - l o r e " is just the folkloristic area w h i c h is m o s t sensitive t o political, e c o n o m i c a n d social events. It is created b y t h o u s e of t h e m w h i c h are in t h e p o p u l a r feeling extraordinary, unusual. These m a y be alarming events w h i c h at t h e same time arouse some hope in society a n d therefore attract a t t e n t i o n . A l o n g w i t h t h e texts of f o l k o r i g i n there are also those w r i t t e n by particular a u t h o r s . B y b e c o m i n g f o l k l o r i z e d , that is T h e article is o n a specific creation w h i c h came i n t o b e i n g in t h e last years in Poland ( u n d e r t h e martial l a w first of a l l ) . Walls came t o be covered w i t h all sorts of slogans a n d e m b l e m s of " S o l i d a r i ­ t y " , a l w a y s hastily covered w i t h paint. A n d just t h i s k i n d of d a u b i n g called " t h e Polish g r a f f i t i " , is t h e object of the a u t h o r ' s study. It is d o n e in a n u m b e r of w a y s : t h e graffiti are f r e q u e n t l y n o t covered w i t h a o n e - c o l o u r rectangle patch b u t t r a n s f o r m e d b y particular ludistic a d d i t i o n s . T h e a u t h o r seeks an affinity of this k i n d of p a i n t i n g t o t h e c u s t o m of p a i n t i n g w i n d o w - f r a m e s a n d p r o d u c i n g h u m a n - l i k e figures, the so called " k r a c o k i " , in t h e houses of marriageable maids. The g e o g r a p h i c a l d i s p o s i t i o n of these p a i n t i n g s in W a r s a w a n d their seasonal appearance, t h e y t o o y i n t h e a u t h o r ' s o p i n i o n , indicate their plebeian o r i g i n . losing their a u t h o r s h i p a n d b e c o m i n g society's o w n e r s h i p , t h e y are w e l l - k o n w in all social classes. A n d yet t h e y d o retain, Krzysztof because of their political c o n t e n t , t h e necessity of a n o n y m i t y d u e OURS" t o their political c o n t e n t , t h e necessity of a n o n y m i t y d u e t o their conspiratorial existence. S a b a k . " T H E SOFS A R E Y O U R S , T H E W A L L S T h e a u t h o r deals w i t h a n e w p h e n o m e n o n w h i c h since t h e m i d - e i g h t i e s c a n be seen o n W a r s a w ' s walls. These are spray- The Polish f o l k - l o r e after 1 9 4 4 has been referring t o almost - m a d e daubs. Those y o u n g s t e r s w h o make t h e m ( o f the 1 5 - 1 8 e v e r y t h i n g that has been g o i n g o n in Polish society in its historical years of age) m a y be d i v i d e d mainly into t w o g r o u p s : those d e v e l o p m e n t . It has never been officially s t u d i e d or p u b l i s h e d . c o n n e c t e d w i t h the e c o l o g i c a l m o v e m e n t a n d the s k a t e - b o a r - This particular text, w h i l e o n l y t o u c h i n g u p o n t h i s p h e n o m e n o n , dists. T h e d r a w i n g are m o s t l y copies f r o m f o r e i g n magazines is o n e of t h e f e w attempts t o s t u d y it in the Polish science. ( U S A ) , y o u t h u n o f f i c i a l journals ("fantazinas") a n d are o c ­ casionally an original p r o d u c t of their a u t h o r s . Akos Engelmayer, "WE DEMAND DISTORTIONS WIT­ H O U T S O C I A L I S M ! " H I S T O R Y OF T H E O R A N G E A L T E R ­ Czesław N A T I V E , i.e. O N T H E S O C I A L I S T S U R R E A L I S M FOLK-LORE (1982) Robotycki, THE A R T A VISTA. THE STRIKE The alternative m o v e m e n t w a s initiated b y a series of hap­ The article is an a t t e m p t at an e t h n o l o g i c a l analysis of t h e strike p e n i n g s held in W r o c ł a w a n d called " T h e Orange A l t e r n a t i v e " . as a specific artistic-cultural p h e n o m e n . The material o n w h i c h The f o u n d e r of t h e m o v e m e n t w a s W a l d e m a r Frydrych, " M a j o r " . the analysis is based has been p r o v i d e d by t h e Gdańsk S h i p y a r d T h e a c t i o n s organized by h i m in the city's central places, referred in 1 9 8 0 . By e t h n o l o g y t h e a u t h o r s means a science c o n c e r n e d t o the paradoxes of our p r e s e n t - d a y reality. They often made use w i t h t h e processes t a k i n g place w i t h i n a culture, a science of the w o o d e n Stats language w h i c h t h e y t r a n s f o r m e d or placed " p r o w l i n g in t h e b o r f d e l a n d s of other s c i e n c e s " . T h e title " T h e Art in a n e w c o n t e x t a c h i e v i n g thereby a paradoxically n e w s i t u a t i o n a V i s t a " suggests the s p o n t a n e i t y of the artistic creation w h i c h a n d d i d it n o t so m u c h t h r o u g h t h e n e g a t i o n of t h e o l d situation as a c o o m p a n i e d t h e strike a n d w a s a reaction t o t h e official culture, 63 I �a creation t h a t w a s folklorized and kept in a carnival spirit. The protests w e r e marked by three main motives: t h e t h e army servicemen he d i s t i n g u i s h e s three levels at w h i c h t h e national- i n i t i a t i o n is t a k i n g place. A t t h e social level t h e w h o l e service in - p a t r i o t i c , c h u r c h - r e l i g i o u s a n d t h e f o l k one. This art manifested t h e army is treated as an initiation. In t h e army itself t h e initiation itself in graffiti, g r a p h i c arts, political p o e m s ( i n c l u d i n g p a r a p h ­ is related t o t w o spheres, t h e official a n d unofficial structure of t h e rases of t h e r o m a n t i c poetry, analysed by M . J a n i o n ) , ballads a n d service. cabaret songs. In prisons there are t w o types of initiation: t h e first c o n c e r n s all the inmates, t h e s e c o n d J e r z y S z c z e p k o w s k i , I N I T I A T I O N I N T H E A R M Y A N D IN JAIL The a u t h o r uses in his interpretation t h e t h e o r y of c u s t o m s by A. van G e n n e p d e v e l o p e d s u b s e q u e n t l y b y L. S t o m m s . As regards 64 has t o d o w i t h the initiation into a superior g r o u p of those w h o call themselves " m e n " (an a n a l o g y w i t h primitive c o m m u n i t i e s in w h i c h t h e tribe's name means also " p e o p l e " , " m e n " ) ; t h e y are separated f r o m t h e rest of t h e inmates a n d f o r m a hierarchical g r o u p g o v e r n e d by its o w n ethics. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d56696a4d2c9c7ba4f0009bb5fd4480.pdf bfeb2c10dfb389829b4302a9002a642d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3012 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2816 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KONTEKSTY P O L S K A S Z T U K A A N T R O P O L O G I A K U L T U R Y L U D O W A E T N O G R A F I A 1 9 9 9 rok LIII nr 1-2 ( 2 4 4 - 2 4 5) i n d e k s 3 6 9 4 0 3 S Z T U K A cena 12 z ł Podróży, miejsc mitycznych ciąg dalszy Bronisław Malinowski Dziennik i fotografie �SPIS TREŚCI Zbigniew Benedyktowicz 3 Uboga Itaka - Podróży, miejsc mitycznych, rzeczy - ciąg dalszy PRZEDMIOTY W TEATRZE TADEUSZA KANTORA Małgorzata Dziewulska Edyta Bielawska Tomasz Kalczyński Dorota Nowak Anna Łoboda Dominika Rembelska Krzysztof Rekosz Igor Gorzkowski Marta Krystyna Tylkowska Joanna Kowalik *** Drugie życie przedmiotów Aparat fotograficzny - karabin maszynowy z przedstawienia Wielopole, Wielopole „Drzwi" ze spektaklu Niech szczezną artyści Łóżko - maszyna śmierci ze spektaklu Tadeusza Kantora Wielopole, Wielopole Obrus z przedstawienia Wielopole, Wielopole Opis postaci Wuj Stasio Zesłaniec ze spektaklu Wielopole, Wielopole Pręgierze w spektaklu Tadeusza Kantora Niech sczezną artyści Drezynka w spektaklu Tadeusza Kantora Niech sczezną artyści Katarynka Basen ze spektaklu Wielopole, Wielopole Muzyka i dźwięk w przedstawieniach Kantora. Rozmawiają Tomasz Dobrowolski, Małgorzata Dziewulska i Piotr Kłoczowski 6 9 1 12 14 15 16 18 1 2 0 20 22 P O D R Ó Ż E , MIEJSCA MITYCZNE, RZECZY Jakub Szczuka Joanna Tokarska-Bakir Piotr Szacki Stanisław Łabiszewski Jan Gondowicz Agnieszka Tulik Krzysztof Cibor Artur Setniewski Maksymilian Rejmer Wiesław Szpilka Marzena Gierga Marek Oziewicz Dariusz Czaja Agnieszka Makarewicz Danuta Bolikowska Katarzyna Kuszyńska Marceli Zygała Marcin Szporko, Krystyna Gieryszewska Ireneusz Kamiński Jarosław jot-Drużycki Jacek Olędzki Chana Pollack Sylwia Trzaska Janusz Barański Dorota Hall Marcin Kafar Dorota Gut Dorota Gut Magdalena Radkowska Dorota Kołakowska Tomoho Umeda James Clifford, Olga Łobaczewska Per monstra ad sphaeram. Aby Warburg i jego biblioteka „Ślepy bibliotekarz". O pisemnym wymiarze ustności Niezwykłość Camera a la minute - ręka, czyli opowieść „pięciominutowego fotografa" „Nagi człowiek na nagiej ziemi" Podróże barbarzyńców Nieistniejący film, nieistniejące miasto, nieistniejące życie. Propedeutyka wędrówki poza słownik Świetlica. Rzecz o dwóch królestwach Święty czas i święta przestrzeń Podróż: Pod osłoną nieba Tajemnicze miejsca greckiej Sycylii. Syrakuzy miastem wielkich kobiet (cz. II) Co można znaleźć w szafie? Światy równoległe Kronik narnijskich C S . Lewisa (cz. II) Krzesło. Szkic do portretu Piłka Dym Papieros i popielniczka Fumare humanum est. Krótki leksykon używek tytoniowych wokół nas Zielone liście na ulicach Berlina Autobus Vlepka albo interpretacja swobodna Zgredy rule i ulotna sztuka niewinności Pekaesem do Ostrowca i z powrotem John Maizels, Raw Creation. Outsider Art and Beyond Pluralis non maiestaticus, czyli ludzie jak rzeczy Uciekanie przy ekranie Żyć w rytmie 230 bitów na minutę Po drugiej stronie ekranu Piszę więc jestem. O języku internetu Hiperrealność Lary. Lara hiperrealności Planeta Diana - próba analizy reakcji na śmierć księżnej Walii Audiofilia Opowiedz mi o swojej podróży: Michel Leiris Wizyta w królestwie Lilii I 25 29 42 45 54 55 . . 62 69 74 78 81 91 103 42 115 118 121 125 128 132 138 149 153 154 158 159 162 164 168 175 179 181 185 B R O N I S Ł A W MALINOWSKI Bronisław Malinowski Dzienniki 1914-1918 192 Summary of the Articles 217 Noty o Autorach 220 Na Na o k ł a d c e : Rekwizyt ze spektaklu Tadeusza Kantora „Koło", fot. Janusz Podlecki s t r o n i e t y t u ł o w e j : Tadeusz Kantor, „Maszyna Aneantyzacyjna", fot. Janusz Podlecki © Copyright by „Konteksty". Przedruk za zgodą redakcji Numer dotowany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki i Fundację im. Stefana Batorego �POLSKA SZTUKA LUDOWA KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY ETNOGRAFIA SZTUKA nr 1/2 - 1999 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS Zbigniew Benedyklowicz The Poor Ithaca - Journeys, Mythical Places, Things 3 O B J E C T S IN THE TADEUSZ KANTOR THEATRE: Malgorzc Edyta Bu Tomasz A Dorota Л Anna Łoi Dominiki Krzysztoj Igor Gor Marta Kt Joanna / Małgorzata Dziewulska Edyta Bielawska Tomasz Kalczyński Dorota Nowak Anna Łoboda Dominika Rembelska Krzysztof Rekosz H Gorzkowski Marta Krystyna Tylkowska Joanna Kowalik *** or The Second Life of Objects The Camera - Machine Gun Doors The Bed - Death Machine The Tablecloth Uncle Stasio-the Exile The Pillory The Handcare The Barrel-organ The Pool Music and Sound in the Spectacles of Kantor. Tomasz Dobrowolski, Małgorzata Dziewulska i Piotr Kłoczowski Talking 6 9 11 12 14 15 16 18 20 20 22 JOURNEYS, MYTHICAL PLACES, THINGS PODR Jakub Sz Joanna 'l Piotr Szc Stanisła\ Jan Gon Agnieszk Krzyszto Artur Se Maksym Wiesław Marzenc Marek С Dariusz Agnieszl Danuta Katarzy^ Marceli Marcin Krystyn Ireneusi Jarosła\ Jacek 0 Chana I Sylwia' Janusz. Dorota Marcin Dorota Dorota Magdal Dorota Tomohc James ( oiga l Jakub Szczuka Joanna Tokarska-Bakir Piotr Szacki Stanisław Łabiszewski Jan Gondowicz Agnieszka Tulik Krzysztof Cibor Artur Setniewski Maksymilian Rejmer Wiesław Szpilka Marzena Gierga Marek Oziewicz Dariusz Czaja Agnieszka Makarewicz Danuta Bolikowska Katarzyna Kuszyńska Marceli Zygała Marcin Szparko, Krystyna Gieryszewska Ireneusz Kamiński Jarosław jot-Druzycki Jacek Olędzki Chana Pollack Sylwia Trzaska Janusz Barański Dorota Hall Marcin Kafar Dorota Gut Dorota Gut Magdalena Radkowska Dorota Kołakowska Tomoho Umeda James Clifford Olga Łobaczewska Per monstra ad sphaeram. Aby Warburg and His Library "The Blind Librarian". On the Written Dimension of the Oral The Unusual "Camera - a la Minute", or a Tale by a "Five-minute Photographer" "A Naked Man on a Naked Earth" The Travelling Barbarians A Non-existent Film, a Non-existent Town, a Non-existent Life. Propaedeutics of Wanderings beyond a Dictionary Dayroom, or about Two Kingdoms Holy Time and Holy Space Journey: The Sheltering Sky Syracuse - The Town of Great Women (Part II) What's to be Found in Wardrobe? Parallel Worlds of C . S. Lewis's Chronicles of Narnia (Part II) Chair. A Sketch to a Portrait The Ball Smoke Cigarette and Ashtray Fumare humanum est. A Brief Lexicon of the Tobacco Stimulants Around Us 62 69 74 78 81 91 103 112 115 118 121 Green Leaves in the Streets of Berlin Bus "Vlepka", or the Interpretation of a Bus The Fleeting Art of Innocence To and from Ostrowiec - via Bus John Maizels, Raw Creation. Outsider Art and Beyond Pluralis non maiestaticus, or People as Things Escape into the Screen Live in the Rythm of 230Bits/Minute On the Other Side of the Screen Scribo ergo sum. On the Internet Language The Hyper-reality of Lara. The Lara of Hyper-reality The Planet Diana - an Attempted Analysis of Reactions to the Death of the Princess of Wales Audiophilia Tell me about your Trip: Michel Leiris The Visit in the Kingdom of Lilia I 125 128 132 138 149 153 154 158 159 162 164 168 175 179 181 185 . . . . 25 29 42 45 54 55 B R O N I S Ł A W MALINOWSKI BROI Bronisław Bwnist Summary of the Articles 217 Summi Notes on the Authors 220 Malinowski A Diary in the Stricte Sense of the Term Noty о • Redagują: N а Nas 192 с Zbigniew Benedyktowicz (redaktor naczelny), Aleksander Jackowski, S ł a w o m i r Sikora (sekretarz redakcji), Danuta Benedyktowicz, Dariusz Czaja, J a r o s ł a w jot-Druzycki, C z e s ł a w Robotycki Doradzają i w s p ó ł p r a c u j ą : Jerzy B a r t m i ń s k i , Antoni Kroh, Ludwik Stomma, Roch Sulima, Zofia Bisiak T ł u m a c z e n i a : Redaktor Adres Aleksandra R o d z i ń s k a - C h o j n o w s k a techniczny: redakcji: KrzysztofNalewajko Instytut Sztuki PAN, ul. D ł u g a 2 8 , 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel.831-32-71/4 wew. 243; fax831-31-49 e-mail: kontexty@pleam.edu.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f0489ce9b814181d71185e4522390ff7.pdf c3752fab251d4b532369727733a8fb6a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3009 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2813 Title A name given to the resource Summary of articles; Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1, s.103-104 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY OF ARTICLE The recurring theme of this conversation with Krzysztof Czyżewski held by Tadeusz Kornaś is the presence of folk tradition as an inspiration for artistic, theatrical, and social undertakings. In 1978-1983, Krzysztof Czyżewski was an actor in the Gardzienice theatre, conducted by Włodzimierz Staniwewski. This troupe made excursions to villages and regions distant from cultural centres, where it staged performances and sought extant elements of past culture. Traditional culture was also one of the basic fabrics constructing and inspiring the spectacles. Gusla (Magic Rites), based on the second and fourth parts of Dziady (Forefathers' Eve) by Mickiewicz, resorted to numerous motifs, songs and gestures which Gardzienice encountered while travelling. At present, Czyżewski conducts the „Borderland - arts, culture and nations" centre in Sejny, a small town near the frontier with Lithuania. The centre encourages assorted educational, artistic and cultural ventures. It also publishes the quarterly „Krasnogruda" and organises interdisciplinary meetings concerning, e. g. Bosnia, Bukowina, Transylvania, and the Romany people. The interview portrays the evolution of Czyzewski's attitude to traditional culture - from na uncritical fascination with particular elements (songs, tales) to a sui generis positivistic stance, discloced in involvement in the social, political and cultural issues of entire regions. In her article O n t h e n e e d f o r c o g n i t i o n by c o n t a c t w i t h the s o u r c e s o f r e g i o n a l c u l t u r e . T h e a c t i v i t y o f t h e B o r d e r l a n d s M u s i c F o u n d a t i o n and interviews with Monika Mamińska and Jan Bemad (We wander across the Earth asking questions), Beata Wilgo siewie z attempts to present the activity of the "Borderlands Music" Foundation (Fundacja „Muzyka Kresów"). Established in Lublin in 1991, the Foundation (directed by Jan Bemad and Monika Kamińska) joined the current of quests concerned with the possibilities, purpose and trends of the continuation of folk tradition. Shaping their own perception of this particular culture, the authors of the Foundation wish to determine which of its elements remain important and vital for contemporary man. Conferences on ethnomusicology and the spirituality of the nations of East-Central Europe, the Continuation of Tradition programme, musical workshops, concerts and assorted meetings aim at creating new forms of a discussion on rural tradition and, thus, at a different presentation of that world and its comprehension. The feature distinguishing the Foundation pursuits from numerous proposals of dealing with folk culture is the question concerning the manner of such activity and not its object. The Foundation is concerned both with discovering keys which would make it possible to reach those „lost" regions of the traditional rural world, and with the possibility of its active cognition. Bemad and Mamińska envisage traditional culture as a stand, together with ensuing questions about ultimate issues: birth, death, illness, and fate. The Braslav region - a Belorussian Province. Sketches from Symbolic Culture. Articles by Magdalena Zowczak, Dorata Hall, Aleksandra Sulikowska, Krzysztof Cibor, Agnieszka Kaminska, Joanna Rak, Zuzanna Grebecka•Cwiek, Agnieszka Kirchner, Magdalena Radkowska, Dagmara Klosse, Krystyna Gieryszewska After the collapse of the Soviet Union, the Braslav region in Belarus became a periphery, cut off by state frontiers from former centres guaranteeing employment: Daugavpils in Latvia and Ignalina in Lithuania. The region in question is an eternal borderland, inhabited by assorted ethnic and religious groups: Belorussians, both Catholic and Orthodox, Poles, Old Rite Russians, Tatars, Lithuanians, Gypsies, and, before the war, Jews. Cultural differences became obliterated by progressing homogeneity, especially among the young generation. These processes are expressed to a certain extent by a specific rigid metasymbolic of the followers of well established faiths. The maxim: Boh adzin, tolko wier mnoha (There is one God but many faiths), often repeated by the inhabitants of Vidzy (a small town with a population of 3 000 - the main area of our research), signifies an actual permeation of religions, formulated in the identification of analogous elements of various rites, the borrowing of customs, and participation in different cults. Numerous interlocutors were unable to describe themselves as followers of a concrete creed. Such tendencies existed already in borderland tradition of the past. Atheization (together with accompanying customs, e.g. the dissemination of mixed marriages) reinforced attempts at a meta-religious interpretation of faiths. The Boh adzin formula could, however, denote stands different in each generation - the young use it frequently to express their distance from an already unclear and inconvenient tradition. The line of division between the believers (regardless of their faith) and „communists" the enemies of religion, appears to be growing less distinct; many of the latter take part in religious practices. The strongest feeling of identity among all the ethnic groups is represented by the Old Rite community which was the only permitted access to its own churches. The preserved old books and icons, the oldest originating in the seventeenth century, are displayed both in churches and the homes of all the faithful. Rituals associated with the icons testify to the vital prayer function which they fulfil in the spirituality of the Vidzy congregation. A l l the icons refer to the traditions of Old Russian painting (e.g. images of the Madonna with die Young Christ include icons of the Madonna of Tekhvin, Vladimir, Fiedorov, Kazan and Smolensk). The stereotype of the alien is applied predominantly to the relatively few representatives of new religious movements, such as Jehovah's Witnesses and Baptists. The absence of own language and the supranational character of these creeds contribute to their perception as „upside down" religions. Extreme opinions include stories about child sacrifices (provoked by the objections made by Jehovah's Witnesses to transfusion), convictions that bloody sacrifices are the effect of rites which drive members of sects to a state of frenzy, and the belief that the followers of new creeds trample images of the Madonna and rosaries. Visions of satanic cults are accompanied by those of a heavenly community, ruled by ideal harmony and brotherhood, whose members speak a pure language, are familiar with the Good Book, recite beautiful prayers, have the power to heal and observe rigid moral principles. Stories about miracles are dominated by the motif of punishment meted by Providence, usually against the communists for the desecration of holy sites. In accordance with the principles of reciprocity, the destruction of holy images results in the loss of the perpetrators' legs, heads and fingers. Miraculous penalty plays the role of a social sanction, renders the community of the faithful cohesive, and „sets right" contaminated reality. Despite long years of harsh atheization, the community of Vidzy continues to interpret more important events as an expression of an intervention of the sacrum in everyday life. Divine miracles, i . e. punishment and grace, are two opposite and complementary aspects of the same hierophancy. This contrast is not concurrent with a division into fascinosum and tremendum; the sacrum and grace are equally terrifying. Punishment sometimes leads to conversion and fulfils pedagogic functions while revelation, the sign of grace, becomes awesome when the Mother of God whips sinners. Grace is devoid of the value of proof, and is rarely witnessed by the non-believers. Experienced by the worthy, it is conceived as a sign of the Kingdom of God on Earth, accessible to the chosen only after death; on Earth, it exists as a foretoken and a substitute in an unattractive and senseless mundane existence. The Vidzy comprehension of miracles is close to the definition proposed by St. Augustine and contemporary apologetics - a miracle is a dialogue between the world and God, and is not compelled to seek dazzling forms. The concept of the miracle is wider and encompasses also the supernatural, which is not connected with the traditionally comprehended sacrum; it entails all that is strange: wonders, meteorological and paramental phenomena, and aliens from outer space. Researchers dealing with Russian religiosity maintain that the effects of atheization include the formation of an eclectic consciousness, associated with the concept of ..Christians in general", i . e. believers who do not identify themselves with a concrete creed. A characteristic trait of such attitudes is interest in Oriental religions, spiritualism, parapsychology, mythology built around UFOs, etc. The vision of the world held by the residents of Vidzy is also such a compilation, a typical mixture of elements of magic and religion, with a tendency towards their rationalisation by the mass media. The collapse of communism opened a market for Western and local pop-culture. Previously, the press and television, in their capacity as instruments of propaganda, were universally available and free of charge; the habit of benefiting from them is connected with susceptibility to media authorities. The recorded statements contain a constant reference to the media, and the veracity of the contents expressed by the interlocutors is legitimised by their press or television origin. The latter is also regarded as the best source of entertainment, making it possible to enjoy contact with ..heavenly reality" (South American television series); thus, it becomes a sanctified profanum. This combination of activity from various contexts is more radical than in Poland, e. g. a surgeon casts a spell on a rose while a nurse-healer claims that her power comes from the Devil. Diviners are frequently regarded as well-educated, and researchers, especially American ones equipped with omniscient computers, enjoy great esteem. Scientific achievements are, however, associated with Party meetings, held behind closed doors, and conspiracies, in accordance with the traditional comprehension of knowledge as magic, symbolised by the mythical black book, the attribute of the sorcerer. Men of science appear to be the possessors of a great secret, the only truth about each of us and the whole world. They enjoy not only knowledge but also privileges, even those linked with the looming predicted end of the world, and are engaged in constructing a gigantic ship or space rocket which will enable them to survive the imminent new deluge. The popularisation of information about other planets and the Earth, envisaged as a mere fragment of the universe, changed the image of space. The traditional conception of the other world is associated with a very concrete localisation of Hell, Heaven and Purgatory on other planets. Pseudorationalisation in reference to the religious sphere is an attempt at salvaging the cohesion of the world. The reverse side of this process is the sanctification of phenomena belonging to the category of the profanum. Religiosity, which 1 103 �owing to the significance attached to the true images of the face of Christ. The wish to benefit from the source of the sacrum is not only a trait of „folk" culture, although within the latter it survived in a form least disturbed by empiric attitudes and the culture of print. Authentic images remain on the borderline of spiritual and sensual worlds, and resemble windows open to the heavens above. The role of prayer is similar, and the frequently unskilful forms of apocryphic „little prayers", recited with difficulty by people unacquainted with the technology of the word, retain this fundamental religious function.To attain this goal, they resort to the imagery of a conciliation of worlds, a temporary unification of Heaven and Earth at a moment of teophany expressed in motionlessness, as well as a transition into the other world and the wanderings of divine words in a reverse direction, towards the Earth. A characteristic feature of folk prayers is a mosaic-like pattern of fragments of texts which frequenfly contain the most capacious schemes of Old Polish songs. The mystical symbolic, palpable „undemeath" the literal meanings of the words, borders with „sensualistic" images of the Madonna carrying the cross or emerging from the Gospel. Folk prayers interpreted in this manner are a religious measure of expression, a realisation of old religious patterns. constituted a cohesive image of reality, now protects it against disintegration, but itself succumbs to profound metamorphosis. Religious-magical techniques flourish in the conditions of Belorussian neo-feudalism in which it is difficult to plan anything in a rational manner. Traditional institutions are still sought out: the advice of healers or the protective power of objects consecrated in church (especially the St. Agatha bread and herbs). The religious culture of Vidzy combines religious and magic stands, which in practice are inseparable.The second of the two is expressed in the „at home" administration of the sacrament of baptism, even to the deceased, or in treating sacraments and sacramentalia as medicinal measures, e.g. christening as a cure against epilepsy. The magic employment of religious rites is accompanied by an attitude of religious humility and the acceptance of divine will. It seems worth to draw attention to the links between sacraments and spells. Sacraments are considered as ex definitione established by Christ, and their essence is the word; according to universally held convictions, prayers with medicinal properties are the true words of Christ. Several such texts (the majority of which functions also in Lithuania) were recorded in the region of Braslav. The ethnographer does not have at his disposal instruments which would permit him to examine the range of religious experience but he is able of indicating assorted ways in which such texts function, and different possibilities of interpreting them within the same culture. Folk prayers, which survived despite the inimical attitude of the Church, to say the least, and, generally speaking, outside the Church, appear to be a suitable object for a presentation of such variegated significance. They are simultaneously magic formulas or at least possess features of magic spells. This property is due to the very nature of oral transmission, which applies mnemotechnical measures and grants words a specific existence; the other reason could be described as mystical (understood as a technique aiming at the attainment of direct religious experience). A particular feature of folk prayer is the fact that it is legitimised as a holy text by direct reference to the source of the sacrum; this is why such a prayer is usually expressed in the words of the Lord Jesus (Mother of God) or as a letter written directly in Heaven. The power of holy words is associated with their supernatural origin, understood literally. The living, i. e. holy words must come from the very source of power, and hence, similarly to the Gospel, they carry the injunction of their transition to other people, although only letters by Jesus, a sui generis interpretation of the Decalogue, do so under the threat of terrible divine punishment. In the religious context, the concepts of an original, a copy, and especially plagiarism lose their sense. The scheme of recognised revelation becomes universal property. The rewriting of holy .words and the attachment of supernatural powers to them do not have to be the expression of a magical attitude. Such behaviour is analogous to the veneration of miraculous images and their copies, universal in religious culture, including that of the Eastern rite Church. Neither Abgar, king of Edessa, nor Veronica were historical figures but they function in the religious tradition recognised by the Church Danuta Kuźnicka Deconstructivist Strategies in Polish Stagings For the past twenty years, at the very least, the Polish contemporary theatre presented stagings in which the mechanism of the functioning of meanings appears to resemble some of the deconstructivist categories described by Jacques Derrida. Deconstructivist ..strategies", which the article refers to stagings proposed by e. g. Jerzy Grzegorzewski, Leszek Mądzik and Krystian Lupa, denote an obliteration of the cohesion of the work and its uniformity, the undermining of the opposition, emphasis on the part played by margins, and the leaving of the meanings non-enforced and the context open. Other features include the multiple functions of „non-resolving" objects as well as intertextuality and associated accents on the process-like aspect of the staging. In numerous spectacles, the described strategies are counterbalanced by an emergent uniformity of the work, which produces inspiring tension between the disintegrated image of the world, suggested by deconstuctivism, and uniformity which, together with cohesion, forms the foundations of wellordered reality. Bronisław Malinowski A Diary This issue inaugurates the publication of the early diares kept by the renowned anthropologist Bronisław Malinowski. The diaries are preceded by an introduction by Grażyna Kubica-Heller and two texts - by Maria Ossowska and Clifford Geertz - discussing the diaries, written only in English during field research conducted on the Trobriand Islands - 'The Diary in the Strict Sense of the Term". NOTY O AUTORACH Jan Bernad - w latach 1974-76 współpracował ze Stanisławem Ścierskim przy realizacji stażów parateatralnych w Teatrze Laboratorium. W 1977 był w grupie powołującej Teatr „Gardzienice". Po odejściu z „Gardzienic" w 1984 do 1990 realizował przedsięwzięcia odwołujące się do kul­ tur tradycyjnych. W 1991 wraz z Moniką Mamińską powołał Fundację „Muzyka Kresów". Pełni funkcję dyrektora Os'rodka Badań Muzykolo­ gicznych i Kulturowych Europy Środkowo-Wschodniej powołanego przy Fundacji. Tadeusz Chrzanowski - profesor historii sztuki; wykładowca na KUL-u, UJ oraz pracował w Katalogu Zabytków w IS PAN. Autor m.in. takich książek jak Wędrówki po sarmacji europejskiej. Eseje o sztuce i kulturze staropolskiej (1988), Sztuka w Polsce Piastów i Jagiellonów (1993). Współautor Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Krzysztof Cibor - student KEiAK UW. Krzysztof Czyżewski - polonista (studia UAM), jeden ze współtwórców „Gardzienic", współzałożyciel w stanie wojennym „Czasu Kultury", au­ tor wielu inicjatyw związanych z teatrem, dyrektor Os'rodka „Pogranicze - sztuk, kultur, narodów" (Sejny, od 1991), redaktor naczelny „Krasnogródy". Laureat m.in. Nagrody POLCUL Foundation, Nagrody Arty­ stycznej Młodych im. S. Wyspiańskiego, Nagrody paryskiej „Kultury" za rok 1996. Clifford Geertz - profesor antropologii w Instytute for Advanced Study, Princeton (New Jersey). Jeden z najwybitniejszych antropologów swojej generacji w USA. Autor m.in. tak znaczących książek, jak The Interpre­ tation ofCultur, Local Knowledge i Works and Lives. The Anthropologist as Author. Krystyna Gieryszewska - etnolog, pracuje w KEiAK UW. Zuzanna Grębecka-Cwiek - studentka KEiAK UW. . Dorota Hall - studentka KEiAK UW. Angieszka Kamińska - studentka KEiAK UW. **\ f BIBLIOTEKA fj Agnieszka Kirchner - studentka KEiAK UW. Dagmara Klosse - studentka KEiAK UW. Tadeusz Kornaś - teatrolog (studia na Wydziale Wiedzy o Teatrze warszaw­ skiej PWST). Publikował m.in. w „Teatrze", „Didaskaliach", „Dialogu". Mieszka w Krakowie. Grażyna Kubicka-Heller - jest pracownikiem Zakładu Antropologii w Insytucie Socjologii UJ. Jest autorką książki Luteranie na Śląsku Cieszyńskim oraz współredaktorką tomu Malinowski Between Two Worlds, CUP 1988. Interesuje się problematyką mniejszości religijnych oraz biografią i twór­ czością Bronisława Malinowskiego. Mieszka w Krakowie i Ustroniu. Danuta Kuźnicka - adiunkt w Instytucie Sztuki PAN, wykładowca w Aka­ demii Teatralnej w Warszawie i w Szkole Nauk Humanistycznych. Zaj­ muje się teatrem plastycznym i teorią teatru. Monika Mamińską - studia na KUL-u (filozofia teoretyczna, polonistyka); od 1991 roku pracuje wspólnie z Janem Bernadem w Fundacji „Muzyka Kresów" w Lublinie. Mieszka w Radiomiu. Maria Ossowka - (1896-1974)-teoretyk moralności i socjolog. Autorka m.in. takich książek jak Podstawy nauki o moralności (1947), Moralność mie­ szczańska (1956), Socjologia moralności (1963), Normy moralne (1970). Joanna Rak - studentka KEiAK UW. Magdalena Radkowska - studentka KEiAK UW. Aleksandra Sulikowska - studentka historii sztuki UW. Beata Wilgosiewicz - absolwentka filologi polskiej (UAM Poznań) i Pody­ plomowego Studium Etnografii (UMK Toruń). W latach 1991-94 praco­ wała w Os'rodku „Pogranicze - sztuk, kultur, narodów" w Sejnach. Obe­ cnie jest doktorantką SNS przy PAN w Warszawie. Zajmuje się współcze­ snymi odwołaniami do tradycyjnej kultury ludowej. Magdalena Zowczak - etnolog, zajmuje się zagadnieniami z pogranicza hi­ storii sztuki, formami życia religijnego wsi, kulturą duchową. Adiunkt w KEiAK UW. Autorka książki Bohater wsi. Mit i stereotypy (1991). �W poprzednich numerach - Kulturze naszych wschodnich sąsiadów poświęcone były w całości następujące numery „Kontekstów" Litwa nr 3-4/1993, Ukraina i Grodzieńszczyzna nr 3-4/1996 - Problematyka antropologii teatru i powrotu do źródeł pojawiała się w numerach 3-4/1991, 2/1993 oraz 2/1995 - W roku 1997 nr 1-2; 3^1 rozpoczęliśmy druk materiałów dotyczących Bronisława Malinowskiego: m.in. korespondencję z Żoną, list z Londynu do Anieli Zagórskiej oraz krytycznych materiałów dotyczą­ cych jego osoby i pracy. WARUNKI P R E N U M E R A T Y 1. Wpłaty na prenumeratę prowadzoną przez „Ruch" przyjmowane są na okresy kwartalne. Cena prenumeraty wynosi 4,50 zł za numer. Prenumerata ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% droższa. Wpłaty na prenu­ meratę przyjmują: - na terenie kraju - jednostki kolportażowe „ R u c h " ; istnieje r ó w n i e ż m o ż l i w o ś ć prenumeraty „pod opaską". Wpłaty od osób i instytucji z miejscowości, w których nie ma jednostek kolportażu „Ruch" należy wnosić do Ruch SA Oddz. W-wa, ul. Towarowa 28, konto jak niżej: - na zagranicę - Z a k ł a d Kolportażu Prasy i Wydawnictw 00-958 Warszawa, konto P B K SA, X I I I Oddział W-wa 11101053-16-551-2700-1-67. Dostawa zamówione prasy następuje: - przez jednostki kolportażowe „Ruch" - w sposób uzgodniony z zamawiającym. - przez urzędy pocztowe - pocztą zwykłą na wskazany adres, w ramach opłaconej prenumeraty z wyjątkiem zlecenie dostawy na zagranicę pocztą lotniczą do odbiorcy zagranicznego, której koszt w pełni pokrywa prenumerator. Terminy przyjmowania prenumeraty na kraj i zagranicę - do 20 X I na I kwartał roku następnego, do 20 I I - na I I kwartał, do 20 V na I I I kwartał, do 20 V I I I na I V kwartał. 2. Prenumeratę „Kontekstów" prowadzi także firma A M O S , Warszawa, ul. Zuga 12, 01-806 Warszawa (tel. 34 65 21). Wpłaty na okre­ sy półroczne (dwa zeszyty lub jeden podwójny) i roczne przyjmowane są na konto: A M O S , V I I I Oddział PKO BP, Warszawa Nr 10201084-77578-270-1-111. 3. Cena prenumeraty rocznej przez „Ruch" lub AMOS wynosi 18 zł. Prenumerata za półrocze: 9 zł; numer pojedynczy 4,50 zł. 4. Zeszyty bieżące oraz niektóre dawne można kupować w Instytucie Sztuki PAN, Warszawa, ul. Długa 28 (hall) 5. Prenumerata zapewnia otrzymywanie pisma w cenie wyżej podanej, niezależnie od tego, o ile droższy będzie w sprzedaży numer. Wydawnictwo Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk, publikuje książki i czasopisma z zakresu sztuki, teatru, filmu, muzyki, folkloru Stałą sprzedażą książek i czasopism Wydawnictwa IS PAN, prowadzi Dział Wydawnictw Instytutu Sztuki 00-950 W-wa, ul. Długa 28. tel. 831-32-71 do 79 w. 274, 258 oraz następujące księgarnie: Gdańsk Gdańska Księgarnia Naukowa, Łagiewniki 56 Kraków Antykwariat „Bibliofil", Szpitalna 19 Księgarnia Akademicka, ul. Anny 6 Księgarnia Naukowa „Elefant", ul. Podwale 6 Łódź Księgarnia Ossolineum, Piotrkowska 181 Poznań Bestseller, Wrocławska 16 Księgarnia Koala, Ratajczaka 39 Księgarnia Uniwersytecka, Zwierzyniecka 7 Szczecin Księgarnia Literacka „Ossolineum" ul Gen. Sikorskiego 7 Warszawa Główna Księgarnia Naukowa im. Bolesława Prusa Krakowskiego Przedmieście 7 Księgarnia ORPAN, Pałac Kultury i Nauki Księgarnia ORPAN BIS, ul. Twarda 51/55 S.C. Księgarnia Ossolineum „Litera" ul. Jaworzyńska 4 Księgarnia Uniwersytecka „Liber" Krakowskie Przedmieście 24 Księgarnia w Centrum Sztuki Współczesnej Pałac Książąt Ujazdowskich Księgarnia „Reprint", Krakowskie Przedmieście 71 Księgarnia „Odeon", Hoża 19 Księgarnia „Odeon" II, ul. Bagatela 14 Księgarnia „Czytelnik", ul. Wiejska 14 Galeria „Zachęta", pj n Małachowskiego 3 a Wrocław Księgarnia Ossolineum, Rynek 6 Ciągłą sprzedaż hurtową publikacji Wydawnictwa IS PAN prowadzi: 1. Akademia Klon s.c. Hurtownie Książek. 01-217 W-wa, ul. Kolejowa 15/17, tel. 632-55-91 2. Skład Księgarski „centrum" sp. z o.o. 01-217 W-wa, ul. Kolejowa 5/7 tel. 631-86-93 Numer liczy 13 ark. druk. Fotoskład: „Iskra", Warszawa, ul. Ratuszowa 11; tel. 18-94-24 Druk: inż. Piotr Włodarski, ul. Ksawerów 21; tel. 43-14-71 w. 240 Nakład 1200 egzemplarzy � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b470200255ecb1b40dfe5bbe97604faf.pdf 64f8279072c95c4a54d209d74b140411 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1385 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1280 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34, s.251-268 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. XXXIV: 1990, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 F. B E R L I K TCHR., Historia Towarzystwa Chrystusowego dla Wychodźców 1932-1939, Poznań 1987, ss. 330, il. W 1932 r. prymas Polski, kard. August Hlond, sprawujący z ramienia Sfolicy Apostolskiej urząd Protektora Polskiego Wychodźstwa, powołał do życia nowe zgromadzenie zakonne, któremu papież Pius IX nadał nazwę Societas Christi pro Polonis Emigrantibus - Towarzystwo Chrystusowe dla Polonii Zagranicznej. Akt ten uwieńczył wieloletnie starania polskiej hierarchii kościelnej o zapewnienie emigrantom opieki duszpasterskiej w krajach ich osiedlenia. Zapocząt­ kował także najtrudniejszy, obok lat I I wojny światowej, okres w działalności Towarzystwa. W wydanej w 1987 r., nakładem Towarzystwa Chrystusowego, książce ks. Florian Berlik TChr. (zra. 1983 r.) podjął się niełatwego zadania rekonstrukcji pierwszego etapu historii Zgromadzenia z lat 1932-1939. Przedsięwzięcie było tym trudniejsze, iż podczas II wojny światowej zaginęła cała dokumentacja Towarzystwa przechowywana w Domu Macierzystym w Potulicach. Autor odtworzył dzieje Towarzystwa Chrystusowego wspomagając się materiałem wydawniczym pochodzącym z lat przedwojennej działalności Zgromadzenia, czerpiąc informacje z polskiej prasy katolickiej tego okresu oraz korzystając z archiwaliów obecnego Domu Głównego w Poznaniu, a także z relacji księży, którzy już jako zakonnicy współuczestniczyli w pierwszych pracach Towarzystwa. Sprawą nie bez znaczenia jest, iż ks. F . Berlik sam był już wówczas jego członkiem (w 1934 r. otrzymał pierwsze w tym Zgromadzeniu święcenia kapłańskie), a także - co najważniejsze, pełniąc już jako kapłan szereg odpowiedzialnych funkcji - stał się jednym ze współtwórców Towarzystwa Chrystusowego. Fakt ten zadecydował o tym, iż omawiana praca będąca rzetelnym świadectwem naocznego świadka, nabrała szczególnej wartości. Część zasadniczą opracowania poprzedza wstęp ks. Bernarda Kołodzieja TChr. oraz dwa kolejne rozdziały. Pierwszy, autorstwa dr Antoniny Tomkiewicz, stanowi zarys dziejów emigracji polskiej do roku 1939. Czytelnikowi nie zorientowanemu w problematyce polskiego wychodźstwa daje niezbędne minimum informacji na ten temat, pozwalając osadzić początkowy okres prac Towarzystwa zarówno w konkretnej sytuacji społeczno-ekonomicznej Rzeczypospolitej Polskiej, jak i w kontekście historii Polonii Zagranicznej. Tym pełniej też uzmysławia fakt, jaką koniecznością i potrzebą chwili było powołanie do życia zgromadzenia zakonnego o tak charakterystycznym profilu. Dopełnieniem części wstępnej jest rozdział II, poświecony ks. kardynałowi A. Hlon­ dowi - organizatorowi polskiego duszpasterstwa emigracyjnego. Autor rozdziału, ks. Czesław Kamiński TChr., zaznajamiając czytelnika'z życiorysem ks. Prymasa, szczególnie uwypukla jego działalność na rzecz polskiego wychodźstwa, jego niepodważalne zasługi w niesieniu wszechstron­ nej, nie tylko religijnej, opieki i pomocy polskim emigrantom. Prymas wizytował ośrodki polonijne w Europie Zachodniej i Ameryce Południowej zapoznając się z warunkami życia zbiorowisk polskich, z ich potrzebami i zamierzeniami. W podróżach duszpasterskich odwiedził Czecho­ słowację. Wielką Brytanię. Francję, Włochy, Jugosławię, Węgry, Austrię, Belgię oraz. Argentynę, Brazylię i Urugwaj. Powołanie do życia Towarzystwa Chrystusowego dla Polonii Zagranicznej, choć nadało prawne ramy działalności Zgromadzenia, było jedynie pierwszym, ale niezbędnym, krokiem na drodze ku realizacji projektów kard. A. Hlonda. Ogrom pracy, jaki wiązał się z budową od podstaw struktury organizacyjnej Zgromadzenia, ze stworzeniem Seminarium dla przyszłych księży i braci Chrystusowców, programu ich nauczania, a także z zapewnieniem stałej siedziby, środków utrzymania i z wieloma innymi problemami, ks. Prymas powierzył ks. Ignacemu Posadzemu, który stal się w ten sposób współzałożycielem i twórcą Towarzystwa Chrystusowego. Jemu też poświęcony jest rozdział następny, który otwiera zasadniczą cześć opracowania autorstwa ks. F. Berlika. Działalność ks. Posadzego nie ograniczyła się wyłącznie do tak wielkiego zadania, jakim było zorganizowanie Towarzystwa. Odbył on nadto w latach 1929 1937, trzy podróże inspekcyjne wizytując dwukrotnie osady polskie w Ameryce Południowej i raz na Dalekim Wschodzie. Chciał �RECENZJE 251 I OMÓWIENIA osobiście zetknąć się z życiem rodaków na obczyźnie i przez poznanie ich problemów tak ukierunkować kształcenie księży, aby w pełni potrafili oni nieść pomoc emigrantom. Rozproszeni na wszystkich kontynentach, zmuszeni do żvcia w warunkach nieraz daleko odbiegających od tych, w których wyrośli, wśród obcego i odmiennego kulturowo żywiołu etnicznego, wymagali wszechstronnej pomocy i wsparcia. Ks. Posadzy w relacjach ze swych podróży zawarł wiele interesujących spostrzeżeń i refleksji osobistych. Prace te stanowią bogate źródło do poznania zarówno kultury odwiedzanych przez niego środowisk polonijnych, jak i krajów ich zamieszkania. Kolejne rozdziały odtwarzają szeroką panoramę dziejów Zgromadzenia na przestrzeni lat 1932-1939. Ks. Berlik przedstawił nie tylko suche fakty, ale i atmosferę pierwszych, trudnych lat działalności Towarzystwa. Złożyły się na nie przede wszystkim starania o zabezpieczenie materialnych podstaw jego egzystencji, niezbędnych do rozpoczęcia prac organizacyjnych. Dzięki hr. Anieli Potulickiei, która przeznaczyła swą rodową posiadłość w Potulicach na Dom Macierzysty Zgromadzenia, możliwe stato się podjęcie dalszych działań. I tu ks. F. Berlik zrekonstruował kolejne ich etapy: pierwszy nowicjat, organizację studiów filozoficznych i teolo­ gicznych, przygotowania do działalności społeczno-kulturalnej, utworzenie formacji brata, urucho­ mienie wydawnictwa (rozdziały IV, VI, VII, X). Szczególnie należy podkreślić wagę tego ostatniego dokonania, które umożliwiło Chrystusowcom zapoznanie społeczeństwa z ideą Zgromadzenia, propagowanie jego zamierzeń oraz informowanie czytelników o losach polskiej emigracji. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na istotną kwestię poruszaną zresztą przez autora w kilku rozdziałach. Chodzi mianowicie o postawę społeczeństwa polskiego wobec planowanej działalności Towarzystwa, a co za tym idzie o problem znacznie szerszy, jakim była i jest rola świeckich w życiu Kościoła. Świeccy wciągnięci w prace na rzecz emigrantów działali w różnych stowarzyszeniach, m.in. „Opiece Polskiej nad Rodakami na Obczyźnie", a od momentu powstania Towarzystwa Chrystusowego współuczestniczyli w jego przedsięwzięciach (rozdz. VIII) Poparcie narodu polskiego dla idei Zgromadzenia znalazło swoje odbicie nie tylko w bezpośrednich działaniach ale prwle wszystkim w niesieniu materialnego wsparcia Chrystusowcy którymi kierował ks' I Posadzy byli bowiem pozbawieni stałej pomocy finansowej Nie udzielały jej ani Kur^Mctronoitalna ani PX^ZW^^ ^ S w L i ^ m Tak więc przedwojenna tero aziaiainosc działaZść mozuwa możliwa b X jeaynie edvnfe OZICKI drieki oiiarnosci ' ^ ^ S społeczeństwa ^ ^ ^ \ K poisiticgo W S ^ ^ (ru/.u*. ^ T X AI), S jego nyfd Podkreślając znaczenie współdziałania instytucji kościelnych i świeckich w imię dobra emigracji polskiej, nie można pominąć stanowiska władz państwowych wobec tego problemu. Rząd polski popierał dążenia Towarzystwa Chrystusowego widząc w nim sprzymierzeńca w pracy na rzecz utrzymywania polskości wśród rodaków poza granicami kraju. Szybki rozwój Zgromadzenia w latach międzywojennych ułatwiła niewątpliwie szczera współpraca wszystkich zainteresowanych dobrem Polaków na obczyźnie. Tylko na tak szerokiej płaszczyźnie można było z pełnym powodzeniem działać i osiągać sukcesy. Niestety wybuch U wojny światowej położył kres realizacji zamierzeń ks. I. Posadzego. W nowej sytuacji planowane na wrzesień 1939 r. wyjazdy Chrystusowców do skupisk polskich w Europie Zachodniej nie doszły do skutku. Właściwa działalność Towarzystwa - duszpasterska pomoc dla emigrantów, a także społeczna i kulturalna opieka nad nimi - dopiero co rozpoczęta, gwałtownie została przerwana (rozdz. XIII). Okupacja niemiecka nie zdołała jednak przekreślić przedwojennego dorobku Zgromadzenia, a tym bardziej podważyć słuszności jego posłannictwa. Losy Towarzystwa Chrystusowego i jego członków w latach 1939-1945, a także w okresie powojennym do 1948 r. który wraz ze śmiercią Prymasa Polski A. Hlonda stanowi cezurę w jego dziejach, znalazły wierne odbicie w opracowaniu ks. Bernarda Kołodzieja TChr., wydanym w 1983 r. pt. Dzieje Towarzystwa Chrystusowego dia Wychodźców 1939-1948. Książka ta, razem z omówioną powyżej pracą ks. Berlika, tworzy całość, dając zwartą historię Zgromadzenia w najtrudniejszych latach działalności, Obecnie po przeszło pięćdziesięciu latach istnienia Towarzystwo Chrystusowe posiada szeroko rozbudowaną sieć placówek duszpasterskich na świecie. Kilkuset księży pracuje poza granicami kraju, jednakże potrzeby środowisk polonijnych są znacznie większe. Fakt ten potwierdza słuszność i konieczność pełnienia misji wskazanej przez założyciela i twórców Zgromadzenia. Znaczenie jej dla przetrwania kultury i tradycji polskiej w krajach osiedlenia Polaków jest niepodważalne. Zapoznanie się z książką ks. F. Berlika oraz z wydaną przed kilku laty pracą ks. B. Kołodzieja i prześledzenie losów Towarzystwa od jego zarania pozwoli zainteresowanym problemami emigracji polskiej na poszerzenie wiedzy w tym zakresie. Sądzić należy, iż tak istotna dla Polonii działalność księży Chrystusowców doczeka się dalszego opracowania, od roku 1948 po lata współczesne, kiedy to zgromadzenie po burzliwym okresie wojennym zdołało okrzepnąć i szeroko rozwinąć swe prace yśród emigrantów polskich w świecie, ( Katarzyna Paradowska �252 RbCKNZJE I OMÓWIENIA osobiście zetknąć się z życiem rodaków na obczyźnie i przez poznanie ich problemów tak ukierunkować kształcenie księży, aby w pełni potrafili oni nieść pomoc emigrantom. Rozproszeni na wszystkich kontynentach, zmuszeni do życia w warunkach nieraz daleko odbiegających od tych, w których wyrośli, wśród obcego i odmiennego kulturowo żywiołu etnicznego, wymagali wszechstronnej pomocy i wsparcia. Ks. Posadzy w relacjach ze swych podróży zawarł wiele interesujących spostrzeżeń i refleksji osobistych. Prace te stanowią bogate źródło do poznania zarówno kultury odwiedzanych przez niego środowisk polonijnych, jak i krajów ich zamieszkania. Kolejne rozdziały odtwarzają szeroką panoramę dziejów Zgromadzenia na przestrzeni lat 1932-1939. Ks. Berlik przedstawił nie tylko suche fakty, ale i atmosferę pierwszych, trudnych lat działalności' Towarzystwa. Złożyły się na nie przede wszystkim starania o zabezpieczenie materialnych podstaw jego egzystencji, niezbędnych do rozpoczęcia prac organizacyjnych. Dzięki hr. Anieli Potulickiej, która przeznaczyła swą rodową posiadłość w Potulicach na Dom Macierzysty Zgromadzenia, możliwe stało się podjęcie dalszych działań. I tu ks. F . Berlik zrekonstruował kolejne ich etapy: pierwszy nowicjat, organizację studiów filozoficznych i teolo­ gicznych, przygotowania do działalności społeczno-kulturałnej, utworzenie formacji brata, urucho­ mienie wydawnictwa (rozdziały IV, VI, VII, X). Szczególnie należy podkreślić wagę tego ostatniego dokonania, które umożliwiło Chrystusowcom zapoznanie społeczeństwa z ideą Zgromadzenia, propagowanie jego zamierzeń oraz informowanie czytelników o losach polskiej emigracji. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na istotną kwestię poruszaną zresztą przez autora w kilku rozdziałach. Chodzi mianowicie o postawę społeczeństwa polskiego wobec planowanej działalności Towarzystwa, a co za tym idzie o problem znacznie szerszy, jakim była i jest rola świeckich w życiu Kościoła. Świeccy wciągnięci w prace na rzecz emigrantów działali w różnych stowarzyszeniach, m.in. „Opiece Polskiej nad Rodakami na Obczyźnie", a od momentu powstania Towarzystwa Chrystusowego współuczestniczyli w jego przedsięwzięciach (rozdz VIII) Poparcie narodu polskiego dla idei Zgromadzenia znalazło swoie odbicie nie tylko w bezpośrednich działaniach ale przede wszystkim w niesieniu materialnego wsparcia Chrystusowcy którymi kierował ks I Posadzy byli bowiem pozbawieni stałe) pomocy finansowej Nie udzielały iei ani Kuria Metropolitalna, ani Polonia Zagraniczna, ani władze państwowe. Tak więc przedwojenna jego działalność możliwa była jedynie dzięki ofiarności społeczeństwa polskiego (rozdz. XI). Podkreślając znaczenie współdziałania instytucji kościelnych i świeckich w imię dobra emigracji polskiej, nie można pominąć stanowiska władz państwowych wobec tego problemu. Rząd polski popierał dążenia Towarzystwa Chrystusowego widząc w nim sprzymierzeńca w pracy na rzecz utrzymywania polskości wśród rodaków poza granicami kraju. Szybki rozwój Zgromadzenia w tatach międzywojennych ułatwiła niewątpliwie szczera współpraca wszystkich zainteresowanych dobrem Polaków na obczyźnie. Tylko na tak szerokiej płaszczyźnie można było z pełnym powodzeniem działać i osiągać sukcesy. Niestety wybuch II wojny światowej położył kres realizacji zamierzeń ks. I. Posadzego. W nowej sytuacji planowane na wrzesień 1939 r. wyjazdy Chrystusowców do skupisk polskich w Europie Zachodniej nie doszły do skutku. Właściwa działalność Towarzystwa - duszpasterska pomoc dla emigrantów, a także społeczna i kulturalna opieka nad nimi - dopiero co rozpoczęta, gwałtownie została przerwana (rozdz. XIII). Okupacja niemiecka nie zdołała jednak przekreślić przedwojennego dorobku Zgromadzenia, a tym bardziej podważyć słuszności jego posłannictwa. Losy Towarzystwa Chrystusowego i jego członków w latach 1939-1945, a także w okresie powojennym do 1948 r., który wraz ze śmiercią Prymasa Polski A. Hlonda stanowi cezurę w jego dziejach, znalazły wierne odbicie w opracowaniu ks. Bernarda Kołodzieja TChr., wydanym w 1983 r. pt. Dzieje Towarzystwa Chrystusowego dla Wychodźców 1939-1948. Książka ta, razem z omówioną powyżej pracą ks. Berlika. tworzy całość, dając zwartą historię Zgromadzenia w najtrudniejszych latach działalności. Obecnie po przeszło pięćdziesięciu latach istnienia Towarzystwo Chrystusowe posiada szeroko rozbudowaną sieć placówek duszpasterskich na świecie. Kilkuset księży pracuje poza granicami kraju, jednakże potrzeby środowisk polonijnych są znacznie większe. Fakt ten potwierdza słuszność i konieczność pełnienia misji wskazanej przez założyciela i twórców Zgromadzenia. Znaczenie jej dla przetrwania kultury i tradycji polskiej w krajach osiedlenia Polaków jest niepodważalne. Zapoznanie się z książką ks. F . Berlika oraz z wydaną przed kilku laty pracą ks. B. Kołodzieja i prześledzenie losów Towarzystwa od jego zarania pozwoli zainteresowanym problemami emigracji polskiej na poszerzenie wiedzy w tym zakresie. Sądzić należy, iż tak istotna dla Polonii działalność księży Chrystusowców doczeka się dalszego opracowania, od roku 1948 po lata współczesne, kiedy to Zgromadzenie po burzliwym okresie wojennym zdołało okrzepnąć i szeroko rozwinąć swe prace wśród emigrantów polskich w świecie. I Katarzyna Paradowska �RECENZJE I OMÓWIENIA 253 KOLĘDOWANIE NA LUBELSZCZYŹNIE, Wrocław 1986, P T L , ss. 397, ryc. 35 Kolędowanie na Lubelszczyźnie jest 25 tomem Literatury Ludowej za rok 1981 przygotowa­ nym pod kierunkiem J. Bartmińskiego i C. Hernasa. Poświęcono go w całości lubelskim obrzędom, zwyczajom i repertuarowi związanym z okresem świąt Bożego Narodzenia. W Nocie edytorskiej (s. 11-13) J. Bartmiński i W. Dębski wyjaśniają, że materiały publikowa­ ne w tomie pochodzą z badań terenowych prowadzonych przez pracowników Uniwersytetu VI. Curie-Skłodowskiej, Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Muzeum Wsi Lubelskiej, Mu­ zeum Okręgowego w Lublinie i Instytutu Sztuki PAN w latach 1960-1982 w ponad 300 miejscowościach na obszarze umownie nazywanym Lubelszczyzną (obecnie województwa lubels­ kie, zamojskie, chełmskie, część tarnobrzeskiego i bielsko-podlaskiego). Intencja zespołu opracowującego zbiór było pokazanie całej różnorodności „form ob­ rzędowych i słownych składających się na repertuar bożonarodzeniowy regionu, od ustabilizowa­ nych zachowań, poprzez widowiska łączące zachowania, sytuacje i pieśni, po kolędy i wiersze, * niektóre już tylko indywidualne i znane wyłącznie w wersji językowej pisanej" (s. 11). Układ maleriałów tomu ma „pokazać, jak poprzez stratyfikację można próbować zrekonstruować historyczne okresy w rozwoju repertuaru" (s. 12). Tom otwiera studium J. Bartmińskiego pt. Wszystko się zmieniło, jak nigdy nie było (s. 5-10). Autor stwierdza w nim: „Wszystko, co się robiło od dnia Wigilii Bożego Narodzenia po dzień Trzech Króli, było poddane uporządkowaniu nastawionemu na odnowienie, przeżycie, inten­ syfikację sensu życia zarówno w jego wymiarze osobistym, jak społecznym i »kosmicznym«. Sens ten był artykułowany w wielotworzywowvm języku kultury, poprzez słowo, gest, zachowanie, obrzęd, w wyniku czego cały obchód świąt bożonarodzeniowych stawał się podobny do przedstawienia teatralnego. W tym wielkim teatrze dane były sytuacje, aktorzy i teksty. Zachowania ludzi-aktorów odtwarzały niepisany, ale znany w swoich ogólnych rysach scenariusz i następowały po sobie w określonej kolejności, odpowiednio do dni i godzin. Aktorami byli wszyscy od dzieci poczynając, wszyscy bowiem mogli, a poniekąd musieli, podjąć określone role. Każdy widz mógł stać się aktorem, każdy aktor był równocześnie widzem. Bogaty był repertuar tekstów, które z jednej strony dawały się łatwo przystosować do sytuacji, z drugiej strony, może nawet przede wszystkim, same organizowały te sytuacje przez wpisanie w nie sensu i modelowanie postaw uczestników" (s. 5). Fenomen określany mianem „kolędowania" skupia w sobie „splecione w jedną całość elementy chrześcijańskie i ogólnokulturowe, o bardzo dawnej jeszcze pogańskiej prowieniencji". Problem historycznej pochodności czy wtórności różnych elementów kulturowych występujących w tym okresie podejmowali badacze o nastawieniu strukturalno-typologicznym (zwłaszcza M. Eliade i R. Caillois). Wykazali oni, że w kulturach tradycyjnych wyrastających z religijnej koncepcji świata okres świąteczny jest czasem specyficznym „świętym", niezniszczalnym, „wiecz­ nym czasem teraźniejszym", w którym „odnajduje się w pełni sakralny wymiar żyda, doświadcza się świętości ludzkiego istnienia jako dzieła boskiego" (M. Eliade). Człowiek tych kultur („prymitywnych") jest podporządkowany „mitowi wiecznego powrotu: »wiedzionv« głodem sakrum i tęsknotą za bytem wraca okresowo do sytuacji mitycznej, do »początku«, kiedy to dokonało się stworzenie świata". Jak twierdzi R. Caillois, ta pierwotna, początkowa sytuacja występuje w postaciach antytetycznych jako chaos i wiek złoty. „Był to stan twórczej mocy, po którą świat obecny może sięgnąć w czasie święta, po to, by się odmłodzić i odzyskać pełnię życia. Święto tradycyjnie pojmowane, »prymitywne«, spełnia funkcję odradzania świata poprzez powrót do przeszłego stanu Chaosu i Złotego Wieku. Przywracana jest twórcza wolność, dozwolone przeróżne wybryki. Obrzędy Płodności mają zapewnić odradzanie natury. Obfitość zgromadzonego jadła i napojów pozwala na wozpasanie świąteczne«. Następuje zlanie się świata i zaświatów. Zawieszony zostaje powszechny lad, upadają wszystkie przegrody i umarli mogą bez przeszkód odwiedzać swoich potomków. Powrót do pierwotnego chaosu zaznacza się przez »czyny na opak«, przedrzeźnianie władzy i parodie liturgicznych śpiewów" (s. 6-7). Wszystkie te elementy, sklasyfikowane historycznie czy typologicznie, można odczytać we współczesnym folklorze bożonarodzeniowym regionu lubelskiego. Analiza struktury zebranych w tomie tekstów pozwala stwierdzić, że repertuar ten stwarza pozory wielkiego chaosu. „W sferze języka i motywów przedmiotowych, w zasobie wykonywanych utworów słownych i muzycznych, w postawach, wierzeniach, w całej sferze zachowań spotykają się i funkcjonują na równych prawach rzeczy pochodzące z różnego czasu, miejsca, środowiska, z odmiennych wzorców kultury" (s. 7). To, co dawne, łączy się z tym, co nowe, to co swojskie, z tym, co obce, to, co ustne (przejęte drogą transmisji słownej), z tym, co książkowe (odtwarzane z kantyczek). W sferze wierzeń �254 RECENZJE I OMÓWIENIA i praktyk, ci, co żyją, łączą się z tymi, co zmarli, to, co istnieje obecnie.-nawiązuje kontakt z tym, co będzie w przyszłości; to, co ludzkie, staje się udziałem zwierząt, a nawet drzew. Nie jest to jednak powrót do chaosu. „Znoszenie, zawieszanie opozycji, które porządkują normalny bieg spraw ludzkich i otaczający świat, nie idzie w nieskończoność. Ten proces neutralizacji, schodząc coraz głębiej nie dotyka fundamentu, nie zostaje zatarta granica między tym, co święte, żywe, a tym, co nieświęte, martwe. Nienaruszona, przeciwnie wyeksponowana jest opozycja »sakrum« i »profanum«, która jest zdaniem semiotyków najważniejszą opozycją nadbudowaną nad wszystkimi innymi w kulturze. Zawieszane są- granice drugorzędne z punktu widzenia wartości podstawo­ wych [...]" (s. 8). W dalszej części opracowania Bartmiński podaje przykłady wniosków, jakie wynikają z analizy struktury zebranego w tomie repertuaru „tekstów" (w szerokim rozumieniu tego słowa). Artykuł J. Petery, Obrzędy i zwyczaje ludowe w okresie Bożego Narodzenia (s. 14-45), opracowany został na podstawie materiałów z badań terenowych zebranych przez autorkę w latach 1958- 1971 w 246 wsiach ówczesnego woj. lubelskiego; materiałów terenowych zgroma­ dzonych w Zakładzie Języka Polskiego UMCS i Muzeum Wsi Lubelskiej oraz ustaleń kilkunastu " prac magisterskich: Informacje zawarte w tych źródłach obejmują kilka dziesiątków lat, sięgając przełomu X I X i XX w. Autorka prezentuje ten bogaty materiał zgodnip z chronologią obrzędów i zwyczajów charakterystycznych dla okresu Bożego Narodzenia. Rozpoczyna od omówienia poprzedzającego święta Bożego Narodzenia (zwane Godnimi Świętami lub Godami) 4 tygodniowego okresu postu - Adwentu. Szczegółowiej uwzględnia w nim zwyczaje praktykowane w dniach świętych: Katarzyny, Łucji, Mikołaja. W lubelskich godach trwających od Wigilii do Trzech Króli autorka charakteryzuje kolejne zachowania i czynności oraz zwyczaje i obrzędy mające miejsce w tym czasie. Pisząc o Wigilii Bożego Narodzenia Petera skupia uwagę na wystroju wnętrza w tym dniu, obowiązujących wówczas postach i zakazach; przygotowywaniu specjalnych potraw; czynnoś­ ciach, zabiegach i zwyczajach związanych z przynoszonymi do izby snopami zboża i wiązkami siana; przebiegu wieczerzy wigilijnej oraz towarzyszącym jej wróżbom (dotyczącym przepowiedni pogody, urodzajów, pomyślności gospodarskiej, zamążpójścia, śmierci) i zabiegom magicznym (mającym zapewnić urodzaj, dostatek, owocowanie drzew, pomyślny chów inwentarza, zdrowie domowników); nakazom i zakazom oraz figlom i zabawom młodzieży. Następnie pisze o pasterce, świętowaniu pierwszego dnia Bożego Narodzenia, Świętych Wieczorach, dniu Św. Szczepana, wigilii Nowego Roku, Nowym Roku i Trzech Króli, charakteryzując obowiązujące W tym czasie zachowania, obrzędy i zwyczaje. Oddzielne miejsce w jej rozważaniach zajmuje samo kolędowanie, a więc chodzenie po domach z żywymi zwierzętami, maszkarami, gwiazdą i składanie życzeń gospodarzom. Artykuł kończy rodzaj aneksu zawierającego w układze alfabetycznym wykaz miejscowości w poszczególnych województwach (wg obowiązującego obecnie podziału adminis­ tracyjnego), z których pochodzi materiał będący podstawą opracowania. J. Seroriuk i G. Żuraw w artykule Podlazy i szczodrowanie (s. 46-77) omawiają znany już tradycji staropolskiej (i szerzej słowiańskiej) powszechny zwyczaj kolędowania w dzień Św. Szczepana i Nowego Roku, określany na Lubelszczyźnie jako szczodraki, podłazy. Pierwotnie były to dwa różne zwyczaje. Podłazy polegały na chodzeniu nieżonatych mężczyzn po domach, w których były dziewczęta na wydaniu. Szczodrowanie było natomiast przede wszystkim zwyczajem składania domownikom przez kolędników życzeń wszelkiej pomyślności. Z biegiem czasu nastąpiło wzajemne przeniknięcie intencji i czynności obrzędowych przejawiające się w obocznym występowaniu nazw oraz uczestnictwie mężczyzn z wszystkich grup wieku. Szczod­ raki są na Lubelszczyźnie nadal zwyczajem żywym, chociaż niewątpliwie zanikającym. Autorzy zamieszczają wykaz miejscowości uwzględnionych w opracowaniu oraz uzyskane w terenie dane o geograficznym rozmieszczeniu (rozpowszechnieniu) nazwy i wieku szczodrujących, czasie szczodrowania i formach wynagrodzenia za kolędę. Przedstawiony materiał obejmuje: 1. Ludowe scenariusze chodzenia po szczodrakach pochodzące z 2 lubelskich wsi: Karczmisk i Rochań, będące relacją z konkretnego wykonania. Są to opisy praktyk związanych ze szczodrowaniem najbardziej zbliżonych do tradycyjnych, zawierające oprócz kontekstu sytuacyj­ nego także teksty i nuty śpiewanej kolędy. 2. Wybór towarzyszących szczodrowaniu tekstów wraz z nutami i graficznymi przedstawieniami rytmo-metrycznego przebiegu recytacji pochodzących z różnych wsi Lubelszczyzny ułożony według chronologii ich występowania. W opracowaniu Kolęda i jej odmiany gatunkowe (s. 78-184) J. Bartmiński stwierdza znamienne dla regionu lubelskiego „stosunkowo dobre zachowanie tradycji kolędowania noworocznego przy równoczesnym bogactwie.pieśni bożonarodzeniowych". Pozwala to na stosowanie - zgodnie ze staropolską tradycją językową - jednej nazwy kolęda dla obu odmian pieśni. Natomiast \ �RECfcNZJE I OMÓWIENIA 255 biorąc za podstawę istotne kryteria intencjonalne Autor dokonuje podziału kolęd na następujące grupy: 1. Kolędy noworoczne (Życzące, „dunajcowe") związane z obrzędowym obchodzeniem domów z życzeniami w okresie Nowego Roku („nowe lato"); 2. Kolędy bożonarodzeniowe, wśród których są: a) przedstawiające zdarzenia związane z narodzeniem Jezusa, b) witające (pochwalne, adorujące) Jezusa, c) interpretujące sens przedstawianych zdarzeń (można je nazwać refleksyjnymi czy „teologicznymi"); 3. Kolędy przystosowane do nowych sytuacji towarzyskich (parodie kolęd) i społecznych (s. 79). Każda z grup jest scharakteryzowana w pierwszej części artykułu. Część druga zawiera repertuar, czyli wybór tekstów i nut ilustrujących dokonany przez autora podział merytoryczny kolęd śpiewanych na wsi lubelskiej. Ten materiał terenowy opatrzony jest znakomitą ~ wzorową wręcz dokumentacją. J. Węcławik w opracowaniu Godnie gadki (s. 185 190) omawia i przytacza teksty o tematyce bożonarodzeniowej zanotowane w Skierbieszowie, Sosnówce i Michałówce. Są to kolejno opowieści zatytułowane: Cudowny siew i żniwo, Spotkanie ze zbójem, Pająk i leszczyna. Uczony żaczek, Przemienienie w diabla. Ten sam Autor w pracy Widowisko z konikiem (s. 191-197) koncentruje się na opisie jednego z zespołów kolędniczych Lubelszczyzny, a mianowicie grupie przebierańców obnoszących masz­ karę konia i inscenizujących krótkie widowisko. Węcławik skupia uwagę na genezie tej praktyki obrzędowej, strukturze widowiska, jego wariantach (zanotowanych w Skierbieszowie, Lipsku, Grabowczyku Ulowie Białowoli) Rozważania te uzupełnia tekst, choreografia i zapis nutowy „konika" ze Skierbieszowa. Jedne z najstarszych widowisk misteryjnych - dialogi bożonarodzeniowe - są przedmiotem kolejnych rozważań J. Węcławika zatytułowanych Wprowadzenie w historię dialogu bożonarodze­ niowego (s. 198-235). Widowiska te oparte na technice dramatycznej charakteryzującej już utwory średniowiecza, a szczególnie XVI i XV!I w., w zmienionej ludowej formie przetrwały do XX w. Poszczególne sceny dialogów na Boże Narodzenie powstawały w procesie dramatyzowania fragmentów Ewangelii a także tekstów mszalnych apokryfów Nowego Testamentu oraz literatury patrystycznei" (s 199) Pełny dialog zawiera takie kwestie jak- Adam i Ewa w raju prorocy Zwiastowanie szukani noclegu scenę pasterska adoracje Nowo Narodzonego i pokłon Trzech Króli ich wizyta u Heroda rozkaz rzezi niewiniątek Historia tych inscenizowanych utworów uwvDuklaiaca zLożyczenia wnlywy oraz kicrunk rozwoju jakim podlegały w okresie kilku ^.eroieszowa „aoja.ogu ze zwiartowa wraz TZS^\\\^yT^%S^yS^^ „Herody" - najpopularniejsze w regionie lubelskim przedstawienie bożonarodzeniowe - jest tematem artykułu J. Adamowskiego i J. Bartmińskiego, „Herody" lubelskie - między misterium a kolędą życzącą (s. 240-293). Widowisko, którego aktorami są efektownie przebrani młodzi chłopcy, przedstawiane jest w mieszkaniach w okresie od drugiego dnia Bożego Narodzenia do Trzech Króli. Jego akcja jest zwarta i krótka, dostosowana do możliwości powtórzenia w kilku domach w jeden wieczór. Autorzy prezentują postacie występujące w przedstawieniu oraz analizują podstawową funkcję lubelskich „herodów" polegającą z jednej strony na „wyjaśnianiu religijnego i moralno-egzystencjalnego sensu świąt Bożego Narodzenia, tj. uobecnianiu odwiecznego dramatu walki Dobra i Zła, życia i śmierci" (s. 243), z drugiej na włączeniu ich „w ludowy zwyczaj obrzędowego kolędowania świątecznego, czyli składania życzeń" (s. 243). Zrekonstruowany na podstawie istniejących materiałów terenowych schemat akcji „herodów" zawiera 20 scen. Autorzy zwracają uwagę na to, że schemat ten nie jest obligatoryjny dla wszystkich widowisk. W niektórych z nich mają miejsce zmiany kolejności scen, ale są też takie, które występują zawsze, jak np. „wprowadzenie i przedstawienie Heroda, jego autoprezentacja, przekazanie informacji o narodze­ niu nowego króla, rozkaz wymordowania dziatek, informacja o wykonaniu rozkazu, parodystyczne przesłuchanie Żyda, śmierć Heroda" (s. 245). Są też sceny często pojawiające się (np. scena z Turkiem) ojaz zupełnie indywidualne, np. cała druga część „herodów" z Janówki związana z postacią Twardowskiego. Niektóre sceny są w miarę wiernym odbiciem tematu biblijnego, ale są też zupełnie nowe, będące jednak nieodłączną składową widowiska. „Jednakże najważniejsza różnica, jaka zachodzi między przywoływanym dramatem liturgicznym a tudowymi »herodami« zawiera się w zmianie ogólniej funkcji i intencji widowiska" (s. 245). Kolędnicy bowiem najchętniej chodzili do chałup, w których były młode, ładne dziewczyny (sens matrymonialny). Wówczas często po przedstawieniu dramatu miał miejsce wspólny taniec i śpiewanie kolęd do wybranki. Właśnie „z tą archaiczną funkcją »herodów« nie deklarowaną jawnie, ale widoczną z pośrednich opowieści struktury repertuaru, łączyły się szczególne upodobania do postaci żołnierzy, marszał­ ków, których jest więcej niż sama akcja wymaga, a którzy z wielką ostentacją prezentują swoje piękne stroje i nieodzowne »męskie« atrybuty w postaci pałaszy i szabel" (s. 245). �256 RECENZJE I OMÓWIENIA Część druga opracowania zawiera znakomicie udokumentowane wywiady o „herodach" oraz scenariusze, teksty i zapisy nutowe widowisk ze wsi Woli Krajeńskiej, Polichny, Janówki. Artykuł J. Adamowskiego O szopce lubelskiej (s. 294-309) poświęcony jest jednej z najstar­ szych form polskiego kolędowania - szopce bożonarodzeniowej, znanej w innych regionach pod określeniem jasełka (min. Podlasie), wertep (Ukraina), betlejemki (dawna gubernia mińska). Na wstępie Adamowski zajmuje się geneza tego przedstawienia i kierunkiem jego przemian, a następ­ nie koncentruje uwagę na charakterystyce szopki w lubelskich wsiach (jej architekturze, postaciach, tekstach). Część druga pracv zawiera teksty i zapisy nutowe szopki z Hadynowa (woj. Biała Podlaska) z komentarzem o zmianach w stosunku do pierwowzoru tekstu napisanego przez Stanisława Miłkowskiego. W kolejnym studium „Wesele krakowskie" jako widowisko bożonarodzeniowe (s. 310-319) J. Adamowski przedstawia komentarz oraz tekst i zapis nutowy mniej znanego zwyczaju z okresu Bożego Narodzenia, zanotowanego we wsi Bordziłówka Nowa w 1977 r. w formie wspomnień informatorki. W oddzielnym opracowaniu zatytułowanym Kolędy okupacyjne (s. 320-336) J. Adamowski komentuje i przytacza 10 tekstów (wraz z zapisem nutowym) tych utworów pochodzących z penetracji terenowych wsi lubelskich, w znacznej części dotąd nie publikowanych. Ten gatunek kolęd tzw. aktualizowanych sięga czasów powstań narodowych. Wykorzystywał on silne nasemantyzowanie znanych powszechnie melodii przede wszystkim pieśni kościelnych typu: Bóg się rodzi, moc truchleje, Lulajże, Jezuniu ... itp. dla przekazania treści politycznych, a później i społecznych (np. kolędy robotnicze). Twórczość tego rodzaju odżyła w szczególny sposób w latach okupacji niemieckiej. W opracowaniu zwracają uwagę bardzo dokładne zapisy pochodzenia źródła, informacje 0 wykonawcach i okolicznościach wykonywania pieśni. Zwyczaj adoracji Bożego Dzieciątka znany i praktykowany przez parafian w Krasnobrodzie 1 okolicach (pd. Lubelszczyzna) w okresie od 26 grudnia do 2 lutego jest przedmiotem pracy G. Żuraw, Tzw. Adoracja Bożego Dzieciątka w parafii Krasnobród (s. 337-359). Scenariusze hołdu składanego Dzieciątku przez parafian sprowadzają się do pewnego schematu. Zawierają one: a) zapowiedzi (informujące o nazwie wsi, miejscu i czasie adoracji); b) recytacje wierszy przeplatanych śpiewem kolęd i pastorałek. Są wśród nich bardzo różnorodne teksty, a mianowicie fragmenty kolęd i pieśni nie będących kolędami, teksty literackie, wiersze układane przez parafian specjalnie na tę uroczystość, a zawierające przede wszystkim próby skierowane do Dzieciątka o błogo­ sławieństwo dla kraju i ludzi. Po kliku wygłoszonych wierszach śpiewane są kolędy (ogólnie znane i śpiewane dziś po kościołach i rzadkie, pochodzące z kantyczek lub tradycji ustnej regionu) i pastorałki związane tematycznie z treścią recytowanych tekstów; c) scenki dialogowane noszące charakter widowisk. Są wśród nich dwa rodzaje przedstawień. Pierwszy stanowią fragmenty szopek czy herodów, które jednak nie są dosłowną kopią tych widowisk, ponieważ mają inną szatę stylistyczną, ale te same nawiązania treściowe. Na drugi składają się przykościelne opowieści o Bożym Narodzeniu, które zawierają takie scenki, jak: poszukiwanie przez Marię i Józefa noclegu, przywitanie Trzech Króli, objawienie anioła, Trzej Królowie z aniołami przy żłóbku Dzieciątka. Scenki te nie występują jednocześnie (jako ciąg zdarzeń) w jednej uroczystości, ale pojawiają się jako pojedyncze epizody we wszystkich adoracjach; d) zakończenie będące podziękowaniem (często rymowanym) księdza lub parafian uczestnikom uroczystości za hołd złożony Dzieciątku. Wśród scenariuszy adoracji zdarzały się również poświęcone wspomnieniom z okresu 11 wojny światowej i monologi opowiadające o obchodach Bożego Narodzenia w tamtych dniach. Hołd składany jest Dzieciątku w kościele (zazwyczaj w Krasnobrodzie, ale także i w sąsiednich wsiach) w różnych porach dnia, przy tym zbierana jest ofiara przeznaczana z reguły na odnowienie kościoła. Animatorem tego zwyczaju jest ks. Mieczysław Wojtowicz, proboszcz w Krasnobrodzie, natomiast autorami tekstów sami parafianie. Prezentowany następnie przez autorkę wybór tekstów wykonywanych podczas adoracji podzielony został na 2 grupy. W pierwszej znajduje się pełna adoracja mieszkańców z Hutkowa (z 26 XII 1978 r.). W drugiej podano wybór kolęd śpiewanych w czasie adoracji i wierszy recytowanych podczas uroczystości przez mieszkańców różnych wsi. Pracę opatrzono skrupulatnymi danymi źródłowymi, a w przypisach odnotowano różne wersje tekstów. Tom zamyka artykuł M. Łesiowa, Boże Narodzenie w wierszach lubelskich poetów ludowych (s. 360-369). Zawiera on charakterystykę twórczości poetyckiej rolników ze wsi lubelskich, związanej z okresem Bożego Narodzenia, oraz teksty wierszy pochodzących z 3 konkursów ludowej poezji religijnej organizowanych od kilku lat na terenie diecezji lubelskiej przez wydział �257 RECENZJE 1 OMÓWIENIA Duszpasterski Kurii Biskupiej w Lublinie z inspiracji i pod opieką ks. dr. D. Pietrasińskiego. Tom uzupełniają: streszczenie w języku angielskim, alfabetyczny indeks incipitów pieśni i wierszy, indeks nazwisk transkrybentów i zbieraczy materiałów, indeks badanych miejscowości, ilustracje obrazujące podejmowane w zbiorze zagadnienia, mapa miejscowości, z których pochodzi prezentowany materiał. Wszystkie artykuły zamieszczone w opracowaniu charakteryzuje wspólna koncepcja, rygorys­ tycznie przestrzegana przez autorów. Prezentowany materiał poprzedza jego charakterystyka, merytoryczna klasyfikacja dotycząca gatunków odmian i wariantów przedstawionych tekstów. Po nich następuje druk zebranych źródeł. Szczególna troska redaktorów naukowych i technicznych o wzorowe udokumentowanie każdego źródła sprawiła, że omawiany zbiór wyróżnia się wśród tego typu prac rzetelnością informacji i śmiało może uchodzić za przykład dla innych opracowań materiałów oraz podręcznik metodyki pracy dla studentów. Mirosława Drozd-Piasecka U T K A STANKOVA (tekst), L U D Y I K BARAN (fotografie), Lidove umeni z Cech, Moraw a Stezska, Praha 1987, ss. 200, ryc. 281, streszcz. rosyjskie, niemieckie, angielskie, wyd. Panorama Lektura opracowań poświęconych sztuce ludowej przyzwyczaiła Czytelnika do pewnego schematu w zakresie przedstawiania poszczególnych zagadnień składających się na ogólny problem - sztukę ludową. Generalnie można stwierdzić, że prace te skonstruowane są według kilku podstawowych zasad i ich wariantów, które sprowadzają się do: a) opisu jednej z dziedzin sztuki ludowej większego lub mniejszego terytorium, często wraz z rysem jej historycznego rozwoju; b) prezentacji poszczegól­ nych gałęzi sztuki ludowej występujących w regionie (lub na szerszym obszarze), np. architektura, strój, malarstwo, rzeźba, haft, koronka itd.; c) przedstawienia sztuki związanej z cyklem obrzędów zwłaszcza dorocznych (np. wielkanocnych, bożonarodzeniowych), rodzinnych (np. weselnych) czy też gospodarczych (np. dożynki), Na tle tych publikacji wyraźnie wyróżnia się praca I. Stankovcj. Autorka zrywając z dotychczasowym sposobem przedstawiania różnych gałęzi sztuki ludowej ukazuje ją (podobnie jak współczesna etnografia) od strony człowieka - jak sama to określa wc wstępie - w zależności od tego, jaką rolę pełniły (i pełnią) różne przedmioty w życiu społeczności wiejskiej. Przez analizę funkcji tych przedmiotów stara się poznać człowieka w całokształcie stosunków społecznych istniejących w określonych warunkach gospodarczych i historycznych. Konsekwentnie do tak zakreślonego problemu Stankova prezentuje materiał według nowej oryginalnej koncepcji, którą najlepiej oddaje sama konstrukcja i problematyka poszczególnych rozdziałów. Autorka omawia więc kolejno: sztukę jednego dnia; sztukę codzienną (na co dzień); sztukę dnia świątecznego; sztukę reprezentacyjną (czy służącą reprezentacji); sztukę służącą radości, przyjemności, zabawie. Zanim przejdę do omówienia pracy - kilka zdań natury ogólnej. Pisząc o sztuce ludowej autorka ma na myśli przedmioty artystyczne, które tworzył lud lub były dla niego przeznaczone, a które oprócz walorów estetycznych pełnią i inne funkcje. W tak ogólnie zarysowanym problemie Stankova wyróżnia dwa nurty twórczości ludowej. Pierwszy określa tradycyjną sztukę ludową. Źyla ona i rozwijała się nic podlegając wpływom kultury elitarnej. Przedmioty najstarsze z jej kręgu pełniły funkcje magiczno-symboliczne. Drugim kierunkiem jest twórczość, która poczynając od końca XVII w. stała się sztuką ludową. Rozwinęła się ona czerpiąc wzory, podniety i techniki zc sztuki akademickiej i twórczości rzemieślniczej. Cechuje ją przewaga funkcji reprezentacyjnej. W sztuce tradycyjnej wykonawca i odbiorca był ten sam, natomiast w drugim nurcie nastąpił już podział na wykonawcę i odbiorcę. Tradycyjna sztuka ludowa bierze swój początek już w głębokiej starożytności, jednak większość materialnych dokumentów, które zachowały się w dużej liczbie, pochodzi dopiero z połowy XVII w. Okres największego rozwoju sztuki ludowej - uzyskanie przez nią osobistego i formalnego wyrazu artystycznego - przypada w Czechach i na Morawach od lat siedem­ dziesiątych XVIII w. aż do polowy XIX stulecia. Natomiast samo pojęcie ludowej sztuki plastycznej pojawiło się w polowie XIX w., gdy przedmioty te zaczęto zbierać, oceniać i wystawiać, ale wówczas w większości nie pełniły już one w życiu społeczności wiejskiej swych pierwotnych funkcji. 17 - Etnografia Polska t. 34 z. 12 �258 RECENZJE [ OMÓWIENIA Całą twórczość ludową zdaniem Aulorki charakteryzuje prostota kompozycji, jedność znaczeń, nie ograniczona rzeczywistością fantazja formy i ekspresji kolorystycznej. Detale stanowią często zasadniczy motyw, nieraz całkowicie przytłaczający główny temat przedstawienia. Typowa płaskość wzoru, nagromadzenie drugorzędnych elementów, formuje nową, pełną poetyki twórczą całość. Czeska i morawska kultura ludowa należy do kręgu kultury centralnoeuropejskiej. Wschod­ nia część terytorium Czechosłowacji znajduje się natomiast pod wpływem kultury karpackiej. Tradycje przynależności do różnych jednostek politycznych, gospodarczych, religijnych, jak również izolacja ekonomiczna wsi, były przyczynami determinującymi powstanie regionów etnograficznych różniących się nic tylko dialektem, lecz także kulturą materialną i duchową. Niektóre formy i warianty twórczości ludowej osiągnęły na ziemiach czeskich wyjątkowo wysoką jakość i samodzielny wyraz wyróżniający ją od sztuki innych narodowości. Należą do nich przede wszystkim: pisanki, pasiaste tkaniny pościelowe i „szerki" (tkanina z lnu i wełny), hafty, strój, ozdabiane malaturami frontony domów w pd.-wsch. Czechach, rzeźba figuralna, rzeźbione w drewnie i specjalnie ozdabiane szopki, obrazy na szkle i papierze, szlifowane i formowane naczynia szklane oraz metalowe okładki modlitewników. Podobnie jak i w innych krajach europejskich, sztuka ludowa podtrzymywała i wzmacniała świadomość narodową sprzyjając odrodzeniu narodu czeskiego w XIX w. W pracy jest głównie mowa o sztuce Czech i Moraw, mniej Śląska. Autorka wykracza jednak poza te tereny operując materiałem porównawczym z innych krajów europejskich. Egzemplifikuje wywód danymi dotyczącymi przede wszystkim XVIII i XIX w., ale w przypadkach, gdy posiada starsze źródła (np. ikonograficzne) sięga również do XVII w. i wcześniej. W każdym rozdziale podaje różnorodność omawianych form artystycznych występujących w poszczególnych regionach i miejscowościach interpretując ich różne znaczenie (np. symboliczno-magiczne). Pisze o kolorystyce przedmiotów, materiale, technikach wykonania podkreślając zmiany zachodzące w tej dziedzinie w ciągu lat oraz o wpływie na ich ostateczny wygląd stylów sztuki elitarnej (np. baroku). Jeśli pozwalają jej na to źródła, zamieszcza również informacje 0 twórcach. W rozdziale I poświęconym sztuce jednego dnia autorka koncentruje się na estetyce przedmiotów obrzędowych. Szczególnie nasycone symboliką świadczą o powiązaniach w obrębie rodziny i społeczności wiejskiej. Przeniknęły one do umysłowości dziecka i dorosłych. Kierują ich myśl do sfery wyjątkowości, niepowtarzalności, zespolenia w momencie uczestnictwa w obrzędzie. Oprócz funkcji społecznych estetyka tych szczególnie pięknych przedmiotów ma znaczenie przede wszystkim magiczne. Wyraża też wartości duchowe i wieczną potrzebę człowieka upiększania siebie i swego otoczenia. Do najstarszych magiczno-symbolicznych wypowiedzi artystycznych zalicza Stankova zdo­ bione zielone gałęzie - symbol życia, zdrowia, pomyślności. Na ziemiach czeskich spotykane są one do dziś. Najczęściej są to ozdobione drzewce ustawiane na Wielkanoc, pięćdziesięciolecie, 1 maja, w czasie wesela, przy zwieńczeniu dachu (wiecha), w czasie dożynek i winobrania. Należą do nich także postacie ze słomy i kwiatów, które miały nakłonić przyrodę do dobrych zbiorów w roku następnym, wyobrażenia śmierci - marzanny ubrane w łańcuchy z wydmuszek jaj i kolorowych papierów, snopy czy wieńce dożynkowe. Tylko przez jeden dzień używano proporce weselne, strojono wozy wiankami, bukietami itd., kobiety zdobiły głowy wstążkami i zielonymi wiankami, zakładały paradne czepce i korony weselne. O fantazji i bogactwie wyobraźni ludu, a także o jego umiejętności improwizacji, świadczą futrzane, szmaciane i drewniane maski, które zakładano w czasie różnych świąt (przede wszystkim zimowych i wesel), a obecnie tylko w czasie Zapustów. Również zdobienie pisanek, wysypywanie piaskiem symbolicznych wzorów przed chałupą, ich nakrapianie na podłogach izb i rysowanie mydłem na szybach okiennych w słowac­ kich wsiach na Wielkanoc, przedtem o charakterze magicznym - teraz świadczą o upodobaniu ludu do ozdabiania. Do tego kapitału kulturowego zalicza autorka często zdobione kolorowym lukrem drobne pieczywo obrzędowe, kołacze i szyszki weselne, które miały w przeszłości znaczenie rytualne. Obecnie zachowały się na nich tylko fragmenty dawnych znaków i symboli (spirala, swastyka, krzyż, meander, postać ludzka, ptak, koń, jeleń), składające się niegdyś na kołacz pełniący funkcje zapewniające prosperitę gospodarczą, płodność, urodzaj, ochronę. Szczególnym przykładem artystycznego upodobania ludności wiejskiej są „rzeźby z ciasta" - pierogi. Występują one w różnych wariantach poczynając od weselnych, chrzestnych do tych przeznaczonych na święta religijne i kończąc na pogrzebowych i zaduszkowych składanych na grobach tych, co odeszli. Należą do tej twórczości także zanikające w tych czasach wianuszki na mogiłach przodków. �RECENZJE I OMÓWIENIA 259 Obecnie - zdaniem Autorki - możemy ocenić jedynie dekoracyjność tych przedmiotów, bowiem znaczenie motywów, kompozycji i ozdób pozostaje dla nas zagadką; W rozdziale następnym Stankova omawia sztukę, która towarzyszyła człowiekowi w dzień powszedni, stymulując jego predyspozycje do przyjmowania, dostrzegania i oceniania estetycznej strony rzeczywistości. Zalicza do niej przedmioty pełniące przede wszystkim podstawowe funkcje utylitarne. Używane są one stale, ale równocześnie cechują je piękne kształty i zdobiny. Wykonywano je z reguły z miejscowego tworzywa, często także wykorzystując samorodne formy. Należą do nich m.in. różnorodne narzędzia drewniane, gliniane i plecione naczynia; rzeźbione w różne wzory formy na „modrotiski" (tkaniny niebieskie, na których odbijano białe wzory), ryzowane oparcia krzeseł, przęślice, deseczki tkackie i kijanki, ozdobne okucia wozów, sań, noże, tasaki; bogate hafty na ubraniach, suknie kobiet z niebieskiej tkaniny, wełniane chusty w kratę, nakrycia głowy, płaszcze i koszule mężczyzn; fundowane z rozmaitych okazji kamienne i drewniane rzeźby sakralne umieszczane w kapliczkach i „mękach pańskich"; ornamenty lub malowidła na szczytach domów, ozdobne okiennice, drzwi, bramy, furtki; architektura budynków gospodarczych i mieszkalnych i ich wystrój. Życie codzienne było przepełnione przedmiotami sztuki ludowej cenionymi i przekazywanymi następcom jako podstawowa część inwentarza. Dziedziczony był wśród nich dom z figurką patrona w niszy, ozdobne chomąta, sanie z głową Turka i innymi kutymi ozdobami, formy klockowe na „modrotisk"; ozdobne wyciskacze winogron używane przez producentów wina; rzeźbione deseczki tkackie; drewniane i żelazne dekorowane narzędzia do obróbki wełny i lnu, rzeźbione formy na masło; ryzowane i ozdobnie wykańczane metalem krosna. Dzień świąteczny (zwłaszcza Boże Narodzenie, Wielkanoc, niedziele), którego sztuce po­ święcony jest następny rozdział, zdaniem Stankovej najbardziej różnił się od zwykłego ubiorem mężczyzn i kobiet. Wieśniaczki w zależności od zamożności, statusu społecznego, pogody oraz kalendarza kościelnego ubierały się we wszystko, co najlepsze. Różnorodne wzory lnianych, bawełnianych oraz półwełnianych materiałów na spódnicach i fartuchach - efekt pracy profesjonalnych tkaczy i tkaczy amatorów - ozdabiały żeńską odzież w całym kraju. Głowy panien przystrajały wstążki, złote diademy, korale i kolie. Staniki zapinane były na srebrne, ołowiane lub mosiężne sprzączki i guziki. Na nogi zakładały wyszywane lub koronkowe pończochy oraz wytłaczane i wyszywane buty. Mężczyźni, podobnie jak kobiety, nakładali paradne koszule, płaszcze, futra, pasy, kapelusze, szaliki oraz brali ze sobą zdobione laski i fajki. Stajnie i podwórka były przystrajane zielenią. W izbach na świątecznie posłanych łóżkach leżały poduszki w pięknie utkanych powloczkach. Podczas Bożego Narodzenia w „białych izbach" umieszczano duże szopki z różnymi scenami pastoralnymi i scenami przedstawiającymi pracę rzemieślników. Wolny czas mieszkańcy wsi poświęcali ulubionym zajęciom: opowiadali, grali na instrumentach muzycznych, śpiewali, malowali, rzeźbili w drewnie. Kobiety haftowały, szyły, robiły na drutach. Mężczyźni przepisywali śpiewniki, ozdabiali ilustracjami modlitewniki. W ten sposób dzień świąteczny był specjalnym nie tylko zewnętrznie, ale wyróżniał się też twórczą działalnością. Przedmioty przeznaczone na dni świąteczne były charakterystycznymi znakami zróżnicowania klasowego społeczeństwa. Obecnie jako relikty mają one przede wszystkim wartość artystyczną. W święta używano przedmiotów, które w dzień powszedni były ukryte w komorach i schowkach. Dotyczy to w równej mierze stroju, jak i specjalnych akcesoriów związanych z danym świętem, jak np. szopki z figurami ustawiane w Boże Narodzenie, Sztuka reprezentacyjna czy służąca reprezentacji omówiona została w następnym rozdziale. Jak konstatuje Stankova, z obrzędową, świąteczną funkcją sztuki ludowej jest zespolona funkcja reprezentacyjna, która manifestowała status społeczny członka wspólnoty wiejskiej. Haft i koronka np., zadziwiające różnorodnością wyrazu artystycznego, bogactwem rozwiązań formalnych, były nie tylko środkami zaspokajającymi potrzeby zdobienia człowieka, ale także świadczącymi o stopniu zamożności rodziny, podnoszącymi jej dostojność i okazałość, prestiż i znaczenie w społeczeństwie. Do przedmiotów mających charakter reprezentacyjny zalicza autorka m.in. bardzo bogato wyszywane chusty, narożniki, ręczniki, poduszki, koszule, serdaki, surduty, spodnie, kożuchy oraz haftowane złotymi i srebrnymi nićmi czepce; malowane naczynia ceramiczne (misy, talerze, dzbanki) i kafle pieców z figuralnymi ozdobami "i scenkami rodzajowymi; wyrabiane przez rzemieślników cechowych: malowane lub szlifowane karafki, butelki, szklanki i puchary używane tylko przy wyjątkowo ważnych uroczystościach, zwłaszcza rodzinnych (chrzest, ślub, pogrzeb); �260 RECENZJE I OMÓWIENIA obrazy o tematyce sakralnej malowane na szkle, płótnie i papierze zawieszane rzędem nad stołem, nad którym umieszczano również prestiżowe ręcznie pisane i ilustrowane modlitewniki, śpiewniki i biblie czasem oprawiane w rytowane mosiężne okładki; cechowe puchary, sztandary, oznaki; kowalne krzyże cmentarne przypominające o życiowym prestiżu tych, którzy odeszli; zamki, okucia skrzyń i drzwi oraz rvtc żelazne formy do pieczenia wafli (andrutów); wreszcie tablice - szyldy reklamująco-informujące: gospód, cechów poszczególnych rzemiosł (np. malarzy, półcienników), kramów i strzelnic. W rozdziale ostatnim autorka omawia sztukę służącą przyjemności, zabawie, sprawiającą radość. Większość zaliczonych tu przedmiotów stanowiły dary. które nosiły znamiona podarków, a wyrażały określone treści społeczne. Były one powszechne we wszystkich grupach wieku i warstwach społecznych. Ojcowie, matki, babki i dziadkowie przywozili dzieciom z targów i jarmarków dekoracyjne pierniki, młodzieńcy obdarowywali swoje dziewczęta lukrowanymi sercami. Kupowano lub wykonywano ozdobne zabawki: huzarów, konie, ubrane drewniane lalki, ołowiane żołnierzyki, ceramiczne dziecinne naczynia, figurki, karuzele, młynki, piszczałki, które mimo woli naśladowały i poetyzowały świat. Wśród tych przedmiotów wymienia autorka także formowane z ciasta (następnie pieczone lub gotowane) figurki (panienek, koni, ptaków, psów, wiewiórek, lisków, jeży) przygotowywane specjalnie dla uciechy dzieci w całych Czechach i na Morawach; ludowe malowane szafy, które miały funkcje reprezentacyjne, ale przede wszystkim były podarunkiem męża dla nowo poślubionej żony; rogowe malowane lub wykładane skrzynki, drewniane kołyski i kolorową pościel; cieszące się dużą tradycją teatrzyki kukiełkowe, w których ożywały legendy, baśnie, mity i podania; malowane karty do gry; jarmarczne obrazy papierowe o śmiesznej świeckiej tematyce; ozdobne ilustrowane tablice wędrownych śpiewaków i gawędziarzy oraz rzeźbione figuralne ule pszczelars­ kie. Większość przedmiotów stworzonych dla radości było prezentami świadczącymi o sympatii darzącego, wyrażającymi myśli i serdeczne uczucia oraz więzi społeczne między ludźmi. Tekst I. Stankovcj jest przepięknie ilustrowany 281 barwnymi fotografiami R. Barana, które już same w sobie są przeżyciem artystycznym dla Czytelnika, w tym zwłaszcza polskiego, przyzwyczajonego do szarości większości opracowań. Uzupełnia go wybór literatury, alfabetyczny indeks nazw miejscowości, indeks nazw wytworów kulturowych, wykaz skrótów nazw muzeów oraz płócienna oprawa z kolorową obwolutą. Jak już zaznaczyłam na wstępie, klasyfikacja przedmiotów sztuki ludowej dokonana przez Stankova jest nowatorska i wysoce oryginalna. Wszelkie podziały - zwłaszcza gdy są prekursor­ skie - i przeprowadzone w obrębie szczególnie złożonego dziedzictwa kulturowego wsi, jaką jest bez wątpienia sztuka ludowa, z reguły wywołują refleksje, pozostawiają znaki zapytania, wzbudzają wątpliwości, uczucia niedosytu/często ostry sprzeciw. Zrealizowana koncepcja Stankovej również pobudziła moją wyobraźnię, „zmusiła" do zastanowienia się. Skoncentrowało się ono wokół przedmiotów włączonych do poszczególnych rozdziałów stanowiących podstawę klasyfikacji, które z lego względu wymieniłam dość szczegóło­ wo. Dlatego też ograniczę się w tym miejscu jedynie do zasygnalizowania kilku najbardziej kontrowersyjnych w moim odczuciu przykładów. Wydaje mi się, że nie można traktować jednakowo przedmiotów pochodzących niejako z różnych zakresów znaczeniowych. W rozdziale o sztuce dnia zwykłego są np. omówione malatury na domach, a także kapliczki i rzeźby sakralne. Zgoda, że były me stałym elementem artystycznym w obrazie wsi, ale czy ich podstawowe funkcje nie wiązały się bardziej z prestiżem, reprezentacją. Przecież kapliczki i figury z reguły fundowano, obok więc pamiątki dziękczynnej i manifestacji uczuć religijnych były wykładnikiem zamożności i znaczenia fundatora. Następnie w tej samej części opracowania umieszczono ozdobne prześlice deseczki tkackie kijanki bedacc z reguły szczególnie serdecznymi prezentami ofiarowywanymi kobiecie przez mężczyznę i Ttego względu bardziej pasują" do rozdziału poświęconego sztuce sprawiającej radość tym bardziej że umieszczono w nim pewne szczególnie ozdobne meble. Z kolei w rozdziale omawiającym przedmioty reprezentacyjne, prestiżowe, występują okucia drzwi, skrzyń, ozdobne zamki, które były codziennym elementem wystroju pomieszczeń. Można się też zastanawiać nad kutymi krzyżami cmentarnymi, czy nie były one stałym komponentem krajobrazu kulturowego wsi. W tym samym rozdziale znajdują się nie budzące większych wątpliwości obrazy religijne i hafty wyszywane na elementach stroju ludowego, ale obok omawiane są formy na wafle (andruty) oraz mające charakter zdecydowanie informacyjno-propagandowy szyldy c'echow warsztatów karczem i strzelnic Natomiast w części omawiającej sztukę prze­ znaczona dla przyjemności'czy rozrywki obok jarmarcznych pierników wymieniane sa karty do gry wspomniane już zdobione ule figuralne �261 R E C E N Z J E I OMÓWTENIA Podobnie można zastanawiać się nad twórczością jednego dnia czy przeznaczoną na jeden dzień (np, formy na masło i ser z ryzowanymi znakami symbolicznymi), czyli ogólnie mówiąc nad przedmiotami o charakterze obrzędowym, szczególnie nasyconymi symboliką, gdzie umieszczone są maski mięsopustne obok wianków i bukietów strojących wozy weselne, a zatem należących do określonego dnia świątecznego, z tym że materiał, z jakich je wykonano, był z reguły mniej trwały. Autorka wprowadzając rygorystyczne zasady klasyfikacji, odpowiadające tytułom rozdziałów, zastosowała bardzo efektowny podział jednak według różnych kryteriów. Jedne rozdziały skonstruowane zostały według zasady dzień świąteczny, niezwykły - sakrum, i dzień zwyczajny - profanum, natomiast przy innych kryterium było już odmienne, ogólnie pojęta przyjemność, jaką sprawiają przedmioty sztuki ludowej oraz prestiż czy poziom zamożności, co spotęgowało trudności w konsekwentnej kwalifikacji poszczególnych wytworów sztuki, o czym pisałam wyżej. Natomiast dla kultury ludowej charakterystyczne jest to że jedne i te same wytwory pełnią różne funkcje w rozmaitych sytuacjach społecznych i kulturowych Dlatego bogaty stroi ludowy jest zakładany zarówno w święta jak i dla reprezentacji i przyjemności czy radości to samo dotyczy zdobionych chałup, na które można patrzeć również z różnych, często podobnych punktów widzenia. Dobrym przykładem są tu przęślice czy kijanki, które rozpatrywane od strony funkcji, jakie pełniły w kulturze ludowej, mogą być analizowane m.in. jako przedmioty: a) utylitarne - codzien­ ne, b) artystyczne z racji swej formy i ogólnego rysunku, c) symboliczno-magiczne, gdy badamy znaczenie wyrytych na nich znaków, d) prestiżowe - w przypadku szczególnie rozbudowanej formy i treści, a tym samym drogie, reprezentacyjne, e) sprawiające radość - zwłaszcza gdy są prezentem od szczególnie bliskiej osoby, f) wyrażające upodobania ludu do upiększania najbliż­ szego otoczenia wreszcie g) pamiątki regionalne lub inne, jakimi mogą być obecnie. Moje dotychczasowe refleksje dotyczyły gównie tego, co w pracy jest (jej zawartości, układu); na zakończenie o tym, czego w niej nie ma. Otóż w trakcie lektury odczuwałam szczególny brak osobnego rozdziału poświęconego sztuce związanej z życiem religijnym wsi, sztuce tak bardzo charakterystycznej dla polskiej kultury ludowej. Sądzę, że gdyby rozdział taki istniał, rozwiązałby też wiele kontrowersyjnych w moim odczuciu ustaleń. Reasumując, praca Stankovej jest niezwykle interesująca, nowatorska i pobudzająca do myślenia. Napisana z ogromną erudycją i znajomością zagadnienia, ponadto pięknie wydana jest ważnym krokiem do przodu w zakresie badań sztuki ludowej. Jedyną uwagą rzeczywiście krytyczną, jaka nasunęła mi się podczas czytania, były streszczenia obcojęzyczne. Te, które mogłam ocenić, dotyczą języka angielskiego i rosyjskiego. Otóż niektóre ich fragmenty są wręcz humorystyczne. Piszę o tym nie dlatego, żeby zrobić przykrość znakomitej autorce, lecz przede wszystkim po to, aby uczulić piszących na zwracanie większej baczności w doborze tłumaczy. Mirosława Drozd-Piasecka N. L . ZUKOVSKAJA, Kategorii i simvolika tradicionnoj kuitury mongolov, Moskva 1988, Nauka, ss. 196 Tytuł najnowszej książki N. L. Żukowskiej przywodzi na myśl - na zasadzie prostego skojarzenia - Kategorie kultury średniowiecznej A. Guriewicza. Skojarzenie to okazuje się prawidłowe. Już we wstępie Żukowska pisze bowiem o inspiracjach książką tego autora. Przytacza też zaczerpnięte z jego pracy określenie, zgodnie z którym owe kategorie to „zestaw istniejących w kulturze i podstawowych dla niej paradygmatów, czyli zasad opisu, konstrukcji, koordynacji oraz klasyfikacji wszelkich zasadniczych zjawisk i form" (s. 4). Żukowska waha się nieco, czy stosowany przez nią termin jest najbardziej odpowiedni, ma on bowiem odmienne znaczenie w różnych dziedzinach nauki, jednakże - jak się zdaje - Guriewicz jest dla niej wystarczającym autorytetem usprawiedliwiającym stosowanie tego określenia. Przypomnę, iż Guriewicz stawiał sobie za cel zrozumienie kultury średniowiecza, charakterys­ tycznych dla niej zachowań i zjawisk oraz odtworzenie typowych wyobrażeń i wartości, poznanie nawyków myślowych, form oceniania rzeczywistości oraz sposobu patrzenia na świat. Zdając sobie sprawę z ograniczeń, z którymi musi się zetknąć współczesny badacz pragnący przeniknąć tajniki myślenia ludzi z odległych epok, spróbował ustahć podstawowe, a zarazem uniwersalne kategorie badanej kultury, nieodzowne do jej istnienia, przejawiające się we wszystkich jej wytworach, �262 RECENZJE I OMÓWIENIA a przy tym określające ludzką świadomość. Są to następujące pojęcia i formy postrzegania rzeczywistości: czas, przestrzeń, zmiana, przyczyna, los, liczba, stosunek zmysłowego do ponadzmvsłowego i części do całości. Te uniwersalne pojęcia łączą się w każdej kulturze ze sobą tworząc pewien model, rodzaj układu współrzędnych, za pośrednictwem którego ludzie postrzegają rzeczywistość i budują taki obraz świata, jaki istnieje w ich świadomości. W Kategoriach kultury średniowiecznej Guriewicz przedstawił kilka komponentów modelu świata: czas i przestrzeń, pracę, bogactwo, prawo, własność, dar i jego odwzajemnienie, osobowość człowieka, ukazując zarazem sposób rozumienia i istnienia tych kategorii w epoce barbarzyństwa i chrześcijańskiego średnio­ wiecza (Guriewicz 1976). Żukowska słusznie potraktowała kategorie wymienione przez Guriewicza jako uniwersalne i zainspirowana jego spojrzeniem na kulturę przeniosła je na bliski, znany sobie obszar, podejmując próbę przedstawienia kultury Mongołów w następujących kategoriach: przestrzeń, czas, kalendarz, święta, pojęcie szczęścia, pożywienie, dar i jego odwzajemnienie, etykieta, liczba oraz kolor. Badaczka ta należy dziś do najlepszych znawców kultury mongolskiej. Cechuje ją ogromna erudycja i doświadczenie zdobyte m.in. dzięki wieloletniemu udziałowi w pracach ekspedycji archeologiczno-etnograficznej AN ZSRR. Pisze przy tyra jasno, lekko, dając dowody znajomości badanej przez siebie kultury, jej rozumienia i wyczucia. Potrafi pojąć sposób myślenia pasterzy ogarniając spojrzeniem całość kultury i jej pojedyncze elementy. Bez trudu pokonuje wszelkie bariery obcości narodowej, kulturowej, językowej, środowiskowej, edukacyjnej i in. Część wyników prac tej badaczki i materiałów zawartych w prezentowanej tu książce została już udostępniona czytelnikom, głównie w rozmaitych publikacjach zbiorowych (por. Literatura). Dopóki jednak były to pojedyncze artykuły ukazujące się w różnym miejscu i czasie, dopóty poznawaliśmy tylko pewne wycinki, cząstki mongolskiego modelu świata. Zebrane w odrębnej książce, podporządkowane generalnemu zamysłowi, jakim jest ukazanie kategorii i symboliki kultury mongolskiej, materiały te przemawiają do czytelnika pełniej, nabierając tego szczególnego znaczenia, jakie przydaje się ujęciom syntetycznym. Książka podzielona jest na rozdziały ukazujące kolejno poszczególne kategorie mongolskiej kultury. Autorka nie trzyma się jednak niewolniczo nagłówków, swobodnie poruszając się w całości bardzo różnorodnego materiału, tam - gdzie to konieczne - operując powtórzeniami sprowadzonymi do niezbędnego minimum lub uzupełniając wcześniej podane informacje w miarę potrzeby. Mimo przyjętego podziału na kategorie i rozdziały, cały czas znajdujemy się w obrębie jednej kultury, w której rozmaite zachowania łączą się znakomicie ze sobą, tworząc zwartą całość bez szczelin i granic. Żukowska nie zakreśla swej pracy wyraźnych ram czasowych. Wyjaśnia tylko, że opisywana przez nią tradycyjna kultura Mongołów istniała jeszcze w początkach XX w. Mimo wielu zmian i szybkiego tempa rozwoju kultury współczesnej, podstawowe jej elementy nie zaginęły. Są one obecne obok elementów nowych, będących efektem przemian cywilizacyjnych, choć zmieniają się ich funkcje i znaczenie. Autorka patrzy na opisywane zjawiska z perspektywy historycznej. W źródłach pisanych pochodzących z różnych okresów szuka świadectwa dawności badanych przez siebie faktów, icn zmienności, zanikania itp. Prezentowany przez Żukowską sposób spojrzenia na kulturę mongolską nie jest dziś może czymś nowym dla etnografów. Nie jest też odkryciem dla mongolistów, gdzie pierwszeństwo przyznałabym Jerzemu Wasilewskiemu. Jego poszukiwania symboliki i znaczeń, odtwarzania mongolskiego modelu świata z podstawowym dlań systemem opozycji binarnych zaowocowały wcześniej nic tylko artykułem o symbolice jurty, na który powołuje się autorka, lecz także kilkoma innymi pracami (np. Wasilewski 1979, 1980). Po raz pierwszy jednak otrzymujemy książkę ó charakterze syntezy, dającą nam w miarę pełny obraz kultury mongolskiej i jej podstawowych wyznaczników, opartą na tak bogatym materiale terenowym, znakomicie poszerzającą dotych­ czasową wiedzę o tradycyjnej kulturze pasterzy mongolskich. Podstawowymi kategoriami kultury są czas i przestrzeń. W ramach tych kategorii - jak podkreśla autorka - powstaią, funkcjonują i rozwijają się: mitologia, religia, sztuka, nauka. Kategorie te muszą być brane pod uwagę, gdy rozpatrujemy etniczne aspekty kultury. Każdy etnos wypracowuje bowiem swoiste pojęcia czasu i przestrzeni. Wynika to m.in. z warunków ekologicz­ nych, w jakich żyje, i związanego z nimi typu gospodarki. Żukowska koncentruje się na tych sferach, obiektach i zjawiskach, w których przejawia się najwyraźniej mongolskie wyobrażenie przestrzeni i czasu. Jest to więc przede wszystkim jurta z jej podziałami wewnętrznymi, szeregiem elementów konstrukcji i przedmiotów, którym Mongołowie przydają walor sakralności. Z ognis­ kiem, otworem dymnikowym, masztem, niektórymi linami, progiem itp. wiąże się też wiele zachowań o znaczeniu symbolicznym. Widoczne jest to m.in. w sytuacji narodzin i śmierci, a także np. rozpadu rodziny lub jej zniszczenia. Jurta z jej bogatą symbolika wkomponowana jest �RKCENZJE 1 OMÓWTFN1A 263 w okalające ją środowisko naturalne. W przekonujący sposób Żukowska polemizuje z głoszoną w nauce tezą o dwóch typach oswajania przestrzeni znajdującej się poza granicami domostwa: koncentrycznym (statycznym) - charakterystycznym dla ludności osiadłej i liniowym (dynamicz­ nym) - właściwym dla koczowników. Przytoczony materiał mongolski wskazuje na możliwość połączenia obu typów w kulturze pasterskiej. Przykładem koncentrycznego oswajania przestrzeni jest jurta stojąca (tj. w czasie postoju), liniowego zaś - jurta koczująca. Wokół stojącej jurty tworzy się strefa udomowiona z wyznaczającymi jej granice elementami. Są to np. pale ze sznurami do przywiązywania koni, zagroda dla bydła i in. obiekty sytuowane zawsze w ten sam sposób w stosunku do jurty. Omawiając kategorię przestrzeni Żukowska zwraca uwagę na możliwość jednoczesnego istnienia kilku punktów centralnych, w stosunku do których lokalizuje się inne elementy przestrzeni. Takim centrum może być jurta i zarazem np. najwyższa góra w okolicy, kamienne usypisko owo, mogiły przodków itp. Wiele miejsca poświęca autorka omówieniu sposobów sakralizacji oswojonej przestrzeni. Kategoria czasu rozważana jest na przykładzie różnych jego rodzajów (czas mityczny, historyczny, „bytowy") oraz sposobów jego mierzenia. Rys historyczny ukazuje zmienność form kalendarza, jakim posługiwali się Mongołowie, a zarazem „oficjalne" i pasterskie sposoby określania tego wymiaru. Można się zastanawiać, czy kalendarz jest istotnie odrębną kategorią kultury, czy raczej podkategoną w stosunku do czasu, przejawem „oswojenia" go przez człowieka. Podobne wątpliwości nasuwają się też np. w przypadku kolejnej kategorii, jaką jest świat mongolskich świąt, zawężony tu przez autorkę do dwóch przełomowych momentów cyklu rocznego. Przyjmuję jednak, że termin „kategorie" ma dla Żukowskiej znaczenie porządkująco-operacyjne i nie wnikam zbyt głęboko w jego istotę. Przedstawiając świat mongolskich świąt dorocznych badaczka wskazuje na ich związek z przełomem pory jesienno-zimowej i wiosenno-letniej, kiedy to pasterze obchodzą Nowy Rok, oraz z końcem okresu wiosenno-letniego, na który to okres przypada organizowanie zawodów sportowych naadam. Nie precyzuje jednak, że w kulturze mongolskiej funkcjonował także podział roku na sezon wiosenno-zimowy i letnio-jesienny, naadam zaś organizowany byl czasem jesienią. Te dwa bardzo istotne dla pasterzy wydarzenia doroczne zostały prnez autorkę potraktowane odmiennie bez specjalnego uzasadnienia tego faktu. W zestawieniu z opisem obchodów nowego roku i bogactwa towarzyszących im zachowań symboliczno-magicznych, naadam wypada bardzo skromnie. Jego opis, poprzedzony krótkim wyliczeniem etapów kształtowania się tego rodzaju zachowań w kulturze mongolskiej, ograniczony został właściwie do charakterystyki zasadniczych reguł organizacji zapasów, zawodów łuczniczych i wyścigów konnych. Pominięta została cała sfera magiczno-symboliczna zawodów. Niezrozumiały staje się też ich związek z końcem lata, przy czym - o ile mi wiadomo - naadam organizowany bvł nie tylko w tym okresie. Pisząc o zawodach sportowych autorka używa określenia „święto" (s. 8,49), co wydaje mi się błędne, tym bardziej że koncentruje się właściwie na prezentacji trzech gier sportowych, mogących stanowić zaledwie element święta. Już lepsze jest chyba określenie „święto sportowe" (s. 59, 67) stosowane z wyczuwalnym odcieniem przenośni do współczesnych imprez sportowych. Z niezrozumiałych dla mnie powodów autorka nie pisze o związku zawodów ze składaniem ofiar na owo (owo tachich). Wspomina wprawdzie o najwcześniejszym etapie, kiedy to naadam był związany ze składaniem ofiar duchom opiekującym się terytorium rodowym, nie precyzuje jednak, czy ceremonia ta odbywała się na owo. Z moich badań wynika, że jeszcze w początkach XX w. występował wyraźny związek naadamu z owo tachich. a adresatami, dla których przeznaczone były ofiary, stały się duchy - gospodarze natury, przyroda lub samo owo. Zawody organizowane na zakończenie ceremonii pełniły funkcje magiczne, a także symboliczno-komunikacyjne (Kabzińska-Stawarz 1987; 1988, s. 152, 159-163). Zanotowane przeze mnie wypowiedzi pasterzy wskazywały na wyraźny, aczkolwiek umowny, związek naadamu z gospodarką. Nieprawdziwe jest więc stwier­ dzenie autorki, iż naadam nie był związany z działalnością pasterzy (s. 49). Nie łączył się on wprawdzie np. z cyklem najważniejszych prac pasterskich, lecz służył gospodarce - niejako pośrednio - dzięki przypisywanym mu funkcjom magicznym. Niektóre informacje o naadamie grzeszą zbytnim uogólnieniem. Dotyczy to np. wzmianki o udziale kobył w wyścigach (s. 66). Żukowska powołuje się tu na materiały archiwalne Kljujewej. Nie wiem, jakiej części Mongolii dotyczą te dane. Z badań, jakie przeprowadziłam wśród przedstawicieli Ojratów i Chałchasów, wynika natomiast, że możliwa jest sytuacja, w której obecność kobył w wyścigach nie tylko nie miała miejsca, ale była wręcz niepożądana i bezzasadna. Fragment pracy, w którym omawiany jest naadam, zaliczyłabym do najsłabszych partii książki. Wydaje się. że zagadnienie to nie leżało w głównym nurcie zainteresowań badawczych autorki. Ta garstka uwag krytycznych nie może jednak rzutować na opinię o całej pracy �264 RECENZJE 1 OMÓWIENIA i pozostałych jej częściach, które są znakomite i oparte na rzetelnych materiałach. Kolejną z omawianych kategorii jest pożywienie. Autorka przedstawia podstawowy jadłospis Mongołów, wskazując na jego uzależnienie od pory roku, opisuje sposób przygotowania potraw i napojów, zasady ich przechowywania, wyodrębniając przy tym pożywienie codzienne od rytualnego (świątecznego) z bogactwem jego symboliki. Interesujące są poszukiwania odpowiedzi na pytanie, czy Mongołowie pili świeże mleko. Żukowska wskazuje na niską mleczność bydła, brak możliwości przechowywania świeżego mleka przez dłuższy czas i konieczność przerabiania go na produkty, które można by zachować na zimę, nieużywanie mleka zsiadłego i inne czynniki, które, mogły ograniczać spożycie wspomnianego artykułu. Kolejny rozdział poświęcony jest mongolskiemu pojęciu szczęścia oraz zabiegom magicznym mającym na celu jego ochronę i zachowanie, a więc uniknięcie niepożądanej sytuacji, jaką jest opozycyjna wobec szczęścia kategoria smutku, goryczy. W centrum opisywanych tu działań znajduje się najczęściej kobieta rodząca oraz człowiek stary, chory lub zbliżający się do wieku uznanego za szczególnie niebezpieczny. Zabiegi magiczno-ochronne koncentrują się także wokół stad, stanowiących podstawę pasterskiej egzystencji. Funkcje magiczne, a zarazem symboliczne, przypisywali Mongołowie darom. Jak w wielu innych kulturach obowiązywała tu zasada wzajemności, odpowiedzi na dar. Żukowska wychodzi od znanych koncepcji Maussa, Levr-Straussa i Koswiena przenosząc je na grunt mongolski, gdzie ukazuje funkcjonowanie daru w rytuale weselnym, obrzędowości dorocznej, akcie pobratymstwa i in. Swoistym darem są też według niej ofiary składane np. gospodarzom terytorium. Znaczenie symboliczno-magiczne ma przy tym nie tylko sam akt obdarowywania, lecz także charakter przedmiotów występujących w roli daru/ofiary. Następna kategoria to etykieta, rozumiana jako system zrytualizowanych zachowań charak­ terystycznych dla etnosu i typowych powtarzających się sytuacji, wzajemnych relacji. To zachowanie ludzi w momencie powitania i pożegnania, zawierania znajomości, wyrażania wdzięczności. To także określone formy gościnności, zachowania się w jurcie, różne sytuacje rytualne, uczty, pozycje przyjmowane podczas snu, sposoby ułożenia zmarłych. To wreszcie rozmaite gesty, wykonywane chociażby w czasie spożywania posiłków, sposób podziału mięsa i wiele innych czynności, które - według autorki - są nie tylko przejawem stylu życia Mongołów, lecz także sposobem realizacji przyjętego przez nich modelu świata z podstawowym dlań podziałem na opozycje. On to wyznacza różnice w zachowaniach mężczyzn i kobiet, dorosłych i dzieci, pasterzy i łamów, określa zachowania codzienne i rytualne, formy zachowania się w sytuacjach radosnych i smutnych, reguły postępowania wobec osób obcych, bliskich itd. O sposobie widzenia świata, wyrażania pewnych pojęć i znaczeń możemy także mówić na podstawie symboliki liczb i barw. Przedstawiając te kategorie Żukowska trafnie operuje symboliką pasterską i nakładającą się na nią symboliką buddyjską (Jamajską). Odwoływanie się do źródeł historycznych pozwala jej wnioskować o trwałości i zmianie tych kategorii. Symbolika liczb i kolorów prezentowana jest nie tylko na etnograficznym materiale terenowym, autorka odwołuje się bowiem także do folkloru, mitów, zagadek. W przypadku barw zaś ukazuje ich zastosowanie w sztuce i ornamencie. Bogatszy niż w innych rozdziałach jest tu także materiał porównawczy. Autorka bardzo słusznie czyni nie wyodrębniając zagadnienia symboliki w oddzielnym rozdziale, choć tytuł pracy mógłby sugerować zastosowanie tego rodzaju zabiegu. Zdaje sobie ona doskonale sprawę, że oddzielenie symboliki od kategorii nie byłoby uzasadnione. Zjawiska te występują bowiem nierozłącznie (s. 10). W rozdziale przedstawiającym kategorię liczb zabrakło mi dwóch drobnych informacji. W przeglądzie najważniejszych wyobrażeń symbolicznych związanych z 1, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 12, 13, 37, 73, 81, 108 pominięta została cyfra 6, która - o ile mi wiadomo - ma symboliczne związki z ziemią. Nie wspomniano ponadto o 1000 i 10000, które to liczby symbolizują stan swoistej pełni, nasycenia, dostatku, doskonałości i służą pasterzom do wyrażenia owych stanów. W podobnym znaczeniu liczby te występują także w buddyzmie. W zakończeniu pracy pojawia się następujące stwierdzenie: „wszystkie kultury świata są do siebie podobne, a zarazem każda jest na swój sposób szczególna, oryginalna. Do tego wniosku na pewno dojdą liczni czytelnicy lej książki. Do tego wniosku wiódł ich autor" (s. 170). Wydaje mi się, że taką konkluzję można wyprowadzić jedynie na podstawie doskonałej znajomości wielu różnych kultur świata. Znajomość tę posiada sama autorka i zapewne niewielka część czytelników. Materiał porównawczy, jakim operuje ona w swej pracy, jest natomiast - według mnie - zbyt skąpy i podany ogólnie, a przy tym ukierunkowany na szukanie podobieństw nie tylko samych kategorii, a wiec tego, co z założenia jest uniwersalne, lecz także sposobu ich realizowania, wypełniania treścią, w danych kulturach. Trudno na jego podstawie mówić o różnicach �265 RECENZJE 1 OMÓWIENIA i oryginalności kultur. Materiał ten dozowany jest ponadto nierównomiernie. Czasem ogranicza się do spokrewnionych z Mongołami Buriatów lub wybranych ludów Syberii (np. Tuwińczyków), innym razem natomiast, zwłaszcza w końcowych częściach pracy, jego zasięg jest o wiele szerszy. Nie mająca odpowiednika w literaturze mongotistycznej książka Żukowskiej zostanie z pewnością poddana głębokim analizom przede wszystkim przez etnografów mongolskich. Taka konfrontacja wyników prac badacza z zewnątrz ze spojrzeniem tych, którzy należą do kultury mongolskiej choćby z racji swego urodzenia i którzy mają szczególne możliwości jej poznawania, będzie z pewnością interesująca. Ciekawe, czy sposób widzenia kultury mongolskiej, jaki proponuje Żukowska, zyska aprobatę naukowców mongolskich? Nie mówiąc już o tym, jak reagowaliby na zawarty tu materiał pasterze, których wypowiedzi były budulcem do kon­ struowanego przez badaczkę modelu, kluczem do zrozumienia tradycyjnej kultury Mongołów. Sytuacja, w jakiej znajduje się N. Żukowska, jest znakomita. Możliwość corocznego udziału w pracach ekspedycji* daje jej rzadką szansę przeprowadzania wywiadów, obserwacji, stałego kontaktu z polem badań i gromadzenia materiałów do kolejnych artykułów lub książek. Na rezultaty jej prac będzie z pewnością czekała coraz większa rzesza czytelników. Mam nadzieję, że także w Polsce, choć zainteresowanie kulturą mongolską jest dziś u nas raczej niewielkie, znikome. Zastanawiam się, czy prezentowanej tu książki nie należałoby przede wszystkim polecić wszystkim tym, którzy nie znają kultury mongolskiej lub mają o niej wyobrażenia zbliżone do stereotypów. Książka N. Żukowskiej stwarza im bowiem niecodzienną okazję poznania bogactwa tej kultury, jej barwności i różnorodności zachowań, a także zburzenia istniejących być może stereotypów i uprzedzeń. Oczywiście i ci, którzy zetknęli się bliżej z tradycyjną kulturą Mongolii, chociażby z uwagi na swoje profesjonalne zainteresowania, znajdą tu wiele nowych, nierzadko unikalnych materiałów, w interesujący i niebanalny sposób uporządkowanych i interpretowanych. LITERATURA G u r i e w i c z A. 1976 Kategorie kultury średniowiecznej. Warszawa, tłum. J. Dancygjer. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1987 Eriin gurvan naadam - „Three games of the men in Mongolia, „Ethnologia Polona*', vol. 13, s. 45-89. 1988 Gry mongolskie w cyklu rocznym. Próba wyjaśnienia przyczyn ich sezonowości, „Etno­ grafia Polska", t. 32, z. 1, s. 143-169. W a s i l e w s k i J. S. 1979 Po śmierci wędrować. Szkic z zakresu etnologii świata znaczeń, „Teksty", nr. 3, s. 97-121 (cz. I), nr 4, s. 58-85 (cz, II). 1980 Podarować - znaleźć - zgubić - zbłądzić. Niektóre kategorie języka symbolicznego związane z opozycją życie - śmierć, „Etnografia Polska", t. 24, z. 1, s. 283-303. Z u k o v s k a j a N. L. 1979 Piśca kocevnikov Centralnoj Azii, „Sovetskąja Etnografija", vol. 5, s. 64-75. 1983a Binarnye oppozicii v tradicionnoj mongoVskoj kul'ture, [w:] Iskusstvo i kul'tura Mongolii i Central'noj Azii, cz. 1, Moskva, s. 127-138. 1983b Neskofko slov o pravilach mongolSkogo etiketa, [w:] Material'naja i duchovnaja kul'tura kalmykov, Elista, s. 59 77. . 1985 Mongoly, fw:] Kalendarnye obyćai i obrjady narodov Vostocnoj Azii. Novyj god, Moskva. s. 169-189. 1986a „Podarok - otdarok" i ego mesto v sisteme sociai'nych cennostej Mongolov, [w:] Pamjati akademika B. Ja. Vladimircova, 1884-1931, Moskva, s. 160-168. 1986b Prostranstvo i vremja v mirovozzrenii mongolov, [w:] Mify, kul'ty, obrjady narodov Zarubeżnoj Azii, Moskva, s. 118-134. 1987 Ćislo v mongolsko} kul'ture, [w:] Archeologija, etnografija i antropologija Mongolii, Novosibirsk, s. 241-258. n Iwona Kabzińska-Stawarz �266 RECENZJE 1 OMÓWIENIA «BULLETIN", nr 1: 1988, ss. 78, nr 2: 1988, ss. 102, wyd. International Association for Mongol Studies, Ułan Bator Międzynarodowe Stowarzyszenie Mongolistycznc powstało we wrześniu 1987 r, podczas V Międzynarodowego Kongresu Mongolistów. Cele Stawarzyszenia zostały wyraźnie określone w I rozdziale „Statutu". Są to: 1) udzielanie poparcia dla rozwoju międzynarodowych badań mongolistycznych; 2) poparcie dla działalności mongolistów, centrów badawczych i stowarzyszeń; 3) współpraca i rozwój kontaktów między mongolistami oraz centrami badań mongolistycznych; 4) rozwój współpracy z organizacjami naukowymi i kulturalnymi, o charakterze międzynarodo­ wym i narodowym, zainteresowanymi mongolistyką; 5) pomoc w dziedzinie publikacji i upo­ wszechniania wyników badań mongolistycznych; 6) wymiana literatury naukowej; 7) pre­ zentacja kultury mongolskiej, języka, literatury, sztuki i historii oraz systemu społecznego, • ekonomicznego, politycznego i prawnego poza granicami Mongolii; 8) udzielanie pomocy młodym mongolistom w doskonaleniu kwalifikacji naukowych. Widocznym efektem działalności Stowarzyszenia jest m.in. „Biuletyn" informacyjny wydawa­ ny w jęz. angielskim. Na czele międzynarodowego Komitetu Redakcyjnego stoi prof. Sz. Bira, pełniący zarazem obowiązki sekretarza generalnego Asocjacji. Planowane jest wydawanie 1 lub 2 numerów „Biuletynu" rocznic. W 1988 r. ukazały się 2 numery pisma. Zawierają one przede wszystkim bardzo interesujące informacje o najważniejszych dla środowiska mongolistów wyda­ rzeniach naukowych i organizacyjnych - konferencjach, sympozjach, spotkaniach roboczych, powstających stowarzyszeniach itp. „Biuletyn" przyczynia się wydatnie do obiegu informacji w środowisku mongolistów. Przegląd najważniejszych wydarzeń pokazuje przy tym, jak wiele dzieje się we współczesnej mongolistyce, jak ogromny jest zakres zainteresowań badaczy (świadczą o tym zarówno tytuły czy hasła, pod jakimi przebiegają poszczególne spotkania, jak też tytuły wygłaszanych referatów i komunikatów podawane w „Biuletynie" i pozwalające zapoznać się z programem kolejnych zebrań naukowych). W odrębnym dziale „Biuletynu" prezentowane są wybrane pozycje bibliograficzne pracow­ ników naukowych z poszczególnych ośrodków mongolistycznych. Zamieszczane są tu ponadto krótkie notki biograficzne. W 1 i 2 numerze pisma ukazał się przegląd prac mongolistów z Wielkiej Brytanii, Francji, Indii i Mongolii (w numerze 3 lub 4 powinna się znaleźć bibliografia wybranych prac polskich etnografów). Świadectwem rozwoju badań naukowych są m.in. publikacje. Przegląd zawartości ważniej­ szych tytułów, jakie weszły ostatnio do obiegu w środowisku, zajmuje sporo miejsca w „Biu­ letynie". Odrębna część pisma poświęcona jest informacjom o bieżących wydarzeniach kultu­ ralnych - nowych filmach mongolskich i o Mongolii, spektaklach teatralnych i baletowych, występach artystów mongolskich na zagranicznych scenach itp. Charakter tych imprez wskazuje na rosnące zainteresowanie folklorem mongolskim, a także dziejami Mongołów. W 2 numerze „Biuletynu" zamieszczono m.in. wspomnienie o zmarłym w 1986 r. wybitnym pisarzu, językoznawcy i historyku mongolskim C. Damdinsurenie, wraz z obszerną (ponad 150 pozycji) bibliografią jego ważniejszych prac. Ponadto znalazł się tam krótki szkic prof. O. Lattimore'a o jego pobycie w Chinach w latach 1929-19 30 i zbieraniu materiałów folklorystycz­ nych wśród Mandżurów. Stowarzyszenie planuje wydawanie czasopisma „Mongoł Studies". Będzie to równie potrzebna jak „Biuletyn" wizytówka mongolistów reprezentujących różne ośrodki i kierunki badań, rozmaite dyscypliny nauki. Czasopismo będzie miało charakter naukowy. Pierwszv numer „Mongoł Studies" zaplanowano na 1989 r. Iwona Kahzińska-Slawarz GALINA A. MAKAROVSKAJA, Russkie sali. Albom, Moskva 1986, ss. 184, ryc. 150 (w tym 123 kolor.) Do ważnych części tradycyjnego stroju kobiet rosyjskich należały różnego rodzaju szale. Noszono je także do ubioru szytego według mody zachodnioeuropejskiej, niezależnie od jej wskazówek. W ostrym klimacie okrywały one bowiem głowę i ocieplały przynajmniej górną część tułowia stanowiąc zarazem element dekoracyjny. Omawiany katalog rejestruje 121 szali z XIX i XX w. �RECENZJE I 267 OMÓWIENIA We wstępie omówiono historię rosyjskich manufaktur produkujących udane naśladownictwa modnych na początku XIX w. kaszmirowych szali. Pierwszą taką manufakturę założono w Pawłowie w 1812 r. i upaństwowiono w 1917 r. W katalogu ukazano wyroby około 10 manufaktur i fabryk wyrabiających wzorzyste szatę w latach 1820-1972. Wspomniano także 0 znakach towarowych i pieczęciach 10 manufaktur z XIX w. Na ilustracjach znajdują się m.in. fragmenty tkanin wzorzystych z XVIII w., z których uszyto stroje liturgiczne. Katalog ukazuje szeroki asortyment produkcji rosyjskich fabryk w zakresie wzorzystych szali o różnych cenach 1 jakości, przeznaczonych dziś w znacznej części dla kobiet wiejskich. Dawne szale tkano wzorzyście z najcieńszej wełny.Obecnie barwne wzory, przeważnie roślinne, drukuje się przy zastosowaniu najnowszych rozwiązań technicznych. Wydawnictwo powtarza na ogół publikowane już informacje o szalach wyrabianych w pierwszej połowie XIX w. Przynosi jednak sporo danych o produkcji tych wyrobów w ostatnim stuleciu. Irena Turnau ANNA C H L U P O V A , (i in.). Ludova vysivka. Techniky a ornamentika. Wstęp Ireny PiSutovej, Bratislava 1985, ss. 544, 258 rye, 312 il. kolor. Obszerna praca jest wynikiem dwudziestoletnich badań autorki i innych etnografów na terenie całej Słowacji. Niewielki wstęp historyczny zawiera dane o hafciarstwie słowackim od XIII w. W XVI w. przyjęto ornament z renesansowych wzorników włoskich i niemieckich wydawanych wiele razy drukiem. Wzory te przeszły później do hafciarstwa ludowego. Początkowo haftowano na lnianym płótnie, a od XIX w. także na tkaninach bawełnianych. Używano przędzy bawełnianej i wełnianej oraz nici metalowych, złotych i srebrnych. Hafciarstwo ludowe stosowało głównie ściegi liczone, a więc związane z podłożem, czasem jednak zdarzały się kompozycje oparte na rysunku, wyszywane ściegami nieliczonymi. Występowały różnego typu aplikacje. Znano ornament geome­ tryczny, jak też roślinny, figuralny, a nawet graficzny (wyszywano określone napisy). W książce, po wstępnym omówieniu wzorów ornamentalnych i technik hafciarskich ukazano 26 regionów Słowacji. Starannie wydzielono regiony używające określonych technik hafciarskich i zdobiących w odmienny sposób różne części garderoby. Ogólnie stwierdzono, że w zachodniej Słowacji przeważał ornament roślinny, podczas gdy w środkowej części tego kraju stwarzano częściej kompozycje figularne i stosowano także ornament geometryczny. We wschodniej Słowacji zdobienie ubiorów haftem było mniej popularne, wyszywano jednak nakrycia głowy i długie ubiory. Najbardziej rozpowszechnione było zdobienie haftem męskich i kobiecych koszul, spodni, kożuchów, czepców, gorsetów i chust. Wyszywano także ręczniki, bieliznę stołową i inne tkaniny służące do wyposażenia wnętrz mieszkalnych. Syntetyczne to omówienie przedstawia wyczer­ pująco słowackie hafciarstwo ludowe. Irena Turnau OPERA T E X T I L I A VARIORUM T E M P O R U M . To honour Agnes Geijer on her ninetieth birthday 26th October 1988, Inger Estham, Margarety Nockert (red.), The Museum of National Antiquities, Stockholm Studies 8, Stockholm 1988, ss. 188, rye. 119, w tym 12 kolor. Jak zwykle w księgach pamiątkowych mamy tu do czynienia ze znacznym rozproszeniem materiałowym. Artykuły przysłali najsławniejsi historycy światowego włókiennictwa, m.in. spec­ jaliści szwedzcy, dwie Norweżki, dwie specjalistki z R F N , jedna ze Szwajcarii, angielska para małżeńska, Islandka i Węgier. Uczczono 90-lecic urodzin jednej z najwybitniejszych historyczek włókiennictwa naszego stulecia. Agnes Geijer jest autorką licznych rozpraw dotyczących głównie wzorzystych tkanin jedwabnych z różnych okresów. Opracowała ona słynny zespół znalezisk z Birki, skarbiec katedry w Uppsali, a jej podręcznik historii światowego włókiennictwa ukazał się także po angielsku. Recenzowana książka wnosi wiele ważnych ustaleń do historii tego rodzaju wytwórczości (głównie w Europie). Należy rozpocząć od wyszczególnienia najnowszych wyników badań nad dawnymi zabyt­ kami. G . Arwidsson referuje ustalenia odnoszące się do zespołu zabytków opisanych przez Agnes Geijer w pracy doktorskiej Birka J/7 opublikowanej w 1938 r. Ustalenia te potwierdzają możliwość �268 RECENZJE I OMÓWIENIA produkcji słynnych pailium Frisonicum z czasów Karola Wielkiego we Fryzji. Na temat miejsca produkcji tych skomplikowanych pod względem technicznym wyrobów dyskusja toczy się już od pół wieku. Kilka studiów przynosi nowe ustalenia odnoszące się do techniki produkcji tkanin wzorzystych. U. Cyrus-Zelterstróm analizuje znalezione w Birce tkaniny jedwabne; W. Endrei wypowiada się na temat techniki wzorzystych adamaszków: I. Bergman omawia zabytki znalezione w Nubii pochodzące z I - V I w n.c.; a M. Ftury-Lemberg dyskutuje proweniencję jedwabnych samitów z V w. n.e. Wśród studiów zabytków pochodzących z okresu późniejszego na szczególną uwagę zasługuje opracowanie E. Gudjônsson dotyczące zachowanych w Islandii romańskich strojów liturgicznych z katedry w Hoiar. Autorka dochodzi do wniosku, że te wspaniałe hafty figuralne, wykonane po części złotą nicią, pochodzą prawdopodobnie z przełomu XII i XIII w. i należą do opus anglicanum, i Z zaś do produkcji miejscowej. D King z Anglii, prezydent międzynarodowego t o w a r z y s z e ń ^ włókienników, wraz z żoną Monique opracował typy wzorzystych tkanin jedwabnych wyrabia­ nych w Luce w 1376 r. K.Stolleis omówiła wźnogotyckie haftowane ornaty przechowywane we Frankfurcie nad Menem I Estham zajęła się intarsjowanymi figuralnymi złotymi haftami na skórze, pochodzącymi z okresu późnego średniowiecza! a przechowywanymi w Szwecji i w Finlan­ dii M ' Nockert ukazuie iedwabne ołaszcze z XV w nrzechowvwane w Malmo i Lundzie Z D a r u artykułów dowiadujemy się o innych zabytkach tekstylnych z muzeów szwedzkich, np. o haftach chińskich 7 X V I I w O m ó w i o n o także 80-tecie istnienia stowarzyszenia Pietas zjiimuiaceen <tip K u n ï c i w ï f y ) 4 i K a u i i i , w a p u i i i i j i < u i t » u w y u m i j ^ u a ¿ n n u h » . u a ^ c v j A i i a i ^ v i i w i c j u £ K U £ i i n c i u I>IUJCK tantach mody. Wyjątkowo syntetyczne omówienia dały dwie wybitne specjalistki norweskie. Zajęły się one historią dziewiarstwa, tylko fragmentarycznie opracowaną dotychczas w ich kraju. A. Kjellberg ukazała produkcję i użytkowanie dzianin w Norwegii do końca XVII w., opracowawszy uprzednio XVII-wieczne znaleziska z wykopalisk prowadzonych w Oslo (najstarszy zabytek z Bergen datowano pomiędzy 1476 a 1525 r.). Na podstawie archiwaliów wykazała, że w XVII w. użytkowanie dzianin (głównie pończoch) było szeroko rozpowszechnione w Norweeii. Znalazła ona także dane o ludowej produkcji tych dzianin brak jednak było cechów dziewiarskich M Hoffmann zajęła się importowanymi do Norwegi dzianymi wzorzyście jedwabnymi kamizel­ kami z XVII w. z którychcześć miała osobno nakładane rękawy ukazując te zabytki na tle ubiorów europejskich. Irena Turnau I N G E B O R G W E B E R - K E L L E R M A N N , Saure Wochen. Frohe Feste. Fest und Alltag in der Sprache der Brauche Bücher, München 1985, ss. 239, ryc. 333, w tym 91 kolor. Osobliwa to książka, w której bogaty i znakomicie dobrany materiał ilustracyjny zastępuje w znacznej mierze opisowy tekst. Autorka postawiła sobie za zadanie ukazanie zwyczajowych świąt i reguł obchodzenia różnego rodzaju uroczystości w krajach niemieckich (wraz z Austrią i Szwajcarią) od końca XVIII w. do współczesności. Dając definicję zwyczaju podkreśla jego funkcjonowanie w danej społeczności i wyżywanie się mieszkańców w organizowaniu odpowied­ nich obrzędów czy uroczystości. W poszczególnych rozdziałach omawia ona najpierw święta wiejskie (chrzciny, wesela i pogrzeby) ze znakomitymi ilustracjami ukazującymi świecenie złotego wesela z 1830 r. Dalej zajmuje się rokiem pracy rolnika z siewami i żniwami. Dopiero na trzecim miejscu wymienia święta kościelne różnych religii chrześcijańskich. Obok tradycyjnych świąt dorocznych opisuje drzewa ubrane pisankami wielkanocnymi z Hesji, wyścigi jeźdźców na Św. Jerzego w Bawarii, procesję w dniu Św. Marcina w Salzburgu. Ukazuje także inne święta regionalne, np. pasterskie w okolicach górskich lub zawody w wychodzeniu na słupy, z nagrodami. Funkcjonowały one jeszcze około 1958 r. w różnych częściach Niemiec. Osobnym zagadnieniem są święta rodzinne (urodziny, imieniny) i zwyczaje składania życzeń weselnych lub kondolencji. Do tego zagadnienia należy także zwyczajowe składanie podarunków wraz z całym przemysłem kartek życzeniowych. W oddzielnych rozdziałach autorka ukazuje także zwyczaje cechowe i innfi uroczystości miejskie, obecne święto kobiet aż do podtrzymywania folkloru jako ucieczki od niewygodnej i szarej rzeczywistości. Można nie zgadzać się z niektórymi definicjami autorki. Należy jednak podziwiać bogaty materiał i szerokość spojrzenia na realizację społecznych potrzeb świętowania. Irena Turnau �5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/714af1a742bf74103e70db62d07e948b.pdf 03ee0ef30bfc0745745ed717c13d86d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1387 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1281 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.5-6 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I N S T Y T U T p='i= R Y A N^r A L N E I ETNOGRAFIA POLSKA XXXV Zeszyt 1 Warszawa 1991 �REDAKTOR: WANDA PAPROCKA S E K R E T A R Z REDAKCJI: IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Członkowie Rady Redakcyjnej: Maria Biernacka, Mirosława Drozd-Piasecka, Zbigniew Jasiewicz, Andrzej Stawarz, Anna Zambrzycka-Kunachowicz Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Al. Świerczewskiego 105 i 04% Etnografia Polska © Copyright 1991 All rights reserved AU papers are copyright to their authors and to Etnografia Polska Printed in Poland �I SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Część I Anna K u tr z e b a - P o j n a r owa - Sześćdziesiąt lal krakowskiej szkoły etnograficznej Anna Z a d r o ż y n s k a - Antropologiczne problemy kultury współczesnej 7 21 Część II Jolanta K o w a l s k a - Taniec w mitach kreacyjnych. Wprowadzenie Roy W i 1 1 i s - Interpretacja tradycji ustnej. Mil, bajka i historia w antropologii Ewa S a d o w s k a - Rola symboliki psa i wilka w systemie inicjacji militarnej Irlandii epoki heroicznej ." Anna W i e c z o r k i e w i c z - Słowo i gest. Dwa warianty weselnych zaprosili Maria P a r a d o w s k a - Józef Zwierzvcki - badacz ludów pozaeuropejskich 31 41 57 85 105 STUDIA I MATERIAŁY Zofia G r ó d e c k a - Problemy rekonstrukcji wielkopolskich strojów ludowych. Na przykładzie stroju z Siekierek . . . .' Andrzej W o ź n i a k - „Tygodnik Polski" - czasopismo tyfliskiej Polonii Iwona К a b z i ń s к a - S t a w a r z - Sport w kulturach ludów Azji - kolejna dziedzina deficytowa etnologii 131 153 173 POLEMIKI I DYSKUSJE Arnold L e b e r f, Mariusz S. Ż ó ł k o w s k i , Robert M. S a d o w s к i - 13 Grudnia, czyli rzecz o Słońcu, Skordiowie i Ludwiku Stommie 193 KRONIKA Przetrwanie etniczne - Sławoj Szynkiewicz 750-lccie „Tajnej historii Mongołów" i triumfalny powrót Czyngis-chana - Iwo,,,, Kabzińska-Swwarz Badania etnograficzne nad kultura ludowa i plemienna w Gudżarcic - Oagnosław De,nski228 Pienicżnieiiskie Spotkania z Religiami. ..Dni buddyjskie" - Sławomir Janowicz S V D Wystawa sztuki ludowej województwa łomżyńskiego w Kazaniu. Refleksje etnografa - Urszula Raszkiewicz 217 222 231 233 RECENZJE I OMÓWIENIA Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Trześniów. Tradycyjna kultura chłopska i kierunki przemian (refleksja etnografa), Wydawnictwo - Muzeum Regionalne PTTK w Brzozowie. Brzozów 1988. ss. 104 - Wanda Paprocka Irena Huml, Współczesna tkanina polska, Warszawa 1980. ss. 247,, ryc. 175 (w tym 81 barwnych) -Irena Turna,, " ' ' Rudolf Gross, Dlaczego czerwień jest barwą miłości, z niem przełożyła Anna Porębska. Warszawa 1990, ss. 221 - Irena Turnan ' Toward a Comuter Ethnology, nr 20 Semi Ethnological Studies. Osaka 1987. .1. Rabena. S. Sugila. M. Kubo (red.), ss. 179 - BogumiłaMarczak-Krzystek Brak u narodov ceiilrarnoj i Jugo-Vostočnoj Evropy. Moskva 1988. .1. V. Ivanova. M. S. Kašuba. N. A. Krasnovskaja (red.), ss. 240. ryc. 12 - Irena Turnan Aina Petrovna Alsupe, Aysma Janovna Kargane. lautas l.ieliška maksla padomju Lalvija 1970-1985 (Narodnoe prikladnoe iskusslvo sovelskoj Lalvii 1970-1985). Riga 1988, ss. 227. ryc. 484 (w tym 269 barwnych) - Irena Turnan Etnografia Polska is regularly listed in the International current Awareness Service: Anthropology. Selected material is indexed in the International Bibliography of Social and Cultural Anthro­ pology 237 240 241 242 247 248 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51dc0c7e34aeb8ac6962663e20294de6.pdf e85df21bb39dcc4f9ce26aef9a60961c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1229 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1134 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXIX Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDAŇSK • ŁÓDŹ ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1985 AKADEMII NAUK �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : IWONA K A B Z I Ñ S K A - S T A W A R Z CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : J O Z E F B U R S Z T A , M A R I A B I E R N A C K A ( P R Z E WODNICZĄCA), M A R I A F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , WANDA P A P R O C K A , Z O F I A S Z Y F E L B E J N - S O K O L E W I C Z O W A Adres Redakcji: 00-140 — Warszawa, ul. Ś w i e r c z e w s k i e g o 105 Okładkę p r o j e k t o w a ł Edward Kostka Redaktor Zyta K w i e c i ń s k a Redaktor techniczny Jacek Sikorski © Copyright by Zakład Narodowy Im. Ossolińskich Printed in Poland — Wydawnictwo, Wrocław P L I S S N 0071-1861 Zaklad Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1985. Nakład: 900 egz. Objętość: a r k . wyd. 23,50, a r k . druk. 18,38, ark. Aj - 24. Papier druk. sat. k l . I V , 70 g, 70 X 100. Oddano do skła­ dania 1985. 01. 23. Podpisano do druku 1985. 09. 12. Druk ukończono w październiku 1985. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 3060/85. R-10. Cena zł 200.— Ш5 �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Część i Zofia S o k o l e w i c z — Podstawowe modele nauki, a niektóre problemy teoretyczne etnologii w Polsce. Część I I ' . . Streszczenie w j . angielskim Małgorzata B a r t n i c k a — Wyobrażenia przestrzeni i ich badanie . . . Streszczenie w j . angielskim Streszczenie w j . rosyjskim Stanisław M a r c z u k — Kluczowe problemy badań nad wartościami w nau­ kach społecznych (wokół koncepcji Gerharda Kioski) Streszczenie w j . angielskim Jolanta K o w a l s k a — Środki i mechanizm przekazu tanecznego . . . Streszczenie w j . angielskim 11 24 25 36 37 39 61 63 82 Część II Maria F r a n k o w s k a — Symbolika religijna i jej znaczenie w wierzeniach Indian Meksyku na przykładzie znaku krzyża (wiek X V I - X X ) . . . Streszczenie w j . angielskim Ryszard T o m i c k i — Struktura epok świata w mitologii nahuatlańskiej. Nowa interpretacja wersji z Histoyre du Mechiąue, Leyenda de los Soles i Historia de los mexicanos por sus pinturas Streszczenie w j . angielskim Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — Wyznaniowa dezintegracja indiańskich społeczności chłopskich w peruwiańskich Andach i jej kulturowe skutki Streszczenie w j . angielskim 83 105 107 133 135 160 S T U D I A I MATERIAŁY Maria Anna К n o t h e — Polscy chłopi w Brazylii (1870-1939). Materialna płaszczyzna ich asymilacji Streszczenie w j . angielskim Streszczenie w j . portugalskim Leszek D z i ę g i e l •—• Tradycyjne rzemiosło i handel we w s p ó ł c z e s n y m K u r dystanie irackim (obserwacje i wstępne wnioski) Streszczenie w j . angielskim Wojciech O l s z e w s k i — Dystans etniczny Polacy — Cyganie (na przykła­ dzie dzielnicy Poznania) 163 212 213 215 239 241 �6 S P I S TREŚCI A R T Y K U Ł R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA Renata H г у ń — Katalog wystawowy formą popularyzacji wiedzy o Cyga­ nach. Riidiger Vossen, Zigeuner. Roma, Sinti, Gitanos, Gypsies zwischen Verfolgung und Romantisierung. Katalog zur Ausstellung „Zigeuner zwi­ schen Romantisierung und Verfolgung — Roma, Sinti, Manusch, Calé in Europa" des Hamburgischen Museums für Volkerkunde, Frankfurt/M 1983, ss. 351 Adam Pranda, Ignac Bizmayer, Tatran Profily, zvazok 57, Bratislava 1983, ss. 149 — Wanda Paprocka „Tlalocan. Revista de Fuentes para el Conocimiento de las Culturas Indígenas de México", vol. V I I : 1977, ss. 404; vol. V I I I : 1980, ss. 492; vol. I X : 1982, ss. 404 — Ryszard Tomicki The Shaping of National Anthropologies, „Ethnos", vol. 47: 1982, nr 1-2, Stock­ holm, Etnografiska Museet. Centrum i peryferie: dyskusja o kształtowa­ niu antropologii narodowych — Leszek Dzięgiel John S. Mbiti, Afrykańskie religie i filozofia (tytuł oryginału: African R e l i ­ gions and Philosophy), Warszawa 1980, Instytut Wydawniczy P A X , tłum. Krystyna Wiercieńska, ss. 363 — Maria Idźkowska Walerian Sobisiak, Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej, Poznań 1983 — Edward Pietraszek Tomas Gerholm, Market, Mosque and Mafraj — Social Inequality in a Yeme­ ni Town, Stockholm 1977, Stockholm Studies in Social Anthropology — Leszek Dzięgiel 259 264 267 271 283 285 290 �СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ Часть I София С о к о л е в и ч — Основные модели науки и некоторые теоретические проблемы этнологии в Польше. Часть II, : Резюме на английском языке Малгожата Б а р т н и ц к а — Воображения о пространстве и их исследование . . . . Резюме на английском языке Резюме на русском языке Станислав М а рч у к — Основные проблемы исследования ценностей в общественных науках (в связи с концепцией Герхарда Клёски) Резюме на английском языке Иолянта К о в а л ь с к а — Средства и механизмы танцевальных передач Резюме на ашлийском языке '1 24 25 36 37 39 61 63 82 Часть II Мария Ф р а н к о в с к а — Религиозная символика и ее значение в верованиях индейцев Мексики на примере знака креста ( X V I — X X вв.) Резюме на английском языке Рышард Т о м и ц к и — Структура мировых эпох в мифологии нахуа. Новая интерпрета­ ция версии из Histoyre du Mechique, Leyenda de los Soles, Historia de los mexicanos por sus pinturas Резюме на английском языке Александр П о с е р н - З е л и н ь с к и — Дезинтеграция верований индейских крестьянских общественностей в перуанских Андах и ее культурные последствия Резюме на английском языке 83 105 107 133 135 160 . ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Мария Анна К н о т е — Польские крестьяне в Бразилии (1870—1939). Материальные основы их ассимиляции , Резюме на английском языке ' Резюме на португальском языке Лешек Д з е н г е л ь — Традиционное ремесло и торговля в современном иракском Кур­ дистане (наблюдения и предварительные выводы) 163 212 213 215 �8 S P I S TREŚCI Резюме на английском языке Войцех Олыпевски — Этнические различия между поляками и цыганами (на при­ мере Познаньского района) 239 241 РЕЦЕНЗИОННЫЕ СТАТЬИ И ОБСУЖДЕНИЯ Рената Грынь — Выставочный каталог как форма популяризации сведений о цы­ ганах. Rüdiger Vossen, Zigeuner. Roma, Sinti, Gitanos, Gypsies zwischenVe folgung und Romantisierung. Katalog zur Ausstellung „Zigeuner zwischea Romantisierung und Verfolgung — Roma, Sinti, Ma lusch. Cale in Europa" des Hamburgischen Museum für Volkerkunde, Frankfurt/M, 1983, ce. 351 Адам Пранда, Ignac Bizmayer, Tatran Profity, zvazok 57, Bratislava 1983, cc. 149 — Ванда Папроцка „Tlalocan. Revista de Fuentes para el Conocimiento de las Culturas Indígenas de México, vol. VII: 1977, cc. 404, vol. VIII: 1980, cc. 492, vol. IX: 1982 cc. 404 — Рышара Томиики The Shaping of National Anthropologies, „Ethnos", vol. 47: 1982, н. 1 — 2, Stockholm, Etnografiska Museel.Центр и периферии: дискуссия о формировании национальных антропологии — Лешек Дзгнге.пь John. S. Mbiti, Afrykańskie religie ifilozofia(перевод с английского), Warszawa 1980, PAX, cc. 363 — Мария Идзьковска Walerian Sobisiak, Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej, Poznań 1983 — Эдвард Пе771рашек Tomas Ge.-holm, Market, Mosque and Mafraj — Social Inequality in a Yemeni Town, Stockholm 1977, Stockholm Studie; in Social Anthropology — Лешек Дзепгель . . . 259 264 267 271 283 285 290 �TABLE OF CONTENTS PAPERS Part I Zofia S o k o l e w i c z — The basic models of science and some theoretical problems of ethnology in Poland. Part I I Summary in English Małgorzata B a r t n i c k a •— Spacial images. A short review of research . Summary in English Summary in Russian Stanisław M a r c z u k — The key problems of the studies of values in so­ cial sciences (around the conception of Gerhard Kloska) Summary in English Jolanta K o w a l s k a — The means and mechanism of the communication in the dance Summary in English 11 24 25 36 37 39 61 63 82 F o r i 11 Maria F r a n k o w s k a — The religious symbolism and its meaning in the beliefs of the Mexican Indians — the example of the sign of a cross ( X V I - X X century) Summary in English Ryszard T o m i c k i — The structure of the world epochs in the Nahua my­ thology. The new interpretation of the version from Histoyre du Mechique. Leyenda de los Soles and Historia de los mexicanos por sus pin­ turas . . Summary in English Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — The religious disintegration of the I n ­ dian peasant communities in the Peruvian Andes and its cultural effects Summary in English 83 105 107 133 135 160 STUDIES AND M A T E R I A L S Maria Anna K n o t h e — The Polish peasants in Brasil (1870-1939). The ma­ terial level. of their assimilation Summary in English Summary in Portuguese 163 212 213 �10 S P I S TREŚCI Leszek D z i ę g i e l — Traditional craft and commerce in the contemporary Iraqi Kurdistan Summary in English Wojciech O l s z e w s k i — The ethnic distance of the Poles and Gypsies (the case of a district in Poznań) BOOK REVIEWS Renata H г у ń — A n exhibition catalogue as a form of popularization of the knowledge about Gypsies. Rüdiger Vossen. Zigeuner. Roma, Sinti, G i ­ tanos, Gypsies zwischen Verfolgung und Romantisierung. Katalog zur Ausstellung „Zigeuner zwischen Romantisierung und Verfolgung — Roma, Sinti, Manusch Cale in Europa" des Hamburgischen Museums für Volkerkunde, Frankfurt/M, 1983, ss. 351 Adam Pranda, Ignaz Bizmayer, Tatran Profily, zvazok 57, Bratislava 1983, ss. 149 — Wanda Paprocka „Tlalocan. Revista de Fuentes para el Conocimiento de las Culturas Indíge­ nas de Mexico", vol. V I I : 1977, ss. 404, vol. V I I I : 1980, ss. 492, vol. I X : 1982, ss. 404 — Ryszard Tomicki The Shaping of National Anthropologies, „Ethnos", vol. 47: 1982, nr 1-2, Stock­ holm, Etnografiska Museet. The centre and the outskirts: discussion on the shaping of national anthropologies •— Leszek Dzięgiel John S. Mbiti, Afrykańskie religie i filozofia (African Religions and Philoso­ phy), Warszawa 1980, Instytut Wydawniczy P A X , translated by Krystyna Wiercińska, ss. 363 — Maria Idźkowska Walerian Sobisiak, Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej (The N a ­ tive culture of the Poles in Western Europe), Poznań 1983 — Edward Pietraszek Tomas Gerholm, Market, Mosque and Mafraj — Social Inequality in a Y e ­ meni Town, Stockholm 1977, Stockholm Studies in Social Anthropology — Leszek Dzięgiel � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c629e2970111b5159a9f09abd25f93a.pdf b9e990e727a62e380ec29a09866028a4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1226 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1132 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.227-238 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985, z. 1 PL ISSN 0071-1861 BADANIA KULTURY SWOJEJ I OBCEJ. PROBLEMY I METODY W dniach 12-14 listopada 1982 r. odbyło się w Musée de L'Homme w Paryżu Sympozujm na temat „Dziedzictwo kulturowe i metody badań. Badacz wobec swojej kultury" (Temoignage et méthodes. Le chercheur dans sa propre culture). Sympozjum, którego pomysł i koncepcja powstały w gronie pracowników nauko­ wych Muzeum, miało zarówno cele naukowe, jak i praktyczne. Prof. Jean Guiart, dyrektor Muzeum, wystąpił z inicjatywą sprowokowania dyskusji metodycznej oraz wymiany doświadczeń między badaczami, którzy zajmowali się niemal wyłącznie tzw. społeczeństwami archaicznymi czy plemiennymi, a badaczami prowadzącymi prace na terenie Europy, między tymi, którzy badali kulturę obcych ludów, a tymi, którzy badali kulturę własnego społeczeństwa. Tego rodzaju eksperyment metodo­ logiczny zgromadził na sali obrad pracowników nauki, którzy do tej pory rzad­ ko mieli okazję podejmować wspólną dyskusje: badaczy europejskich zajmujących się kulturą własnych krajów oraz kulturą tzw. trzeciego świata i pochodzących spoza Europy pracowników nauki, którzy po ukończeniu studiów wyższych na uczelniach lokalnych, europejskich czy amerykańskich prowadzą prace badawcze na terenie własnego kraju. W wyniku takiego doboru dyskutantów w Sympozjum obok badaczy francuskich (specjalistów od etnografii Francji, jak i „trzeciego świa­ ta") wzięli udział naukowcy z Senegalu, Mali, Zairu, Madagaskaru, Algerii, Tunezji, Izraela, Meksyku, Polinezji oraz Hiszpanii, Grecji, Cypru, Austrii, Węgier i Polski. Sympozjum to stanowiło swego rodzaju wyłom w tradycyjnym, zachodnio­ europejskim pojmowaniu etnologii praktycznie podzielonej na dwie rzadko spo­ tykające się dyscypliny: etnologię pozaeuropejską i etnografię (ludoznawstwo). Zo­ stało to spowodowane, jak się zdaje, kilkoma czynnikami: przemianami ekono­ micznymi i kulturalnymi, jakie zaszły w „trzecim świecie", którego masy miesz­ kańców swoim poziomem życia zbliżają się coraz bardziej do społeczeństw europej­ skich i w których powstaje własna inteligencja mogąca sama, bez interwencji eu­ ropejskiej, podjąć u siebie prace badawcze. Z drugiej strony, dawne więzy poli­ tyczne i ekonomiczne z Francją powodują, że kraje te łączy szereg zarówno pozy­ tywnych, jak i negatywnych sentymentów oraz tradycje dawnych kontaktów, któ­ re część badaczy chciałaby podtrzymać. O ile dla pracowników Muzeum, zgodnie z jego postępowymi tradycjami, kontakty te są wyrazem postawy antyrasistowskiej i antynatawistycznej, podkreślając więzy kulturowe i wkład dawnych krajów kolonialnych we francuską kulturę narodową, o tyle dla niektórych instytucji pa­ tronujących Sympozjum miało znaczenie prestiżowe (żeby nie dopatrywać się głęb­ szych motywów politycznych) . Jak to sformułował J. Guiart w przemówieniu otwierającym Sympozjum, poza 1 1 Wśród organizatorów Sympozujm figurowało Ministerstwo Oświaty (Ministere de l'Éducation Nationale), Ministerstwo Stosunków Zagranicznych (Ministere des Relations Exterieures), Ministerstwo Współpracy i Rozwoju (Ministere de la Coo­ peration et du Developpement) i Agencja Współpracy Kulturalnej i Technicznej (Agence de Cooperation Culturelle et Technique). �228 KRONIKA celami ściśle związanymi z praktyką badawczą, obrady należałoby poszerzyć o te­ maty fundamentalne, takie jak sprawa wolności badacza, jego autorytetu, możli­ wości pogodzenia tej wolności z włączeniem wyników jego badań dó planów roz­ woju narodowego, problem szerszego uprzywilejowania wartości kulturalnych w ży­ ciu publicznym, a jednocześnie problem odpowiedzi na pytanie, jakim regułom po­ winny podlegać publikacje prac związanych z kulturą narodową, aby mogły być przedmiotem działań publicznych? Jakim ograniczeniom i z jakich względów może ewentualnie podlegać obieg dóbr kulturowych? Jednocześnie stwierdził, iż uznając równość wszystkich partnerów z punktu widzenia metodologii badań, wytworzenie wzajemnego zaufania nie powinno wykluczać uznania i utrzymania tam, gdziev to potrzebne, różnic narodowych w badaniach, przy jednoczesnym przyjęciu wspól­ nych zasad etyki badawczej. Dobór recenzentów chyba po raz pierwszy podkreślał wysoką ocenę doświad­ czeń badaczy europejskich z kręgu śródziemnomorskiego oraz Europy Centralnej i Wschodniej i ich dorobku metodycznego w dziedzinie etnografii. Liczba ucze­ stników uzależniona była od możliwości finansowych organizatorów, którzy opła­ cali im zarówno pobyt w Paryżu, jak i koszty przejazdu, od możliwości nawiąza­ nia kontaktów z odpowiednimi osobami, a niekiedy również od sytuacji politycz­ nych, które np. uniemożliwiły w ostatniej chwili przyjazd ministra kultury Repub­ liki Gabonu, mającego otworzyć swym wystąpieniem obrady. Pewne problemy mieli również organizatorzy z dobraniem odpowiednich pre­ legentów z Azji i Ameryki Łacińskiej. Badacze azjatyccy posługują się na ogół językiem angielskim', w Ameryce Łacińskiej zaś brak jest — według rozeznania Muzeum — badaczy-autochtonów. W obu przypadkach kontynenty te reprezento­ wali badacze pochodzenia rodzimego, lecz pracujący w Paryżu w laboratoriach CNRS (Centre National de Recherches Scientiñques). Udział Francuzów przewi­ dziany był wyłącznie w dyskusjach oraz w stronie organizacyjnej Sympozjum». Ostatecznie Sympozjum zgromadziło 21 prelegentów z 19 krajów. Czarną Afrykę reprezentowali: Claude Ardouin, dyrektor muzeum w Bamako (Mali), Thiedel Cá­ mara, pracownik naukowy z Dakaru (Senegal), Alhassane AG Baille, nauczyciel z Tillaberi (Niger), Eyl Engusa Yangasa, badacz z pracowni etnologicznej Uniwer­ sytetu w Nanterre (Zair); Magreb: Samira Gargouri-Sethom, kierownik muzeum etnograficznego w Kartaginie (Tunezja), oraz trzy osoby z Algieru: Tessadit Yasine, doktorantka, Moúloud Mammeri, badaez i Naoéreddine Sari, wykładowca na Uniwersytecie Paryż VII. Europę Południową i Bliski Wschód — Aviva LancetMuller, kierownik muzeum etnograficznego w Jerozolimie (Izrael) oraz 2 osoby z Grecji — Jean Peristiany, profesor uniwersytetów w Cambridge, Oxford i Lon­ dynie, były ambasador Cypru w Paryżu i Yvonne de Siké, asystentka Musée de L'Homme, Antonio Sanchez, profesor Uniwersytetu w Kord obie (Hiszpania); E u ­ ropę Centralną i Wschodnią — Edith Fél, profesor Uniwersytetu w Budapeszcie (Węgry), Bronisława Kopczyńska-Jaworska, profesor Uniwersytetu Łódzkiego (Pol­ ska), i Klaus Beitl, dyrektor muzeum ludoznawczego w Wiedniu (Austria); Azję — Tran Quang Hai (Wietnam), badacz z Musée de L'Homme, Christian Petras, badacz CNRS i Alex Ulaen, badacz indonezyjski oraz King Hoc Dy (Kambodża), muzy­ kolog z Musée de L'Homme; Oceanię — Alfred Grand, pracownik administracji, doktor (Tahiti), I. M. Tjibaou, wiceprezydent Rady Krajowej Nowej Kaledonii; Amerykę Łacińską — Joaquin Gonzales-Galarza (Meksyk), badacz CNRS. 2 W celu ułatwienia dyskusji w Sympozjum brali udział wyłącznie badacze mogący posługiwać się językiem francuskim. * Obradom kolejno przewodniczyli: prof. Jean Guiart i prof. Jean Peristiany oraz panie Solange Thierry (dyrektor Studiów V Sekcji Eccle Pratique des Hautes Etudes). Monique de Fontanes (kierownik Działu Europejskiego Muzeum) i Mo­ nique Champault (kierownik badań CNRS). �KRONIKA R o z m a i t o ś ć poruszanych w referatach z a g a d n i e ń b y ł a r ó w n i e duża, jak r ó ż n o ­ r o d n e b y ł o pochodzenie i s p e c j a l i z a c j a n a u k o w a r e f e r e n t ó w . W w y p o w i e d z i a c h m o ż n a b y ł o w y r ó ż n i ć k i l k a grup p r o b l e m ó w i k i l k a g ł ó w n y c h n u r t ó w dyskusji. R e f e r e n c i z j e d n e j s t r o n y u s t o s u n k o w y w a l i s i ę do p r o b l e m u b a d a n i a s w o j e j i o b ­ cej k u l t u r y , z d r u g i e j — d z i e l i l i s i ę s w y m i p r z e m y ś l e n i a m i d o t y c z ą c y m i m e t o d y k i b a d a ń t e r e n o w y c h oraz o m a w i a l i swoiste p r o b l e m y i w y n i k i b a d a ń w ł a s n y c h . O d n o ś n i e do p o z y t y w ó w i n e g a t y w ó w b a d a ń p r o w a d z o n y c h w e w ł a s n y c h i obcych kulturowo ś r o d o w i s k a c h , n i e k t ó r e s p o s t r z e ż e n i a p o w t a r z a ł y s i ę w w i e l u r e f e r a t a c h . Podnoszono w i ę c s ł a b ą z n a j o m o ś ć j ę z y k a i ś w i a t a p o j ę ć badanego ś r o ­ d o w i s k a , k t ó r ą „ o b c y " n i e z a w s z e m o ż e p r z e z w y c i ę ż y ć ( A r d o u i n , P e l r a s i in.), a l e jeszcze w i ę k s z ą p r z e s z k o d ę w i d z i a n o w s a m e j m o t y w a c j i p o d e j m o w a n i a badań. Z w r a c a n o u w a g ę , ż e n p . b a d a n i a za c z a s ó w k o l o n i a l n y c h p r z e j a w i a ł y t e n d e n c j ę p a t e r n a l i s t y c z n ą lub s e n t y m e n t a l n ą (Cámara), ż e z kolei badacze p r z y b y w a j ą c y z r ó ż n y c h o ś r o d k ó w w i d z ą b a d a n ą k u l t u r ę przez pryzmat s z k o ł y naukowej, w k t ó ­ r e j zostali u k s z t a ł t o w a n i , ż e c z ę s t o p r z e j a w i a j ą t e n d e n c j ę do n a g i n a n i a f a k t ó w do p r z y j ę t y c h z g ó r y k o n c e p c j i ( A r d o u i n ) , o d w o ł y w a n o s i ę w t y c h r o z w a ż a n i a c h do pozytywnych w t y m w z g l ę d z i e z a l e c e ń s z k o ł y funkcjonalnej (Peristiany). Równocześnie wielu referentów, zwłaszcza badających kulturę w ł a s n e g o k r a ­ j u , z w r a c a ł o u w a g ę n a r e l a t y w n o ś ć p o j ę c i a „ o b c y " . P o d k r e ś l a l i oni, iż b a d a c z j a k o i n t e l e k t u a l i s t a i n a u k o w i e c j u ż z tego t y t u ł u staje s i ę o b c y m w s t o s u n k u do m n i e j w y k s z t a ł c o n e j c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a (Fel, S a r i , J a w o r s k a ) , ż e o b c y m jest t a k ż e m i e s z k a n i e c m i a s t a w s t o s u n k u do m i e s z k a ń c a w s i ( J a w o r s k a , P e r i s t i a n y ) , czy n a w e t w i e ś n i a k p o c h o d z ą c y ze w s i i n n e j n i ż b a d a n a ( Y a n g a s a ) . J e d e n z r e f e r e n t ó w p r z e ­ s t r z e g a ł p r z e d zbyt k r a ń c o w y m p r z e ś w i a d c z e n i e m , ż e w ł a s n a k u l t u r a jest n i e ­ p o r ó w n y w a l n a z ż a d n ą i n n ą (Peristiany). C i e k a w ą s u g e s t i ę w y s u n ą ł C h . Pelras t w i e r d z ą c , ż e dobrze jest, gdy p r z y s t ę p u j ą c do b a d a ń obcej k u l t u r y b a d a c z o p r ó c z o g ó l n e g o p r z y g o t o w a n i a etnologicznego m a j a k i e ś p r z y g o t o w a n i e specjalistyczne w z a k r e s i e , z k t ó r e g o p r o w a d z i b a d a n i a . W t e d y jego k o m p e t e n c j a r ó w n o w a ż y m a n ­ kamenty dystansu. R o z p a t r u j ą c s y t u a c j ę b a d a j ą c e g o „ s w o j ą " k u l t u r ę r e f e r e n c i podnosili, i ż b a ­ d a n i a o r g a n i z o w a n e w e w ł a s n y m k r a j u u z a l e ż n i o n e s ą od potrzeb ś r o d o w i s k a , a n i e od o b c y c h i n t e r e s ó w ( A r d o u i n , G r a n d , P e l r a s ) . R ó w n o c z e ś n i e z w r a c a n o u w a g ę , ż e m o t y w e m p o d j ę c i a p o ż y t e c z n y c h b a d a ń p o w i n n o b y ć poznanie c a ł e j k u l t u r y , a n i e j e j u p r z y w i l e j o w a n y c h dziedzin. E . F é l w y r a z i ł a p r z e k o n a n i e , ż e b a d a c z p o c h o d z ą c y z k r a j u , k t ó r e g o k u l t u r ę bada, jest w lepszej s y t u a c j i n i e t y l k o dlatego, ż e z n a j ę z y k , k t ó r y m p o s ł u g u j ą s i ę b a d a n i (o c z y m m ó w i ł a w i ę k s z o ś ć r e f e r e n t ó w ) , a l e t e ż z tego powodu, ż e u k s z t a ł t o w a n y b y ł w t e j s a m e j t r a d y c j i i u m i e w s k a z a ć n a swoiste w optyce b a d a n y c h c e c h y k u l t u r y . W r o z w a ż a n i a c h t y c h z w r ó c o n o r ó w n i e ż u w a g ę n a to, i ż „ s w ó j " , k t ó r y d ł u g o p r z e b y w a ł w ś r ó d „ o b c y c h " , t r a c i j e d n a k s w ą i d e n t y f i k a c j ę z b a d a n y m i ( P e r i s t i a n y , de S i k é ) . Ponadto, b a d a c z p r z y u c z o n y m a t ę w y ż s z o ś ć n a d b a d a c z e m a k a d e m i c k i m , ż e jest u n i e z a l e ż n i o n y od teorii d y s c y p l i n y i i n t u i c y j n i e s z u k a metody a d e k w a t n e j do c e l u b a d a ń ( P e l r a s ) . J e d n a k ż e w y k o ­ r z y s t a n i e t e j ostatniej o k o l i c z n o ś c i w y m a g a „ u s t a w i e n i a " b a d a ń p r z e z t o w a r z y ­ szącego m u specjalistę, a takowych w krajach „trzeciego świata" brakuje (Mammeri). W k s z t a ł c e n i u b a d a c z y „ t r z e c i e g o ś w i a t a " d o d a t k o w ą t r u d n o ś ć s p r a w i a to, ż e w i ę k s z o ś ć p o d r ę c z n i k ó w n a p i s a n a jest w o b c y c h j ę z y k a c h , a u ż y w a n e t e r m i n y n i e m a j ą niekiedy o d p o w i e d n i k ó w w j ę z y k a c h narodowych. M ó w i ą c o zaletach badania kultury bliskiej badaczowi A . L a n c e t - M u l l e r w s k a ­ zała n a n i e m o ż n o ś ć prowadzenia b a d a ń w i e r z e ń religijnych przez o s o b ę u k s z t a ł ­ t o w a n ą w k u l t u r z e l a i c k i e j . N a w a l o r w s p ó l n o t y r e l i g i j n e j w i n n e j nieco p e r s p e k ­ t y w i e z w r a c a ł a tez u w a g ę B . J a w o r s k a . Przeciwko t y m p o g l ą d o m zdecydowanie w y s t ą p i ł A . Sanchez t w i e r d z ą c , że n i e k w e s t i a „ s w ó j " — „ o b c y " jest i s t o t n y m p r o b l e m e m w o r g a n i z a c j i b a d a ń , lecz u z a - �230 KRONIKA l e ż n i e n i e b a d a c z a od i n s t y t u c j i czy osoby je f i n a n s u j ą c e j . P r z e d m i o t b a d s r i m u s i przede w s z y s t k i m o d p o w i a d a ć sponsorowi, a nie b a d a c z o w i . T ę s a m ą s p r a w ę ; p o ­ ruszył też w swej wypowiedzi C . Arouin. Inny problem podniosła B. Jaworska m ó w i ą c o z m i e n n o ś c i oceny d y s t a n s u k u l t u r o w e g o d z i e l ą c e g o badanego od badacza; w z a l e ż n o ś c i od e t a p u b a d a ń . I s t o t n i e j s z y jest on, j a k s i ę zdaje,, n a etapie kom-~ p l e t o w a n i a i n f o r m a c j i n i ż w fazie a n a l i z o w a n i a d a n y c h . P o n i e w a ż o r g a n i z a t o r z y ż y c z y l i sobie, a b y p r o b l e m „ s w ó j " — „ofecy" p r z e d ­ stawiany b y ł na p r z y k ł a d z i e w ł a s n y c h d o ś w i a d c z e ń badawczych, bardzo wiele' u w a g r e f e r e n t ó w , o r ó ż n y m s t o p n i u o g ó l n o ś c i , w i ą z a ł o s i ę z. s a m ą p r o c e d u r ą b a ­ dawczą. O m a w i a j ą c p o s t a w ę b a d a c z a z w r a c a n o u w a g ę n a to, i ż p o ż ą d a n e jest b a d a n i e w ł a s n e j k u l t u r y „z z e w n ą t r z " (Fél, J a w o r s k a ) , przy jednoczesnym odrzuceniu; e m ­ patii (Peristiany). Z w r a c a n o t e ż u w a g ę n a p o t r z e b ę o b s e r w a c j i cech z n a e z ą c y c h i j e d n o c z e ś n i e r ó ż n i c u j ą c y c h ś r o d o w i s k o badane (Beitl) czy na szakanie cech w s p ó l ­ n y c h z r ó ż n i c o w a n y m ś r o d o w i s k o m ( L a n c e t - M u l l e r ) oraz ś l e d z e n i e z m i e n n o ś c i c e c h <Lancet-Muller, Beitl). Podnoszono ponadto znaczenie tradycji ustnej, o d b i j a j ą c e j swoiste cechy badanych ś r o d o w i s k , w j ę z y k u (Ardouin, C á m a r a ) , J . Peristiany zaś o m ó w i ł szeroko z a l e c e n i a m e t o d y c z n e s z k o ł y f u n k c j o n a l n e j od M a l i n o w s k i e g o do Evans-Pritcharda. R e f e r e n t s z c z e g ó l n i e p o d k r e ś l i ł znaczenie o b s e r w a c j i „ t e g o , co s i ę dzieje" w p r z e c i w i e ń s t w i e do k o n s t r u o w a n i a a p r i o r y c z n y c h s t r u k t u r , j s d n o c z e ś n i e z a l e c a j ą c zainteresowanie procesem historycznym, „który w i ą ż e fakty". Z w r a c a n o r ó w n o c z e ś n i e u w a g ę na o w o c n o ś ć b a d a ń p o r ó w n a w c z y c h oraz b a d a ń grup w diasporze m o g ą c y c h r z u c i ć ś w i a t ł o n a b r a k u j ą c e e l e m e n t y r o z u m o w a n i a ( T r a n , C á m a r a ) , g d y ż n a p r z y k ł a d w diasporze- n i e k t ó a e a r c h a i c z n e z j a w i s k a k u l ­ turowe e g z y s t u j ą o wiele d ł u ż e j . M ó w i ą c o c z y n n i k a c h k s z t a ł t u j ą c y c h w s p ó f e z e s n ą k u l t u r ę , np: m o d e r n i z a c j i , pod w p ł y w e m u r b a n i z a c j i i i n d u s t r i a l i z a c j i , z w r a c a n o u w a g ę n a p o t r z e b ę b a d a n i a w p ł y w ó w ś r o d o w i s k a ekologicznego (de S í k é X R e f e r a t y p o r u s z a ł y r ó w n i e ż s p r a w ę b a z y ź r ó d ł o w e j i o r g a n i z a c j i b a d a ń . P o d n o s z o n a m. i n . r o l ę p r a c a r e h i w a l n y c h , k t ó ­ re w zestawieniu z informacjami z b a d a ń terenowych m o g ą d a ć szczególnie* cie­ k a w e w y n i k i , o c z y m ś w i a d c z ą m . i n . baďaasia p i k t o g r a m ó w dokumentujących i n d i a ń s k i e p r a w a do z i e m i w M e k s y k u ( G o n z a l e s ) czy — w odniesieniu do w s p ó ł ­ c z e s n o ś c i — b a d a n i a p r a s y (Beitl). J e ż e l i chodzi o o r g a n i z a c j ę b a d a ń , to w s k a z y w a n o n a zalety b a d a ń pach złożonych z przedstawicieli różnych środawisk, przy czym szczególnie zostały o m ó w i o n e badania na Jawie (Pelras). w eki­ szeroko O d n o ś n i e do s k u t k ó w p r a k t y c z n y c h b a d a ń e t n o l o g i c z n y c h p o d k r e ś l a n o , ż e p o z a przekazaniem z e s p o ł u informacji o c z y n n i k a c h i n g e r u j ą c y c h w o k r e ś l o n e sfery g o s p o d a r k i (np. p r z e d s t a w i e n i e n i e k t ó r y c h u j e m n y c h s k u t k ó w o s i e d l a n i a Ludności: k o c z o w n i c z e j — B a i l l e ) *, s a m o p o d j ę c i e o k r e ś l o n y c h b a d a ń т д а е s p r z y j a ć ; u t r w a ­ leniu w ł a s n e j tradycji (Khing), zaprezentowanie w y n i k ó w w formie w y s t a w y etno­ g r a f i c z n e j m o ż e z a ś p o m ó c s p o ł e c z e ń s t w u w s z u k a n i u w ł a s n y c h korzenia a b a d a ­ c z o w i d a j e o k a z j ę do dialogu ze s p o ł e c z e ń s t w e m ( G a r g o u r i - S e t h o m ) . P o m i j a j ą c tu przekazane, c z ę s t o w formie p r z y k ł a d ó w , informacje raerytorycz-ne, c h c i a ł a b y m r a z jeszcze p o d k r e ś l i ć , ż e w i e l u d y s k u t a n t ó w w i d z i a ł o p r z e z w y c i ę - ż e n i e t r u d n o ś c i i m a n k a m e n t ó w b a d a ń w „ t r z e c i m ś w i e c i e " n a o b e c n y m etapie w p r o w a d z e n i u p r a c z e s p o ł o w y c h , w k t ó r y c h u c z e s t n i c z y l i b y badacze- p o c h o d z ą c y z k u l t u r y badanej i „obcy" (przyjezdni). P o d c z a s d y s k u s j i p o r u s z a n o r ó w n i e ż z a g a d n i e n i e e t y k i bada\scezej. D o t k n i ę t o i m . in. s p r a w y „ p r a w a u t o r s k i c h " b a d a n y c h do r e l a c j i publikowaBeyeh przez b a d a - 4 W tym miejscu z w r ó c o n o u w a g ę , że źle s f o r m u ł o w a n e икщвяМ p o ż ą d a n e z m i a n y o c a ł e d z i e s i ę c i o l e c i a (Sanchejj>. mogą- <5CÓźnići ; �231 KRONIKA 'Czy, a z w ł a s z c z a do u t w o r ó w l i t e r a c k i c h czy p r e z e n t o w a n y c h w y t w o r ó w s z t u k i p l a ­ s t y c z n e j ( T j i b a o u ) , E . F é l s u g e r o w a ł a , ż e w a r u n k i e m p o z y s k a n i a z a u f a n i a jest nie s w o j s k o ś ć czy o b c o ś ć b a d a c z a , lecz w y c z u w a n a p r z e z b a d a n y c h jego u c z c i w o ś ć . N a z a k o ń c z e n i e n a l e ż a ł o b y jeszcze p o d k r e ś l i ć , że j a k k o l w i e k na sali znajdo­ w a l i s i ę p r z e d s t a w i c i e l e n i e j e d n o k r o t n i e s k ł ó c o n y c h ze s o b ą k r a j ó w , to j e d n a k S y m p o z j u m r a z j e s z c z e w y k a z a ł o , ż e w ś w i e c i e n a u k i m o ż l i w e jest c a ł k o w i t e i pozbawione k o n f l i k t ó w porozumienie. Bronisława II K O N G R E S E U R O P E J S K I E J E T N O G R A F I I I Kopczyńska-Jaworska FOLKLORU W d n i a c h 1-14 p a ź d z i e r n i k a 1982 r. w S u z d a l u w Z S R R , z i n i c j a t y w y M i ę d z y n a ­ rodowego T o w a r z y s t w a Etnologii i Folkloru Europejskiego (Societě Internationale d ' E t h n o l o g i e et de F o l k l o r e E u r o p e e n — S I E F ) , o d b y ł s i ę I I K o n g r e s p o ł ą c z o n y z plenarnym zebraniem Towarzystwa. S I E F u k o n s t y t u o w a ł o s i ę w 1964 r. n a bazie M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i do B a ­ d a n i a S z t u k i i T r a d y c j i L u d o w y c h ( C o m m i s s i o n I n t e r n a t i o n a l e des A r t s et T r a ­ d i t i o n s P o p u l a i r e s — C I A P ) , k t ó r a z o s t a ł a p o w o ł a n a w 1928 r. (z u d z i a ł e m prof. A . F i s c h e r a j a k o przedstawiciela Polski) w Pradze podczas m i ę d z y n a r o d o w e g o K o n ­ g r e s u do S p r a w F o l k l o r u . P o w z n o w i e n i u d z i a ł a l n o ś c i po I I w o j n i e ś w i a t o w e j C I A P w e s z ł a w 1949 r. w s k ł a d M i ę d z y n a r o d o w e j R a d y F i l o z o f i i i N a u k H u m a ­ n i s t y c z n y c h ( C I S H p r z y U N E S C O . W l a t a c h 6 0 - t y c h p r z y s t ą p i o n o do d y s k u s j i n a d k s z t a ł t e m K o m i s j i p u b l i k u j ą c w 1962 r . p r o j e k t n o w e g o statutu Po dyskusjach w 1964 r. z m i e n i o n o n a z w ę K o m i s j i p r z e k s z t a ł c a j ą c ją w M i ę d z y n a r o d o w e T o w a ­ r z y s t w o ( S I E F ) . Zasadnicza f o r m u ł a , poza drobnymi zmianami d o t y c z ą c y m i g ł ó w n i e s p r a w o r g a n i z a c y j n y c h , p o z o s t a ł a nie z m i e n i o n a . G ł ó w n y m c e l e m b y ł o n a d a l d ą ­ ż e n i e do z i n t e g r o w a n i a b a d a ń i d y s k u s j i m e t o d o l o g i c z n y c h z w i ą z a n y c h z e t n o l o g i ą i f o l k l o r y s t y k ą e u r o p e j s k ą . W t y m c e l u zaraz w p i e r w s z y m o k r e s i e s w e j d z i a ł a l ­ n o ś c i S I E F p o w o ł a ł o s z e ś ć k o m i s j i r o b o c z y c h : 1 — b i b l i o g r a f i c z n ą , d z i a ł a j ą c ą po­ c z ą t k o w o pod k i e r u n k i e m R . W i l d h a b e r a z B a z y l e i ( S z w a j c a r i a ) i G . H e i l f u r t h a z Marburga ( R F N ) ; 2 — s t u d i ó w etnologicznych i folklorystycznych w szkolnictwie w y ż s z y m , pod k i e r u n k i e m H . B a u s i n g e r a z T y b i n g i ( R F N ) i W . N i k o l e i s e n a z E d y n ­ b u r g a ( S z k o c j a ) ; 3 — n a r z ę d z i r o l n i c z y c h (w t y m r ó w n i e ż k u l t u r y w i n a , h o d o w l i , p o ż y w i e n i a ) , pod k i e r u n k i e m W . J a c o b e i t a ( N R D ) i P . M i c h e l s e n ( H o l a n d i a ) ; 4 — z w y c z a j ó w d o r o c z n y c h , pod k i e r u n k i e m I . W e b e r - K e l l e r m a n n ( R F N ) i D. L o u k a t o s a ( G r e c j a ) ; 5 — p o e z j i l u d o w e j , pod k i e r u n k i e m O. S i r o w a t k i ( C S S R ) i R . W . B r e d n i c h a ( R F N ) ; 6 — f i l m u do b a d a ń e t n o g r a f i c z n y c h i f o l k l o r y s t y c z n y c h , pod k i e r u n k i e m K . R a n k ę i E . S i m o n a z G e t y n g i ( R F N ) . K o m i s j e te d z i a ł a ł y zc z m i e n ­ n y m p o w o d z e n i e m . W z a l e ż n o ś c i od energii, t a l e n t ó w o r g a n i z a c y j n y c h p r z e w o d ­ n i c z ą c e g o i m o ż l i w o ś c i ośrodka, k t ó r y r e p r e z e n t o w a ł , p r o w a d z i ł y mniej lub bar­ d z i e j o ż y w i o n ą d z i a ł a l n o ś ć . O ile m o ż n a s ą d z i ć n a p o d s t a w i e p u b l i k o w a n y c h s p r a ­ w o z d a ń z d z i a ł a l n o ś c i oraz o r g a n i z o w a n y c h o k r e s o w o sesji, s y m p o z j ó w i k o n g r e ­ s ó w , n a j b a r d z i e j w i d o c z n ą d z i a ł a l n o ś ć p r z e j a w i a ł a s e k c j a g o s p o d a r k i oraz s e k c j a b i b l i o g r a f i c z n a w y d a j ą c a od 1950 r. (pod r e d a k c j ą R . W i l d h a b e r a — w l a t a c h 2 3 ' A . L . G o d l e w s k i , Statut prowizoryczny CIAP. Informacje dotyczące dzia­ łalności CIAP, „ L u d " , t. 49: 1965, s. 804-810; zob. t e ż „ L u d " , t. 26: 1927; t. 30: 1931; t. 38: 1948 A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , I Kongres Etnologii Europejskiej w Paryżu, „ L u d " , t. 55: 1971, s. 372. Zob. m.in. J . G . Societě Internationale d'Ethnologie et de Folklore, „Lud", 4. 52: 1968, s. 376. 2 8 �234: KRONIKA r o p e j s k ą ( „ K i e r u n k i i tendencje kulturalnego r o z w o j u nowoczesnego interakcja kultur narodowych"). społeczeństwa: N a s t ę p n i e N. Bringeus p r z e d s t a w i ł dotychczasowe poczynania m a j ą c e na celu p u b l i k a c j ę m i ę d z y n a r o d o w e g o c z a s o p i s m a europejskiego, takiego j a k „ F o l k - L i v " , „ E t h n o l o g i a E u r o p a e a " , „ L a o s " , czy t e ż c z a s o p i s m o w ę ż s z y m z a s i ę g u , t a k i c h j a k r e d a g o w a n a p r z e z niego „ E t h n o l o g i a S c a n d i n a v i c a " czy „ E t h n o l o g i a S l a v i c a " . Wy­ s t ą p i e n i e z a k o ń c z y ł w n i o s k i e m o poszerzenie grona w s p ó ł p r a c o w n i k ó w „ E t h n o l o g i i E u r o p a e i " •. B . B r a t a n i c ( J u g o s ł a w i a ) i S. B r u k ( Z S R R ) p o i n f o r m o w a l i z e b r a n y c h o p r a c a c h nad etnologicznym atlasem Europy. J. Bromlej wystąpił z informacją o przygotowywanym międzynarodowym wy­ d a w n i c t w i e E t n o g r a f i a S ł o w i a n (w t r z e c h t o m a c h ) , V . F r o l e c ( Č S S R ) p o i n f o r m o w a ł z a ś o p r a c y M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i do B a d a n i a K u l t u r y L u d o w e j K a r p a t i B a ł ­ k a n ó w , w r e s z c i e R . W e i n c h o l d ( N R D ) o m ó w i ł w y d a w n i c t w o i n f o r m a c y j n e ,.Demos". Zebranie plenarne z a k o ń c z y ł referat A . A k s j o n o w e j o w a r t o ś c i a c h muzealno-konserwatorskich, architektonicznych i artystycznych Suzdalu i Włodzimierza. W ł a ś c i w e o b r a d y K o n g r e s u t o c z y ł y s i ę w 10 s y m p o z j a c h . I c h p r a c e t r u d n o o m ó w i ć w r ó w n y m s t o p n i u ze w z g l ę d u n a to, i ż nie w e w s z y s t k i c h z e s p o ł a c h u c z e s t n i c z y l i p r z e d s t a w i c i e l e naszego k r a j u . D y s p o n u j e m y j e d y n i e s t r e s z c z e n i a m i r e f e r a t ó w p r z e k a z a n y m i p r z e z o r g a n i z a t o r ó w p r z e d K o n g r e s e m i w y d a n y m i w od­ dzielnym tomiku kongresowym. Nie m a m y natomiast d o k ł a d n y c h informacji, k t ó r e z nich b y ł y r z e c z y w i ś c i e prezentowane na Kongresie . ' 7 Sympozjum 1 — „Stabilizacja i zmiany w systemach kulturowych w s p ó ł c z e s ­ n y c h k r a j ó w E u r o p y " — z g r o m a d z i ł o 16 u c z e s t n i k ó w . O b r a d o m p r z e w o d n i c z y ł M. Apostolski i K . Czistow ( Z S R R ) . Omawiano na nim różne formy p r o c e s ó w k u l ­ t u r o w y c h . P r o b l e m t r a n s m i s j i w a r t o ś c i , a k u l t u r a c j i i m e c h a n i z m u ich r o z p r z e ­ s t r z e n i a n i a . S z c z e g ó l n ą u w a g ę z w r ó c o n o n a r o l ę c z y n n i k a etnicznego w t y c h p r o ­ cesach, ponadto interesowano s i ę w p ł y w e m s t o s u n k ó w etnicznych na charakter - k o n t a k t ó w i w p ł y w e m k o n f i g u r a c j i t e r y t o r i u m etnicznego n a te procesy. D y s k u t o ­ w a n o ponadto p r o b l e m r o l i r o d z i n y i m a ł y c h g r u p w t r a n s m i s j i k u l t u r y . W s y m p o ­ z j u m t y m z e t n o g r a f ó w p o l s k i c h u c z e s t n i c z y l i (z r e f e r a t a m i ) : Z . J a s i e w i c z — Tradycje kulturowe i ich rola współczesna: trwałość i zmiany rodziny polskiej w mieście, miasteczku i na wsi, oraz B . B a z i e l i c h — Historia śląskich strojów lu­ dowych; Sympozjum pozjum z referatów, one 2 — mogły „Etnografia zgłoszonych ostatecznie w 11 r e f e r a t ó w , nie z 17 przybyć miasta — uczestników, obradach w z i ę ł o 2 referaty studia, p r o b l e m y którzy zadeklarowali udział 12 osób i metody". W chęć 8 z 6 krajów . zaś zostały przekazane na p i ś m i e sym­ wygłoszenia p r z e z osoby, n a K o n g r e s . (W. P o k s z i s z e w s k i e g o z M o s k w y i M . 13 Wygłosiły które Moravcovej Pragi). 6 C z a s o p i s m o to w y d a w a n o od 1967 г., p o c z ą t k o w o pod r e d a k c j ą E . de R o han-Csermaka w Paryżu, n a s t ę p n i e — H . W. M. Plettenburga w A r n h e i m i G. Wieg e l m a n n a w M u n s t e r . W 1983 r. p o s t a n o w i o n o p r z e n i e ś ć r e d a k c j ę n a W ę g r y . W s k ł a d d e l e g a c j i p o l s k i e j w c h o d z i l i : prof, dr W i t o l d H e n s e l , d y r e k t o r I H K M P A N w W a r s z a w i e , doc. dr hab. B a r b a r a B a z i e l i c h z U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , mgr M a r i u s z B a u m a n n z M u z e u m N a r o d o w e g o w P o z n a n i u , prof, dr Z b i g n i e w J a ­ s i e w i c z z U n i w e r s y t e t u P o z n a ń s k i e g o , prof, dr hab. B r o n i s ł a w a Kopczyńska-Jaw o r s k a i dr V i o l e t t a K r a w c z y k - W a s i l e w s k a z U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o oraz prof, dr hab. D o r o t a S i m o n i d e s z P W S P w O p o l u . 5 o s ó b z Z S R R (W. B o n d a r c z i k , O. B u d i n a , M . R a b i n o w i c z , K . S z m e l j e w a i K . S e k b o s j a n ) , 2 osoby z B u ł g a r i i ( G . G e o r g i e w i M . W e l e w a ) , 1 osoba z F i n l a n ­ d i i , 2 z J u g o s ł a w i i (S. K r e m e n š e k i N . P e s i ć - M a k s i m o w i ć ) , 1 osoba z N R D (R. W e i n ­ c h o l d ) , 1 osoba z P o l s k i ( B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a ) . 7 8 �235 KRONIKA W y g ł o s z o n e r e f e r a t y k o n c e n t r o w a ł y s i ę w o k ó ł 5 grup p r o b l e m o w y c h : 1 — d e ­ f i n i c j i m i a s t a (referat M . R a b i n o w i c z a ) ; 2 — w a r u n k ó w p o w s t a n i a m i a s t a i p r o ­ l e t a r i a t u m i e j s k i e g o (referat R . W e i n h o l d a i G . G e o r g i e w a ) ; 3 — etnicznego s k ł a d u m i e s z k a ń c ó w m i a s t oraz p r o c e s ó w d e m o g r a f i c z n y c h i i n t e g r a c j i e t n i c z n e j n a p r z y ­ k ł a d z i e m i a s t A r m e n i i ( K . S e k b o s j a n a ) i B i a ł o r u s i (W. B o n d a r c z i k a ) ; 4 — c a ł o ­ k s z t a ł t u k u l t u r y miejskiej na p r z y k ł a d z i e miast rosyjskich (K. S z m e l j e w e j i O. B u ­ d í n y ) , L u b l j a n y (S. K r e m e n š e k a ) i Ł o d z i ( B . K o p c z y ń s k i e j - J a w o r s k i e j ; Kultura śro­ dowiska robotniczego Łodzi od końca XIX w. do 1939 г.); oraz 5 — p r o b l e m ó w s z c z e g ó ł o w y c h , takich j a k problem strojów m i e s z c z a ń s k i c h na przykładzie B u ł ­ g a r i i ( M . W e l e w e j ) c z y m o r a w s k i e g o domu (N. P e s i ć - M a k s i m o w i ć ) . W dyskusji p o d k r e ś l o n o z a s a d n o ś ć b a d a ń etnograficznych kultury miejskiej r ó ż n y c h ś r o d o w i s k oraz p o t r z e b ę z o r g a n i z o w a n i a s p o t k a ń , n a k t ó r y c h m o ż n a by p r o b l e m y te o m a w i a ć . W c e l u o ż y w i e n i a w y m i a n y d o ś w i a d c z e ń b a d a w c z y c h i o s i ą g ­ n i ę ć uczestnicy s y m p o z j u m z o b o w i ą z a l i s i ę do w y m i a n y s w o i c h p r a c z o m a w i a ­ nego z a k r e s u . S y m p o z j u m 3 — „ L o k a l n e i regionalne s p o ł e c z n o ś c i E u r o p y . W s p ó l n o t a i o d ­ r ę b n o ś ć " — z g r o m a d z i ł o 14 r e f e r e n t ó w , k t ó r z y o b r a d o w a l i pod przewodnictwem JR. J e ř á b k a ( C S S R ) . K o n c e n t r u j ą c u w a g ę na p o w y ż s z e j problematyce pierwsza grupa referatów p o ś w i ę c i ł a w i e l e m i e j s c a p r o b l e m o m g r a n i c p a ń s t w o w y c h i a d m i n i s t r a c y j n y c h oraz obronie w a r t o ś c i r e g i o n a l n y c h p o s z c z e g ó l n y c h t e r y t o r i ó w e t n i c z n y c h . D r u g a g r u p a r e f e r a t ó w o m a w i a ł a k u l t u r ę p o s z c z e g ó l n y c h t e r e n ó w etnicznych, w t y m kultury obszarów karpato-balkańskich. W dyskusji wiele miejsca zajęła problematyka terminologii. S y m p o z j u m 4 — „ E t n o k u l t u r o w e i e t n o d e m o g r a f i c z n e procesy w powojennej E u r o p i e " . N a s y m p o z j u m , k t ó r e p r a c o w a ł o pod p r z e w o d n i c t w e m A . R o b k a ( Č S S R ) , w y g ł o s z o n o 12 r e f e r a t ó w , k t ó r e o m a w i a ł y o g ó l n e p r o b l e m y metodologiczne z w i ą ­ zane z b a d a n i e m p r o c e s ó w e t n i c z n y c h oraz p r o b l e m y s z c z e g ó ł o w e o d n o s z ą c e s i ę do r ó ż n y c h t e r y t o r i ó w e t n i c z n y c h . W i e l e u w a g i p o ś w i ę c o n o e t n i c z n y m i d e m o g r a ­ ficznym procesom w Z w i ą z k u R a d z i e c k i m , a z w ł a s z c z a sprawie k u l t u r y autoch­ tonów. S y m p o z j u m 5 — „ P r o b l e m y historyczno-etnograficzne kartografowania. E t n o ­ logiczny atlas E u r o p y i t e r e n ó w s ą s i e d n i c h " . Obrady p r o w a d z i ł B . B r a t a n i c ( J u ­ g o s ł a w i a ) . W y g ł o s z o n o 14 r e f e r a t ó w p o ś w i ę c o n y c h metodologii, chronologii i m e ­ todom k a r t o g r a f o w a n i a w p r a c a c h n a d a t l a s e m w r ó ż n y c h k r a j a c h e u r o p e j s k i c h . U d z i a ł w obradach w z i ę ł o w i e l u w y b i t n y c h z n a w c ó w tej problematyki (wraz z prze­ w o d n i c z ą c y m — A . F e n t o n z W i e l k i e j B r y t a n i i , S. K o v a č e v i č o v a ze S ł o w a c j i , P . P e t r e s c u i I . V l a d u t i u z R u m u n i i , A . P a l l a d i - K o v a c s z W ę g i e r ) . Niestety, w g r o ­ nie t y m z a b r a k ł o r e p r e z e n t a n t a P o l s k i — J . B o h d a n o w i c z a , k t ó r y nie p r z y j e c h a ł na Kongres. P o d s u m o w u j ą c o b r a d y S y m p o z j u m B . B r a t a n i c s t w i e r d z i ł , ż e w ostatnich l a ­ tach, z w ł a s z c z a w Europie Wschodniej, n a s t ą p i ł znaczny p o s t ę p w zakresie b a d a ń atlasowych. Zaawansowane są r ó w n i e ż w s p ó l n e prace nad atlasem europejskim. Sympozjum 6 — „Kontakty kultur Europy i innych kontynentów". W S y m ­ p o z j u m b r a ł o u d z i a ł 14 o s ó b . P r z e w o d n i c z y l i : J . B o i s s e v a i n z H o l a n d i i i L . E . K u b bel z Z S R R . O m a w i a n o z w i ą z k i E u r o p y z i n n y m i k o n t y n e n t a m i , p r o b l e m y r u c h ó w m i g r a c y j n y c h oraz p r o b l e m w p ł y w u e m i g r a n t ó w n a n o w e ś r o d o w i s k a k u l t u r o w e . B i o r ą c y u d z i a ł w o b r a d a c h M . B a u m a n n w y g ł o s i ł r e f e r a t Geneza zadrugi jugosło­ wiańskiej w świetle metodologii kultury. pod S y m p o z j u m 7 — „ O b r z ę d y i z w y c z a j e doroczne i rodzinne". S y m p o z j u m to, przewodnictwem V . Newall (Wielka Brytania) zgromadziło najliczniejszą g r u - �238 KRONIKA to m o ż l i w o ś c i p o d e j m o w a n i a w ł a s n y c h d e c y z j i i u z y s k a n i a r o z w i ą z a ń pedagogicz­ n y c h . U c i e k a j ą one w t e n s p o s ó b od ś w i a t a d o r o s ł y c h , s t w a r z a j ą c w ł a s n y ś w i a t . W k u l t u r a c h bez p r z y m u s u szkolnego, gdzie dzieci s ą w y c h o w y w a n e p r z e z s t a r ­ sze r o d z e ń s t w o c z y k o l e g ó w , l a l k a n i e s p e ł n i a tej r o l i i pozostaje jej t y l k o f u n k c j a m a n e k i n u l u b t e ż o d g r y w a ona r o l ę w p e w n y c h r y t u a ł a c h . W y s t a w a u k a z u j e 850 l a l e k o r ó ż n y c h r o z m i a r a c h , w s z e l a k i c h r o z w i ą z a n i a c h e s t e t y c z n y c h , h i s t o r y c z ­ n y c h c z y e t n o g r a f i c z n y c h i roli w t r a n s m i s j i k u l t u r o w e j . P o k a z a n o t e ż m . i n . k o p i ę l a l k i p o c h o d z ą c e j z paleolitu z n a l e z i o n e j w w y k o p a l i s k a c h z B r n a . J e d n a k ż e u k a ­ z y w a n i e d r ó g p r z e k s z t a ł c a n i a s i ę l a l e k w r ó ż n y c h k u l t u r a c h i e p o k a c h nie b y ł o c e l e m tej w y s t a w y . W i ę k s z o ś ć e k s p o n a t ó w z o s t a ł a w y k o n a n a w n a s z y m s t u l e c i u . Z g o d n i e z z a ł o ż e n i a m i w y s t a w y nie s t a r a n o s i ę u k a z y w a ć r o z w o j u f o r m l a l e k , a s t r o n a t e c h n i c z n a z o s t a ł a n i e m a l p o m i n i ę t a . P o d a n o t y l k o , kto w y r a b i a ł l a l k i w k u l t u r a c h egzotycznych ( p r z y k ł a d r z e m i e ś l n i c z e j produkcji lalek j a p o ń s k i c h w y ­ chodzi w ł a ś c i w i e poza tematyczne r a m y w y s t a w y ) . W y s t a w a m i a ł a i n n e z a ł o ż e n i a , co z o s t a ł o n a j l e p i e j u w i d o c z n i o n e w k a t a l o g u . W trzech działach ukazano lalki służące odzwierciedleniu pewnych zjawisk i w y ­ d a r z e ń s p o ł e c z n y c h , zabawki i przedmioty rytualne. L a l k i d e m o n s t r o w a ł y stroje n a r o d o w e i regionalne, u b i o r y p r z e d s t a w i c i e l i r ó ż n y c h k l a s s p o ł e c z n y c h , k o s t i u m y ze s p e k t a k l i m u z y c z n y c h czy t e a t r a l n y c h . Z i c h p o m o c ą p r z e d s t a w i o n o u r o c z y s t o ś ­ c i r o d z i n n e , z w ł a s z c z a w e s e l e i pogrzeb, z a j ę c i a r z e m i e ś l n i c z e , r o d z a j e t r a n s p o r t u i- i n . 240 l a l e k , m a j ą c y c h u k a z y w a ć p e w n e e l e m e n t y k u l t u r y m a t e r i a l n e j i d u ­ c h o w e j r ó ż n y c h l u d ó w , p o s i a d a ł o n i e k i e d y t r u d n e do o d c z y t a n i a z n a c z e n i a . Z d a ­ r z a ł y s i ę t a k ż e o s o b l i w o ś c i , j a k np. l a l k i w y r a b i a n e f a b r y c z n i e w E u r o p i e , k t ó r e z o s t a ł y p r z e b r a n e w stroje a f r y k a ń s k i e czy a z j a t y c k i e . N a j w i ę k s z a b y ł a g r u p a 314 l a l e k t r a k t o w a n y c h j a k z a b a w k i . J e d n a k ż e p o j ę c i e z a b a w k i z a l e ż y od k r ę g ó w k u l t u r o w y c h . W E u r o p i e l a l k i p e ł n i ą r z e c z y w i ś c i e przede w s z y s t k i m f u n k c j e z a ­ b a w k i , o d r z u c a n e j po d o j ś c i u d z i e c k a do o k r e ś l o n e g o w i e k u . S t a r a n o s i ę d o b i e r a ć l a l k i w y r a b i a n e w k r ę g a c h w i e j s k i c h p r z e z d o r o s ł y c h c z y starsze d z i e w c z y n k i , n i e z a ś standardowe z a b a w k i produkcji fabrycznej. W k u l t u r a c h egzotycznych s ą to c z ę s t o n a j p r o s t s z e w y r o b y w y k o n a n e p r z e z dzieci z n a j s z e r z e j d o s t ę p n y c h t a m s u r o w c ó w . S z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c e b y ł y pary s i e d z ą c y c h lalek z Celebes (Indo­ n e z j a ) . Z a b a w a w m a ł ż e ń s t w o i wesele, t a k p o w s z e c h n a u dzieci, m a t a m s z c z e ­ g ó l n e znaczenie. D ł u g i e w s p ó l n e siedzenie p a r y z a ś l u b i o n y c h jest n a t e j w y s p i e c e n t r a l n ą c z ę ś c i ą c e r e m o n i i ś l u b n e j . W y o b r a ż a j ą to p a r y s i e d z ą c y c h l a l e k . N i e w i e l k a g r u p a 53 l a l e k r y t u a l n y c h s t a n o w i ł a n a j b a r d z i e j i n t e r e s u j ą c ą c z ę ś ć w y s t a w y . W r ó ż n y c h k r ę g a c h kulturowych lalki są obiektami pojednawczymi, t a l i z m a n a m i m a j ą c y m i z a p e w n i ć p ł o d n o ś ć l u d z k ą , czy t e ż u r o d z a j e w r o l n i c t w i e , s p e ł n i a j ą one t a k ż e f u n k c j e a m u l e t ó w , s ł u ż ą do e g z o r c y z m ó w , czy t e ż s t a n o w i ą g r o ź n e o s t r z e ż e n i e . Autorzy w y s t a w y zgromadzili z n a c z n ą ilość lalek r ó ż n e g o typu. U k a z a n o np. p o j e d n a w c z ą l a l k ę z E s t o n i i , w ę g i e r s k i e t a l i z m a n y p ł o d n o ś c i , i n f o r ­ m u j ą c e o dawnych wierzeniach. Z kultur Białej i Czarnej A f r y k i ukazano lalki p o j e d n a w c z e oraz s ł u ż ą c e do e g z o r c y z m ó w i o d s t r a s z a n i a . J a p o n i a ś w i ę t u j e d n i e l a l e k p o ś w i ę c o n e m a ł y m d z i e w c z y n k o m i c h ł o p c o m (oddzielnie). W A m e r y c e l a l k i z peruwiańskiej kultury Chancay, stanowiące wyposażenie grobów, pełniły trudne do o k r e ś l e n i a f u n k c j e w o b r z ę d z i e p o g r z e b o w y m . W e w s c h o d n i e j G r e n l a n d i i r y t u ­ alne laleczki pojednawcze b y ł y amuletami. W i e l u r ó l p r z e d s t a w i o n y c h n a w y s t a w i e l a l e k nie u d a ł o s i ę o b j a ś n i ć . Z w r ó - cono j e d n a k u w a g ę n a z ł o ż o n e zagadnienie f u n k c j i l a l e k w k u l t u r a c h , w y m a g a ­ jące s z c z e g ó ł o w y c h b a d a ń , przede wszystkim historycznych. T a nowatorska w y s t a ­ w a m a d u ż e znaczenie dla b a d a ń nad funkcjonowaniem lalek i ś w i a d o m o ś c i ą spo­ ł e c z n ą w r ó ż n y c h k r ę g a c h k u l t u r o w y c h , p e ł n i ą c przede w s z y s t k i m f u n k c j e p o p u l a ­ ryzatorskie. Irena Turnau � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/faa9c89b3b0f1c27bf0fee460730f94a.pdf 80959bfa9b01de57d74cfb429579a0ec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1227 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1133 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.239-253 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z „Etnografia J Polska", E t. X X I X : 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 KAISU ing JAAKKOLA, Christmas. An Muuttuva ethnological joulu. study), Kansatieteellinen tutkimus (The chang­ K a n s a t i e t e e l l i n e n A r k i s t o 28, H e l s i n k i 1977, ss. 384, fotografie, tabele, r y c i n y , m a p y . Kansatieteellinen kres tematyczny terialną Arkisto (Archiwum tego s e r y j n e g o Ludoznawcze) wydawnictwa wychodzi jest s z e r o k i (budownictwo, rolnictwo, hodowla, p o ż y w i e n i e ) , d u c h o w ą ł rodzinne), s p o ł e c z n ą doczekały się oraz h i s t o r i ę e t n o g r a f i i . D w a recenzji Drescben in Finnland unter Finnland, polskiej Helsinki besonderer 1956»); natomiast keista. Kansatieteellinen Untersuchung), w fragment pracy się na Sulo (Über Za­ ma­ obrzędy Arkisto (Hilkka schwedischer Haltsonena, zawartość r. (tańce i Vallinheimo, finnische 1934 tomy Kansatieteellinen fachowej 1955 *; V e e r a Beriicksichtigung tutkielma składającej literaturze od obejmuje kulturę Vilppula, Das Spinnen Tradition, Suomalaisista Zauberzeichnen. drugiego t o m u serii, Das in Helsinki taikamerVolskundliche został opubliko­ 4 w a n y w t. 36 „ L u d u " . P r a c a Muuttuva joulu traktuje o w s p ó ł c z e s n e j formie i przemianach ś w i ą t B o ż e g o N a r o d z e n i a . D o t y c z y ona d w ó c h m i a s t e c z e k w p ł n . c z ę ś c i d o l i n y K y m i ( p ł d . - w s c h . F i n l a n d i a ) — K u u s a n k o s k i (22 tys. m i e s z k a ń c ó w ) oraz K o u v o l a (26 tys.). Historia tych miast z w i ą z a n a b y ł a z p r z e m y s ł e m drzewnym i obsługą w ę z ł a k o ­ lejowego. O b a te m i a s t a z a m i e s z k i w a ł a n i e d u ż a l i c z b a l u d n o ś c i s z w e d z k i e g o po­ c h o d z e n i a (w 1970: 270 o s ó b w K u u s a n k o s k i oraz 53 osoby w K o u v o l a ) . P o c z ą t k i o s a d n i c t w a s z w e d z k i e g o n a t y m obszarze s i ę g a j ą lat s i e d e m d z i e s i ą t y c h u b i e g ł e g o stulecia — pierwszego etapu industrializacji p o ł u d n i o w e j Finlandii. Mniejszość szwedzka w Kuusankoski i K o u v o l a z a c h o w y w a ł a p r z e z s z e r e g d z i e s i ą t k ó w lat s i l n ą w i ę ź w e w n ą t r z g r u p o w ą , poczucie o d r ę b n o ś c i w s t o s u n k u do l u d n o ś c i f i ń s k i e j oraz n i e k t ó r e o d m i e n n e z w y c z a j e . I n f o r m a c j e te s ą o t y l e istotne, ż e z a i n t e r e s o ­ wanie zwyczajami B o ż e g o Narodzenia z a p o c z ą t k o w a n e zostało obserwacjami K a i s u Jaakkoli, poczynionymi w ł a ś n i e w ś r ó d ludności s z w e d z k o j ę z y c z n e j . G ł ó w n y m ( p i e r w o t n i e j e d y n y m ) c e l e m p r a c y b y ł o w y k r y c i e , czy p o d z i a ł n a d w i e g r u p y j ę z y k o w e : f i ń s k ą i s z w e d z k ą , z n a l a z ł odbicie w z w y c z a j a c h B o ż e g o N a r o ­ dzenia, oraz w y k a z a n i e , k t ó r e z n i c h w y s t ę p u j ą p o w s z e c h n i e , k t ó r e n a t o m i a s t rzadko. W trakcie p o r z ą d k o w a n i a m a t e r i a ł ó w i opracowywania k s i ą ż k i o k a z a ł o s i ę konieczne przeprowadzenie s t u d i ó w w zakresie innowacji i dróg ich upowszech­ niania, jak r ó w n i e ż ukazanie znaczenia z w y c z a j ó w okresu B o ż e g o Narodzenia w ż y ­ ciu m i e j s c o w e j l u d n o ś c i . 5 1 P o d z i a ł n a p o d s t a w i e zamieszczonego w r e c e n z o w a n e j p r a c y i n d e k s u z a w a r ­ tości Kansatieteellinen Arkisto. R e c . Z . S t a s z c z a k , „ L u d " , t. 45: 1960, s. 382-384. * R e c . H . B i t t n e r - S z e w c z y k o w e j , „ L u d " , t. 48: 1963, s. 506-513. S. H a 11 s"o n e n, O jednym jińskim znaku magicznym, „ L u d " , t. 36: 1946, s. 313-315. P i e r w o t n y cel p r a c y z o s t a ł z r e a l i z o w a n y w znacznie w i ę k s z y m stopniu n i ż w s p o m n i a n e cele w t ó r n e . 8 4 6 �240 RECENZJE P o d s t a w ę bazy m a t e r i a ł o w e j s t a n o w i ł y w y n i k i k i l k u n a s t o l e t n i c h o b s e r w a c j i oraz r e z u l t a t y b a d a ń a n k i e t o w y c h p r z e p r o w a d z o n y c h w 1969 r . U z y s k a n o 280 o d p o w i e ­ d z i n a ankiety. P r a w i e wszyscy respondenci byli w y z n a n i a ewangelickiego i nale­ ż e l i do g r u p y ś r e d n i o z a m o ż n y c h i z a m o ż n y c h . W i ę k s z o ś ć z n i c h s t a n o w i l i p r a ­ c o w n i c y K y m i K y m m e n e L t d . , r e p r e z e n t u j ą c y g ł ó w n i e zawody techniczne i ekono­ m i c z n e . O g ó ł o s ó b , k t ó r e o d p o w i e d z i a ł y n a a n k i e t ę , podzielono n a c z t e r y g r u p y : S z w e d z i (60), F i n o w i e (110), l u d n o ś ć d w u j ę z y c z n a (30), g r u p a k o n t a k t o w a (80) — n a l e ż a ł y do n i e j osoby p o s ł u g u j ą c e s i ę zasadniczo t y l k o j ę z y k i e m f i ń s k i m , lecz u t r z y m u j ą c e s t a ł e i c z ę s t e k o n t a k t y z ludno' cią s z w e d z k o j ę z y c z n ą . M a t e r i a ł y u z y s ­ k a n e w w y n i k u obserwacji i przeprowadzonych b a d a ń ankietowych uzupełniono dodatkowymi w y w i a d a m i i wypracowaniamf. m ł o d z i e ż y szkolnej. W p r a c y w y k o r z y s t a n o b o g a t ą (fińska i z a g r a n i c z n ą ) l i t e r a t u r ę e t n o g r a f i c z n ą i s o c j o l o g i c z n ą (bibliografia z a m i e s z c z o n a n a k o ń c u k s i ą ż k i z a w i e r a i m p o n u j ą c ą l i c z b ę ok. 600 pozycji). W c e l u u w z g l ę d n i e n i a h i s t o r y c z n y c h u w a r u n k o w a ń z w y ­ c z a j ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h s i ę g n i ę t o do m a t e r i a ł ó w z a w a r t y c h w w y c h o d z ą c y c h od p o c z ą t k u X X w . c z a s o p i s m a c h k o b i e c y c h . B y ł o to s z c z e g ó l n i e p r z y d a t n e w b a ­ daniach nad innowacjami, gdyż prasa odegrała niemałą rolę w propagowaniu n i e k t ó r y c h z w y c z a j ó w ( s k ł a d a n i e p r e z e n t ó w , w y k o n y w a n i e sposobem domowym różnorodnych dekoracji świątecznych) K s i ą ż k a s k ł a d a się z trzech r o z d z i a ł ó w . W pierwszym, m a j ą c y m j e d n o c z e ś n i e c h a r a k t e r w s t ę p u , zdefiniowane z o s t a ł y g ł ó w n e terminy u ż y w a n e w p r a c y ora^ z a p r e z e n t o w a n o p o d s t a w o w e teorie w y k o r z y s t a n e przez a u t o r a , t j . t e o r i ę w a r t o ś c i , t o ż s a m o ś c i (praktykowanie z w y c z a j ó w u ł a t w i a c z ł o w i e k o w i o d p o w i e d ź na pytanie „ k i m jestem?"), k o m u n i k a c j i ( s p o ł e c z e ń s t w o i s t n i e j e t y l k o w k o m u n i k a c j i i dzidki niej), d r a m a t u . O k r e ś l a j ą c metodologiczne z a ł o ż e n i a p r a c y K a i s u J a a k k o l a k o ­ r z y s t a z o s i ą g n i ę ć socjologii a m e r y k a ń s k i e j ( g ł ó w n i e z a ś z o p r a c o w a ń H . D u n c a T i a i K . B u r k e ' a ) w zakresie b a d a ń nad charakterem ś w i ą t B o ż e g o Narodzenia w U S A . N a w i ą z u j ą c do w y n i k ó w b a d a ń t y c h a u t o r ó w , t r a k t u j e on s y s t e m z w y ­ c z a j ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h jako swoisty dramat. Proponuje w ł a s n ą (opartą c z ę ś ­ ciowo na modelu H . Duncana) w e r s j ę e l e m e n t ó w s k ł a d o w y c h dramatu, w y o d r ę b ­ n i a j ą c p i ę ć k l u c z o w y c h c z y n n i k ó w : o p r a w a (scena i role), m a n i f e s t a c j e ( z a c h o w a ­ n i a i przedmioty p e ł n i ą c e o k r e ś l o n ą r o l ę w systemie z w y c z a j ó w ś w i ą t e c z n y c h ) , w a r t o ś c i , r e ż y s e r z y (osoby, g r u p y s p o ł e c z n e o r a z i n s t y t u c j e d e t e r m i n u j ą c e c h a r a k ­ ter d r a m a t u ) , n a t u r a d r a m a t u ». 7 8 Z a p r e z e n t o w a n y s p o s ó b r o z u m i e n i a d r a m a t u ś w i ą t w y z n a c z a j e d n o c z e ś n i e po­ z i o m y analizy oraz w e w n ę t r z n y u k ł a d p o z o s t a ł y c h części pracy. Rozdział drugi ma z a s a d n i c z o c h a r a k t e r f a k t o g r a f i c z n y — p r z e d s t a w i a opisy p o s z c z e g ó l n y c h z w y c z a ­ j ó w oraz w n i o s k i d o t y c z ą c e p o w s z e c h n o ś c i i c h w y s t ę p o w a n i a w w y d z i e l o n y c h g r u ­ p a c h l u d n o ś c i . W p a r t i i tej podzielono okres ś w i ą t e c z n y n a t r z y e t a p y : od po­ c z ą t k u A d w e n t u do 23 g r u d n i a , od w i g i l i i B o ż e g o N a r o d z e n i a do ostatniego d n i a r o k u , od 1 s t y c z n i a do T r z e c h K r ó l i (u F i n ó w ) l u b d n i a Ś w . K n u t a — 13 s t y c z n i a (u S z w e d ó w ) . , 0 • P o d s t a w o w ą m e t o d ą w y k o r z y s t a n ą w tej c z ę ś c i p r a c y (jak r ó w n i e ż p o d s t a w o ­ w ą m e t o d ą c a ł e g o o p r a c o w a n i a ) jest m e t o d a s t a t y s t y c z n a . M e t o d y : a n a l i t y c z n o - p o r ó w n a w c z a oraz socjologiczna z a j m u j ą m i e j s c e d r u g o r z ę d n e . W y e k s p o n o w a n i e m e - e P r a s a p i ę t n o w a ł a r ó w n i e ż p i j a ń s t w o i s p o ż y w a n i e nadmiaru jedzenia. H . D. D u n c a n , Communication and Social Order, N e w Y o r k 1962; tenże, Symbols in Society, N e w Y o r k 1972. K . B u r k e , A Grammar of Motives, N e w Y o r k 1945; t e n ż e , Permanence and Change. An Anatomy of Purpose, L o s A l t o s K a l i f o r n i a 1945. W e d ł u g K a i s u J a a k k o l i u k a z a n i e n a t u r y d r a m a t u jest r ó w n o z n a c z n e z p o d ­ s u m o w a n i e m poprzednich czterech p o z i o m ó w analizy. R o z d z i a ł ten s t a n o w i 3/4 c a ł e j p r a c y . 7 8 9 1 0 �241 RECENZJE 1 1 l o d y statystycznej decyduje o o r y g i n a l n o ś c i p r a c y . F a k t ten uzasadnia przedsta­ w i e n i e w a ż n i e j s z y c h w y n i k ó w z a s t o s o w a n i a tej metody. G ł ó w n y m c e l e m a n a l i z y e t a t y s t y c z n e j b y ł o u k a z a n i e stopnia u p o w s z e c h n i e n i a poszczególnych zwyczajów •w czterech w y d z i e l o n y c h g r u p a c h l u d n o ś c i ( s z c z e g ó l n i e z a ś u k a z a n i e r ó ż n i c w c h a ­ r a k t e r z e d r a m a t u b o ż o n a r o d z e n i o w e g o u F i n ó w i S z w e d ó w ) . N a podstawie k r y t e ­ r i u m p o w s z e c h n o ś c i w y s t ę p o w a n i a wydzielono cztery grupy z w y c z a j ó w : powszech­ n e ( p r a k t y k o w a n e p r z e z w i ę c e j n i ż 75% rodzin), d o ś ć p o w s z e c h n e (praktykowane p r z e z 50-75% rodzin), r a c z e j r z a d k i e (25-50% rodzin) oraz r z a d k i e ( p r a k t y k o w a n e j j r z e z m n i e j n i ż 25% r o d z i n ) . A n a l i z a p r z e p r o w a d z o n a p r z e z K a i s u J a a k k o l ę w y k a z a ł a w s p o s ó b niezbity, ż e d o s z ł o do bardzo d u ż e g o stopnia u n i f i k a c j i w z a k r e s i e z w y c z a j ó w b o ż o n a r o ­ dzeniowych między ludnością fińską i mniejszościami s z w e d z k o j ę z y c z n y m i w K u ­ u s a n k o s k i i K o u v o l a . I s t o t n i e j s z e r ó ż n i c e m a j ą j e d y n i e c h a r a k t e r i l o ś c i o w y (sto­ p i e ń upowszechnienia zwyczaju) i d o t y c z ą zaledwie k i l k u n a s t u p r z y k ł a d ó w . P o w ­ szechny w ś r ó d S z w e d ó w udział w n a b o ż e ń s t w i e k o ś c i e l n y m w pierwszym dniu ś w i ą t oraz picie głogi ( c z e r w o n e g o z a p r a w i o n e g o k o r z e n i a m i w i n a ) -— to z w y c z a j e raczej rzadkie u F i n ó w . Podobnie k s z t a ł t u j e się upowszechnienie p o c a ł u n k u i toa­ s t u noworocznego. Ś w i e c e a d w e n t o w e •— d o ś ć p o w s z e c h n e wśród Szwedów — u l u d n o ś c i f i ń s k i e j w y s t ę p u j ą rzadko. Natomiast powszechne dla F i n ó w zwyczaje, t a k i e j a k : ś w i ą t e c z n a sauna, odwiedzanie cmentarza w pierwszy d z i e ń joulu i p a ­ l e n i e ś w i e c n a g r o b a c h , s t o s o w a n i e d e k o r a c j i z w a n e j himmeli (zawieszane u s u f i t u ozdobne f i g u r y w y k o n a n e z k a w a ł k ó w s ł o m y n a w l e c z o n y c h n a n i t k i — o g ó l n o fiński symbol B o ż e g o Narodzenia), u l u d n o ś c i s z w e d z k o j ę z y c z n e j w y s t ę p u j ą raczej rzadko. 1 г Natomiast w p r z y p a d k u zdecydowanej w i ę k s z o ś c i o m a w i a n y c h przez K a i s u J a a k k o l ę z w y c z a j ó w , s t o p i e ń i c h u p o w s z e c h n i e n i a jest podobny d l a w s z y s t k i c h c z t e ­ r e c h g r u p ( r ó ż n i c e nie w i ę k s z e n i ż 25%). A n a l i z a s t a t y s t y c z n a w y k a z a ł a r ó w n i e ż , że powszechnymi zwyczajami b o ż o n a r o d z e n i o w y m i w badanych miastach są: s k ł a ­ d a n i e p r e z e n t ó w , w y s y ł a n i e z n a j o m y m k a r t e k ś w i ą t e c z n y c h oraz k w i a t ó w , u m i e s z ­ czanie w izbach choinek, dekorowanie m i e s z k a ń s ł o m i a n y m i figurami g n o m ó w (tontuu), k o m p o z y c j a m i z szyszek, g a ł ą z e k i w i ó r k ó w d r z e w n y c h , s t a w i a n i e n a s t o ł a c h k w i a t ó w ( h i a c y n t y i t u l i p a n y ) . P o w s z e c h n e jest s e r w o w a n i e w y s t a w n e g o •obiadu w i g i l i j n e g o z s z e r e g i e m z w y c z a j o w y c h p o t r a w : s u s z o n y dorsz, o w s i a n k a , s z y n k a , p o t r a w k a z b r u k w i , k o m p o t z s u s z o n y c h S i w e k , „ p i e r o g i k a r e l s k i e " (piirakka) z r ó ż n o r o d n y m n a d z i e n i e m . D o tej g r u p y z w y c z a j ó w n a l e ż ą r ó w n i e ż : d o m o w y w y p i e k ciast, o b d a r z a n i e dzieci ł a k o c i a m i , p o d a w a n i e m l e k a , w i n a i p i w a (olutta) do s t o ł u ś w i ą t e c z n e g o , p o z o s t a w i a n i e r e s z t e k p o ż y w i e n i a ś w i ą t e c z n e g o domowym i d z i k i m z w i e r z ę t o m ( n a u w a g ę z a s ł u g u j e z w y c z a j w y s t a w i a n i a p r z e d domem, snopka zboża dla p t a c t w a ) . l ł Do grupy z w y c z a j ó w o k r e ś l o n y c h przez K a i s u J a a k k o l ę jako dość powszechne n a l e ż ą : ś p i e w a n i e lub s ł u c h a n i e h y m n u Hosanna w p i e r w s z ą n i e d z i e l ę adwentu, odwiedzanie d o m ó w przez ś w . K l a u s a (Mikołaja) — nazywanego t e ż joulupukki ( n a z w a oznacza „ k o z ł a b o ż o n a r o d z e n i o w e g o " i n a w i ą z u j e do d a w n e j f o r m y tego z w y c z a j u , gdy osoba r o z n o s z ą c a p o d a r u n k i w y s t ę p o w a ł a w p r z e b r a n i u z w i e r z ę c y m ) , p i c i e w ó d k i w czasie ś w i ą t . 1 1 W E t n o g r a f i i f i ń s k i e j b y ł to p i e r w s z y p r z y k ł a d z a s t o s o w a n i a tej metody n a t a k s z e r o k ą s k a l ę . W p o l s k i e j l i t e r a t u r z e e t n o g r a f i c z n e j nie m a p r a c y , k t ó r a m o g ł a ­ b y s t a n o w i ć o d p o w i e d n i k Muuttuva joulu pod t y m w z g l ę d e m . O g r a n i c z a m o m ó w i e n i e w n i o s k ó w d o t y c z ą c y c h r ó ż n i c w stopniu u p o w s z e c h ­ n i e n i a z w y c z a j ó w do d w ó c h g r u p l u d n o ś c i : S z w e d ó w i F i n ó w (dane d o t y c z ą c e l u d n o ś c i d w u j ę z y c z n e j i grupy kontaktowej r e p r e z e n t o w a ł y w i e l k o ś c i p o ś r e d n i e ) T ę g r u p ę z w y c z a j ó w p r e z e n t u j ę p r a w i e w c a ł o ś c i , g d y ż d e c y d u j e ona w n a j ­ w i ę k s z y m stopniu o charakterze ś w i ą t . l z 1 8 16 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 �D o grup}' z w y c z a j ó w o k r e ś l o n y c h j a k o r a c z e j r z a d k i e (dotyczy wszystkich' grup) zaliczono: p r z e s t r z e g a n i e z a s a d y s p o ż y w a n i a t y l k o jednego p o s i ł k u w d z i e ń w i g i l i j n y , p o d a w a n i e p o t r a w z w ę g o r z a i grochu, w i e s z a n i e w oknie d e k o r a c j i w f o r m i e g w i a z d y b e t l e j e m s k i e j , m o c o w a n i e do sufitu ozdobionej w s t ą ż k a m i i p a s ­ k a m i b i b u ł k i korony z igliwia, lepienie d o m k ó w z ciasta . 14 Wreszcie takie elementy dramatu B o ż e g o Narodzenia, jak w y ś c i g i na saniach w d r u g i d z i e ń ś w i ą t , s p o ż y w a n i e c h l e b a moczonego w t ł u s z c z u po g o t o w a n e j s z y n ­ ce (dopp i grytari) — p o w s z e c h n e n i e g d y ś z w y c z a j e l u d o w e — zaliczone z o s t a ł y do g r u p y r z a d k o w y s t ę p u j ą c y c h ( p r a k t y k o w a n e p r z e z m n i e j n i ż 25°/o r o d z i n ) . T a k i sam stopień upowszechnienia r e p r e z e n t u j e z w y c z a j l a n i a roztopionego wosku, n a w o d ę i w r ó ż e n i a z c i e n i a r z u c a n e g o n a ś c i a n ę . W grupie tej z n a j d u j e s i ę t e ż s p o r a l i c z b a i n n o w a c j i , np. d e k o r o w a n i e c h o i n k i j u ż n a k i l k a dni p r z e d B o ­ ż y m N a r o d z e n i e m , u s t a w i a n i e m i n i a t u r k i ż ł o b u n a stole, z a m i e s z c z a n i e w oknie ozdobnej l a t a r e n k i oraz „ k r z y ż a ś w . T o m a s z a " , p o d a w a n i e pieczonego i n d y k a na. stół ś w i ą t e c z n y . T r z e c i r o z d z i a ł pracy z a t y t u ł o w a n y „ C h a r a k t e r ś w i ą t B o ż e g o Narodzenia", s t a ­ n o w i ą c y j e d n o c z e ś n i e z a k o ń c z e n i e , z a w i e r a w n i o s k i a u t o r a o d n o ś n i e do e t n i c z n y c h cz3*nników k s z t a ł t u j ą c y c h charakter z w y c z a j ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h , dróg trans­ misji innowacji, systemu w a r t o ś c i d e t e r m i n u j ą c e g o a k t u a l n ą f o r m ę i f u n k c j ę dra­ m a t u ś w i ą t e c z n e g o , istoty s a m e g o d r a m a t u . W n i o s k i d o t y c z ą c e e t n i c z n y c h u w a r u n k o w a ń z w y c z a j ó w joulu s ą b e z p o ś r e d n i m n a w i ą z a n i e m do w y n i k ó w z a s t o s o w a n i a metody s t a t y s t y c z n e j . P o z w a l i ł y one a u t o ­ r o w i n a s t w i e r d z e n i e , ż e nie m a istotnych r ó ż n i c j a k o ś c i o w y c h p o m i ę d z y g r u p ą s z w e d z k o j ę z y c z n ą i l u d n o ś c i ą f i ń s k ą pod w z g l ę d e m z w y c z a j ó w bożonarodzenio­ w y c h . I s t n i e j ą tylko dwa elementy, k t ó r e w y s t ę p u j ą u l u d n o ś c i s z w e d z k o j ę z y c z n e j , nie w y s t ę p u j ą n a t o m i a s t u F i n ó w — s ą n i m i : obchody u r o c z y s t o ś c i ś w . Ł u c j i (13 g r u d n i a ) oraz p r z y g o t o w y w a n i e n o w o c z e s n e j d e k o r a c j i ś w i ą t e c z n e j tro, hopp och karlek ( w i a r a , n a d z i e j a i m i ł o ś ć ) , k t ó r ą jest k o m p o z y c j a t r z e c h m o t y w ó w : k r z y ż a , k o t w i c y i s e r c a . J e d n a k ż e oba te z w y c z a j e zaliczone z o s t a ł y do g r u p y r z a d k i c h ( p r a k t y k o w a n e z a l e d w i e . p r z e z ok. 10% S z w e d ó w ) . N i e s t w i e r d z o n o n a t o ­ m i a s t ż a d n e g o z w y c z a j u , k t ó r y b y ł b y c h a r a k t e r y s t y c z n y t y l k o i w y ł ą c z n i e dla lińskiej ludności Kuusankoski i Kouvola. Analiza statystyczna w y k a z a ł a r ó w n i e ż , że w ś r ó d z w y c z a j ó w B o ż e g o N a r o ­ dzenia jest z n a c z n a l i c z b a i n n o w a c j i . G r u p ą , k t ó r a p r z y j ę ł a w i ę k s z ą l i c z b ę n o w y c h z w y c z a j ó w , s ą F i n o w i e (19); n a t o m i a s t S z w e d z i p r z y j ę l i i c h m n i e j (9). N a j w i ę k s z ą rolę w upowszechnianiu innowacji o d e g r a ł y ś r o d k i masowego przekazu, m n i e j s z ą h a n d e l i p l a c ó w k i k u l t u r a l n e , z n i k o m ą z a ś — k o n t a k t y osobiste. Z g r o m a d z e n i e odpowiedzi n a p y t a n i a : „ C o d l a l u d z i o z n a c z a j ą ś w i ę t a B o ż e g o N a r o d z e n i a ? D l a c z e g o obchodzi s i ę je m o ż l i w i e n a j b a r d z i e j u r o c z y ś c i e ? " , p o z w o l i ł o K a i s u J a a k k o l i n a odtworzenie systemu w a r t o ś c i d e c y d u j ą c y c h o ż y w o t n o ś c i z w y ­ c z a j ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h oraz o c h a r a k t e r z e d r a m a t u ś w i ą t e c z n e g o . S y s t e m t e n z a w i e r a n a s t ę p u j ą c e e l e m e n t y : h e d o n i s t y c z n e ( o k a z j a do u c z t o w a n i a ) , l u d y s t y c z n e (rozliczne m o ż l i w o ś c i z a b a w y ) , patriotyczne, l o k a l n e ( m o ż l i w o ś ć zamanifestowania r o d z i m y c h z w y c z a j ó w ) , z d r o w o t n e ( u c i e c z k a od s t r e s ó w , j a k i e niesie ze s o b ą c o ­ d z i e n n o ś ć ) , i n t e g r u j ą c e ( m o ż l i w o ś ć s p ę d z e n i a c z a s u w gronie r o d z i n n y m i o d w i e d z e ­ nia - z n a j o m y c h ) , estetyczne. N i e m a ł ą r o l ę o d g r y w a t e ż w t y m s y s t e m i e w a r t o ś c i c h ę ć n a w i ą z a n i a do k u l t u r y z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e j oraz m o ż l i w o ś ć udoskonalania o s o b o w o ś c i i o k r e ś l e n i a m i e j s c a j e d n o s t k i w s p o ł e c z e ń s t w i e (teoria t o ż s a m o ś c i ) . Tak Jaakkoli 1 4 z r e k o n s t r u o w a n y s y s t e m w f c r t o ś c i z n a l a z ł odbicie o d n o ś n i e do n a t u r y d r a m a t u B o ż e g o N a r o d z e n i a . we wnioskach W zakończeniu Informacje d o t y c z ą c e z w y c z a j ó w w y s t ę p u j ą c y c h rzadko rzadko) p o d a ł e m w uproszczeniu, w y b i e r a j ą c elementy bardziej (względnie istotne. Kaisu pracy raczej �f i ń s k i e joulu z o s t a ł o o k r e ś l o n e j a k o „ b a j k o w y s p e k t a k l " (satunaytelmana) spełnia­ j ą c y n a s t ę p u j ą c e f u n k c j e : z a b a w i a n i e l u d z i , uczenie i c h , u d o s k o n a l a n i e o s o b o w o ś c i , u ł a t w i a n i e jednostce o d n a l e z i e n i a s i ę w s p o ł e c z e ń s t w i e , s t w a r z a n i e w s p ó ł c z e s n e m u c z ł o w i e k o w i o k a z j i do u c i e c z k i od r z e c z y w i s t o ś c i . O s t a t e c z n e w n i o s k i n a temat n a t u r y ś w i ą t b o ż o n a r o d z e n i o w y c h m o g ą b u d z i ć s p r z e c i w b a d a c z y (gł. e t n o g r a f ó w ) z a j m u j ą c y c h s i ę o b r z ę d o w o ś c i ą d o r o c z n ą . N i e c o na p r z e k ó r p o d t y t u ł o w i p r a c y , k t ó r y b r z m i Studium etnograficzne, m a j ą one c h a ­ r a k t e r socjologiczny. J e s t to k o n s e k w e n c j ą n a d m i e r n i e s y n c h r o n i c z n e g o u j ę c i a te­ matu. Szersze u w z g l ę d n i e n i e informacji o z w y c z a j a c h B o ż e g o Narodzenia p r a k t y k o ­ w a n y c h w 2 pol. X I X w . oraz n a p o c z ą t k u obecnego s t u l e c i a r z u c i ł o b y dodatkowe ś w i a t ł o n a i s t o t ę tego d r a m a t u . N a l e ż y w t y m m i e j s c u p o d k r e ś l i ć , ż e p r ó b a w y ­ k r y c i a istoty ś w i ą t b o ż o n a r o d z e n i o w y c h n a podstawie w y p o w i e d z i a n k i e t o w a n y c h m o ż e u k a z a ć t y l k o c z ę ś ć p r a w d y , g d y ż nie w s z y s t k i e c z y n n i k i d e t e r m i n u j ą c e c h a ­ r a k t e r ś w i ą t s ą dostrzegane p r z e z m i e s z k a ń c ó w , a co n a j w a ż n i e j s z e , n a j c z ę ś c i e j nie s ą one w ł a ś c i w i e oceniane ( n a d m i e r n e e k s p o n o w a n i e z n a c z e n i a c z y n n i k ó w h e ­ d o n i s t y c z n y c h niedocenienie w p ł y w u religii). N i e u w z g l ę d n i e n i e m a t e r i a ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h oraz fakt, ż e w i e r z e n i o w e p o d ­ łoże w i ę k s z o ś c i z w y c z a j ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h nie z o s t a ł o n a l e ż y c i e wyekspono­ w a n e , w z n a c z n y m stopniu u s z c z u p l a w a r t o ś ć p r a c y . P o n a d t o w u z u p e ł n i a j ą c y c h i n f o r m a c j a c h n a temat genezy z w y c z a j ó w u d e r z a p o w i e r z c h o w n o ś ć w p o t r a k t o w a ­ niu s p r a w y z w i ą z k u zdecydowanej ich w i ę k s z o ś c i z t r a d y c y j n ą k u l t u r ą wsi. P e w n e z a s t r z e ż e n i a budzi t e ż zastosowana p r z e z K a i s u J a a k k o l ę metoda s t a ­ tystyczna. P o s z c z e g ó l n e z e s p o ł y z w y c z a j ó w w y o d r ę b n i o n e na podstawie stopnia u p o w s z e c h n i e n i a s ą z b y t niejednorodne, g d y ż obok e l e m e n t ó w f a k t y c z n i e w a ż n y c h z n a l a z ł o s i ę w n i c h sporo t a k i c h , k t ó r e m o ż n a z a l i c z y ć do m a ł o i s t o t n y c h s z c z e ­ g ó ł ó w nie m a j ą c y c h w p ł y w u n a k s z t a ł t o w a n i e c h a r a k t e r u d r a m a t u ś w i ą t e c z n e g o . S p o w o d o w a n a t y m a t o m i z a c j a u t r u d n i a w y k o r z y s t a n i e p r z y j ę t e j p r z e z a u t o r a teo­ r i i k o m u n i k a c j i , k t ó r a p r z e w i d u j e b a d a n i e s y s t e m ó w , nie z a ś p o j e d y n c z y c h e l e ­ m e n t ó w . P o n a d t o z a u w a ż a l n e s ą p e w n e n i e ś c i s ł o ś c i typologiczne, w y r a ż a j ą c e s i ę niekonsekwencją w o k r e ś l a n i u stopnia u p o w s z e c h n i e n i a niektórych zwyczajów. Pomimo tych nielicznych m a n k a m e n t ó w wyeksponowanie metody statystycznej, obok w y k o r z y s t a n i a r o z l e g ł e j bazy m a t e r i a ł o w e j i f a k t u z w r ó c e n i a u w a g i n a k u l ­ t u r ę m i e j s k ą p r z e z K a i s u J a a k k o l ę , s t a n o w i bez w ą t p i e n i a g ł ó w n ą z a l e t ę p r a c y . K s i ą ż k a Muuttuva joulu jest bezsprzecznie w a r t o ś c i o w ą p r a c ą i n a l e ż a ł o b y z a i n t e r e s o w a ć nią polskich e t n o g r a f ó w z a j m u j ą c y c h się kulturami p o z a s ł o w i a ń s k i m i oraz t y c h , k t ó r z y i n t e r e s u j ą s i ę p r z e m i a n a m i o b r z ę d o w o ś c i dorocznej w P o l s ­ ce ( m o ż l i w o ś ć p o r ó w n a n i a m e c h a n i z m ó w p r z e m i a n ) . Specyficzne cechy z w y c z a j ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h p o ł u d n i o w e j Finlandii, nie­ t y p o w e p o d e j ś c i e metodologiczne z a p r e z e n t o w a n e p r z e z K a i s u J a a k k o l i oraz k o n ­ t r o w e r s y j n e w n i o s k i o d n o ś n i e do n a t u r y d r a m a t u ś w i ą t e c z n e g o s p r a w i a j ą , ż e p r a c ę czyta się z d u ż y m zainteresowaniem. Mieczysław Trojan S T A R Á DĚLNICKÁ P R A H A . ŽIVOT A K U L T U R A PRAŽSKÝCH D E L N l K t r 1848-1939, r e d . A . R o b e k , M . M o r a v c o v á , J . Š ť a s t n á , w y d . A c a d e m i a , P r a h a 1981. ss. 311. W c i ą g u ostatnich k i l k u n a s t u lat w w i e l u k r a j a c h E u r o p y znacznie w z r o s ł o z a i n t e r e s o w a n i e e t n o g r a f ó w i h i s t o r y k ó w p r o b l e m a t y k ą k u l t u r y robotniczej. S z c z e ­ g ó l n i e o ż y w i o n e i c i e k a w e b a d a n i a p r o w a d z o n e s ą w R F N - i e , A u s t r i i czy F r a n c j i , t a k ż e w kilku krajach socjalistycznych: N R D , Z w i ą z k u Radzieckim i C z e c h o s ł o w a - �244 RECENZJE c j i . W ostatnim z w y m i e n i o n y c h k r a j ó w p o w r ó c o n o n a p o c z ą t k u l a t 7 0 - t y c h do systematycznych b a d a ń z e s p o ł o w y c h — zakrojonych znacznie szerzej n i ż w latach 50-tych — prowadzonych i koordynowanych przez Instytut Etnografii i F o l k l o r y ­ s t y k i C z e c h o s ł o w a c k i e j A k a d e m i i N a u k ( C A V ) . P r z y j ę t y p r o g r a m b a d a ń jest a m ­ b i t n y ( c a ł o ś c i o w e poznanie r o z w o j u k u l t u r y robotniczej) i z tego t e ż w z g l ę d u m a • c h a r a k t e r d ł u g o f a l o w y . P i e r w s z y z a s a d n i c z y etap b a d a ń — t r w a j ą c y o k o ł o 10 lat — z o s t a ł w ł a ś n i e z a k o ń c z o n y . W i e ń c z y go s y s t e m a t y c z n i e i s t a r a n n i e przygotowana p r z e z d z i e w i ę c i u a u t o r ó w s y n t e z a Stará dělnická Praha, którą poniżej przedsta­ wiam. Nie z a j m ę się b l i ż e j scharakteryzowaniem procesu badawczego, k t ó r y dopro­ w a d z i ł do p o w s t a n i a tej b a r d z o i n t e r e s u j ą c e j i pod w i e l o m a w z g l ę d a m i b l i s k i e j i d e a ł u m o n o g r a f i i opisowej. B r a k jest co p r a w d a tego e l e m e n t u w e w s t ę p i e p u b l i ­ k a c j i , ale n a s z y m e t n o g r a f o m z a ł o ż e n i a i p r z e b i e g b a d a ń n a d e t n o g r a f i ą Pragi (a t a k ż e B r n a i n i e k t ó r y c h m i a s t e c z e k S ł o w a c j i ) z n a n e j u ż s ą m . i n . z a r t y k u ł ó w i n f o r m a c y j n y c h z a w a r t y c h w j e d n y m z ostatnich t o m ó w „ Ł ó d z k i c h S t u d i ó w E t n o ­ graficznych" . Ogólnie wypada j e d n a k ż e stwierdzić, że decyzja podjęcia z e s p o ł o ­ w y c h b a d a ń n a d k u l t u r ą k l a s y robotniczej P r a g i nie b y ł a p r z y p a d k o w a . W y n i k n ę ł a z k i l k u p r z e s ł a n e k o k r e ś l o n y c h s p e c y f i k ą k s z t a ł t o w a n i a się klasy robotniczej i jej .sposobu ż y c i a od p o ł o w y X I X w . do p i e r w s z y c h d z i e s i ę c i o l e c i X X w . g ł ó w n i e n a p r z e d m i e ś c i a c h P r a g i (w b l i ż s z e j s t y c z n o ś c i z o k o l i c z n y m i w s i a m i n i ż ze s t a r y m i centralnymi dzielnicami miasta). Zdecydowano s i ę na przeprowadzenie intensyw­ nych b a d a ń etnograficznych g ł ó w n i e w w y b r a n y c h p r z e d m i e ś c i a c h Pragi: S m i c h o wie, Karlinie, Holeszowicach-Bubnach, Libeniu, Z y ż k o w i e , Nuslach i Wysoczanach, s t a n o w i ą c y c h o d r ę b n e do p e w n e g o stopnia s p o ł e c z n o ś c i . P r o w a d z o n e t a m b a d a ­ n i a m i a ł y służyć osiągnięciu d w ó c h c e l ó w zasadniczych: poznaniu kultury prole­ t a r i a t u oraz o p i s a n i u p r o c e s u p r z e k s z t a ł c a n i a s i ę p r a s k i c h ś r o d o w i s k r o b o t n i c z y c h w świadomą klasę społeczną. 1 W b a d a n i a c h t y c h nie ograniczono s i ę w y ł ą c z n i e do z b i e r a n i a m a t e r i a ł ó w te­ r e n o w y c h , e t n o g r a f i c z n y c h . S i ę g n i ę t o m o ż l i w i e j a k n a j s z e r z e j do ź r ó d e ł c h a r a k t e r y ­ s t y c z n y c h dla warsztatu historyka: prasy, p a m i ę t n i k ó w i beletrystyki, zgromadzo­ n o d o k u m e n t a c j ę i k o n o g r a f i c z n ą (fotografie, r y s u n k i , r e p r o d u k c j e m a l a r s t w a itp.) o r a z e p i s t o l a r n ą z l a t 1830-1945. J a k d o b r a b y ł a to p o d s t a w a d l a s y s t e m a t y c z n y c h b a d a ń niech ś w i a d c z y fakt, iż w latach 70-tych u k a z a ł o s i ę k i l k a d z i e s i ą t obszer­ n y c h a r t y k u ł ó w p r e z e n t u j ą c y c h m a t e r i a ł y t e r e n o w e (prace a n a l i t y c z n e ) oraz i n n e ź r ó d ł a pod k ą t e m p r z y d a t n o ś c i do p r a c n a d s y n t e z ą . P r z y c z y n k i i w s t ę p n e r o z ­ w a ż a n i a tematyczne publikowano n a j c z ę ś c i e j w c z a s o p i ś m i e „ Č e s k ý L i d " oraz w s p e c j a l n i e p o w o ł a n e j s e r i i E t n o g r a f i a K l a s y R o b o t n i c z e j (do 1980 r . u k a z a ł o s i ę 10 t o m ó w ) s t a n o w i ą c e j e w e n e m e n t w s k a l i e u r o p e j s k i e j . W r o k u 1975 p r z y g o ­ t o w a n o w s t ę p n ą , m a t e r i a ł o w o - o p i s o w ą 3 - t o m o w ą w e r s j ę o p r a c o w a n i a nt. etnografii r o b o t n i c z e j P r a g i (tzw. m a k i e t ę ) . P r e z e n t o w a n a s y n t e z a w i e d z y o sposobie ż y c i a i k u l t u r z e p r a s k i e j k l a s y r o ­ b o t n i c z e j (od p o ł o w y X I X w . do I I w o j n y ś w i a t o w e j ) p o ś w i a d c z a f a k t s t o s u n k o w o s z y b k o (co n i e z n a c z y p o ś p i e s z n i e ) i k o n s e k w e n t n i e p r o w a d z o n y c h b a d a ń etno­ graficznych czy w ł a ś c i w i e etnograficzno-historycznych. W i e l e t e ż w s k a z u j e n a to, i ż w c i ą g u k i l k u n a j b l i ż s z y c h lat dobiegnie k o ń c a p r a c a n a d s y n t e z ą p o d o b n ą w t r e ś c i , ale o d n o s z ą c ą s i ę do c a ł y c h Czech. J e s z c z e p ó ź n i e j p r z y j d z i e z a p e w n e kolej n a S ł o w a c j ę i M o r a w y — t a m k o n t y n u o w a n e b a d a n i a n a d i n n y m i nieco s p o ­ ł e c z n o ś c i a m i r o b o t n i c z y m i (np. g ó r n i c z y m i ) w y d a j ą s i ę s t o s u n k o w o m n i e j z a a w a n ­ sowane. 1 P o r . A . R o b e k , M . M o r a v c o v á , Przyczynek do badań etnograficznych •czeskiej klasy robotniczej, „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 21 (1979): 1982, s. 114119. �RECENZJE 245- T y m c z a s e m z a j ą ć s i ę w y p a d a k s i ą ż k ą Stará dělnická Praha, o p r a c o w a n i e m pod w i e l o m a w z g l ę d a m i w etnografii k r a j ó w s o c j a l i s t y c z n y c h n o w a t o r s k i m , n a l e ż ą c y m do b a r d z o dobrze u d o k u m e n t o w a n y c h w tej dziedzinie ( k u l t u r a robotnicza). M a j ą c n a u w a d z e w ł a s n e , p o l s k i e o s i ą g n i ę c i a w tego r o d z a j u b a d a n i a c h m o ż n a z p e w n y m d y s t a n s e m s p o j r z e ć n a s y n t e z ę etnografii robotniczej P r a g i . O z a l e t a c h i w a d a c h o p r a c o w a n i a — o g ó l n y c h r z e c z j a s n a , bo w p r o b l e m y s z c z e g ó ł o w e nie m o g ę s i ę z a g ł ę b i a ć nie z n a j ą c b e z p o ś r e d n i o ź r ó d e ł w y k o r z y s t a n y c h w p r a c y —• p o w i e m m o ż e j u ż na k o ń c u r e c e n z j i . T e r a z n a t o m i a s t w a r t o p r z e d s t a w i ć z a s a d n i c z e w n i o s k i m e ­ r y t o r y c z n e u w y d a t n i o n e p r z e z s a m y c h a u t o r ó w syntezy. P r z e w a ż a j ą c a c z ę ś ć u o g ó l ­ nień została sformułowana n a poziomie p o d s t a w o w y c h stwierdzeń sumujących w i e d z ę o p o s z c z e g ó l n y c h dziedzinach życia r o b o t n i k ó w z u w z g l ę d n i e n i e m r e a l i ó w i p o d ł o ż a historycznego p o s z c z e g ó l n y c h e t a p ó w r o z w o j u P r a g i ( p r z e m y s ł , u r b a n i ­ z a c j a , demografia), j a k i z u w z g l ę d n i e n i e m e t a p ó w k s z t a ł t o w a n i a s i ę k l a s y robot­ n i c z e j tego m i a s t a . D o p i e r o dalsze studia p o r ó w n a w c z e (inne c h a r a k t e r y s t y c z n e ośrodki p r z e m y s ł o w e Czech, Moraw i S ł o w a c j i ) m o g ą dać m a t e r i a ł , a w dalszej k o n s e k w e n c j i podobne syntezy, k t ó r e b ę d ą s t a n o w i ł y p o d s t a w ę w y s n u w a n i a u o ­ g ó l n i e ń w y ż s z e g o r z ę d u , b u d o w a n i a teorii r o z w o j u k u l t u r y m a s p r a c u j ą c y c h . Z a k r e s t e m a t y c z n y s y n t e z y jest s z e r o k i i w y n i k a p r a w d o p o d o b n i e z podobnego j a k w n a s z y m k r a j u u j m o w a n i a k u l t u r y w o g ó l e . Dlatego t e ż z a j ę t o s i ę b l i ż e j k u l t u r ą m a t e r i a l n ą ( m i e s z k a n i e , u b i ó r , p o ż y w i e n i e ) i s p o ł e c z n ą (tzw. ż y c i e s p o ­ ł e c z n e , r o d z i n a ) oraz w z n a c z n e j m i e r z e d u c h o w ą (folklor s ł o w n y i m u z y c z n y — p i e ś n i ) . I co c i e k a w e , d z i e d z i n y te s c h a r a k t e r y z o w a n o w n i e t y p o w e j , nieszablono­ w e j k o l e j n o ś c i : od k u l t u r y s p o ł e c z n e j do k u l t u r y m a t e r i a l n e j . N a j p i e r w z a p o z n a ­ j e m y s i ę z o r g a n i z a c j ą s p o ł e c z n ą i o b y c z a j a m i , n a k o n i e c z a ś ze ś r o d o w i s k i e m m a t e r i a l n y m p r a s k i c h r o b o t n i k ó w . I nie jest to c h y b a u k ł a d p r z y p a d k o w y — w y ­ d a j e s i ę , i ż w ten s p o s ó b r e d a k t o r z y i a u t o r z y s y n t e z y c h c i e l i u w y p u k l i ć w i ę k s z ą rolę samoorganizacji s p o ł e c z n e j i o b y c z a j o w o ś c i w w y o d r ę b n i a n i u się (emancypa­ cji) p r o l e t a r i a t u p r a s k i e g o j a k o k l a s y s p o ł e c z n e j n i ż s f e r y m a t e r i a l n e j . B y ł o b y to zarazem swoistym zerwaniem z osobliwym schematem wybijania na pierwszy plan w e w s z e l k i c h o p r a c o w a n i a c h d o t y c z ą c y c h k l a s y robotniczej i j e j sposobu ż y c i a — zgodnych rzecz j a s n a z m e t o d o l o g i ą m a r k s i s t o w s k ą — p r o b l e m a t y k i p o d s t a w b y t u i m a t e r i a l n y c h r a m ż y c i a codziennego. M o ż n a dostrzec j e s z c z e inne u z a s a d n i e n i e p r z y j ę t e g o u k ł a d u a r t y k u ł ó w s y n ­ tezy — po c z ę ś c i w s t ę p n e j , z ł o ż o n e j z d w ó c h a r t y k u ł ó w c h a r a k t e r y z u j ą c y c h r o z w ó j l i c z e b n y i s k ł a d p r o l e t a r i a t u P r a g i oraz d y n a m i k ę p r o c e s u k s z t a ł t o w a n i a s i ę tegoproletariatu jako klasy s p o ł e c z n e j , w s p o s ó b nieomal naturalny i zarazem chyba a t r a k c y j n y dla czytelnika m o ż n a b y ł o z a g ł ę b i ć s i ę w zagadnienia s p o ł e c z n o - o b y czajowe w y k a z u j ą c e najsilniejsze i b e z p o ś r e d n i e p o w i ą z a n i e z procesami e m a n c y ­ pacji robotników. P o k a z a n i e procesu s p o ł e c z n e j i k u l t u r o w e j e m a n c y p a c j i p r o l e t a r i a t u P r a g i j e s t chyba g ł ó w n y m i zarazem n a j c i e k a w s z y m zagadnieniem celowo w y s u n i ę t y m : n a p i e r w s z y p l a n o p r a c o w a n i a . J e s t to zagadnienie bogato u d o k u m e n t o w a n e — w c a ­ ł e j z ł o ż o n o ś c i , d y n a m i c e , w i e l o e t a p o w o ś c i i w i e l o r a k o ś c i (liczne g r u p y i k a t e g o r i e robotnicze u m i e j s c o w i o n e w p o s z c z e g ó l n y c h d z i e l n i c a c h i p r z e d m i e ś c i a c h m i a s t a ) . Z > , a ż m y , że w X I X - w i e c z n e j Pradze d a d z ą się w y r ó ż n i ć cztery podstawowe k a t e ­ gorie l u d n o ś c i p r o l e t a r i a c k i e j : c h a ł u p n i c y z w i ą z a n i z t r a d y c y j n y m r z e m i o s ł e m , r o ­ botnicy m a n u f a k t u r , r o b o t n i c y p r z e m y s ł o w i oraz robotnicy r o l n i ( o b r z e ż a m i a s t a , okoliczne w s i e ) . Z r a z u (1 p o ł . X I X w.) p r o l e t a r i a t jest b a r d z o n i e l i c z n y , s t a n o w i m n i e j n i ż 10*/o o g ó ł u m i e s z k a ń c ó w P r a g i . D o m i n u j ą liczebnie p r a c o w n i c y d r o b n y c h w a r s z t a t ó w r z e m i e ś l n i c z y c h i m a n u f a k t u r t e k s t y l n y c h oraz k a r t o n i a r n i . E l i t ę p r o ­ l e t a r i a t u —• j e ś l i idzie o w a r u n k i ż y c i a — s t a n o w i l i w ó w c z a s w y s o k o k w a l i f i k o w a ­ n i robotnicy b u d o w l a n i o r a z d r u k a r z e . O k r e s r e w o l u c j i p r z e m y s ł o w e j , p r z y p a d a j ą ­ c y w C z e c h a c h na l a t a 60- i 70-te, p r z y n o s i coraz szybsze tempo r o z w o j u r ó ż n y c h �246 RECENZJE d z i e d z i n p r z e m y s ł u n o w o c z e ś n i e zorganizowanego — od tego c z a s u w Pradze ( g ł ó w n i e na jej ó w c z e s n y c h p r z e d m i e ś c i a c h ) datuje s i ę znaczny r o z w ó j p r z e m y s ł u maszynowego. Coraz w y r a ź n i e j tracą s w o j ą p o z y c j ę i liczebny u d z i a ł w ś r ó d pro­ l e t a r i a t u p r a s k i e g o d r u k a r z e . N a l a t a 70- 80-te p r z y p a d a z d a n i e m a u t o r ó w s y n t e z y k s z t a ł t o w a n i e s i ę specyficznego, c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a coraz l i c z n i e j s z e j i c o r a z b a r d z i e j z r ó ż n i c o w a n e j s p o ł e c z n o ś c i r o b o t n i c z e j sposobu ż y c i a . S z c z e g ó l n i e l a t a 80-te, b ę d ą c e o k r e s e m k o n i u n k t u r y gospodarczej, p r z y n i o s ł y z n a c z n y p r z y r o s t l u d ­ n o ś c i p r z e d m i e ś ć P r a g i , gdzie element r o b o t n i c z y z a c z ą ł z d e c y d o w a n i e przeważać i tam g ł ó w n i e ukształtował swoisty układ stosunków społeczno-obyczajowych i w ł a s n e ś r o d o w i s k o ż y c i a codziennego. P r z e d m i e ś c i a nie m i a ł y j e d n a k o w o ż j e d ­ nolitego c h a r a k t e r u , tu i ó w d z i e robotnicy p r z e m i e s z a n i b y l i n a d a l z d r o b n o m i e s z ­ c z a ń s t w e m czy t e ż l u d n o ś c i ą u t r z y m u j ą c ą s i ę z p r a c y n a r o l i . P o n a d t o n a s i l a ł o s i ę z r ó ż n i c o w a n i e zawodowe s a m y c h r o b o t n i k ó w — g ł ó w n y m i g a ł ę z i a m i ó w c z e s n e g o p r z e m y s ł u b y ł y : w ł ó k i e n n i c t w o , p r z e m y s ł chemiczny i garbarstwo, p r z e m y s ł m a ­ s z y n o w y oraz s p o ż y w c z y , t a k ż e d r z e w n y i p o l i g r a f i c z n y . U p o d s t a w k s z t a ł t o w a n i a s i ę robotniczego sposobu ż y c i a bez w ą t p i e n i a t k w i ą t a k ż e z a c z ą t k i z r a z u ż y w i o ł o ­ wego, p ó ź n i e j b a r d z i e j zorganizowanego r u c h u robotniczego, w y k a z u j ą c e g o p o w i ą ­ z a n i e z m i ę d z y n a r o d o w y m r u c h e m s o c j a l i s t y c z n y m . T e n k o l e j n y , t r z e c i etap k s z t a ł ­ t o w a n i a s i ę k l a s y robotniczej w P r a d z e a u t o r z y k o ń c z ą n a d o n i o s ł y m w y d a r z e ­ n i u — p i e r w s z y c h o b c h o d a c h 1 M a j a (1890 г.), k t ó r e p o c z ą t k o w a ł y m a s o w y r u c h r o ­ botniczy w c a ł y c h C z e c h a c h . R o z w ó j tego r u c h u w okresie 1890-1914 j e s t w t y m w y p a d k u w y s t a r c z a j ą c y m w y z n a c z n i k i e m czwartego etapu k s z t a ł t o w a n i a s i ę ( e m a n ­ c y p a c j i — t e r m i n ten, m o ż e b l i ż s z y istoty z a g a d n i e n i a , stosuje konsekwentnie A . R o b e k i i n n i a u t o r z y ) k l a s y robotniczej P r a g i . W t y m o k r e s i e l u d n o ś ć m i a s t a p r z e k r a c z a g r a n i c ę 0,5 m i n . U s t a l a s i ę c h a r a k t e r y s t y c z n y s k ł a d s p o ł e c z n y m i a s t a — stare centralne dzielnice zamieszkuje d r o b n o m i e s z c z a ń s t w o i inteligencja, w bardzo m a ł y m stopniu w i e l k o p r z e m y s ł o w a k l a s a robotnicza, n a t o m i a s t w i ę k s z a c z ę ś ć p r z e d ­ m i e ś ć zostaje z d o m i n o w a n a w ł a ś n i e p r z e z r o b o t n i k ó w w i e l k o p r z e m y s ł o w y c h (nie­ r z a d k o w 55 do 65% i w i ę c e j — w s t o s u n k u do o g ó ł u l u d n o ś c i c z y n n e j z a w o d o ­ wo). Z a r a z e m n a s t ę p u j e dalsze w e w n ę t r z n e z r ó ż n i c o w a n i e ( p o l a r y z a c j a ) k l a s y r o ­ b o t n i c z e j — w y r a ź n i e w y o d r ę b n i a s i ę m.in. a r y s t o k r a c j a robotnicza (zburżoaznieli dělniký) złożona z m o n t e r ó w i innych wysokokwalifikowanych specjalistów za­ t r u d n i o n y c h w p r z e m y ś l e m a s z y n o w y m i m e t a l o w y m ( w y s o k ą p o z y c j ę w ś r ó d elity r o b o t n i c z e j m i e l i np. m a j s t r z y w r o d z ą c y m s i ę w t e d y p r z e m y ś l e s a m o c h o d o w y m ) . J e s t to okres — podobnie j a k n a z i e m i a c h p o l s k i c h ( s z c z e g ó l n i e w K r ó l e s t w i e P o l ­ s k i m ) — n a s i l e n i a a k t y w n o ś c i p o l i t y c z n e j ( R e w o l u c j a 1905-1907, r u c h z w i ą z k o w y ) , s p o ł e c z n e j i k u l t u r a l n e j k l a s y r o b o t n i c z e j . A u t o r z y s y n t e z y z a u w a ż a j ą — co z n a j ­ d u j e n a s t ę p n i e odbicie w p o s z c z e g ó l n y c h z r ó ż n i c o w a n y c h t e m a t y c z n i e a r t y k u ł a c h — i ż b y ł to okres r o z k w i t u zorganizowanego, instytucjonalnego życia społecznego i k u l t u r a l n e g o r o b o t n i k ó w , i d ą c e g o n i e j a k o w p a r z e ze s t o p n i o w y m z a n i k i e m p r z e ­ n i e s i o n y c h w c z e ś n i e j do ś r o d o w i s k r o b o t n i c z y c h — z n a c z n e j c z ę ś c i zwyczajów ludowych. D o ś ć s z c z e g ó ł o w o pisze n a t o m i a s t o p o c z ą t k a c h e m a n c y p a c j i p r o l e t a r i a t u p r a s ­ k i e g o (w p o ł o w i e X I X w.) A . R o b e k . W c i e k a w y s p o s ó b u k a z u j e on z d e r z e n i e d w ó c h k u l t u r — m i e s z c z a ń s k i e j (dawne tradycje praskie, swoiste dla d u ż e g o m i a s t a i jego s p o ł e c z e ń s t w a ) oraz l u d o w e j — w ł a ś n i e w t w o r z ą c y m s i ę w ó w c z a s ś r o d o w i s k u p r o l e t a r i a c k i m nowego t y p u . W w a r u n k a c h s t y c z n o ś c i z r z e m i o s ł e m i zachowaniu k o n t a k t ó w z okolicznymi ś r o d o w i s k a m i wiejskimi, z k t ó r y c h w y ­ w i o d ł a s i ę zdecydowanie n a j w i ę k s z a c z ę ś ć r o b o t n i k ó w p r z e m y s ł o w y c h , rodziły s i ę n o w e w z o r y ż y c i a rodzinnego (np. opartego n a z a s a d z i e swobodnego w y b o r u p a r t ­ n e r a ) , n o w e z w y c z a j e z w i ą z a n e z p r a c ą ( p r z y j ę c i e do g r o n a t o w a r z y s z y p r a c y , p e ł n o p r a w n y c h r o b o t n i k ó w ) , ż y c i e m t o w a r z y s k i m i s ą s i e d z k i m , w y p o c z y n k i e m czy w s p ó l n ą z a b a w ą . A l e np. s t o s u n k o w o l i c z n e ś r o d o w i s k o r o b o t n i k ó w r o l n y c h z a - �RECENZJE 247 m i e s z k u j ą c y c h o b r z e ż a P r a g i n a d a l p o z o s t a w a ł o w k r ę g u silnego o d d z i a ł y w a n i a w z o r ó w w i e j s k i c h , ludowych, d ł u ż e j podtrzymywano tam t r a d y c y j n e obyczaje, nor­ m y e t y c z n o - m o r a l n e nie u l e g a ł y tak s z y b k i e m u r o z l u ź n i e n i u , j a k w ś r ó d r o b o t n i ­ k ó w przemysłowych. A . R o b e k w y o d r ę b n i a t r z y fazy e m a n c y p a c j i s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e j i k u l t u r o ­ w e j r o b o t n i k ó w p r a s k i c h — w sferze ś w i a d o m o ś c i i etosu. W p i e r w s z e j f a z i e r o ­ b o t n i c y u ś w i a d a m i a l i sobie p r z y n a l e ż n o ś ć do o g ó ł u s p o ł e c z n o ś c i c a ł e g o m i a s t a ( b ą d ź t e ż o k r e ś l o n e j d z i e l n i c y ) , a t a k ż e do o k r e ś l o n e j grupy, k t ó r a w y r a ż a ł a w ł a s ­ n y , o d r ę b n y stosunek do W i o s n y L u d ó w . W d r u g i e j fazie w y o d r ę b n i ł y s i ę j u ż r ó ż ­ ne grupy zawodowe — coraz w y r a ź n i e j r e z y g n u j ą c e z form organizacyjnych i o b y c z a j u c e c h o w e g o , a t a k ż e z r y w a j ą c e stopniowo ze sposobem m y ś l e n i a oraz w z o r a m i ż y c i a c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla r z e m i e ś l n i k ó w . Natomiast w trzeciej f a ­ zie — d o ś ć charakterystycznej dla p r z e ł o m u X I X i X X w. — narasta ś w i a d o m o ś ć p r z y n a l e ż n o ś c i r o b o t n i k ó w do g r u p y s z e r s z e j , p o n a d z a w o d o w e j , n a s w ó j s p o s ó b z o r g a n i z o w a n e j , co w y r a ż a s i ę p o s t a w a m i s o l i d a r n o ś c i o g ó ł u r o b o t n i k ó w ( z b i e ż n o ś ć losu w s z y s t k i c h n i e m a l r o b o t n i k ó w w w a r u n k a c h kapitalistycznych) oraz z a c z ą t k a ­ m i i n t e r n a c j o n a l i z m u . D r o g ą do w ł a s n e j e m a n c y p a c j i b y ł o t w o r z e n i e o r g a n i z a c j i i i n s t y t u c j i oraz f o r m z w y c z a j o w y c h s ł u ż ą c y c h r o b o t n i k o m , p o c z ą w s z y od z w y c z a ­ j ó w z w i ą z a n y c h z p r a c ą (np. vstupné; hierarchia fabryczna; zwyczaj zwany vana­ ra — s w o i s t a k o n t y n u a c j a z w y c z a j u c e c h o w e g o — n a u k a z a w o d u w różnych m i a s t a c h , k s z t a ł t o w a n i e s i ę s o l i d a r n o ś c i i w z a j e m n e j pomocy w z w i ą z k u z p r z y ­ n a l e ż n o ś c i ą do tej s a m e j z a ł o g i itp.), ż y c i e m t o w a r z y s k i m i domowo-rodzinnym ( ś w i ę t o w a n i e w p r o w a d z e n i a s i ę do m i e s z k a n i a o r a z w e s e l , c h r z c i n , pogrzebów, t a k ż e imienin) oraz w z a j e m n ą p o m o c ą i r o z w i n i ę t y m i k o n t a k t a m i s ą s i e d z k i m i , wreszcie z a c z ą t k a m i d z i a ł a l n o ś c i politycznej. Niemal p e ł n ą p a n o r a m ę złożonego i bogatego ż y c i a s p o ł e c z n e g o , od lat 60- i 70-tych z c o r a z l e p s z y m s k u t k i e m s a ­ m o d z i e l n i e organizowanego p r z e z s a m y c h r o b o t n i k ó w , p r z e d s t a w i a O. S k a l n i k o w a . W tej c z ę ś c i s y n t e z y w y r a ż a s i ę n i e m a l c a ł a s p e c y f i k a k u l t u r y r o b o t n i c z e j P r a g i p r z e ł o m u X I X / X X w. S t o s u n k o w o w c z e ś n i e (w p o r ó w n a n i u np. z p o l s k i m i w i ę k ­ s z y m i o ś r o d k a m i p r z e m y s ł o w y m i ) z a w i ą z u j ą s i ę p i e r w s z e s t o w a r z y s z e n i a robotnicze (tzw. besedy o bardzo szerokim zakresie d z i a ł a n i a s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n e g o czy t e ż odborové spolky, będące swoistymi zalążkami ruchu związkowego). Rozwijają s i ę c o r a z b a r d z i e j s p e c y f i c z n e (inne od c e c h o w y c h c z y t e ż l u d o w y c h ) z w y c z a j e związane ze s t o s u n k a m i z a w o d o w y m i , miejscem pracy, s ą s i e d z t w e m (ulica — d o m — osiedle). W ą t e k o d r ę b n o ś c i r o b o t n i c z e j k o n t y n u o w a n y jest w a r t y k u l e po­ ś w i ę c o n y m problematyce rodziny (J. Svobodova, V . Scheufler). W tym obszernym i w y c z e r p u j ą c y m opracowaniu spotkać się m o ż n a z wieloma i n t e r e s u j ą c y m i zja­ w i s k a m i i z w y c z a j a m i n i e m a l z u p e ł n i e do t e j p o r y n i e b a d a n y m i w Polsce. P r a w i e j a k relacje o k u l t u r a c h egzotycznych m o ż e m y o d c z y t a ć fragmenty p o ś w i ę c o n e po­ działowi spadku w rodzinach lepiej sytuowanych r o b o t n i k ó w , ż y c i u samotnych m a t e k i i c h n i e ś l u b n y c h d z i e c i c z y t e ż t o l e r o w a n i u r o d z i n n i e f o r m a l n y c h (tj. ż y ­ j ą c y c h n a hromádce, na divoko), wreszcie przebiegowi procesu w y c h o w a n i a dzie­ c i oraz r o z l e g ł e j p r o b l e m a t y c e gier i z a b a w d z i e c i ę c o - m ł o d z i e ż o w y c h . B a r d z o s o l i d ­ n i e i p r z e j r z y ś c i e a u t o r z y z g ł ę b i l i z a g a d n i e n i a typologii r o d z i n r o b o t n i c z y c h , w y ­ boru m a ł ż o n k a , z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w rodzinnych (także dorocznych s p ę d z a n y c h w gronie r o d z i n y ) , s t o s u n k ó w m i ę d z y c z ł o n k a m i r o d z i n y b l i ż s z e j i d a l s z y m i k r e w ­ nymi. B a r d z o i s t o t n y m e l e m e n t e m w z b o g a c a j ą c y m s y n t e z ę jest r o z d z i a ł p o ś w i ę c o n y p i e ś n i o m f u n k c j o n u j ą c y m w ś r o d o w i s k u r o b o t n i c z y m P r a g i ( J . M a r k i ) . A u t o r do­ w i ó d ł — p o s ł u g u j ą c się szeregiem p r z y k ł a d o w y c h p i e ś n i — ż e ruch ś p i e w a c z y czy z m i e n i a j ą c y się z czasem repertuar w y r a ż a ł w p e ł n i o d r ę b n o ś ć klasy robotniczej. S z c z e g ó l n i e j s z y n a c i s k p o ł o ż o n o n a p i e ś n i protestu oraz p i e ś n i r e w o l u c y j n e ( w a r t o w s p o m n i e ć o znacznej p o p u l a r n o ś c i w ś r ó d praskiego proletariatu p i e ś n i „ C z e r w o - �248 ny RECENZJE Sztandar"), bliżej chu scharakteryzowano narodziny i r o z w ó j zorganizowanego ru­ sposób i przedstawienia za­ chóralnego. Niemal gadnień wzorcowy, bliski ideału jest opracowania z zakresu kultury materialnej. P o c z ą w s z y ( c h a r a k t e r y s t y c z n e kolonie cyficzne budynki robotnicze z zewnętrznymi prezentacja kilku typów wnętrz) od w a r u n k ó w np. M r a z o v k a , domy klatkami schodowymi czynszowe, — i rozwoju form odzieży mieszkaniowych, tzw. w tym spe­ pavlačový (codziennej i dom, odświętnej,, roboczej, o k a z j o n a l n e j , t a k ż e d z i e c i ę c e j ) , a s k o ń c z y w s z y n a sposobie ż y w i e n i a ( p r z y ­ gotowanie posiłków nie poprzednich częściach jak w zmienność codziennych wytworów i świątecznych, syntezy przykładowe autorzy w pełni m a t e r i a l n y c h w czasie, r o z m a i t o ś ć jadłospisy). prezentują Podob­ dynamiczną f o r m , czas p o j a w i a n i a się; i upowszechniania. Ostatnią życia część syntezy stanowi i obyczajach r o b o t n i k ó w liki burżuazyjnej. ważniejszych Jest to zagadnień. zarys Pragi w artykuł dość Właściwie zmian, jakie dokonały się okresie m i ę d z y w o j e n n y m , skrótowo, trzeba go szkicowo traktować w w sposobie- dobie ujmujący jako w s t ę p repub­ większość do dalszych: p o g ł ę b i o n y c h b a d a ń , b y ć m o ż e drugiej c z ę ś c i omawianej tu syntezy. W c a ł o ś c i p r a c y nie d o p a t r u j ę konstrukcji opracowania, łeczno-kulturowa Odczuwam ne jednakże zagadnienia także klasy się jakichś większych postawienia robotniczej) zagadnienia czy wykorzystania po l e k t u r z e c a ł o ś c i p e w i e n związane ze zmianami z wierzeniami i religijnością. błędów głównego niedosyt. spo- materiałów źródłowych. Nie zostały wyodrębnio­ światopoglądowymi Część i w a d , np. co do? (emancypacja i wiedzą robotników,, z a l e d w i e tej p r o b l e m a t y k i z n a l a z ł a żyw­ sze odbicie ( z w y c z a j e rodzinne, doroczne). Istotnym i walorem syntezy jest natomiast ukazanie — w sposób p r z y w y k o r z y s t a n i u bogatej i k o n o g r a f i i —• d y n a m i k i k s z t a ł t o w a n i a ności k u l t u r y r o b o t n i c z e j . Z a r a z e m sporo kulturowych całkowicie i ważniejszych wyjaśniono powiedziano czynnikach warunkujących mechanizm powstania autorytetów — tak istotnych, gdy wątpliwości. chcemy zmien­ selekcji przemiany. C z y i przekształcania robotniczej? W tym miejscu m o ż n a m i e ć wiele zagadnień o procesach przystępny- się i treści" jednakże się kultury klasy- W ł a ś c i w i e nie pod jeto» głębiej ujmować problema­ t y k ę s e l e k c j i t r e ś c i k u l t u r o w y c h . D o ś ć c z ę s t o p a d a j ą t e ż w p r a c y zbyt suche, nie powiedzieć ogólnikowe, stwierdzenia dowych (szczególnie badaczy z o ś r o d k a praskiego rezultat jest większości szym niż X X w.). B y ć m o ż e , musimy Można z powodzeniem Pragi służyć minionej rzeczywistości) analizom tynuowanie prac nad podobną wojennych charakteryzujących syntezą się iż wiedza jest n i e z w y k l e (poza s t w i e r d z e n i a s t a n u f a k t y c z n e g o , bogata porównawczym, możliwie teoretycznym. znacznej i w najbliż­ najbliższego Konieczne odmiennymi osiągniętyo a także wydaje dla okresu m i ę d z y w o j e n n e g o zupełnie lu­ ż e n a u s t a l e n i a , teoretyczne- powiedzieć, studiom żeby- zwyczajów jeszcze t r o c h ę p o c z e k a ć . N i e m n i e j zadowalający. d z i e d z i n k u l t u r y robotniczej czasie m o ż e sięgającym nej więcej na p o c z ą t k u o zaniku znacznej części głębiej obiektyw­ się kon­ oraz lat po­ warunkami ustrojowymi. W p r z y s z ł o ś c i p r z y n i e ś ć to m o ż e r e z u l t a t co n a j m n i e j z a d o w a l a j ą c y — o ile syste­ matycznie i konsekwentnie kontynuowane b ę d ą badania zespołowe. Andrzej COLIN M. T U R N B U L L , „Książkę nienawiści..." b u l l a Ikowie tę poświęcam Zaskakująco ludzie gór. Ikowie ludzie plemieniu gór, Ików, brzmi p o c z ą t k o w y Stawarz W a r s z a w a 1980, P I W ss. 242. do k t ó r y c h fragment nauczyłem książki s i ę nie Colina M. żywić Turri- P o z y c j ę t ę p r e z e n t u j ę ze w z g l ę d u n a p r z e d s t a w i o n e w niej �RECENZJE 249 przez autora w y n i k i z dwuletniej obserwacji z a c h o w a ń I k ó w , u j a w n i a j ą c e m e c h a ­ nizmy społeczne, wedle k t ó r y c h rozwija s i ę kultura w m a ł y c h grupach plemiennych C z a r n e j A f r y k i . W p r o w a d z a c z y t e l n i k a w ś w i a t p l e m i e n i a , d o ś ć jego z d a n i e m n i e t y p o w e g o , bo f u n k c j o n u j ą c e g o w s t w o r z o n y m p r z e z siebie s y s t e m i e wartości, k t ó r e g o h i e r a r c h i a nie p r z y p o m i n a p o r z ą d k u , do j a k i e g o p r z y w y k l i ś m y . J e s t to j e d ­ n o c z e ś n i e , j a k o k r e ś l a T u r n b u l l , „podróż w poszukiwaniu zasadniczych cech ludz­ k i c h " (s. 7), k t ó r e s t a r a s i ę p o k a z a ć n a p r z y k ł a d z i e p l e m i e n i a I k ó w . „ I k o w i e nie b y l i m y ś l i w y m i , t y l k o r o l n i k a m i , i c h w i o s k i g ó r s k i e d o s t a r c z a ł y b a r d z o lichego, s c h r o n i e n i a , p o ż y w i e n i e n i e n a d a w a ł o s i ę do j e d z e n i a po p r o s t u dlatego, ż e stalego b r a k o w a ł o , a l u d z i e o k a z a l i s i ę t a k n i e ż y c z l i w i , n i e m i ł o s i e r n i , n i e g o ś c i n n i i n i e ­ u ż y c i , ż e t r u d n o o g o r s z y c h " (s. 20). Z p r e z e n t o w a n y m p o g l ą d e m t r u d n o s i ę zgo­ d z i ć , ale w p r z e d m o w i e do k s i ą ż k i j e j autor u p r z e d z a : „ W i ę k s z o ś ć c z y t e l n i k ó w p e w n o nie zechce u w i e r z y ć , ż e m o ż e m y u p a ś ć t a k nisko, j a k I k o w i e , a p r z e c i e ż , z d a r z a s i ę to w i e l u l u d z i o m , i to z m n i e j w a ż n y c h p o w o d ó w . S p r a w ę t ę z r e s z t ą pozostawiam do r o z s t r z y g n i ę c i a s a m y m c z y t e l n i k o m , m o j a r e l a c j a p r z e d s t a w i a I k ó w , l u d z i g ó r , i i c h w a l k ę o p r z e t r w a n i e " , (s. 2). K s i ą ż k a Ikowie ludzie gór p o k a z u j e k u l t u r ę g ó r s k i e g o p l e m i e n i a a f r y k a ń s k i e ­ go, ż y j ą c e g o n a g r a n i c y p o m i ę d z y K e n i ą a U g a n d ą p o s ł u g u j ą c e g o s i ę r z a d k i m n a ' C z a r n y m L ą d z i e j ę z y k i e m iketot >. I k o w i e b y l i w i e l o k r o t n i e n a m a w i a n i p r z e z Ugan­ dy j s k i e c z y n n i k i r z ą d o w e , k t ó r y m a d m i n i s t r a c y j n i e podlegali, do opuszczenia z a ­ s i e d l a n y c h p r z e z siebie z i e m . U w a ż a n o b o w i e m , ż e n a t y c h g ó r s k i c h o b s z a r a c h , gdzie p a n u j e w i e c z n a susza, t r u d n o s i ę w y ż y w i ć i po l u d z k u e g z y s t o w a ć . J e d n a k ż e „ I k o w i e , ż y j ą c y w s w o j e j s k a l i s t e j g ó r s k i e j fortecy, t r a k t u j ą g ó r y j a k o w y ł ą c z n ą w ł a s n o ś ć . L u d z i e i g ó r y n a l e ż ą do siebie i s ą ze s o b ą z w i ą z a n i w s p o s ó b n i e r o z e r ­ w a l n y . [...] I k o w i e bez g ó r n i e b y l i b y I k a m i , podobnie j a k g ó r y bez I k ó w (...) I w s p ó ł i s t n i e j ą t a k , g ó r y i I k o w i e , z l e w a j ą c s i ę w j e d n ą c a ł o ś ć " (s. 18). N a ż y c i e z a r a b i a j ą g a r n c a r s t w e m i ... g r a b i e ż ą . G ł ó w n y m i c h z a j ę c i e m , j a k t w i e r d z i autor,, jest j e d n a k s t a ł e p o s z u k i w a n i e ż y w n o ś c i . W o r g a n i z a c j i p l e m i e n n e j nie m a j ą w ł a d z y c e n t r a l n e j a n i ś r o d k ó w p r z y m u s u , ale z a w s z e t r z y m a j ą s i ę r a z e m . С. M . T u r n ­ bull starał s i ę u c z e s t n i c z y ć w ż y c i u I k ó w , p r z y g l ą d a j ą c s i ę d o k ł a d n i e i c h codzien­ n y m z a c h o w a n i o m . P o c z ą t k o w o n i e a k c e p t o w a n o jego o b e c n o ś c i , co p r z e j a w i a ł o , się z ich strony z ł o ś l i w o ś c i ą , k r a d z i e ż ą , d r w i n ą , i r o n i ą ; kiedy jednak został p r z y ­ j ę t y spokojnie m ó g ł p r o w a d z i ć swoje obserwacje. Bycie z n i m i o z n a c z a ł o d l a . T u r n b u l l a p o z n a n i e n i e d o s t a t k ó w i k ł o p o t ó w I k ó w n a w ł a s n e j s k ó r z e i dlatego b y ł ; p ó ź n i e j n a z y w a n y p r z e z n i c h ikebamem, c z y l i p r z y j a c i e l e m I k ó w . K s i ą ż k a jest w i e r n ą r e l a c j ą С . M . T u r n b u l l a z p o b y t u w A f r y c e w ś r ó d m a ł e j ' s p o ł e c z n o ś c i p l e m i e n n e j . C e l e m a u t o r a jest zbadanie, w j a k i s p o s ó b p o w s t a j ą s p e ­ c y f i c z n e s y s t e m y s p o ł e c z n e i j a k i e s ą i c h s k u t k i . W y c h o d z i on z z a ł o ż e n i a , ż e „ j e d ­ n y m z c e l ó w antropologii jest o d k r y w a n i e p o d s t a w o w y c h z a s a d o r g a n i z a c j i s p o ł e c z ­ n e j , t o t e ż m a ł e g r u p y s p o ł e c z n e i d e a l n i e s i ę do tego n a d a j ą , a i m b a r d z i e j s ą odosobnione, t y m l e p i e j " (s. 11). C h o d z i m u przede w s z y s t k i m o o d k r y c i e t y c h z a s a d i z a p r e z e n t o w a n i e i c h w r e l a c j i do c y w i l i z o w a n e g o ś w i a t a . W b a d a n i a c h s w y c h autor k s i ą ż k i z a s t o s o w a ł ( n a z w a n ą p r z e z siebie) „ m e t o d ę o b i e k t y w n e j o b - , s e r w a c j i " . J e d n a k ż e c z y t a j ą c t ę l e k t u r ę m o ż n a spostrzec, ż e tego o b i e k t y w i z m u T u r n b u l l nie z a c h o w u j e . Jego z d a n i e m „ w s z e l k i e opisy i n n y c h l u d z i , innego s p o - . sobu ż y c i a m u s z ą b y ć do p e w n e g o s t o p n i a s u b i e k t y w n e , z w ł a s z c z a j e ś l i — j a k : w p r z y p a d k u antropologa — b i e r z e s i ę w t y m ż y c i u u d z i a ł " (s. 9). P r z y c z y n ę , p o w s t a w a n i a o k r e ś l o n y c h z a c h o w a ń T u r n b u l l upatruje jednostronnie w t r u d n y c h w a r u n k a c h z e w n ę t r z n y c h . N i e w n i k a w i s t o t ę z a o b s e r w o w a n y c h p r z e z siebie z j a - . w i s k i dlatego w n i o s k i , k t ó r e w y c i ą g a z p o c z y n i o n y c h b a d a ń , s ą n i e p e ł n e . N i e - 1 J e s t to j ę z y k , k t ó r y m w innych częściach Afryki. posługują s i ę w A f r y c e t y l k o I k o w i e . N i e jest znanym �250 RECENZJE w y k o r z y s t u j e i n f o r m a t o r ó w s t a r s z y c h w i e k i e m , aby d o k ł a d n i e j p o z n a ć histerię I k ó w . U w a ż a , ż e u z y s k a n i e m a t e r i a ł u tego t y p u b y ł o b y bardzo t r u d n e , g d y ż I k o ­ w i e s ą s k r y c i , t a j e m n i c z y , nie l u b i ą w s p o m i n a ć i k ł a m i ą . N i e m n i e j j e d n a k „ p r z e ­ t r w a ł y p o z o s t a ł o ś c i d a w n y c h z w y c z a j ó w , t r a d y c j i i w i e r z e ń I k ó w oraz i c h w ł a s n y c h , u s t n y c h p r z e k a z ó w " (s. 234). A u t o r o w i z a r z u c i ć m o ż n a , ż e w tej k s i ą ż c e zbyt m a ł o o t y m m ó w i , nie p o k a z u j ą c w c a ł o ś c i tego, co u d a ł o m u s i ę d o w i e d z i e ć o p r z e ­ s z ł o ś c i badanego p l e m i e n i a . P o d e j m u j ą c p r a c ę b a d a w c z ą n a d I k a m i autor z d a j e sobie s p r a w ę , ż e : „ j e d n y m z n a j t r u d n i e j s z y c h z a d a ń antropologa p r a c u j ą c e g o w t e r e n i e jest n a w i ą z a n i e dob­ rych i przyjaznych s t o s u n k ó w z ludźmi, w ś r ó d których będzie mieszkał, a nieprzy­ c h y l n e n a s t a w i e n i e z p e w n o ś c i ą nie u ł a t w i m u p o z y s k a n i e i c h ż y c z l i w o ś c i " (s. 11). M y ś l ę , że T u r n b u l l o w i u d a ł o się p o r o z u m i e ć z I k a m i , ale w n i o s k i i komentarze i c h z a c h o w a ń nie s ą w y r a z e m i c h z r o z u m i e n i a . W sposobie p r o w a d z e n i a b a d a ń p r z y p o m i n a on nieco B r o n i s ł a w a M a l i n o w s k i e g o , k t ó r y s z c z e g ó l n i e i s t o t n ą u w a g ę p r z y k ł a d a ł do o d p o w i e d n i c h w a r u n k ó w d l a e t n o g r a f i c z n e j p r a c y t e r e n o w e j . Z a ­ r ó w n o M a l i n o w s k i , j a k i T u r n b u l l r o z u m i e l i to j a k o c a ł k o w i t e n i e m a l o d c i ę c i e s i ę od t o w a r z y s t w a b i a ł y c h l u d z i i m o ż l i w i e n a j b l i ż s z y k o n t a k t z t u b y l c a m i , co w r z e ­ c z y w i s t o ś c i m o ż n a o s i ą g n ą ć o b o z u j ą c w d a n y c h ( w y b r a n y c h p r z e z siebie) w i o s ­ k a c h *. M a l i n o w s k i p r o p o n o w a ł , a b y b a d a n i e m o b j ą ć c a ł o ś ć k u l t u r y p l e m i e n n e j w e w s z y s t k i c h j e j a s p e k t a c h i „ p e w n a logiczna z a w a r t o ś ć i r o z s ą d e k o b o w i ą z u j ą c e w o b r ę b i e k a ż d e g o a s p e k t u k u l t u r y p r o w a d z i ć r ó w n i e ż b ę d ą do p o w i ą z a n i a i c h w j e d n ą z w a r t ą c a ł o ś ć " T u r n b u l l a n a l o g i c z n i e odbiera k u l t u r ę p l e m i e n n ą , c h c ą c j e d n o c z e ś n i e p o k a z a ć z a s a d y t w o r z e n i a o r g a n i z a c j i s p o ł e c z n e j w odniesieniu do s p o ł e c z n o ś c i c y w i l i z o w a n e j . Jego k s i ą ż k a pokazuje, w j a k i s p o s ó b byt o k r e ś l a ś w i a d o m o ś ć , p r z y c z y m byt r o z u m i a n y jest j a k o s f e r a w a r u n k ó w z e w n ę t r z n y c h , m a t e r i a l n y c h . T u r n b u l l daje p r z e w a g ę w a r t o ś c i u j ą c y m s ą d o m o c z ł o w i e k u n a d rozumieniem konkretnego c z ł o w i e k a . W i d z i przede w s z y s t k i m z ł e strony I k ó w , u w a ż a j ą c , ż e , j e ś l i i s t n i e j e j a k a ś z a s a d n i c z a c e c h a l u d z k a , to jest n i ą z a k ł a m a n i e " (s. 21). P l e m i ę to p o k a z u j e w i c h c e l a c h i z a d a n i a c h , p r z y c z y m n i e s p r a w d z a , czy w y n i k a j ą one z tego, k i m jest c z ł o w i e k w i c h w ł a s n y m r o z u m i e n i u . Neguje h u m a ­ nitarne w a r t o ś c i ś w i a t a I k ó w : „ w p o r ó w n a n i u z l u d ź m i z w i e r z ę t a w y p a d a j ą lepiej i m o ż e m y u n i c h z n a l e ź ć d u ż o w i ę c e j o w y c h c e c h l u d z k i c h n i ż u I k ó w " (s. 20). R o z p a t r u j e i c h w k o n t e k ś c i e p r z y j ę t e g o p r z e z siebie s y s t e m u p r z e t r w a n i a . J e s t to p r z y c z y n ą u n i e m o ż l i w i a j ą c ą m u w ł a ś c i w e , w e d ł u g mnie, zorientowanie się, c z y m te w a r t o ś c i s ą d l a s a m y c h I k ó w i w j a k i s p o s ó b t k w i ą w i c h k u l t u r z e . P r z y z n a ć t r z e b a , ż e autor c z y n i w y s i ł e k , by to z a p r e z e n t o w a ć , ale dostosowuje t a m t ą r z e ­ c z y w i s t o ś ć (to z n a c z y I k ó w ) do s w o i c h k o n s t r u k c j i m y ś l o w y c h , co m o ż e b u d z i ć z a s t r z e ż e n i a . С. M . T u r n b u l l b a d a j ą c specyficzne f o r m y ż y c i a I k ó w , n a r z u c o n e — j a k t w i e r d z i — p r z e z w a r u n k i z e w n ę t r z n e , dostrzega, ż e , „ I k o w i e w y z b y l i s i ę w s z e l ­ k i c h z b ę d n y c h o b c i ą ż e ń — m a m t u n a m y ś l i w ł a ś n i e te « i s t o t n e » w a r t o ś c i , j a k r o ­ d z i n a , w s p ó ł p r a c a , w i a r a , m i ł o ś ć , n a d z i e j a [...] — z tego prostego powodu, ż e w i c h s y t u a c j i w a r t o ś c i te u t r u d n i a ł y p r z e t r w a n i e " (s. 236). Z d a n i e m a u t o r a s y s t e m p r z e ­ t r w a n i a jest w t e j s p o ł e c z n o ś c i n a j i s t o t n i e j s z y w f o r m o w a n i u i c h m o d e l u ś w i a t a . T o z n a c z y w s z e l k i e p r z e j a w y ż y c i a — ż y c i a s p o ł e c z n e g o i w s z y s t k i e g o , co m o ż e s i ę n a nie s k ł a d a ć . S y s t e m t e n o b j a w i a s i ę u I k ó w t y m , ż e „ w t y m s z c z e g ó l n y m spo­ ł e c z e ń s t w i e istnieje p r ó c z j ę z y k a jedyna w s p ó l n a w a r t o ś ć , k t ó r e j I k o w i e t r z y m a j ą s i ę k u r c z o w o , a m i a n o w i c i e ngag, ż y w n o ś ć [...]. W a r t o ś ć t ę j a s n o o k r e ś l a j ą s a m i I k o w i e w codziennych rozmowach, w zasadach b ę d ą c y c h p o d s t a w ą m y ś l i i c z y n ó w . J e s t to j e d y n e k r y t e r i u m , j a k i m m i e r z ą dobro i z ł o , s ł u s z n o ś ć i b r a k s ł u s z n o ś c i " г Por. B . M a l i n o w s k i , " W a r s z a w a 1981. T a m ż e , s. 34. 3 Argonauci Zachodniego Pacyfiku, [w:] Dzieła, t. 3, �RECENZJE 251 (s. 109). W y d a j e m i s i ę , ż e T u r n b u l l u o g ó l n i a s w o j e s ą d y m i e r z ą c w s z y s t k o , co •dotyczy I k ó w , w k a t e g o r i a c h e k o n o m i c z n y c h . C z y m o ż e to b y ć p r a w d z i w e i p e ł n e s p o j r z e n i e antropologa? C z y w t a k i m w y p a d k u , nie u w z g l ę d n i a j ą c r ó ż n i c w w i ­ dzeniu ś w i a t a przez B i a ł y c h i Czarnych, m o ż n a w y d a w a ć o I k a c h takie s ą d y ? A u t o r z a p o m i n a p r z y tej o k a z j i o ł a c i ń s k i m s t w i e r d z e n i u , ż e Вопит est quod omnia appetunt, c z y l i d o b r e m jest to, czego w s z y s c y p r a g n ą , c z y nie n a l e ż a ł o w i ę c z a ­ s t a n o w i ć s i ę g ł ę b i e j n a d p o j ę c i a m i dobra i z ł a w k u l t u r z e I k ó w ? M o ż e w ł a ś n i e w t e d y k o ń c o w e w n i o s k i b y ł y b y c i e k a w s z e i b a r d z i e j m o ż l i w e do p r z y j ę c i a . Ikowie są „produktem postępu", jak u w a ż a Turnbull, „zmiana, jaka w nich z a s z ł a , b y ł a w y n i k i e m w k r o c z e n i a c y w i l i z a c j i do A f r y k i " (s. 235) i w s z y s c y , j a k s ą d z i , zmierzamy w t y m s a m y m k i e r u n k u — za w s z e l k ą c e n ę p r z e t r w a ć . Autor n i e m ó w i w s w o j e j k s i ą ż c e , j a k a c y w i l i z a c j a o d c i s n ę ł a s w o j e p i ę t n o n a I k a c h . J e s t to w k o ń c u s p o ł e c z n o ś ć o d i z o l o w a n a od ś w i a t a . M ó w i ą c w t e n s p o s ó b jest n i e k o n ­ s e k w e n t n y w s t o s u n k u do w c z e ś n i e j s z y c h , w ł a s n y c h w y w o d ó w , ż e p r z e d e w s z y ­ s t k i m w a r u n k i z e w n ę t r z n e ( n i e d o s t ę p n o ś ć t e r e n u , c i ą g ł a susza) k s z t a ł t u j ą z a c h o ­ w a n i a i c h a r a k t e r tej s p o ł e c z n o ś c i . C z y w s z y s c y z m i e r z a m y w t y m s a m y m k i e ­ r u n k u co I k o w i e ? N a l e ż a ł o b y s i ę z a s t a n o w i ć , czy p r z e d s t a w i o n a p r z e z T u r n b u l l a p r a w d a o I k a c h jest p r z e z nas do p r z y j ę c i a . N i e m n i e j j e d n a k w p e w n y m s t o p n i u m o ż n a się z nim zgodzić. C z ł o w i e k o w i jako w ł a ś c i w e m u t w ó r c y kultury p o w a ż n i e zagraża alienacja jako konsekwencja przewagi kategorii „mieć" nad „być" — k o n ­ sekwencja nastawienia konsumpcyjnego w s p ó ł c z e s n e j kultury. J e d n y m z zasad­ n i c z y c h ź r ó d e ł t y c h z a g r o ż e ń jest z a p e w n e p r ó b a oddzielenia k u l t u r y od r e l i g i i i r e d u k c j i j e j do z a c h o w a ń czysto p s y c h o l o g i c z n y c h . С. M . T u r n b u l l nie p o d k r e ś l a w a g i d u c h o w e j k u l t u r y I k ó w t w i e r d z ą c , ż e w i e ­ rzenia religijne p o d p o r z ą d k o w a n e są t a k ż e systemowi przetrwania. Nie w y r a ż a j ą oni w i a r y w p r a k t y k a c h religijnych, r y t u a l n y c h czy o b r z ę d o w y c h . P r z e j a w i a j ą s i ę o n e w e w s p ó l n y c h p o g l ą d a c h n a ż y c i e . U w a ż a m , ż e nie m a p r a w d z i w e j k u l t u r y b e z w ą t k ó w r e l i g i j n y c h , j e ś l i n a t o m i a s t s i ę j e w y e l i m i n u j e , p o w r a c a j ą w postaci pseudoreligijnej. C h ę ć p r z e t r w a n i a , w o l a ż y c i a ( c h o ć j e d n a k autor n i e w y j a ś n i a , j a k i m a j ą one s e n s d l a I k ó w ) p r z y p o r z ą d k o w a n e w e d ł u g T u r n b u l l a s y s t e m o w i , nie o d w z o r o w u j ą w p e ł n i p r a w d z i w y c h p o s t a w c z ł o w i e k a . D a w n o t e m u p o w i e d z i a n o j u ż , ż e nie s a m y m c h l e b e m ż y j e c z ł o w i e k . . . O s o b a , k t ó r a p r z e s t a j e m i e ć potrzeby d u c h o w e , z a ­ t r a c a w ł a s n e c z ł o w i e c z e ń s t w o , staje s i ę m a s z y n ą bez u c z u ć i s u m i e n i a . T u r n b u l l m ó w i o systemie p r z e t r w a n i a w sensie biologicznym. T a k i p u n k t widzenia nie p r z e k o n y w u j e , bo z a s p o k a j a n i e t y l k o tego r o d z a j u potrzeb p r o w a d z i do r e g r e s u k u l ­ t u r y . W y d a j e m i s i ę , ż e w p r e z e n t o w a n e j k s i ą ż c e a u t o r ocenia I k ó w p r z y k ł a d a j ą c w ł a s n e n o r m y i j e d n o c z e ś n i e nie u w z g l ę d n i a , ż e w „ k a ż d e j k u l t u r z e w a r t o ś c i s ą n i e c o r ó ż n e , l u d z i e d ą ż ą do r ó ż n y c h c e l ó w , k i e r u j ą s i ę r ó ż n y m i i m p u l s a m i , t ę s k n i ą za różnymi formami szczęścia" . 4 С. M . T u r n b u l l g ł o s i p o g l ą d , ż e „ I k o w i e u c z ą nas, ż e c z ł o w i e k m o ż e s t r a c i ć c h ę ć do d o k o n y w a n i a w y b o r u " (s. 236). J e s t to niezgodne z k o n s y t u c j ą c z ł o w i e k a : t e n k t o nie d o k o n u j e w y b o r u , t e ż w y b o r u m u s i d o k o n a ć ; b r a k d e c y z j i jest d e c y z j ą n a b r a k w y b o r u . M o ż n a w i ę c p r z y p u s z c z a ć , ż e u I k ó w d z i a ł a j ą t y l k o proste m e ­ c h a n i z m y — w a l k a o ż y c i e i p r z e t r w a n i e . A u t o r a j e d n a k nie s t a ć n a s ł o w a w y ­ j a ś n i e n i a , dlaczego s a m y m I k o m t a k n a t y m p r z e r w a n i u z a l e ż y — c z y c h o d z i i m 0 z a c h o w a n i e g a t u n k u ? S t w i e r d z a n a t o m i a s t , ż e „ c z ł o w i e k odarty ze w s z y s t k i e g o , co z b ę d n e ( m y ś l i t u o I k a c h ) , u k a z u j e s i ę w s w o j e j n a g i e j , p i e r w o t n e j p o s t a c i 1 w s p o s ó b r ó w n i e p i e r w o t n y w a l c z y o p r z e t r w a n i e " (s. 20). Z a s t a n a w i a j ą c e jest to n a ile, p r z y tego t y p u b a d a n i a c h , m a m y p r a w o w y c i ą g a ć t a k o g ó l e w n i o s k i i j a k dalece m o ż e m y b y ć przekonani o ich p r a w d z i w o ś c i . W y d a j e m i s i ę bowiem, że 4 Tamże, s. 35. �252 RECENZJE T u r n b u l l p o z b a w i a I k ó w i c h d u c h o w e j a u t o n o m i i , co jest niedopuszczalne. „ I k o w i e w y r z e k l i s i ę wszelkiego zbytku w i m i ę indywidualnego przetrwania i w rezultacie p r z e t r w a ł o p l e m i ę bez ż y c i a , bez n a m i ę t n o ś c i i bez c z ł o w i e c z e ń s t w a " (s. 236). N i e s ą d z ę , by s a m i I k o w i e mogli z g o d z i ć s i ę z t a k i m p o g l ą d e m . M o ż e w i ę c n a l e ż y o d w r ó c i ć s y t u a c j ę , ż e to w ł a ś n i e s a m С . M . T u r n b u l l jest k o n s u m p c j o n i s t ą i m a p r z e d s o b ą f a t a l i s t y c z n ą w i z j ę ś w i a t a ? W e ź m y n p . pod u w a g ę fakt, ż e s k o r o I k o m p r o p o n o w a n o lepsze ziemie do z a s i e d l e n i a , a m i m o to p o s t a n o w i l i n a t y c h s t a ­ r y c h , „ w ł a s n y c h " p o z o s t a ć , to w ł a ś n i e w t y m m o m e n c i e o c o ś innego i m c h o d z i ł o . M i m o j e d n a k k o n t r o w e r s j i , k t ó r e w e d ł u g m n i e b u d z i t a k s i ą ż k a , w a r t o do n i e j z a j r z e ć i p r z e c z y t a ć . P o r u s z a ona o p i s a m i z ż y c i a I k ó w — j e s t r e k o n s t r u k c j ą i c h codziennych czynności. Wnosi i n t e r e s u j ą c y p o g l ą d na s p r a w ę b a d a ń empirycznych w terenie. P o k a z u j e c i e k a w e w ą t k i z ż y c i a p l e m i o n af try k a ń s k i c h . Z a w i e r a m a ł y s ł o w n i k w y r a ż e ń i z w r o t ó w w j ę z y k u iketot, k t ó r y o p r a c o w a ł С. M . T u r n b u l l podczas s w o i c h b a d a ń . J e s t j e d n o c z e ś n i e d o b r ą l e k t u r ą u z u p e ł n i a j ą c ą w p o z n a w a ­ niu kultury s p o ł e c z e ń s t w plemiennych. Maria LOU TAYLOR, Mourning dress. A costume and social history, Idékowska L o n d o n 1983, ss. 327, r y e . 160. W angielskiej kostiumologii u k a z a ł o s i ę wiele monografii z a g a d n i e ń s z c z e g ó ł o ­ w y c h p o ś w i ę c o n y c h np. u b i o r o m z a w o d o w y m , s p o r t o w y m , w e s e l n y m , d z i e c i n n y m c z y b i e l i ź n i e . T a obszerna k s i ą ż k a , n a p i s a n a p r z e z e t n o g r a f k ę , w y c h o d z i z n a c z n i e p o z a opis ż a ł o b n e j garderoby. A u t o r k a r o z p o c z y n a od p r z e d s t a w i e n i a rytuałów i funkcji s p o ł e c z n y c h p o g r z e b ó w w Europie. Interesuje s i ę przy t y m z a r ó w n o ikonografią, jak przepisami przeciwzbytkowymi i wzmiankami archiwalnymi o ce­ n a c h p o g r z e b ó w . Z n a l a z ł a ona n a j s t a r s z e dane o p o g r z e b a c h z X I I w. i s z c z e g ó ł o ­ w e p r z e p i s y co do sposobu i c h o d p r a w i a n i a z X V w . D o tego t e m a t u w r a c a u k a ­ z u j ą c stroje ż a ł o b n e s p r z e d X V I I w . N a o g ó ł s t r o j e te b y ł y b i a ł e l u b c z a r n e , n i e ­ k i e d y ł ą c z o n o te d w a k o l o r y . O b s z e r n y m a t e r i a ł i k o n o g r a f i c z n y z o k r e s u od X I V do X V I w . a u t o r k a u z u p e ł n i a l i c z n y m i opisami. . N a s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j e r o z d z i a ł I I , w k t ó r y m r o z w a ż a ona s y t u a c j ę s p o ł e c z n ą w d o w y n a c a ł y m ś w i e c i e . P r z y t a c z a z n a n e r a c z e j i n f o r m a c j e o p o ł o ż e n i u w d ó w w I n d i a c h i m n i e j znane — z C z a r n e j A f r y k i i I r a n u . S t a r a s i ę p r z y t y m d o p r o w a d z i ć do u o g ó l n i e ń . D o t a k i c h n a l e ż y np. ustalenie k o n i e c z n o ś c i odczekiwania w d o w y z p o w t ó r n y c h zamążpójścierrt przez ściśle o k r e ś l o n y w e wszystkich kulturach europejskich i pozaeuropejskich okres. B o g a t s z y m a t e r i a ł k o s t i u m o l o g i c z n y pochodzi dopiero z c z t e r e c h o s t a t n i c h s t u ­ leci. T u a u t o r k a p r z e d s t a w i a j u ż r ó ż n e etapy ż a ł o b y i p ó ź n i e j s z e j p ó ł ż a ł o b y w r ó ż ­ n y c h k r ę g a c h s p o ł e c z n y c h od d w o r ó w k r ó l e w s k i c h do w i e ś n i a k ó w i g ó r n i k ó w . W y l i c z a ona t a k ż e r o d z a j e t k a n i n o d z i e ż o w y c h i w e l o n ó w . I c h n a z w y o p r a c o w a ł a w kilkudziesięciu -hasłach s ł o w n i k o w y c h . P r z y k ł a d y s t r o p ó w żałobnych pochodzą p r z e w a ż n i e z Wielkiej Brytanii, k r a j ó w Europy Zachodniej i A m e r y k i . Bardziej f r a g m e n t a r y c z n e dane p o c h o d z ą z F i n l a n d i i c z y P o l s k i . O k r e s 1800-1910 z o s t a ł p o t r a k t o w a n y szeroko ze w z g l ę d u n a z n a c z n y p r z y r o s t z a c h o w a n y c h zabytków m u z e a l n y c h , ikonografii, z w ł a s z c z a z a ś fotografii, c z a s o p i s m p o ś w i ę c o n y c h m o d z i e i i n n y c h ź r ó d e ł p i s a n y c h . W t y m okresie w n i e k t ó r y c h k r a j a c h , j a k n p . w A n g l i i , i s t n i a ł a s p e c j a l n a p r o d u k c j a t k a n i n p r z e z n a c z o n y c h do s z y c i a u b i o r ó w ż a ł o b n y c h oraz d o d a t k ó w do n i c h . Z tego o k r e s u a u t o r c e u d a ł o s i ę z e b r a ć sporo i n f o r m a c j i o s k r o m n y c h oznakach ż a ł o b y w ubiorach robotniczych, g ó r n i c z y c h czy c h ł o p s k i c h n i e k t ó r y c h k r a j ó w e u r o p e j s k i c h . U w a ż a ona, ż e po 1910 r . t r a d y c j e n o s z e n i a ż a ł o b y �253 RECENZJE p r z e z o k r e ś l o n y okres i w p r z e p i s a n y z w y c z a j e m s p o s ó b z a ł a m a ł a s i ę . O p i s u j e ona, j a k w p o p r z e d n i c h o k r e s a c h , r ó ż n e t y p y o f i c j a l n y c h p r z y n a j s k r o m n i e j s z y c h p o g r z e b ó w . B r a k j e d n a k ustalonego t y p u u b i o r ó w , a ż a ł o b ę w coraz w i ę k s z y m stop­ n i u r e d u k u j e s i ę do n i e w i e l k i c h oznak. Osobne r o z d z i a ł y z o s t a ł y p o ś w i ę c o n e z a g a d n i e n i o m b i ż u t e r i i i k o l o r o m ż a ł o b y . W t y c h r o z d z i a ł a c h a u t o r k a u k a z u j e n a j w i ę c e j m a t e r i a ł u etnograficznego z r ó ż n y c h c z ę ś c i ś w i a t a . D o ż a ł o b n e g o s t r o j u nie m o ż n a b y ł o z w y k l e n o s i ć b i ż u t e r i i , a j e d y ­ nie s p e c j a l n i e w y k o n a n e w t y m c e l u ozdoby. B a r d z i e j i n t e r e s u j ą c e s ą k o l o r y ż a ­ ł o b y . W n i e k t ó r y c h k u l t u r a c h b y ł a t y m k o l o r e m c z e r w i e ń c z y b ł ę k i t . C z ę ś c i e j spo­ t y k a się białą żałobę tak w A z j i , j a k w E u r o p i e u d a w n y c h S ł o w i a n , w Estonii czy n a W ę g r z e c h . C z e r ń r o z p o w s z e c h n i a s i ę s t o s u n k o w o p ó ź n o . M o n o g r a f i a ta m a d u ż e z n a c z e n i e n i e t y l k o d l a h i s t o r i i u b i o r ó w różnych w a r s t w s p o ł e c z n y c h t a k w E u r o p i e , j a k i etnografii egzotycznej, l e c z przede w s z y ­ stkim dla historii m e n t a l n o ś c i . S p o s ó b chowania z m a r ł y c h i okazywania p a m i ę c i o n i c h jest ś c i ś l e z w i ą z a n y z k u l t u r ą d u c h o w ą i s p o ł e c z n ą k a ż d e j w i ę k s z e j g r u p y ludności. Irena Turnan � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3bccffe4f86a982fedd711e78f4fe332.pdf 6430971a1f26ac08d73a0b7632805de6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3418 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3204 Title A name given to the resource Kronika VII-IX 1980 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1, s.62 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R О N 10—13 V I I w Żywcu t r w a ! F e s t i ­ w a l F o l k l o r u Górali P o l s k i c h , którego laureaci wzięli udział we wrzośniowym Międzynar. F e s t i w a l u F o l k l o r u Z i e m Górskich. * 22 V I I — w W o l s z t y n i e I V Spot­ k a n i a F o l k l o r y s t y c z n o w o j . zielonogórs­ kiego. Spośród zespołów biorących udział w przoglądzio n a uwagę zasługuje zespół Tomasza Spychały z Dąbrówki. V I I — B u k o w i n a Tatrzańska. X I V Sabałowe B a j a n i a . N i e przyznano I n a g r o d y w k a t . śpiewaków. Wśród ga­ wędziarzy n a g r o d y I o t r z y m a l i Helena K a r k o s z k a (Łapsze Niżne) i Stanisław K u r e k (Konina). W grupie instrumen­ talistów nagr. I o t r z y m a l i : Tadeusz Szostak (Kośne H a m r y ) , Władysław Stefaniak (Leśnica), Franciszek K u r z e j a (Zabrzeże), Andrzej Lasek (Skrzypnica). Nagrodzono młodych wykonawców: A r t u r a Czecha z J u r k o w a (śpiew) i A n ­ drzeja L a s k a (gawęda). Nagr. specjalną M i n . K u l t u r y i Sztu­ k i o t r z y m a l i : Stanisława Górkiewicz, za grę n a skrzypcach i Stanisław Cho­ waniec, gawędziarz. * V I I — Rzeszów, Oświatowy F e s t i ­ wal Polonijnych zespołów folklorys­ tycznych. * 3—10 V I I I — Wisła, Maków P o d h . , Szczyrk, Żywiec — X V I I Tydzioń K u l ­ t u r y B e s k i d z k i e j , z udziałem zespołów nie t y l k o b e s k i d z k i c h (?). Z o r g . m . i n . wystawę rzeźby l u d . B e s k i d u Śląskiego. * 31 V I I I — 7 I X — Zakopane, T a ­ trzańska Jesień, zakończona k o n c e r t e m laureatów X I I I Międzynar. F e s t i w a l u F o l k l o r u Z i e m Górskich. Międzynar. j u r y p o d przew. p i o f . R o m a n a Reinfussa przyznało „złote c i u p a g i " zespołom: i m . B a r t u s i a O b r o c h t y z Zakopanego (w k a t . zospołów a u t e n t y c z n y c h ) , Coros у danzas de m u r c i a z H i s z p a n i i i Gurnbar z Z S R R (w k a t . f o l k l o r u opracowa­ nego a r t y s t . ) , M r a d i s a n z Czechosło­ wacji (w k a t . f o l k l o r u stylizowanego). „Srebrno c i u p a g i " otrzymały zes­ poły: Górali Czadockich z Brzeźnicy k . Żty^ania ( k a t . zesp. auten.), Sędzioly z Żywca ( k a t . zesp. o p r a ć ) , U n i v e r s i d a d de Gaud'ilajara z M e k s y k u i Reprezentac} j n y Zespół Pieśni i Tańca z Buł­ g a r i i (kat. zesp. s t y l i z . ) . N i e przyznano nagi ód w k a t . f o l k l o r u rekonstruowa­ nego. Podczas Jesieni o t w a r t o stałą eks­ pozycję e e r a m i k i podhalańskiej oraz 62 К А 1980 VII - I X , I m p r e z y folklorystyczne i regionalne I warsztat garncarski w chałupie Stanis­ ława Gąsienicy Sobczaka i Wojciecha Łukaszczyka (zbudowanej n a przełomie X V I I I i X I X w.). * 13 i U I X — N o w a Słupia, X I V D y m a r k i Świętokrzyskie — pokaz daw­ nego w y t o p u r u d y . I m p r e z i e t o w a r z y ­ szyły w y s t a w y , m . i n . S z t u k i l u d . Kielec­ czyzny. mentów muzycznych, zorganizowaną przez M u z e u m w Żywcu i T o w . Miłośni­ ków Z i e m i Żywieckiej. * 16 V I I — Łowicz, Muzeum Naro­ dowe oddział w Łowiczu. Wystawa t k a n i n i obrazów H e n r y k a Burzyńskie­ go zorg. w 50-lecie twórczości. M i n i s t e r K u l t u r y i S z t u k i wystosował l i s t g r a t u ­ lacyjny. * 20, 21 I X — Kraków. V I I I Ogólpolskie i V Międzynarodowe T a r g i Sztu­ k i Ludowej. J a k co r o k u k i e r m a s z o w i t o w a r z y ­ szyły pokazy m o d y opartej n a wzorach l u d o w y c h , występy kapel, inaugurujący imprezę „ w i a n e k " dzieci k r a k o w s k i c h . Z d a n i e m niektórych, kiermasz zawiódł oozekiwania — n i e l i c z n y c h twórców l u d o w y c h z d o m i n o w a l i handlarze i rze­ mieślnicy. W y s t a w a — oferta Coopexim—Ce­ pelia piezentowała n a b y w c o m zagra­ n i c z n y m w y r o b y kilkudziesięciu spóldz. cepeliowskich. Zorganizowano również w y s t a w y towarzyszące, m . i n . lalek re­ g i o n a l n y c h , rzeźby F r a n c i s z k a P a l k i , rzeźby Józefa W r o n y , f o t o g r a f i i A d a m a Bujaka. 16 V I I — Warszawa. W Starej K o r d e g a r d z i e o t w a r t o wystawę „Zwy­ cięskie d r o g i i b r a t e r s t w o b r o n i " . * V I I — Tuchola. Z okazji D n i Bo­ rów T u c h o l s k i c h zorg. wystawę twór­ czości l u d . N a uwagę zasługują d o m i ­ nujące n a w y s t a w i e h a f t y . W miesiącach l e t n i c h w k r a j u or­ ganizowano liczne j a r m a r k i folklorys­ tyczne — n i e k i e d y mające z f o l k l o r e m bardzo niewiele wspólnego. W l i p c u odbyły się m . i n . j a r m a r k i w kaszubskim Parku Etnograficznym we W d z y d z a c h i w B y t o w i e , w s i e r p n i u — w Częstochowie — j a r m a r k j u r a j s k i i Węgorzewie — kiermasz rękodzieła i sztuki ludowoj. * Wystawy i konkursy 11—13 V I I — R a d o m . Z o k a z j i o t w a r c i a skansenu, w którym zgroma­ dzono kilkadziesiąt u l i — od najstar­ szych, z X V I I I w . , dłubanych, po wspólczosnc, f i g u r a l n e — odbyła się sesja bwtniczo-pszczelarska, na której refe­ r a t y wygłosili m . i n . prof, d r Józef Gajok i d r Stefan Rosiński. * 12 V I I - w z a b y t k o w y m spichrzu na terenie ^ l u z c u m Wsi R a d o m s k i e j o t w a r t o wystuwę prac k o n k u r s o w y c h „ Ż y c i e i twórczość J a n a Kochanowskiego w rzeźbie i m a i . l u d . n a szkle". 15 V I I — Warszawa. Państwowe Muzeum Etnograficzne, wystawa ze zbiorów m u z e u m p n . K w i a t y i twórczość l u d . , w g scenariusza Teresy A m b r o żewiez. 11 V I I — Żywieo. O t w a r t o w y s t a wę p o k o n k u r s i e n a budowę l u d . i n s t r u ­ J u r y p o d przew. B a r b a r y Zagórnoj-Tężyckiej przyznało n a g r o d y : za m a i . olejne Józefowi Oprychałowi z M i k l a ezowic i J a n o w i K a w e c k i e m u z G r o n i k a , za rzeźbę w drzewie Jarosławowi F u r gale z P o l w i c y , za rzeźbę w g l i n i e Czes­ ławowi Ambrożkiewiczowi i Z y g f r y d o w i Gajewskiemu z Urzędowa-Bęczyna. W dziedzinie t k a c t w a a r t y s t . n a g r o d y uzys­ kały J a n i n a B u r a c z y k z K o r y c i n a , jej córka R o m u a l d a Puzanowska i w n u c z k a L u c y n a Puzanowska z Marchelówki (bia­ łostockie). * * V I I — R a d o m . M u z e u m Okręgowe elesponowało kobietce i t k a n i n y ze zbio­ rów r o d z i n y K u l c z y c k i c h przekazsnych M n z e u m Tatrzańskiemu w Zakopanem. 6 V I I I — Warszawa. Stara K o r d e ­ garda. O t w a r t o piękną wystawę obrazów n a szkle A d a m a Słowińskiego. W y d a n o i l u s t r o w a n y k a t a l o g ze wstępem A . Jac­ kowskiego. 15 V I I I — Warszawa, Muzeum Etnograficzne. W y s t a w a węgierskiej sztu­ k i n a i w n e j ze zbiorów M u z e u m Węgiers­ k i c h Artystów N a i w n y c h w Keczkemet. * s V I I I — Kraków, galeria „Mille­ n i u m " . W y s t a w a obrazów na szkle B r o ­ nisława Bednarza, K r z y s z t o f a O k o n i a , A n n y Pitoń, Piotra P i o t r o w s k i e g o i Wła­ dysława W a l c z a k a . * 9 I X — Warszawa, galeria „Ce­ p e l i i " na u l . R u t k o w s k i o g o . P o k o n k u r ­ sowa w y s t a w a wieńców dożynkowych w o j . warszawskiego. * �30 I X — Iłża, П о т K u l t u r y . Wys­ tawa p n . Ceramika l u d o w a i l a l k a ar­ t y s t y c z n a w trzydziostoleciu spółdzielni „Chałupnik" w Iłży. 30 I X — Warszawa, M u z e u m E t n o ­ graficzne. O t w a r t o wystawę p n . D a w n e l\sz.v.elarstwo. I X — Inowrocław, M u z e u m K u j a w . Wystawa kujawskiej sztuki ludowej. I X — Warszawa, M u z e u m A z j i i P a c y f i k u . W y s t a w a współczesnego l u d . m a l a r s t w a indyjskiego — B o n g a l u , B i łiaru i O r i s y ze zbiorów m u z e u m i ko­ lekcji p r y w a t n y c h . U M V I I — w K a t o w i c a c h odbyła się I I Ogólnopolska W y s t a w a K o n k u r s o w a A m a t o r s k i e j P l a s t y k i „Sport w sztuce". W y s t a w y amatorów * S 16 I X — Warszawa, M u z e u m E t n o ­ graficzne. W y s t a w a m a l a r s t w a naiwnego r. Solontiname ( N i k a r a g u a ) . M A R W y s t a w y międzywojewódzkie, sta­ nowiące I I etap Triennale P l a s t y k i Nie­ profesjonalnej , zorganizowano: V I I — w Częstochowie ( w o j . biels­ kie, częstochowskie, k a t o w i c k i e , kie­ leckie, k r a k o w s k i e , nowosądeckie i tar­ nowskie), V I I — w Olsztynie (białostockie, łomżyńskie, ostrołęckie, suwalskie, olsz­ tyńskie), I X — w P o z n a n i u (bydgoskie, t o ­ ruńskie, włocławskie, płockie, poznań­ skie), I X — w Szczecinie (gdańskie, go­ rzowskie, koszalińskie, słupskie, szcze­ cińskie). I E S SUMMARY • OF C z e s ł a w R o b o t y c k i — T H E C H A I N OF H A P P I N E S S A HALF CENTURY LATER L e t t e r s f r o m heaven, as well as lettors of the c h a i n of hap­ piness, w h i c h for centuries have been c i r c u l a t i n g i n E u r o p e , belong t o tho w o r l d of folklore. T h e same i n t e r n a l s t r u c t u r e , tho i n c l u d o d prayers a n d i n v o c a t i o n s , and belief i n the u n i f y i n g f u n c t i o n of the c h a i n , t h e y a l l f o r m t h e fragments of t h e m y t h i c v i s i o n o f t h o w o r l d understood as a continuous a n d purposeful whole. P u n i s h e m e n t for b r e a k i n g the c h a i n a n d prize for i t s c o n t i n u a t i o n are m a n i f e s t a t i o n of tho o l d belief t h a t r i g h t re­ sults from r i g h t and w r o n g is always punished. I n t e n t i o n s , images, a n d convictions of the w r i t e r s f o r m the u n w r i t t e n contents of t h o lotters t h a t are so essontial due t o the more fact o f t h o i r c o p y i n g b y thousands of people. I t was J a n Stanisław Bystroń w h o i n 1938 p u b l i s h e d a collection of letters of tho c h a i n of happiness a n d since t h e n a wavo of lottors have boon r e t u r n i n g every years. Tho analysis of 205 letters collected b y tho a u t h o r of the article i n t h e years 1976—79 enables t o d i s t i n g u i s h s i x v a r i a n t s of the same i n t e r n a l s t r u c t u r e , throe of w h i c h aro various forms of the chain of liappincss of St. A n t h o n y . The three other v a r i a n t s are games (for c h i l d r e n , l o r g i r l s , a n d t o g a i n m o n e y ) . I n t h e a u t h o r ' s o p i n i o n , the phenomenon of w r i t i n g letters w i l l pass, i n accordance w i t h the rules of c u l t u r e , f r o m the w o r l d of adults to t h e w o r l d of c h i l d r e n ' s play. E w a K o r u l s k a — T R A N S F O R M A T I O N S OF THE AESTHETIC PATTERNS — PATTERNS, OPINIONS, MODELS Aesthetic predilections are shaped under the influence of various factors: observation, studies, a n d i n h e r i t e d customs. T h e y are m a n i f e s t a t i o n of n o t o n l y aesthetic needs b u t also social ones l i k e prestige. Patterns of b e h a v i o u r characterising members of a g i v e n social g r o u u are consciously or i n s t i n c t i v e l y realised. Tho aesthetic predilections aro revealed i n a way of embellishing (he nearest h u m a n e n v i r o n m e n t , m a i n l y the house interior. Inne I X — K i e l c e , Ogólnopolska W y s t a ­ w a P l a s t y k i Nieprofesjonalnej spółdziel­ czości mieszkaniowej, towarzysząca Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej. Wydano i l . katalog. VII —- L u b l i n . Rozstrzygnięto IX l i t e r a c k i k o n k u r s i m - J a n a Pocka, z udziałem 67 twórców. W dziedzinie poezji I nagr. nie p r z y z n a n o , I I o t r z y ­ mała H a n k a N o w o b i e l s k a z Białki T a r z a i i s k i e j (nowosądeckie), w dziale p r o z y I nagr. uzyskała W a n d a Cubertow a z R a b y Wyżnej (nowosądecki). Р Е З Ю М Е ARTICLES The analysis of house furnishings i n the t w o villages i n t h e W h i t e Wilderness enabled t o define t h e r e l a t i o n s h i p of the i n h a b i t a n t s t o t r a d i t i o n a l , as w e l l as c o n t e m p o r a r y p a t t e r n s . The r e c o s t r u c t i o n of the o b l i g a t o r y p a t t e r n s of t h o house f u r n i ­ shings helped t o d i s t i n g u i s h three essential t y p o s : the t y p e referring t o t r a d i t i o n a l forms, contemporary i n t e r i o r basing on t h e up-to-date designs, a n d t h e i n t e r m e d i a t e f o r m (the m o s t common) characterised b y m i x i n g elements of the new as w e l l as the o l d aesthetics. Existence of various p a t t e r n s a t a t i m e when l i f e c o n d i t i o n s q u i c k l y change, causes a chaotic a n d heterogenous w a y of fur­ n i s h i n g the c o n t e m p o r a r y v i l l a g e house i n t e r i o r . The village aims a t c u l t u r a l a s s i m i l a t i o n w i t h the t o w n , practicably w i t h a c e r t a i n circle of a t o w n c u l t u r e ( t h a t of groups o f people of peasants' a n d workers' o r i g i n ) , a n d among newly b u i l t , expensive houses ono m a y notice the r e a l i z a t i o n of the p a t t e r n of the u n i ­ fied, t o w n - v i l l a g e c u l t u r e , w i t h the observance of c e r t a i n specific predilections and fashions. Anna Świątkowska WICZ COSTUME — EMBROIDERY IN THE ŁO­ I n the Łowicz region, a l l girls a n d w o m e n occupied t h e m ­ selves w i t h e m b r o i d e r i n g t i l l tho W o r l d W a r T w o . The develop­ m e n t of e m b r o i d e r y , modest a t the very outset, bogan i n the 1830s when t h e a g r i c u l t u r a l reform ( i n t r o d u c t i o n of the r e n t a l system) i m p r o v e d the economic s i t u a t i o n of the village. O n l y the v i s i b l e p irts of t h o costume were embroidered. A t t h e beginning, t h o so-called ,.Polish s o w i n g " was applied, a n d i t was followed later b y cross embroidery a n d p l a i n o m b r o i dery. G r a d u a l l y , c o l o u r i n g and ornaments t h a t were trans­ f o r m i n g together w i t h the change of a general costume design, were being enriched. N e w designs, i n v e n t e d b y t a l e n t e d ombroiderossos, were popularised a t church feasts w h e n whole parishes gathered i n t h e place of w o r s h i p . There s t i l l a i o m a n y w o m e n i n the region w h o occupy themselves w i t h e m b r o i d e r i n g b u t t h e i r w o r k is being done on t h e Cepelia order. The a r t i c l e is based on the analysis of a r i c h collection of e x h i b i t s i n Museum i n Łowicz. 63 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d7aea93888a792f92ac799ac4fae4af.pdf 1d8a19403b9e625cfb7f23a92caaf854 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3421 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3206 Title A name given to the resource Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.66 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI 9 ROK XXXVI • 1981 • Nr 2 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W W A R S Z A W A K R A K Ó W . G D A f l S K ZAKŁAD N A R O D O W Y I M I E N I A OSSOLIŃSKICH, W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ A K A D E M I I NAUK �CONTENS E t h n o g r a p h y . E t h n o l o g y . A n t h r o p o l o g y o f culture. F o l k l o r e . W h a t are t h e y a n d where do t h e y lead' (Responses t o t h e poll). Ludwik Stomma Claude Levi-Strauss About The the poll on ethnography current prospects of . ethnology . . 67 . (article reprint) 68 69 E d w a r d Pietraszek Anna Kutrzeba-Pojnarowa 69 Zbigniew 70 Ludwik Benedyktowicz Stomma Ryszard 71 73 Tomicki Małkowska 74 Tadeusz Chrzanowski 75 Krystyna Leszek Dzięgiel 75 Zofia Sokolewicz 77 Zbigniew Jasiewicz 79 Mieczysław Porębski 80 A n n a Szałapak T h e i n t e r i o r o f a v i l l a g e house as t h e source of knowledge o n the aesthetical outlooks of i t s users Jarosław К . Wójcik The 82 Small Museum of J a n Bernaaiewicz in 91 Jaworzn ia Jan Samek Zbigniew Ryszard Benedyktowicz Brykowski The signal Leopold At o n the sculptures i n Targoszyce Schmidt, Volkekunet in Óeterreich 109 112 t h e c e n t e n n i a l o f t h e first P o l i s h e t h n o g r a ­ phical e x h i b i t i o n i n Kołomyja 117 C H R O N I C A L X 1 8 8 0 - I I I 1981 123 ВПДШАВТ O F A B T I C L E S 126 РЕЗЮМЕ !27 R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . macz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i ezowa, Anna Kunczyńska-Iracka, Jan Krzysztof Makulski, Jerzy Łoziński, R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . macz.). Sekretarz redakcji — E w a Korulska. Redaktor techniczny — Halina Tłumaczenia — P i o t r P a s z M e w i c z (ang.) i N a t a l i a Stasińska (ros.). graficzny — J a n Swiderski Żelechowska. Serwis foto­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15405cafc9bf3268cd3efc360322cb3a.pdf 386b157537e15804b924d72b498dad24 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4691 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4355 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25 z.4; s.192-194 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Aleksander Jackowski Po 25 latach — o przedmiocie badań Roman Reinfuss Przebrania w widowiskach czesne przeobrażenia Jan Dormán Moje uwagi i spostrzeżenia ludowych 195 i ich współ­ 203 na marginesie imprezy „Herody" 217 Magdalena Kroh Przemiany obrzędowości dorocznej we wsi Chyżówki 231 Andrzej Krasnowolski Antoni Toborowicz a sztuka ludowa 251 KRONIKA SUMMARY РЕЗЮМЕ Na 258 OF A R T I C L E S . , stronie 259 260 t y t u ł o w e j : Adam i Ewa, rzeźba w drewnie. Toborowicz. Fot. Andrzej Krasnowolski Wyk. Antoni �NSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKAD EAAII N A U K •ROK XXV • 1 9 7 1 • NR 4 polska sztuka ludowa Г W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, K R A K Ó W WYDAWNICTWO G D A N S К POLSKIEJ A K A D E M I I NAUK �W i n . ^>9ЛМ ({•вши R E D A G U J E ZESPÓŁ: Aleksander Jadkowskd (red. nacz.), Jadwiga Jamuszfciewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n cziyńska-Iracfca, Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Romtan Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — Witold Kaliński. Redaktor tech­ niczny — Halina Żelechowska. Układ graficzny — J a ­ dwiga Jarnuszkiewiczowa. Tłumaczenia — Doris Ronowicz (ang.) i Natalia Stasińska (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, War­ szawa- ul. Długa 28, tel. 31 32 71, wewn. 20 lufo 84. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e8293db80b78b1ce5e25affb187cac7.pdf 00dd93b6b5edd24270e22492bec201fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3408 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3195 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.160-169 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I R E C M . G R O N F O R S , Ethnic Praca Mniejszości skimi Cyganami Miniorities E N and Deviance. The Relationship etniczne a dewiacje. Stosunki i policją między wersje r o z p r a w y doktorskiej w y k o n a n e j skróconą w L o n d o n School of J between Finnish Gypsies E and the Police, Zasadnicze r o z w a ż a n i a , fiń­ z o s t a ł a wydana j a k o pierwsza z serii socjologii prawa U n i w e r s y t e t u H e l s i ń s k i e g o . Stanowi Z stanowiące H e l s i n k i 1979, s. 159 podsumowanie owych p o g l ą d ó w , w celu ujawnienia, u p r z e d z e ń j a k i m i kieruje się policja w swojej praey, p o p r z e d z i ł y szerokie r o z w a ż a n i a o charakterze socjologicznym na t e m a t przestępczych skłonności mniejszości Economics and P o l i t i c a l Science. Opuszczone f r a g m e n t y z o s t a ł y e t n i c z n y c h w U S A , K a n a d z i e i N o w e j Z e l a n d i i . N a p' dstawio wcześniej wybranych Gypsies opublikowano jako (Kricawe waśnie Blood Feuding rodowe wśród Cyganów among Finnish autor fińskich). M a t e r i a ł y do recenzowanej t u , n i e z w y k ł o rzetelnej, godnej u w a g i i cennej pracy, z o s t a ł y zebrane podczas t r w a j ą c y c h dwa studiów mielizny kryminologiczno-socjologicznych dotychczas stosowanych motod ujawnia badań oiaz n i e p e w n o ś ć i powiel z c h o w n o ś ć w n i o s k ó w . R o z d z i a ł ten ś w i a d c z y o znacznej w i e d z y a u t o r a a t a k ż e o jego k r y t y c y z m i e . Trzeba kontakt t u jeszcze d o d a ć , że Gronfois pizcz t r z y l a t a p r a c o w a ł na N o w e j z o k . 1 0 % C y g a n ó w f i ń s k i c h , który-eh l i c z b ę szacuje na ok. 6 t y s . Zelandii j a k o p o l i c y j n y k u r a t o r nieletnich i jogo wiedza o t a m ­ lata badań ankietowo-terenowych. Autor miał stały Część z n i c h p r z e b y w a czasowo w Szwecji i w ś r ó d n i c h r ó w n i e ż tejszych stosunkach a u t o r p r o w a d z i ł badania. G ł ó w n i e j e d n a k k o n t a k t o w a ł się z Cy­ pochodzi z w ł a s n e g o d o ś w i a d c z e n i a . s p o ł e c z n y c h oraz p r z e s t ę p c z o ś c i Maorysów g a n a m i o s i a d ł y m i w Helsinkach, ż y j ą c y m i w ś r ó d b i a ł e g o otocze­ Wielo k r y t y c z n y c h uwag s f o r m u ł o w a ł autor na t e m a t wnios­ nia, w c h o d z ą c y c h z n i m w stałe, k o n t a k t y i , o c z y w i ś c i e , k o n f l i k t y . k ó w z dotychczasowych b a d a ń nad p r z e s t ę p c z o ś c i ą g r u p m n i e j ­ Cyganie f i ń s c y przeszli, j a k w y j a ś n i a a u t o r , w ostatnich latach s z o ś c i o w y c h . U z n a ł , że p r z y p i s y w a n i e m n i e j s z o ś c i o m w z m o ż o n e j s z y b k i stosunkowo proces adaptacji do w a r u n k ó w życia miejskie­ agresywności, go. S t a l i się ze z b i o r o w o ś c i p r z e s t ę p s t w n i ż w grupie l u d n o ś c i d o m i n u j ą c e j , jest „wiejskiej'' i wędrownej, miejską i o s i a d ł ą . Praca w p e w n y m s t o p n i u stara się o d p o w i e d z i e ć pytanie j a k owo zmiany kontaktów z władzą stylu życia wpłynęły na na charakter (w t y m w y p a d k u r e p r e z e n t o w a n ą przez znacznie n i e z b y t rzetelnego większej skłonności przeprowadzania do popełniania wynikiem b a d a ń . Przede w s z y s t k i m chodzi t u , zdaniem Gronforsa, o b ł ę d y b ę d ą c e w y n i k i e m n i e m a l w y ł ą c z n e g o bazowania na s t a t y s t y k a c h . Z pozoru s ą one obiek­ p o l i c j ę ) , w j a k i s p o s ó b k o n t a k t y to z a l e ż ą o d u t r w a l o n y c h stereo­ tywnym t y p ó w , w j a k i m stopniu konflikty, k t ó r e powstają przy o b e j m u j ą s p o ł e c z n e g o k o n t e k s t u , nio s ą zatem w stanie w y j a ś n i ć okazji ź r ó d ł o m b a d a w c z y m , lecz wielce j e d n o s t r o n n y m . k o n t a k t ó w są s k u t k i e m n i e z n a j o m o ś c i k u l t u r y C y g a n ó w przez źródeł b i a ł y c h , a w j a k i m są t o k o n f l i k t y w ł a ś c i w o tego r o d z a j u prze­ -ckonomicznej mianom. m n i e j s z o ś c i e t n i c z n y c h powoduje u t r w a l a n i e w ł a ś n i e t a k i c h stereo­ Trzeba t u p o d k r e ś l i ć znaczne dokonania metodyczne auto­ typów przestępczości. z Wyrugowanie badań j a k ten mówiący nad perspektywy Nie przestępczością społeczno- przedstawicieli o większej a g r e s y w n o ś c i t y c h grup. ra. N i e ł a t w a praca p o w i o d ł a się m i ę d z y i n n y m i dlatego, że u d a ł o Ł a t w o w o p a r c i u o s t a t y s t y k i k r e o w a ć t a k i e p o j ę c i a niby-socjo- m u się n a w i ą z a ć tego t y p u k o n t a k t z Cyganami, k t ó r y p o z w a l a ł logiczne j a k „ s u b k u l t u r y p r z e m o c y " . A wystarczy na uzyskanie wiarygodnego m a t e r i a ł u oraz u m o ż l i w i a ł w y k o r z y ­ k i l k a s p o s t r z e ż e ń a m e r y k a ń s k i c h i b r y t y j s k i c h badaczy, b y spra­ stanie i n f o r m a t o r ó w j a k o swoistych e k s p e r t ó w . J a k się d o w i a d u ­ w y nio w y g l ą d a ł y j u ż t a k prosto. O t ó ż n p . rzetelnie przeprowa­ przytoczyć badań, kontrolował dzone badania d o w i o d ł y , że ok. 75% p o l i c j a n t ó w na siebie uogólnienia. U S A m a uprzedzenia rasowe. Stwierdzono t a k ż e w y r a ź n y nacisk D z i ę k i tej w s p ó ł p r a c y , ale pizede w s z y s t k i m d z i ę k i w y k o r z y s t a ­ s p o ł e c z n y zo strony d o m i n u j ą c e j g r u p y b i a ł y c h na p o l i c j ę b y w n i u metody intensywnych b a d a ń uczestniczących, otrzymaliśmy o k r e ś l o n y s p o s ó b t r a k t o w a ć M u r z y n ó w , co m a i s t o t n y w p ł y w jemy autor zgodnie z konsultował sug3stiami z nimi dokonywane wyniki przez p r a c ę n a ś w i e t l a j ą c ą p r o b l e m y wielostronnie i o b i e k t y w n i e . W i ­ np. na d z i m y ja.sno sposoby d z i a ł a n i a policji wobec C y g a n ó w i rozumio- s p o s ó b t e ż nie w s p o m n i e ć o s ą d a c h z d o m i n o w a n y c h przez b i a ł y c h , m y jo p e ł n i e j z n a j ą c p o g l ą d y jej przedstawicieli na wiełe zjawisk k t ó r z y r ó w n i e ż m a j ą w znacznym procencie uprzedzenia s p o ł e c z n y c h . Z drugiej s t r o n y poznajemy a przestępczość Cyga­ n ó w na tle ich p r z e k o n a ń , i c h stosunku do p o l i c j i i jej d z i a ł a l ­ n o ś c i , na t l o k u l t u r y z b i o r o w o ś c i izolowanej w społeczeństwie kwalifikację czynów (problem o b r o n y Południu przede w s z y s t k i m o ogólnej tendencji własnej!). piecznych i a s p o ł e c z n y c h jednostek. Daje to o k r e ś l o n e n o w i ą jodynie kolejnych pozycji w statystykach, wienia zjawiska s p o ł e c z n e j frustracji, rzucone dotychczasowe badania p r z e s t ę p c z o ś c i Cyganów miały jedno­ s t r o n n y charakter. Ustalenia o p i e r a ł y się na sądowy-ch i p o l i c y j ­ zarówno przez p o l i c j ę j a k i s p o ł e c z n o ś ć b i a ł y c h , M u r z y n ó w j a k o niebez­ widoczne w s t a t y s t y k a c h . Czy zatem bez szerokiego lecz rasowe, uznawania f i ń s k i m . W ten s p o s ó b wszelkie zachowania dewiacyjne nie sta­ s ą na s k o m p l i k o w a n e t ł o zjawisk s p o ł e c z n y c h . J a k się w y d a j e Nie skutki, przedsta­ j a k i e j p o d l e g a j ą na o g ó ł m n i e j s z o ś c i , w y w o ł u j ą c e g o m i ę d z y i n n y m i stany agresji, m o ż n a f o r m u ł o w a ć w n i o s k i na t e m a t „ s k ł o n n o ś c i " do p r z e s t ę p s t w lub innej g r u p y ludzkiej? J a k ż e inaczej w świetle tej podobnej n y c h s t a t y s t y k a c h bez p r ó b y w n i k n i ę c i a w owo, t a k i n t e r e s u j ą c e k r y t y k i w y g l ą d a j ą statystyki mówiące o czterokrotnie większej autora omawianej pracy, t ł o s p o ł e c z n e . przestępczości Pomoc p o l i c j i , j a k ą o t r z y m a ł Gronfors, p o z w o l i ł a m u na zapoznanie się z a k t a m i spraw (za 1975 r o k ) , w k t ó r o Oy-ganio b y l i zamieszani b ą d ź j a k o sprawcy bądź jako ofiary. Przede w s z y s t k i m jednak m i a ł a u t o r m o ż l i w o ś ć przeprowadzenia wy­ w i a d ó w z 55 p o l i c j a n t a m i na t e m a t z n a j o m o ś c i pr/.oz nich k u l ­ tury Cyganów, na „ p r o b l e m " 160 a zwłaszcza cygański. poglądów przedstawicieli piawa Murzynów na Południu USA w porównaniu z zamieszkującymi tam białymi. O c z y w i ś c i e , obszerno r o z w a ż a n i a o p r z e s t ę p c z o ś c i M u r z y n ó w , I n d i a n czy M a o r y s ó w z pozoru m o g ą w y d a w a ć się odległo od za­ sadniczego t e m a t u pracy. T y l k o z pozoru, bo autor przekonuje nas, że m i m o w y r a ź n y c h r ó ż n i e w s y t u a c j i s p o ł e c z n e j p o s z c z e g ó l ­ n y c h m n i e j s z o ś c i , ł ą c z ą je istotne p o d o b i e ń s t w a . T u n a l e ż a ł o b y pizedo w s z y s t k i m p o d k r e ś l i ć że, wszystkie one p o l n i ą r o l ę „ k o z i a �ofiarnego" z a r ó w n o dla s p o ł e c z e ń s t w a , w k t ó r y m żyją jak i dla Owa podejrzliwość policji prowadzi wręcz do takich skraj policji, instytucji stojącej na s t r a ż y p r z y w i l e j ó w populacji do­ n o ś c i , jak interpretowanie minującej. „ e f e k t u " ich p r z e s t ę p c z y c h skłonności. I tak np. fakt, iż Cyganie Analizie organizacji i struktury policji fińskiej p o ś w i ę c o n y szeregu z w y c z a j ó w c y g a ń s k i c h jako z a m i e s z k u j ą z reguły na parterze b l o k ó w miejskich, interpre­ jest kolejny rozdział, nie mniej od innych i n t e r e s u j ą c y . W skró­ towany towej, ale w y c z e r p u j ą c e j formie autor zapoznaje nas z zakresom p o k ą t n y m handlem w ó d k ą . Stroje c y g a ń s k i c h kobiet — zdaniem jej u p r a w n i e ń , analizuje przepisy i m o ż l i w o ś c i ich interpretacji, policji —• są w ł a ś n i e takie (bardzo sute, wielowarstwowo) a t a k ż e daje p o g l ą d na ogólno tendencje, któro „ k r e u j ą i ograni­ tego, że doskonale n a d a j ą się do ukrywania skradzionych przed- czają n i o t ó w itd. F a k t y c z n a wiedza o kulturze C y g a n ó w — władzę policji". Analiza pochodzenia i wykształcenia funkcjonariuszy policji ujawnia nam wiole istotnych cech toj zbiorowości, t ł u m a c z y takie a nie inne reakcje jednostek, podbu­ jest jako z w i ą z a n y z ich p r z e s t ę p c z y m zajęciem — dla­ nawet wśród policyjnych n i b y - e k s p e r t ó w w tej dziedzinie — wydaje się minimalna. dowuje wnioski oparte na innego rodzaju m a t e r i a ł a c h . Twierdzi Z kolei analiza stosunku C y g a n ó w do policji i jej metod, np. autor, że daje się z a u w a ż y ć w y r a ź n a korelacja m i ę d z y wy­ ujawnia, że zdają sobie oni s p r a w ę z u p r z e d z e ń jakie ma policja k s z t a ł c e n i e m , wiekiem a „ ł a g o d n o ś c i ą " lub „ s u r o w o ś c i ą " funkcjo­ i niebezpieczeństw nariusza bardziej zaszczuci i bezradni w obliczu n a d u ż y ć w ł a d z y przez funkcjo­ wykształceniom nariuszy policji. Bez w ą t p i e n i a wiele p r z e s t ę p s t w dokonywanych i m ł o d o ś c i ą pojawia się „ t w a r d o ś ć " w obejściu z Cyganami. przez C y g a n ó w (np. opór w ł a d z y ) wiąże się z ich l ę k i e m i n i e w i a r ą 1 wobec Cyganów. Funkcjonariusze starsi w y k s z t a ł c e n i są wyrozumiali, wraz z n i ż s z y m i Ogólna opinia autora o policji fińskiej, jogo zdaniem korzyst­ uznaniem. J a k każda Cyganie c z ę s t o czują się w bestronnośó policji. Autor, co w y r a ź n i e podkreśla, nio miał na celu „ w y b i e l a n i a " nie wyróżniającej się stopniem tolerancji i d y s c y p l i n ą p r a w n ą , nia ma nic w s p ó l n e g o ze zdawkowym stąil p ł y n ą c y c h . C y g a n ó w . Dokonywano przoz nich p r z e s t ę p s t w a s ą faktem, lecz policja, twierdzi autor, również f i ń s k a , jest i n s t y t u c j ą społeczną poznanie quasi-militarną o charakterze niedemokratycznym, której posz­ głębi u p r z e d z e ń policji, jej podejrzliwości, skłania do twierdzenia, czególni członkowie poznanie że w ł a ś n i e w tym trzeba u p a t r y w a ć źródeł frustracji w p ł y w a j ą c e j na poziom przestępczości w ś r ó d C y g a n ó w . Nie istnieją natomiast poglądy na ż a d n e obiektywno to s ą tropione, problemy wąskie tywnych. Znajduje w jakiej i m a j ą s k ł o n n o ś ć do postaw konserwa­ prezentują s p o ł e c z n e i polityczne swoistej atmosfery, doskonałe uzasadnienie w prezentowanych przez p o l i c j a n t ó w p o g l ą d a c h , a zwłaszcza w metodach p o s t ę p o ­ uzasadnić pogląd, niż Finowie. Grónfors wania wobec C y g a n ó w . Są oni u w a ż a n i przoz ogół p o l i c j a n t ó w za jednostki a s p o ł e c z n e , z natury swej skłonne do p r z e s t ę p c z e g o dowody, któro m o g ł y b y że Cyganie są bardziej agresywni, bardziej s k ł o n n i do p r z e s t ę p s t w szczęśliwie unika n i e b e z p i e c z e ń s t w a uprzywilejo­ wania C y g a n ó w —• w dokonywanych przez siebie analizach — trybu ż y c i a , ś w i a d o m i e i konsekwentnie izolujące się od reszty kosztem s p o ł e c z e ń s t w a ; z tego powodu powinny b y ć w szczególny sposób rzeczowa traktowane. Oznacza to, żo policja w swoich działaniach przeciw w sensie poruszenia wielu niekiedy d r a ż l i w y c h p r o b l e m ó w spo­ Cyganom przyjmuje zasadę totalnej podejrzliwości. K a ż d y Cy­ ł e c z n y c h , niemal w formie interwencyjnej, s k ł a n i a do twierdzenia, gan, k a ż d a grupa C y g a n ó w , podejrzana jest o intencję ł a m a n i a żo posiada ona poza walorami czysto naukowymi również istotne prawa. Nic więc dziwnego, że c y g a ń s k i e samochody walory są wielokrotnie częściej niż innych mieszkańców rewidowane Finlandii, policji. D z i ę k i temu praca wydajo i m a siłę przekonywania. diagnostyczno. Konstatując się obiektywna, R ó w n i e ż rozmach pracy, pewno nieprawidłowości w działaniu instytucji społecznej mającej na celu ochronę prawa w sklepach Cyganie o t r z y m u j ą specjalnych o p i e k u n ó w z grona i społecznego ł a d u , jednocześnie wskazuje na sposoby wyrugowa­ sprzedawców podzielana nia owych n i e p r a w i d ł o w o ś c i , co m o ż e p r z y c z y n i ć się do wyci­ przez niemal całe s p o ł e c z e ń s t w o fińskie, skupiająca się na Cy­ szenia k o n f l i k t ó w m i ę d z y c y g a ń s k ą mniejszością a s p o ł o c z e ń s t w e m ganach, wyraża się skutkiem tak w jednej z wypowiedzi sformu­ fińskim. itd. łowanej : „Jeżeli Podejrzliwość policji, zresztą się dobrze popatrzy, to zawsze coś się złego znajdzie". Znajduje się zatem sporo. Ryszard M A T T Т . S A L O , S H E T L A M . G . S A L O , The Kalderas Kanadyjskie Muzeum Narodowe in Eastern Canada, i Centrum B a d a ń nad K u l t u r ą T r a d y c y j n ą w y d a ł o w serii Mercury pracę, która nie­ w ą t p l i w i e zainteresuje c y g a n o l o g ó w а i p o z o s t a ł y m badaczom problematyki społecznej nie powinna b y ć o b o j ę t n a . Kełderasze we wschodniej Kanadzie to obszerne i całościowo studium tereno­ we izolowanej grupy, studium dokonano na podstawie wszech­ Kantor Mercury Series No 21, Ottawa 1977, ss. 273, i l . 24 zebrano podczas b a d a ń nad zbiorowościami c y g a ń s k i m i w Sta­ nach Zjednoczonych i w Finlandii. Znaczne trudności badawcze, o czym szeroko piszą autorzy, polegały iż na p r z e ł a m y w a n i u Cyganie stanowią grupę oporów w wypływających znacznym stopniu z faktu, izolowaną, nio m a j ą p u n k t ó w stycznych ze s p o ł e c z e ń s t w e m kanadyjskim, stronnej i długotrwałej obserwacji, ostrożne i w y w a ż o n e w opi­ są podejrzliwi w stosunku do obcych, lękają się policji, opinii sach, a j e d n o c z e ś n i e p a s j o n u j ą c e i dyskusyjne w konkluzjach. w ł a s n e j grupy, а przede wszystkim brak im motywacji do współ­ Autorzy przeprowadzili badania w ś r ó d C y g a n ó w K e ł d e r a s z a zamieszkujących w Toronto i Montrealu, a t a k ż e mniejszych o ś r o d k a c h miejskich. Przebadano ok. w innych 100 rodzin, d o k o n u j ą c w s t ę p n e j solekcji-wyboru i n f o r m a t o r ó w z ponad 500. pracy z badaczami. Trudności z o s t a ł y jednak p r z e ł a m a n e , badacze weszli w życic poznawanej zbiorowości, a efektem trwającej od 1973 do 1976 roku pracy jest prezentowane studium, które ma ambicjo wszech­ J ę z y k i e m b a d a ń b y l angielski, ale badacze znali również i posłu­ stronnego oświetlenia giwali się od czasu do czasu dialektem vlach, k t ó r y m poiozu- kanadyjskich ze szczepu K e ł d e r a s z a . m i e w a j ą się K e ł d e r a s z e . Studium otwierają kultury i ż y c i a — niezbyt społecznego Cyganów w istocie oryginalne, lecz Najistotniejsze, j a k się wydaje, informacje o badanej zbio­ konieczne —• r o z w a ż a n i a na temat d z i e j ó w C y g a n ó w , ich w ę d r ó w ­ rowości uzyskano u c z e s t n i c z ą c w jej ż y c i u . Dane p o r ó w n a w c z o ki z Indii na teren E u r o p y , charakteru j ę z y k o w e g o itp. O K e ł d e - 161 �raszach wiadomo, żo do X I X wieku mieszkali na terenie Rumunii i o d r ó ż n i a j ą go od wszystkich innych lurlzi. N a l e ż ą tu, dokladnio i ó w c z e s n y c h W ę g i e r w niewolniczej zależności, a s t a m t ą d roz­ omówione, przestrzenili się po Europie, by pod koniec tego wieku, ok. 1880 wanie się j ę z y k i e m , uznanie określonej organizacji społecznej, roku przez A n g l i ę przemieścić się do Ameryki. J ę z y k K e ł d e r a ­ posiadanie s z ó w — vlach, ma w y r a ź n e w p ł y w y r u m u ń s k i e i serbskie, a w K a ­ zespołu wizualnych z n a k ó w p r z y n a l e ż n o ś c i . W sumie rysuje się pochodzenie, pewnych uznanie cech charakterologicznych nadzie i U S A nabrał naleciałości angielskich. N a terenie A m e r y k i , obraz niezwykle zintegrowanej w t y m t a k ż e w K a n a d z i e , obok K e ł d e r a s z ó w m i e s z k a j ą również identyfikacji jednostki z grupą. Cyganie Maczwaja i Lowarzy. prawa grupowego, i posługi­ znajomość społeczności, o silnym stopniu W ogóle trzeba podkreślić, że problemy organizacji Co prawda Cyganie docierali na teren Ameryki Północnej spo­ łecznej i ustroju rodzinnego z n a l a z ł y w pracy szczególne miejsce. z g ł ó w n ą falą e m i g r a c y j n ą , lecz różnili się od innych e m i g r a n t ó w , Analizy zasad dziedziczenia s p o ł e c z n e g o , roli rodu (vitsa) i rodzi­ zwłaszcza tych ze wschodniej i p o ł u d n i o w e j E u r o p y zasadniczo. ny Dotarli bowiem na nowy teren całą grupą, z nienaruszoną organi­ p o k r e w i e ń s t w a , kontrola społeczna, p r z y w ó d z t w o — to zagad­ z a c j ą społeczną i s t r u k t u r ą r o d z i n n ą , z c a ł y m b a g a ż e m kultu­ nienia, które o m ó w i o n e z o s t a ł y najszerzej i j a k m o ż n a wnosić — rowym. Są w Nowym J o r k u , czy Montrealu tak samo zintegro­ rzetelnie. Dużo miejsca p o ś w i ę c o n o funkcjonowaniu s ą d u c y g a ń ­ wani w e w n ę t r z n i e j a k byliby w dowolnym miejscu w Europie. skiego (kris) i jego roli w pacyfikacji k o n f l i k t ó w w obrębie spo­ Po przybyciu do K a n a d y zajmowali się głównie handlom (tsera), problemy i zasady zawierania m a ł ż e ń s t w , system łeczności c y g a ń s k i e j . końmi wędrując po lokalnych jarmarkach, prowadzili również Sporo miejsca zajmuje analiza działalności gospodarczej K e ł ­ jarmarczne „lokale rozrywkowe", w k t ó r y c h głównie w r ó ż o n o , deraszów-, a w i ę c zagadnienie w o k ó ł którego n a g r o m a d z i ł o się produkowali wyroby miedziane. Zdarzało się nawet, że prowadzili najwięcej na spółkę, także z b i a ł y m i , farmy rolniczo-hodowlane. Z czasem nie tylko stosunek do dóbr materialnych, ale również ujawniono wędrówki szeroki zasięg prowadzonych przez nich interesów. Cyganów n a b r a ł y charakteru sezonowego, osiedlali wątpliwości a nawet nieporozumień. Omówiono tu się na dłużej w miastach p r o w a d z ą c po zmierzchu handlu k o ń m i Dalsze strony piacy to o m ó w i e n i e religii c y g a ń s k i e j . K e ł d e ­ rozmaite interesy, głównie w b r a n ż y rozrywkowej, a t a k ż e sa­ rasze s ą formalnie w większości katolikami. I c h religia — zdaniem mochodowej. Ok. 1940 roku osiedlili się na stale w g ł ó w n y c h a u t o r ó w — jest równie g ł ę b o k a jeśli chodzi o wiarę w i s t o t ę miastach K a n a d y . K r ą ż y w z w i ą z k u z tym o p o w i e ś ć wśród Cv- n a j w y ż s z ą , jak i sceptyczna wobec hierarchii kościelnej. Oczy­ g a n ó w , że jakiś Kełderasz m a t o w a ł podczas I wojny świal,. .vcj wiście, z danych przytoczonych potwierdza się jeszcze raz, iż życie b i a ł e m u , który z czasem został wysokim u i z ę d n i k i o m poli­ w wierzeniach K e ł d e r a s z ó w elementy magii ściśle p o w i ą z a n e są cyjnym i o d w d z i ę c z y ł się Cyganom zezwalając im na osiedlenie z pewnymi ostentacyjnymi oznakami pobożności się w miastach. w- pielgrzymkach, obchodzenie ś w i ą t dorocznych itp.). (uczestnictwo P o z y c j a s p o ł e c z n a C y g a n ó w w Kanadzie do d z i ś jest nie­ Interesująco zwykle niska, a w ankietach prowadzonych przez ośrodki ba­ gdzie o m ó w i o n o dania opinii p l a s u j ą się na n a j n i ż s z y m stopniu w skali p r e s t i ż u . kultury materialnej (pożywienie, o d z i e ż , budownictwo), a także Negatywny stereotyp Cygana przyniesiony przez rzesze emigran­ lozrywki. Zwłaszcza t ó w z Europy utrwalił się w X X wieku, w czym znaczne „ z a s ł u g i " informacje niekiedy zupełnie rewelacyjne i oryginalno na temat m i a ł y środki masowego przekazu. muzycznego i słownego folkloru K e ł d e r a s z ó w . Cyganie kanadyjscy m a j ą bardzo słabo kontakty z „ b i a ł y ­ Do wygląda zawartość pozostałych c y k ł ż y c i a Kełdeta.szów, pod t y m pracy dołączono ostatnim z;estaw tekstów pewne rozdziałów, zagadnienia terminem kryją (legendy się rodzinne, mi", g ł ó w n i e o charakterze handlowym. W c h o d z ą w s t y c z n o ś ć anegdoty, przysłowia, wspomnienia), głównie w j ę z y k u angiel­ 7. kupcami, pośrednikami, właścicielami ziemskimi, k o n t a k t u j ą skim, z pewnymi fragmentami po c y g a ń s k u . Walorom pracy s ą się t a k ż e z przedstawicielami systemu edukacyjnego, kościołów, fotografie pochodzące głównie z p o c z ą t k ó w X X wieku i m a j ą c e s ł u ż b y zdrowia i opieki s p o ł e c z n e j , policją i prywatnymi de­ znaczenie już historyczne. tektywami, z k t ó r y c h część w y s p e c j a l i z o w a ł a się nawet w proble­ Odkładając to rzetelne, niezwykle bogate w m a t e r i a ł fakto­ mach c y g a ń s k i c h , ucząc się podstaw języka i poznając obyczaje. graficzny studium, dające cenny materia! p o r ó w n a w c z y , stawiamy Nieco b i a ł y c h przeniknęło związki sobie pytanie w jakim stopniu odseparowana od s p o ł e c z e ń s t w a małżeńskie, bliższe kontakty m a j ą Cyganie z pewnymi grupami do grup c y g a ń s k i c h przez kanadyjskiego, utrzy-mująoa swoją odrębność k u l t u r o w ą i oby-- e m i g r a n t ó w : Wiochami, Po tugalczykami i Hindusami. czajow-ą grupa Kełderaszów- przetiwa zde.-zenie z e k s p a n s y w n ą Konflikty ze s p o ł e c z e ń s t w e m kanadyjskim i o d z ą się często w wyniku odmiennych o b y c z a j ó w . Np. istnieje problem trzy­ dniowych styp u r z ą d z a n y c h przez C y g a n ó w na cmentarzaoh cyw-ilizacją t e c h n i c z n ą . Autorzy uważają, że K e ł d e r a s z e posiadają znaczno zdol­ ności adaptacyjne, umieją, z a c h o w u j ą c swój charakter i s w o j ą i w kostnicach, na które n i e c h ę t n i e p a t r z ą w ł a d z e komunalne, k u l t u r ę , d o s t o s o w a ć się do w s p ó ł c z e s n o ś c i i żo cechy tej nie utracą k t ó r y m cmentarze podlegają. Służbo, zdrowia nie m o ż e sobie po­ t a k ż e w przyszłości, co pozwoli im p r z e t r w a ć . W y w o d y te, c h o ć radzić z Cyganami, k t ó r z y p r z e b y w a j ą c w szpitalu otaczają się poparte p r z y k ł a d a m i (np. niemal bezkonfliktowym całą rodziną, co dezorganizuje pracę. Podobnych sytuacji jest z w ę d r o w n e g o do osiadłego trybu życia) wy-dają się momentami więcej, zbyt optymistyczno. Autorzy, znawcy problematyki, widocznie wywołują objawiające one niejednokrotnie się zwłaszcza nastroje rasistowskie, w restauracjach, gdzie często od­ m a j ą przesłanki, które ułatwiają im spojrzenie optymistyczne, piszą autorzy o samo- cyzmu, m i ę d z y innymi bazując na wielu faktach przytoczonych mawia się o b s ł u g i w a n i a C y g a n ó w . Szeroko i niezwykle interesująco przejściem czytelnik m a prawo do pesymizmu, albo przynajmniej scepty­ okrcślaniu się C y g a n ó w K e ł d o r a s z a wobec białych i wobec innych w pracy. Życie pokaże czyje zdanie o k a z a ł o się słuszne. grup c y g a ń s k i c h . Wypunktowano w pracy szereg cech, które w przekonaniu samych K e ł d e r a s z ó w k o n s t y t u u j ą członka grupy 162 I Ryszard Kantor �Т . Н . Л L - l t . \ D I T U Y , Oyjmite and. K<tr«j in Iraq, Mosul 1979, ss. P u b l i k a c j a w y d a n a j'-st w j ę z y k u a r a b s k i m lecz posiada k i l k m t r o n i e o w o streszczenie angielskie. P o ś w i e c o n o j ą d w ó m n o i m i d y o z n y m g r u p o m z terenu f r a k u . S ą to stosunkowo nieliczi i " g r u p y — spis z 1976 r. podaje 5509 C y g a n ó w i 2500 K a r a j ó w . Obie g r u p y , aczkolwiek kultui-олуо podobne, w y k a z u j ą .sporo róż­ nie. A u t o r w y w o d z i jo obie z I n d i i . I t a k K a r a j o w i e w y e m i g r o ­ w a l i s t a m t ą d w pierwszej polowie V w i e k u za panowania Bahrama G u r u . Z okresom t y m c z ę s t o w i ą ż e się r ó w n i e ż wyjście z I n d i i C y g a n ó w . Ostatnia fala K a r a j ó w , p r z y b y ł a do I r a k u z t e r e n ó w i r a ń s k i c h , n o t o w a n a b y ł a po w i e k u X V I I I , foh n a z w ę a u t o r w y w o d z i od sturo/.oiv'j formy KauiuśTo, k t ó r ą z kolei w i ą ż e z K a ­ bulem. K a r a j o w i e p o s ł u g u j ą się j ę z y k i e m l u d ó w w otoczeniu k t ó r y c h przebywają a s y m p a t y z u j ą głównie z ludnością kurdyjską i częściowo z t u r e c k ą . Skoncentrowani są. przede w s z y s t k i m na p ó ł n o c y k r a j u , gdzie w k i l k u o k r ę g a c h mieszka ich 9 8 % . 1 r N a t o m i a s t Cyganie zachowali sw ój p i e r w o t n y j ę z y k , k t ó r y jest p e ł e n w p ł y w ó w perskich oraz i r a ń s k i c h . S ą o n i , podobnie j a k K a r a j o w i e wymieszani z l u d n o ś c i ą t u b y l c z ą , g ł ó w n i e z A r a ­ b a m i , K u r d a m i , Persami i T u r k a m i . Mocne poczucie t r a d y c j i pozwala jedna-k na zachowanie f u n d a m e n t a l n y c h cech i c h k u l ­ t u r y . Ż y j ą w rozproszeniu, podobnie j a k K a r a j o w i e , ale g r u p u j ą się g ł ó w n i e w p o ł u d n i o w y c h i c e n t r a l n y c h częściach k r a j u , gdzie jest ich ponad 8 7 % . Cygnnio na ogól s y m p a t y z u j ą z a r a b s k ą ludnością Iraku. A u t o r w y r ó ż n i a t r z y stadia osadniczo, charakterystyczne dla K a r a j ó w i C y g a n ó w . I t a k , o s i a d ł y c h jost d z i ś 8 6 , 7 % Cyga­ nów- oraz 7 9 % Ka.j'ajów; koczuje 7 % C y g a n ó w i 8,5% K a r a j ó w , D K N 1 S H A K V E Y . The. Пцрпея, Woyan-tim" 'intl after. Л Bat'sford , , K s i ą ż k a t a jest d e d y k o w a n a w s z y s t k i m w ę d r o w c o m ; d a w n y m , dzisiejszym i —• m a m n a d z i e j ę — p r z y s z ł y m " (ze Wstępu). Prezentowana p u b l i k a c j a jest b o g a t y m a l b u m e m foto­ graficznym opatrzonym oszczędnym komentarzem. Album s k o m p l e t o w a ł Denis H a r v e y zo z d j ę ć , k t ó r e sam w y k o n a ł p o d ­ czas w ę d r ó w k i z Cyganami, u z u p e ł n i a j ą c je a r c h i w a l n y m i foto­ g r a f i a m i , s i ę g a j ą c y m i k o ń c a wieku u b i e g ł e g o . A l b u m utrzymany w tonacji kolorystycznej starej f o t o g r a f i i jesl n i e z w y k l e b o g a t ą k r o m k ą ż y c i a C y g a n ó w i i n n y c h W ę ­ drowców Wysp Brytyjskich. A u l o r z C y g a n a m i z e t k n ą ł się w 1947 r. j a k o 20-letni m ł o ­ dzieniec. Zamieszka! AV wozie, k t ó r y sam w y r e m o n t o w a ł i o z d o b i ł . W ę d r u j ą c l a t a cało z Cyganami p o z n a ł d o s k o n a ł o i c h j ę z y k i zwy­ czaje. U t r z y m y w a ł się z r z e ź b i e n i a i prac snycerskich, a ż w k o ń c u z o s t a ł w y k ł a d o w c ą w West S u r r e y College o f A r t and Design. E f e k t e m jego wieloletnich k o n t a k t ó w z W ę d r o w c a m i jest sporo a r t y k u ł ó w zamieszczonych na ł a m a c h „ J o u r n a l of the G y p s y Loro Society", oraz m o n o g r a f i a w o z ó w c y g a ń s k i c h The English Gypxy Caravan . k t ó r e j jest w s p ó ł a u t o r e m " . 1 Wo w s t ę p i e do a l b u m u A u t o r pisze: „ Z a m i a r e m m o i m było zachowa'- w i z u a l n y zapis najlepszych c h w i l w ę d r o w n e g o ż y c i a w B r y t a n i i " . K s i ą ż k a jesl bardzo o s o b i s t y m przekazem, n i e m a l 1 Zob. rec. L . Melchior (w:) „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 1978, s. 204—265. XXII, 227 jeko s o m i - n o m a d ó w określa, się 3,6% C y g a n ó w i 12,5% K a r a j ó w . P r z y t y m 3/4 o s i a d ł y c h K a r a j ó w , to l u d n o ś ć z a m i e s z k a ł a , w miastach. S p o s ó b koczowania C y g a n ó w jest bardzo n i e r e g u l a r n y , na­ t o m i a s t K a r a j o w i e m a j ą ściśle o k r e ś l o n e okresy i k i e r u n k i m i ­ gracji sezonowej — k a ż d e g o l a t a u d a j ą się w tereny g ó r s k i e . Z a j ę c i a , z k t ó r y c h u t r z y m u j ą się obie g r u p y m o ż n a scharak­ teryzować jako: wykształcenia; prymitywne; sezonowe; nie w y m a g a j ą c e dziedziczne; zręczności nisko ani wartościowane przoz s p o ł e c z e ń s t w o dla k t ó r e g o s ą w y k o n y w a n e . Pewne z a w o d y s ą s z c z e g ó l n i e c h a r a k t e r y s t y c z n e dla Cy­ g a n ó w (taniec, ś p i e w ) . K a r a j o w i e n a t o m i a s t t r u d n i ą się z w ł a s z c z a k o s z y k a r s t w e m , s i t a r s t w e m , w y r o b e m cegieł, a t a k ż e ś w i a d c z ą u s ł u g i dentystyczne. I n n e z a j ę c i a , j a k k o w a l s t w o , s ą w s p ó l n e dla o b u g r u p . J a k w i d a ć z tego zostawienia, nie m o ż n a zgodzie się ze stwierdzeniem autora, j a k o b y w y k o n y w a n e przez C y g a n ó w i K a r a j ó w z a w o d y nie w y m a g a ł y z r ę c z n o ś c i czy w y k s z t a ł c e n i a . Proces o s i o d ł a n i a się k o c z o w n i k ó w w z m ó g ł się po reformie z n o s z ą c e j część p r z y w i l e j ó w f e u d a l n y c h w 1958 r. N a d a l j e d n a k k o c z o w n i k ó w t y c h t r a k t u j e się w I r a k u jako c u d z o z i e m c ó w , d y s k r y m i n u j e się ich, czego p r z y k ł a d o m jest m . i n . w y s o k i procent a n a l f a b e t ó w (95,5% Cyganów i 97,4% K a r a j ó w ) . Z a p o w i e d z i ą poprawy tej s y t u a c j i jest notowano ostatnio zainteresowanie r z ą d u oraz p o s z c z e g ó l n y c h przedstawicieli w ł a d z y losem g r u p koczowniczych. Adam Bartosz Book, L o n d o n 1979, ss. 144, i l . 226. r o d z i n n y m a l b u m e m A u t o r a . T a k i e odnosi się w r a ż e n i e c z y t a j ą c z w ł a s z c z a podpisy pod z d j ę c i a m i . Wiele postaci f o t o g r a f o w a n y c h a u t o r w y m i e n i a po nazwisku. Oto p r ó b k a takiego komentarza-podpisu: „ J e d e n z T a y l o r ó w , fotografowany w 1970 г., z p ó ł ­ nocnego zachodu, ale obecnie w ę d r u j ą c y cz.ęściej po p o ł u d n i o w o -wschodnioj A n g l i i ; stale z koniem i w o z e m " . A u t o r w y r a ź n i e u j a w n i a s w ó j emocjonalny stosunek do tego, co p r z e ż y ł na D i o d z e . K i l k o , r a z y j^owtarzu się z w r o t : D r o g a —• L i n i a Ż y c i a . J a k k a ż d y w ę d r u j ą c y , m a on ulubione miejsca postoju. N i e s t e t y , zmienia je życie. A u t o r zestawia dwie fotogra­ f i o : oto obóz nad r z o k ą w 1950 i'. ( „ ł a t o , wieczorem") — w o k ó ł bujne drzewa i k r z e w y , wysoka t r a w a ; na d r u g i m zdjęciu to samo miejsce — w 28 l a t p ó ź n i e j — w ą s k a , uregulowana rzeczka, a nad n i ą szeroki, betonowy most. N i e m a t r a w y , z n i k n ę ł y drzewa. Podobnie; stara się p o k a z a ć u p ł y w czasu, z e s t a w i a j ą c zdjęcia, tej samej r o d z i n y z 1947 i 1978 r. I n n o stroje, uczesanie. W tle — murowane mieszkanie. Ale „ n a d a l n i e z a l e ż n i i d u m n i zo swej przeszłości". Fotografio s ą przede w s z y s t k i m d o k u m e n t e m . I to doku­ m e n t e m czasem niezmiernie d r o b i a z g o w y m , p e ł n y m t r e ś c i . Oto epizody z j a r m a r k u , z wesela, pogrzebu, elementy s t r o j u z r ó ż ­ nego okresu, i n s t r u m e n t y muzyczne, p o s i ł k i , noclegi, postoje, awaria kola etc. I przede w s z y s t k i m Droga. I W ó z . W o z y Cyga­ n ó w angielskich! K o l o r o w e , r z e ź b i o n e , filigranowe, bogate wc w n ę t r z u — e w o l u u j ą c e w s t r o n ę przyczep c a m p i n g o w y c h , acz- 163 I �P e ł n e filozoficznej k o l w i e k do d z i ś wielu w ę d r o w c ó w r a d a l w o l i t r a d y c y j n y wagon Autor na k o l a c h i k o n i a . K s i ą ż k a p o m y ś l a n a jost j a k o kolejno serie zdjęć Dziewczęta, Dzieci, ze zwierzętami, Fason Wozy, Trajlery, ERDOS Droga, Postój, Wędrowca, Jarmarki, KAMILL, A Psy, Urządzenia Święta Bikes Konie, do gotowania, refleksji Encyklopedii komentarze do zdjęć Brytyjskiej: miłością łub p r z e b i e g ł o ś c i ą , n a m o w ą l u b o k r u c i e ń s t w o m , ciągle w e d ł u g w ł a s ­ wraz n y c h p o m y s ł ó w , ale j a k d o t ą d bez sukcesu". Zajęcia, itd. megyei kończy „Społeczeństwo ich do siebie p r z y s t o s o w a ć : silą l u b oszustw-em, Kobiety, Dorastanie z zawszo t r a k t o w a n o C y g a n ó w jako e t n i c z n ą z a g a d k ę i s t a r a ł o się ilustrują­ cych wybrano t e m a t y . Oto n i e k t ó r o z n i c h : Mężczyźni, cytatom Adam, ciganynk es Cigónydialcktusok Magytrorszńyon T a niewielka k s i ą ż e c z k a s k ł a d a się, j a k to zawarto w t y t u l e , z d w u oddzielnych części ( a r t y k u ł ó w ) . Pierwsza z nich osiedlenia się czy koczowania geśtc, ćokeśte), Węgry. A u t o r e m pracy jest z m a r ł y w 1902 r. m i o d y ss. 87, res. c y g . ang. ros. w s p ó l n e g o p r z o d k a , b ą d ź toż o k r e ś l a j ą c e ich pierwotno regiony traktuje 0 t r a d y c y j n e j k u l t u r z e C y g a n ó w z regionu ijokesz, druga jost prezentacją języka Cyganów zamieszkujących O y u l a li)70 Bartosz niarze, Curari cyganolog, (Mugureśte, — sitarze, Meśari Na Harce- skutek ekspa-isy-wności — ko­ — l y b a c y ) . Pewno n a z w y m a j ą charakter n i e w ą t p l i w i e to tomowy (Ćirikli k t ó r y wiolo l a t s p ę d z i ł na badaniu z w y c z a j ó w i j ę z y k a C y g a n ó w . Dudumeśte, a w k o ń c u w s k a z u j ą c e na profesję (Lovari — p t a k , Buva języka Cyganów — wilk). wołoskich, Badania te p r o w a d z i ł na p o c z ą t k u lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h i właściwie a t a k ż e n i e w ą t p l i w i e w z w i ą z k u z b u d z ą c ą się w ś r ó d b y ł prekursorem cy-ganologiozny-ch b a d a ń pn,wa,dzonych na W ę ­ na W ę g r z e c h ( i nio t y l k o t a m ) ś w i a d o m o ś c i ą w s p ó l n o t y , dochodzi grzech po wojnio. do preforeneji ich j ę z y k a , j a k o g r u p y najbardziej I n t e r e s u j ą c y jest p o d z i a ł Cyganów- z a m i e s z k u j ą c y c h W ę g r y . Cyganów ,,cygańskiej". 3 Z w ł a s z c z a dialekt l o v a r s k i staje się d i a l e k t e m e l i t y c y g a ń s k i e j . 1 t a k E r d ó s dzieli Cyganów- na w ę g i e r s k i c h , r u m u ń s k i c h . Cy- W prezentowanej p r a c y autor daje p r z y k ł a d y p r ó b e k j ę z y - g a n ó w - k o r y t a r ó w i w o ł o s k i c h (vlach). Przy t y m Cyganie w ę g i e r ­ kowy-ch p o s z c z e g ó l n y c h dialektów-, a t a k ż e podaje scy, to g r u p y C y g a n ó w , k t ó r o z dawna z a t r a c i ł y język c y g a ń s k i literackie. Niestety-, t e k s t y to zamieszcza t y l k o w t ł u m a c z e n i u i p o r o z u m i e w a j ą się w y ł ą c z n i e po w ę g i e r s k u , podobnie j a k Cy­ węgierskim. całe teksty ganie r u m u ń s c y . Cyganie w ę g i e r s c y zarzucili też wiele d a w n y c h W k o n k l u z j i E r d ó s zw-raoa u w a g ę na niew-łaściwc z j ę z y k o ­ z w y c z a j ó w , a powszechnie z a j m u j ą się m u z y k o w a n i e m . Cyganie wego p u n k t u widzenia o k r e ś l e n i e C y g a n ó w j a k o n p . angielskich korytarze — wyłącznie stanowią wytwórcy po naczyń rumuńsku'. Cyganie drewnianych Najbardziej woL>,soy, k t ó r y m miejsca w opisie ż y c i a tradycyjnego — rozmawiają zachowawczą autor poświęcił grupo najwięcej 2 węgierskim, — Cy-ganie z. języ-kiom rumuńskim, — Cyganie z j ę z y k i e m cygańskim. mówiących W y d a j e się j e d n a k , żo p r z y w ł a ś c i w y m r o z u m i e n i u ow-ogo dzieli C y g a n ó w z terenu W ę g i e r — Cyganie z j ę z y k i e m podobnie j a k o k r e ś l e n i e po c y g a i i s k n . co często- jost n i e p r a w d ą . Cyganów. J e ś l i natomiast, chodzi o k i y t e r i u m , j ę z y k o w o , E r d ó s podob­ nie j a k i n n i a u t o r z y czy w ę g i e r s k i c h . Jost to uproszczenie, Cygan, k t ó r o m o ż e sugorow-ać iż chodzi o C y g a n ó w na: terminu i nieporozumienia określenie Cyranów takie jako nio powinny związanych mice z jakimś miejsca, terytorium jost często zasadno, a w k a ż d y m razie przy-datno. Adam Bartosz T y o h ostatnich z kolei dzieli na Cyganów- m ó w i ą c y c h dialek­ tem k a r p a c k i m ( p r z y b y l i oni do W ę g i e r w p r o s t z Serbii i Chor­ w a c j i , o m i j a j ą c obszary r u m u ń s k i e ) , i na Cyganów- z d i a l e k t o m w o ł o s k i m (valaski) — • s ą to Cyganio p r z y b y l i do W ę g i e r z Wołosz­ czyzny poprzez zapożyczeń Siedmiogród, włączając w swój język sporo rumuńskich. Cyganio c i , najbardziej rodowe i plemienne JANOS BALAZS, 2 tradycyjni, nazwy-, o k r e ś l a j ą c e A 1 P. Stano, Korytarska vyroba rumunsky hovoridcich ciganov na Vychodnem Slovensku, ,,Slovonski N a r o d o p i s " , 19G5 nr 13, s. .149—562. Gyoi-ду Meszaros, Cigdnydialektusok mugyarorszdgon, „ A Janus Pa Pannonius Muzeum E v k o n y v o " , t . X I V — X V 1969, s. 309—320. Tamże. Hungarian Gipsy zachowali doskonale b ą d ź pochodzenie Artist, od 3 C'orvina Press 1977 Prezentowana k s i ą ż k a p o ś w i ę c o n a jost Janosowi Balazsowi macjo o ż y c i u artysty-, j o d n a k n a j w i ę c e j miejsca a u t o r k a p o ś w i ę c a w ę g i e r s k i e m u Cyganowi, m a l a r z o w i i poecie. S k ł a d a się na n i ą : o m ó w i e n i u t w ó r c z o ś c i i s z c z e g ó ł o w e j analizie o b r a z ó w autobiografia a i t y s t y , c y k l jogo wierszy, szesnaście b a r w n y c h K s i ą ż k a w y d a n a w formie a l b u m u m a bogatą, s z a t ę r e p r o d u k c j i o b r a z ó w , p o s ł o w i e napisane przez- I d ę M i h a ł y , kie­ rownika d z i a ł u zbioru a r t y s t ó w n a i w n y c h w W ę g i e r s k i e j Galerii Balazsa. graficzną. Malarstwo jest f o r m ą wypowiedzi, k t ó r ą n i e z w y k ł e rzadko s p o t y k a m y w ś r ó d C y g a n ó w . P o s t a ć Janosa Balazsa wydaje się Narodowej. W a u t o b i o g r a f i i pisanej z dużii s z c z e r o ś c i ą i s k r o m ­ więc szczególnie i n t e r e s u j ą c a , z a r ó w n o ze w z g l ę d u na n o ś c i ą opis k o l e j n y c h eod-Biw ży-cia artysty- splata się z jogo roz­ n o ś ć t e m a t y k i jogo obrazów- j a k i na f a k t cy-gańskiego pochodze­ w a ż a n i a m i nad s o b ą i o t a c z a j ą c y m ś w i a t o m , d a j ą c nia artysty-. ozy-telnikowi obraz c z ł o w i e k a , k t ó r y przez oak; swojo życie nie by] w stanie zaprzestać U r o d z i ! się on 27 listopada 1905 r. w A l s ó k u b i n , na terenie Posłowie za„wiora o g ó l n y zarys s y t u a c j i n a l e ż ą c y m w t y m czasie do p ó ł n o c n y c h W ę g i e i . W A l s ó k u b i n społecznej C y g a n ó w m i e s z k a j ą c y c h na. W ę g r z e c h , k r ó l kie infor­ nie m i e s z k a ł d ł u g o , po n a g ł e j śmierci ojca, m a t k a wraz z czworgiem 164 tworzenia. ory-ginal- �11. 1. Narodziny istot pierwotnych; i l . 2. Kompozycjo; i l . 3. Drzewo życia zbójnika. O b r a z y prezentowano na w y s t a w i e w ę g i e r s k i e j s z t u k i n a i w n e j , M u z e u m Etnograficzne w Warszawie, 1980 r. dzieci w r ó c i ł a do swojego lodziimogo miasta S a l g ó t a r j a n , gdzie razem z d z i a d k a m i zamieszkali w malej c h a ł u p i e . W S a l g ó t a r j a n Balazs rozpoczyna n a u k ę w s z k o ł o , p r z e r w a n ą , po d w ó c h l a t a c h w y b u c h o m pierwszej w o j n y ś w i a t o w e j . W r a ż l i w y i b o j a ź l i w y , w y ś m i e w a n y przez rozkrzyczanych k o l e g ó w , znajduje p r z y j a c i ó ł w-śród s t a r y c h l u d z i . R a z o m z n i m i chodzi do lasu, zbiera g r z y b y i z i o ł a , s ł u c h a ich b a r w n y c h opo­ w i a d a ń p o b u d z a j ą c y c h jego m ł o d ą w y o b r a ź n i ę . Od n a j m ł o d s z y c h lat zdany na w ł a s n e siły. zarabia p i e n i ą d z e w y b i e r a j ą c węgiel ze stert ż u ż l a l e ż ą c y c h p r z y kopalniach. W czasie swoich, często .samotnych, wędróu-ok zbiera. sta,re porzucone gazety, k s i ą ż k i i kolorowo ilustrowano pisma. iV d o m u , upewniwszy się, że nio jest obserwowany, c z y t a wszystko, z z a c h w y t e m w p a t r u j ą c się w kolorowo o b r a z k i . Pewnego dnia, kierowany i n s t y n k t e m zaczyna o ł ó w k i e m k o p i o w a ć gazetowe r y s u n k i . Później kopiuje p o r t r e t y w i e l k i c h a r t y s t ó w i pisarzy, z a w i e s z a j ą c swojo r y s u n k i i o b r a z k i na ś c i a n i e . Jego zainteresowania nie są aprobowane przez r o d z i n ę , ustawiczni" p o d k r e ś l a n i e bezcelowości t y c h d z i a ł a ń i r y t u j e go i r a n i , d o p r o w a d z a j ą c do togo, że w rozpaczy drze i p a l i swoje o b r a z k i . P o z o s t a ł odizolowany i samotny, lecz z d o l n y j u ż w m ł o d y m w i e k u p r z y g l ą d a ć się ś w i a t u . Jego w e w n ę t r z n a s ł a b o ś ć i n a d w r a ż l i w o ś ć u n i e m o ż l i w i a j ą n a u k ę konkretnego za­ w o d u , nie chce b y ć z w i ą z a n y gdziekolwiek i z c z y m k o l w i e k . Węgierskiej Galerii N a r o d o w e j , gdzie m o g ł y b y być ocenione. W l u t y m 1971 r. I d a M i h i i l y (autorka poslowia) jedzie do Sal­ g ó t a r j a n , Balazsa zastaje w starej c h a ł u p i e , po sufit zapełnionej obrazkami. L a t e m togo .samego r o k u przy pomocy Galerii Naro­ dowej, w S a l g ó t a r j a n zostaje zorganizowana w y s t a w a o b r a z ó w Balazsa. Jogo prace wystawiano również w Budapeszcie, Szwaj­ carii, RFN. Jugosławii, Czechosłowacji, NRD, Norwegii, na K u b i e i w B - l g i i (a t a k ż e d w u k r o t n i e w Warszawie —• przyp. recenzenta). Jego obrazy zakupione z o s t a ł y przez i obcych k o l e k c j o n e r ó w sztuki, Węgierską Galerię węgierskich Narodową oraz M u z e u m S z t u k i w W m t o r t h u r . Reprodukcje, o b r a z ó w b y ł y p u b l i k o w a n e w w i e l u ga.zotach i czasopismach. Odkrycie sześćdziesięcios/.eścioletniogo Cygana — artysty s t a ł o się na W ę g r z e c h s w o i s t ą s e n s a c j ą , jego obrazy w-yrażające o r y g i n a l n ą , i o s o b i s t ą w i z j ę ś w i a t a , wolno od w-szołkich akademic­ k i c h konwencji, z o s t a ł y w.ysoko ocenione przez z n a w c ó w sztuki. M a j ą c t r z y d z i e ś c i siedem lat idzie na front, p ó ź n i e j w z i ę t y do n i e w o l i , s p ę d z a t r z y l a t a w Saratowie. W o j n a , niewola i cho­ roba p o g ł ę b i a j ą jego d e p r e s j ę , r o z b i t y i j i r z y g n ę b i o n y wraca do S a l g ó t a r j a n , gdzie zastaje t y l k o dwie osoby ze swojej r o d z i n y , m a t k ę i c i o t k ę . Powraca do dawnych zajęć, znów- chodzi do lasu na g r z y b y , ponownie wybiera węgieł z ż u ż l a . W ton sposób u t r z y m u j e siebie i dwie- stare k o b i e t y . Nio żeni się, mieszka sam, o d c i ę t y od ś w i a t a , w- starej, po­ zbawionej ś w i a t ł a c h a ł u p i e . 'W t y m czasie pisanie staje się jodyna, f o r m ą jogo w y p o w i e d z i , pisze wierszo i p o e m a t y , w y r a ż a j ą c w nich refleksjo na temat egzystencji c z ł o w i e k a i jego miejsea \vo w s z e c h ś w i e c i e . Będąc jest stary namowom P o w r ó t do i sens. dzieckiem p r z y j a ź n i ł się ze s t a r y m i l u d ź m i , kiedy sam i c i e r p i ą c y m a p r z y j a c i ó ł w ś r ó d m ł o d y c h . Dzięki ich i pomocy, l a t e m 1908 r o k u zaczyna z n ó w m a l o w a ć . m a l o w a n i a nadaje jego samotnemu życiu n o w y blask Odkry-cie t a l e n t u Balazsa b y ł o p r z y p a d k o w e , pewien archi­ t e k t z o b a c z y ł w domu c y g a ń s k i e g o kelnera jego obrazek, odwie­ d z i ł malarza, p r o p o n u j ą c m u oddanie k i l k u m a ł y c h o b r a z k ó w do 165 �Zrodzone w bogatej w y o b r a ź n i Balazsa m y ś l i i wizje, o dzie­ j a c h i przeznaczeniu ludzkiej egzystencji, o c z ł o w i e k u b ę d ą c y m t y l k o d r o b i n ą w w i e l k i m w s z e c h ś w i e c i e , przeniesione na płótno p o k a z u j ą jego ekscentryczny, p o w i k ł a n y ś w i a t . T e m a t y k a jogo o b r a z ó w jest r ó ż n o r o d n a . W n i e k t ó r y c h z n i c h p r z y w o ł u j e kraj­ obrazy i doznania swego dziecmsiлла, t w o r z ą c a t l n o s f o r ę czaro­ dziejskiej o p o w i e ś c i , inne d o t y c z ą ż y c i o w y c h p r o b l e m ó w c y g a ń ­ skiego ś r o d o w i s k a , n p . alk* 'u l i z m u . W jego obrazach p o j a w i a j ą się również legendarne postacie i w i e l c y - a r t y ś c i (Oclyseusz, Szek­ spir, P a g a n i n i ) , a t a k ż e dziwacznie u b r a n i , otoczeni egzotyczny­ m i r o ś l i n a m i , mieszkańcy- dalekich, n i e z n a n y c h k r a j ó w . filozoficzne r o z w a ż a n i a i p o g l ą d na Swoje życie, Balazs przedstawia w g r u p i e obrazów- d o t y c z ą c y c h w i z j i p o c z ą t k u i k o ń c a ś w i a t a , legend o stworzeniu i kataklizmach, możliwości zniszczenia, ludzkiego ż y c i a . W k i l k u swoich obrazach Balazs przedstawia sceny b i b l i j n e . m i , a n t r o p o m o r f i c z n y m i d u c h a m i z r o d z o n y m i w jogo ż y w e j w y o b r a ź n i . Balazs oporuje p r o s t y m i s y m b o l a m i : o g i e ń , woda,, słońce, wiatr, zwierzęta. Koncepcja jego obra.zów jost k o m b i n a c j ą symboli i fantas­ t y c z n y c h f o r m . Niezwy-klą ich a t m o s f e r ę p o t ę g u j e bogaty zostaw barw. Balazs maluje j a s k r a w y m i , kontrastowo z o s t a w i o n y m i k o l o r a m i , z przewagą, żółci, zieleni, czerwieni i b ł ę k i t u . K o m p o ­ zycja w i ę k s z o ś c i p ł ó c i - n Balazsa jost asymetryczna, rzadko t e ż stosuje on pcrspokty-w-ę. Od c h w i l i swego powrotu do m a l a r s t w a , tworzy setki obra­ z ó w , p r a c u j ą c z w i e l k i m w y s i ł k i e m , do czasu k i e d y o p a n o w a n y przez c h o r o b ę , do p o ł o w y sparaliżowany-, nie m o ż e j u ż m a l o w a ć . U m i e r a 18 marca 1977 г.. p o z o s t a w i a j ą c swoje dziwaczne obrazy, o p o w i a d a j ą c e o jogo w y i m a g i n o w a n y m świecie, w k t ó r y m to co realne splata się z t y m co nierzeczywisto, zrodzono t y l k o w w y ­ obraźni. Anna Jogo obrazy- z a p e ł n i o n e są d z i w a c z n y m i postaciami, d i a b ł a ­ Filipowicz M I R E L L A K A R P A T I Fra i Rom. Vita e storie zingare, Realia, la scuola. La societa nr 17. Kditrice L a scuola, Brescia ss. 48; I figli dcl vento. Gli zingari, Realia e la scuola. La societa, nr 18. E d i t r i c c L a scuola, Broscia 1978, ss. 80. W y d a w n i c t w o szkolno w Bresci d i u k u j e o i l k i l k u lat zeszyty, k t ó r y c h ogólny tytuł badawcze dla szkoły brzmi: Rzeczywistość obowiązkov;ej. i szkoła, propozycje Zeszyty w y c h o d z ą w trzech seriach: s p o ł e c z e ń s t w o , j ę z y k , d o k u m e n t y . W serii Społeczeństwo ukazały- się recenzowano zeszyty, k t ó i y c h t y t u ł y b r z m i ą : Cyganów, Cygańskie Autorka życie i dzieje, oraz Dzieci wiatru. — znany wioski oygaimlog, r e d a k t o r k a Wśród Cyganią. dwumiesięcz­ nika ,,Lacio d i o i n " , jest t a k ż e bardzo z a s ł u ż o n a na p o l u d z i a ł a l ­ ności s p o ł e c z n e j i politycznej na rzecz c y g a ń s k i e j mniejszości we W ł o s z e c h . W ł o s c y cyganolodzy, m . i n . wspomniana M . K a r p a ­ t i i B . "Nicolini od łat już p r o w a d z ą akcjo m a j ą c e m . i n . na, celu z m i a n ę nieprzychylnego l u b wręcz wrogiego stosunku włoskiego s p o ł e c z e ń s t w a do C y g a n ó w . P o w y ż s z o poz}?cje, przede w s z y s t k i m adresowano do dzieci i m ł o d z i e ż y szkolnej, ale r ó w n i e ż do ich r o d z i c ó w i nauczycieli mają, p o m ó c w realizacji tej t r u d n e j a k c j i . Zeszyt nr 17 p r z e w i d z i a n y jest do wykorzystania przez dzieci n a j m ł o d s z e , z klas 2 i 3 s z k o ł y podstawowej. Rozpoczyna go opow-ieść starego Cygana, z a t y t u ł o w a n a , Dziadek wiada. Cygan opo­ Jost to antoi tyczna biografia 87-łi-tniego Sandra z g r u p y Lowarów. Sandro, urodzony w Rosji przewędrował w swoim d ł u g i m ż y c i u prawie c a ł ą E u r o p ę , t r u d n i ą c się h o d o w l ą i h a n d l o m k o ń m i . W czasie I I w o j n y ś w i a t o w e j s t r a c i ł p r a w i e c a ł ą r o d z i n ę . T Ż y w o i p i ę k n i e opowiada on o zwy-czajaeh cy gańskich przepla­ t a j ą c o p o w i e ś ć w ł a s n y m i w-spomnieniami. Jest pełen szacunku dla cygańskich tradycji i dumny z przynależenia do grupy L e w a r ó w . W jego rodzinie —• d o c h o w a ł się p r a p r a w n u k ó w k u l t y w o w a n o s ą z a r ó w n o t r a d y c j e jak i j ę z y k c y g a ń s k i , iż od ł a t c a ł a r o d z i n a p r o w a d z i o s i a d ł y t r y b ż y c i a od k i l k u lat w Szwecji), dzieci c h o d z ą do — mimo, (mieszkają szwedzkich szkół, d o i o ś l i p i a c u j ą w- p r z e m y ś l e . „ M o g l i b y ś c i e p o m y ś l e ć — k o ń c z y Sandro s w o j ą o p o w i e ś ć — że nie j e s t e ś m y j u ż ciaco R o m , prawdziw i Cyganie. Z a p e w n i a m was, żo się m y l i c i e . J e s t e ś m y - coraz bardziej R o m od k i e d y nie ż y j e m y w biedzie i ciągle utrzy-mujem y k o n t a k t y z n a s z y m i l u d ź m i " . D r u g a część zeszytu zaw-iera opis powszedniego dnia w c y g a ń s k i m taborze w i d z i a n y oczyma c h ł o p c a — gadzio. M a ł y czytelnik ról w rodzinie c y g a ń s k i e j , dowiaduje się t u o podziale o uczestnictwie dzieci w pracach Bardzo i n t e r e s u j ą c o brano Cyganie 166 w grupach w szkole, są wypowiedzi zatytułowanych: Praca dzieci. są bowiem ś w i a d e c t w e m c y g a ń s k i e j m e n t a l n o ś c i , stosunku do w ł a s n e j k u l t u r y i stosunku do g a d z i ó w : „ J e ż e l i masz wóz m o ż e s z z o b a c z y ć c a ł y ś w i a t , morze, g ó r y , wszystkie kraje. D o m jest w s t r ę t n y , m o ż e s z z niego w i d z i e ć tylko jodno miejsce". „ O l a nas w a ż n a jest droga, p o n i e w a ż m o ż e m y n i ą j e c h a ć z jednego miejsca na drugie. K i e d y jedziemy — ś p i e w a m y , k i e d y się z a t r z y ­ m u j e m y droga staje się naszym d o m e m : ś p i m y i j e m y " . „ N a ­ leżę do n a r o d u R o m ó w . Mój n a r ó d l u b i j e ź d z i ć po świecie, l u b i o g l ą d a ć nowo i p i ę k n e miasta. Jestem bardzo d u m n y , ż e żyję w ś r ó d R o m ó w , bo ż y j ą o n i na lonio n a t u r y . I dlatego jeszcze ponieważ s ą to ludzie dobrzy- dla d o b r y c h a źli dla z ł y c h . My- Cy­ ganio musimy b y ć bardzo silni i o d w a ż n i , bo dziś j e ź d z i m y t u a j u t r o gdzio i n d z i e j " . „ P a r ę d n i t e m u c h o d z i ł a m z m o j ą s i o s t r ą ż e b r a ć . Jodna g a d z i z a t r z a s n ę ł a nam d r z w i i p o w i e d z i a ł a d u ż o b r z y d k i c h słów. B y ł o m i bardzo p r z y k r o , bo p r z e c i e ż nic t e j p a n i nio z r o b i ł a m . Chciałam t y l k o p r o s i ć o parę b u t ó w dla mojej siostry". I t d . , i t d . Zeszyt jost bogato ilustrowaTly- fotografiami w s p ó ł c z e s n y m i i a r c h i w a l n y m i oraz r y s u n k a m i w y k o n a n y m i przez dzieci cy­ gańskie. Zeszyt nr 18 przeznaczony- jest dla m ł o d z i e ż y w y ż s z y c h klas s z k o ł y ś r e d n i e j . T o k s t y poprzedza stwierdzenie a u t o r k i , Mirelło K a r p a t i : „ W s z y s t k i e f a k t y przedstawione w tej k s i ą ż c e s ą prawdziw-e, wszystkie osoby w y s t ę p u j ą c e s ą autentyczne, wszyst­ kie t e k s t y w i e r n e " . O ś w i a d c z e n i e to nieprzypadkowo z n a l a z ł o się na p o c z ą t k u zeszytu. A u t o r k a zdaje sobio s p r a w ę , że s t a w i a m ł o d z i e ż jirzed t r u d n y m zadaniem o k r e ś l e n i a .swojego stanowiska w sprawie C y g a n ó w . Chce więc p o d k r e ś l i ć , że t r a k t u j e swoich c z y t e l n i k ó w j a k o p a r t n e r ó w d o j r z a ł y c h do p o d j ę c i a dyskusji. Poza t y m zamierzeniom zeszytu jost w y m o w a f a k t ó w , dlatego w- dalszych tekstach prawie zimołnie, b r a k k o m e n t a r z y a u t o r s k i c h . Zeszyt rozpoczyna sprawozdanie autorki zc spotkania Cy­ g a n ó w z r ó ż n y c h miejscowości W ł o c h z okazji ś w i ę t a w j e d n y m z s a n k t u a r i ó w maryjnych. Opis spotkania s ł u ż y jako pretekst do u k a z a n i a ż y c i a C y g a n ó w „ o d ś w i ę t a " , wielkiego poczucia ioh w s p ó l n o t y a t a k ż e t r o s k , z m a r t w i e ń i k ł o p o t ó w , k t ó r y m i d z i e l ą się podczas r o z m ó w . 7 d o m o w y c h oraz o i c h zabawach. dzieci c y g a ń s k i c h , Mój naród, ze­ Przyjaciele, K i l k a z nich warto przytoczyć, 1978, R o z d z i a ł n a s t ę p n } zawiera k r ó t k ą h i s t o r i ę C y g a n ó w ze szcze­ g ó l n y m p o d k r e ś l e n i e m p r z e ś l a d o w a ń z j a k i m i s p o t k a l i się we W ł o s z e c h i i n n y c h k r a j a c h i kończy- u w a g a m i na temat nowego z a g r o ż e n i a fila k u l t u r y i narodu c y g a ń s k i e g o . Ź r ó d ł e m z a g r o ż e n i a �jest n i e m o ż n o ś ć podróżowaniu i życia w d u ż y c h grupach, co po­ wypisy z włoskiej Konstytucji i włoskie zarządzenia woduje rozproszenie d u ż y c h rodzin. Mała rodzina ż y j ą c a w izolacji stracyjne oraz postanowienia R a d y Europejskiej w kwestii no­ od innych nie daje możliwości pełnego przekazu kulturowego — madów. zapoznania m ł o d e g o pokolenia z całą t r a d y c j ą c y g a ń s k ą oraz wioska K o n s t y t u c j a jak i zarządzenia administracyjne podejmo­ wpojeniu mu wartości toj kultury. W tej sytuacji Cyganie stają wane na wysokim szczeblu g w a r a n t u j ą Cyganom pełnię s w o b ó d Są to m a t e r i a ł y dająco dużo do m y ś l e n i a . admini­ Zarówno się ł a t w y m ł u p e m prymitywnego konsumpcjonizmu, k t ó r y do­ i praw obywatelskich, m.in. przysługuje im prawo do swobodne­ ciera, do nich poprzez d o s t ę p n o im środki masowego przekazu, go przemieszczania się po terytorium Wioch. W praktyce nato­ takie jak komiksy, telewizja, kino. Pokazywano w nich zacho­ miast s p o t y k a j ą się na k a ż d y m kroku z zakazami rozbicia taboru, wania oparte na przemocy i g w a ł c i e stają się również wzoiem są przeganiani, usuwa ioh policja itp. W postanowieniach R a d y Europejskiej zaleca się tworzenie pól kampingowych i usytuo­ do n a ś l a d o w a n i a . W rozdziale Cyganie we Włoszech K a r p a t i podaje p o d z i a ł wanie ich w pobliżu sklepów, szkół i miejsc pracy oraz wyposa­ Cyganów na grupy oraz wymienia ich tradycyjne zawody. Pod­ żenie ich w niezbędne urządzenia sanitarne. W praktyce tabory kreślił, żo na skutek o g ó l n y c h przemian gospodarczych te trady­ c y g a ń s k i e m o g ą się z a t r z y m y w a ć najczęściej w pobliżu miejskich cyjne sposoby zarobkowania zanikają, co powoduje negatywne wysypisk śmieci, p o n i e w a ż na inne miejsca nie o t r z y m u j ą zezwo­ — nie tylko ekonomiczne -— konsekwencje. W części poświęconej lenia, itd., itd. Autorka omawia t e ż p r o w a d z o n ą od wielu już kulturze przedstawia c y g a ń s k i e obyczaje i zwyczaje, wierzenia lat k o n k r e t n ą działalność d u c h o w i e ń s t w a na rzecz C y g a n ó w . Zeszyt kończą wskazówki dla tych, którzy chcieliby popro­ i religijność, s z t u k ę (wymienia m.in. znanych w ś r o d o w i s k a c h oraz za­ w a d z i ć samodzielne badania na tematy: „Co ludzie s ą d z ą o C y ­ mieszcza wywiad ze s ł a w n y m h i s z p a ń s k i m w y k o n a w c ą ,,flamen­ ganach?", „Czy ludzie znają historię, zwyczaje i życic C y g a n ó w ?" młodzieżowych cygańskich piosenkarzy i muzyków, co", Cyganem Jose A m a y a ) , daje też krótki w y b ó r legend i przy­ (autorka podaje schemat ankiety), jest toż pytanie skierowane słów. bezpośrednio do m ł o d z i e ż y : „ C z y w waszej dzielnicy w i s z ą za­ Colom o m ó w i o n e j w y ż e j części zeszytu jest nie tylko infor­ macja o Cyganach i ich kulturze. Ma ona s t a n o w i ć również przy­ gotowanie do lektury zamieszczonych dalej m a t e r i a ł ó w , których głównym tematem jest .stosunek społeczeństwa gadziów do C y g a n ó w . Jest to list Cygana z Abrucji m ó w i ą c y o dyskrymino­ waniu Cyganów przez s p o ł e c z e ń s t w o i lokalne w ł a d z e , wypowie­ dzi C y g a n ó w , których tabor wraz z c a ł y m mieniem został parę lat temu spalony przez policję. Ponadto zamieszczono tam treść odezw napisanych przez m ł o d z i e ż w i o s k ą w obronie Cy­ g a n ó w , zapis dyskusji na temat szkoły dla C y g a n ó w między rządzenia zbraniająco Cyganom postoju? Czy wydaje się to wam sprawiedliwe czy t e ż nie?". D l a tych natomiast, k t ó r z y możliwość bezpośrednich kontaktów z d ó w itp. Warto się z a s t a n o w i ć , czy tego typu publikacje dla dzieci i m ł o d z i e ż y szkolnej nie b y ł y b y potrzebne w Polsce. Bowiem i u nas stosunek s p o ł e c z e ń s t w a do cygańskiej mniejszości daleki jest od idealnego. B r a k jest t e ż ciągle popularnych o p r a c o w a ń na temat historii i kultury c y g a ń s k i e j . Bogdana zingara. La chiesa nella transformazione socio-kulturale Autor pracy, Monsignoro Bruno N i с o 1 i n i jest sekreta­ rze m m i ę d z y n a r o d o w e g o Opus Apostolatus Nomadum, utwo­ mają pi oponuje autorka spisywanie przysłów, legend, pieśni, opisywanie obrzę­ nauczycie] am i, działaczami a rodzicami dzieci c y g a ń s k i c h а t a k ż e R U N O N 1 C 0 L I N I , Famigllia Cyganami logiczne dotyczące degli zingari, Marcelliana-Broscia 1969, ss. 218 moralności, autor socjologicznej rzonego w 1965 г., którego celem g ł ó w n y m jost koorelynacja pracy na duszpasterskiej wśród neimadów. Recenzowana książka napisana Włoszech. Pilichoicska rodziny chrześcijańskiej analizy moralności i rodziny elokonuje cygańskiej tle w s p ó ł c z e s n y c h w a r u n k ó w s p o ł e e z n o - c k o n o m i c z n y c h we g ł ó w n i e z m y ś l ą o k a p ł a n a c h d z i a ł a j ą c y c h wśród Cyganów ma We w s t ę p i e autor omawia i ocenia stosunek K o ś c i o ł a do charakter kompendium dotychczasowej wiedzy o roelzinie i mo­ Cyganów w okresie od 1422 r. — kiedy to pojawili się oni na ralności c y g a ń s k i e j . Oparta jest na dwu roelzajach źródeł: lite­ terenie, W ł o c h —• do 1965, w k t ó r y m to roku m i a ł a miejsce piel­ raturze' oraz w y n i k a ń b a d a ń ankietowych. Literatura wymieniona grzymka C y g a n ó w z wszystkich krajów E u r o p y do R z y m u i przy­ na końcu książki liczy kilkaełziesiąt pozycji i zawiera wszystkie; jęcie ich przez Ojca Ś w i ę t e g o . J u ż pod koniec X V w. p o j a w i a j ą większe; opracowania d o t y o z ą o e C y g a n ó w , u w z g l ę d n i a też artyku­ się pierwsze rozporządzemia przeciw Cyganom, wydawane za­ ły r ó w n o przez wdadzo świeckie jak i kościelne. Stosunek do C y g a n ó w ze specjalistycznych cyganologicznych ozase)pism. Ankieta została zrealize:wana przez auteira i w s p ó ł p r a c o w n i k ó w na terenie zaczyna się z m i e n i a ć Wioch w 293 radzinaoh c y g a ń s k i c h , g ł ó w n i e wśród R o m ó w pro­ w p ł y w m a j ą na to prace historyczne i filozoficzne u d a w a d n i a j ą c e w a d z ą c y c h wpólosiaelly tryb życia i S i n t ó w n o m a d ó w . Ze wzglęelu indyjskie pochodzenie C y g a n ó w . dopiero pod koniec X V I I I w. Pewien na trudności w n a w i ą z a n i u k o n t a k t ó w nie uełało się przoprerwa- Ke>ściół katolicki rozpoczął w X I X w. działalność misjo­ d z i ć ankiet z Cyganami Kalderara i Lowara. Ankieta d o t y c z y ł a narską wśróel C y g a n ó w kontynueiwaną w pierwszej połowic na­ spe)sobów zawarcia z w i ą z k u miesza­ szego stulecia (autor wymienia katolickie i protestanckie inicjaty­ n y c h , wieku m a ł ż o n k ó w w chwili zawarcia z w i ą z k u , głównegej małżeńskiego, m a ł ż e ń s t w wy misyjne na terenie E u r o p y ) . W y n i k i tej działalności ocenia celu m a ł ż e ń s t w a , p o w o d ó w niozawierania ś l u b ó w kościelnych, jako bardzo mizerne, а przyczyn upatruje w moralizatorskim p r z e s z k ó d w zawarciu z w i ą z k u m a ł ż e ń s k i e g o , przyczyn rozpadu, nastawieniu K o ś c i o ł a , nie d o s t r z e g a j ą c y m pozytywnyoh wartości zdrady w m a ł ż e ń s t w i e , eegeelacji uroelzin, moralności seksualnej, c y g a ń s k i e j kultury i p o t ę p i a j ą c y m ich sposób życia. Pielgrzymka joli kobiety i m ę ż c z y z n y w m a ł ż e ń s t w i e , matek n i e z a m ę ż n y c h , Cyganów we w r z e ś n i u 1965 r. i utworzenie w p a ź d z i e r n i k u tegoż przeciętnej liczby ełzieci w rodzinie, s t o s u n k ó w m i ę d z y rodzicami roku i d z i e ć m i , wychowania dzieci, sto.sunków p o m i ę d z y r o d z e ń s t w e m , w stosunkach m i ę d z y K o ś c i o ł e m a Cyganami. s t o s u n k ó w p o m i ę d z y roełziną a s p o ł e c z e ń s t w e m c y g a ń s k i m . K s i ą ż k a składa się z d w ó c h części: pierwsza zawiera przeel- Opus Apostolatus Nejmadum rozpoczęły Część pierwszą rozpoczyna rozdział Rodzina cygańskiej. nowy w rozdział społeczności Autor charakteryzuje dwa zasadnicze typy kultury s t a w i o n ą w s p o s ó b usystematyzowany w i e d z ę o rodzinie i moral- c y g a ń s k i e j : ne>maelów euaz Cyganów o s i a d ł y c h i w p ó l o s i a d ł y c h . ności c y g a ń s k i e j , w drugioj, z a t y t u ł o w a n e j P i s z ą c o ustroju spedocznym omawia „ k u m p a n i a " —• z m i e n n ą Wskazówki metodo­ 167 T �g r u p ę s p o ł e c z n ą , z w i ą z a n ą p o k r e w i e ń s t w o m lub w s p ó l n o t ą inte­ dniach wspomina się zasługi z m a r ł y c h i śpiewa p i e ś ń żałobną resów, radę z ł o ż o n ą z o j c ó w rodziny, oraz sąd — „kris". N a s t ę p n i e „ m u l e n g r i djili", m ó w i ą c ą o z m a r ł y c h , k t ó r y c h szlachetność charakteryzuje rolę rodziny m a ł e j i rodziny „szerokiej'', patryi sprawiedliwość z a c h o w a ł a się w ludzkiej p a m i ę c i . linearnej zwanej , , v i z a " lub „ s t a m m a " . Rodzina szeroka, do W rozdziale poświęcony-m religii autor analizuje p o g l ą d y której zalicza się toż w u j ó w , k u z y n ó w i s i o s t r z e ń c ó w nazywa się uczonych n a istnienie idei religijnej u C y g a n ó w stwierdzając, że „ n j a m o " lub ,,gakaja'\ N a s t ę p n i e opisuje autor odmienne u Ro­ np. Predari, Starkie, Colloci negują jej istnienie a Manjon, B ł o c k , m ó w i S i n t ó w zwyczaje weselne oraz m a ł ż e ń s t w a mieszane Leblon, Serboianu r e p r e z e n t u j ą p o g l ą d y przeciwne. Wg. autora ( m i ę d z y R o m a m i i Sintnmi i m i ę d z y Cyganami a gadziami). istnienie idei religijnej u C y g a n ó w jest s p r a w ą b e z d y s k u s y j n ą . U R o m ó w regułą jest m a ł ż e ń s t w o patrylokalne, u S i n t ó w obser­ B ó g — , , D e v e ł " lub „ D e l " posiada n a s t ę p u j ą c e o k r e ś l e n i a : wuje się tendencję do zamieszkania u rodziny z a m o ż n i e j s z e j . „ b a i o " — wielki, „ h a i l i g o " i „ s u n t e " — ś w i ę t y , „ m a r o " —• Odmiennie toż k s z t a ł t u j ą się rolo m a ł ż o n k ó w : u R o m ó w o b o w i ą ­ nasz. W y o b r a ż e ń antropomorficznych Boga poza w y o b r a ż e n i a ­ zek utrzymywania rodziny spoczywa na m ę ż c z y ź n i e , podczas mi w y w o d z ą c y m i się z ikonografii chrześcijańskiej u C y g a n ó w gdy u S i n t ó w rodzinę utrzymuje wyłącznie, kobieta. I n n a też nio ma. Większość C y g a n ó w — poza Gitanami, u k t ó r y c h spojest pozycja kobiety w tych dwu grupach: kobiety Sinti m a j ą k a m y się z silnie r o z w i n i ę t y m i w p ł y w a m i h i s z p a ń s k i m i — nie w rodzinie w i ę k s z e prawa niż kobiety R o m . Zdrada m a ł ż e ń s k a m o ż e u w i e r z y ć w piekło jako miejsce kary. Wielu C y g a n ó w u w a ż a , n a l e ż y do rzadkości tak u R o m ó w jak i u S i n t ó w . Autor podkreśla że piekło jest na ziemi. w a g ę , j a k ą Cyganie p i z y w i ą z u j ą do posiadania licznego potom­ K o n t a k t y z Bogiem s ą dlf C y g a n ó w s p r a w ą bardzo o s o b i s t ą stwa, wymienia, liczne zakazy z w i ą z a n e z ciążą i p o ł o g i e m . U R o ­ i wg. Cygana k a ż d y m o ż e i jest w b e z p o ś r e d n i m kontakcie m ó w dziecko chrzczono jost w k r ó t c e po urodzeniu, u S i n t ó w — z Bogiem. Cyganie nie czują potrzeby k a p ł a n ó w ani miejsc szczególnie w ostatnich latach — chrzci się dzieci już paroletnio. kultowych. Modlą się rzadko, w ł a s n y m i , prostymi modlitwami: P o n i e w a ż liczne potomstwo u w a ż a n e jest, za największe dobro „ B ę d ę się modlił do ciebie jeżeli mnie w y s ł u c h a s z . J e ż e l i b ę d z i e s z nie ma regulacji urodzin. TJ C y g a n ó w R o m preferuje się p a m i ę t a ł o mnie, j a t e ż o tobie będę p a m i ę t a ł " . W modlitwach w y r a ź n i e p o t o m k ó w pici męskiej — w U r z ę d a c h Stanu Cywilnego proszą o zdrowie, szczęście, wolność. W modlitwach zwracają s i ę rejestrują oni w y ł ą c z n i e s y n ó w — córki n o s z ą nazwisko matki. również do dusz w ł a s n y c h z m a r ł y c h . U S i n t ó w natomiast narodziny córki witane są z w i ę k s z ą radością O duchu z ł y m m ó w i ą Cyganie n i e c h ę t n i e , rzadko w y m i e n i a j ą niż narodziny syna. Poronienie samoistne u w a ż a n e jest za wielkie jego i m i ę „ B e n g " , posługując się raczej o k r e ś l e n i a m i : brzydki, nieszczęście a poronienie sprowokowane za zbrodnię. Dzieci kar­ nieczysty, inny. W demonologii c y g a ń s k i e j z n a j d u j ą się poza mione są piersią nieraz do 5—6 roku życia. Otoczone są miłością, t y m : „ m u l e " —• duchy, któro p r z y c h o d z ą p r z e ś l a d o w a ć ż y w y c h , spełnia się ich wszystkie zachcianki. I c h dzieciństwo k o ń c z y się ,,hexi" —.zauroczeni (stregati) i Ursitory (u R o m ó w ) — k i e r u j ą c e w 8—9 roku życia. Chłopiec rozpoczyna u ojca n a u k ę tradycyj­ ludzkimi losami. Jako zabezpieczenie przed z ł y m i duchami nego zawodu, dziewczynka która j u ż w c z e ś n i e j p o m a g a ł a matce nosi Cy-gan przy sobie obrazki ś w i ę t o i amulety. T r z y m a je rów-w opiece nad m ł o d s z y m r o d z e ń s t w e m , zaczyna p o m a g a ć w pra­ nioż w swoim wozie. Obrazki święto p o c h o d z ą z s a n k t u a r i ó w , cach domowych, zajmując się toż żebraniną. Wychowanie ogólnie a amulety od tzw. „ ś w i ę t y c h " — - z miejsc licznych we W ł o s z e c h rzecz biorąc sprowadza się do dwu spraw: przekazania w ł a s n y c h j k u l t ó w pozareligijnych utworzonych w o k ó ł osoby j a s n o w i d z ą c e j , tradycji oraz wyuczenia agresywmej postawy wobec g a d ź ó w : i t a u m a t u r g a , czy też osoby m a j ą c e j objawienia. S ą to zawszo jeżeli g a d ź o jost słaby, n a l e ż y go w y k o r z y s t a ć , jeżeli silny, n a l e ż y Inio-Cyganie. Wg. C y g a n ó w tylko g a d ź o u m i e j ą d z i a ł a ć magiczsię bronić. W c y g a ń s k i m systemie wychowawczym brakuje — piie, oraz przepowiadać przyszłość i przeszłość. Cyganio nie w i e r z ą wg. autora — uświadomieni: podstawowych potrzeb dziecka, jw efekty w ł a s n e g o wróżenia z ręki i z kart — j - s t to dla nich nio m a t e ż spójności m i ę d z y p o s t a w ą przesadnej pobłażliwości tylko s p o s ó b zarobienia p i e n i ę d z y . a przymusom opartym n a przemocy fizycznej. Dzieci c y g a ń s k i e W moralności c y g a ń s k i e j istnieją dwa odrębne sposoby nie u m i e j ą się bawić — wszystkie ich zabawy- s ą przejawem agresji w a r t o ś c i o w a n i a w zależności od tego czy o d n o s z ą się do ś w i a t a i przemocy. Nie umieją się też bawić zabawkami, które natych­ c y g a ń s k i e g o czy do ś w i a t a g a d ź ó w . Złem jest zabicie, okradzenie, miast niszczą. Szkoła u w a ż a n a jest pizez C y g a n ó w n o m a d ó w oszukanie Cygana podczas gdy te same akty w odniesieniu do za n i e p o t r z e b n ą , natomiast Cyganio osiadli i wpółosiadłi w i d z ą g a d ź a nio s ą oceniane jako złe. p o t i z e b ę pewnego — minimalnego w y k s z t a ł c e n i a . We W ł o s z e c h N a s t ę p n i e omawia autor w p ł y w y c h r z e ś c i j a ń s t w a na reli­ istnieją eksperymentalne klasy- specjalne, j>rowadzone przez g i j n ą p o s t a w ę C y g a n ó w . Cyganie — zdecydowanie monoteis­ odpowiednio przygotowanych nauczycieli, k t ó r z y w procesie t y c z n i — nie a k c e p t u j ą Trójcy Ś w i ę t e j . R ó w n i e ż p o s t a ć Chrystusa k s z t a ł c e n i a i wychowania w y k o r z y s t u j ą pozytywne elementy Zbawiciela jest dla nich n i e z r o z u m i a ł a , g d y ż „ B ó g nie m o ż e b y ć kultury c y g a ń s k i e j . podobny do z w y k ł e g o c z ł o w i e k a i cierpieć". B l i s k a jest im natomiast postać Matki Boskiej — „ D e v e l e s k e r i D a i " . Obok Matki Pozytywnie wypada ocena autora postawy C y g a n ó w wobec Boskiej czczą też n i e k t ó r y c h ś w i ę t y c h —• we W ł o s z e c h są to Św. śmierci. O wypadku śmiertelnej choroby zawiadamiani są wszyscy R i t a i ś w . Antoni Padewski. krewni. Przyjeżdżają do umierającego i bez w z g l ę d u na, własne interesy p o z o s t a j ą przy nim — nieraz kilka m i e s i ę c y — aż do jego śmierci. Stary zwyczaj nakazuje aby umierającego u ł o ż y ć na gołej ziemi. Zmarłemu w k ł a d a się do grobu przedmioty, do k t ó r y c h b y ł najbardziej p r z y w i ą z a n y . Romowie w k ł a d a j ą czasami do trumny- tyle lalek z g a l g a n k ó w ilu jest ż y j ą c y c h c z ł o n k ó w rodziny. N i e k t ó r e z grup c y g a ń s k i c h c h o w a j ą swoich z m a r ł y c h na wybranych cmentarzach — nawet w ó w c z a s , gdy jest on bardzo o d l e g ł y od aktualnego miejsca ich pobytu. Sintowie palą po pogrzebio w ó z lub namiot n a l e ż ą c y do zmarłego z całą jego z a w a r t o ś c i ą , oraz opuszczają miejsce na k t ó r y m n a s t ą p i ł a śmierć aby j u ż nigdy tam nic powrócić. W pierwszych dniach żałoby krewni nie m y j ą się, m ę ż c z y ź n i nio golą s i ę , kobiety nie n o s z ą o z d ó b . W rocznicę śmierci rodzina organizuje u c z t ę „ p o m a n a " , na której osoba mniej więcej w wieku z m a i ł o g o zajmuje jego miejsce w kole rodzinnym. Z m a r ł y m p o ś w i ę c o n e są poranki trzech ś w i ą t : Wielkanocy, Zielonych Ś w i ą t e k i B o ż e g o Narodze­ nia, oraz pierwsza niedziela po Wielkanocy i 1 listopada. W t y c h 168 Ewangelia jest dla C y g a n ó w n i e z r o z u m i a ł a , natomiast / czasami n o s z ą ją prz-y sobie traktując jako amulet, f Cyganie przejęli z religii chrześcijańskiej w y ł ą c z n i e te ele­ menty, które o d p o w i a d a ł y ich religijnej wizji św-iata i ż y c i a . I S t ą d najczęśoiej przyjmowanym przez nich sakramentem jest I chrzest — jest on odpowiednikiem c y g a ń s k i e j tradycyjnej cercI monii oczyszczania przez zanurzenie lub pokropienie w o d ą . Do sakramentu m a ł ż e ń s t w a p r z y s t ę p u j ą Cyganio w y ł ą c z n i e ze w z g l ę ' d ó w utylitarnych. Liturgia m a dla nich znaczenie jako element przepychu i u r o c z y s t o ś c i , k t ó r y dodaje godności ich praktykom kultowym a w szczególności t y m na cześć z m a r ł y c h . I D l a C y g a n ó w określenia „ c h r z e ś c i j a n i n " i „ w i e r z ą c y " m a j ą te same znaczenia: wiarę w Boga. T y m n a l e ż y t ł u m a c z y ć ł a t w o ś ć , z j a k ą Cyganie przystosowywali się do r ó ż n y c h w y z n a ń , z który­ mi spotykali się w czasie swoich w ę d r ó w e k . W postawie religijnej C y g a n ó w dopatruje się autor z w i ą z k ó w z religiami Wschodu a I n d i i w szczególności. �uwarunkowania stojące na Do podstawowych wartości kultury c y g a ń s k i e j n a l e ż y rodzina, przeszkodzie asymilacji C y g a n ó w omawia autor w drugiej części Psychologiczne szacunek dla życia, solidarność, kontakty m i ę d z y l u d z k i e oraz książki. B r a k s t a b i l n o ś c i z e w n ę t r z n e j (ciągle zmiany miejsca) n i e p r z y w i ą z y w a n i e wagi do posiadania i gromadzenia dóbr ma­ (życie dniem b i e ż ą c y m bez troski o jutro) terialnych, g o t o w o ś ć ich wyzbycia się jeśli zachodzi jakaś k u oraz w e w n ę t r z n e j i socjologiczne jest wg. autora spowodowany m a ł o o d p o r n ą p s y c h i k ą a nie j a k temu u w a ż a j ą inni badacze (Ritter, Haessler) czynnikiem dziedzicznym. i o b y c z a j ó w i walka z nimi m o ż e d a ć rezultaty w y ł ą c z n i e nega­ potrzeba. Wykoizenianie niechrześcijańskich wartości Silne poczucie niższości sprawia, ż e Cygan unika odpowiedzial­ tywne. N a l e ż y więc dążyć do takiej zmiany w a i u n k ó w społecz­ n o ś c i i tych ról s p o ł e c z n y c h do k t ó r y c h czuje s i ę niezdolny. D u ż a nych i ekonomicznych życia C y g a n ó w aby p o w s t a ł a sytuacja pobudliwość, natychmiastowość reakcji, a g r e s y w n o ś ć oraz in­ teligencja t y p u praktycznego bez jakichkolwiek tendencji do d o c i e k a ń i abstrakcji —. oto dalsze cechy C y g a n ó w . Niedoj­ kulturowa, w której nowe i d e a ł y i modele u z y s k a j ą ze strony C y g a n ó w p e ł n ą a k c e p t a c j ę społeczną. Praca B . Nicolini'ego oprócz wartości poznawczych posiądę, rzałość psychiczna powoduje b i e r n ą p o s t a w ę wobec zmian spo­ jeden olbrzymi walor: jest znakomitym p r z y k ł a d e m łecznych. tolerancji i szacunku wobec obcej — i jakże odmiennej od na­ W pracy duszpasterskiej wśród Cyganów — stwierdza r postaw y szej — kultury. autor — n a l e ż y oprzeć się na i s t n i e j ą c y c h instytucjach i war­ tościach tego narodu, nadając im nowy, chrześcijański sens. Bogdana Pilichowska 169 I �